Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1217 5149217 5133456 2026-05-31T10:47:02Z DBatura 73587 /* Гл. таксама */ 5149217 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Ісламская Рэспубліка Іран |Арыгінальная назва = <span style="line-height:1.33em;">[[Персідская мова|перс.]] <big>جمهوری اسلامی ایران</big></span> |Родны склон = Ірана |Сцяг = Flag of Iran.svg |Герб = Coat of arms of Iran.svg |Замест герба = |Дэвіз = Незалежнасць, Свабода, Ісламская рэспубліка»<br /><big>«اﺳﺘﻘﻼﻝ، ﺁﺯﺍﺩﻯ، جمهوری اسلامی»</big><br /> |Назва гімна = سرود ملی اﻳﺭﺍﻥ |Аўдыё = |Форма кіравання = [[Ісламская рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = [[іслам]] [[шыізм|шыіцкага]] толку |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 29|lat_sec = 46 |lon_dir = E|lon_deg = 54|lon_min = 17|lon_sec = 42 |region = |CoordScale = |На карце = Iran in its region.svg |На карце2 = |Мова = [[Персідская мова|персідская]] |Заснавана = [[1 кастрычніка]] [[1979]]<br />([[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|Ісламская рэвалюцыя]]) |Дата незалежнасці = |Незалежнасць ад = |Сталіца = [[Тэгеран]] |Найбуйнейшыя гарады = Тэгеран, [[Мешхед]], [[Керэдж]], [[Тэбрыз]], [[Шыраз]], [[Ісфахан]], [[Ахваз]] |Пасады кіраўнікоў = [[Вышэйшы кіраўнік Ірана|Вышэйшы кіраўнік]]<br />[[Прэзідэнт Ірана|Прэзідэнт]]<br />[[Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі = [[Алірэза Арафі]] (в.а.)<br />[[Масуд Пезешкіян]]<br />[[Махамад Рэза Рахімі]] |Месца па плошчы = 17 |Плошча = 1 648 000 |Працэнт вады = 0,7 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =17 |Насельніцтва = 77 891 220 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу = 2011 |Шчыльнасць насельніцтва = 42 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта = [[Іранскі рыял]] |Дамен = |ISO = |Тэлефонны код = 98 |Часавы пояс = +3:30 (летам — UTC+4:30), [[Тэгеранскі час|IRST]] |Заўвагі = }} '''Іран''' ({{Lang-fa|ایران}}) — дзяржава ў [[Пярэдняя Азія|Паўднёва-Заходняй Азіі]]. На захадзе мяжуе з [[Ірак]]ам і [[Турцыя]]й, на паўночным захадзе — з [[Арменія]]й і [[Азербайджан]]ам, на паўночным усходзе — з [[Туркменістан]]ам, на ўсходзе — з [[Пакістан]]ам і [[Афганістан]]ам (працягласць сухапутнай граніцы — 5440 км). На поўначы абмываецца [[Каспійскае мора|Каспійскім морам]], на поўдні — [[Персідскі заліў|Персідскім]] і [[Аманскі заліў|Аманскім]] залівамі (працягласць берагавой лініі — звыш за 2440 км)<ref>[https://old.bigenc.ru/geography/text/2019712 БРЭ. Иран]{{ref-ru}}</ref>. Плошча тэрыторыі — 1 648 тыс. км². Звыш паловы паверхні краіны занята горамі (найвышэйшы пункт — патухлы вулкан [[Дэмавенд]] вышынёй 5604 м). [[Ворныя землі]] складаюць 10 % плошчы Ірана; лясамі пакрыта 7 %. Сталіца (з 1785 года) — [[Тэгеран]] (каля 12 млн жыхароў). Іншыя буйныя гарады: [[Мешхед]] (1,7 млн.), [[Ісфахан]] (1,5 млн.), [[Тэбрыз]] (больш 1 млн.), [[Шыраз]] (каля 1 млн.). Афіцыйнае летазлічэнне вядзецца па [[Мусульманскі каляндар|мусульманскім каляндары]]: год пачынаецца 21 сакавіка (у высакосныя гады — з 20 сакавіка) і сканчаецца 20 сакавіка. Нацыянальнае свята — угодкі перамогі [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|Ісламскай рэвалюцыі]] 1979 года — адзначаецца 11 лютага. Афіцыйны выходны дзень — пятніца, аднак вялікая частка дзяржаўных устаноў не працуе таксама ў чацвер. Мясцовы час адстае ад беларускага на паўгадзіны (абедзве краіны не пераходзяць на [[летні час]]). Афіцыйная мова — [[персідская мова|персідская (фарсі)]]. Грашовая адзінка — [[Іранскі рыял|рыял]]. == Гісторыя == Гісторыя дзяржаўнасці ў Іране — адна з самых старажытных у свеце. На працягу стагоддзяў краіна грала ключавую ролю на Усходзе. Іранская імперыя пры Дарыі I распасціралася ад Грэцыі і Лівіі да ракі Інд. Іран быў самай населенай дзяржавай у гісторыі (50 % насельніцтва Зямлі былі падданымі Ахеменідаў), уваходзіла ў лік наймацнейшых і самых уплывовых культурна і палітычна дзяржаў аж да XVII і XVIII стагоддзяў, але пад канец XIX стагоддзя ператварылася ў паўкаланіяльную дзяржаву. У заходняй літаратуры да краіны ўжывалася назва грэчаскага паходжання — [[Персія]], у 1935 годзе МЗС Ірана звярнулася да ўсіх краін свету, каб ужывалася праўдзівае імя краіны Іран (у зараастрызме поўнач Ірана і поўдзень Афганістана называўся Арыяна). У 1979 годзе пасля Ісламскай рэвалюцыі Іран абвешчаны ісламскай рэспублікай. === Старажытны Іран === Засяленне тэрыторыі Ірана ставіцца да глыбокай старажытнасці (гл. Зарзійская культура). Іранскія народы становяцца пераважнымі на яго тэрыторыі да пачатку I тысячагоддзя да н. э. Частка плямёнаў (персы, мідзійцы, бактрыйцы, парфяне) аселі ў заходняй частцы пласкагор’я; кімерыйцы, сарматы, аланы, белуджы пасяліліся на ўсходзе і ўздоўж ўзбярэжжа Аманскага заліва. Першай значнай іранскім дзяржавай стала мідыйскае царства, заснаванае ў канцы VIII — пачатку VII стагоддзя да н. э., са сталіцай у Хамадане (Экбатана). Мідзійцы хутка ўсталявалі кантроль над усім заходнім Іранам і часткова над усходнім. Сумесна з вавіланянамі мідзійцы разграмілі Асірыйскую імперыю, захапілі паўночную Месапатамію і Урарту === Ахеменіды === {{Асноўны артыкул|Ахеменіды}} У 553 годзе да н. э. малады фарсі цар Аншана і парс Кір з роду Ахемэнідаў выступіў супраць мідзійцы. Кір захапіў Экбатаны і абвясціў сябе царом Персіі і Мідыі. Пры гэтым мідыйскі цар Иштувегу быў узяты ў палон, але пазней вызвалены і прызначаны намеснікам у адну з правінцый. Да сваёй смерці ў 529 годзе да н. э. Кір II Вялікі падпарадкаваў імперыі Ахеменідаў ўсю Заходнюю Азію ад Міжземнамор’я і Анатоля да Сырдар’і. Раней, у 546 годзе да н. э., Кір заснаваў у фарсе сталіцу свайго царства — Пасаргады, дзе і быў пахаваны. Сын Кіра Камбіза II пашырыў валоданні імперыі бацькі да Егіпта і Эфіопіі. Пасля смерці Камбіза да ўлады прыйшоў Дарый Гістасп. Дарый хутка і жорстка навёў у імперыі парадак і пачаў новыя заваявальныя паходы, у выніку якіх імперыя Ахеменідаў пашырылася да Балкан на захадзе і да Інда на ўсходзе, стаўшы найбуйнейшый і наймагутнейшай дзяржавай, якая існавала калі-небудзь на той момант. Дарый таксама правёў шэраг унутраных рэформаў. Ён падзяліў краіну на некалькі адміністрацыйных адзінак — сатрапаў, пры гэтым упершыню ў гісторыі быў ажыццёўлены прынцып падзелу ўладаў: войскі не падпарадкоўваліся сатрапам і ў той жа час военачальнікі не мелі адміністрацыйнай улады. Акрамя таго, Дарый правёў грашовую рэформу і ўвёў у абарачэнне залаты дарик. У спалучэнні з будаўніцтвам сеткі мошчаных дарог гэта спрыяла небываламу скоку ў гандлёвых адносінах. Дарый заступаўся зараастрызму і лічыў жрацоў стрыжнем персідскай дзяржаўнасці. Пры ім гэтая першая манатэістычная рэлігія стала ў імперыі дзяржаўнай. У той жа час да заваяваных народаў і іх вераванняў і культуры персы ставіліся цярпіма. Спадчыннікі Дарыя I сталі парушаць прынцыпы ўнутранага ладу, уведзеныя царом, у выніку чаго сатрапы сталі больш незалежныя. Падняўся мяцеж у Егіпце, пачаліся беспарадкі ў Грэцыі і Македоніі. У гэтых умовах македонскі палкаводзец Аляксандр пачаў ваенны паход супраць персаў, і да 330 годзе да н. э. разграміў імперыю Ахеменідаў. === Парфія і Сасаніды === Пасля смерці [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]] ў [[323 да н.э.|323 г. да н.э.]] яго імперыя распалася на некалькі асобных дзяржаў. Большая частка тэрыторыі сучаснага Ірана адышла да Селеўкіі, аднак парфянскі цар [[Мітрыдат I (цар Парфіі)|Мітрыдат I]] неўзабаве пачаў заваявальныя паходы супраць Селеўкідаў і ўключыў у склад сваёй дзяржавы Персію, а таксама Міжрэчча. У 92 годзе да н.э. паміж Парфіяй і Рымам была праведзена мяжа па рэчышчы Еўфрата, але рымляне амаль адразу ўварваліся ў межы заходніх парфянскіх сатрапаз і пацярпелі паразу. У адказным паходзе парфяне захапілі ўвесь Левант і Анатолію, але былі адкінутыя войскамі Марка Антонія назад да Еўфрата. Неўзабаве пасля гэтага ў Парфіі адна за адной ўспыхвалі грамадзянскія войны, выкліканыя ўмяшаннем Рыма ў барацьбу паміж парфянскай і грэчаскай шляхтай. У 224 годзе [[Ардашыр I]], сын кіраўніка невялікага гарадка Хейры ў Парс, разграміў войска парфян Артабана IV і заснаваў [[Дзяржава Сасанідаў|другую Персідскую імперыю]] — Ираншахр («Царства арыяў») — са сталіцай у Фірузабадзе, стаўшы заснавальнікам новай дынастыі — Сасанідаў. Узмацніўся ўплыў арыстакратыі і зараастрыйскага духавенства, пачаліся ганенні на іншаверцаў. Праведзена адміністрацыйная рэформа. Сасаніды працягнулі барацьбу з рымлянамі і з качэўнікамі Цэнтральнай Азіі. Пры цары Хасрове I (531—579) пачалася актыўная экспансія: у 540 годзе была захоплена Антыёхія, у 562 — Егіпет. Візантыйская імперыя трапіла ў падатковую залежнасць ад персаў. Былі заняты прыбярэжныя вобласці Аравійскага паўвострава, у тым ліку Емен. У гэты ж час Хасроў разграміў [[Эфталіты|эфталіцскую]] дзяржаву на тэрыторыі сучаснага Таджыкістана. Ваенныя поспехі Хасрова прывялі да росквіту гандлю і культуры ў Іране. Унук Хасрова I, Хасроў II (590—628) аднавіў вайну з Візантыяй, але атрымліваў паразу за паразай. Ваенныя выдаткі пакрываліся за кошт празмерных падаткаў з гандляроў і пабораў з беднякоў. У выніку па ўсёй краіне пачалі ўспыхваць паўстанні, Хасроў быў схоплены і пакараны смерцю. Яго ўнук, Ездыгерд III (632—651) стаў апошнім Сасанідскім царом. Нягледзячы на спыненне вайны з Візантыяй, распад імперыі працягваўся. На поўдні персы сутыкнуліся з новым праціўнікам — арабамі. === Арабскае заваяванне === {{Асноўны артыкул|Арабскае заваяванне Персіі}} Арабскія набегі на Сасанідскі Іран пачаліся ў 632 годзе. Найбольш поўнае паражэнне персідская армія пацярпела ў бітве пры Кадысіі ў 637 годзе. Арабскае заваяванне Персіі працягвалася да 652 года, і яна была ўключана ў [[Амеядскі халіфат]]. Арабы распаўсюдзілі ў Іране іслам, які моцна змяніў персідскую культуру. Пасля ісламізацыі Ірана бурна развіваліся ў халіфаце літаратура, філасофія, мастацтва, медыцына. Персідская культура стала асновай для пачатку «[[Залаты век ісламу|залатога перыяду ў ісламе]]». У 750 годзе фарсі генерал Абу Муслім узначаліў паход Абасідаў супраць Амеядаў на Дамаск, а затым на сталіцу Халіфата — Багдад. У падзяку новы халіф дараваў персідскім губернатарам пэўную аўтаномію, а таксама ўзяў некалькіх персаў ў якасці візіраў. Тым не менш, у 822 годзе Тахір бен-Гусейн бен-Мусаб, губернатар Харасана, абвясціў незалежнасць правінцыі і аб’явіў сябе родапачынальнікам новай персідскай дынастыі — Тахірыдаў. Ужо да пачатку праўлення Саманідаў Іран практычна аднавіў сваю незалежнасць ад арабаў. === Цюркскія і мангольскія заваяванні === Нягледзячы на прыняцце персідскім грамадствам ісламу, арабізацыя ў Іране не мела поспеху. Насаджэнне арабскай культуры сустрэла супраціўленне персаў і стала штуршком да барацьбы за незалежнасць ад арабаў. Важную ролю ў аднаўленні нацыянальнай самасвядомасці персаў адыграла адраджэнне персідскай мовы і літаратуры, пік якога прыйшоўся на IX—X стагоддзя. У сувязі з гэтым атрымала вядомасць эпапея Фірдащсі «Шах-намэ», цалкам напісаная на фарсі. У 962 годзе цюркскі палкаводзец Алп-Тэгін выступіў супраць Саманідаў і заснаваў цюркскую дзяржава [[Газневіды|Газневідаў]] са сталіцай у Газні (Афганістан). Пры Газневідах культурны росквіт Персіі прадоўжыўся. Іх паслядоўнікі сельджукаў перанеслі сталіцу ў Ісфахан. У 1220 годзе паўночны ўсход Ірана, які знаходзіўся ў складзе Харэзмскага царства, быў атакаваны войскамі Чынгіс-хана. Руйнаванню падвергся ўвесь Харасан, а таксама тэрыторыі ўсходніх правінцый сучаснага Ірана. Каля паловы насельніцтва было забіта манголамі. У выніку голаду і войнаў да 1260 года насельніцтва Ірана скарацілася з 2,5 млн да 250 тысяч чалавек. Завяршыў заваяванне Ірана ўнук Чынгіс-хана [[Хулагу]]. У заснаваным ім дзяржаве яго нашчадкі-ільханы кіравалі да сярэдзіны XIV стагоддзя. [[Тамерлан|Цімур]] заснаваў сталіцу сваёй імперыі ў Самаркандзе. Ён вывез з Ірана тысячы майстэрскіх майстроў, якія пабудавалі шэдэўры сусветнай архітэктуры ў Самаркандзе. Так, напрыклад, тэбрызскімі майстрамі быў пабудаваны маўзалей Гур Эмір у Самаркандзе. Пры кіраванні малодшага сына Цімура Шахруха адбываецца росквіт навукі і культуры ў Іране. Ён прадоўжыўся ў эпоху кіравання цімурыда Султан Хусэйна Байкары. Цэнтралізацыя Іранскай дзяржавы аднавілася з прыходам да ўлады кызылбашскай дынастыі Сефевідаў, якія паклалі канец кіраванню нашчадкаў мангольскіх заваёўнікаў. === Дынастыі (1501—1979) === Іслам [[Шыіты|шыіцкага]] толку стаў дзяржаўнай рэлігіяй ў Іране пры шаху [[Ісмаіл I|Ісмаіле I]] з дынастыі Сефевідаў. Пасля перамогі над Алванд-ханам, кіраўніком цюркскай дзяржавы Ак-Коюнлу, пад Шаруром (у Нахічэвані), Ісмаіл пераможна ўступіў у Тэбрыз, дзе ў ліпені 1501 год абвясціў сябе шахам Азербайджана<ref>Richard Tapper. «Shahsevan in Safavid Persia», ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', University of London, Vol. 37, No. 3, 1974, p. 324.</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516019/Safavid-dynasty Encyclopaedia Britannica. Ṣafavid Dynasty.]</ref>. Ісмаіл неўзабаве ж падпарадкаваў сабе ўвесь Іран — і ў маі 1502 года каранаваў сябе шахам Ірана. Сталіцай Сефевідскай дзяржавы стаў горад Тэбрыз; пасля сталіца была перанесена ў Казвін, а адтуль — у Исфахан. Найвышэйшага росквіту імперыя Сефевідаў дасягнула пры [[Абас I Вялікі|Абасе I]], разграміўшы Асманскую імперыю і далучыўшы да сябе тэрыторыі сучаснага Ірака, Афганістана, часткі Пакістана, тэрыторыі Азербайджана, часткі Арменіі і Грузіі, а таксама правінцый Гілян і Мазендзеран на беразе Каспійскага мора. Такім чынам, валоданні Ірана распасціраліся ўжо ад [[Тыгр (рака)|Тыгра]] да [[Інд]]а. Заваяваныя тэрыторыі прынеслі Ірану багацце і росквіт. Пачаўся росквіт культуры. Іран стаў цэнтралізаванай дзяржавай, была праведзена мадэрнізацыя ўзброеных сіл. Аднак пасля смерці Абаса Вялікага імперыя прыйшла ў заняпад. Няўмелае кіраўніцтва прывяло да страты Кандагара і Багдада. У 1722 года афганцы-гільзаі здзейснілі набег на Іран, з ходу ўзяўшы Ісфахан, і ўзвялі на пасад Махмуд-хана. Тады [[Надзір-шах]], палкаводзец апошняга кіраўніка з Сефевідаў, Тахмаспа II, забіў яго разам з сынам і ўсталяваў у Іране ўладу Афшарыдаў. Перш за ўсё Надзір-шах змяніў дзяржаўную рэлігію на [[Суніты|сунізм]], а затым разграміў Афганістан і вярнуў Персіі Кандагар. Адыходзяць афганскія войскі беглі ў Індыю. Надзір-шах заклікаў уладара [[Імперыя Вялікіх Маголаў|дзяржавы Маголаў]], Махамед-шаха, не прымаць іх, але той не пагадзіўся, тады шах уварваўся ў Індыю. У 1739 годзе войскі Надзір-шаха ўвайшлі ў Дэлі, аднак неўзабаве там успыхнула паўстанне. Персы наладзілі ў горадзе сапраўдную разню, а потым вярнуліся ў Іран, цалкам разрабаваўшы краіну. У 1740 годзе Надзір-шах здзейсніў паход у Туркестан, у выніку якога межы Ірана прасунуліся да Амудар’і. На Каўказе персы дайшлі да Дагестана. У 1747 годзе Надзір-шах быў забіты. У 1750 годзе ўлада перайшла да дынастыі [[Зенды|Зендаў]] на чале з Карым-ханам. Карым-хан стаў першым за 700 гадоў персам, якія сталі на чале дзяржавы. Ён перанёс сталіцу ў Шыраз. Перыяд яго праўлення характарызуецца практычна адсутнасцю войнаў і культурным росквітам. Улада Зендаў працягвалася толькі тры пакаленні, і ў 1781 годзе перайшла да дынастыі [[Каджары|Каджараў]]. Заснавальнік дынастыі, скапец Ага-Махамед-хан, учыніў расправу над Зендам і нашчадкамі Афшарыдаў. Умацаваўшы ўладу Каджараў ў Іране, Махамед-хан здзейсніў паход на Грузію, разграміў Тбілісі і знішчыў больш за 20 тысяч жыхароў горада. Другі паход на Грузію ў 1797 годзе не адбыўся, бо шах быў забіты ўласнымі слугамі (грузінам і курдам) у Карабаху. Незадоўга да сваёй смерці Махамед-хан перанёс сталіцу Ірана ў Тэгеран. У выніку серыі няўдалых войнаў з Расійскай імперыяй Персія пры Каджарах пазбавілася тэрыторыі, якую займаюць цяпер Азербайджан і Арменія. Квітнела карупцыя, губляўся кантроль над ўскраінамі краіны. Пасля працяглых акцый пратэсту ў 1906 годзе ў краіне адбылася Канстытуцыйная рэвалюцыя, у выніку чаго Іран стаў канстытуцыйнай манархіяй. Улетку 1918 года брытанскія войскі акупуюць ўвесь Іран. 9 жніўня 1919 года было падпісана англа-іранскае пагадненне, якое ўсталёўвае поўны брытанскі кантроль над эканомікай і арміяй краіны. У 1920 годзе ў Гіляне абвешчаная Гілянская Савецкая Рэспубліка, якая праіснавала да верасня 1921 года. 21 лютага 1921 года Рэза-хан Пехлеві звергнуў Ахмед-шаха і ў 1925-м быў абвешчаны новым шахам. 26 лютага 1921 года РСФСР падпісала з Іранам новы дагавор, прызнаўшы поўную незалежнасць Ірана. Пехлеві ўвёў у абарачэнне тэрмін «Шахіншах» («цар цароў»). Пачынаючы з персідскага новага года, г.зн. з 22 сакавіка<ref>{{Кніга|аўтар = Газета "Правда"|загаловак = Переименование Персии|адказны= |выданне = №1 (6247)|месца = Москва|выдавецтва = Типография газеты "Правда" имени Сталина|год = 1935|старонкі = 6|старонак = |isbn = }}</ref> 1935 года назва дзяржавы было афіцыйна зменена з Персіі на Іран. Пачалася маштабная індустрыялізацыя Ірана, была цалкам мадэрнізаваная інфраструктура. У ходзе Другой сусветнай вайны Шахіншах адмовіў Вялікабрытаніі і Савецкаму Саюзу ў іх просьбе размясціць свае войскі ў Іране. Тады [[Іранская аперацыя|саюзнікі ўварваліся ў Іран]], зрынулі шаха і ўсталявалі кантроль над чыгункамі і нафтавымі радовішчамі. У 1942 годзе суверэнітэт Ірана быў адноўлены, улада перайшла да сына шаха — [[Махамед Рэза Пехлеві|Махамеда]]. Тым не менш, Савецкі Саюз, баючыся магчымай агрэсіі з боку Турцыі, трымаў свае войскі ў паўночным Іране да мая 1946 года. Пасля вайны Махамед Рэза праводзіў палітыку актыўнай вестэрнізацыі і дэісламізацыі, што не заўсёды знаходзіла разуменне ў народзе. Адбываліся шматлікія мітынгі і забастоўкі. У 1951 годзе старшынёй Урада Ірана становіцца Махамед Масадык, які актыўна займаецца рэфарматарствам, дамагаючыся перагляду дамоўленасцей па размеркаванні прыбыткаў кампаніі British Petroleum. Адбываецца нацыяналізацыя нафтавай прамысловасці Ірана. Аднак у ЗША неадкладна і пры актыўным удзеле брытанскіх спецслужбаў распрацоўваецца план перавароту, здзейсненага ў жніўні 1953 года ўнукам прэзідэнта Тэадора Рузвельта — Кэрмітам Рузвельтам. Масадык быў зняты са сваёй пасады і заключаны ў турму. Праз тры гады ён быў вызвалены і пасаджаны пад хатні арышт, дзе і знаходзіўся да сваёй смерці ў 1967 годзе. У 1957 годзе заснаваная таемная паліцыя САВАК. У 1963 годзе з краіны быў высланы аятала Хамейні ў выніку серыі радыкальных рэформаў («Белая рэвалюцыя»). Пераўтварэнні і дэісламізацыя прывялі да актыўнай антыўрадавай прапаганды. У 1965 годзе ўдзельнікамі групы «Федаяне Іслам» быў смяротна паранены прэм’ер-міністр Хасан Алі Мансур. У 1973 годзе ў ходзе палітыкі ўмацавання ўлады шаха былі забароненыя ўсе палітычныя партыі і аб’яднанні. Да канца 1970-х Іран ахапілі масавыя пратэсты, якія выліліся ў звяржэнне рэжыму Пехлеві і канчатковым скасаванні манархіі. У 1979 годзе ў краіне адбылася ісламская рэвалюцыя і была заснавана ісламская рэспубліка. === Ісламская рэспубліка === Ісламская рэвалюцыя ў Іране стала пераходам ад шахскага манархічнага рэжыму Пехлеві да ісламскай рэспубліцы на чале з [[Аятала|аяталой]] [[Рухала Мусаві Хамейні|Хамейні]] — правадыром рэвалюцыі і заснавальнікам новага парадку. Пачаткам рэвалюцыі прынята лічыць масавыя антышахскія пратэсты ў студзені 1978 года, падаўленыя ўрадавымі войскамі. У студзені 1979 года, пасля таго як краіну паралізавалі пастаянныя забастоўкі і мітынгі, Пехлеві з сям’ёй пакінуў Іран, і 1 лютага ў Тэгеран прыбыў Хамейні, які знаходзіўся ў выгнанні ў Францыі. Аятала быў сустрэты мільёнамі радасных іранцаў. 1 красавіка 1979 года пасля правядзення ўсенароднага рэферэндуму Іран быў афіцыйна абвешчаны ісламскай рэспублікай. 3 снежня таго ж года была прынята новая канстытуцыя. {{Асноўны артыкул|Захоп амерыканскіх заложнікаў у Іране}} Унутрыпалітычныя наступствы рэвалюцыі праявіліся ва ўсталяванні ў краіне [[Тэакратыя|тэакратычнага]] рэжыму мусульманскага духавенства, павышэнні ролі ісламу абсалютна ва ўсіх сферах жыцця. Адбыліся кардынальныя змены і ў знешняй палітыцы. Адносіны Ірана з ЗША сталі вельмі нацягнутымі. Дыпламатычныя адносіны былі разарваны 4 лістапада 1979 года, калі ў Тэгеране была захоплена амбасада ЗША, а дыпламаты правялі ў закладніках 444 дні. Захопнікі (студэнты, сярод якіх, паводле некаторых дадзеных, магчыма, быў будучы прэзідэнт Ірана, тады — афіцэр спецпадраздзялення [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]] і актывіст моладзевай арганізацыі «Установа згуртавання адзінства» — [[Махмуд Ахмадзінежад]]) сцвярджалі, што пераследавалі агентаў ЦРУ, якія планавалі звяржэнне рэвалюцыйнага ўрада. Яны таксама патрабавалі выдачы ўцекача шаха. Толькі ў 1981 годзе пры пасярэдніцтве Алжыра крызіс быў вырашаны і закладнікі адпушчаныя на радзіму. {{Асноўны артыкул|Ірана-іракская вайна}} Тым часам прэзідэнт суседняй Ірака [[Садам Хусейн]] вырашыў скарыстацца ўнутранай нестабільнасцю ў Іране і яго нацягнутымі адносінамі з краінамі Захаду. Ірану былі (не ў першы раз) прад’яўлены тэрытарыяльныя прэтэнзіі ў дачыненні да раёнаў ўздоўж берага Персідскага заліва на ўсход ад ракі Шат-эль-Араб. У прыватнасці, Хусейн запатрабаваў перадачы Іраку заходняга Хузестана, дзе большасць насельніцтва складалі арабы і меліся велізарныя запасы нафты. Гэтыя патрабаванні былі пакінутыя Іранам без увагі, і Хусейн пачаў падрыхтоўку да буйнамаштабнай вайны. 22 верасня 1980 года армія Ірака фарсіравала Шат-эль-Араб і ўварвалася ў Хузестан, што стала для іранскага кіраўніцтва поўнай нечаканасцю. Хоць у першыя месяцы вайны Садама Хусэйна ўдалося дабіцца немалых поспехаў, наступ іракскай арміі быў неўзабаве спынены, іранскія войскі перайшлі ў контрнаступленне і да сярэдзіны 1982 года выбілі іракцаў з краіны. Хамейні вырашыў не спыняць вайну, плануючы «экспартаваць» рэвалюцыю і ў Ірак. Гэты план абапіраўся ў першую чаргу на шыіцкую большасць ўсходняга Ірака. Цяпер ужо іранская армія ўварвалася ў Ірак з намерам скінуць Садама Хусэйна. Аднак у наступныя гады ваенныя поспехі Ірана былі нязначнымі, а ў 1988 годзе іракская армія перайшла ў контрнаступленне і вызваліла ўсе акупаваныя Іранам тэрыторыі. Пасля гэтага было падпісана мірнае пагадненне. Ірана-іракская мяжа засталася нязменнай. На працягу вайны Ірак карыстаўся палітычнай, фінансавай і ваеннай падтрымкай большасці арабскіх краін, Савецкага Саюза, Кітая, а таксама ЗША і іх саюзнікаў. Іран так ці інакш падтрымлівалі Кітай, ЗША, Ізраіль і некаторыя іншыя краіны. У ходзе баявых дзеянняў іракская армія неаднаразова ўжывала хімічную зброю, у тым ліку супраць мірных іранцаў. Больш за 100 000 чалавек у Іране загінулі ад дзеяння атрутных рэчываў. Агульныя страты Ірана ў васьмігадовай вайне перавышаюць 500 000 чалавек. У 1997 годзе прэзідэнтам Ірана быў абраны [[Махамед Хатамі]], які абвясціў пачатак правядзення палітыкі памяркоўнага дачынення да культуры і ўстанаўлення больш цесных сувязяў з краінамі Захаду. У канцы 90-х еўрапейскія дзяржавы пачалі аднаўляць перарваныя рэвалюцыяй эканамічныя сувязі з Іранам. Тым не менш ЗША засталіся нязменныя ў сваёй пазіцыі. Амерыканскае кіраўніцтва прад’явіла Ірану абвінавачванні ў спансаванні тэрарызму і распрацоўках зброі масавага знішчэння. Пазней прэзідэнт ЗША [[Джордж Уокер Буш]] замацаваў за Іранам ярлык краіны «Восі зла». У снежні 2025 года ў Тэгеране пачаліся [[Пратэсты ў Іране (2025—2026)|масавыя пратэсты]], якія напачатку 2026 года ператварыліся ў найбуйнейшыя ў гісторыі ісламскай рэспублікі і прывялі да масавых ахвяраў сярод цывільнага насельніцтва<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgp70ynx1po|title=Iran protests: Eyewitnesses describe deadly crackdown across country|website=www.bbc.com|date=2026-01-12|access-date=2026-01-13}}</ref>. == Геаграфія == Займаючы тэрыторыю, роўную 1 648 195 кв. км, Іран мае супольную мяжу на захадзе з [[Ірак]]ам (1 609 км), на паўночным захадзе з [[Турцыя]]й (486 км), на поўначы з [[Арменія]]й, [[Азербайджан]]ам і [[Туркменістан]]ам, а таксама абмываецца [[Каспійскае мора|Каспійскім морам]] (2 670 км). На ўсходзе Іран мяжуе з [[Афганістан]]ам (945 км), а на паўднёвым усходзе з [[Пакістан]]ам (978 км). З поўдня Іран абмываюць воды [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] (1 259 км) і [[Аманскі заліў|Аманскага заліва]] (784 км). === Астравы === Ірану ў Персідскім заліве належыць мноства востраваў, найбольш важнымі з якіх з’яўляюцца: [[Міну]], [[Харк]] (нафтавы тэрмінал даўжынёй 6 км і шырынёй 3 км, на якім размешчаны адзін з найвялікшых у свеце глыбакаводных нафтавых партоў, злучаны з мацерыком 40-кіламетровым трубаправодам), [[Шэйх Саад]], [[Шэйх Шуайб]], [[Хэндурабі]], [[Востраў Кешм|Кешм]] (найвялікшы іранскі востраў у [[Армузскі праліў|Армузскім праліве]], плошча якога складае 1 491 км²), [[Фарур]], [[Сіры]], [[Абу-Муса]], [[Тунб (астравы)|Вялікі і Малы Тунбы]], [[Востраў Кіш|Кіш]], [[Хэнгам]], [[Ларак]], [[Фарсі]], [[Востраў Армуз|Армуз]] і [[востраў Лаван|Лаван]]. === Порты === Найбольш значнымі іранскімі партамі ў Персідскім заліве з’яўляюцца [[Абадан]], [[Харамшахр]], [[Імам Хамейні]] (колішні Шагпур), [[Магшахр]], [[Дэйлам]], [[Генавэ]], [[Рыг]], [[Бушэр]], [[Ленге]], і [[Бендэр-Абас|Абас]]. === Рэкі === З усіх рэк, што цякуць па іранскай зямлі, толькі адна прыдатная для [[суднаходства]] — [[Карун]] (даўжыня — 920 км). Іншыя буйныя рэкі: [[Атрак]] (535 км) у правінцыі [[Голестан]] і ўздоўж іранска-туркменскай мяжы, [[Бампур]] (275 км), [[Далькі]] (285 км), [[Дэз]] (515 км), [[Халільруд]] (387 км), [[Хэндзіджан]] (488 км), [[Джарахі]] (альбо Марун, 438 км), [[Керхэ|Керхе]] (755 км), [[Мегран]] (382 км), [[Монд]] (685 км) і [[Сарбаз]] (313 км) у паўднёвым Іране, [[Карачай]] (540 км), [[Сефідруд]] (795 км) у паўночна-заходнім Іране, [[Зарынеруд]] (302 км) дый [[Карасу]] (255 км) у заходнім Іране і [[Заяндэруд]] (405 км) у цэнтральным Іране. Падчас летняга сезону ў большасці рэк [[вада|вады]] мала. Аднак вада цячэ пад зямлёй, а доступ да яе забяспечваецца праз падземныя водныя каналы (так званыя канаты), крыніцы і калодзежы. === Горы === Дзякуючы высокаму хрыбту гораў [[Альборз]] на поўначы, горнаму ланцугу [[Загрос]] на захадзе і паўднёвым захадзе, а таксама ўсходнім горам Ірану, што акаймоўваюць [[Іранскае плато]], краіна вылучаецца скалістым горным рэльефам. У лік найвышэйшых гораў Ірану ўваходзяць: [[Алагакбар]] (ля Кучану, 2 804 м), [[Аламкух]] (ля Калярдашту, 4 850 м), [[Альванд]] (ля Хамадану, 3 580 м), [[Ардагал]] (на захад ад Кашану, 3 463 м), [[Багбаля]] (ля Керману, 3 775 м), [[Бахр Асэмон]] (ля Джырофту, 3 886 м), [[Дэмавенд]] (на ўсход ад Тэгерану, 5 671 м), [[Хэзар Масджэд]] (Машгад, 3 040 м), [[Джэбаль Барэз]] (ля Джырофту, 3 741 м), [[Джупар]] (ля Керману, 4 135 м), [[Аштаранкух]] (ля Азны, 4 050 м), [[Палян Гярдон]] (ля Гачсару, 4 375 м), [[Тафтан]] (ля Хашу, 3 941 м), [[Сабалян]] (ля Ардабілю, 4 811 м), [[Саганд]] (ля Табрызу, 3 707 м), [[Шыркух]] (ля Язду, 4 055 м), [[Тахт Сулейман]] (ля Калярдашту, 4 643 м), [[Тачаль]] (ля Тэгерану, 3 933 м), [[Зардкух Бахціяры]] (ля Шахрэкурду, 4 221 м). == Насельніцтва == Паводле апошніх іранскіх ацэнак, у ІРІ пражывае 69 млн чалавек, у тым ліку 70 % — у гарадах. Больш паловы насельніцтва Ірана складаюць [[персы]], за імі прытрымліваюцца [[азербайджанцы]] (27 %), [[курды]] (5 %)<ref>Volume 2. Dabbagh — Kuwait University. — Iran, page 1111—1112. // Encyclopedia of Modern Middle East & North Africa. Second Edition. Volume 1 — 4. Editor in Chief: Philip Mattar. Associate Editors: Charles E. Butterworth, Neil Caplan, Michael R. Fischbach, Eric Hooglund, Laurie King-Irani, John Ruedy. Farmington Hills: Gale, 2004, 2936 pages. ISBN 9780028657691 {{oq|en|With an estimated population of 67 million in 2004, Iran is one of the most populous countries in the Middle East. ... Iran’s second largest ethnolinguistic minority, the Kurds, make up an estimated 5 percent of the country’s population and reside in the provinces of Kerman and Kurdistan as well as in parts of West Azerbaijan and Ilam. Kurds in Iran are divided along religious lines as Sunni, Shi'ite, or Ahl-e Haqq.}}</ref>, [[луры]], [[арабы]], [[туркмены]], [[белуджы]], [[армяне]], прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. Абсалютная большасць насельніцтва — мусульмане (99 %). Афіцыйная рэлігія — іслам шыіцкага толку (каля 89 % мусульман Ірана — шыіты, астатнія — суніты). Каля 80 тыс. чал. іранцаў (этнічныя армяне) вызнаюць хрысціянства нестарыянскага толку, прыкладна 25-35 тыс. — зараастрызм, 20 тыс. — іудаізм. У раёнах кампактнага пражывання азербайджанцаў распаўсюджана азербайджанская мова (афіцыйнага статусу не мае). == Дзяржаўны лад == Дзяржаўная ўлада ў Іране здзяйсняецца незалежнымі адзін ад другога заканадаўчай, выканаўчай і судовай галінамі ўлады, змешчанымі пад кантролем Вярхоўнага кіраўніка краіны. Пост Вярхоўнага кіраўніка (вышэйшы пост) можа займаць факіх (багаслоў), якога пасля смерці імама Хамейні вызначае і прызначае выбарны орган — Сход экспертаў. У абавязкі Вярхоўнага кіраўніка ўваходзяць: азначэнне генеральнай лініі ў палітыцы ІРІ і кантроль за правільнасцю ажыццяўлення гэтай лініі, камандаванне ўзброенымі сіламі, аб’яўленне вайны і міру, прызначэнне і адхіленне ад пасады вышэйшых службовых асоб, падпісанне ўказу аб прызначэнні прэзідэнта пасля яго абрання, аб’яўленне амністыі або змякчэнне прысудаў. Пасля смерці Хамейні (1989) новым Вярхоўным кіраўніком ІРІ быў абраны аятала [[Алі Хаменеі]], які займаў да гэтага пасаду прэзідэнта краіны. Пасля Вярхоўнага кіраўніка вышэйшай афіцыйнай асобай у краіне з’яўляецца прэзідэнт. На яго ўскладаецца адказнасць за выкананне канстытуцыі, кіраўніцтва выканаўчай уладай (за выключэннем тых пытанняў, якія непасрэдна датычаць прэрагатыў Вярхоўнага кіраўніка). Прэзідэнт узначальвае кабінет міністраў, прызначае саміх міністраў і прадстаўляе іх на сцвярджэнне Сходу ісламскага савета (парламента), падпісвае дагаворы і дамовы з іншымі дзяржавамі. Прэзідэнт абіраецца на чатыры гады шляхам прамога галасавання і можа быць перавыбраны не больш чым яшчэ на адзін тэрмін. Вышэйшым заканадаўчым органам ІРІ з’яўляецца аднапалатны парламент — Сход ісламскага савета (меджліс). У цяперашні час у склад меджліса ўваходзіць 290 дэпутатаў, абраных прамым і таемным галасаваннем. Сход сцвярджае склад урада, прымае законы, ратыфікуе дагаворы і дамовы з замежнымі дзяржавамі, сцвярджае праект бюджэту, атрыманне і даванне ўрадам пазык і бязвыплатнай дапамогі, санкцыянуе найманне замежных адмыслоўцаў. Кантроль за адпаведнасцю рашэнняў меджліса догмам ісламу і канстытуцыі ІРІ здзяйсняецца Наглядальным саветам. Савет разглядае ўсе рашэнні меджліса, здзяйсняе кантроль за выбарамі Сходу экспертаў, прэзідэнцкімі выбарамі, выбарамі ў меджліс, а таксама за правядзеннем усеагульных рэферэндумаў. Для вырашэння разнагалоссяў, якія ўзнікаюць паміж меджлісам і Наглядальным саветам з нагоды прыняцця заканадаўчых актаў, у 1988 сфарміраваны канстытуцыйны орган — Савет па ацэнцы мэтазгоднасці прымаемых рашэнняў (СМПР). У 2005 рашэннем Вярхоўнага кіраўніка ІРІ СМПР перададзеныя новыя паўнамоцтвы па наглядзе за дзейнасцю выканаўчай, заканадаўчай і судовай улад, а таксама ўзброенымі сіламі і Арганізацыі тэлерадыёвяшчання ў ІРІ. У мэтах стварэння гарантый прытрымлівання нацыянальных інтарэсаў, тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту краіны пад старшынствам прэзідэнта дзейнічае Вышэйшы савет нацыянальнай бяспекі. Судовая ўлада ў Іране функцыянуе на аснове ісламскіх норм і звычаяў. Кіраўнік судовай улады прызначаецца Вярхоўным кіраўніком краіны тэрмінам на пяць гадоў. Кантроль за правільным выкананнем законаў, забеспячэннем іх адзінага тлумачэння здзяйсняецца Вярхоўным судом. Старшыня Вярхоўнага суда і генеральны пракурор прызначаюцца кіраўніком судовай улады тэрмінам на пяць гадоў. == Адміністрацыйны падзел краіны == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйны падзел Ірана}} Адміністрацыйна Іран дзеліцца на 30 правінцый (астанаў), якія ўзначальваюць генерал-губернатары. == Эканоміка == Іран размешчаны на скрыжаванні стратэгічна важных гандлёвых маршрутаў паміж Еўропай і Азіяй, займае чацвёртае месца ў свеце па выведаных запасах нафты і другое — па запасах прыроднага газу, з’яўляецца другім па значэнні экспарцёрам нафты ў ОПЕК. Прыбыткі Ірана ад продажу нафты дасягаюць 80 % ад усіх экспартных прыбыткаў краіны, забяспечваюць палову дзяржаўнага бюджэту і, па розных адзнаках, да 20 % ВУП. Іран таксама багаты такімі карыснымі выкапнямі як вугаль, хром, медзь, жалезная руда, свінец, марганец, цынк і сера. Паводле афіцыйных дадзеных, прырост ВУП у 1386 с.х. (з сакавіка 2007 па сакавік 2008) склаў 5,3 %. Улічваючы высокую ступень залежнасці іранскай эканомікі ад экспарту нафты, урад ІРІ ў рамках 4-га пяцігадовага плану сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны (2005/06-2009/10) прымае меры па развіцці ненафтавага сектару народнай гаспадаркі. Сярэднядушавы нацыянальны прыбытак ацэньваецца ў 1800 дол. ЗША. Сярэдні ўзровень інфляцыі ў краіне (па афіцыйных дадзеных) склаў 18,4 % (па неафіцыйных — звыш 30 %). Іран уваходзіць у лік прамыслова-аграрных краін, якія развіваюцца пры гэтым яго сацыяльна-эканамічнае і валютна-фінансавае становішча па-ранейшаму застаецца досыць няўстойлівым і находзіцца ў моцнай залежнасці ад экспартнай выручкі нафтавай і газавай прамысловасці. Нафтагазавы сектар Ірана патрабуе тэхнічнага пераабсталявання, укаранення новых тэхналогій і значных замежных інвестыцыях. Беспрацоўе, якая ахоплівае 11 % адсоткаў працаздольнага насельніцтва краіны (сярод моладзі, па неафіцыйных дадзеных — да 25-30 %), з’яўляецца найбольш вострай сацыяльнай праблемай сучаснага Ірана. Па падліках урада, для эфектыўнага рашэння гэтага пытання штогадовы прырост ВУП павінен складаць не менш 8 %, што дазволіць ствараць парадку 900 тыс. новых працоўных месцаў. == Дачыненні з Беларуссю == Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі [[18 сакавіка]] [[1993]] года<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor87/text87535.htm Камюніке аб устанаўленні дыпламатычных і консульскіх адносін паміж Рэспублікай Беларусь і Ісламскай Рэспублікай Іран]// Прававы раздзел сайта Валерыя Леванеўскага. Дата доступу: [[1 чэрвеня]] [[2009]]</ref>. У снежні [[1997]] года ў Іране адчынілася пасольства [[Беларусь|Беларусі]], у лютым [[2001]] года ў [[Мінск]]у — пасольства Ірана<ref>[http://www.mfa.gov.by/print/ru/press/news/2002-03-21-3.html Матэрыялы брыфінга прэс-сакратара МЗС Беларусі Паўла Латушкі, праведзенага для прадстаўнікоў СМІ 21 сакавіка б.г.]{{Недаступная спасылка}}// Сайт Міністэрства замежных спраў Беларусі. [[21 сакавіка]] [[2002]]</ref>. [[10 чэрвеня]] [[2008]] года беларускім паслом у Іране прызначылі Віктара Рыбака<ref>[http://www.president.gov.by/by/press19750.print.html Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь разгледзеў кадравыя пытанні]// Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. 10 чэрвеня 2008</ref>. 2 банкі ў Беларусі маюць іранскі капітал: [[Онербанк]] і [[Банк гандлёвы капітал]]. == Гл. таксама == * [[Амар Хаям]] * [[Аварайрская бітва]] * [[Алжырскія пагадненні (1981)|Алжырскія пагадненні]] * [[Сабалан]] * [[Тафтан]] * [[Святая Марыя (станцыя метро)]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7}} {{Краіны ў Персідскага заліва}} {{Краіны Азіі}} {{АІК}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Іран| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] aaqlx8tya1hg7spiw01yiq7v89sekj7 0 1700 5149081 5147822 2026-05-31T05:47:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149081 wikitext text/x-wiki {{Іншае значэнне|Не блытаць з [[Англія]]й — адной з краін Каралеўства, [[Ірландыя]]й — незалежнай дзяржавай і [[Вялікабрытанія (востраў)|востравам Вялікабрытанія]].}} {{Дзяржава |Родны склон = Вялікабрытаніі |Дэвіз = [[Dieu et mon droit]] |Пераклад дэвізу = Бог і маё права |Назва гімна = God Save the King |Аўдыё = Reinounido.ogg |Форма кіравання = [[Парламенцкая манархія]] |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 30|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 0|lon_min = 7|lon_sec = |Заснавана = [[1 студзеня]] [[1801]]{{efn|Аб’яднанне [[Каралеўства Вялікабрытанія]] і [[Каралеўства Ірландыя]].}} |Найбуйнейшыя гарады = [[Лондан]], [[Бірмінгем]], [[Глазга]], [[Манчэстэр]], [[Эдынбург]], [[Ліверпул]] |Пасады кіраўнікоў = [[Кароль Вялікабрытаніі|Кароль]]<br/>[[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]<br/>[[Кір Стармер]] |Плошча = 243.610 |Працэнт вады = 1.34 |Этнахаронім = [[Брытанцы]], Брытанец, Брытанка |Месца па насельніцтву = 22 |Насельніцтва = 65.110.000 |Год ацэнкі = 2015 |Шчыльнасць насельніцтва = 255,6 |Месца па шчыльнасці = 51 |ВУП (ППЗ) = 3,131 трлн |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2019 |Месца па ВУП (ППЗ) = 9 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 46.827 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 26 |ВУП (намінал) = 2,744 трлн |Год разліку ВУП (намінал) = 2019 |Месца па ВУП (намінал) = 6 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 41.030 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 20 |ІРЧП = 0,920<ref>http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf</ref> |Год разліку ІРЧП = 2018 |Месца па ІРЧП = 15 |Узровень ІРЧП = вельмі высокі |Авіякампанія = [[British Airways]] }} '''Вялі́кабрыта́нія''' ({{Lang-en|Great Britain}}), '''Злу́чанае Карале́ўства Вялі́кабрыта́ніі і Паўно́чнай Ірла́ндыі''' ({{lang-en|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}}) — [[астраўная дзяржава]] на паўночным захадзе Еўропы. Плошча 242,5 тыс.кв.км. Размешчана на востраве [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытанія]], паўночным усходзе [[Ірландыя (востраў)|Ірландыі]] і шэрагу меншых астравоў і архіпелагаў. Мяжуе па сушы з [[Ірландыя]]й. Пралівам [[Ла-Манш]] аддзяляецца ад Францыі, з якой мае марскую мяжу. Геаграфічна адносіцца да рэгіёну [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропы]], таксама лічыцца часткай [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]. Сталіца — горад [[Лондан]] — глабальны горад і фінансавы цэнтр. Афіцыйныя мовы: [[Англійская мова|англійская]] (дэ-факта), ва [[Уэльс]]е — [[Валійская мова|валійская]]. Вялікабрытанія — [[Унітарная дзяржава|унітарная]] парламенцкая дэмакратыя, [[канстытуцыйная манархія]]. Брытанскі кароль [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]] уладарыцы з 2022 года. Злучанае Каралеўства складаецца з чатырох гістарычных абласцей, што маюць свае ўрады і карыстаюцца шырокай аўтаноміяй: [[Англія]], [[Шатландыя]], [[Уэльс]] і [[Паўночная Ірландыя]] са сталіцамі ў [[Лондан]]е, [[Эдынбург]]у, [[Кардыф]]е і [[Белфаст|Белфасце]] адпаведна. [[Востраў Мэн]] і [[Нармандскія астравы]] фармальна не ўваходзяць у склад Злучанага Каралеўства, з’яўляючыся [[Каронныя землі|«Кароннымі землямі»]]. 14 раскіданых па ўсім свеце [[Брытанскія заморскія тэрыторыі|заморскіх тэрыторый]] — рэшткі [[Брытанская імперыя|Брытанскай каланіяльнай імперыі]], што калісьці займала чвэрць населенай сушы. Адзінае [[Каралеўства Англія|Англійскае каралеўства]] сфарміравалася ў ІХ стагоддзі, у выніку аб’яднання дробных дзяржаў [[Англасаксы|англасаксаў]]. Каралеўства Вялікабрытанія ўтварылася ў 1707 годзе ў выніку [[Акт аб уніі 1707 года|палітычнага аб’яднання]] [[Англія|Англіі]] (уключаючы [[Уэльс]]) і [[Шатландыя|Шатландыі]]. Яшчэ раней, у 1603 годзе, кароль Шатландыі [[Якаў II Сцюарт|Якаў VI]] (James VI) атрымаў у спадчыну троны Англіі і [[Ірландыя|Ірландыі]] ў рэжыме [[Асабовая унія|дынастыйнай уніі]], дэ-факта аб’яднаўшы пад сваёй уладай усе 3 краіны. У 1800 годзе Каралеўства Вялікабрытанія і [[Каралеўства Ірландыя]] аб’ядналіся, утварыўшы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанай Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі]], якое пасля аддзялення ад яго [[Ірландыя|Ірландскай Вольнай дзяржавы]] ў 1922 займела сённяшнюю назву. З насельніцтвам у 66 млн чалавек у 2017 Вялікабрытанія займала 22 месца ў спісе самых населеных краін свету. Каралеўства мае адзін з самых высокіх у ЕС паказчыкаў натуральнага прыросту насельніцтва. Пераважная большасць вернікаў — [[Англіканства|англікане]]. Адносіцца да найбольш густанаселеных краін свету. У агламерацыі Лондана пражывае 10,3 млн чалавек. Іншыя буйныя гарадскія раёны ўключаюць [[Манчэстэр]], [[Бірмінгем]], [[Лідс]], [[Глазга]] і [[Ліверпуль]]. Вялікабрытанія — высокаразвітая постіндустрыяльная дзяржава з пятым у свеце намінальным ВУП і дзявятым па [[Парытэт пакупніцкай здольнасці|парытэце пакупніцкай здольнасці]]. Мае высокі даход паводле класіфікацыі Сусветнага банка і вельмі высокі ўзровень ІЧР. Краіна з’яўляецца магутным прамысловым вытворцам, фінансавым цэнтрам, экспарцёрам паслуг. Да таго ж Вялікабрытанія, у адрозненні ад большасці развітых краін свету, выдатна забяспечана паліўнымі рэсурсамі. У XVIII стагоддзі — першая краіна, закранутая [[Індустрыяльная рэвалюцыя|Прамысловай рэвалюцыяй]], у XIX стагоддзі — самая магутная дзяржава свету, Вялікабрытанія і сёння застаецца сусветным палітычным, эканамічным і культурным цэнтрам. Гэта [[Ядзерная зброя|ядзерная]] дзяржава з 1952 года (прызнаная ў адпаведнасці з [[Дагавор аб нераспаўсюджванні ядзернай зброі|Дагаворам аб нераспаўсюдзе ядзернай зброі]] 1968 года), сталы член [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]]. З’яўляецца членам [[Вялікая сямёрка|Вялікай Сямёркі]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСР]]. Як былая метраполія [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] сёння ачольвае [[Садружнасць нацый]]. У 1973 увайшла ў склад ЕС, у 2016 [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|вырашыла пакінуць]] арганізацыю, што мае канчаткова адбыцца ў 2020. Як паказала гісторыя, працэдура Брэксіту аказалася складанай і пакутлівай. == Этымалогія == Акт аб Уніі 1707 года злучыў Англію і Шатландыю ў «адзінае Каралеўства Вялікабрытанія». Акт аб Уніі 1800 года паяднаў каралеўствы Вялікабрытанія і Ірландыя ў «Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі». У 1922 годзе на большай частцы вострава [[Ірландыя (востраў)|Ірландыя]] была ўтворана незалежная [[Ірландыя]], што адбілася і на назве Злучанага Каралеўства: з таго часу «Ірландыя» ў ёй ператварылася ў «Паўночную Ірландыю». Назвы «Вялікабрытанія» і «Брытанія» могуць ужывацца як у дачыненні да вострава Вялікабрытанія, так і да ўсяго Злучанага Каралеўства. Афіцыйныя інстытуты адаюць перавагу форме «Злучанае Каралеўства» (або скарочана U.K.). Прыметнік «брытанскі» ўжываецца ў дачыненні да ўсяго, што звязана са Злучаным Каралеўствам. Само слова [[Брытанія]] з’явілася яшчэ ў антычныя часы і яго этымалогія застаецца няяснай: хутчэй за ўсё яно паходзіць ад кельцкага *Pretani, што можа азначаць або «расфарбаваны (татуяваны) люд», або ўтворана ад кораня *prit, што значыць «форма, абрыс». Таксама Вялікабрытанію называюць Альбіёнам. Папулярная ў І тыс.н.э., гэтая назва затым страціла геаграфічнае ды палітычнае значэнне і ўжываецца ў асноўным у мастацкай літаратуры і публіцыстыцы як прыгожая метафара. == Геаграфічнае становішча == {{main|Геаграфія Вялікабрытаніі}} [[Файл:Quiraing Isle of Skye Pano.jpg|thumb|[[Востраў Скай|Скай]] — адзін з найвялікшых астравоў [[архіпелаг]]а [[Унутраныя Гебрыдскія астравы]].]] Плошча Вялікабрытаніі: 242,495 тыс. км² з якіх на водныя аб’екты прыходзіцца 1,34 %. Вялікабрытанія знаходзіцца на паўночным захадзе [[Еўропа|Еўропы]] і займае [[Брытанскія астравы]] — ([[востраў Вялікабрытанія]] і паўночна-ўсходнюю частку вострава [[Востраў Ірландыя|Ірландыя]]. Злучанаму Каралеўству належыць вялікая колькасць дробных астравоў і [[архіпелаг]]аў ([[Востраў Мэн|Мэн]], [[Нармандскія астравы]] і інш). Усё гэта абмываецца [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]] і яго морамі: [[Паўночнае мора|Паўночным]] на ўсходзе, [[Ірландскае мора|Ірландкім]] і [[Кельцкае мора|Кельцкім]] — на захадзе. Паўднёва-ўсходняе ўбярэжжа размяшчаецца ўсяго ў 35 кіламетрах ад паўночнага берага [[Францыя|Францыі]], дзве краіны раздзеленыя пралівам [[Ла-Манш]]. Вялікабрытанія мае вельмі моцна зрэзаную берагавую лінію, 12-ую па даўжыні ў свеце. Вялікабрытанія размешчана паміж 49° і 61° [[Паўночная шырата|паўночнай шыраты]] і паміж 9° [[Заходняя даўгата|заходняй даўгаты]] і 2° [[Усходняя даўгата|усходняй даўгаты]]. Праз [[Грынвіч (Лондан)|Грынвіцкую абсерваторыю]] ў [[Лондан]]е праходзіць [[Грынвіцкі мерыдыян|нулявы мерыдыян]]. == Прырода == {{main|Геаграфія Вялікабрытаніі}} [[Файл:Keswick Panorama - Oct 2009.jpg|260px|thumb|left|Гара [[Скіда]] ў нацыянальным парку [[Азёрны край]]]] На поўначы і захадзе пераважае горны рэльеф — сярэдневышынныя [[Паўночна-Шатландскае нагор’е]] і [[Грампіянскія горы]] вышынёй да 1344 м (гара [[Бэн-Нэвіс]]), нізкія (300—800 м) [[Пенінскія горы|Пенінскія]] і [[Кембрыйскія горы]]. Горы рассечаны старажытным зледзяненнем і месцамі перакрыты лававымі покрывамі. На поўдні і паўднёвым усходзе размясціліся ўзгорыстыя раўніны, складзеныя вапнякамі і мелавымі тоўшчамі, якія на ўзбярэжжах утвараюць 60-метровыя грады-ўступы. Самая нізкая кропка краіны — [[Фенланд]] (-4 м). Вялікабрытанія выдзяляецца запасамі каменнага вугалю і жалезных руд. Ёй таксама належаць нафта і прыродны газ на шэльфе Паўночнага мора. У клімаце Брытанскіх астравоў праяўляецца ўплыў цёплага Паўночна-Атлантычнага цячэння і заходняга пераносу. Клімат умераны марскі, вільготны: з цёплымі зімамі (на захадзе — вышэй за +4&nbsp;°C, на ўсходзе — ніжэй), халаднаватым летам (ад +12&nbsp;°C — на поўначы, да +17&nbsp;°C — на поўдні). Ападкаў да 3000 мм у год на захадзе і 600—750 мм на паўднёвым усходзе. Рэкі галоўнага вострава кароткія і шматводныя. Асноўныя артэрыі Вялікабрытаніі: [[Тэмза]] — 334 км, [[Северн]] — 310 км, [[Трэнт (рака)|Трэнт]], [[Мерсі (рака)|Мерсі]] — 109 км, [[Клайд]] — 170 км. Рэкі злучаны сістэмай каналаў. На поўначы [[Англія|Англіі]], у Шатландыі і Паўночнай Ірландыі шмат азёр, пераважная большасць з якіх мае ледавіковае паходжанне. Найбуйнейшыя азёры: [[Лох-Нес]] (56 км²) у Шатландыі, і [[Лох-Ней]] (Lough Neagh, 396 км²) у Паўночнай Ірландыі. [[File:P5111877a (2608879730).jpg|thumb|Лес Пазлвуд існуе па меншай меры з 1600 года. Ён стаў прататыпам Векавечнага лесу ва [[Уладар пярсцёнкаў|«Уладары пярсцёнкаў»]]]] У [[Старажытны свет|Старажытнасці]] і [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўі]] Вялікабрытанія, за выключэннем гарыстай [[Шатландыя|Шатландыі]] і рэгіёнаў, у якіх мноства [[багна]]ў і [[Балота|балот]], была пакрытая ліставымі [[Лес|лясамі]] з буку і дубу. Аднак праз дзейнасць чалавека сёння лясы займаюць толькі каля 1/10 часткі тэрыторыі краіны. Найбуйнейшыя лясныя масівы знаходзяцца ў [[Нартумберлэнд]]зе (Northumberland), [[Сасекс]]е (Sussex), [[Норфалк (графства)|Норфалку]] (Norfolk), [[Уэльс]]е і паўночна-ўсходняй [[Шатландыя|Шатландыі]]. Дзе-нідзе захаваліся старажытныя рэлтіктавыя лясы, такія як [[Пазлвуд]]. Прыкладна чвэрць плошчы Вялікабрытаніі занята верасоўнікамі і [[Пустэча|пусткамі]], дзе растуць пераважна [[верас]], [[чарніцы]] і [[сфагнум]]. На нагор’ях таксама расце [[сівец]], у высакагорных раёнах — пераважна [[Арктаальпійскя расліннасць|арктаальпійскія]] віды раслін. Падобная расліннасць таксама характэрная для ўсходу [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]] і [[Морна|Морны]]. У Вялікабратыніі амаль не засталося буйных [[Драпежніцтва|драпежнікаў]]: [[Воўк|ваўкі]], [[дзікі]] і [[Буры мядзведзь|бурыя мядзведзі]] былі цалкам знішчаныя. [[Зубр еўрапейскі|Зубры]] зніклі яшчэ ў [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўі]]. Найбуйнейшы [[Млекакормячыя|сысун]], які жыве ва ўмовах дзікай прыроды — [[высакародны алень]]. З драпежнікаў засталіся толькі невялікія: [[Выдра|выдры]], [[лісы]], [[барсук]]і, [[Гарнастай|гарнастаі]]. Размяшчэннем астравоў на шляху [[Міграцыя птушак|сезонных птушыных міграцый]] тлумаыцца вялікая разнастайеасць птушак (каля 200 відаў), самыя звычайныя з якіх — [[вераб’і]], [[Драздовыя|дразды]], [[Берасцянка|берасцянкі]], [[курапаткі]], [[Галубіныя|галубы]]. Сёння ў цэнтральнай частцы краіны вучоныя імкнуцца аднавіць папуляцыі буйных жывёл, завозячы звяроў з кантынентальнай [[Еўропа|Еўропы]]. Асушэнне балот прывяло да таго, што папуляцыі птушак сталі скарачацца, таму эколагі імкнуцца спыніць гэты працэс, ствараючы запаведнікі. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Вялікабрытаніі}} === Першабытная гісторыя === Засяленне [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]] людзьмі сучаснага тыпу ([[Краманьёнец|краманьёнцамі]]) пачалося каля 30 000 гадоў назад і адбывалася хвалямі<ref> {{Cite web |title = Ancient skeleton was 'even older' («Древний скелет был «даже старше»») |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/7069001.stm |publisher=BBC News |date=2007-10-30 |lang=en |access-date=2014-08-28 }}</ref>. Лічыцца, што ў канцы [[Дагістарычная Вялікабрытанія|дагістарычнага перыяду]] насельніцтва належала пераважна да культуры астраўных [[Кельты|кельтаў]] ([[Брыты|брытаў]] на востраве Брытанія і [[Гэлы|гэлаў]] на востраве [[Ірландыя]])<ref> {{cite book |title=Celtic culture: A historical encyclopedia (Кельтская культура: Историческая энциклопедия) |page= 973 |author=Koch, John T. |isbn= 9781851094400 |year=2006 |publisher= ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |lang=en }}</ref>. === Старажытнасць === [[Файл:Stonehenge2007 07 30.jpg|thumb|200px|left|[[Стоўнхендж]] у [[Уілтшыр]]ы пачаў будавацца каля 2500 гадоў да н. э.]] Рымскае заваяванне Брытаніі пачалося ў 43 годзе да н. э. і правяло да [[Рымская Брытанія|400-гадовага рымскага кіравання]] амаль на ўсім востраве (акрамя Шатландыі). Пасля заняпаду Рымскай Імперыі амаль увесь востраў (акрамя Шатландыі і Уэльса) занялі [[англы]], [[саксы]] і [[юты]] — плямёны [[Германскія мовы|германскай]] моўна-культурнай групы. Яны асіміляваліся з [[Кельты|кельтамі]]<ref> {{cite encyclopedia |editor1-first=John |editor1-last=Davies |editor2-first=Nigel |editor2-last=Jenkins |editor-last3=Baines |editor-first3=Menna |editor-last4=Lynch |editor-first4=Peredur I. |title=Энцыклапедыя Уэльса Уэльскай Акадэміі |year=2008 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=9780708319536 |page=915 |lang=en }}</ref>. === Сярэдневякоўе === У X стагоддзі дробныя англа-саксонскія каралеўствы аб’ядналіся, утварыўшы [[Каралеўства Англія]]<ref name="Краткая биография"> {{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml |title=Short Athelstan biography (Краткая биография Этельстана) |publisher=BBC History |lang=en |access-date=2014-08-28 }}</ref>, у той час калі [[гэлы]], якія, меркавана, мігрыравалі з паўночна-заходняй Ірландыі ў V стагоддзі<ref> {{cite book |author = Mackie, J.D. |author-link = J.D. Mackie |title = История Шотландии |location = Лондон |publisher = Penguin |year = 1991 |isbn = 9780140136494 |pages = [https://archive.org/details/historyofscotlan00mack_0/page/18 18–19] |lang = en |url = https://archive.org/details/historyofscotlan00mack_0/page/18 }}</ref><ref> {{cite book |author= Campbell, Ewan |title= Saints and Sea-kings: The First Kingdom of the Scots (Святые и Короли морей: Первое королевство Скотов) |url= https://archive.org/details/saintsseakingsfi0000camp |publisher=Canongate |location=Edinburgh |year=1999 |isbn=0-86241-874-7 |pages=[https://archive.org/details/saintsseakingsfi0000camp/page/8 8]–15 |lang=en }}</ref>, аб’ядналіся з піктамі і ўтварылі ў IX ст. [[Шатландскае каралеўства]]<ref> {{cite book |last= Haigh |first= Christopher |title= Кембриджская Историческая Энциклопедия Великобритании и Ирландии |publisher=Cambridge University Press |year= 1990 |page= 30 |isbn= 9780521395526 |lang=en }}</ref>. [[Файл:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|thumb|200px|[[Дыван з Баё]] паказвае [[Бітва пры Гастынгсе|бітву пры Гастынгсе]].]] У 1066 годзе [[Нарманы|нармандцы]] ўварваліся ў Англію на чале з [[Вільгельм Заваёўнік|герцагам Вільгельмам]], падпарадкавалі сабе ўсю краіну, а затым [[Уэльс]], а пазней і пераважную частку [[Ірландыя|Ірландыі]]. Яны прынеслі на астравы [[феадалізм]] паўночна-французскага ўзору і нарманда-французскую культуру<ref> {{cite book |title=Feudalism (Феодализм) |url=https://archive.org/details/feudalism0000gans_j4b5 |author=Ganshof, F.L. |page=[https://archive.org/details/feudalism0000gans_j4b5/page/165 165] |isbn= 9780802071583 |publisher=University of Toronto |year=1996 |lang=en }}</ref>. [[Плантагенеты|Наступныя каралі]] Англіі няўдала [[Вайна за незалежнасць Шатландыі|спрабавалі анексаваць]] Шатландыю. Вольналюбівая [[Шатландыя]] сцякала крывёю, але захоўвала сваю незалежнасць. Наследаванне значных французскіх тэрыторый і прэтэнзіі на французскі трон бясконца ўцягвалі англійскіх манархаў у канфлікты з [[Францыя]]й, найбольш значным з якіх стала [[Стагадовая вайна]]<ref>Keen, Maurice. [http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml The Hundred Years War («Столетняя Война»)]. BBC History.{{ref-en}}</ref>. === Новы час (да 1707 года) === [[Файл:Holbein, Hans (II) - Henry VIII - Galleria Nazionale d'Arte Antica, Rome.jpg|thumb|200px|[[Генрых VIII]], кароль Англіі ў 1509—1547 гг. Ініцыяваў пачатак [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] і стварэнне [[Англіканская царква|Англіканскай царквы]]]] [[Файл:Darnley stage 3.jpg|left|thumb|200px|[[Лізавета I]], каралева Англіі ў 1558—1603 гг. Яе кіраванне называюць «залатым векам Англіі». Пры ёй англійскі флот [[Гравелінская бітва|разграміў]] [[Іспанія|іспанскую]] [[Непераможная армада|Непераможную армаду]], пачалася каланізацыя заморскіх зямель, квітнела культура.]] У 1536 годзе парламент Англіі у аднабаковым парадку анексаваў [[Уэльс]] <ref name="BBC Tudors">{{Cite web |author=Dr John Davies |title=Wales under the Tudors |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml |publisher=BBC History |date=2009-11-05 |lang=en |access-date=18 лістапада 2016 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yH03zDv?url=http://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref>, а Ірландыя з 1542 года апынулася ў [[Каралеўства Ірландыя|асабовай уніі з Англійскай каронай]]<ref>{{cite book |title= История современных Британских островов, 1529–1603: Два королевства |pages=171–172 |first=Mark |last=Nicholls |year=1999 |isbn= 9780631193340 |publisher=Blackwell |location = Оксфорд|lang=en}}</ref>. На тэрыторыях, якія пазней сталі [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыяй]], землі [[Каталіцтва|каталіцкага]] гэльскага дваранства былі канфіскаваныя і перайшлі да [[Пратэстанцтва|пратэстанцкіх]] каланістаў з Англіі і Шатландыі<ref>{{cite book |last=Canny |first=Nicholas P. |title= Делая Ирландию Британской, 1580–1650 |pages=189–200 |publisher= Oxford University Press |year=2003 |isbn=9780199259052|lang=en}}</ref>. У XVI стагоддзі ў краінах, якія сёння складаюць Вялікабрытанію, адбыліся працэсы [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], што прывяло да ўтварэння пратэстанцкіх дзяржаўных рэлігій у кожнай з іх<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/479892/Protestantism/41558/The-Reformation-in-England-and-Scotland Реформация в Англии и Шотландии] і [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/293754/Ireland/22978/ Ирландия периода Реформации: Период Реформации и Ирландия при Елизавете I], Encyclopedia Britannica онлайн.{{ref-en}}</ref>, у прыватнасці, у Англіі ([[Рэфармацыя ў Англіі]]) і Шатландыі ([[Рэфармацыя ў Шатландыі]]). У 1603 годзе каралеўствы Англіі, Шатландыі і Ірландыі былі аб’яднаныя ў парадку асабовай уніі, калі кароль Шатландыі [[Якаў I (кароль Англіі)|Якаў VI]] атрымаў у спадчыну кароны Англіі і Ірландыі і перавёў свой двор з [[Эдынбург]]а ў [[Лондан]]. Тым не менш, кожная краіна захавала сваю палітычную ідэнтычнасць і свае палітычныя інстытуты<ref name="D. Ross, 2002 p. 56">Ross, D. (2002). «Хронология Шотландской Истории». Глазго: Geddes & Grosset. с. 56. ISBN 1-85534-380-0</ref><ref name="J. Hearn, 2002 с. 104">Hearn, J. (2002). ''Требуя Шотландию: Национальная сущность и либеральная культура''. Edinburgh University Press. с. 104. ISBN 1-902930-16-9{{ref-en}}</ref>. У сярэдзіне [[17 стагоддзе|XVII стагоддзя]] ўсе тры каралеўствы былі ўцягнутыя ў серыю ваенных канфліктаў (уключаючы [[Англійская рэвалюцыя|грамадзянскую вайну]]), якія прывялі да звяржэння манархіі ў 1649 годзе і кароткатэрміновага ўсталявання [[Унітарная дзяржава|ўнітарнай]] [[Англійская рэспубліка|Англійскай рэспублікі]]<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/187936/English-Civil-Wars Английские Гражданские Войны]. Encyclopedia Britannica Онлайн{{ref-en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.archontology.org/nations/scotland/01_laws.php |title=Шотландия и Содружество: 1651–1660 |publisher=Archontology.org |date=2010-03-14 |access-date=20 красавіка 2010 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yH1LZ0m?url=http://www.archontology.org/nations/uk/scotland/01_laws.php |archive-date=27 мая 2012 |lang=en |url-status=live }}</ref>. Хаця манархія была [[Рэстаўрацыя Сцюартаў|адноўлена]] ў 1660 годзе, у выніку [[Славутая рэвалюцыя|Славутай рэвалюцыі]] 1688 года стала зразумелым, што, у адрозненне ад астатняй [[Еўропа|Еўропы]], [[абсалютная манархія]] не мае будучыні. Палітычнае ўладкаванне склалася на базе [[Канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіі]] і [[Парламенцкая рэспубліка|парламенцкай сістэмы]]<ref>{{cite book |last=Lodge |first=Richard| year=2007 |orig-year=1910 |url= http://books.google.co.uk/books?id=EBSpvBxGyqcC |title=История Англии – От Реставрации до смерти Вильяма III (1660–1702) |publisher=Read Books |page=8 |isbn=9781406708974|lang=en}}</ref>. У гэты перыяд, асабліва ў Англіі, развіццё [[Каралеўскі ваенна-марскі флот Вялікабрытаніі|флоту]] прывяло да ператварэння краіны ў магутную марскую дзяржаву і [[Брытанская імперыя|каланіяльную імперыю]]<ref>{{Cite web|url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two|work=Royal Navy History|title=Тюдорский Период и Рождение Регулярного Флота|access-date=24 снежня 2010|publisher=Institute of Naval History|archive-url=https://www.webcitation.org/67yH1r2jw?url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two|archive-date=27 мая 2012|lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |first=Nicholas |last=Canny |title=Истоки Империи, Оксфордская История Британской Империи Том I |publisher= Oxford University Press |year=1998 |isbn= 0-19-924676-9 |url= http://books.google.com/?id=eQHSivGzEEMC |ref=refOHBEv1 |access-date=1 мая 2011|lang=en}}</ref>. === Пасля Акта аб Уніі (1707—1921 гг) === {{Main|Гісторыя Вялікабрытаніі}} [[Файл:Treaty of Union.jpg|thumb|220px|Дамова аб Уніі, якая абвяшчала стварэнне аб’яднанага каралеўства Вялікабрытаніі]] 1 мая 1707 года з’явілася [[Каралеўства Вялікабрытанія]], створанае палітычнай уніяй каралеўстваў Англіі і Шатландыі у адпаведнасці з [[Дамова аб Уніі 1706 года|Дамовай аб Уніі 1706 года]], якая была ўзгоднена ў папярэднім годзе ды ратыфікавана Англійскім і Шатландскім парламентамі <ref>{{Cite web|url=http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm|title=Артыкулы Уніі з Шатландыяй 1707|publisher=UK Parliament|access-date=19 кастрычніка 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/67yH2SITJ?url=http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm|archive-date=27 мая 2012|lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/|title=Акты Унии 1707|publisher=UK Parliament|access-date=6 студзеня 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67yH30bEF?url=http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/|archive-date=27 мая 2012|lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|title=Дамова аб Уніі 1706|publisher=Scottish History online|access-date=3 лютага 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67yH3pzqO?url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|archive-date=27 мая 2012|lang=en|url-status=live}}</ref>. У XVIII стагоддзі краіна выконвала важную ролю ў развіцці перадавых ідэй [[парламентарызм]]у, а таксама зрабіла ўнёсак у літаратуру, мастацтва і навуку<ref>{{cite book |last=Ferguson |first=Niall |year=2004 |title=Империя: Рост и падение Британского мирового порядка и уроки для глобальных сил |url=https://archive.org/details/empirerisedemise0000ferg |publisher=Basic Books |location =Нью-Йорк|isbn=0465023282|lang=en}}</ref>. [[Індустрыяльная рэвалюцыя|Прамысловая рэвалюцыя]], якая пачалася ў Брытаніі, змяніла краіну, забяспечыла рост Брытанскай Імперыі і паскорыла [[Каланіялізм|каланіяльнае развіццё]], уключаючы [[гандаль рабамі]] (хаця пасля прыняцця [[Акт аб Гандлі Рабамі|Акта аб Гандлі Рабамі]] ў 1807 годзе Злучанае Каралеўства заняла галоўную ролю ў барацьбе з ім)<ref>Loosemore, Jo (2007). [http://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml Плавание против рабства]. BBC Devon.{{ref-en}}</ref>. Брытанія была ў першую чаргу засяроджана на калоніях у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Пасля іх страты ў выніку [[Вайна за незалежнасць ЗША|вайны за незалежнасць ЗША]], імперскія амбіцыі былі накіраваныя ў іншыя рэгіёны планеты, у прыватнасці на Аўстралію, [[Індыя|Індыю]] і [[Афрыка|Афрыку]]<ref>Библиотека Конгресса, [http://books.google.co.uk/books?id=BQDgr_XvsHoC&pg=PA73 «Уплыў Амерыканскай рэвалюцыі за межамі»]. с.73.</ref>. У 1800 годзе парламенты Вялікабрытаніі і Ірландыі прынялі Акт аб уніі, аб’яднаўшы два каралеўствы і стварыўшы Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі, якое з’явілася 1 студзеня 1801 года<ref>{{Cite web|url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act|title=Акт об Унии|publisher=Act of Union Virtual Library|access-date=15 мая 2006|archive-url=https://www.webcitation.org/67yH4MBFc?url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act|archive-date=27 мая 2012|lang=en|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Battle of Waterloo 1815.PNG|thumb|300px|left|[[Бітва пры Ватэрлоа]] пазначыла канец [[Напалеонаўскія войны|Напалеонаўскіх войн]] пачатак [[Pax Britannica]].]] Пасля паразы [[Францыя|Францыі]] ў [[Французскія рэвалюцыйныя войны|рэвалюцыйных]] і [[Напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнах]] (1792—1815) Вялікабрытанія аказалася галоўнай марской і эканамічнай дзяржавай у свеце (з [[Лондан]]ам — найбуйнейшым горадам на планеце прыкладна ў 1830-х па 1930-я гады)<ref>Tellier, L.-N. (2009). «Городская История Мира: Экономическая и Географическая Перспектива». Квебек: PUQ. с. 463. ISBN 2-7605-1588-5</ref> і заставалася звышдзяржавай прыкладна да сярэдзіны XX стагоддзя<ref>Sondhaus, L. (2004). «Флоты в Современной мировой истории». Лондон: Reaktion Books. с. 9. ISBN 1-86189-202-0</ref>. Не маючы канкурэнцыі на моры, Брытанія прыняла на сябе ролю сусветнага арбітра, становішча, пазней вядомае як «[[Pax Britannica]]»<ref>{{Cite book| first=Andrew| last=Porter| title=Девятнадцатый Век, Оксфордская История Британской Империи Том III| publisher=Oxford University Press| year=1998| isbn=0-19-924678-5 |url= http://books.google.com/?id=oo3F2X8IDeEC| ref=refOHBEv3| access-date=22 ліпеня 2009 |page=332|lang=en}}</ref>. Гэта быў таксама перыяд хуткага эканамічнага, каланіяльнага, прамысловага росту. Англія метафарычна звала сябе «[[Майстэрня свету|майстэрняй свету]]»<ref>[http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml Мастерская Мира]. BBC History. Проверено 11 мая 2011.{{ref-en}}</ref>. Брытанская Імперыя далучыла да сябе [[Індыя|Індыю]], [[Аўстралія|Аўстралію]] і [[Новая Зеландыя|Новую Зеландыю]], стварыла цэлы ланцужок калоній у Афрыцы ([[Егіпет]], землі сучасных [[Судан]]а, Кеніі, Танзаніі, [[Батсвана|Батсваны]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]), заняла іншыя тэрыторыі па ўсім свеце. Апрэч фармальнага кантролю над калоніямі, дамінаванне Брытаніі ў сусветным гандлі азначала і фактычны эканамічны кантроль над многімі краінамі, такімі як [[Кітай]], [[Аргенціна]], [[Тайланд]]<ref>{{Cite book| first=Andrew| last=Porter| title=Девятнадцатый Век, Оксфордская История Британской Империи Том III |publisher= Oxford University Press |year=1998 |isbn= 0-19-924678-5 |url= http://books.google.com/?id=oo3F2X8IDeEC |ref=refOHBEv3 |access-date=22 ліпеня 2009 |page=8|lang=en}}</ref><ref>{{Cite book |first=P.J. |last= Marshall |title=Кембриджская Иллюстрированная История Британской Империи |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=0-521-00254-0 |url= http://books.google.com/?id=S2EXN8JTwAEC |ref=refMarshall |access-date=22 ліпеня 2009 |pages=156–57|lang=en}}</ref>. [[Файл:Royal Irish Rifles ration party Somme July 1916.jpg|thumb|Пяхота Каралеўскіх ірландскіх стралкоў у час [[Бітва на Соме|Бітвы на Соме]]. Болей за {{nts|885000}} брытанскіх салдат загінулі ў бітвах [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]]]] На ўнутраным рынку адбыўся пераход да палітыкі [[Фрытрэйдэрства|вольнага гандлю]], [[laissez-faire]] і значнага пашырэння гандлю. У краіне назіраўся хуткі эканамічны рост, які суправаджаўся хуткай [[урбанізацыя]]й, што прывяло да значных сацыяльных трансфармацый, у тым ліку шокавых<ref>{{cite book |url= http://books.google.com/?id=H5kcJqmXk2oC&pg=PA63&dq=britain+19th+century+widening+franchise#v=onepage&q&f=false |title=Великобритания: справочный путеводитель от Ренессанса до современности |page=63 |first=Richard S. |last=Tompson |year=2003 |isbn= 9780816044740 |location =Нью-Йорк |publisher=Facts on File |access-date=5 ліпеня 2011|lang=en}}</ref>. У канцы ХІХ стагоддзя іншыя краіны сталі складаць канкурэнцыю Брытаніі ў індустрыяльным дамінаванні<ref>{{cite book |title= Первая мировая война: Люди, Политика и Сила |series= America at War |page=21 |publisher=Britannica Educational Publishing |author=Hosch, William L. |year=2009 |isbn =9781615300488 |location =Нью-Йорк|lang=en}}</ref>. Брытанія, разам з [[Расія]]й, [[Францыя]]й і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (з 1917 года), была адной з краін, якія вялі барацьбу супраць [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] і яе [[Цэнтральныя дзяржавы|саюзнікаў]] у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] (1914—1918)<ref>Turner, John (1988). «Британия и Первая мировая война». Лондон: Unwin Hyman. сс. 22-35. ISBN 978-0-04-445109-9.</ref>. У Брытаніі было мабілізавана каля 5 мільёнаў людзей<ref name=Westwell&Cove/>, якіх сабралі па ўсёй імперыі і з некаторых рэгіёнаў [[Еўропа|Еўропы]]. Нацыя атрымала каля 2,5 мільёнаў параненых і скончыла вайну з вялізным суверэнным доўгам<ref name="Westwell&Cove">Westwell, I.; Cove, D. (eds) (2002). «История Первой мировой войны, Том 3». Лондон: Marshall Cavendish. сс. 698 и 705. ISBN 0-7614-7231-2.</ref>. Пасля вайны Вялікабрытанія атрымала мандат [[Ліга Нацый|Лігі нацый]] на былыя германскія і [[Асманская імперыя|асманскія]] калоніі, дзякуючы чаму разраслася да найвялікшых памераў, пакрыўшы адну пятую частку сушы, дзе жыло каля чвэрці сусветнага насельніцтва<ref>Turner, J. (1988). «Британия и Первая мировая война». Абингдон: Routledge. с. 41. ISBN 0-04-445109-1.</ref>. Аднак рост [[Ірландскі нацыяналізм|ірландскага нацыяналізму]] і спрэчкі ўнутры Ірландыі адносна [[Умовы Гамруля|умоў Гамруля]] прывялі да фактычнага падзелення вострава ў 1921 годзе<ref>SR&O 1921, No. 533 от 3 мая 1921.</ref> на незалежную [[Ірландская вольная дзяржава|Ірландскую вольную дзяржаву]] і [[Паўночная Ірландыя|Паўночную Ірландыю]], якая засталася ў складзе Вялікабрытаніі<ref name="CAIN">{{Cite web |url=http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |title=The Anglo-Irish Treaty, 6&nbsp;December 1921 |publisher=CAIN |lang=en |access-date=2013-10-07 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yH5mG28?url=http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref>. === Найноўшы час (1921 — цяперашні час) === [[Вялікая дэпрэсія]] (1929—1932) пачалася, калі Злучанае Каралеўства яшчэ не паспела аднавіць эканоміку пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Пачаліся хваляванні, уключаючы сацыяльныя і палітычныя пратэсты<ref>Rubinstein, W. D. (2004). «Капитализм, Культура и Падение в Британии, 1750—1990». Абингдон: Routledge. с. 11. ISBN 0-415-03719-0.</ref>. [[Файл:Infantry waiting to move off 'Queen White' Beach.jpg|thumb|Брытанскія салдаты [[Нармандская аперацыя|высаджваюцца ў Нармандыі]]. Вялікабрытанія згубіла ў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] каля {{nts|450000}} чалавек]] Брытанія, разам з [[Францыя]]й і сваімі калоніямі, абвясціла вайну [[Трэці рэйх|Германіі]] 3 верасня 1939 года, што ператварала ранейшы [[Польская абарончая вайна (1939)|польска-германскі канфлікт]] у [[Другая сусветная вайна|глабальную вайну]]; была адным з трох галоўных [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікаў]] у Другой сусветнай вайне супраць [[Краіны Восі|краін «восі»]]. Пасля паразы сваіх еўрапейскіх саюзнікаў Вялікабрытанія працягвала барацьбу з Германіяй, у прыватнасці, у [[Бітва за Брытанію|Бітве за Брытанію]] і [[Бітва за Атлантыку (1939—1945)|Бітве за Атлынтыку]]. У час вайны і пасля перамогі над [[Трэці рэйх|Трэцім Рэйхам]] Злучанае каралеўства было адной з трох дзяржаў, якія ўдзельнічалі ў серыі канферэнцый па пасляваенным ўладкаванні свету: [[Тэгеранская канферэнцыя]] (1943), [[Ялцінская канферэнцыя]] (люты, 1945), [[Патсдамская канферэнцыя]] (лета 1945). Вайна пакінула краіну ў цяжкім фінансавым становішчы і з вялікім доўгам перад ЗША, якія з 1948 года пачалі праграму па дапамозе Еўропе, вядомую як [[план Маршала]]. Брытанія выплаціла апошнюю суму ваеннага доўгу ЗША толькі ў 2006 годзе<ref> {{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2006/12/28/business/worldbusiness/28iht-nazi.4042453.html |title=Британия сделает последний платёж по кредиту Второй мировой войны от США |work= The New York Times |date=2006-12-28 |access-date=2013-10-07 |lang=en }}</ref>. Пасля Другой сусветнай вайны страціла ролю лідара сярод вялікіх дзяржаў. Ва ўнутранай палітыцы ўзмацніўся ўплыў лейбарыстаў. У 1949 годзе Злучанае Каралеўства стала адным з заснавальнікаў [[НАТА]] і з таго часу з’яўляецца галоўным еўрапейскім стратэгічным саюзнікам ЗША. У 1982 годзе Вялікабрытанія перамагла Аргенціну ў [[Фалклендская вайна|Фалклендскай вайне]], што аднавіла ваенны аўтарытэт колішняй «уладаркі мораў». У 1973 годзе Вялікабрытанія ўступіла ў ЕС. Тунэль пад дном [[Ла-Манш]]у злучыў Вялікабрытанію з кантынентам (6.5.1994). Незадаволенасць міграцыйнай палітыкай арганізацыі і іншыя непаразуменні прывялі да рэферэндуму. 23 чэрвеня 2016 года адбыўся рэферэндум адносна членства Вялікабрытаніі ў Еўрапейскім Саюзе, на якім 51,9 % выбаршчыкаў выказалі жаданне пакінуць ЕС. Пасля гэтага прэм’ер-міністр [[Дэвід Кэмеран]] сышоў у адстаўку, а новым кіраўніком урада стала [[Тэрэза Мэй]], якая запусціла працэс «брэксіту». У чэрвені 2017 года прайшлі датэрміновыя выбары, у выніку якіх Мэй захавала за сабой пасаду. Аднак з-за праблем з «брэксітам» яна таксама сышла ў адстаўку ў маі 2019. А ў ліпені новым лідарам кансерватыўнай партыі быў абраны [[Борыс Джонсан]], які таксама заняў пасаду прэм’ер-міністра. Пазачарговыя парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі ў снежні 2019 завяршыліся перамогай кансерватараў. 31 студзеня 2020 Вялікабрытанія афіцыйна выйшла з Еўрапейскага Саюза. == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Дзяржаўны лад і палітыка Вялікабрытаніі}} Адметнай характарыстыкай дзяржаўнага ладу Вялікабрытаніі з’яўляецца адсутнасць якога-небудзь адзінага дакумента, які можна было б назваць асноўным законам краіны, не існуе пісьмовай Канстытуцыі, больш таго, не існуе нават дакладнага пераліку дакументаў, якія адносіліся б да Канстытуцыі. Адносіны паміж народам і ўрадам рэгулююцца заканадаўчымі актамі, няпісанымі законамі і канвенцыямі. Важную ролю адыгрываюць статуты, пагадненні і міжнародныя дамовы. Адсутнасць Канстытуцыі дазваляе парламенту вельмі лёгка змяняць старыя і прымаць новыя законы. Ніводзін закон, прыняты аднойчы парламентам, не мае недатыкальнасці і можа быць зменены будучым парламентам. [[File:President Reagan and Queen Elizabeth II 1982.jpg|thumb|left|Лізавета ІІ і [[Рональд Рэйган]], 1982]] Вялікабрытанія — [[парламенцкая манархія]] на чале з [[каралева|каралём]]. Акрамя Вялікабрытаніі, кароль дэ-юрэ кіруе яшчэ 15 дзяржавамі свету — Аўстраліяй, Новай Зеландыяй і інш., вядомымі як [[Каралеўствы Садружнасці]]. Хоць кароль і не мае рэальнай улады, яму належыць «права раіць, заахвочваць і папярэджваць». [[File:Palace of Westminster from the London Eye, August 2014 04.JPG|thumb|[[Вэстмінстэрскі палац]] — месца пасяджэнняў брытанскага парламента]] Заканадаўчы орган — двухпалатны [[парламент]] (абіраная [[Палата абшчын]] і прызначаемая [[Палата лордаў]] — 650 і 780 крэслаў адпаведна). Закон, для таго каб быць прынятым, мусіць прайсці чытанні ў абедзвюх палатах і затым атрымаць каралеўскую санкцыю. Брытанская парламенцкая сістэма вядома як Вэстмінстэрская, яна легла ў аснову функцыянавання ўсіх парламенцкіх дэмакратый свету. Парламент з’яўляецца вышэйшым органам улады на ўсёй тэрыторыі дзяржавы, нягледзячы на наяўнасць у Шатландыі, Уэльсе і Паўночнай Ірландыі ўласных кіраўнічых адміністрацыйных структур. Урад узначальвае [[прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі|прэм’ер-міністр]]. Крэсла прэм’ера звычайна займае лідар партыі або кааліцыі, якой належыць бальшыня ў Палаце абшчын. Прэм’ер-міністр — як правіла са спісу сваёй партыі або кіруючай кааліцыі — прызначае кабінет міністраў, што фармальна пацвярджаецца манархам. У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя галоўную ролю у палітычным жыцці Вялікабрытаніі гуляюць партыі лейбарыстаў і кансерватараў. [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкая партыя]], што прадстаўляе традыцыі брытанскага сацыялізму, знаходзілася ва ўладзе ў 2000-х (прэм’ер-міністры [[Тоні Блэр]] (1997—2007) і [[Гордан Браўн]] (2007—2010)). У 2010-х рэй у брытанскай палітыцы вядзе [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўная партыя]] (прэм’еры [[Дэвід Кэмеран]] (2010—2016), [[Тэрэза Мэй]] (2016—2019), [[Борыс Джонсан]] (2019—2022), [[Ліз Трас]] (з 2022). [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберальная партыя]], што была ўплывовай сілай у XVIII — пачатку XX стагоддзя, сёння мае няшмат прыхільнікаў, а па колькасці крэслаў у парламенце ў 2015 годзе нават саступае левацэнтрысцкай [[Шатландская нацыянальная партыя|Шатландскай нацыянальнай партыі]]. Астатнія месцы займаюць партыі ўскраін: валійская партыя [[Партыя Уэльса|Plaid Cymru]] і ірландскія Дэмакратычная юніянісцкая партыя і ультрарэспубліканская [[Шын Фейн]], дэпутаты ад якой не займаюць сваіх крэслаў праз неабходнасць прысягаць на вернасць каралеве. === Знешняя палітыка === Астраўное геаграфічнае становішча паўплывала на ход брытанскай гісторыі ды на рысы брытанскага характару. І ў ХХІ стагоддзі Вялікабрытанія, хоць і рухаючыся ў агульнаеўрапейскім цывілізацыйным накірунку, часта назірае за гэтым рухам з узбочыны. Нягледзячы на членства ў Еўрапейскім саюзе ў 1973—2019 гадах, астраўляне ані перайшлі на [[еўра]], ані сталі часткай [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]]. Міграцыйны крызіс сярэдзіны 2010-х і ўнутрыеўрапейскія супярэчнасці падштурхнулі Вялікабрытанію да [[Brexit|выхаду з ЕС]]. З іншага боку, дзяржава захоўвае вельмі важную ролю ў свеце ў сілу гістарычнай інерцыі — як былая метраполія [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]], ачольваючы [[Садружнасць Нацый]]; а таксама той ролі, якую англійская мова мае ў сучасным свеце; эканамічнай і фінансавай, а таксама, культурнай і медыйнай значнасці. ==== Беларуска-брытанскія адносіны ==== {{main|Беларуска-брытанскія адносіны}} Дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і Злучаным Каралеўствам былі ўсталяваны 27 студзеня 1992 года. У ліпені 1993 года было адкрыта беларускае Генеральнае консульства у Лондане, якое ў чэрвені 1994 года было пераўтворана ў Пасольства Рэспублікі Беларусь у Злучаным Каралеўстве Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі. Першым паслом Рэспублікі Беларусь у Вялікабрытаніі стаў [[Уладзімір Лявонавіч Сянько|Уладзімір Сянько]]. Амбасада Злучанага Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі ў Мінску функцыянуе з 1993 года па адрасе [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|Карла Маркса]] 37. У 2013 годзе паслом Беларусі ў Вялікабрытаніі прызначаны [[Сяргей Алейнік]]. Амбасабар Злучанага Каралеўства ў Мінску — Фіёна Гіб.<ref>https://news.tut.by/society/637985.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190526081312/https://news.tut.by/society/637985.html |date=26 мая 2019 }}</ref> У першыя гады развіцця адносінаў паміж Беларуссю і Вялікабрытаніяй адбываўся даволі інтэнсіўны палітычны дыялог. У снежні 1994 года Вялікабрытанію наведаў Старшыня Вярхоўнага Савету, а ў траўні 1995 г. — Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь [[Міхаіл Чыгір]]. Былі падпісаны інвестыцыйныя пагадненні. Злучанае Каралеўства адным з першых у ЕС ратыфікавала пагадненне аб партнёрстве і супрацоўніцтве Беларусі з ЕС у 1996. У лістападзе 2008 для ўдзелу ў першым інвестыцыйным форуме ў Лондане Брытанію наведаў беларускі Прэм’ер [[Сяргей Сідорскі]]. У кастрычніку 2016 г. адбыўся візіт у Рэспубліку Беларусь Прынца Майкла Кенцкага, падчас якога ён быў прыняты Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Лукашэнка|А. Р. Лукашэнкам]]. У сакавіку 2018 Міністр замежных справаў Беларусі [[Уладзімір Макей]] наведаў Лондан, дзе сустрэўся з брытанскім калегам [[Борыс Джонсан|Борысам Джонсанам]].<ref>{{Cite web |url=http://uk.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |title=Политические отношения - Посольство Республики Беларусь в Соединённом Королевстве Великобритании и Северной Ирландии |access-date=25 мая 2019 |archive-date=25 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525105042/http://uk.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |url-status=dead |lang=ru}}</ref> Адным з першых з Мінскам парадніўся англійскі горад [[Нотынгем]], пабрацімам [[Гомель|Гомеля]] стаў шатландскі горад [[Абердзін]]. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Home Nations.png|thumb|Краіны ў складзе Злучанага Каралеўства]] {{main|Адміністрацыйны падзел Вялікабрытаніі}} Нягледзячы на тое, што Вялікабрытанія — дзяржава ўнітарная, у яе адміністрацыйным падзеле праглядаюць рысы федэратыўнасці. Афіцыйны сайт прэм’ер-міністра апісвае Вялікабрытанію як «краіны ўнутры краіны».<ref>http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823</ref> Вялікабрытанія складаецца з 4 адміністрацыйна-палітычных частак (краін або рэгіёнаў): * '''[[Англія]]''' (39 графстваў, 6 метрапалітэнскіх графстваў і Вялікі Лондан) — сталіца [[Лондан]] * '''[[Уэльс]]''' (22 унітарных утварэнняў: 9 графстваў, 3 гарады і 10 гарадоў-графстваў) — сталіца [[Кардыф]] * '''[[Шатландыя]]''' (12 абласцей: 9 акруг і 3 асноўныя тэрыторыі) — сталіца [[Эдынбург]] * '''[[Паўночная Ірландыя]]''' (26 акруг) — сталіца [[Белфаст]] Паўночную Ірландыю таксама часта называюць правінцыяй. Пад кантролем Вялікабрытаніі таксама знаходзяцца 3 залежныя тэрыторыі на Брытанскіх астравах і 14 [[Брытанскія заморскія тэрыторыі|заморскіх тэрыторый]]. Залежныя тэрыторыі са сталіцамі: ;[[Брытанскія астравы]]: * '''[[Востраў Мэн]]''' ([[Дуглас (востраў Мэн)|Дуглас]]) * [[Нармандскія астравы]] ** '''[[Гернсі]]''' ([[Сент-Пітэр-Порт]]) ** '''[[Джэрсі]]''' ([[Сент-Хельер]]) ;Еўропа: * [[Гібралтар]] (Гібралтар) ;Амерыка: [[Файл:The British Empire.png|thumb|280px|right|Тэрыторыі, якія былі часткай [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]]. Сучасныя [[Брытанскія заморскія тэрыторыі]] падкрэслены чырвоным.]] * [[Ангілья]] (Валі) * [[Бермуды]] (Гамільтан) * [[Брытанскія Віргінскія астравы]] (Род-Таўн) * [[Кайманавы астравы]] (Джорджтаўн) * [[Востраў Мантсерат]] (Плімут) * [[Астравы Цёркс і Кайкас]] (Кокбёрнтаўн) * [[Фалклендскія астравы]] (Порт-Стэнлі) * [[Паўднёвая Джорджыя і Паўднёвыя Сандвічавы астравы]] ;Атлантычны акіян: * [[Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья]] (Джэймстаўн) ;[[Акіянія]]: * [[Астравы Піткэрн]] (Адамстаўн) ;Індыйскі акіян: * [[Брытанская тэрыторыя ў Індыйскім акіяне]] (гэтая тэрыторыя — [[архіпелаг Чагас]] — створана насуперак рашэнням Генеральнай Асамблеі ААН) == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Вялікабрытаніі}} [[File:UKpop.svg|thumb|Полава-ўзроставая піраміда, 2017]] [[File:Population density UK 2011 census.png|thumb|Шчыльнасць насельніцтва паводле перапісу 2011]] Перапіс насельніцтва ў Вялікабрытаніі адбываецца адначасова ва ўсіх яе частках кожныя дзесяць гадоў<ref>{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp |title=География Переписи |publisher=Office for National Statistics |access-date=10 кастрычніка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020607155455/http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp |archive-date=7 чэрвеня 2002 |lang=en |url-status=dead}}</ref>. Паводле перапісу 2001 года агульнае насельніцтва Вялікабрытаніі склала 58 789 194 чалавека. Паводле перапісу насельніцтва 2011 насельніцтва краіны склала 63 181 775 чалавек<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html 2011 Census, Population and Household Estimates for the United Kingdom] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |date=31 студзеня 2016 }}: [http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-270247 Release] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160109174207/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-270247 |date=9 студзеня 2016 }}</ref>. Гэта трэцяя дзяржава ў Еўропе (без Расіі) пятая ў Садружнасці нацый і 22-я ў свеце па колькасці насельніцтва. У 2019 годзе у Злучаным Каралеўстве пражывае каля 67 млн чалавек. {| class="wikitable" |+Колькасць насельніцтва Вялікабрытаніі 1900—2017 ! width="30%" |Год ! width="30%" |Колькасць (чал.) |-align="center" | [[1900]] | {{Nts|35405900}} |-align="center" | [[1949]] | {{Nts|50300000}} |-align="center" | [[1959]] | {{Nts|51900000}} |-align="center" | [[1976]] | {{Nts|55900000}} |-align="center" | [[1998]] | {{Nts|59100000}} |-align="center" | [[2004]] | {{Nts|59834900}} |-align="center" | [[2008]] | {{Nts|61114684}} |-align="center" | [[2017]] | {{Nts|66040229}} |} З 2001 па 2008 года насельніцтва расло з сярэднегадавым паказчыкам у 0,5 %, што больш за 0,3 % у перыяд з 1991 года па 2001 і 0,2 % у папярэдняе дзесяцігоддзе<ref name="Population2008">{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/pop0809.pdf |title=Оценка Населения: Август 2009 |date=27 жніўня 2009 |publisher=Office for National Statistics |access-date=28 жніўня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007205704/http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/pop0809.pdf |archive-date=7 кастрычніка 2009 |lang=en |url-status=dead}}</ref>. У 2010-х дадатны натуральны прырост насельніцтва (3 ‰) абумоўлены высокай нараджальнасцю сярод імігрантаў, удзельная вага якіх пастаянна расце. У 2008 годзе сумарны каэфіцыент нараджальнасці Вялікабрытаніі склаў 1,96 дзіцяці на адну жанчыну<ref name=Fertility2008>{{cite press release|url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=951&Pos=1&ColRank=1&Rank=326|title=Рост рождаемости в Великобритании продолжается|publisher=Office for National Statistics|date=27 жніўня 2009|access-date=28 жніўня 2009|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511133719/http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=951&Pos=1&ColRank=1&Rank=326|archive-date=11 мая 2011|url-status=live}}</ref>. Шатландыя мае самы нізкі паказчык у 1,8 дзіцяці на адну жанчыну, у той час як Паўночная Ірландыя мела гэты паказчык на ўзроўні 2,11 у 2008 годзе.<ref name=Fertility2008/> Зрэшты, з 2012 года сумарны каэфіцыент нараджальнасці пачаў скарачацца і у 2017 складаў ужо 1,74. Апублікаваныя ў 2008 годзе дадзеныя аб насельніцтве ў сярэдзіне 2007 года сведчаць аб тым, што ўпершыню ў гісторыі Вялікабрытаніі было больш людзей пенсійнага ўзросту, чым дзяцей да 16 гадоў<ref> {{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/world/2008/aug/22/population.socialtrends |title=Старение Британии: Количество пенсионеров впервые превысило число детей до 16 |last=Travis |first=Alan |date=22 жніўня 2008 |work=The Guardian |access-date=23 жніўня 2008 | location= Лондон |lang=en}}</ref>. Паводле некаторых ацэнак, колькасць людзей узростам 100 гадоў і больш вырасце да 626 000 да 2080 года<ref> {{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/uk/2010/dec/30/one-in-six-people-live-100 | author=Batty, David | title = Каждый шестой человек в Британии сегодня доживет до 100, как говорит исследование | newspaper=The Guardian | location = Лондон | date = 30 снежня 2010 |lang=en}}</ref>. Белыя жыхары краіны складаюць 87 % насельніцтва (2011, перапіс). За перыяд 2001—2011 удзельная вага белых астраўлян скарацілася на 5 %. У 2001 годзе карэннае насельніцтва размяркоўвалася наступным чынам: * [[англічане]] — 83,6 %, * [[шатландцы]] (у асноўным у Шатландыі) — 8,5 %, * [[валійцы]] (у асноўным ва Уэльсе) — 4,9 %, * [[ірландцы]] (у асноўным у Паўночнай Ірландыі, [[Ольстэрцы]]) — 2,9 %. Значную частку белага насельніцтва складаюць мігранты з еўрапейскіх краін, сярод якіх найбольш шматлікая польская дыяспара. Імігранты і іх дзеці пражываюць галоўным чынам у [[канурбацыя]]х [[Вялікі Лондан|Вялікага Лондана]], [[Уэст-Мідлендс]]а і [[Мерсісайд]]а. Яны складаюць каля 12 % насельніцтва краіны, у тым ліку<ref name="БРЭ">«Вялікабрытанія» // [[Вялікая расійская энцыклапедыя]]. Т. 5. 2006.</ref>: выхадцы з Азіі (7 %), у тым ліку з [[Індыя|Індыі]], [[Пакістан]]а і [[Бангладэш]] — 4,88 %; [[народы Афрыкі|краін Афрыкі]] — 2 %, [[вест-індскія негры|цемнаскурыя выхадцы з астравоў Карыбскага мора]] — 1 %. За перыяд 2001—2011 колькасць азіяцкіх мігрантаў вырасла на 69 %, удзельная вага — на 3 %. {{таксама}} [[Беларусы ў Вялікабрытаніі]]. [[афіцыйная мова|Афіцыйнай мовай]] Вялікабрытаніі з’яўляецца [[англійская мова|англійская]]<ref name="direct.gov.uk">{{Cite web |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |title=Английский язык – Правительство, граждане и права |work=Directgov |lang=en |access-date=23 жніўня 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yGrqtvO?url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref><ref name="thecommonwealth.org">{{Cite web |url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookHomeInternal/139560/ |title=Секретариат Содружества – Великобритания |work=Commonwealth Secretariat |lang=en |access-date=23 жніўня 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yGxALru?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookHomeInternal/139560/ |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref> — [[заходнегерманскія мовы|заходнегерманская мова]], якая паходзіць ад [[старажытнаанглійская мова|старажытнаанглійскай]], якая мела вялікую колькасць запазычанняў са старажытнаскандынаўскай, нармандскай, французскай і лацінскай моў. Англійская мова распаўсюдзілася па ўсім свеце, дзякуючы [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]]. Яна стала міжнароднай мовай бізнесу і самай распаўсюджанай другой вывучаемай мовай<ref>{{cite web |url=http://www.cepr.org/pubs/new-dps/dplist.asp?dpno=2055 |title=Английский язык - Доминирование, Литература и Благосостояние |author=Melitz, Jacques |publisher=Centre for Economic Policy Research |year=1999 |lang=en |access-date=26 мая 2006 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yGyCeG9?url=http://www.cepr.org/pubs/new-dps/dplist.asp?dpno=2055 |archive-date=27 мая 2012 |url-status=dead }}</ref>. [[Шатландская мова]] паходзіць з ранняй паўночнай сярэднеанглійскай, як і яе дыялект ў паўночных графствах Ірландыі — ольстэрска-шатландская мова<ref>{{cite web |url=http://www.eurolang.net/index.php?option=com_content&task=view&id=2449&Itemid=52&lang=en |title=Языковая Информация– Скотс |publisher=European Bureau for Lesser-Used Languages |lang=en |access-date=2 лістапада 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623185445/http://eurolang.net/index.php?option=com_content&task=view&id=2449&Itemid=52&lang=en |archive-date=23 чэрвеня 2007 |url-status=live }}</ref>. Чатыры [[кельцкія мовы]] выкарыстоўваюцца ў Вялікабрытаніі: валійская, ірландская, [[Шатландская гэльская мова|гэльская]] і [[Корнская мова|корнская]]. Падчас перапісу 2001 каля 21 % насельніцтва Уэльса сказалі, што яны могуць размаўляць на валійскай<ref>[http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=447&Pos=6&ColRank=1&Rank=192 Национальная Статистика Онлайн — Валлийский Язык]. National Statistics Office.{{ref-en}}</ref>, што больш за 18 % паводле перапісу 1991 года<ref>{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf |title=Разница в оценках знания Валлийского Языка |lang=en |access-date=30 снежня 2008 |publisher=Office for National Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20040722055520/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf |archive-date=22 ліпеня 2004 |url-status=dead}}</ref>. У Уэльсе школьнікам да 16 гадоў альбо выкладаюць на валійскай, альбо вучаць валійскай як другой мове<ref>[https://archive.today/20120530050454/www.bbc.co.uk/wales/schoolgate/aboutschool/content/inwelsh.shtml Школьные Ворота для родителей в Уэльсе]. BBC Wales. Проверено 11 октября 2008.{{ref-en}}</ref>. [[File:Evensong in York Minster.jpg|thumb|Вячэрня ў [[Ёркскі сабор|Ёркскім саборы]]]] Перапіс 2001 года ў Паўночнай Ірландыі паказаў, што 167 487 (10,4 %) людзей «мелі некаторае веданне ірландскай», практычна ўсе — з каталіцкага ці нацыяналістычнага насельніцтва. Больш за 92 000 чалавек у Шатландыі (крыху менш за 2 %) мелі некаторыя веды гэльскай, уключаючы 72 % жыхароў Знешніх Гебрыдаў<ref>[http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html Шотландская перепись 2001 — Гэльский Отчёт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130522110328/http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |date=22 мая 2013 }}. General Register Office for Scotland. Проверено 15 октября 2008.{{ref-en}}</ref>. Колькасць школьнікаў, якім выкладаюць валійскую, гаэлік або ірландскую, таксама расце<ref> {{cite news |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/7885493.stm |title =Местные британские языки "взлетают" |work=BBC News |date =12 лютага 2009 |lang=en}}</ref>. Валійскі і шатландскі гэлік таксама можна пачуць далёка ад Брытанскіх астравоў: напрыклад на гэльскай размаўляюць ў [[Новая Шатландыя|Новай Шатландыі]], Канадзе (асабліва на востраве Кейп-Брэтан)<ref name="Edwards2010"> {{cite book |author=Edwards, John R. |title=Малые языки и групповая идентификация: случаи и категории |url=http://books.google.com/books?id=Q2dJlB0TW8oC&pg=PT160 |access-date=12 сакавіка 2011 |year=2010 |publisher=John Benjamins Publishing |isbn= 9789027218667 |pages=150–158 |lang=en}}</ref>, а ў [[Патагонія|Патагоніі]] (Аргенціна) — на валійскай<ref name="Koch2006"> {{cite book |author=Koch, John T. |title=Кельтская культура: историческая энциклопедия |url= http://books.google.com/books?id=f899xH_quaMC&pg=PA696 |access-date=12 сакавіка 2011 |year=2006 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781851094400 |page=696 |lang=en}}</ref>. [[Выява:Westminster abbey west.jpg|thumb|left|[[Вэстмінстэрскае абацтва]] — месца [[Каранаванне|каранавання]] брытанскіх манархаў]] У Злучаным Каралеўстве ў цэлым школьнікі абавязаны вучыць другую мову да пэўнага моманту: да 14 гадоў у Англіі<ref> {{cite news |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/3983713.stm |title =Падение в обязательных языковых уроках |work=BBC News |date =4 лістапада 2004 |lang=en}}</ref>, і да 16 у Шатландыі. Французская і нямецкая мовы — дзве найбольш вывучаемыя другія мовы ў гэтых двух рэгіёнах. Абсалютная большасць вернікаў — хрысціяне, сярод іх — пратэстанты [[Англіканства|англіканскага]] кірунку. На тэрыторыі Англіі існуе [[Хрысціянская царква|царква]] з дзяржаўным статусам — [[Царква Англіі]], свецкі кіраўнік якой — брытанскі манарх. Царква Англіі — адна з памесных цэркваў, што ўваходзяць у англіканскую супольнасць, на чале якой знаходзіцца духоўны лідар [[Архібіскуп Кентэрберыйскі]]. У пачатку ХХІ стагоддзя назіраецца няўхільны і хуткі адыход брытанцаў ад рэлігіі: так доля хрысціян у 2007—2016 гадах скарацілася з 72 да 58 %. Разам з мігранамі расце доля нехрысціянскіх канфесій, асабліва індуізму і ісламу (5 % у 2016). [[File:London from a hot air balloon.jpg|thumb|Лонданскія хмарачосы з вышыні птушынага палёту]] У Вялікабрытаніі высокая сярэдняя шчыльнасць насельніцтва (каля 265 чал./кв.км). Насельніцтва Англіі ў сярэдзіне 2016 года ацэньвалася ў 55,28 мільёны<ref>https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2016#population-of-england-reaches-55-million</ref>, што робіць яе краінай з адной з самых высокіх шчыльнасцей насельніцтва ў свеце, якая мае 415 жыхароў на квадратны кіламетр з асаблівай канцэнтрацыяй ў Лондане і на паўднёвым усходзе<ref>{{cite news |title=Англия - самая заселённая страна Европы |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html |newspaper=Daily Telegraph |access-date=5 верасня 2009 | location=Лондон |first=Urmee |last=Khan |date=16 верасня 2008 |lang=en}}</ref>. Ацэнкі сярэдзіны 2016 года мяркуюць насельніцтва Шатландыі ў 5,4 мільёны, Уэльса — 3,13 мільёны, а Паўночнай Ірландыі — 1,82 мільён са значна больш нізкім паказчыкам населенасці гэтых тэрыторый. Узровень урбанізацыі складае 80 %. Асноўная частка гараджан канцэнтруецца ў найбуйнейшых [[агламерацыя]]х — Вялікі Лондан і Вялікі Манчэстар. Да найбуйнейшых гарадоў адносяцца [[Лондан]], [[Бірмінгем]], [[Глазга]], [[Ліверпуль]], [[Лідс]]. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Вялікабрытаніі}} [[File:Banco de Inglaterra, Londres, Inglaterra, 2014-08-11, DD 141.JPG|thumb|[[Банк Англіі]], [[Лондан]]. Па ягоным узоры працуе большасць цэнтральных банкаў свету]] Вялікабрытанія — высокаразвітая постіндустрыяльная краіна, буйны пастаўшчык прамысловай прадукцыі на сусветны рынак і буйны экспарцёр капіталу (пераважна ў развітыя краіны). Па агульным аб’ёме ВУП у Еўропе саступае толькі [[Германія|Германіі.]] ВУП на душу насельніцтва складае 45 500 [[долар ЗША|долараў]] (2018). На сферу паслуг прыходзіцца 79 % аб’ёму ВУП.<ref>https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/uk.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201114153957/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/uk.html |date=14 лістапада 2020 }}</ref> У шматгаліновай прамысловасці вядучую ролю адыгрываюць сучасныя галіны: складанае і навукаѐмістае машынабудаванне, хімічныя вытворчасці. Сельская гаспадарка адрозніваецца высокім узроўнем прадукцыйнасці працы і выкарыстаннем інтэнсіўных тэхналогій. Эканоміка краіны рынкавая, з частковым дзяржаўным рэгуляваннем. Ролю міністэрства фінансаў адыгрывае Скарбніца яе Вялікасці (Her Majesty’s Treasury). Грашовая адзінка — [[фунт стэрлінгаў]] = 100 [[пені|пенсаў]] — трэцяя пасля даляра і еўра [[рэзервовая валюта]]. Банкі [[Шатландыя|Шатландыі]] і [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]] маюць права выпускаць уласную валюту пры ўмовах яе забеспячэння адпаведнай колькасцю фунтаў. Нягледзячы на развітую эканоміку, паводле дадзеных ААН (2017), ва ўмовах скарачэння сацыяльных выдаткаў каля 14 млн брытанцаў жывуць у беднасці, з іх больш за 1,5 млн — у галечы.<ref>https://www.jrf.org.uk/report/destitution-uk-2018</ref> Знешняя запазычанасць у 2018 складае 8,5 трлн даляраў — 2-е месца ў свеце пасля ЗША, і найвышэйшы % да ВУП пасля [[Ісландыя|Ісландыі]] ды [[Люксембург]]а.<ref>https://www.ons.gov.uk/economy/nationalaccounts/balanceofpayments/timeseries/zaus/ukea</ref> [[File:City of London skyline from London City Hall - Sept 2015 - Crop Aligned.jpg|thumb|left|Лонданскі Сіці — адно з фінансавых сэрцаў свету]] Вядучую ролю ў брытанскай сферы паслуг займае фінансавая дзейнасць, якая вызначае спецыялізацыю краіны ў сістэме міжнародных эканамічных адносін. Лонданская фондавая біржа — адна з найбуйнейшых і найстарэйшых бірж Еўропы і адзін з найбольш вядомых сусветных рынкаў каштоўных папер. Вялікабрытанія ажыццяўляе 10 % сусветнага экспарту паслуг — банкаўскіх, страхавых, кансультацыйных, ІТ. З кожным годам расце ўдзельная вага «крэатыўнай эканомікі» — рэкламы, дызайну, моды, прэсы і інш. Лондан — адзін з трох «камандных цэнтраў» сусветнай эканомікі разам з Токіа і Нью-Ёркам, а таксама мае самы вялікі валавы прадукт паміж усіх гарадоў Еўропы. Менавіта ў Вялікабрытаніі распачалася [[Індустрыяльная рэвалюцыя|прамысловая рэвалюцыя]]. Напачатку яна ахапіла тэкстыльную галіну, у ХІХ стагоддзі яе гадаванцамі сталі вугальная прамысловасць, суднабудаванне і чорная металургія. На працягу ХХ стагоддзя, асабліва яго другой паловы, адбываўся паступовы заняпад гэтых традыцыйных галін прамысловасці. [[Файл:Fawley Oil Refinery.jpg|thumb|Нафтаперапрацоўчы завод пад [[Саўтгемптан]]ам]] Энергетыка Вялікабрытаніі практычна цалкам грунтуецца на ўласных паліўных рэсурсах. Па запасах першасных крыніц энергіі (нафта, вугаль, прыродны газ) Альбіён займае першае месца ў Еўропе (без Расіі). У 2018 здабывалася 1 млн барэляў нафты штодзень — 2-е месца ў Еўропе пасля Нарвегіі. Больш за 60 % [[нафта|нафты]], якая здабываецца з радовішчаў на шэльфе Паўночнага мора, паступае на экспарт. На тэрыторыі краіны знаходзіцца некалькі буйных вугальных басейнаў. Як вынік, дамінуючае становішча ў электраэнергетыцы Вялікабрытаніі займаюць [[Цеплавая электрычная станцыя|ЦЭС]]. Здабыча каменнаа вугалю, што дасягнула піку ў гады Першай сустветнай вайны, да пачатку ХХІ стагоддзя значна скарацілася. У 2010 годзе Вялікабрытанія здабыла 18 млн тон вугалю, у 2013 — 13 млн тон. У 2015 была закрыта апошняя глыбокая вугальная шахта. У электраэнергетыцы, акрамя ЦЭС, значную ролю граюць АЭС. На 8 брытанскіх АЭС выпрацоўваецца каля 15 % электраэнергіі. Пры гэтым усе яны мусяць быць закрыты да 2030 года. Развіваецца альтэрнатыўная энергетыка — у 2017 14 % электраэнергіі было выраблена на ветраных фермах. Металургія, якая некалі адыгрывала вырашальную ролю ў структуры прамысловасці, сёння страціла сваё значэнне. У другой палове 2010-х Вялікабрытанія выплаўляе каля 7,5 млн тон сталі штогод, саступаючы нават [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Польшча|Польшчы]]. Выкарыстанне пераважна імпартнай сыравіны абумовіла зрух вытворчасці ў прыморскія раёны. Алюмініевая прамысловасць Вялікабрытаніі сканцэнтравана паблізу ГЭС у Шатландыі. [[File:British Airways A380-841 G-XLEA (16948377692).jpg|thumb|left|Маторы і крылы [[Airbus|Аэробусаў]] вырабляюцца на брытанскіх заводах]] Машынабудаванне забяспечвае каля 40 % кошту прадукцыі апрацоўчай прамысловасці. Развітая вытворчасць электронікі і электратэхнікі. Брытанскія фірмы спецыялізуюцца на вытворчасці сродкаў сувязі, турбін, аўтамабільных, авіяцыйных рухавікоў і электрарухавікоў. Другім у свеце вытворцам матораў з’яўляецца кампанія Rolls-Royce. Кампанія BAE Systems займае вядучыя пазіцыі ў абарончай авіябудаўнічай прамысловасці — стварае кампаненты знішчальнікаў Eurofighter Typhoon і F-35, трэніровачныя самалёты Hawk. Каля 29 000 тыс. чалавек занята ў касмічнай індустрыі. Развіта аўтамабілебудаванне: у 2017 было выраблена 1,75 млн аўтамабіляў.<ref>{{Cite web |url=http://www.oica.net/category/production-statistics/ |title=Архіўная копія |access-date=25 мая 2019 |archive-date=6 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106174001/http://www.oica.net/category/production-statistics/ |url-status=dead }}</ref> Сярод славутых брытанскіх аўтамабільных брэндаў — [[Aston Martin]], [[Bentley]], [[Caterham Cars]], [[Daimler Motor Company|Daimler]], [[Jaguar]], [[Lagonda]], [[Land Rover]], [[Lotus]], [[McLaren Automotive|McLaren]], [[MG Cars|MG]], [[Mini (BMW)|Mini]], [[Morgan Motor Company|Morgan]] і [[Rolls-Royce Motor Cars|Rolls-Royce]]. У ліку найбольш развітых галін — хімічная прамысловасць, у тым ліку фармацэўтычная. Кожныя пятыя з найбольш прадаваных лекаў свету былі распрацаваны ў Злучаным Каралеўстве. Найстарэйшая галіна англійскай прамысловасці — тэкстыльная — згубіла ранейшае значэнне. Буйная харчовая (традыцыйная вытворчасць [[віскі]], [[піва]]; перапрацоўка імпартнай сельскагаспадарчай сыравіны) [[прамысловасць]]; вытворчасць абутку, трыкатажу; вядомы англійскі [[фарфор]]. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] занята 1,6 % эканамічна актыўнага насельніцтва, вырабляецца 60 % патрэбных прадуктаў. Дзве траціны галіны прыпадае на жывёлагадоўлю: малочная і мяса-малочная жывёлагадоўля і беконная свінагадоўля; мяса-шарстная авечкагадоўля. Раслінаводства, якое вырабляе пераважна кармы, мае абслугоўваючае значэнне. Прыкладна 1/3 ворных угоддзяў занята сеянай травой і столькі ж — збожжавымі культурамі. Вырошчваюць пераважна [[ячмень]], [[пшаніца|пшаніцу]], [[цукровыя буракі]], [[авёс]], [[бульба|бульбу]]. Традыцыйна важнай галіной застаецца рыбалоўства, хоць яго аб’ёмы скарачаюцца. [[File:Autoroute M25.jpg|thumb|Лонданская кальцавая аўтадарога M25 каля аэрапорта [[Аэрапорт Хітроў|Хітроў]]. M25 — адзін з самых ажыўленых аўташляхоў у свеце]] На развіццё транспарту Вялікабрытаніі вызначальны ўплыў аказала яе астраўное становішча. Вядучую ролю ў ім адыгрывае марскі транспарт, які забяспечвае 90 % усіх грузаперавозак як унутры краіны, так і ў гандлі з іншымі краінамі. Найбуйнейшыя марскія парты Вялікабрытаніі — Лондан, [[Ліверпуль]], [[Саўтгемптан]]. Міжнародныя пасажырскія перавозкі забяспечваюцца пераважна авіяцыйным транспартам. Найбуйнейшы міжнародны аэрапорт — Хітроў (80 млн пасажыраў у 2018 годзе). Перавозкі грузаў і пасажыраў унутры краіны ажыццяўляюцца аўтамабільным і, у меншай ступені, чыгуначным транспартам. Роля чыгуначнага транспарту ў перавозцы пасажыраў, што змяншалася ўсё ХХ стагоддзе, істотна ўзрасла пасля будаўніцтва [[Еўратунэль|Еўратунэля]], які злучыў Вялікабрытанію з французскім узбярэжжам мацерыка, а таксама прыватызацыі галіны ў 1994—1997. Сёння на востраве Вялікабрытанія больш за 16 тыс.км. чыгунак, яшчэ каля 300 км — у [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]]. Паслугі складаюць 45 % брытанскага экспарту: ІТ — 21 %, фінансавая дзейнасць і страхаванне — 15 %, турызм і транспарт — па 5 %. У групе экспартных тавараў вылучаюцца аўтамабілі і дэталі самалётаў, лекі, нафта і прадукты нафтаперапрацоўкі, алкагольныя напоі. Імпартуюцца аўтамабілі, тэлефоны і ноўтбукі, золата, прадукты харчавання. На паслугі прыпадае каля 25 % імпарту, пераважаюць ІТ-паслугі. Галоўныя партнёры — Германія, ЗША, [[Кітай]], Францыя, [[Нідэрланды]].<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=81&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Partner&tradeDirection=import&year=2016</ref> У 2017 гандлёвы абарот Вялікабрытаніі і Беларусі склаў $ 2656 млн з дадатным для Беларусі сальда. Аснову беларускага экспарту (2,4 млрд) складаюць нафтапрадукты, брытанскі імпарт у Беларусь — гэта пераважна рухаваікі, алкагольныя напоі, гербіцыды, лекі.<ref>{{Cite web |url=http://uk.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/trade_economic/ |title=Торгово-экономическое сотрудничество - Посольство Республики Беларусь в Соединённом Королевстве Великобритании и Северной Ирландии |access-date=25 мая 2019 |archive-date=25 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525103510/http://uk.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/trade_economic/ |url-status=dead |lang=ru}}</ref> == Культура == {{main|Культура Вялікабрытаніі}} Культура Злучанага Каралеўства багатая і разнастайная. Яна ў значнай меры ўплывае на культуру ў сусветным маштабе. Вялікабрытанія валодае моцнымі культурнымі сувязямі са сваімі былымі калоніямі, асабліва з тымі дзяржавамі, дзе англійская мова з’яўляецца дзяржаўнай. Значны фундуш у брытанскую культуру за апошнія паўстагоддзя занеслі імігранты з Індыйскага субкантынента і з краін Карыбскага басейна. Падчас фармаванняў Злучанага Каралеўства ў яго склад увайшлі былыя незалежныя дзяржавы з адрознымі друг ад друга культурамі, якія варта разглядаць у асобнасці. У Вялікабрытаніі быў заснаваны першы [[Каледжы аб’яднанага свету|каледж міжнароднай супольнасці]]. '''Нацыянальныя газеты''': [[The Times]], [[The Guardian]], [[The Independent]], [[The Daily Telegraph]], The Observer, The Financial Times, The Daily Express, [[The Sun]], The Mirror, The People. === Літаратура === {{Main|Літаратура Вялікабрытаніі}} ==== Англійская літаратура ==== [[Файл:Shakespeare.jpg|thumb|upright| [[Чандасаўскі партрэт]], на якім, як лічыцца, намаляваны [[Уільям Шэкспір]]]] [[Файл:jonathan_swift.jpg|thumb|left |[[Джонатан Свіфт]], аўтар славутых «[[Пададрожжы Гулівера|Падарожжаў Гулівера]]»]] Паняцце «Брытанская літаратура» мае дачыненне як да самой Вялікабрытаніі, так і да [[Востраў Мэн|вострава Мэн]], [[Нармандскія астравы|Нармандскіх астравоў]], а таксама да літаратуры [[Англія|Англіі]], [[Уэльс]]а, [[Шатландыя|Шатландыі]] да іх аб’яднання. Асноўная маса брытанскай літаратуры напісана на [[Англійская мова|англійскай мове]]. У 2005 годзе ў Вялікабрытаніі была надрукавана каля 260 000 кніг, і ў 2006 годзе краіна была лідарам па колькасці апублікаваных назваў кніг<ref name=Reuters>{{cite news |author=Goldfarb, Jeffrey |title=Книжная Британия обходит Америку в качестве главного издателя |url=http://www.redorbit.com/news/entertainment/499053/bookish_britain_overtakes_america_as_top_publisher/ |agency=Reuters |date=10 мая 2006 |work=RedOrbit |location=Техас |lang=en |access-date=20 красавіка 2017 |archive-date=6 студзеня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080106093222/http://www.redorbit.com/news/entertainment/499053/bookish_britain_overtakes_america_as_top_publisher/ |url-status=bot: unknown }}</ref>. Анлійскі драматург і паэт [[Уільям Шэкспір]] лічыцца адным з найвялікшых у гісторыі ў сваёй галіне<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/537853/William-Shakespeare |title=Уильям Шекспир |publisher=Britannica Online encyclopedia |lang=en |access-date=26 лютага 2006 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yHYBTxC?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/537853/William-Shakespeare |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060209154055/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html |archive-date=9 лютага 2006 |title=Артыкул пра Шэкспіра ў MSN Encarta Encyclopedia |access-date=26 лютага 2006 |lang=en |url-status=dead }}</ref><ref> {{cite encyclopedia |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Shakespeare%2c+William |publisher=Columbia Electronic Encyclopedia |title= Уильям Шекспир |access-date=26 лютага 2006 |lang=en}}</ref>, аднак яго сучаснікі [[Крыстафер Марла]] і [[Бэн Джонсан]] таксама добра вядомыя. Пазней з’явіліся такія драматургі, як [[Алан Эйкбарн]], [[Гаральд Пінтэр]], [[Майкл Фрэйн]] і [[Том Стопард]]. Яны спалучылі ў сваёй творчасці розныя элементы [[сюррэалізм]]у, [[Рэалізм (літаратура)|рэалізму]] і іншых культурных плыняў. [[Файл:Daniel Defoe Kneller Style.jpg|thumb|upright| [[Даніэль Дэфо]], аўтар сусветна вядомага рамана «[[Рабінзон Круза]]»]] Сярод выбітных англійскіх аўтараў [[Сярэдневякоўе|Сярэднявякоўя]]: [[Джэфры Чосер]] (XIV стагоддзе), [[Томас Мэлары]] ([[XV стагоддзе]]), [[Томас Мор]] (XVI стагоддзе), [[Джон Мільтан]] (XVII стагоддзе). У XVIII [[Даніэль Дэфо]] (аўтар «[[Рабінзон Круза|Рабінзона Круза]]»), [[Джонатан Свіфт|Джонанан Свіфт]] і [[Самюэль Рычардсан]] сталі піянерамі сучаснага рамана. У XIX стагоддзі ішло далейшае развіццё, рухавікамі якога былі [[Джэйн Осцін]], гатычная пісьменніка [[Мэры Шэлі]], дзіцячы пісьменнік [[Льюіс Кэрал]], [[Сёстры Бронтэ]], [[Чарлз Дыкенс]], натураліст [[Джэймс Хардзі]], рэаліст [[Джордж Эліят|Джордж Эліат]], паэты [[Уільям Блэйк]] і [[Уільям Уордсварт]]. Англійскія пісьменнікі XX стагоддзя уключаюць [[Фантастыка|фантаста]] [[Герберт Уэлс|Гэрберта Уэлса]], дзіцячых пісьменнікаў [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Рэдзьярда Кіплінга]], [[Алан Аляксандр Мілн|Алана Мілна]] (аўтара прыгод [[Віня-Пых]]а) і [[Энід Блайтан]], супярэчлівага [[Дэвід Лоўрэнс|Дэвіда Лоўрэнса]], мадэрністку [[Вірджынія Вульф|Вірджынію Вулф]], прароцкага раманіста [[Джордж Оруэл|Джорджа Оруэла]], папулярных [[Уільям Сомерсет Моэм|Самерсэта Моэма]] і [[Грэм Грын|Грэма Грына]], пісьменніцу [[Дэтэктыў|дэтэктываў]] [[Агата Крысці|Агату Крысці]], [[Ян Флемінг|Яна Флемінга]] (стваральніка [[Джэймс Бонд|Джэймса Бонда]]), паэтаў [[Томас Стэрнз Эліят|Томаса Эліата]], [[Філіп Ларкін|Філіпа Ларкіна]] і [[Тэд Хьюз|Тэда Хьюза]], [[фэнтэзі]]йных пісьменнікаў [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Толкіна]], [[Клайв Стэйплз Льюіс|Клайва Льюіса]] і [[Джаан Роўлінг|Джоан Роўлінг]]. [[Файл:Dickens by Watkins detail.jpg|thumb|left|upright|Фатаграфія [[Віктарыянская эпоха|Віктарыянскай эпохі]] [[Чарлз Дыкенс|Чарлза Дыкенса]].]] ==== Шатландская літаратура ==== Унёсак Шатландыі ўключае дэтэктыўнага пісьменніка [[Артур Конан Дойл|Артура Конана Дойла]] (стваральніка [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]]), [[Рамантызм|рамантычную]] літаратуру [[Вальтэр Скот|Вальтэра Скота]], дзіцячага пісьменніка [[Джэймс Бары|Джэймса Бары]] (стваральніка [[Пітэр Пэн|Пітэра Пэна]]), прыгодніцкія творы [[Роберт Льюіс Стывенсан|Роберта Льюіса Стывенсана]] (найперш «[[Вострай скарбаў, кніга|Вострай скарбаў]]») і знакамітага паэта [[Роберт Бёрнс|Роберта Бёрнса]]. Сярод сучасных шатландскіх пісьменнікаў можна вызначыць [[Іэн Ранкін|Іэна Ранкіна]] і [[Іэн Бэнкс|Іэна Бэнкса]]. ==== Ірландская літаратура ==== Пачынальнікамі англа-ірландскай літаратуры ў канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў сталі Рычард Хэд і [[Джонатан Свіфт]]. За імі прыйшлі [[Лорэнс Стэрн]], [[Олівер Голдсміт]] і [[Рычард Брынслі Шэрыдан]]. Сярод выбітных ірландскіх літаратараў XIX стагоддзя — [[Брэм Стокер]] (стваральнік сусветна вядомага [[вампір]]а [[Дракула, персанаж|Дракулы]]) і [[Оскар Уайльд]]. Першая палова XX стагоддзя — сапраўдны росквіт англа-ірландскай літаратуры, час з’яўлення мноства зорак першай велічыні на яе небасхіле: [[Уільям Батлер Ейтс|Уільям Ейтс]], [[Джэймс Джойс]], [[Сэмюэл Бекет]], [[Клайв Стэйплз Льюіс]] і [[Джордж Бернард Шоу|Бернард Шоў]]. Ейтс, Бекет і Шоў сталі лаўрэатамі [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]]. ==== Валійская літаратура ==== Да канца XIX стагоддзя валійская літаратура была пераважна на [[Валійская мова|валійскай мове]]. Менавіта да валійскай культуры належыць верш {{нп3|Y Gododdin}}, які лічыцца найстаражытнейшым вершам у Вялікабрытаніі і створаны каля VI стагоддзя на [[Старажытная Поўнач|Старажытнай Поўначы]]. Ён быў напісаны на [[Кумбрыйская мова|кумбрыйскай]] і [[Старажытнавалійская мова|старажытнавалійскай мове]] і мае першую згадку пра [[Кароль Артур|караля Артура]]<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/society/language_poetry.shtml |title=Ранняя Валлийская поэзия |publisher=BBC Wales |lang=en |access-date=29 снежня 2010 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yHZVSSC?url=http://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/society/language_poetry.shtml |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref>. Прыкладна з XVII сувязь паміж Уэльсам і Старажытнай Поўначу была страчана, а цэнтр валійскай культуры перамясціўся ў сучасны Уэльс, дзе легенда аб каралі Артуры была развіта [[Гальфрыд Монмуцкі|Гальфрыдам Монмуцкім]]<ref>{{Cite book |url=http://books.google.com/?id=dKJiPyyTevgC&printsec=frontcover&dq=History+of+English+literature+from+Beowulf+to+Swinburne#v=onepage&q&f=false |title=История английской литературы от Беовульфа до Суинберна |author= Lang, Andrew |year=2003 |page=42 |lang=en |access-date=29 снежня 2010 |isbn=9780809532292 |publisher=Wildside Press |location=Holicong, PA |orig-year=1913 }}</ref>. Самым вядомым валійскім паэтам [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] з’яўляецца [[Давід ап Гвілім]] (1320—1370), які пісаў аб прыродзе, рэлігіі і каханні. Яго таксама завуць адным з найвялікшых паэтаў Еўропы таго часу<ref>{{cite web |title=Давид ап Гвилим |url=http://www.academi.org/dafydd-ap-gwilym-eng/ |quote=Dafydd ap Gwilym is widely regarded as one of the greatest Welsh poets of all time, and amongst the leading European poets of the Middle Ages. |lang=en |access-date=2011-01-03 |publisher=[[Academi]] |year=2011 |work=Сайт Academi |archive-url=https://www.webcitation.org/67yHaT609?url=http://www.literaturewales.org/dafydd-ap-gwilym-eng/ |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref>. === Музыка === {{Main|Музыка Вялікабрытаніі}} [[Файл:The Fabs.JPG|thumb|left|Гурт [[The Beatles]] — адзін з найболей камерцыйна паспяховых гуртоў у гісторыі продана болей за мільярд запісаў па ўсім свеце<ref name="Beatles sales">{{cite web |url=http://www.emimusic.com/about/history/1960-1969/ |title=1960–1969 |publisher=EMI Group Ltd |lang=en |access-date=31 мая 2008 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yHbOEau?url=http://www.emimusic.com/about/history/1960-1969/ |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref><ref name=McCartney>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,975715-2,00.html |title=Пол в Пятьдесят |work=TIME |location=Нью-Йорк |date=1992-06-08 |lang=en |access-date=22 красавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518221715/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,975715-2,00.html |archive-date=18 мая 2013 |url-status=dead }}</ref><ref name="uktvrecording">{{cite web |url=http://uktv.co.uk/yesterday/gallery/aid/601378/image/5265 |title=В этом месяце: Июнь |publisher=UKTV |lang=en |access-date=15 жніўня 2008 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yHbzWvQ?url=http://uktv.co.uk/yesterday/gallery/aid/601378/image/5265 |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref>.]] [[Файл:David-Bowie Chicago 2002-08-08 photoby Adam-Bielawski-cropped.jpg|thumb|[[Дэвід Боўі]] — адзін з найболей вядомых брытанскіх спевакоў. У апытанцы [[Бі-бі-сі]] заняў 29 месца ў спісе «[[100 найвялікшых брытанцаў]]»]] У Вялікабрытаніі маюць папулярнасць розныя музычныя стылі, пачынаючы ад мясцовай [[Народная музыка|народнай музыкі]] [[Народная музыка Англіі|Англіі]], [[Кельцкая народная музыка|Шатландыі]], Уэльса, Ірландыі і скончваючы [[хэві-метал]]ам, [[трып-поп]]ам. Сярод класічных кампазітараў Вялікабрытаніі і яе папярэднікаў ёсць такія асобы, як [[Уільям Бёрд]], [[Генры Пёрсэл]], [[Эдуард Элгар]], [[Густаў Холст]], [[Артур Саліван]] (вядомы па сваёй супрацы з лібрэтыстам [[Уільям Гільберт|Уільямам Гілбертам]]), [[Ралф Воан-Уільямс|Ральф Воан-Уільямс]] і [[Бенджамін Брытэн]], піянер сучаснай брытанскай оперы. [[Пітэр Максвэл]] — адзін з найболей выбітных жывых кампазітараў і цяперашні [[Майстар каралеўскай музыкі]]. Вялікабрытанія таксама радзіма сусветна вядомага [[Сімфанічны аркестр Бі-бі-сі|Сімфанічнага аркестра Бі-бі-сі]]. Сярод вядомых брытанскіх дырыжораў ёсць такія імёны як [[Сайман Рэтл]], [[Джон Барбіролі]], [[Малкалм Сарджэнт]]. Знакамітым кампазітарам з’яўляецца [[Джон Бары]], [[Клінт Мэнсэл]], [[Майк Олдфілд]], [[Джон Паўэл (кінакампазітар)|Джон Паўэл]], [[Крэйг Армстранг]], [[Дэвід Арнальд]], [[Джон Мёрфі]] і [[Гары Грэгсан]]. [[Георг Фрыдрых Гендэль]] хаця і нарадзіўся ў [[Германія|Германіі]], быў натуралізаваным брытанскім грамадзянінам<ref name="Handel">{{cite web |url=http://www.parliament.uk/parliamentary_publications_and_archives/parliamentary_archives/handel_and_naturalisation.cfm |title=Британский гражданин по акту Парламента: Георг Фридрих Гендель |date=2009-07-20 |publisher=UK Parliament |lang=en |access-date=11 верасня 2009 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yHd9yTX?url=http://www.parliament.uk/business/publications/parliamentary-archives/archives-highlights/handel-and-naturalisation/ |archive-date=27 мая 2012 |url-status=live }}</ref>, і некаторыя яго творы, уключаючы [[Месія, араторыя|Месію]], напісаны на [[Англійская мова|англійскай мове]]<ref>{{cite news |url=http://www.playbillarts.com/features/article/4236.html |title=Handel all'inglese |last=Andrews |first=John |date=2006-04-14 |work=Playbill |location=New York |lang=en |access-date=11 верасня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516210558/http://www.playbillarts.com/features/article/4236.html |archive-date=16 мая 2008 }}</ref>. [[Эндру Лойд Уэбер]] дасягнуў значнага сусветнага поспеху і з’яўляецца аўтарам музыкі для мюзіклаў, а яго працы цягам многіх гадоў дамінавалі ў [[лондан]]скім [[Уэст-Энд]]зе і часта выкарыстоўваліся на [[Брадвейскі тэатр|Брадвеі]] ў [[Нью-Ёрк]]у<ref> {{cite book |url= http://books.google.com/books?id=AWaZ1LAFAZEC |title= Sondheim and Lloyd-Webber: The new musical |access-date=20 жніўня 2010 |publisher=Chatto & Windus |location =London |year =2001 |author=Citron, Stephen |isbn= 9781856192736 |lang=en}}</ref>. Творы гурта [[The Beatles]] разыйшліся колькасцю болей за мільярд копій, яны з’яўляюцца самым камерцыйна паспяховым гуртом у гісторыі музыкі і мелі вялізны ўплыў на развіццё папулярнай музыкі<ref name="Beatles sales"/><ref name=McCartney/><ref name="uktvrecording"/>. Сярод іншых вядомых прадстаўнікоў брытанскай папулярнай музыкі цягам апошніх 50 гадоў можна вылучыць [[Queen]], [[Deep Purple]], [[Black Sabbath]],[[Iron Maiden]], [[The Who]], [[Кліф Рычард|Кліфа Рычарда]], [[Bee Gees]], [[Элтан Джон|Элтана Джона]], [[Led Zeppelin]], [[Pink Floyd]] и [[The Rolling Stones]], кожны з якіх пераадолеў мяжу ў болей за 200 мільёнаў праданых копій<ref>{{cite press release |url= http://www.emimusic.com/news/2009/singstar®-queen-to-be-launched-by-sony-computer-entertainment-europe/ |title= Легенды британского рока получат свою собственную игру для PlayStation3 и PlayStation2 |publisher= [[EMI]] |date= 2009-02-02 |lang= en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110426201114/http://www.emimusic.com/news/2009/singstar%C2%AE-queen-to-be-launched-by-sony-computer-entertainment-europe/ |archivedate=26 красавіка 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article3897823.ece |title=Resurrecting Church станет величайшим чудом |newspaper=The Times |location=London |date=2008-05-09 |first=Ben |last=Macintyre |lang=en |access-date=22 красавіка 2017 |archive-date=25 мая 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121851/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article3897823.ece |url-status=dead }}</ref><ref> {{cite news |url= http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2305273/Sir-Elton-John-honoured-in-Ben-and-Jerry-ice-cream.html |title =Чествование Элтона Джона в Ben and Jerry |newspaper =The Daily Telegraph |date =17 ліпеня 2008 |first= Urmee |last= Khan |location= Лондон |lang=en}}</ref><ref> {{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1562875/Rock-group-Led-Zeppelin-to-reunite.html |title= Led Zeppelin воссоединится |newspaper =The Daily Telegraph |date =19 красавіка 2008 |location=London |first=Richard |last=Alleyne |access-date=31 сакавіка 2010 |lang=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Основатель Pink Floyd Syd Barrett умер дома |url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2-2265034,00.html |newspaper=The Times |location=London |date=2006-07-11 |first=Adam |last=Fresco |access-date=31 сакавіка 2010 |lang=en |archive-date=13 сакавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313205002/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/ |url-status=dead }}</ref><ref> {{cite news |first=Kate |last=Holton |title=Rolling Stones подписали контракт на альбом |url=http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSL1767761020080117 |agency=Reuters |date=2008-01-17 |access-date=26 кастрычніка 2008 |lang=en }}</ref><ref> {{cite news |first=Tim |last=Walker |title=Jive talkin': Почему Robin Gibb хочет больше уважения для Bee Gees |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/jive-talkin-why-robin-gibb-wants-more-respect-for-the-bee-gees-826116.html |work=The Independent |location= London |date=2008-05-12 |access-date=26 кастрычніка 2008 |lang=en }}</ref>. Паводле даследвання [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінэса]], 8 з 10 гуртой і спевакоў з найвялікшай колькасцю перамог у [[Брытанскі чарт|Брытанскім чарце]] нарадзіліся ў Вялікабрытаніі: [[Status Quo]], [[Queen]], [[The Rolling Stones]], [[UB40]], [[Depeche Mode]], [[Bee Gees]], [[Pet Shop Boys]] і [[Manic Street Preachers]]<ref name="Hit singles"> {{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4259312.stm |title=Status Quo владеет лидерством по количеству синглов |date=2005-09-19 |work=BBC News |access-date=2 жніўня 2009 |lang=en }}</ref>. == Узброеныя сілы Вялікабрытаніі == {{main|Узброеныя сілы Вялікабрытаніі}} Намінальным галоўнакамандуючым Брытанскіх Узброеных сіл ({{lang-en|British Armed Forces}}) з’яўляецца брытанскі манарх. Узброеныя сілы (УС) Вялікабрытаніі знаходзяцца пад кіраваннем урада Вялікабрытаніі (Кабінета міністраў) і непасрэдна — Міністэрства абароны. Асноўнай задачай Брытанскіх Узброеных сіл з’яўляецца абарона Злучанага Каралеўства і яго заморскіх тэрыторый, пасоўванне інтарэсаў бяспекі Вялікабрытаніі і падтрымка міжнародных міратворчых высілкаў. Таксама УС Вялікабрытаніі актыўныя і сталыя ўдзельнікі аперацый [[НАТА]] і сіл кааліцыі ў Іраку і Афганістане. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Беларусы ў Вялікабрытаніі / Наталля Гардзіенка; пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн.: Медысонт, 2010. — 620 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 18). * {{кніга|загаловак=Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / Н. У. Навуменка, М. Л. Страха; пад рэд. Н. У. Навуменка; пер. з рус. мовы М. Л. Страхі. — 2-е выд., перапрац. — Мінск: Нар. асвета, 2011. ISBN 978-985-03-1594-6}} == Спасылкі == * [http://unitedkingdom.net.ru/ Інфармацыя аб Вялікабрытаніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080507072706/http://unitedkingdom.net.ru/ |date=7 мая 2008 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Злучанае Каралеўства}} {{Садружнасць нацый}} {{Вялікабрытанія ў тэмах}} {{Каралеўствы Садружнасці}} {{Краіны Еўропы}} {{НАТА}} {{G8}} {{Краіны ў Паўночнага мора}} {{Міжземнаморскі Саюз}} [[Катэгорыя:Вялікабрытанія| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] m8qsok52adew4miiqh7vhjgo4qy38h1 0 1802 5148913 5141516 2026-05-30T18:12:18Z Gomeler 144644 /* Культура */ Стварэнне новага раздзела 5148913 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гомель (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гомель |вобласць = Гомельская |першае згадванне = 1142 |ранейшыя імёны = Гомій |статус з = 1562 |нацыянальны склад = * [[беларусы]] — 83,42 % * [[рускія]] — 10,85 % * [[украінцы]] — 3,11 % * іншыя — 2,62 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = праваслаўныя і інш. |этнахаронім = гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка |плошча=139 |клімат=умерана-кантынентальны |тэлефонны код=+375 232 |паштовыя індэксы=246ххх, 247ххх |дата заснавання=1142 |унутранае дзяленне=Цэнтральны, Савецкі, Чыгуначны і Навабеліцкі раёны |раён=Гомельскі |вышыня цэнтра НП=135 |шчыльнасць=3606 |кіраўнік=[[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] |від кіраўніка= |сайт=https://gomel.gov.by/ }} '''Го́мель'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Homieĺ}}) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. За 301 км ад [[Мінск]]а, 609 км ад [[Гродна]], 222 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Размешчаны недалёка ад мяжы з [[Украіна]]й. Другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. == Назва == [[Файл:Гомель.Ручэй Гамяюк..JPG|thumb|left|Сажалка на ручаі [[Гамяюк]], [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]]] === Эвалюцыя форм === Найбольш старажытнай версіяй назвы лічыцца «Гомій», хаця ў абедзвюх першых вядомых летапісных згадках Гомеля яго назва не падавалася ў пачатковай форме: «около Гомия» (1142 г.), «в Гомью», «до Гомьа» (1158 г.). Іншых пісьмовых згадак Гомеля невядома аж да канца XIV ст., калі ён патрапіў у так званы «Спіс гарадоў рускіх» акурат як «Гомій» («Гомий»). Канцом XV ст. датуюцца дакументы, што фіксуюць форму «Гомей» (або «Гомеи»)<ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 181—184.</ref>, якая ў XVI ст. робіцца асноўнай<ref name=":2">Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 7.</ref>. Пачатак выкарыстання формы «Гомель» прасачыць праблематычна з прычыны спецыфікі публікацыі некаторых гістарычных крыніц. Апублікаваная ў так званым «Зборніку Муханава» (1858 г.) грамата вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] 1499 г. утрымлівае менавіта форму «Гомель», што фоне іншых дакументальных сведчанняў той эпохі выглядае анахранізмам і можа тлумачыцца «мадэрнізацыяй» з боку публікатара<ref name=":2" /><ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 184—185.</ref>. «Рэестр рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 г. (публікацыі 1853 і 1886 гг.), не ўтрымліваючы пачатковай формы назвы, паслядоўны ва ўжыванні вытворных формаў кшталту «Гомельскій», якія нібыта выводзяцца ад назвы «Гомель»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. — Санкт-Петербург : В тип. Э. Праца, 1853. — Т. 5. — С. 37—67.</ref><ref>Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 343—377.</ref>. Аднак гісторыя гэтага дакумента настолькі спецыфічная, што немагчыма адназначна сцвярджаць, ці ўжываліся такія ж формы ў страчаным арыгінале — нам вядомы актуалізаваны ў 1752 г. «экстракт» (вынятак), які быў зроблены ў 1640 г. з транслітэрацыяй арыгінальнага [[Кірыліца|кірылічнага]] [[Старабеларуская мова|старабеларускага]] тэксту ў [[Лацінка|лацінку]], тады як публікатары XIX ст. зрабілі зваротную транслітарацыю ў кірыліцу<ref>Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 15—18.</ref>. Нельга выключаць, што на нейкім этапе згаданых відазмяненняў маглі адбыцца скажэнні пачатковага дакумента. Паказальна, што ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] аб наданні Гомелю [[Герб Гомеля|герба]] (той жа 1560 г.) выкарыстоўвалася вытворная форма «Гомеиского» («мещане места Гомеиского»)<ref>Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика. Kn. 37 (1552—1561) / Parengė D. Baronus. — Vilnius : Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011. — С. 341.</ref>. У гістарычных крыніцах зафіксаваныя іншыя версіі назвы: Гомь, Гом’е, Гом’і<ref name=":3">Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 6.</ref>. На многіх еўрапейскіх картах XVII — пачатку XX стст. назва горада перадавалася [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]] як ''Homel''. Краязнавец [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Л. А. Вінаградаў]] (1900 г.) меркаваў, што менавіта пад уплывам лацінкавага напісання паступова і пашырылася форма «Гомель» кірыліцай<ref name=":3" />. Пры адсутнасці грунтоўных даследаванняў на гэты конт падобнае меркаванне ўспрымаецца і сёння як праўдападобнае<ref name=":2" />. Між тым этнограф [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] (1888 г.) сцвярджала, што форма «Гомей» бытавала сярод насельніцтва Гомельскага павета нават у канцы XIX ст.<ref>Радченко, Зинаида Федоровна. Гомельские народные песни (белорусские и малорусские) : с приложением 83 местных пословиц / записаны в Дятловиц. волости Гомел. уезда Могилев. губ. Зинаидой Радченко; [предисл. ред. : Ф. Истомин]. — СПб. : Тип. В. Безобразова и К°, 1888. — С. III.</ref> === Паходжанне === На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], найбольш імаверна, што назва Гомеля пайшла ад славянскага тэрміна ''гоміла (гомала)'' «магіла, узгорак», што пацвярджае тапаграфічны аналіз мясцовасці<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.</ref>. На думку Я. Паспелава, у аснове назвы бачаць старажытнаславянскае ''гом'' «узгорак, пагорак»<ref>Е. М. Поспелов. Географические названия мира. Топонимический словарь. Москва, 2002. С. 120.</ref>. На думку У. Ніканава, назва горада можа мець сувязь са славянскай асновай, якая адлюстраваная ў славенскім ''hom'', верхнелужыцкім ''homila'' «узгорак»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 106.</ref>. На думку [[:pl:Stanisław Rospond (językoznawca)|С. Роспанада]], назва Гомій паходзіць ад рускага ''гом'', ''гомь'' «шум, гучны смех»<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 73.</ref>. На думку [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Я. Рапановіча]], назва Гомель можа паходзіць ад уласнага імя чалавека ''Гом'' (Гомьj > Гомль > Гомель). Аднак магчымае паходжанне яе і ад старога геаграфічнага тэрміна ''гамэл'' — участак цвёрдай, сухой зямлі. Так у [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворках]] Пасожжа існуе слова ''гамэлак'' — камяк цвёрдай зямлі на раллі<ref>Я. Н. Рапановіч. Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. Мінск, 1986. С. 5.</ref>. На думку [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучыка]], аналагамі назвы Гомель з’яўляюцца украінскія назвы ''Гомільша'' (''Гомольша'') (прыток Северскага Данца), ''Гомільша'' (сяло ў Харкаўскай вобласці), ''Комоле'' (урочышча на Сумшчыне), ''Гомоля'', ''Гомул'' (горы на Івана-Франкоўшчыне). Гэтыя назвы ён звязвае з праславянскім ''*komolъ'' «бязрогі, тупы, зрэзаны», усходнеславянскім ''komeljь'' «тоўсты канец калоды, пацурбалак», праславяскім ''*gomola'' «камлыга, камяк» і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 160.</ref>. Магчыма, назва паходзіць ад ручая [[Гамяюк]]. Корань «гом» інтэрпрэтуецца як праславянскі са значэннем «узвышша на ярам, нізінай», а суфікс «-юк» як «сцёрты» або старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака»<ref name=":02">Гомель: Энцикл. справ. / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 191.</ref><ref>Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 65.</ref>. У 1649 годзе засведчаны варыянт назвы ручая «Гаме́йка», ''Homéjka'' («''od Homejki», «w Homejku»''<ref>1649, липня 10. — Під Гомелем. — Конфесати чотирьох полонених повстанців, в тому числі і фрагмент конфесати військового писаря // Мицик, Ю. Albaruthenica / о. Юрій Мицик. — Київ : Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Гру­шевського НАН України, 2009. — С. 176.</ref><ref>Документы об освободительной войне украинского народа. 1648—1654 гг. / Ин-т истории Акад. наук УССР. Архивное упр. при Совете Министров УССР. — Киев : Наукова думка, 1965. — С. 520.</ref>). Згодна з народна-этымалагічнай версіяй, назва Гомеля ўзнікла, калі плытагоны выкрыквалі «Го! Мель!», бо на Сажы было намыта шмат пяску<ref>Легенды і паданні. Мінск, 1983. № 356. С. 269.</ref>. == Герб == [[Файл:Gomel gerb 1560-1855-1997.jpg|thumb|[[герб Гомеля|Гербы Гомеля]]]] {{Main|Герб Гомеля}} 21 сакавіка 1560 г. вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] надаў гораду ''«печать местьскую з гербом Крыжа»''. Сучасны герб зацверджаны рашэннем Гомельскага гарвыканкама ад 16 ліпеня 1997 г., уяўляе сабой [[французскі шчыт]], з выявай на блакітным полі залатой рысі. == Гісторыя == === Старажытнасць === Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на землях [[радзімічы|радзімічаў]], у сутоках ракі [[Сож]] і ручая Гомій (Гамяюк). [[Дзядзінец]] старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачовым]], у 1986—1992 [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|А. Макушнікавым]], выяўлены матэрыялы эпохі [[неаліт]]у і [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавага веку]], [[Мілаградская культура|мілаградскай]], [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]], [[Калочынская культура|калочынскай]] культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гарадскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым земляным валам і драўляным частаколам. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] згарэлі. У [[XII стагоддзе|XII ст.]] плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. З поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам [[вакольны горад]], які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і [[Кіеўскі спуск (Гомель)|Кіеўскі спуск]]; у [[X стагоддзе|X ст.]] яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з [[XII стагоддзе|XII ст.]] развіваліся апрацоўка [[бурштын]]у, паліванай керамікі. Першая пісьмовая згадка пра Гомель датуюцца 1142 г., калі ён уваходзіў у [[Чарнігаўскае княства]]. У 1157 быў далучаны да [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]], з 1161 зноў уладанне чарнігаўскіх Ольгавічаў. Напэўна ў 1239—1240 гадах Гомель быў разбураны і спалены [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскімі заваёўнікамі]]. Пры археалагічных раскопках устаноўлена, што ўсе драўляныя пабудовы ў вакольным горадзе і на дзядзінцы загінулі ў вялікім пажары, у тым ліку майстэрня па вырабе зброі. У памяшканнях знойдзены схаваныя каштоўныя рэчы, за якімі іх уласнікі ўжо ніколі не вярнуліся. Наяўнасць у слаях абарончага вала крэпасці тыповых манголата-тарскіх стрэл-зрэзняў пераконвае, што горад быў узяты мангола-татарамі штурмам пасля адчайнага супраціўлення яго абаронцаў і зруйнаваны дашчэнту<ref name="Makušnikaŭ"/>. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Каля 1335 года Гомель увайшоў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх]]»{{Няма АК}}. У 14—18 ст. існаваў [[Гомельскі замак]]. У 1446 годзе быў нададзены вялікім князем [[Казімір Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] уцекачам з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквы]] Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму{{Няма АК}}. У 1500 годзе сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што стала падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі войскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17 ліпеня 1535, цэнтр Гомельскага староства{{Няма АК}}. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад’ёмнымі мастамі.{{Няма АК}} 21 сакавіка 1562 года атрымаў [[магдэбургскае права]] і пячатку з выявай крыжа{{Няма АК}}. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі сярэбраны кавалерскі крыж. {{няма АК 2|Колер поля і крыжа на самай справе невядомыя, магчыма, поле было блакітным, а крыж — залатым|18|06|2025}}. На італьянскай карце Азіі, надрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца ''Homia'', на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — ''Homei''{{Няма АК}}. З 1565 у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. Гомель — {{няма АК 2|старажытны цэнтр праваслаўя|18|06|2025}}, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя [[Мікола Цудатворац|Міколы Цудатворца]]{{Няма АК}}. Падчас паўстання [[Севярын Налівайка|С. Налівайкі]] (1595) Гомель быў захоплены паўстанцамі і спалены{{Няма АК}}. Падчас войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі{{Няма АК}}. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў [[бітва пры Лясной|бітве пры Лясной]] (1708) яны праходзілі праз горад{{Няма АК}} і {{няма АК 2|разбурылі яго|18|06|2025}}. У першай чвэрці 18 ст. у горадзе быў пабудаваны першы касцёл{{Няма АК}}. === У Расійскай імперыі === [[Файл:Gomel - Sovetskaya St - post office - former savoy.JPG|thumb|200px|left|Будынак Гомельскага філіяла РУП «Белпошта». Былы даходны дом купца Лейбы Маянца. Помнік архітэктуры. Вуліца Савецкая 8.]] [[Файл:Гомельскі палацава-паркавы комплекс. Помнік.JPG|thumb|230px|right|Помнік М. П. Румянцаву]] [[Файл:Gomel - National Bank.JPG|thumb|200px|left|Будынак Галоўнага ўпраўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці. Былы Руска-Азіяцкі банк камерцыйнага крэдыту. Будынак 1910—1912 гг. пабудовы, помнік архітэктуры. Арх. Оскар Р. Мунц. Выкананы ў стылі неакласіцызму. Вуліца Савецкая 9.]] У склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Гомель увайшоў пры [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе]], і быў канфіскаваны ў імператарскую казну. У 1775 годзе [[Кацярына II|імператрыца Кацярына II]] падарыла Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спадчыннае валоданне вядомаму рускаму палкаводцу П. А. Румянцаву-Задунайскаму «для забавы». У 1779 годзе староства ўключала 82 вёскі з 12 665 дварамі. Румянцаў, не жадаючы прысутнасці ў сваім [[горад]]зе павятовых чыноўнікаў, дамогся ператварэння Гомеля ў прыватнаўласніцкае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага горада, дзе б размясціўся павятовы цэнтр. У 1796 годзе была створана [[Беларуская губерня]]. Горад стаў павятовым горадам Рагачоўскай правінцыі. Затым (1802) губерню падзялілі на дзве — [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]]. Значная частка [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і Гомель былі ўключаныя ў Магілёўскую губерню. Пры ўтварэнні ў складзе Магілёўскай губерні паветаў, Гомель увайшоў у Беліцкі павет; яго адміністрацыя часова размясцілася ў [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|мястэчку Беліца]], што ў 20 км на паўночны захад ад Гомеля (цяпер вёска Старая Беліца Гомельскага раёна). Будаўніцтва Румянцавым новага павятовага цэнтра — [[Навабеліцкі раён|Новай Беліцы]] — ажыццяўлялася ў 1777—1786 гадах на левым беразе [[Сож|ракі Сож]] у 3 вярстах ад Гомеля. У 1805—1826 гадах у вёсцы Студзёная Вада (цяпер у межах горада) дзейнічаў [[Студзенаводскі шклозавод|шклозавод]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15|||219}}</ref>. У 1852 годзе новы ўладальнік Гомеля князь [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіч]] перавёў павятовы цэнтр у Гомель з перайменаваннем павета ў Гомельскі, абвясціўшы Новую Беліцу заштатным горадам, а затым (1854) яна была далучаная да Гомеля ў якасці прадмесця (цяпер — [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкі раён Гомеля]]). На аснове герба Новай Беліцы (1781) быў распрацаваны [[Герб Гомеля|герб Гомеля (1856)]]. Перыяд знаходжання Гомеля ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыўся бурным ростам насельніцтва, гарадской інфраструктуры, прамысловага патэнцыялу. П. А. Румянцаў замест драўлянага замка Чартарыйскіх у 1785—1793 гадах пабудаваў каменны палац, які затым неаднаразова дабудоўваўся наступнымі ўладальнікамі Гомеля. У 1809—1819 гадах па праекце архітэктара [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]] (жыў і працаваў у Гомелі ў 1800—1826 гадах) быў узведзены [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]]. 8 лістапада 1819 года ў Гомелі адкрылася першая ў Расіі [[ланкастэрская школа]]. Яна была пабудаваная на цэнтральнай вуліцы Гомеля па праекце таго ж [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]]. Гэта быў цэлы комплекс будынкаў (галоўны корпус і чатыры флігелі, лазні, гумно, стайні) з зямельнымі ўгоддзямі, узорнай фермай і майстэрнямі. Гэта была першая навучальная ўстанова такога тыпу ў Расійскай імперыі. У горадзе сталі праводзіцца два штогадовыя [[кірмаш]]ы — студзеньскі (Васільеўскі) і вераснёвы (Узвіжанскі), у [[1840-я|1840-х гадах]] да іх дадаўся гадавы (Траецкі). У снежні 1796 года пасля смерці [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]] ўладальнікам Гомеля стаў яго сын [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]]. Пры ім у Гомелі адкрыліся першая гімназія (1797), Гасціны двор, шкляны, кафляны, спіртавы заводы, ткацкая і прадзільная фабрыкі, пабудаваны пастаянны драўляны мост праз Сож. У 1822 годзе было скончана будаўніцтва [[касцёл]]а. Пры М. П. Румянцаве таксама адбылося ўмацаванне стараверскай абшчыны, пабудавана сінагога, аптэка і багадзельня. У 1793 годзе на беразе Сожа была пабудаваная [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]], якая ўяўляе сабой 3 пастаўленыя адзін на другі зрубы. У цяперашні час прызнаная помнікам [[Драўлянае дойлідства|драўлянага дойлідства]]. Пасля смерці М. П. Румянцава (1827) уладальнікам горада стаў яго брат [[Сяргей Пятровіч Румянцаў|С. П. Румянцаў]]. Пры ім былі пабудаваныя Траецкая царква і будынак духоўнага вучылішча. З прычыны безграшоўя С. П. Румянцаў заклаў Гомель у дзяржаўную казну Расійскай імперыі (1827) за 401,1 тыс. рублеў, а ў 1834 годзе, не маючы магчымасці пагасіць доўг, прадаў маёнтак казне. Палацавую частку горада набыў у яго князь І. Ф. Паскевіч-Эрыванскі, якому [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] падарыў (1838) астатнюю частку горада. Пры І. Ф. Паскевічу былі адкрытыя шкляная мануфактура, цукравы завод (1832), свечачны завод (1840), крупадзёрка (1853), некалькі лінна-вяровачных і лесапільных прадпрыемстваў, царкоўна-прыходскае аднакласнае вучылішча (у Новай Беліцы, 1835) народнае вучылішча (1841). У сярэдзіне XIX стагоддзя на тры гомельскія кірмашы штогод прывозілася тавару больш чым на 1 млн рублёў (39 % прывозу і 38 % рэалізацыі ўсіх тавараў Магілёўскай губерні). Гомельскі маёнтак І. Ф. Паскевіча складаўся з 8 эканомій з 209 662 дзесяцінамі зямлі. Выгаднае транспартна-геаграфічнае становішча спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і далейшаму росту Гомеля як прамысловага цэнтра. У 1850 годзе праз Гомель прайшла [[шасейная дарога Санкт-Пецярбург — Адэса]] і першая ў Расіі [[тэлеграфная лінія Санкт-Пецярбург — Севастопаль]], у 1873 — [[Лібава-Роменская чыгунка]], у 1888 — [[Палескія чыгункі|Палеская чыгунка]]. На 1854 год у горадзе пражывала 10,1 тыс. насельніцтва і налічвалася 1219 будынкаў. Горад моцна пацярпеў ад пажару 1856 года, калі згарэла 540 дамоў. У сярэдзіне XIX стагоддзя склалася планіровачная схема горада, якая захавалася да нашага часу, з кампазіцыйным цэнтрам — палацам, паркам і цэнтральнай Саборнай плошчай з двух’ярусным гасціным дваром, гандлёвымі радамі, каталіцкім касцёлам, [[Ратуша, Гомель|ратушай]]. Дзве просталінейныя вуліцы Румянцаўская (у цяперашні час Савецкая) і Замкавая (цяпер праспект Леніна) стваралі двухпрамянёвую планіровачную сістэму. Праз Сож дзейнічаў 175-сажнёвы мост на плытах. На левым беразе знаходзілася насыпная плаціна з 9 драўлянымі мастамі (разбурана вясновай паводкай 1845 года). 25 верасня 1852 года Гомель атрымаў статус [[горад]]а, ён стаў цэнтрам павета Магілёўскай губерні. У 1854 годзе да яго быў далучаны горад Новая Беліца з 1646 жыхарамі (3 цагляныя, 302 драўляныя дамы, 2 драўляныя царквы, 2 габрэйскія малітоўныя школы, царкоўна-прыходская школа, крупяны завод, запалкавы завод, 4 ветраныя млыны). У 1857 годзе праз раку быў пабудаваны арачны мост. І. Ф. Паскевіч заснаваў вакол палаца парк, які стаў унікальным прыродным аб’ектам (цяпер Гомельскі палацава-паркавы ансамбль), тэатр. Пасля смерці І. Ф. Паскевіча ў 1856 годзе маёнтак перайшоў да яго сына [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Ф. І. Паскевіча]]. Пры ім былі заснаваныя 3 чугуналіцейныя прадпрыемствы, 2 цагляныя заводы, запалкавая фабрыка «Везувій», вуліцы пачалі асвятляцца газам (1873) і брукавацца (з 1879). Жонкай Фёдара Іванавіча Паскевіча Ірынай Іванаўнай у Гомелі быў заснаваны прытулак для малалетніх дзяўчынак, грамадства дапамогі навучэнцам (1878), пабудаваны будынак Гомельскага прытулку, мужчынская класічная гімназія, вочная лякарня. Княгіня спрыяла пабудове водаправода, утрымлівала іншыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя. У 1912 годзе выдавалася газета «[[Отклики (1912)|Отклики]]». У 1913 годзе Гомель быў буйным прамысловым цэнтрам і налічваў 104,5 тысячы чалавек насельніцтва. Найбуйнейшымі прадпрыемствамі з’яўляліся механічныя майстэрні Лібава-Роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка «Везувій». Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Гомелі створана 8 шпіталяў і тылавая гаспадарка [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]], Гомельскі перасыльны пункт, франтавыя майстэрні. Працавалі эвакуіраваныя з іншых гарадоў прадпрыемствы. <gallery caption="Віды дарэвалюцыйнага Гомеля" widths="180"> Sozh 19 century.jpg|Бераг ракі Сож, прыстань Homel Rumyantsev st 1890s.jpg|Выгляд на вуліцу Румянцэўскую GOMEL Zamkovayastreet vokzal.jpg|Замкавая вуліца і Вакзал GOMEL men gimnaziya.jpg|Мужчынская гімназія GomelSyn1.jpg|Вялікая сінагога, 1910 </gallery> === У савецкі перыяд === [[Файл:Гомель. Высотка..jpg|thumb|злева|Вежа са шпілем, увенчаным зоркай у лаўровым вянку. Помнік архітэктуры. 1954 год пабудовы. Вуліца Савецкая 41]] [[Файл:Мемориальная плита коммунарам-чекистам.jpg|thumb|230px|Мемарыяльная пліта на магіле камунарам-чэкістам у скверы імя Ф. Э. Дзяржынскага]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] асноўнымі падзеямі сталі [[акупацыя]] Гомеля германскімі войскамі ([[1 сакавіка]] [[1918|1918 г.]]), установа Гомельскай дырэкторыі ([[17 снежня]] [[1918|1918 г.]]) і ўвод у Гомель войскаў [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]], уваходжанне горада ў склад Украінскай дзяржавы і адкрыццё ўкраінскага тэатра, адступленне [[Немцы|немцаў]] і захоп горада войскамі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ([[14 студзеня]] [[1919|1919 г.]]). Найбуйнейшым у Гомелі выступам супраць бальшавікоў стала [[Стракапытаўскае паўстанне]]: паўстанцы захапілі стратэгічныя аб’екты і расстралялі членаў савецкага кіраўніцтва горада, але самі былі разбіты Чырвонай арміяй<ref name=":1"/>. У 1919 годзе Гомель стаў цэнтрам створанай [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні РСФСР]]. Пасля заканчэння ваенных дзеянняў пачалося аднаўленне прамысловасці і транспарту. У ліпені [[1920|1920 года]] пачалі працу суднарамонтныя майстэрні (з [[1935|1935 г.]] суднарамонтны завод). У [[1921|1921 годзе]] ўступіла ў строй фабрыка «Палесдрук» (створана на базе некалькіх дробных паліграфічных майстэрняў). У [[1920-я|1922-1924]] створана фабрыка «Труд», хлебакамбінат. [[29 красавіка]] [[1923|1923 года]] пачала работу 1-я чарга гарадской электрастанцыі. [[4 лістапада]] [[1928|1928 года]] адкрыты рух на чыгуначнай лініі Навабеліца — Прылукі. У 1928 годзе пачалося будаўніцтва [[Гомсельмаш|завода «Гомсельмаш»]], у [[1929|1929 годзе]] — мясакамбіната, у [[1930|1930 годзе]] — тлушчавага камбінату, у [[1930-я|1929-1932 гадах]] пабудаваны дрэваапрацоўчы камбінат. У 1933 годзе заснаваны рачны порт. [[Файл:10 рублей Гомеля БНР 1918 реверс.jpg|thumb|right|230px|[[Боны гомельскага гарадскога самакіравання|10 рублёў Гомельскага гарадскога самакіравання]], 1918]] У 1926 годзе на Гомельшчыне працавала камісія Палітбюро ЦК ВКП(б), якая прызнала беларускі характар насельніцтва губерні, хаця і адзначала нізкі ўзровень яго самасазнання і адмоўныя адносіны да беларусізацыі. Згодна з прынятым раней рашэннем аб далучэнні да БССР раёнаў з пераважна беларускім насельніцтвам 18.11.1926 Палітбюро ЦК ВКП(б) пастанавіла далучыць Гомельскі і рэчыцкі паветы Гомельскай губерні ў склад БССР<ref name="EHB-2"/><ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. 1 — 2.12.1926 гэту прапанову адобрыў аб’яднаны пленум Гомельскага губкама і гаркама ВКП(б)<ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. У перыяд [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]] створана фабрыка «[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]», паравоз-вагонарамонтны завод, завод «[[Гомсельмаш]]», іншыя прадпрыемствы. Да [[1940|1940 года]] ў горадзе налічвалася 264 прамысловых прадпрыемствы, па аб’ёме прадукцыі Гомель займаў 3-е месца ў БССР пасля [[Мінск]]а і [[Віцебск]]а, яго ўдзельная вага складала 16,6 % прамысловасці БССР. Функцыянавалі настаўніцкі і лесатэхнічны інстытуты, 2 НДІ. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад быў акупаваны Нямеччынай [[19 жніўня]] [[1941|1941 года]] . Разгарнулася партызанскі і падпольны рух. Горад быў вызвалены [[26 лістапада]] [[1943|1943 года]] войскамі Беларускага фронту пад камандаваннем [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. Ракасоўскага]] ў выніку Гомельска-Рэчыцкай аперацыі. Горад быў разбураны больш чым на 80 %, знішчаны амаль усе прамысловыя вытворчасці. Не паспелі эвакуіравацца [[яўрэі]] Гомеля, якія складалі да вайны 29,38 % ад агульнай колькасці жыхароў<ref name=":1"/>, практычна цалкам былі знішчаны ў [[Гомельскае гета|Гомельскім гета]]. Пасля вайны пачалося імклівае аднаўленне горада. Да 1950 года аднавілі сваю працу амаль усе прадпрыемствы даваеннага часу<ref name=":1"/>. 7 кастрычніка 1957 года ў склад горада ўключаны вёскі [[Прудок (Гомель)|Прудок]] [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]], вёска [[Якубаўка (Гомель)|Якубаўка]] і пасёлак [[Чапаева (Гомель)|імя Чапаева]] [[Улукаўскі сельсавет|Улукаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёсак Прудок, Якубаўка і пасёлка імя Чапаева, Гомельскага раёна ад 7 кастрычніка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 10.</ref>, 25 чэрвеня 1960 года — вёска [[Ляшчынец]] [[Давыдаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Давыдаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1960 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Ляшчынец Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, 25 чэрвеня 1963 года — вёска [[Паўлава (Гомель)|Паўлава]] Давыдаўскага сельсавета, пасёлкі [[Масцішча (Гомель)|Масцішча]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]] [[Сеўрукоўскі сельсавет|Сеўрукоўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1963 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля населеных пунктаў Паўлава Давыдаўскага сельсавета, Масцішча і Хутар Сеўрукоўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 21 (1021).</ref>, 19 мая 1965 года — вёска [[Ніжні Брылёў]] [[Красненскі сельсавет (Гомельскі раён)|Красненскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 19 мая 1965 г. Аб уключэнні <nowiki>населенага</nowiki> пункта Ніжні Брылёў Красненскага сельсавета Гомельскага раёна ў мяжу горада Гомеля // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 19 (1099).</ref>, 29 красавіка 1968 года — пасёлак [[Сонечны (Гомель)|Сонечны]] і вёска [[Падгорная (Гомель)|Падгорная]] Давыдаўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 29 красавіка 1968 г. Аб уключэнні ў мяжу горада Гомеля пасёлка Сонечны і вёскі Падгорная Давыдаўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 13 (1207).</ref>, 6 красавіка 1972 года — пасёлак [[Чырвоны Кастрычнік (жылы раён)|Чырвоны Кастрычнік]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 6 красавіка 1972 г. Аб уключэнні ў састаў горада Гомеля пасёлка Красны Акцябр Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 11 (1349).</ref>, 1 жніўня 1974 года — вёска [[Валатава (вёска)|Валатава]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 389—VIII ад 1 жніўня 1974 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Валатова Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 23 (1433).</ref>, 23 лютага 1983 года — пасёлак [[Спадарожнік Міру]], вёска [[Старая Мільча]] і большая частка вёскі [[Новая Мільча (Гомель)|Новая Мільча]] Красненскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 23 лютага 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Спадарожнік Міру, вёскі Старая Мільча і часткі вёскі Новая Мільча Красненскага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 6 (1740).</ref>, 12 мая 1983 года — пасёлак [[Будзёнаўскі (Гомель)|Будзёнаўскі]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 12 мая 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Будзёнаўскі Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 14 (1748).</ref> У 1970 годзе Гомель узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга. Вялікую шкоду гораду нанесла [[Чарнобыльская катастрофа|аварыя на Чарнобыльскай АЭС]] у [[1986|1986 годзе]]. Гомель апынуўся ў зоне [[Радыеактыўнасць|радыеактыўнага заражэння]]. Экалагічную сітуацыю пагоршыў глыбокі эканамічны крызіс, які пачаўся ў канцы [[1980-я|1980-х гадоў]]. Гэта паслужыла прычынай рэзкага зніжэння ўзроўню жыцця і дэпапуляцыі на працягу [[1990-я|1990-х гадоў]]. У [[1991|1991 годзе]] Гомель стаў часткай якая абвясціла незалежнасць Беларусі<ref name=":1"/>. === У Рэспубліцы Беларусь === [[Файл:Gomel. House in a new area.jpg|thumb|250px|Дом у новым мікрараёне Гомеля]] У першую палову 1990-х гадоў Гомель, як і ўся Беларусь, быў ахоплены вострым эканамічным крызісам, смяротнасць стала перавышаць нараджальнасць, аб’емы эканамічнага вытворчасці рэзка знізіліся. З 1996 года пачалося паступовае адраджэнне. Пабудаваны новыя аб’екты (Прыгарадны чыгуначны вакзал, Лядовы палац, тры вяслярных базы, рэканструяваны Цэнтральны стадыен, палац гульнявых відаў спорту, Палац водных відаў спорту і інш.), рэканструяваны асноўныя славутасці, адкрываюцца новыя тралейбусныя лініі, устаноўлены помнікі [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаву]], [[Кірыла Тураўскі|Кірыле Тураўскаму]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], пабудаваныя новыя жылыя мікрараёны. У цяперашні час Гомель па колькасці [[насельніцтва]] (530,7 тысячы чалавек), плошчы тэрыторыі (135,4 км²) і прамысловай вытворчасці з’яўляецца другім горадам [[Беларусь|Беларусі]] пасля сталіцы. У горадзе налічваецца 795 вуліц, працягласцю 478,4 км, 26 транспартных пуцеправодаў і мастоў. Неад’емнай часткай аблічча сучаснага горада стаў пешаходны мост праз раку Сож даўжыней 243 м, які злучыў адміністрацыйны цэнтр горада і выдатную левабярэжную зону адпачынку гамяльчан. Горад па праву лічыцца адным з самых зяленых у рэспубліцы. Дрэвы, хмызнякі і кветкі займаюць больш за 660 га. {|class="graytable" |+Будынкі савецкага перыяду<br /><span class="subcaption"></span> |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Улица Ленина..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Здание советской эпохи..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Сталинка..JPG|250px]] |} == Насельніцтва == Пасля далучэння Гомеля да Расійскай імперыі і стварэння рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі адбыўся яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтвы Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомеля прыйшлася на канец 1980 — пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разоў, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавек. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае каля 192 тыс. чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — каля 69 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:470000 till:550000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:470000 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:470000 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:2009 from:470000 till:477079 bar:2010 from:470000 till:484466 bar:2011 from:470000 till:491790 bar:2012 from:470000 till:498075 bar:2013 from:470000 till:505362 bar:2014 from:470000 till:512314 bar:2015 from:470000 till:516976 bar:2016 from:470000 till:521452 bar:2018 from:470000 till:535693 bar:2023 from:470000 till:501802 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 477&nbsp;079 чал.; 2009 год — 482&nbsp;652 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2010 год — 484&nbsp;466 чал.; 2011 год — 491&nbsp;790 чал.; 2012 год — 498&nbsp;075 чал.; 2013 год — 505&nbsp;362 чал.; 2014 год — 512&nbsp;314 чал.; 2015 год — 516&nbsp;976 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 521&nbsp;452 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 535&nbsp;229 чал.<ref name="2017-Estimate"/>, 2023 год — 501&nbsp;802 чал. У зборніку Demographia World Urban Areas за 2023 год, сярод 1000 найбуйнейшых агламерацый свету Гомельская агламерацыя 758-я па колькасці насельніцтва.<ref>{{Cite web|lang=Руская|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title="World urban areas" (PDF)}}</ref> == Эканоміка == [[Файл:RailwayStationGomel-2.jpg|thumb|[[Гомель (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]]] Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі ([[радыёзавод]], завод станочных вузлоў, [[СтанкаГомель|станкабудаўнічы імя Кірава («СтанкаГомель»)]], Гомсельмаш, пускавых рухавікоў, [[Гомельскі ліцейны завод]] «Цэнтраліт»), хімічнай ([[Гомельскі хімічны завод|хімічны завод]]), лясной, электратэхнічнай ([[Ратон (прадпрыемства)|ААТ «Ратон»]]), цэлюлозна-папяровай, лёгкай («[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]»), харчовай прамысловасці ([[Спартак (кандытарская фабрыка)|кандытарская фабрыка «Спартак»]], «Малочныя прадукты», Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), [[Гомельскі лікёра-гарэлачны завод]]. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»). == Транспарт == [[Файл:Аўтобус МАЗ-215.169.jpg|міні|Аўтобус МАЗ-215 на вуліцы Гомеля]] [[Файл:Тралейбус 321Д.jpg|міні|Тралейбус БКМ-321D на вуліцы Гомеля]] Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на [[Жлобін]], [[Калінкавічы]], [[Бабруйск]], [[Чарнігаў]]. Порт на рацэ [[Сож]]. Недалёка ад горада размешчаны [[Аэрапорт Гомель]] (пагранічны пункт пропуску). Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены [[гомельскі тралейбус|тралейбусамі]], аўтобусамі, маршрутнымі таксі. [[Гомельскі тралейбус|Тралейбусны рух у Гомелі]] адкрыты [[20 мая]] [[1962]] года і налічвае 29 маршрутаў. Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў — 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі [[АКСМ-201]], [[АКСМ-321]], [[АКСМ-213]]. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 70 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрага маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы састаў — у асноўным аўтобусы [[МАЗ-105]], [[МАЗ-107]], [[МАЗ-103]], меней прадстаўлены [[МАЗ-203]],[[МАЗ-206]], з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя [[МАЗ-215]]. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы [[Ford Transit]], Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot. Некалькі разоў планавалася пабудаваць [[Гомельскi трамвай|трамвайную сістэму ў Гомелі]]. == Культура == Дзейнічаюць 4 творчыя саюзы, 3 тэатры ([[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Абласны драмтэатр]], [[Гомельскі дзяржаўны тэатр лялек|тэатр лялек]], [[Гомельскі гарадскі маладзёжны тэатр|маладзёжны тэатр]]), 3 [[Кінатэатры Гомеля|кінатэатры]], філармонія, [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырк]], 3 выставачныя залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры XVIII—XIX стст. [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў]], [[Музейна-мастацкі цэнтр Гомеля|Музейна-мастацкі цэнтр]], [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]], каледж мастацтваў, мастацкая галерэя, мастацкае вучылішча, [[Гомельскія гарадскія аркестры|гарадскія сімфанічны і духавы аркестры]], 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая вялікая ў Гомельскай вобласці [[Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна]]). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», маладзёжныя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адкрытыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выставак. У горадзе існуюць клубы [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычнай рэканструкцыі]] эпохі Высокага [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], Позняга [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі»<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»"/>. '''Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэдневякоўя (у парадку ўзнікнення)<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»"/>''' * «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — [[Русь|Паўднёва-Рускія княствы]] ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фестывалях. * «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статус «закрытага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства<ref name="«фест»"/>. * «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»)<ref name="«Грыдни»"/>. * Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], [[Адраджэнне|Адраджэння]] і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы). * «Morgenstern» (Ранішняя Зорка). Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] 14-15 стагоддзяў. * «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Гісторыя Польшчы|Польскага Каралеўства]] 14—16 стагоддзяў. Рэканструкцыя эпохі [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Гомелі прадстаўлена падраздзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі. == Гомель у мастацкай культуры == У мастацкай культуры вобраз Гомеля фарміруецца на стыку некалькіх ключавых гістарычных і ландшафтных кантэкстаў. У класічным выяўленчым мастацтве XIX — пачатку XX стагоддзя дамінуе рэпрэзентацыя горада, выбудаваная вакол архітэктурнай дамінанты [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых і Паскевічаў]]. У літаратуры першай чвэрці XX стагоддзя Гомель выступае як адзін з ключавых этнакультурных і гандлёва-транспартных вузлоў яўрэйскага насельніцтва ў межах былой [[Мяжа аселасці|мяжы аселасці]]. Значны пласт савецкага пасляваеннага мастацтва (літаратура, жывапіс, кінематограф) канцэптуалізуе Гомель праз прызму геапалітычных катастроф XX стагоддзя і іх пераадолення. Горад рубяжа XX—XXI стагоддзяў асэнсоўваецца мясцовай музычнай культурай праз прызму лакальнай вулічнай ідэнтычнасці буйнога прамысловага цэнтра. == Выяўленчае мастацтва == Палацава-паркавы ансамбль [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцавых]] і [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевічаў]] адлюстраваны на палотнах [[Марцін Залескі|Марціна Залескага]], [[Адам Ідзкоўскі|Адама Ідзкоўскага]] і [[Орда, Наполеон|Напалеона Орды]]. [[Георгій Крыскентавіч Лукомскі|Георгій Лукомскі]] стварыў пейзаж з выглядам [[Паляўнічы домік (Гомель)| Паляўнічага доміка]]. Нямецкі мастак Вальтэр Цайзінг[https://picryl.com/search?q=%23walter%2Bzeising], які знаходзіўся ў шэрагах кайзераўскай арміі, стварыў серыю алоўкавых замалёвак Гомеля часоў акупацыі ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Віктар Казачэнка адлюстраваў у сваёй жывапіснай працы «Мітынг працоўных у Гомелі 30 кастрычніка 1917 года» святкаванне перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]][http://artgomel.com/kurators/kazachenko_v.html]. У серыі замалёвак «Гарады Беларусі ў вайне» Сяргей Святліцкі адлюстраваў Гомель часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]][http://svetlitskie.ru/pages/255/]. Сяргей Атрошчанка прысвяціў палатно ўрачыстасці з нагоды вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў («Мітынг у вызваленым Гомелі»)[https://yavarda.ru/gomel.html]. Індустрыяльныя пейзажы першых пасляваенных дзесяцігоддзяў адлюстраваны ў працах Уладзіміра Рыкаліна[https://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1855]. Мірнае гарадское паўсядзённае жыццё другой паловы XX стагоддзя выяўлена на графічных і жывапісных працах Івана Мядзведзева[https://gorbibl.gomel.by/ru/index.php?newsid=1296]. Не толькі горад, але і рака Сож знайшлі адлюстраванне ў творчасці Барыса Звінагродскага[http://artgomel.com/kurators/zvinogrodskij_b.html]. Вядомы савецкі жывапісец і ўраджэнец Гомеля {{iw|Нисский, Георгий Григорьевич|Георгій Ніскі|ru|Нисский, Георгий Григорьевич}} прысвяціў роднаму гораду эцюд з выглядам палаца і парку[https://yavarda.ru/gomel.html]. === Літаратура === На рубяжы XIX—XX стагоддзяў Гомель стаў адным з цэнтраў зараджэння новай яўрэйскай літаратуры[https://muse.jhu.edu/pub/56/article/904506]. Вопыт жыцця ў горадзе адлюстраваны ў апавяданнях і аповесцях такіх пісьменнікаў-мадэрністаў, як [[Гершон Шофман]], [[Ёсеф Хаім Брэнер]] і [[Уры Гнесін]]. У прозе дваццатага стагоддзя горад фігуруе ў рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца». У беларускай літаратуры Гомель уплецены ў творы пра [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] і пасляваеннае жыццё. Горад адыгрывае сімвалічную ролю ў раманах «Трывожнае шчасце» [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] і «Палеская хроніка» [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Вобраз Гомеля як месца сюжэтнай развязкі ў сучаснай прыгодніцкай прозе прадстаўлены ў аповесці [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэя Федарэнкі]] «Афганская шкатулка». === Кінематограф === У кінематографе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] Гомель выступаў у якасці прасторы для здымак некалькіх мастацкіх фільмаў. Пазнавальныя гарадскія лакацыі (вуліца Савецкая, праспект Леніна, раён рачнога порта, пешаходны мост праз раку Сож, тэрыторыя палацава-паркавага ансамбля) паслужылі дэкарацыямі для карцін: «[[Вялікія перагоны|Вялікія перагоны]]» (1971), «{{iw|Ні слова пра футбол|Ні слова пра футбол|ru|Ні слова пра футбол}}» (1973), «[[Ясь і Яніна]]» (1974) і «{{iw|З кошкі ўсё і пачалося…|З кошкі ўсё і пачалося…|ru|С кошки всё и началось…}}» (1982). === Музыка === У музычнай культуры пачатку 2000-х гадоў Гомель быў адным з цэнтраў беларускага [[хіп-хоп]]у. Гарадская тэматыка і вулічная ідэнтычнасць адлюстраваны ў творчасці праекта «Городская тоска»[https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=museum&id=194] (трэкі «Гомель — Ганновер», «Гомельский бит», «Gomel City», «Кто стоит за этим») і ў альбоме рэпера [[Серёга]] «Хроника парнишки с гомельских улиц». == Клімат == {{Клімат горада |Горад_род=Гомеля |Становішча = left |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/33041.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.2 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-3.5 | Лют_сяр_апад=35 | Сак_сяр=1.3 | Сак_сяр_апад=36 | Кра_сяр=9.0 | Кра_сяр_апад=35 | Май_сяр=15.0 | Май_сяр_апад=64 | Чэр_сяр=18.6 | Чэр_сяр_апад=73 | Ліп_сяр=20.4 | Ліп_сяр_апад=100 | Жні_сяр=19.3 | Жні_сяр_апад=56 | Вер_сяр=13.7 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.4 | Кас_сяр_апад=58 | Ліс_сяр=1.6 | Ліс_сяр_апад=45 | Сне_сяр=-2.7 | Сне_сяр_апад=42 | Год_сяр=8.0 | Год_сяр_апад=632 | Сту_сяр_мін=-6.9 | Сту_сяр_макс=-2.0 | Лют_сяр_мін=-7.1 | Лют_сяр_макс=-1.2 | Сак_сяр_мін=-2.8 | Сак_сяр_макс=4.6 | Кра_сяр_мін=4.1 | Кра_сяр_макс=13.2 | Май_сяр_мін=9.6 | Май_сяр_макс=20.2 | Чэр_сяр_мін=12.9 | Чэр_сяр_макс=23.2 | Ліп_сяр_мін=14.8 | Ліп_сяр_макс=25.2 | Жні_сяр_мін=13.6 | Жні_сяр_макс=24.3 | Вер_сяр_мін=8.7 | Вер_сяр_макс=18.1 | Кас_сяр_мін=3.7 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-1.4 | Ліс_сяр_макс=3.6 | Сне_сяр_мін=-5.6 | Сне_сяр_макс=-1.0 | Год_сяр_мін=3.6 | Год_сяр_макс=11.6 | Сту_а_макс=9.6 | Сту_а_мін=-35.0 | Лют_а_макс=15.8 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=21.5 | Сак_а_мін=-33.7 | Кра_а_макс=29.3 | Кра_а_мін=-13.6 | Май_а_макс=32.5 | Май_а_мін=-2.5 | Чэр_а_макс=36.2 | Чэр_а_мін=-0.2 | Ліп_а_макс=37.9 | Ліп_а_мін=6.0 | Жні_а_макс=38.9 | Жні_а_мін=1.2 | Вер_а_макс=34.9 | Вер_а_мін=-3.6 | Кас_а_макс=27.5 | Кас_а_мін=-12.0 | Ліс_а_макс=18.0 | Ліс_а_мін=-21.7 | Сне_а_макс=11.6 | Сне_а_мін=-30.8 | Год_а_макс=38.9 | Год_а_мін=-35.1 |}} Найвялікшая месячная колькасць ападкаў — 236 мм (ліпень 2000 г), найменшая месячная колькасць ападкаў — 0,8 мм (кастрычнік 2021 г). == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Раёны і насельніцтва Гомеля (Беларусь).png|thumb|right|300px|Раёны Гомеля і іх насельніцтва.]] Горад падзяляецца на 4 раёны: * [[Навабеліцкі раён]] * [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкі раён]] * [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральны раён]] * [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначны раён]] Па меры разрастання горада Гомеля, у яго склад былі ўключаны некаторыя населеныя пункты: * 2007 — вёскі [[Давыдаўка (Гомельскі раён)|Давыдаўка]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]]. * 2010 — пасёлак [[Красны Маяк]] увайшоў у гарадскую мяжу горада Гомеля, і адпаведна быў выключаны са складу [[Улукаўскі сельсавет|Улукоўскага сельсавета]]<ref name="pravo"/>. * 2016 — рабочы пасёлак [[Касцюкоўка]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Homel-Palace of Pashkevichs-10.jpg|thumb|right|Палац Румянцавых і Паскевічаў]] [[Файл:Gomel-park-truba.JPG|thumb|left|180px|[[Вежа агляду]]]] За больш чым восем стагоддзяў гісторыі славутасцей у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII—XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці: * [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]<ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль"/>, закладзены пры графе Румянцаве-Задунайскім (першым гаспадары горада пасля падзелу Рэчы Паспалітай); * [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]]; * [[Капліца-пахавальня Паскевічаў]]; * [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]], адноўлены ў канцы [[1980-я|1980-х]]. У гады Савецкай улады ў саборы быў [[планетарый]]; * 35-метровая [[вежа агляду]] (труба былога цукровага завода князя Паскевіча); * [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічы домік]] (летняя рэзідэнцыя Паскевічаў); * [[Зімовы сад (Гомель)|Зімовы сад]]; * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гомель)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]]; * [[Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр (Гомель)|Мікольская царква]]; * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Гомель)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]]; * [[Свята-Мікалаеўская царква (Гомель)|Свята-Мікалаеўская царква]]; * [[Царква Іверскай іконы Маці Божай (Гомель)|Царква Іверскай іконы Маці Божай]]; * [[Свята-Міхайлаўская царква (Гомель)|Свята-Міхайлаўская царква]] * [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Гомель)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] * [[Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Гомель)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага]] * Будынак гомельскага «рускага тракціра» * Будынак Гомельскага духоўнага вучылішча * Будынак Гомельскай ланкастарскай школы * Будынак аднаго з карпусоў бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі * Будынак былой [[Гарадская дума|Гарадской думы]]; * Будынак былой [[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Аляксандраўскай гімназіі]] (арх. [[С. Д. Шабунеўскі]]); * Будынак былой гасцініцы «[[Савой]]» (арх. С. Д. Шабунеўскі) * [[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|Мемарыял «Вечны агонь»]] * [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Мемарыяльны комплекс і Алея Герояў]] * [[Мемарыял «Курган Славы» (Гомель)|Курган Славы]] * і многія іншыя. Для агляду горада папулярны кола агляду і [[вежа агляду]], размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Паколькі [[рэльеф]] Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада. З новых&nbsp;— будынак стацыянарнага [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырка]], пабудаванага ў [[1972]] годзе, мае форму [[Лятаючая талерка|лятаючай талеркі]], адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, які не ўпісваецца ў стандартныя праекты [[сацыялістычны рэалізм|сацрэалізму]]; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на [[Плошча Працы, Гомель|плошчы Працы]] і іншыя [[Помнікі Гомеля|помнікі]]. == Старшыні гарвыканкама == * 1956 — снежань 1957 — [[Міхаіл Андрэевіч Кліменка]]; … * да лістапада 2012 — [[Віктар Піліпец]]; * з 19 лістапада 2012 — [[Пётр Аляксеевіч Кірычэнка]]; * з 12 снежня 2022 — [[Уладзімір Аляксандравіч Прывалаў]]<ref name="belta-2022">[https://blr.belta.by/president/view/kadravy-dzen-u-lukashenki-novyja-kirauniki-u-raenah-i-inshyja-naznachenni-122560-2022/ Кадравы дзень у Лукашэнкі. Новыя кіраўнікі ў раёнах і іншыя назначэнні] // [[БелТА]]. 12 снежня 2022</ref>. * з 12 мая 2026 — [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]]<ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/lukashenko-naznachil-novogo-mera-gomelya|title=Назначен новый мэр Гомеля}}</ref> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гомеля|Ганаровыя грамадзяне Гомеля}} Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх выдатных дзеячаў, як [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] (Міністр замежных спраў СССР) і [[Павел Восіпавіч Сухі]] (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]. Адна з вуліц горада названа ў гонар братоў Герояў Савецкага Саюза [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пятра]] і [[Аляксандр Ільіч Лізюкоў|Аляксандра]] і камандзіра партызанскага атрада [[Яўген Ільіч Лізюкоў|Яўгена]] Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі. У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык [[Леў Генрыкавіч Шнірэльман]] і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выдатны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР [[Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі]]. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выдатны псіхолаг [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]]. З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявакт [[Серёга]]. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзіліся сучасныя беларускія пісьменніцы [[Аксана Бязлепкіна]] і [[Югася Каляда]]. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі [[Марыя Шарапава|Марыі Шарапавай]]. У 1986 годзе ў Гомельскім цырку падчас выступлення трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдэйцы» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, які памёр у Гомелі, — акцёр [[Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі]], вядомы па ролях Ільіна з фільма «Зямля Саннікава» і прынца Дакара ў «Капітане Нэма». == Гарады-пабрацімы == Спіс [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]] Гомеля<ref name="gorod"/>: * {{Сцяг Шатландыі|20px}} <s>[[Абердын]]</s> ({{lang-en|Aberdeen}}), [[Шатландыя]] * {{Сцяг Францыі|20px}} [[Клермон-Феран]] ({{lang-fr|Clermont-Ferrand}}), [[Францыя]] * {{Сцяг Латвіі|20px}} [[Ліепая]] ({{lang-lv|Liepāja}}), [[Латвія]] * {{Сцяг Польшчы|20px}} <s>[[Радам]]</s> ({{lang-pl|Radom}}), [[Польшча]] * {{Сцяг Канады|20px}} [[Грэйтэр-Садберы|Садберы]] ({{lang-en|Sudbury}}), [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Сакы|Сакі]] ({{lang-uk|Саки}}, {{lang-crh|Saq, Сакъ}}), [[Украіна]], [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Чарнігаў]] ({{lang-uk|Чернігів}}), [[Украіна]] * {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[Чэске-Будзеёвіцы]] ({{lang-cs|České Budějovice}}), [[Чэхія]] * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Бранск]], [[Расія]] == Гл. таксама == * [[Gods Tower]] * [[Гомельская забастоўка чыгуначнікаў 1918 – 1919]] * [[Гомельская арганізацыя анархістаў-камуністаў]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская сацыял-дэмакратычная група]] * [[Спіс вуліц Гомеля]] * [[Гомельскі абласны клінічны шпіталь інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Энергія Гомель]] * [[Атава (Гомель)|Атава (Газета)]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111103030623/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_gomel.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гомельской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Makušnikaŭ">Макушников О. В поисках древнего Гомия. — Гомель, 1994. С. 54.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="EHB-2">''Сяргей Хоміч.'' Узбуйненне БССР // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] / Рэдкал.: Г. п. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны—Усая. — С. 566-567. — 592 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0241-8.</ref> <ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия">''Н. И. Каминский.'' Укрупнение БССР // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. Т. 1. История. Общественный и государственный строй. Законодательство и право. Административно-территориальное деление. Населенные пункты. Международные связи / Ред. кол.: П. У. Бровка и др. Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. - С. 705. - 768 с. - 50 000 экз.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»">[http://forum.historicus.info/index.php Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110201024455/http://forum.historicus.info/index.php |date=1 лютага 2011 }}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»">[http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118230000/http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 |date=18 студзеня 2012 }}</ref> <ref name="«фест»">[http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ Рыцарский фест «Старая вежа» открылся под Гомелем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408120656/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ |date=8 красавіка 2009 }}</ref> <ref name="«Грыдни»">[http://gridni.org/be/ «Грыдні Мсціслава Глебавіча» — гомельскі клуб гістарычнага мадэлявання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101230185000/http://gridni.org/be/ |date=30 снежня 2010 }}</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000123 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2010 г. № 123]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль">[http://www.palacegomel.by/ Государственное историко-культурное учреждение «Гомельский дворцово-парковый ансамбль»]</ref> <ref name="gorod">[http://www.gorod.gomel.by/page.aspx?module=text&page_id=35&section_id=45 Города-побратимы Гомеля]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Гомель}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гомель||331—334}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Homieĺ|Гомель}} * [https://locator.by/gomel Карта Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704181756/http://locator.by/gomel |date=4 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|163244|Гомель}} * [http://vseogomele.net/ Неафіцыйны сайт горада Гомеля — «Усё аб Гомелі»] * [http://www.radzima.org/be/gorad/gomely.html Здымкі на Radzima.org] * [http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 Гісторыя горадаГомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316113253/http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 |date=16 сакавіка 2010 }} * [http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 Гомель у ваенны перыяд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315124117/http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 |date=15 сакавіка 2010 }} * [http://gomeltrans.net/ Грамадскі транспарт у Гомелі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216001107/http://gomeltrans.net/foto/ |date=16 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml Фотаздымкі Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228004034/http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml |date=28 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/gomel/history/ Падрабязная Гісторыя Гомеля] {{Ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080604090237/http://gomeltrans.net/gomel/history/ |date=4 чэрвеня 2008 }} * [http://gomelcity.net/info/hist.html Кароткія звесткі пра Гомель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508143703/http://gomelcity.net/info/hist.html |date=8 мая 2013 }} {{Гарадскія раёны Гомеля}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} {{Гомельскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Культурная сталіца СНД}} {{Населеныя пункты на Іпуці}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гомель| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Іпуці]] fatctjo58mf6e8om9ly5i93lr3tcg0b 5148915 5148913 2026-05-30T18:13:42Z Gomeler 144644 /* Выяўленчае мастацтва */ Карэкціроўка 5148915 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гомель (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гомель |вобласць = Гомельская |першае згадванне = 1142 |ранейшыя імёны = Гомій |статус з = 1562 |нацыянальны склад = * [[беларусы]] — 83,42 % * [[рускія]] — 10,85 % * [[украінцы]] — 3,11 % * іншыя — 2,62 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = праваслаўныя і інш. |этнахаронім = гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка |плошча=139 |клімат=умерана-кантынентальны |тэлефонны код=+375 232 |паштовыя індэксы=246ххх, 247ххх |дата заснавання=1142 |унутранае дзяленне=Цэнтральны, Савецкі, Чыгуначны і Навабеліцкі раёны |раён=Гомельскі |вышыня цэнтра НП=135 |шчыльнасць=3606 |кіраўнік=[[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] |від кіраўніка= |сайт=https://gomel.gov.by/ }} '''Го́мель'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Homieĺ}}) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. За 301 км ад [[Мінск]]а, 609 км ад [[Гродна]], 222 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Размешчаны недалёка ад мяжы з [[Украіна]]й. Другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. == Назва == [[Файл:Гомель.Ручэй Гамяюк..JPG|thumb|left|Сажалка на ручаі [[Гамяюк]], [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]]] === Эвалюцыя форм === Найбольш старажытнай версіяй назвы лічыцца «Гомій», хаця ў абедзвюх першых вядомых летапісных згадках Гомеля яго назва не падавалася ў пачатковай форме: «около Гомия» (1142 г.), «в Гомью», «до Гомьа» (1158 г.). Іншых пісьмовых згадак Гомеля невядома аж да канца XIV ст., калі ён патрапіў у так званы «Спіс гарадоў рускіх» акурат як «Гомій» («Гомий»). Канцом XV ст. датуюцца дакументы, што фіксуюць форму «Гомей» (або «Гомеи»)<ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 181—184.</ref>, якая ў XVI ст. робіцца асноўнай<ref name=":2">Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 7.</ref>. Пачатак выкарыстання формы «Гомель» прасачыць праблематычна з прычыны спецыфікі публікацыі некаторых гістарычных крыніц. Апублікаваная ў так званым «Зборніку Муханава» (1858 г.) грамата вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] 1499 г. утрымлівае менавіта форму «Гомель», што фоне іншых дакументальных сведчанняў той эпохі выглядае анахранізмам і можа тлумачыцца «мадэрнізацыяй» з боку публікатара<ref name=":2" /><ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 184—185.</ref>. «Рэестр рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 г. (публікацыі 1853 і 1886 гг.), не ўтрымліваючы пачатковай формы назвы, паслядоўны ва ўжыванні вытворных формаў кшталту «Гомельскій», якія нібыта выводзяцца ад назвы «Гомель»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. — Санкт-Петербург : В тип. Э. Праца, 1853. — Т. 5. — С. 37—67.</ref><ref>Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 343—377.</ref>. Аднак гісторыя гэтага дакумента настолькі спецыфічная, што немагчыма адназначна сцвярджаць, ці ўжываліся такія ж формы ў страчаным арыгінале — нам вядомы актуалізаваны ў 1752 г. «экстракт» (вынятак), які быў зроблены ў 1640 г. з транслітэрацыяй арыгінальнага [[Кірыліца|кірылічнага]] [[Старабеларуская мова|старабеларускага]] тэксту ў [[Лацінка|лацінку]], тады як публікатары XIX ст. зрабілі зваротную транслітарацыю ў кірыліцу<ref>Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 15—18.</ref>. Нельга выключаць, што на нейкім этапе згаданых відазмяненняў маглі адбыцца скажэнні пачатковага дакумента. Паказальна, што ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] аб наданні Гомелю [[Герб Гомеля|герба]] (той жа 1560 г.) выкарыстоўвалася вытворная форма «Гомеиского» («мещане места Гомеиского»)<ref>Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика. Kn. 37 (1552—1561) / Parengė D. Baronus. — Vilnius : Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011. — С. 341.</ref>. У гістарычных крыніцах зафіксаваныя іншыя версіі назвы: Гомь, Гом’е, Гом’і<ref name=":3">Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 6.</ref>. На многіх еўрапейскіх картах XVII — пачатку XX стст. назва горада перадавалася [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]] як ''Homel''. Краязнавец [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Л. А. Вінаградаў]] (1900 г.) меркаваў, што менавіта пад уплывам лацінкавага напісання паступова і пашырылася форма «Гомель» кірыліцай<ref name=":3" />. Пры адсутнасці грунтоўных даследаванняў на гэты конт падобнае меркаванне ўспрымаецца і сёння як праўдападобнае<ref name=":2" />. Між тым этнограф [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] (1888 г.) сцвярджала, што форма «Гомей» бытавала сярод насельніцтва Гомельскага павета нават у канцы XIX ст.<ref>Радченко, Зинаида Федоровна. Гомельские народные песни (белорусские и малорусские) : с приложением 83 местных пословиц / записаны в Дятловиц. волости Гомел. уезда Могилев. губ. Зинаидой Радченко; [предисл. ред. : Ф. Истомин]. — СПб. : Тип. В. Безобразова и К°, 1888. — С. III.</ref> === Паходжанне === На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], найбольш імаверна, што назва Гомеля пайшла ад славянскага тэрміна ''гоміла (гомала)'' «магіла, узгорак», што пацвярджае тапаграфічны аналіз мясцовасці<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.</ref>. На думку Я. Паспелава, у аснове назвы бачаць старажытнаславянскае ''гом'' «узгорак, пагорак»<ref>Е. М. Поспелов. Географические названия мира. Топонимический словарь. Москва, 2002. С. 120.</ref>. На думку У. Ніканава, назва горада можа мець сувязь са славянскай асновай, якая адлюстраваная ў славенскім ''hom'', верхнелужыцкім ''homila'' «узгорак»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 106.</ref>. На думку [[:pl:Stanisław Rospond (językoznawca)|С. Роспанада]], назва Гомій паходзіць ад рускага ''гом'', ''гомь'' «шум, гучны смех»<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 73.</ref>. На думку [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Я. Рапановіча]], назва Гомель можа паходзіць ад уласнага імя чалавека ''Гом'' (Гомьj > Гомль > Гомель). Аднак магчымае паходжанне яе і ад старога геаграфічнага тэрміна ''гамэл'' — участак цвёрдай, сухой зямлі. Так у [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворках]] Пасожжа існуе слова ''гамэлак'' — камяк цвёрдай зямлі на раллі<ref>Я. Н. Рапановіч. Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. Мінск, 1986. С. 5.</ref>. На думку [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучыка]], аналагамі назвы Гомель з’яўляюцца украінскія назвы ''Гомільша'' (''Гомольша'') (прыток Северскага Данца), ''Гомільша'' (сяло ў Харкаўскай вобласці), ''Комоле'' (урочышча на Сумшчыне), ''Гомоля'', ''Гомул'' (горы на Івана-Франкоўшчыне). Гэтыя назвы ён звязвае з праславянскім ''*komolъ'' «бязрогі, тупы, зрэзаны», усходнеславянскім ''komeljь'' «тоўсты канец калоды, пацурбалак», праславяскім ''*gomola'' «камлыга, камяк» і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 160.</ref>. Магчыма, назва паходзіць ад ручая [[Гамяюк]]. Корань «гом» інтэрпрэтуецца як праславянскі са значэннем «узвышша на ярам, нізінай», а суфікс «-юк» як «сцёрты» або старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака»<ref name=":02">Гомель: Энцикл. справ. / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 191.</ref><ref>Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 65.</ref>. У 1649 годзе засведчаны варыянт назвы ручая «Гаме́йка», ''Homéjka'' («''od Homejki», «w Homejku»''<ref>1649, липня 10. — Під Гомелем. — Конфесати чотирьох полонених повстанців, в тому числі і фрагмент конфесати військового писаря // Мицик, Ю. Albaruthenica / о. Юрій Мицик. — Київ : Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Гру­шевського НАН України, 2009. — С. 176.</ref><ref>Документы об освободительной войне украинского народа. 1648—1654 гг. / Ин-т истории Акад. наук УССР. Архивное упр. при Совете Министров УССР. — Киев : Наукова думка, 1965. — С. 520.</ref>). Згодна з народна-этымалагічнай версіяй, назва Гомеля ўзнікла, калі плытагоны выкрыквалі «Го! Мель!», бо на Сажы было намыта шмат пяску<ref>Легенды і паданні. Мінск, 1983. № 356. С. 269.</ref>. == Герб == [[Файл:Gomel gerb 1560-1855-1997.jpg|thumb|[[герб Гомеля|Гербы Гомеля]]]] {{Main|Герб Гомеля}} 21 сакавіка 1560 г. вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] надаў гораду ''«печать местьскую з гербом Крыжа»''. Сучасны герб зацверджаны рашэннем Гомельскага гарвыканкама ад 16 ліпеня 1997 г., уяўляе сабой [[французскі шчыт]], з выявай на блакітным полі залатой рысі. == Гісторыя == === Старажытнасць === Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на землях [[радзімічы|радзімічаў]], у сутоках ракі [[Сож]] і ручая Гомій (Гамяюк). [[Дзядзінец]] старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачовым]], у 1986—1992 [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|А. Макушнікавым]], выяўлены матэрыялы эпохі [[неаліт]]у і [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавага веку]], [[Мілаградская культура|мілаградскай]], [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]], [[Калочынская культура|калочынскай]] культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гарадскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым земляным валам і драўляным частаколам. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] згарэлі. У [[XII стагоддзе|XII ст.]] плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. З поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам [[вакольны горад]], які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і [[Кіеўскі спуск (Гомель)|Кіеўскі спуск]]; у [[X стагоддзе|X ст.]] яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з [[XII стагоддзе|XII ст.]] развіваліся апрацоўка [[бурштын]]у, паліванай керамікі. Першая пісьмовая згадка пра Гомель датуюцца 1142 г., калі ён уваходзіў у [[Чарнігаўскае княства]]. У 1157 быў далучаны да [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]], з 1161 зноў уладанне чарнігаўскіх Ольгавічаў. Напэўна ў 1239—1240 гадах Гомель быў разбураны і спалены [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскімі заваёўнікамі]]. Пры археалагічных раскопках устаноўлена, што ўсе драўляныя пабудовы ў вакольным горадзе і на дзядзінцы загінулі ў вялікім пажары, у тым ліку майстэрня па вырабе зброі. У памяшканнях знойдзены схаваныя каштоўныя рэчы, за якімі іх уласнікі ўжо ніколі не вярнуліся. Наяўнасць у слаях абарончага вала крэпасці тыповых манголата-тарскіх стрэл-зрэзняў пераконвае, што горад быў узяты мангола-татарамі штурмам пасля адчайнага супраціўлення яго абаронцаў і зруйнаваны дашчэнту<ref name="Makušnikaŭ"/>. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Каля 1335 года Гомель увайшоў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх]]»{{Няма АК}}. У 14—18 ст. існаваў [[Гомельскі замак]]. У 1446 годзе быў нададзены вялікім князем [[Казімір Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] уцекачам з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквы]] Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму{{Няма АК}}. У 1500 годзе сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што стала падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі войскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17 ліпеня 1535, цэнтр Гомельскага староства{{Няма АК}}. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад’ёмнымі мастамі.{{Няма АК}} 21 сакавіка 1562 года атрымаў [[магдэбургскае права]] і пячатку з выявай крыжа{{Няма АК}}. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі сярэбраны кавалерскі крыж. {{няма АК 2|Колер поля і крыжа на самай справе невядомыя, магчыма, поле было блакітным, а крыж — залатым|18|06|2025}}. На італьянскай карце Азіі, надрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца ''Homia'', на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — ''Homei''{{Няма АК}}. З 1565 у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. Гомель — {{няма АК 2|старажытны цэнтр праваслаўя|18|06|2025}}, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя [[Мікола Цудатворац|Міколы Цудатворца]]{{Няма АК}}. Падчас паўстання [[Севярын Налівайка|С. Налівайкі]] (1595) Гомель быў захоплены паўстанцамі і спалены{{Няма АК}}. Падчас войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі{{Няма АК}}. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў [[бітва пры Лясной|бітве пры Лясной]] (1708) яны праходзілі праз горад{{Няма АК}} і {{няма АК 2|разбурылі яго|18|06|2025}}. У першай чвэрці 18 ст. у горадзе быў пабудаваны першы касцёл{{Няма АК}}. === У Расійскай імперыі === [[Файл:Gomel - Sovetskaya St - post office - former savoy.JPG|thumb|200px|left|Будынак Гомельскага філіяла РУП «Белпошта». Былы даходны дом купца Лейбы Маянца. Помнік архітэктуры. Вуліца Савецкая 8.]] [[Файл:Гомельскі палацава-паркавы комплекс. Помнік.JPG|thumb|230px|right|Помнік М. П. Румянцаву]] [[Файл:Gomel - National Bank.JPG|thumb|200px|left|Будынак Галоўнага ўпраўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці. Былы Руска-Азіяцкі банк камерцыйнага крэдыту. Будынак 1910—1912 гг. пабудовы, помнік архітэктуры. Арх. Оскар Р. Мунц. Выкананы ў стылі неакласіцызму. Вуліца Савецкая 9.]] У склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Гомель увайшоў пры [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе]], і быў канфіскаваны ў імператарскую казну. У 1775 годзе [[Кацярына II|імператрыца Кацярына II]] падарыла Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спадчыннае валоданне вядомаму рускаму палкаводцу П. А. Румянцаву-Задунайскаму «для забавы». У 1779 годзе староства ўключала 82 вёскі з 12 665 дварамі. Румянцаў, не жадаючы прысутнасці ў сваім [[горад]]зе павятовых чыноўнікаў, дамогся ператварэння Гомеля ў прыватнаўласніцкае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага горада, дзе б размясціўся павятовы цэнтр. У 1796 годзе была створана [[Беларуская губерня]]. Горад стаў павятовым горадам Рагачоўскай правінцыі. Затым (1802) губерню падзялілі на дзве — [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]]. Значная частка [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і Гомель былі ўключаныя ў Магілёўскую губерню. Пры ўтварэнні ў складзе Магілёўскай губерні паветаў, Гомель увайшоў у Беліцкі павет; яго адміністрацыя часова размясцілася ў [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|мястэчку Беліца]], што ў 20 км на паўночны захад ад Гомеля (цяпер вёска Старая Беліца Гомельскага раёна). Будаўніцтва Румянцавым новага павятовага цэнтра — [[Навабеліцкі раён|Новай Беліцы]] — ажыццяўлялася ў 1777—1786 гадах на левым беразе [[Сож|ракі Сож]] у 3 вярстах ад Гомеля. У 1805—1826 гадах у вёсцы Студзёная Вада (цяпер у межах горада) дзейнічаў [[Студзенаводскі шклозавод|шклозавод]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15|||219}}</ref>. У 1852 годзе новы ўладальнік Гомеля князь [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіч]] перавёў павятовы цэнтр у Гомель з перайменаваннем павета ў Гомельскі, абвясціўшы Новую Беліцу заштатным горадам, а затым (1854) яна была далучаная да Гомеля ў якасці прадмесця (цяпер — [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкі раён Гомеля]]). На аснове герба Новай Беліцы (1781) быў распрацаваны [[Герб Гомеля|герб Гомеля (1856)]]. Перыяд знаходжання Гомеля ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыўся бурным ростам насельніцтва, гарадской інфраструктуры, прамысловага патэнцыялу. П. А. Румянцаў замест драўлянага замка Чартарыйскіх у 1785—1793 гадах пабудаваў каменны палац, які затым неаднаразова дабудоўваўся наступнымі ўладальнікамі Гомеля. У 1809—1819 гадах па праекце архітэктара [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]] (жыў і працаваў у Гомелі ў 1800—1826 гадах) быў узведзены [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]]. 8 лістапада 1819 года ў Гомелі адкрылася першая ў Расіі [[ланкастэрская школа]]. Яна была пабудаваная на цэнтральнай вуліцы Гомеля па праекце таго ж [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]]. Гэта быў цэлы комплекс будынкаў (галоўны корпус і чатыры флігелі, лазні, гумно, стайні) з зямельнымі ўгоддзямі, узорнай фермай і майстэрнямі. Гэта была першая навучальная ўстанова такога тыпу ў Расійскай імперыі. У горадзе сталі праводзіцца два штогадовыя [[кірмаш]]ы — студзеньскі (Васільеўскі) і вераснёвы (Узвіжанскі), у [[1840-я|1840-х гадах]] да іх дадаўся гадавы (Траецкі). У снежні 1796 года пасля смерці [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]] ўладальнікам Гомеля стаў яго сын [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]]. Пры ім у Гомелі адкрыліся першая гімназія (1797), Гасціны двор, шкляны, кафляны, спіртавы заводы, ткацкая і прадзільная фабрыкі, пабудаваны пастаянны драўляны мост праз Сож. У 1822 годзе было скончана будаўніцтва [[касцёл]]а. Пры М. П. Румянцаве таксама адбылося ўмацаванне стараверскай абшчыны, пабудавана сінагога, аптэка і багадзельня. У 1793 годзе на беразе Сожа была пабудаваная [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]], якая ўяўляе сабой 3 пастаўленыя адзін на другі зрубы. У цяперашні час прызнаная помнікам [[Драўлянае дойлідства|драўлянага дойлідства]]. Пасля смерці М. П. Румянцава (1827) уладальнікам горада стаў яго брат [[Сяргей Пятровіч Румянцаў|С. П. Румянцаў]]. Пры ім былі пабудаваныя Траецкая царква і будынак духоўнага вучылішча. З прычыны безграшоўя С. П. Румянцаў заклаў Гомель у дзяржаўную казну Расійскай імперыі (1827) за 401,1 тыс. рублеў, а ў 1834 годзе, не маючы магчымасці пагасіць доўг, прадаў маёнтак казне. Палацавую частку горада набыў у яго князь І. Ф. Паскевіч-Эрыванскі, якому [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] падарыў (1838) астатнюю частку горада. Пры І. Ф. Паскевічу былі адкрытыя шкляная мануфактура, цукравы завод (1832), свечачны завод (1840), крупадзёрка (1853), некалькі лінна-вяровачных і лесапільных прадпрыемстваў, царкоўна-прыходскае аднакласнае вучылішча (у Новай Беліцы, 1835) народнае вучылішча (1841). У сярэдзіне XIX стагоддзя на тры гомельскія кірмашы штогод прывозілася тавару больш чым на 1 млн рублёў (39 % прывозу і 38 % рэалізацыі ўсіх тавараў Магілёўскай губерні). Гомельскі маёнтак І. Ф. Паскевіча складаўся з 8 эканомій з 209 662 дзесяцінамі зямлі. Выгаднае транспартна-геаграфічнае становішча спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і далейшаму росту Гомеля як прамысловага цэнтра. У 1850 годзе праз Гомель прайшла [[шасейная дарога Санкт-Пецярбург — Адэса]] і першая ў Расіі [[тэлеграфная лінія Санкт-Пецярбург — Севастопаль]], у 1873 — [[Лібава-Роменская чыгунка]], у 1888 — [[Палескія чыгункі|Палеская чыгунка]]. На 1854 год у горадзе пражывала 10,1 тыс. насельніцтва і налічвалася 1219 будынкаў. Горад моцна пацярпеў ад пажару 1856 года, калі згарэла 540 дамоў. У сярэдзіне XIX стагоддзя склалася планіровачная схема горада, якая захавалася да нашага часу, з кампазіцыйным цэнтрам — палацам, паркам і цэнтральнай Саборнай плошчай з двух’ярусным гасціным дваром, гандлёвымі радамі, каталіцкім касцёлам, [[Ратуша, Гомель|ратушай]]. Дзве просталінейныя вуліцы Румянцаўская (у цяперашні час Савецкая) і Замкавая (цяпер праспект Леніна) стваралі двухпрамянёвую планіровачную сістэму. Праз Сож дзейнічаў 175-сажнёвы мост на плытах. На левым беразе знаходзілася насыпная плаціна з 9 драўлянымі мастамі (разбурана вясновай паводкай 1845 года). 25 верасня 1852 года Гомель атрымаў статус [[горад]]а, ён стаў цэнтрам павета Магілёўскай губерні. У 1854 годзе да яго быў далучаны горад Новая Беліца з 1646 жыхарамі (3 цагляныя, 302 драўляныя дамы, 2 драўляныя царквы, 2 габрэйскія малітоўныя школы, царкоўна-прыходская школа, крупяны завод, запалкавы завод, 4 ветраныя млыны). У 1857 годзе праз раку быў пабудаваны арачны мост. І. Ф. Паскевіч заснаваў вакол палаца парк, які стаў унікальным прыродным аб’ектам (цяпер Гомельскі палацава-паркавы ансамбль), тэатр. Пасля смерці І. Ф. Паскевіча ў 1856 годзе маёнтак перайшоў да яго сына [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Ф. І. Паскевіча]]. Пры ім былі заснаваныя 3 чугуналіцейныя прадпрыемствы, 2 цагляныя заводы, запалкавая фабрыка «Везувій», вуліцы пачалі асвятляцца газам (1873) і брукавацца (з 1879). Жонкай Фёдара Іванавіча Паскевіча Ірынай Іванаўнай у Гомелі быў заснаваны прытулак для малалетніх дзяўчынак, грамадства дапамогі навучэнцам (1878), пабудаваны будынак Гомельскага прытулку, мужчынская класічная гімназія, вочная лякарня. Княгіня спрыяла пабудове водаправода, утрымлівала іншыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя. У 1912 годзе выдавалася газета «[[Отклики (1912)|Отклики]]». У 1913 годзе Гомель быў буйным прамысловым цэнтрам і налічваў 104,5 тысячы чалавек насельніцтва. Найбуйнейшымі прадпрыемствамі з’яўляліся механічныя майстэрні Лібава-Роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка «Везувій». Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Гомелі створана 8 шпіталяў і тылавая гаспадарка [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]], Гомельскі перасыльны пункт, франтавыя майстэрні. Працавалі эвакуіраваныя з іншых гарадоў прадпрыемствы. <gallery caption="Віды дарэвалюцыйнага Гомеля" widths="180"> Sozh 19 century.jpg|Бераг ракі Сож, прыстань Homel Rumyantsev st 1890s.jpg|Выгляд на вуліцу Румянцэўскую GOMEL Zamkovayastreet vokzal.jpg|Замкавая вуліца і Вакзал GOMEL men gimnaziya.jpg|Мужчынская гімназія GomelSyn1.jpg|Вялікая сінагога, 1910 </gallery> === У савецкі перыяд === [[Файл:Гомель. Высотка..jpg|thumb|злева|Вежа са шпілем, увенчаным зоркай у лаўровым вянку. Помнік архітэктуры. 1954 год пабудовы. Вуліца Савецкая 41]] [[Файл:Мемориальная плита коммунарам-чекистам.jpg|thumb|230px|Мемарыяльная пліта на магіле камунарам-чэкістам у скверы імя Ф. Э. Дзяржынскага]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] асноўнымі падзеямі сталі [[акупацыя]] Гомеля германскімі войскамі ([[1 сакавіка]] [[1918|1918 г.]]), установа Гомельскай дырэкторыі ([[17 снежня]] [[1918|1918 г.]]) і ўвод у Гомель войскаў [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]], уваходжанне горада ў склад Украінскай дзяржавы і адкрыццё ўкраінскага тэатра, адступленне [[Немцы|немцаў]] і захоп горада войскамі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ([[14 студзеня]] [[1919|1919 г.]]). Найбуйнейшым у Гомелі выступам супраць бальшавікоў стала [[Стракапытаўскае паўстанне]]: паўстанцы захапілі стратэгічныя аб’екты і расстралялі членаў савецкага кіраўніцтва горада, але самі былі разбіты Чырвонай арміяй<ref name=":1"/>. У 1919 годзе Гомель стаў цэнтрам створанай [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні РСФСР]]. Пасля заканчэння ваенных дзеянняў пачалося аднаўленне прамысловасці і транспарту. У ліпені [[1920|1920 года]] пачалі працу суднарамонтныя майстэрні (з [[1935|1935 г.]] суднарамонтны завод). У [[1921|1921 годзе]] ўступіла ў строй фабрыка «Палесдрук» (створана на базе некалькіх дробных паліграфічных майстэрняў). У [[1920-я|1922-1924]] створана фабрыка «Труд», хлебакамбінат. [[29 красавіка]] [[1923|1923 года]] пачала работу 1-я чарга гарадской электрастанцыі. [[4 лістапада]] [[1928|1928 года]] адкрыты рух на чыгуначнай лініі Навабеліца — Прылукі. У 1928 годзе пачалося будаўніцтва [[Гомсельмаш|завода «Гомсельмаш»]], у [[1929|1929 годзе]] — мясакамбіната, у [[1930|1930 годзе]] — тлушчавага камбінату, у [[1930-я|1929-1932 гадах]] пабудаваны дрэваапрацоўчы камбінат. У 1933 годзе заснаваны рачны порт. [[Файл:10 рублей Гомеля БНР 1918 реверс.jpg|thumb|right|230px|[[Боны гомельскага гарадскога самакіравання|10 рублёў Гомельскага гарадскога самакіравання]], 1918]] У 1926 годзе на Гомельшчыне працавала камісія Палітбюро ЦК ВКП(б), якая прызнала беларускі характар насельніцтва губерні, хаця і адзначала нізкі ўзровень яго самасазнання і адмоўныя адносіны да беларусізацыі. Згодна з прынятым раней рашэннем аб далучэнні да БССР раёнаў з пераважна беларускім насельніцтвам 18.11.1926 Палітбюро ЦК ВКП(б) пастанавіла далучыць Гомельскі і рэчыцкі паветы Гомельскай губерні ў склад БССР<ref name="EHB-2"/><ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. 1 — 2.12.1926 гэту прапанову адобрыў аб’яднаны пленум Гомельскага губкама і гаркама ВКП(б)<ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. У перыяд [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]] створана фабрыка «[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]», паравоз-вагонарамонтны завод, завод «[[Гомсельмаш]]», іншыя прадпрыемствы. Да [[1940|1940 года]] ў горадзе налічвалася 264 прамысловых прадпрыемствы, па аб’ёме прадукцыі Гомель займаў 3-е месца ў БССР пасля [[Мінск]]а і [[Віцебск]]а, яго ўдзельная вага складала 16,6 % прамысловасці БССР. Функцыянавалі настаўніцкі і лесатэхнічны інстытуты, 2 НДІ. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад быў акупаваны Нямеччынай [[19 жніўня]] [[1941|1941 года]] . Разгарнулася партызанскі і падпольны рух. Горад быў вызвалены [[26 лістапада]] [[1943|1943 года]] войскамі Беларускага фронту пад камандаваннем [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. Ракасоўскага]] ў выніку Гомельска-Рэчыцкай аперацыі. Горад быў разбураны больш чым на 80 %, знішчаны амаль усе прамысловыя вытворчасці. Не паспелі эвакуіравацца [[яўрэі]] Гомеля, якія складалі да вайны 29,38 % ад агульнай колькасці жыхароў<ref name=":1"/>, практычна цалкам былі знішчаны ў [[Гомельскае гета|Гомельскім гета]]. Пасля вайны пачалося імклівае аднаўленне горада. Да 1950 года аднавілі сваю працу амаль усе прадпрыемствы даваеннага часу<ref name=":1"/>. 7 кастрычніка 1957 года ў склад горада ўключаны вёскі [[Прудок (Гомель)|Прудок]] [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]], вёска [[Якубаўка (Гомель)|Якубаўка]] і пасёлак [[Чапаева (Гомель)|імя Чапаева]] [[Улукаўскі сельсавет|Улукаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёсак Прудок, Якубаўка і пасёлка імя Чапаева, Гомельскага раёна ад 7 кастрычніка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 10.</ref>, 25 чэрвеня 1960 года — вёска [[Ляшчынец]] [[Давыдаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Давыдаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1960 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Ляшчынец Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, 25 чэрвеня 1963 года — вёска [[Паўлава (Гомель)|Паўлава]] Давыдаўскага сельсавета, пасёлкі [[Масцішча (Гомель)|Масцішча]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]] [[Сеўрукоўскі сельсавет|Сеўрукоўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1963 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля населеных пунктаў Паўлава Давыдаўскага сельсавета, Масцішча і Хутар Сеўрукоўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 21 (1021).</ref>, 19 мая 1965 года — вёска [[Ніжні Брылёў]] [[Красненскі сельсавет (Гомельскі раён)|Красненскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 19 мая 1965 г. Аб уключэнні <nowiki>населенага</nowiki> пункта Ніжні Брылёў Красненскага сельсавета Гомельскага раёна ў мяжу горада Гомеля // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 19 (1099).</ref>, 29 красавіка 1968 года — пасёлак [[Сонечны (Гомель)|Сонечны]] і вёска [[Падгорная (Гомель)|Падгорная]] Давыдаўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 29 красавіка 1968 г. Аб уключэнні ў мяжу горада Гомеля пасёлка Сонечны і вёскі Падгорная Давыдаўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 13 (1207).</ref>, 6 красавіка 1972 года — пасёлак [[Чырвоны Кастрычнік (жылы раён)|Чырвоны Кастрычнік]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 6 красавіка 1972 г. Аб уключэнні ў састаў горада Гомеля пасёлка Красны Акцябр Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 11 (1349).</ref>, 1 жніўня 1974 года — вёска [[Валатава (вёска)|Валатава]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 389—VIII ад 1 жніўня 1974 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Валатова Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 23 (1433).</ref>, 23 лютага 1983 года — пасёлак [[Спадарожнік Міру]], вёска [[Старая Мільча]] і большая частка вёскі [[Новая Мільча (Гомель)|Новая Мільча]] Красненскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 23 лютага 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Спадарожнік Міру, вёскі Старая Мільча і часткі вёскі Новая Мільча Красненскага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 6 (1740).</ref>, 12 мая 1983 года — пасёлак [[Будзёнаўскі (Гомель)|Будзёнаўскі]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 12 мая 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Будзёнаўскі Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 14 (1748).</ref> У 1970 годзе Гомель узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга. Вялікую шкоду гораду нанесла [[Чарнобыльская катастрофа|аварыя на Чарнобыльскай АЭС]] у [[1986|1986 годзе]]. Гомель апынуўся ў зоне [[Радыеактыўнасць|радыеактыўнага заражэння]]. Экалагічную сітуацыю пагоршыў глыбокі эканамічны крызіс, які пачаўся ў канцы [[1980-я|1980-х гадоў]]. Гэта паслужыла прычынай рэзкага зніжэння ўзроўню жыцця і дэпапуляцыі на працягу [[1990-я|1990-х гадоў]]. У [[1991|1991 годзе]] Гомель стаў часткай якая абвясціла незалежнасць Беларусі<ref name=":1"/>. === У Рэспубліцы Беларусь === [[Файл:Gomel. House in a new area.jpg|thumb|250px|Дом у новым мікрараёне Гомеля]] У першую палову 1990-х гадоў Гомель, як і ўся Беларусь, быў ахоплены вострым эканамічным крызісам, смяротнасць стала перавышаць нараджальнасць, аб’емы эканамічнага вытворчасці рэзка знізіліся. З 1996 года пачалося паступовае адраджэнне. Пабудаваны новыя аб’екты (Прыгарадны чыгуначны вакзал, Лядовы палац, тры вяслярных базы, рэканструяваны Цэнтральны стадыен, палац гульнявых відаў спорту, Палац водных відаў спорту і інш.), рэканструяваны асноўныя славутасці, адкрываюцца новыя тралейбусныя лініі, устаноўлены помнікі [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаву]], [[Кірыла Тураўскі|Кірыле Тураўскаму]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], пабудаваныя новыя жылыя мікрараёны. У цяперашні час Гомель па колькасці [[насельніцтва]] (530,7 тысячы чалавек), плошчы тэрыторыі (135,4 км²) і прамысловай вытворчасці з’яўляецца другім горадам [[Беларусь|Беларусі]] пасля сталіцы. У горадзе налічваецца 795 вуліц, працягласцю 478,4 км, 26 транспартных пуцеправодаў і мастоў. Неад’емнай часткай аблічча сучаснага горада стаў пешаходны мост праз раку Сож даўжыней 243 м, які злучыў адміністрацыйны цэнтр горада і выдатную левабярэжную зону адпачынку гамяльчан. Горад па праву лічыцца адным з самых зяленых у рэспубліцы. Дрэвы, хмызнякі і кветкі займаюць больш за 660 га. {|class="graytable" |+Будынкі савецкага перыяду<br /><span class="subcaption"></span> |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Улица Ленина..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Здание советской эпохи..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Сталинка..JPG|250px]] |} == Насельніцтва == Пасля далучэння Гомеля да Расійскай імперыі і стварэння рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі адбыўся яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтвы Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомеля прыйшлася на канец 1980 — пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разоў, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавек. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае каля 192 тыс. чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — каля 69 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:470000 till:550000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:470000 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:470000 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:2009 from:470000 till:477079 bar:2010 from:470000 till:484466 bar:2011 from:470000 till:491790 bar:2012 from:470000 till:498075 bar:2013 from:470000 till:505362 bar:2014 from:470000 till:512314 bar:2015 from:470000 till:516976 bar:2016 from:470000 till:521452 bar:2018 from:470000 till:535693 bar:2023 from:470000 till:501802 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 477&nbsp;079 чал.; 2009 год — 482&nbsp;652 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2010 год — 484&nbsp;466 чал.; 2011 год — 491&nbsp;790 чал.; 2012 год — 498&nbsp;075 чал.; 2013 год — 505&nbsp;362 чал.; 2014 год — 512&nbsp;314 чал.; 2015 год — 516&nbsp;976 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 521&nbsp;452 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 535&nbsp;229 чал.<ref name="2017-Estimate"/>, 2023 год — 501&nbsp;802 чал. У зборніку Demographia World Urban Areas за 2023 год, сярод 1000 найбуйнейшых агламерацый свету Гомельская агламерацыя 758-я па колькасці насельніцтва.<ref>{{Cite web|lang=Руская|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title="World urban areas" (PDF)}}</ref> == Эканоміка == [[Файл:RailwayStationGomel-2.jpg|thumb|[[Гомель (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]]] Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі ([[радыёзавод]], завод станочных вузлоў, [[СтанкаГомель|станкабудаўнічы імя Кірава («СтанкаГомель»)]], Гомсельмаш, пускавых рухавікоў, [[Гомельскі ліцейны завод]] «Цэнтраліт»), хімічнай ([[Гомельскі хімічны завод|хімічны завод]]), лясной, электратэхнічнай ([[Ратон (прадпрыемства)|ААТ «Ратон»]]), цэлюлозна-папяровай, лёгкай («[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]»), харчовай прамысловасці ([[Спартак (кандытарская фабрыка)|кандытарская фабрыка «Спартак»]], «Малочныя прадукты», Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), [[Гомельскі лікёра-гарэлачны завод]]. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»). == Транспарт == [[Файл:Аўтобус МАЗ-215.169.jpg|міні|Аўтобус МАЗ-215 на вуліцы Гомеля]] [[Файл:Тралейбус 321Д.jpg|міні|Тралейбус БКМ-321D на вуліцы Гомеля]] Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на [[Жлобін]], [[Калінкавічы]], [[Бабруйск]], [[Чарнігаў]]. Порт на рацэ [[Сож]]. Недалёка ад горада размешчаны [[Аэрапорт Гомель]] (пагранічны пункт пропуску). Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены [[гомельскі тралейбус|тралейбусамі]], аўтобусамі, маршрутнымі таксі. [[Гомельскі тралейбус|Тралейбусны рух у Гомелі]] адкрыты [[20 мая]] [[1962]] года і налічвае 29 маршрутаў. Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў — 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі [[АКСМ-201]], [[АКСМ-321]], [[АКСМ-213]]. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 70 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрага маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы састаў — у асноўным аўтобусы [[МАЗ-105]], [[МАЗ-107]], [[МАЗ-103]], меней прадстаўлены [[МАЗ-203]],[[МАЗ-206]], з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя [[МАЗ-215]]. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы [[Ford Transit]], Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot. Некалькі разоў планавалася пабудаваць [[Гомельскi трамвай|трамвайную сістэму ў Гомелі]]. == Культура == Дзейнічаюць 4 творчыя саюзы, 3 тэатры ([[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Абласны драмтэатр]], [[Гомельскі дзяржаўны тэатр лялек|тэатр лялек]], [[Гомельскі гарадскі маладзёжны тэатр|маладзёжны тэатр]]), 3 [[Кінатэатры Гомеля|кінатэатры]], філармонія, [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырк]], 3 выставачныя залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры XVIII—XIX стст. [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў]], [[Музейна-мастацкі цэнтр Гомеля|Музейна-мастацкі цэнтр]], [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]], каледж мастацтваў, мастацкая галерэя, мастацкае вучылішча, [[Гомельскія гарадскія аркестры|гарадскія сімфанічны і духавы аркестры]], 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая вялікая ў Гомельскай вобласці [[Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна]]). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», маладзёжныя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адкрытыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выставак. У горадзе існуюць клубы [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычнай рэканструкцыі]] эпохі Высокага [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], Позняга [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі»<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»"/>. '''Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэдневякоўя (у парадку ўзнікнення)<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»"/>''' * «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — [[Русь|Паўднёва-Рускія княствы]] ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фестывалях. * «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статус «закрытага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства<ref name="«фест»"/>. * «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»)<ref name="«Грыдни»"/>. * Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], [[Адраджэнне|Адраджэння]] і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы). * «Morgenstern» (Ранішняя Зорка). Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] 14-15 стагоддзяў. * «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Гісторыя Польшчы|Польскага Каралеўства]] 14—16 стагоддзяў. Рэканструкцыя эпохі [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Гомелі прадстаўлена падраздзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі. == Гомель у мастацкай культуры == У мастацкай культуры вобраз Гомеля фарміруецца на стыку некалькіх ключавых гістарычных і ландшафтных кантэкстаў. У класічным выяўленчым мастацтве XIX — пачатку XX стагоддзя дамінуе рэпрэзентацыя горада, выбудаваная вакол архітэктурнай дамінанты [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых і Паскевічаў]]. У літаратуры першай чвэрці XX стагоддзя Гомель выступае як адзін з ключавых этнакультурных і гандлёва-транспартных вузлоў яўрэйскага насельніцтва ў межах былой [[Мяжа аселасці|мяжы аселасці]]. Значны пласт савецкага пасляваеннага мастацтва (літаратура, жывапіс, кінематограф) канцэптуалізуе Гомель праз прызму геапалітычных катастроф XX стагоддзя і іх пераадолення. Горад рубяжа XX—XXI стагоддзяў асэнсоўваецца мясцовай музычнай культурай праз прызму лакальнай вулічнай ідэнтычнасці буйнога прамысловага цэнтра. == Выяўленчае мастацтва == Палацава-паркавы ансамбль [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцавых]] і [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевічаў]] адлюстраваны на палотнах [[Марцін Залескі|Марціна Залескага]], [[Адам Ідзкоўскі|Адама Ідзкоўскага]] і [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. [[Георгій Крыскентавіч Лукомскі|Георгій Лукомскі]] стварыў пейзаж з выглядам [[Паляўнічы домік (Гомель)| Паляўнічага доміка]]. Нямецкі мастак Вальтэр Цайзінг[https://picryl.com/search?q=%23walter%2Bzeising], які знаходзіўся ў шэрагах кайзераўскай арміі, стварыў серыю алоўкавых замалёвак Гомеля часоў акупацыі ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Віктар Казачэнка адлюстраваў у сваёй жывапіснай працы «Мітынг працоўных у Гомелі 30 кастрычніка 1917 года» святкаванне перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]][http://artgomel.com/kurators/kazachenko_v.html]. У серыі замалёвак «Гарады Беларусі ў вайне» Сяргей Святліцкі адлюстраваў Гомель часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]][http://svetlitskie.ru/pages/255/]. Сяргей Атрошчанка прысвяціў палатно ўрачыстасці з нагоды вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў («Мітынг у вызваленым Гомелі»)[https://yavarda.ru/gomel.html]. Індустрыяльныя пейзажы першых пасляваенных дзесяцігоддзяў адлюстраваны ў працах Уладзіміра Рыкаліна[https://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1855]. Мірнае гарадское паўсядзённае жыццё другой паловы XX стагоддзя выяўлена на графічных і жывапісных працах Івана Мядзведзева[https://gorbibl.gomel.by/ru/index.php?newsid=1296]. Не толькі горад, але і рака Сож знайшлі адлюстраванне ў творчасці Барыса Звінагродскага[http://artgomel.com/kurators/zvinogrodskij_b.html]. Вядомы савецкі жывапісец і ўраджэнец Гомеля {{iw|Нисский, Георгий Григорьевич|Георгій Ніскі|ru|Нисский, Георгий Григорьевич}} прысвяціў роднаму гораду эцюд з выглядам палаца і парку[https://yavarda.ru/gomel.html]. === Літаратура === На рубяжы XIX—XX стагоддзяў Гомель стаў адным з цэнтраў зараджэння новай яўрэйскай літаратуры[https://muse.jhu.edu/pub/56/article/904506]. Вопыт жыцця ў горадзе адлюстраваны ў апавяданнях і аповесцях такіх пісьменнікаў-мадэрністаў, як [[Гершон Шофман]], [[Ёсеф Хаім Брэнер]] і [[Уры Гнесін]]. У прозе дваццатага стагоддзя горад фігуруе ў рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца». У беларускай літаратуры Гомель уплецены ў творы пра [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] і пасляваеннае жыццё. Горад адыгрывае сімвалічную ролю ў раманах «Трывожнае шчасце» [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] і «Палеская хроніка» [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Вобраз Гомеля як месца сюжэтнай развязкі ў сучаснай прыгодніцкай прозе прадстаўлены ў аповесці [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэя Федарэнкі]] «Афганская шкатулка». === Кінематограф === У кінематографе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] Гомель выступаў у якасці прасторы для здымак некалькіх мастацкіх фільмаў. Пазнавальныя гарадскія лакацыі (вуліца Савецкая, праспект Леніна, раён рачнога порта, пешаходны мост праз раку Сож, тэрыторыя палацава-паркавага ансамбля) паслужылі дэкарацыямі для карцін: «[[Вялікія перагоны|Вялікія перагоны]]» (1971), «{{iw|Ні слова пра футбол|Ні слова пра футбол|ru|Ні слова пра футбол}}» (1973), «[[Ясь і Яніна]]» (1974) і «{{iw|З кошкі ўсё і пачалося…|З кошкі ўсё і пачалося…|ru|С кошки всё и началось…}}» (1982). === Музыка === У музычнай культуры пачатку 2000-х гадоў Гомель быў адным з цэнтраў беларускага [[хіп-хоп]]у. Гарадская тэматыка і вулічная ідэнтычнасць адлюстраваны ў творчасці праекта «Городская тоска»[https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=museum&id=194] (трэкі «Гомель — Ганновер», «Гомельский бит», «Gomel City», «Кто стоит за этим») і ў альбоме рэпера [[Серёга]] «Хроника парнишки с гомельских улиц». == Клімат == {{Клімат горада |Горад_род=Гомеля |Становішча = left |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/33041.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.2 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-3.5 | Лют_сяр_апад=35 | Сак_сяр=1.3 | Сак_сяр_апад=36 | Кра_сяр=9.0 | Кра_сяр_апад=35 | Май_сяр=15.0 | Май_сяр_апад=64 | Чэр_сяр=18.6 | Чэр_сяр_апад=73 | Ліп_сяр=20.4 | Ліп_сяр_апад=100 | Жні_сяр=19.3 | Жні_сяр_апад=56 | Вер_сяр=13.7 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.4 | Кас_сяр_апад=58 | Ліс_сяр=1.6 | Ліс_сяр_апад=45 | Сне_сяр=-2.7 | Сне_сяр_апад=42 | Год_сяр=8.0 | Год_сяр_апад=632 | Сту_сяр_мін=-6.9 | Сту_сяр_макс=-2.0 | Лют_сяр_мін=-7.1 | Лют_сяр_макс=-1.2 | Сак_сяр_мін=-2.8 | Сак_сяр_макс=4.6 | Кра_сяр_мін=4.1 | Кра_сяр_макс=13.2 | Май_сяр_мін=9.6 | Май_сяр_макс=20.2 | Чэр_сяр_мін=12.9 | Чэр_сяр_макс=23.2 | Ліп_сяр_мін=14.8 | Ліп_сяр_макс=25.2 | Жні_сяр_мін=13.6 | Жні_сяр_макс=24.3 | Вер_сяр_мін=8.7 | Вер_сяр_макс=18.1 | Кас_сяр_мін=3.7 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-1.4 | Ліс_сяр_макс=3.6 | Сне_сяр_мін=-5.6 | Сне_сяр_макс=-1.0 | Год_сяр_мін=3.6 | Год_сяр_макс=11.6 | Сту_а_макс=9.6 | Сту_а_мін=-35.0 | Лют_а_макс=15.8 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=21.5 | Сак_а_мін=-33.7 | Кра_а_макс=29.3 | Кра_а_мін=-13.6 | Май_а_макс=32.5 | Май_а_мін=-2.5 | Чэр_а_макс=36.2 | Чэр_а_мін=-0.2 | Ліп_а_макс=37.9 | Ліп_а_мін=6.0 | Жні_а_макс=38.9 | Жні_а_мін=1.2 | Вер_а_макс=34.9 | Вер_а_мін=-3.6 | Кас_а_макс=27.5 | Кас_а_мін=-12.0 | Ліс_а_макс=18.0 | Ліс_а_мін=-21.7 | Сне_а_макс=11.6 | Сне_а_мін=-30.8 | Год_а_макс=38.9 | Год_а_мін=-35.1 |}} Найвялікшая месячная колькасць ападкаў — 236 мм (ліпень 2000 г), найменшая месячная колькасць ападкаў — 0,8 мм (кастрычнік 2021 г). == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Раёны і насельніцтва Гомеля (Беларусь).png|thumb|right|300px|Раёны Гомеля і іх насельніцтва.]] Горад падзяляецца на 4 раёны: * [[Навабеліцкі раён]] * [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкі раён]] * [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральны раён]] * [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначны раён]] Па меры разрастання горада Гомеля, у яго склад былі ўключаны некаторыя населеныя пункты: * 2007 — вёскі [[Давыдаўка (Гомельскі раён)|Давыдаўка]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]]. * 2010 — пасёлак [[Красны Маяк]] увайшоў у гарадскую мяжу горада Гомеля, і адпаведна быў выключаны са складу [[Улукаўскі сельсавет|Улукоўскага сельсавета]]<ref name="pravo"/>. * 2016 — рабочы пасёлак [[Касцюкоўка]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Homel-Palace of Pashkevichs-10.jpg|thumb|right|Палац Румянцавых і Паскевічаў]] [[Файл:Gomel-park-truba.JPG|thumb|left|180px|[[Вежа агляду]]]] За больш чым восем стагоддзяў гісторыі славутасцей у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII—XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці: * [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]<ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль"/>, закладзены пры графе Румянцаве-Задунайскім (першым гаспадары горада пасля падзелу Рэчы Паспалітай); * [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]]; * [[Капліца-пахавальня Паскевічаў]]; * [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]], адноўлены ў канцы [[1980-я|1980-х]]. У гады Савецкай улады ў саборы быў [[планетарый]]; * 35-метровая [[вежа агляду]] (труба былога цукровага завода князя Паскевіча); * [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічы домік]] (летняя рэзідэнцыя Паскевічаў); * [[Зімовы сад (Гомель)|Зімовы сад]]; * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гомель)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]]; * [[Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр (Гомель)|Мікольская царква]]; * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Гомель)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]]; * [[Свята-Мікалаеўская царква (Гомель)|Свята-Мікалаеўская царква]]; * [[Царква Іверскай іконы Маці Божай (Гомель)|Царква Іверскай іконы Маці Божай]]; * [[Свята-Міхайлаўская царква (Гомель)|Свята-Міхайлаўская царква]] * [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Гомель)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] * [[Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Гомель)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага]] * Будынак гомельскага «рускага тракціра» * Будынак Гомельскага духоўнага вучылішча * Будынак Гомельскай ланкастарскай школы * Будынак аднаго з карпусоў бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі * Будынак былой [[Гарадская дума|Гарадской думы]]; * Будынак былой [[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Аляксандраўскай гімназіі]] (арх. [[С. Д. Шабунеўскі]]); * Будынак былой гасцініцы «[[Савой]]» (арх. С. Д. Шабунеўскі) * [[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|Мемарыял «Вечны агонь»]] * [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Мемарыяльны комплекс і Алея Герояў]] * [[Мемарыял «Курган Славы» (Гомель)|Курган Славы]] * і многія іншыя. Для агляду горада папулярны кола агляду і [[вежа агляду]], размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Паколькі [[рэльеф]] Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада. З новых&nbsp;— будынак стацыянарнага [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырка]], пабудаванага ў [[1972]] годзе, мае форму [[Лятаючая талерка|лятаючай талеркі]], адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, які не ўпісваецца ў стандартныя праекты [[сацыялістычны рэалізм|сацрэалізму]]; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на [[Плошча Працы, Гомель|плошчы Працы]] і іншыя [[Помнікі Гомеля|помнікі]]. == Старшыні гарвыканкама == * 1956 — снежань 1957 — [[Міхаіл Андрэевіч Кліменка]]; … * да лістапада 2012 — [[Віктар Піліпец]]; * з 19 лістапада 2012 — [[Пётр Аляксеевіч Кірычэнка]]; * з 12 снежня 2022 — [[Уладзімір Аляксандравіч Прывалаў]]<ref name="belta-2022">[https://blr.belta.by/president/view/kadravy-dzen-u-lukashenki-novyja-kirauniki-u-raenah-i-inshyja-naznachenni-122560-2022/ Кадравы дзень у Лукашэнкі. Новыя кіраўнікі ў раёнах і іншыя назначэнні] // [[БелТА]]. 12 снежня 2022</ref>. * з 12 мая 2026 — [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]]<ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/lukashenko-naznachil-novogo-mera-gomelya|title=Назначен новый мэр Гомеля}}</ref> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гомеля|Ганаровыя грамадзяне Гомеля}} Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх выдатных дзеячаў, як [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] (Міністр замежных спраў СССР) і [[Павел Восіпавіч Сухі]] (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]. Адна з вуліц горада названа ў гонар братоў Герояў Савецкага Саюза [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пятра]] і [[Аляксандр Ільіч Лізюкоў|Аляксандра]] і камандзіра партызанскага атрада [[Яўген Ільіч Лізюкоў|Яўгена]] Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі. У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык [[Леў Генрыкавіч Шнірэльман]] і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выдатны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР [[Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі]]. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выдатны псіхолаг [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]]. З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявакт [[Серёга]]. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзіліся сучасныя беларускія пісьменніцы [[Аксана Бязлепкіна]] і [[Югася Каляда]]. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі [[Марыя Шарапава|Марыі Шарапавай]]. У 1986 годзе ў Гомельскім цырку падчас выступлення трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдэйцы» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, які памёр у Гомелі, — акцёр [[Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі]], вядомы па ролях Ільіна з фільма «Зямля Саннікава» і прынца Дакара ў «Капітане Нэма». == Гарады-пабрацімы == Спіс [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]] Гомеля<ref name="gorod"/>: * {{Сцяг Шатландыі|20px}} <s>[[Абердын]]</s> ({{lang-en|Aberdeen}}), [[Шатландыя]] * {{Сцяг Францыі|20px}} [[Клермон-Феран]] ({{lang-fr|Clermont-Ferrand}}), [[Францыя]] * {{Сцяг Латвіі|20px}} [[Ліепая]] ({{lang-lv|Liepāja}}), [[Латвія]] * {{Сцяг Польшчы|20px}} <s>[[Радам]]</s> ({{lang-pl|Radom}}), [[Польшча]] * {{Сцяг Канады|20px}} [[Грэйтэр-Садберы|Садберы]] ({{lang-en|Sudbury}}), [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Сакы|Сакі]] ({{lang-uk|Саки}}, {{lang-crh|Saq, Сакъ}}), [[Украіна]], [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Чарнігаў]] ({{lang-uk|Чернігів}}), [[Украіна]] * {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[Чэске-Будзеёвіцы]] ({{lang-cs|České Budějovice}}), [[Чэхія]] * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Бранск]], [[Расія]] == Гл. таксама == * [[Gods Tower]] * [[Гомельская забастоўка чыгуначнікаў 1918 – 1919]] * [[Гомельская арганізацыя анархістаў-камуністаў]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская сацыял-дэмакратычная група]] * [[Спіс вуліц Гомеля]] * [[Гомельскі абласны клінічны шпіталь інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Энергія Гомель]] * [[Атава (Гомель)|Атава (Газета)]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111103030623/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_gomel.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гомельской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Makušnikaŭ">Макушников О. В поисках древнего Гомия. — Гомель, 1994. С. 54.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="EHB-2">''Сяргей Хоміч.'' Узбуйненне БССР // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] / Рэдкал.: Г. п. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны—Усая. — С. 566-567. — 592 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0241-8.</ref> <ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия">''Н. И. Каминский.'' Укрупнение БССР // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. Т. 1. История. Общественный и государственный строй. Законодательство и право. Административно-территориальное деление. Населенные пункты. Международные связи / Ред. кол.: П. У. Бровка и др. Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. - С. 705. - 768 с. - 50 000 экз.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»">[http://forum.historicus.info/index.php Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110201024455/http://forum.historicus.info/index.php |date=1 лютага 2011 }}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»">[http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118230000/http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 |date=18 студзеня 2012 }}</ref> <ref name="«фест»">[http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ Рыцарский фест «Старая вежа» открылся под Гомелем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408120656/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ |date=8 красавіка 2009 }}</ref> <ref name="«Грыдни»">[http://gridni.org/be/ «Грыдні Мсціслава Глебавіча» — гомельскі клуб гістарычнага мадэлявання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101230185000/http://gridni.org/be/ |date=30 снежня 2010 }}</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000123 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2010 г. № 123]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль">[http://www.palacegomel.by/ Государственное историко-культурное учреждение «Гомельский дворцово-парковый ансамбль»]</ref> <ref name="gorod">[http://www.gorod.gomel.by/page.aspx?module=text&page_id=35&section_id=45 Города-побратимы Гомеля]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Гомель}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гомель||331—334}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Homieĺ|Гомель}} * [https://locator.by/gomel Карта Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704181756/http://locator.by/gomel |date=4 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|163244|Гомель}} * [http://vseogomele.net/ Неафіцыйны сайт горада Гомеля — «Усё аб Гомелі»] * [http://www.radzima.org/be/gorad/gomely.html Здымкі на Radzima.org] * [http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 Гісторыя горадаГомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316113253/http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 |date=16 сакавіка 2010 }} * [http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 Гомель у ваенны перыяд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315124117/http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 |date=15 сакавіка 2010 }} * [http://gomeltrans.net/ Грамадскі транспарт у Гомелі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216001107/http://gomeltrans.net/foto/ |date=16 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml Фотаздымкі Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228004034/http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml |date=28 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/gomel/history/ Падрабязная Гісторыя Гомеля] {{Ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080604090237/http://gomeltrans.net/gomel/history/ |date=4 чэрвеня 2008 }} * [http://gomelcity.net/info/hist.html Кароткія звесткі пра Гомель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508143703/http://gomelcity.net/info/hist.html |date=8 мая 2013 }} {{Гарадскія раёны Гомеля}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} {{Гомельскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Культурная сталіца СНД}} {{Населеныя пункты на Іпуці}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гомель| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Іпуці]] aai9hll6lhehw17d91se8vfd0k66o9d 5149231 5148915 2026-05-31T11:25:47Z Gomeler 144644 дапаўненне інфармацыі 5149231 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гомель (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гомель |вобласць = Гомельская |першае згадванне = 1142 |ранейшыя імёны = Гомій |статус з = 1562 |нацыянальны склад = * [[беларусы]] — 83,42 % * [[рускія]] — 10,85 % * [[украінцы]] — 3,11 % * іншыя — 2,62 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = праваслаўныя і інш. |этнахаронім = гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка |плошча=139 |клімат=умерана-кантынентальны |тэлефонны код=+375 232 |паштовыя індэксы=246ххх, 247ххх |дата заснавання=1142 |унутранае дзяленне=Цэнтральны, Савецкі, Чыгуначны і Навабеліцкі раёны |раён=Гомельскі |вышыня цэнтра НП=135 |шчыльнасць=3606 |кіраўнік=[[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] |від кіраўніка= |сайт=https://gomel.gov.by/ }} '''Го́мель'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Homieĺ}}) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. Ядро [[Гомельская агламерацыя|гомельскай агламерацыі]]. За 301 км ад [[Мінск]]а, 609 км ад [[Гродна]], 222 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Размешчаны недалёка ад мяжы з [[Украіна]]й. Другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. == Назва == [[Файл:Гомель.Ручэй Гамяюк..JPG|thumb|left|Сажалка на ручаі [[Гамяюк]], [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]]] === Эвалюцыя форм === Найбольш старажытнай версіяй назвы лічыцца «Гомій», хаця ў абедзвюх першых вядомых летапісных згадках Гомеля яго назва не падавалася ў пачатковай форме: «около Гомия» (1142 г.), «в Гомью», «до Гомьа» (1158 г.). Іншых пісьмовых згадак Гомеля невядома аж да канца XIV ст., калі ён патрапіў у так званы «Спіс гарадоў рускіх» акурат як «Гомій» («Гомий»). Канцом XV ст. датуюцца дакументы, што фіксуюць форму «Гомей» (або «Гомеи»)<ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 181—184.</ref>, якая ў XVI ст. робіцца асноўнай<ref name=":2">Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 7.</ref>. Пачатак выкарыстання формы «Гомель» прасачыць праблематычна з прычыны спецыфікі публікацыі некаторых гістарычных крыніц. Апублікаваная ў так званым «Зборніку Муханава» (1858 г.) грамата вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] 1499 г. утрымлівае менавіта форму «Гомель», што фоне іншых дакументальных сведчанняў той эпохі выглядае анахранізмам і можа тлумачыцца «мадэрнізацыяй» з боку публікатара<ref name=":2" /><ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 184—185.</ref>. «Рэестр рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 г. (публікацыі 1853 і 1886 гг.), не ўтрымліваючы пачатковай формы назвы, паслядоўны ва ўжыванні вытворных формаў кшталту «Гомельскій», якія нібыта выводзяцца ад назвы «Гомель»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. — Санкт-Петербург : В тип. Э. Праца, 1853. — Т. 5. — С. 37—67.</ref><ref>Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 343—377.</ref>. Аднак гісторыя гэтага дакумента настолькі спецыфічная, што немагчыма адназначна сцвярджаць, ці ўжываліся такія ж формы ў страчаным арыгінале — нам вядомы актуалізаваны ў 1752 г. «экстракт» (вынятак), які быў зроблены ў 1640 г. з транслітэрацыяй арыгінальнага [[Кірыліца|кірылічнага]] [[Старабеларуская мова|старабеларускага]] тэксту ў [[Лацінка|лацінку]], тады як публікатары XIX ст. зрабілі зваротную транслітарацыю ў кірыліцу<ref>Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 15—18.</ref>. Нельга выключаць, што на нейкім этапе згаданых відазмяненняў маглі адбыцца скажэнні пачатковага дакумента. Паказальна, што ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] аб наданні Гомелю [[Герб Гомеля|герба]] (той жа 1560 г.) выкарыстоўвалася вытворная форма «Гомеиского» («мещане места Гомеиского»)<ref>Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика. Kn. 37 (1552—1561) / Parengė D. Baronus. — Vilnius : Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011. — С. 341.</ref>. У гістарычных крыніцах зафіксаваныя іншыя версіі назвы: Гомь, Гом’е, Гом’і<ref name=":3">Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 6.</ref>. На многіх еўрапейскіх картах XVII — пачатку XX стст. назва горада перадавалася [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]] як ''Homel''. Краязнавец [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Л. А. Вінаградаў]] (1900 г.) меркаваў, што менавіта пад уплывам лацінкавага напісання паступова і пашырылася форма «Гомель» кірыліцай<ref name=":3" />. Пры адсутнасці грунтоўных даследаванняў на гэты конт падобнае меркаванне ўспрымаецца і сёння як праўдападобнае<ref name=":2" />. Між тым этнограф [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] (1888 г.) сцвярджала, што форма «Гомей» бытавала сярод насельніцтва Гомельскага павета нават у канцы XIX ст.<ref>Радченко, Зинаида Федоровна. Гомельские народные песни (белорусские и малорусские) : с приложением 83 местных пословиц / записаны в Дятловиц. волости Гомел. уезда Могилев. губ. Зинаидой Радченко; [предисл. ред. : Ф. Истомин]. — СПб. : Тип. В. Безобразова и К°, 1888. — С. III.</ref> === Паходжанне === На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], найбольш імаверна, што назва Гомеля пайшла ад славянскага тэрміна ''гоміла (гомала)'' «магіла, узгорак», што пацвярджае тапаграфічны аналіз мясцовасці<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.</ref>. На думку Я. Паспелава, у аснове назвы бачаць старажытнаславянскае ''гом'' «узгорак, пагорак»<ref>Е. М. Поспелов. Географические названия мира. Топонимический словарь. Москва, 2002. С. 120.</ref>. На думку У. Ніканава, назва горада можа мець сувязь са славянскай асновай, якая адлюстраваная ў славенскім ''hom'', верхнелужыцкім ''homila'' «узгорак»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 106.</ref>. На думку [[:pl:Stanisław Rospond (językoznawca)|С. Роспанада]], назва Гомій паходзіць ад рускага ''гом'', ''гомь'' «шум, гучны смех»<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 73.</ref>. На думку [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Я. Рапановіча]], назва Гомель можа паходзіць ад уласнага імя чалавека ''Гом'' (Гомьj > Гомль > Гомель). Аднак магчымае паходжанне яе і ад старога геаграфічнага тэрміна ''гамэл'' — участак цвёрдай, сухой зямлі. Так у [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворках]] Пасожжа існуе слова ''гамэлак'' — камяк цвёрдай зямлі на раллі<ref>Я. Н. Рапановіч. Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. Мінск, 1986. С. 5.</ref>. На думку [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучыка]], аналагамі назвы Гомель з’яўляюцца украінскія назвы ''Гомільша'' (''Гомольша'') (прыток Северскага Данца), ''Гомільша'' (сяло ў Харкаўскай вобласці), ''Комоле'' (урочышча на Сумшчыне), ''Гомоля'', ''Гомул'' (горы на Івана-Франкоўшчыне). Гэтыя назвы ён звязвае з праславянскім ''*komolъ'' «бязрогі, тупы, зрэзаны», усходнеславянскім ''komeljь'' «тоўсты канец калоды, пацурбалак», праславяскім ''*gomola'' «камлыга, камяк» і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 160.</ref>. Магчыма, назва паходзіць ад ручая [[Гамяюк]]. Корань «гом» інтэрпрэтуецца як праславянскі са значэннем «узвышша на ярам, нізінай», а суфікс «-юк» як «сцёрты» або старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака»<ref name=":02">Гомель: Энцикл. справ. / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 191.</ref><ref>Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 65.</ref>. У 1649 годзе засведчаны варыянт назвы ручая «Гаме́йка», ''Homéjka'' («''od Homejki», «w Homejku»''<ref>1649, липня 10. — Під Гомелем. — Конфесати чотирьох полонених повстанців, в тому числі і фрагмент конфесати військового писаря // Мицик, Ю. Albaruthenica / о. Юрій Мицик. — Київ : Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Гру­шевського НАН України, 2009. — С. 176.</ref><ref>Документы об освободительной войне украинского народа. 1648—1654 гг. / Ин-т истории Акад. наук УССР. Архивное упр. при Совете Министров УССР. — Киев : Наукова думка, 1965. — С. 520.</ref>). Згодна з народна-этымалагічнай версіяй, назва Гомеля ўзнікла, калі плытагоны выкрыквалі «Го! Мель!», бо на Сажы было намыта шмат пяску<ref>Легенды і паданні. Мінск, 1983. № 356. С. 269.</ref>. == Герб == [[Файл:Gomel gerb 1560-1855-1997.jpg|thumb|[[герб Гомеля|Гербы Гомеля]]]] {{Main|Герб Гомеля}} 21 сакавіка 1560 г. вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] надаў гораду ''«печать местьскую з гербом Крыжа»''. Сучасны герб зацверджаны рашэннем Гомельскага гарвыканкама ад 16 ліпеня 1997 г., уяўляе сабой [[французскі шчыт]], з выявай на блакітным полі залатой рысі. == Гісторыя == === Старажытнасць === Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на землях [[радзімічы|радзімічаў]], у сутоках ракі [[Сож]] і ручая Гомій (Гамяюк). [[Дзядзінец]] старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачовым]], у 1986—1992 [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|А. Макушнікавым]], выяўлены матэрыялы эпохі [[неаліт]]у і [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавага веку]], [[Мілаградская культура|мілаградскай]], [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]], [[Калочынская культура|калочынскай]] культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гарадскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым земляным валам і драўляным частаколам. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] згарэлі. У [[XII стагоддзе|XII ст.]] плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. З поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам [[вакольны горад]], які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і [[Кіеўскі спуск (Гомель)|Кіеўскі спуск]]; у [[X стагоддзе|X ст.]] яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з [[XII стагоддзе|XII ст.]] развіваліся апрацоўка [[бурштын]]у, паліванай керамікі. Першая пісьмовая згадка пра Гомель датуюцца 1142 г., калі ён уваходзіў у [[Чарнігаўскае княства]]. У 1157 быў далучаны да [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]], з 1161 зноў уладанне чарнігаўскіх Ольгавічаў. Напэўна ў 1239—1240 гадах Гомель быў разбураны і спалены [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскімі заваёўнікамі]]. Пры археалагічных раскопках устаноўлена, што ўсе драўляныя пабудовы ў вакольным горадзе і на дзядзінцы загінулі ў вялікім пажары, у тым ліку майстэрня па вырабе зброі. У памяшканнях знойдзены схаваныя каштоўныя рэчы, за якімі іх уласнікі ўжо ніколі не вярнуліся. Наяўнасць у слаях абарончага вала крэпасці тыповых манголата-тарскіх стрэл-зрэзняў пераконвае, што горад быў узяты мангола-татарамі штурмам пасля адчайнага супраціўлення яго абаронцаў і зруйнаваны дашчэнту<ref name="Makušnikaŭ"/>. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Каля 1335 года Гомель увайшоў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх]]»{{Няма АК}}. У 14—18 ст. існаваў [[Гомельскі замак]]. У 1446 годзе быў нададзены вялікім князем [[Казімір Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] уцекачам з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквы]] Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму{{Няма АК}}. У 1500 годзе сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што стала падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі войскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17 ліпеня 1535, цэнтр Гомельскага староства{{Няма АК}}. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад’ёмнымі мастамі.{{Няма АК}} 21 сакавіка 1562 года атрымаў [[магдэбургскае права]] і пячатку з выявай крыжа{{Няма АК}}. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі сярэбраны кавалерскі крыж. {{няма АК 2|Колер поля і крыжа на самай справе невядомыя, магчыма, поле было блакітным, а крыж — залатым|18|06|2025}}. На італьянскай карце Азіі, надрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца ''Homia'', на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — ''Homei''{{Няма АК}}. З 1565 у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. Гомель — {{няма АК 2|старажытны цэнтр праваслаўя|18|06|2025}}, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя [[Мікола Цудатворац|Міколы Цудатворца]]{{Няма АК}}. Падчас паўстання [[Севярын Налівайка|С. Налівайкі]] (1595) Гомель быў захоплены паўстанцамі і спалены{{Няма АК}}. Падчас войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі{{Няма АК}}. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў [[бітва пры Лясной|бітве пры Лясной]] (1708) яны праходзілі праз горад{{Няма АК}} і {{няма АК 2|разбурылі яго|18|06|2025}}. У першай чвэрці 18 ст. у горадзе быў пабудаваны першы касцёл{{Няма АК}}. === У Расійскай імперыі === [[Файл:Gomel - Sovetskaya St - post office - former savoy.JPG|thumb|200px|left|Будынак Гомельскага філіяла РУП «Белпошта». Былы даходны дом купца Лейбы Маянца. Помнік архітэктуры. Вуліца Савецкая 8.]] [[Файл:Гомельскі палацава-паркавы комплекс. Помнік.JPG|thumb|230px|right|Помнік М. П. Румянцаву]] [[Файл:Gomel - National Bank.JPG|thumb|200px|left|Будынак Галоўнага ўпраўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці. Былы Руска-Азіяцкі банк камерцыйнага крэдыту. Будынак 1910—1912 гг. пабудовы, помнік архітэктуры. Арх. Оскар Р. Мунц. Выкананы ў стылі неакласіцызму. Вуліца Савецкая 9.]] У склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Гомель увайшоў пры [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе]], і быў канфіскаваны ў імператарскую казну. У 1775 годзе [[Кацярына II|імператрыца Кацярына II]] падарыла Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спадчыннае валоданне вядомаму рускаму палкаводцу П. А. Румянцаву-Задунайскаму «для забавы». У 1779 годзе староства ўключала 82 вёскі з 12 665 дварамі. Румянцаў, не жадаючы прысутнасці ў сваім [[горад]]зе павятовых чыноўнікаў, дамогся ператварэння Гомеля ў прыватнаўласніцкае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага горада, дзе б размясціўся павятовы цэнтр. У 1796 годзе была створана [[Беларуская губерня]]. Горад стаў павятовым горадам Рагачоўскай правінцыі. Затым (1802) губерню падзялілі на дзве — [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]]. Значная частка [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і Гомель былі ўключаныя ў Магілёўскую губерню. Пры ўтварэнні ў складзе Магілёўскай губерні паветаў, Гомель увайшоў у Беліцкі павет; яго адміністрацыя часова размясцілася ў [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|мястэчку Беліца]], што ў 20 км на паўночны захад ад Гомеля (цяпер вёска Старая Беліца Гомельскага раёна). Будаўніцтва Румянцавым новага павятовага цэнтра — [[Навабеліцкі раён|Новай Беліцы]] — ажыццяўлялася ў 1777—1786 гадах на левым беразе [[Сож|ракі Сож]] у 3 вярстах ад Гомеля. У 1805—1826 гадах у вёсцы Студзёная Вада (цяпер у межах горада) дзейнічаў [[Студзенаводскі шклозавод|шклозавод]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15|||219}}</ref>. У 1852 годзе новы ўладальнік Гомеля князь [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіч]] перавёў павятовы цэнтр у Гомель з перайменаваннем павета ў Гомельскі, абвясціўшы Новую Беліцу заштатным горадам, а затым (1854) яна была далучаная да Гомеля ў якасці прадмесця (цяпер — [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкі раён Гомеля]]). На аснове герба Новай Беліцы (1781) быў распрацаваны [[Герб Гомеля|герб Гомеля (1856)]]. Перыяд знаходжання Гомеля ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыўся бурным ростам насельніцтва, гарадской інфраструктуры, прамысловага патэнцыялу. П. А. Румянцаў замест драўлянага замка Чартарыйскіх у 1785—1793 гадах пабудаваў каменны палац, які затым неаднаразова дабудоўваўся наступнымі ўладальнікамі Гомеля. У 1809—1819 гадах па праекце архітэктара [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]] (жыў і працаваў у Гомелі ў 1800—1826 гадах) быў узведзены [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]]. 8 лістапада 1819 года ў Гомелі адкрылася першая ў Расіі [[ланкастэрская школа]]. Яна была пабудаваная на цэнтральнай вуліцы Гомеля па праекце таго ж [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]]. Гэта быў цэлы комплекс будынкаў (галоўны корпус і чатыры флігелі, лазні, гумно, стайні) з зямельнымі ўгоддзямі, узорнай фермай і майстэрнямі. Гэта была першая навучальная ўстанова такога тыпу ў Расійскай імперыі. У горадзе сталі праводзіцца два штогадовыя [[кірмаш]]ы — студзеньскі (Васільеўскі) і вераснёвы (Узвіжанскі), у [[1840-я|1840-х гадах]] да іх дадаўся гадавы (Траецкі). У снежні 1796 года пасля смерці [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]] ўладальнікам Гомеля стаў яго сын [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]]. Пры ім у Гомелі адкрыліся першая гімназія (1797), Гасціны двор, шкляны, кафляны, спіртавы заводы, ткацкая і прадзільная фабрыкі, пабудаваны пастаянны драўляны мост праз Сож. У 1822 годзе было скончана будаўніцтва [[касцёл]]а. Пры М. П. Румянцаве таксама адбылося ўмацаванне стараверскай абшчыны, пабудавана сінагога, аптэка і багадзельня. У 1793 годзе на беразе Сожа была пабудаваная [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]], якая ўяўляе сабой 3 пастаўленыя адзін на другі зрубы. У цяперашні час прызнаная помнікам [[Драўлянае дойлідства|драўлянага дойлідства]]. Пасля смерці М. П. Румянцава (1827) уладальнікам горада стаў яго брат [[Сяргей Пятровіч Румянцаў|С. П. Румянцаў]]. Пры ім былі пабудаваныя Траецкая царква і будынак духоўнага вучылішча. З прычыны безграшоўя С. П. Румянцаў заклаў Гомель у дзяржаўную казну Расійскай імперыі (1827) за 401,1 тыс. рублеў, а ў 1834 годзе, не маючы магчымасці пагасіць доўг, прадаў маёнтак казне. Палацавую частку горада набыў у яго князь І. Ф. Паскевіч-Эрыванскі, якому [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] падарыў (1838) астатнюю частку горада. Пры І. Ф. Паскевічу былі адкрытыя шкляная мануфактура, цукравы завод (1832), свечачны завод (1840), крупадзёрка (1853), некалькі лінна-вяровачных і лесапільных прадпрыемстваў, царкоўна-прыходскае аднакласнае вучылішча (у Новай Беліцы, 1835) народнае вучылішча (1841). У сярэдзіне XIX стагоддзя на тры гомельскія кірмашы штогод прывозілася тавару больш чым на 1 млн рублёў (39 % прывозу і 38 % рэалізацыі ўсіх тавараў Магілёўскай губерні). Гомельскі маёнтак І. Ф. Паскевіча складаўся з 8 эканомій з 209 662 дзесяцінамі зямлі. Выгаднае транспартна-геаграфічнае становішча спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і далейшаму росту Гомеля як прамысловага цэнтра. У 1850 годзе праз Гомель прайшла [[шасейная дарога Санкт-Пецярбург — Адэса]] і першая ў Расіі [[тэлеграфная лінія Санкт-Пецярбург — Севастопаль]], у 1873 — [[Лібава-Роменская чыгунка]], у 1888 — [[Палескія чыгункі|Палеская чыгунка]]. На 1854 год у горадзе пражывала 10,1 тыс. насельніцтва і налічвалася 1219 будынкаў. Горад моцна пацярпеў ад пажару 1856 года, калі згарэла 540 дамоў. У сярэдзіне XIX стагоддзя склалася планіровачная схема горада, якая захавалася да нашага часу, з кампазіцыйным цэнтрам — палацам, паркам і цэнтральнай Саборнай плошчай з двух’ярусным гасціным дваром, гандлёвымі радамі, каталіцкім касцёлам, [[Ратуша, Гомель|ратушай]]. Дзве просталінейныя вуліцы Румянцаўская (у цяперашні час Савецкая) і Замкавая (цяпер праспект Леніна) стваралі двухпрамянёвую планіровачную сістэму. Праз Сож дзейнічаў 175-сажнёвы мост на плытах. На левым беразе знаходзілася насыпная плаціна з 9 драўлянымі мастамі (разбурана вясновай паводкай 1845 года). 25 верасня 1852 года Гомель атрымаў статус [[горад]]а, ён стаў цэнтрам павета Магілёўскай губерні. У 1854 годзе да яго быў далучаны горад Новая Беліца з 1646 жыхарамі (3 цагляныя, 302 драўляныя дамы, 2 драўляныя царквы, 2 габрэйскія малітоўныя школы, царкоўна-прыходская школа, крупяны завод, запалкавы завод, 4 ветраныя млыны). У 1857 годзе праз раку быў пабудаваны арачны мост. І. Ф. Паскевіч заснаваў вакол палаца парк, які стаў унікальным прыродным аб’ектам (цяпер Гомельскі палацава-паркавы ансамбль), тэатр. Пасля смерці І. Ф. Паскевіча ў 1856 годзе маёнтак перайшоў да яго сына [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Ф. І. Паскевіча]]. Пры ім былі заснаваныя 3 чугуналіцейныя прадпрыемствы, 2 цагляныя заводы, запалкавая фабрыка «Везувій», вуліцы пачалі асвятляцца газам (1873) і брукавацца (з 1879). Жонкай Фёдара Іванавіча Паскевіча Ірынай Іванаўнай у Гомелі быў заснаваны прытулак для малалетніх дзяўчынак, грамадства дапамогі навучэнцам (1878), пабудаваны будынак Гомельскага прытулку, мужчынская класічная гімназія, вочная лякарня. Княгіня спрыяла пабудове водаправода, утрымлівала іншыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя. У 1912 годзе выдавалася газета «[[Отклики (1912)|Отклики]]». У 1913 годзе Гомель быў буйным прамысловым цэнтрам і налічваў 104,5 тысячы чалавек насельніцтва. Найбуйнейшымі прадпрыемствамі з’яўляліся механічныя майстэрні Лібава-Роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка «Везувій». Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Гомелі створана 8 шпіталяў і тылавая гаспадарка [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]], Гомельскі перасыльны пункт, франтавыя майстэрні. Працавалі эвакуіраваныя з іншых гарадоў прадпрыемствы. <gallery caption="Віды дарэвалюцыйнага Гомеля" widths="180"> Sozh 19 century.jpg|Бераг ракі Сож, прыстань Homel Rumyantsev st 1890s.jpg|Выгляд на вуліцу Румянцэўскую GOMEL Zamkovayastreet vokzal.jpg|Замкавая вуліца і Вакзал GOMEL men gimnaziya.jpg|Мужчынская гімназія GomelSyn1.jpg|Вялікая сінагога, 1910 </gallery> === У савецкі перыяд === [[Файл:Гомель. Высотка..jpg|thumb|злева|Вежа са шпілем, увенчаным зоркай у лаўровым вянку. Помнік архітэктуры. 1954 год пабудовы. Вуліца Савецкая 41]] [[Файл:Мемориальная плита коммунарам-чекистам.jpg|thumb|230px|Мемарыяльная пліта на магіле камунарам-чэкістам у скверы імя Ф. Э. Дзяржынскага]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] асноўнымі падзеямі сталі [[акупацыя]] Гомеля германскімі войскамі ([[1 сакавіка]] [[1918|1918 г.]]), установа Гомельскай дырэкторыі ([[17 снежня]] [[1918|1918 г.]]) і ўвод у Гомель войскаў [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]], уваходжанне горада ў склад Украінскай дзяржавы і адкрыццё ўкраінскага тэатра, адступленне [[Немцы|немцаў]] і захоп горада войскамі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ([[14 студзеня]] [[1919|1919 г.]]). Найбуйнейшым у Гомелі выступам супраць бальшавікоў стала [[Стракапытаўскае паўстанне]]: паўстанцы захапілі стратэгічныя аб’екты і расстралялі членаў савецкага кіраўніцтва горада, але самі былі разбіты Чырвонай арміяй<ref name=":1"/>. У 1919 годзе Гомель стаў цэнтрам створанай [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні РСФСР]]. Пасля заканчэння ваенных дзеянняў пачалося аднаўленне прамысловасці і транспарту. У ліпені [[1920|1920 года]] пачалі працу суднарамонтныя майстэрні (з [[1935|1935 г.]] суднарамонтны завод). У [[1921|1921 годзе]] ўступіла ў строй фабрыка «Палесдрук» (створана на базе некалькіх дробных паліграфічных майстэрняў). У [[1920-я|1922-1924]] створана фабрыка «Труд», хлебакамбінат. [[29 красавіка]] [[1923|1923 года]] пачала работу 1-я чарга гарадской электрастанцыі. [[4 лістапада]] [[1928|1928 года]] адкрыты рух на чыгуначнай лініі Навабеліца — Прылукі. У 1928 годзе пачалося будаўніцтва [[Гомсельмаш|завода «Гомсельмаш»]], у [[1929|1929 годзе]] — мясакамбіната, у [[1930|1930 годзе]] — тлушчавага камбінату, у [[1930-я|1929-1932 гадах]] пабудаваны дрэваапрацоўчы камбінат. У 1933 годзе заснаваны рачны порт. [[Файл:10 рублей Гомеля БНР 1918 реверс.jpg|thumb|right|230px|[[Боны гомельскага гарадскога самакіравання|10 рублёў Гомельскага гарадскога самакіравання]], 1918]] У 1926 годзе на Гомельшчыне працавала камісія Палітбюро ЦК ВКП(б), якая прызнала беларускі характар насельніцтва губерні, хаця і адзначала нізкі ўзровень яго самасазнання і адмоўныя адносіны да беларусізацыі. Згодна з прынятым раней рашэннем аб далучэнні да БССР раёнаў з пераважна беларускім насельніцтвам 18.11.1926 Палітбюро ЦК ВКП(б) пастанавіла далучыць Гомельскі і рэчыцкі паветы Гомельскай губерні ў склад БССР<ref name="EHB-2"/><ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. 1 — 2.12.1926 гэту прапанову адобрыў аб’яднаны пленум Гомельскага губкама і гаркама ВКП(б)<ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. У перыяд [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]] створана фабрыка «[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]», паравоз-вагонарамонтны завод, завод «[[Гомсельмаш]]», іншыя прадпрыемствы. Да [[1940|1940 года]] ў горадзе налічвалася 264 прамысловых прадпрыемствы, па аб’ёме прадукцыі Гомель займаў 3-е месца ў БССР пасля [[Мінск]]а і [[Віцебск]]а, яго ўдзельная вага складала 16,6 % прамысловасці БССР. Функцыянавалі настаўніцкі і лесатэхнічны інстытуты, 2 НДІ. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад быў акупаваны Нямеччынай [[19 жніўня]] [[1941|1941 года]] . Разгарнулася партызанскі і падпольны рух. Горад быў вызвалены [[26 лістапада]] [[1943|1943 года]] войскамі Беларускага фронту пад камандаваннем [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. Ракасоўскага]] ў выніку Гомельска-Рэчыцкай аперацыі. Горад быў разбураны больш чым на 80 %, знішчаны амаль усе прамысловыя вытворчасці. Не паспелі эвакуіравацца [[яўрэі]] Гомеля, якія складалі да вайны 29,38 % ад агульнай колькасці жыхароў<ref name=":1"/>, практычна цалкам былі знішчаны ў [[Гомельскае гета|Гомельскім гета]]. Пасля вайны пачалося імклівае аднаўленне горада. Да 1950 года аднавілі сваю працу амаль усе прадпрыемствы даваеннага часу<ref name=":1"/>. 7 кастрычніка 1957 года ў склад горада ўключаны вёскі [[Прудок (Гомель)|Прудок]] [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]], вёска [[Якубаўка (Гомель)|Якубаўка]] і пасёлак [[Чапаева (Гомель)|імя Чапаева]] [[Улукаўскі сельсавет|Улукаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёсак Прудок, Якубаўка і пасёлка імя Чапаева, Гомельскага раёна ад 7 кастрычніка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 10.</ref>, 25 чэрвеня 1960 года — вёска [[Ляшчынец]] [[Давыдаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Давыдаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1960 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Ляшчынец Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, 25 чэрвеня 1963 года — вёска [[Паўлава (Гомель)|Паўлава]] Давыдаўскага сельсавета, пасёлкі [[Масцішча (Гомель)|Масцішча]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]] [[Сеўрукоўскі сельсавет|Сеўрукоўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1963 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля населеных пунктаў Паўлава Давыдаўскага сельсавета, Масцішча і Хутар Сеўрукоўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 21 (1021).</ref>, 19 мая 1965 года — вёска [[Ніжні Брылёў]] [[Красненскі сельсавет (Гомельскі раён)|Красненскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 19 мая 1965 г. Аб уключэнні <nowiki>населенага</nowiki> пункта Ніжні Брылёў Красненскага сельсавета Гомельскага раёна ў мяжу горада Гомеля // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 19 (1099).</ref>, 29 красавіка 1968 года — пасёлак [[Сонечны (Гомель)|Сонечны]] і вёска [[Падгорная (Гомель)|Падгорная]] Давыдаўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 29 красавіка 1968 г. Аб уключэнні ў мяжу горада Гомеля пасёлка Сонечны і вёскі Падгорная Давыдаўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 13 (1207).</ref>, 6 красавіка 1972 года — пасёлак [[Чырвоны Кастрычнік (жылы раён)|Чырвоны Кастрычнік]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 6 красавіка 1972 г. Аб уключэнні ў састаў горада Гомеля пасёлка Красны Акцябр Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 11 (1349).</ref>, 1 жніўня 1974 года — вёска [[Валатава (вёска)|Валатава]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 389—VIII ад 1 жніўня 1974 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Валатова Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 23 (1433).</ref>, 23 лютага 1983 года — пасёлак [[Спадарожнік Міру]], вёска [[Старая Мільча]] і большая частка вёскі [[Новая Мільча (Гомель)|Новая Мільча]] Красненскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 23 лютага 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Спадарожнік Міру, вёскі Старая Мільча і часткі вёскі Новая Мільча Красненскага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 6 (1740).</ref>, 12 мая 1983 года — пасёлак [[Будзёнаўскі (Гомель)|Будзёнаўскі]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 12 мая 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Будзёнаўскі Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 14 (1748).</ref> У 1970 годзе Гомель узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга. Вялікую шкоду гораду нанесла [[Чарнобыльская катастрофа|аварыя на Чарнобыльскай АЭС]] у [[1986|1986 годзе]]. Гомель апынуўся ў зоне [[Радыеактыўнасць|радыеактыўнага заражэння]]. Экалагічную сітуацыю пагоршыў глыбокі эканамічны крызіс, які пачаўся ў канцы [[1980-я|1980-х гадоў]]. Гэта паслужыла прычынай рэзкага зніжэння ўзроўню жыцця і дэпапуляцыі на працягу [[1990-я|1990-х гадоў]]. У [[1991|1991 годзе]] Гомель стаў часткай якая абвясціла незалежнасць Беларусі<ref name=":1"/>. === У Рэспубліцы Беларусь === [[Файл:Gomel. House in a new area.jpg|thumb|250px|Дом у новым мікрараёне Гомеля]] У першую палову 1990-х гадоў Гомель, як і ўся Беларусь, быў ахоплены вострым эканамічным крызісам, смяротнасць стала перавышаць нараджальнасць, аб’емы эканамічнага вытворчасці рэзка знізіліся. З 1996 года пачалося паступовае адраджэнне. Пабудаваны новыя аб’екты (Прыгарадны чыгуначны вакзал, Лядовы палац, тры вяслярных базы, рэканструяваны Цэнтральны стадыен, палац гульнявых відаў спорту, Палац водных відаў спорту і інш.), рэканструяваны асноўныя славутасці, адкрываюцца новыя тралейбусныя лініі, устаноўлены помнікі [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаву]], [[Кірыла Тураўскі|Кірыле Тураўскаму]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], пабудаваныя новыя жылыя мікрараёны. У цяперашні час Гомель па колькасці [[насельніцтва]] (530,7 тысячы чалавек), плошчы тэрыторыі (135,4 км²) і прамысловай вытворчасці з’яўляецца другім горадам [[Беларусь|Беларусі]] пасля сталіцы. У горадзе налічваецца 795 вуліц, працягласцю 478,4 км, 26 транспартных пуцеправодаў і мастоў. Неад’емнай часткай аблічча сучаснага горада стаў пешаходны мост праз раку Сож даўжыней 243 м, які злучыў адміністрацыйны цэнтр горада і выдатную левабярэжную зону адпачынку гамяльчан. Горад па праву лічыцца адным з самых зяленых у рэспубліцы. Дрэвы, хмызнякі і кветкі займаюць больш за 660 га. {|class="graytable" |+Будынкі савецкага перыяду<br /><span class="subcaption"></span> |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Улица Ленина..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Здание советской эпохи..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Сталинка..JPG|250px]] |} == Насельніцтва == Пасля далучэння Гомеля да Расійскай імперыі і стварэння рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі адбыўся яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтвы Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомеля прыйшлася на канец 1980 — пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разоў, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавек. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае каля 192 тыс. чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — каля 69 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:470000 till:550000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:470000 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:470000 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:2009 from:470000 till:477079 bar:2010 from:470000 till:484466 bar:2011 from:470000 till:491790 bar:2012 from:470000 till:498075 bar:2013 from:470000 till:505362 bar:2014 from:470000 till:512314 bar:2015 from:470000 till:516976 bar:2016 from:470000 till:521452 bar:2018 from:470000 till:535693 bar:2023 from:470000 till:501802 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 477&nbsp;079 чал.; 2009 год — 482&nbsp;652 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2010 год — 484&nbsp;466 чал.; 2011 год — 491&nbsp;790 чал.; 2012 год — 498&nbsp;075 чал.; 2013 год — 505&nbsp;362 чал.; 2014 год — 512&nbsp;314 чал.; 2015 год — 516&nbsp;976 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 521&nbsp;452 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 535&nbsp;229 чал.<ref name="2017-Estimate"/>, 2023 год — 501&nbsp;802 чал. У зборніку Demographia World Urban Areas за 2023 год, сярод 1000 найбуйнейшых агламерацый свету Гомельская агламерацыя 758-я па колькасці насельніцтва.<ref>{{Cite web|lang=Руская|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title="World urban areas" (PDF)}}</ref> == Эканоміка == [[Файл:RailwayStationGomel-2.jpg|thumb|[[Гомель (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]]] Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі ([[радыёзавод]], завод станочных вузлоў, [[СтанкаГомель|станкабудаўнічы імя Кірава («СтанкаГомель»)]], Гомсельмаш, пускавых рухавікоў, [[Гомельскі ліцейны завод]] «Цэнтраліт»), хімічнай ([[Гомельскі хімічны завод|хімічны завод]]), лясной, электратэхнічнай ([[Ратон (прадпрыемства)|ААТ «Ратон»]]), цэлюлозна-папяровай, лёгкай («[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]»), харчовай прамысловасці ([[Спартак (кандытарская фабрыка)|кандытарская фабрыка «Спартак»]], «Малочныя прадукты», Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), [[Гомельскі лікёра-гарэлачны завод]]. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»). == Транспарт == [[Файл:Аўтобус МАЗ-215.169.jpg|міні|Аўтобус МАЗ-215 на вуліцы Гомеля]] [[Файл:Тралейбус 321Д.jpg|міні|Тралейбус БКМ-321D на вуліцы Гомеля]] Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на [[Жлобін]], [[Калінкавічы]], [[Бабруйск]], [[Чарнігаў]]. Порт на рацэ [[Сож]]. Недалёка ад горада размешчаны [[Аэрапорт Гомель]] (пагранічны пункт пропуску). Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены [[гомельскі тралейбус|тралейбусамі]], аўтобусамі, маршрутнымі таксі. [[Гомельскі тралейбус|Тралейбусны рух у Гомелі]] адкрыты [[20 мая]] [[1962]] года і налічвае 29 маршрутаў. Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў — 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі [[АКСМ-201]], [[АКСМ-321]], [[АКСМ-213]]. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 70 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрага маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы састаў — у асноўным аўтобусы [[МАЗ-105]], [[МАЗ-107]], [[МАЗ-103]], меней прадстаўлены [[МАЗ-203]],[[МАЗ-206]], з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя [[МАЗ-215]]. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы [[Ford Transit]], Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot. Некалькі разоў планавалася пабудаваць [[Гомельскi трамвай|трамвайную сістэму ў Гомелі]]. == Культура == Дзейнічаюць 4 творчыя саюзы, 3 тэатры ([[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Абласны драмтэатр]], [[Гомельскі дзяржаўны тэатр лялек|тэатр лялек]], [[Гомельскі гарадскі маладзёжны тэатр|маладзёжны тэатр]]), 3 [[Кінатэатры Гомеля|кінатэатры]], філармонія, [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырк]], 3 выставачныя залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры XVIII—XIX стст. [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў]], [[Музейна-мастацкі цэнтр Гомеля|Музейна-мастацкі цэнтр]], [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]], каледж мастацтваў, мастацкая галерэя, мастацкае вучылішча, [[Гомельскія гарадскія аркестры|гарадскія сімфанічны і духавы аркестры]], 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая вялікая ў Гомельскай вобласці [[Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна]]). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», маладзёжныя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адкрытыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выставак. У горадзе існуюць клубы [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычнай рэканструкцыі]] эпохі Высокага [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], Позняга [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі»<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»"/>. '''Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэдневякоўя (у парадку ўзнікнення)<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»"/>''' * «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — [[Русь|Паўднёва-Рускія княствы]] ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фестывалях. * «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статус «закрытага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства<ref name="«фест»"/>. * «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»)<ref name="«Грыдни»"/>. * Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], [[Адраджэнне|Адраджэння]] і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы). * «Morgenstern» (Ранішняя Зорка). Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] 14-15 стагоддзяў. * «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Гісторыя Польшчы|Польскага Каралеўства]] 14—16 стагоддзяў. Рэканструкцыя эпохі [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Гомелі прадстаўлена падраздзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі. == Гомель у мастацкай культуры == У мастацкай культуры вобраз Гомеля фарміруецца на стыку некалькіх ключавых гістарычных і ландшафтных кантэкстаў. У класічным выяўленчым мастацтве XIX — пачатку XX стагоддзя дамінуе рэпрэзентацыя горада, выбудаваная вакол архітэктурнай дамінанты [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых і Паскевічаў]]. У літаратуры першай чвэрці XX стагоддзя Гомель выступае як адзін з ключавых этнакультурных і гандлёва-транспартных вузлоў яўрэйскага насельніцтва ў межах былой [[Мяжа аселасці|мяжы аселасці]]. Значны пласт савецкага пасляваеннага мастацтва (літаратура, жывапіс, кінематограф) канцэптуалізуе Гомель праз прызму геапалітычных катастроф XX стагоддзя і іх пераадолення. Горад рубяжа XX—XXI стагоддзяў асэнсоўваецца мясцовай музычнай культурай праз прызму лакальнай вулічнай ідэнтычнасці буйнога прамысловага цэнтра. == Выяўленчае мастацтва == Палацава-паркавы ансамбль [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцавых]] і [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевічаў]] адлюстраваны на палотнах [[Марцін Залескі|Марціна Залескага]], [[Адам Ідзкоўскі|Адама Ідзкоўскага]] і [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. [[Георгій Крыскентавіч Лукомскі|Георгій Лукомскі]] стварыў пейзаж з выглядам [[Паляўнічы домік (Гомель)| Паляўнічага доміка]]. Нямецкі мастак Вальтэр Цайзінг[https://picryl.com/search?q=%23walter%2Bzeising], які знаходзіўся ў шэрагах кайзераўскай арміі, стварыў серыю алоўкавых замалёвак Гомеля часоў акупацыі ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Віктар Казачэнка адлюстраваў у сваёй жывапіснай працы «Мітынг працоўных у Гомелі 30 кастрычніка 1917 года» святкаванне перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]][http://artgomel.com/kurators/kazachenko_v.html]. У серыі замалёвак «Гарады Беларусі ў вайне» Сяргей Святліцкі адлюстраваў Гомель часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]][http://svetlitskie.ru/pages/255/]. Сяргей Атрошчанка прысвяціў палатно ўрачыстасці з нагоды вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў («Мітынг у вызваленым Гомелі»)[https://yavarda.ru/gomel.html]. Індустрыяльныя пейзажы першых пасляваенных дзесяцігоддзяў адлюстраваны ў працах Уладзіміра Рыкаліна[https://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1855]. Мірнае гарадское паўсядзённае жыццё другой паловы XX стагоддзя выяўлена на графічных і жывапісных працах Івана Мядзведзева[https://gorbibl.gomel.by/ru/index.php?newsid=1296]. Не толькі горад, але і рака Сож знайшлі адлюстраванне ў творчасці Барыса Звінагродскага[http://artgomel.com/kurators/zvinogrodskij_b.html]. Вядомы савецкі жывапісец і ўраджэнец Гомеля {{iw|Нисский, Георгий Григорьевич|Георгій Ніскі|ru|Нисский, Георгий Григорьевич}} прысвяціў роднаму гораду эцюд з выглядам палаца і парку[https://yavarda.ru/gomel.html]. === Літаратура === На рубяжы XIX—XX стагоддзяў Гомель стаў адным з цэнтраў зараджэння новай яўрэйскай літаратуры[https://muse.jhu.edu/pub/56/article/904506]. Вопыт жыцця ў горадзе адлюстраваны ў апавяданнях і аповесцях такіх пісьменнікаў-мадэрністаў, як [[Гершон Шофман]], [[Ёсеф Хаім Брэнер]] і [[Уры Гнесін]]. У прозе дваццатага стагоддзя горад фігуруе ў рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца». У беларускай літаратуры Гомель уплецены ў творы пра [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] і пасляваеннае жыццё. Горад адыгрывае сімвалічную ролю ў раманах «Трывожнае шчасце» [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] і «Палеская хроніка» [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Вобраз Гомеля як месца сюжэтнай развязкі ў сучаснай прыгодніцкай прозе прадстаўлены ў аповесці [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэя Федарэнкі]] «Афганская шкатулка». === Кінематограф === У кінематографе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] Гомель выступаў у якасці прасторы для здымак некалькіх мастацкіх фільмаў. Пазнавальныя гарадскія лакацыі (вуліца Савецкая, праспект Леніна, раён рачнога порта, пешаходны мост праз раку Сож, тэрыторыя палацава-паркавага ансамбля) паслужылі дэкарацыямі для карцін: «[[Вялікія перагоны|Вялікія перагоны]]» (1971), «{{iw|Ні слова пра футбол|Ні слова пра футбол|ru|Ні слова пра футбол}}» (1973), «[[Ясь і Яніна]]» (1974) і «{{iw|З кошкі ўсё і пачалося…|З кошкі ўсё і пачалося…|ru|С кошки всё и началось…}}» (1982). === Музыка === У музычнай культуры пачатку 2000-х гадоў Гомель быў адным з цэнтраў беларускага [[хіп-хоп]]у. Гарадская тэматыка і вулічная ідэнтычнасць адлюстраваны ў творчасці праекта «Городская тоска»[https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=museum&id=194] (трэкі «Гомель — Ганновер», «Гомельский бит», «Gomel City», «Кто стоит за этим») і ў альбоме рэпера [[Серёга]] «Хроника парнишки с гомельских улиц». == Клімат == {{Клімат горада |Горад_род=Гомеля |Становішча = left |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/33041.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.2 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-3.5 | Лют_сяр_апад=35 | Сак_сяр=1.3 | Сак_сяр_апад=36 | Кра_сяр=9.0 | Кра_сяр_апад=35 | Май_сяр=15.0 | Май_сяр_апад=64 | Чэр_сяр=18.6 | Чэр_сяр_апад=73 | Ліп_сяр=20.4 | Ліп_сяр_апад=100 | Жні_сяр=19.3 | Жні_сяр_апад=56 | Вер_сяр=13.7 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.4 | Кас_сяр_апад=58 | Ліс_сяр=1.6 | Ліс_сяр_апад=45 | Сне_сяр=-2.7 | Сне_сяр_апад=42 | Год_сяр=8.0 | Год_сяр_апад=632 | Сту_сяр_мін=-6.9 | Сту_сяр_макс=-2.0 | Лют_сяр_мін=-7.1 | Лют_сяр_макс=-1.2 | Сак_сяр_мін=-2.8 | Сак_сяр_макс=4.6 | Кра_сяр_мін=4.1 | Кра_сяр_макс=13.2 | Май_сяр_мін=9.6 | Май_сяр_макс=20.2 | Чэр_сяр_мін=12.9 | Чэр_сяр_макс=23.2 | Ліп_сяр_мін=14.8 | Ліп_сяр_макс=25.2 | Жні_сяр_мін=13.6 | Жні_сяр_макс=24.3 | Вер_сяр_мін=8.7 | Вер_сяр_макс=18.1 | Кас_сяр_мін=3.7 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-1.4 | Ліс_сяр_макс=3.6 | Сне_сяр_мін=-5.6 | Сне_сяр_макс=-1.0 | Год_сяр_мін=3.6 | Год_сяр_макс=11.6 | Сту_а_макс=9.6 | Сту_а_мін=-35.0 | Лют_а_макс=15.8 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=21.5 | Сак_а_мін=-33.7 | Кра_а_макс=29.3 | Кра_а_мін=-13.6 | Май_а_макс=32.5 | Май_а_мін=-2.5 | Чэр_а_макс=36.2 | Чэр_а_мін=-0.2 | Ліп_а_макс=37.9 | Ліп_а_мін=6.0 | Жні_а_макс=38.9 | Жні_а_мін=1.2 | Вер_а_макс=34.9 | Вер_а_мін=-3.6 | Кас_а_макс=27.5 | Кас_а_мін=-12.0 | Ліс_а_макс=18.0 | Ліс_а_мін=-21.7 | Сне_а_макс=11.6 | Сне_а_мін=-30.8 | Год_а_макс=38.9 | Год_а_мін=-35.1 |}} Найвялікшая месячная колькасць ападкаў — 236 мм (ліпень 2000 г), найменшая месячная колькасць ападкаў — 0,8 мм (кастрычнік 2021 г). == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Раёны і насельніцтва Гомеля (Беларусь).png|thumb|right|300px|Раёны Гомеля і іх насельніцтва.]] Горад падзяляецца на 4 раёны: * [[Навабеліцкі раён]] * [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкі раён]] * [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральны раён]] * [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначны раён]] Па меры разрастання горада Гомеля, у яго склад былі ўключаны некаторыя населеныя пункты: * 2007 — вёскі [[Давыдаўка (Гомельскі раён)|Давыдаўка]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]]. * 2010 — пасёлак [[Красны Маяк]] увайшоў у гарадскую мяжу горада Гомеля, і адпаведна быў выключаны са складу [[Улукаўскі сельсавет|Улукоўскага сельсавета]]<ref name="pravo"/>. * 2016 — рабочы пасёлак [[Касцюкоўка]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Homel-Palace of Pashkevichs-10.jpg|thumb|right|Палац Румянцавых і Паскевічаў]] [[Файл:Gomel-park-truba.JPG|thumb|left|180px|[[Вежа агляду]]]] За больш чым восем стагоддзяў гісторыі славутасцей у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII—XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці: * [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]<ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль"/>, закладзены пры графе Румянцаве-Задунайскім (першым гаспадары горада пасля падзелу Рэчы Паспалітай); * [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]]; * [[Капліца-пахавальня Паскевічаў]]; * [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]], адноўлены ў канцы [[1980-я|1980-х]]. У гады Савецкай улады ў саборы быў [[планетарый]]; * 35-метровая [[вежа агляду]] (труба былога цукровага завода князя Паскевіча); * [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічы домік]] (летняя рэзідэнцыя Паскевічаў); * [[Зімовы сад (Гомель)|Зімовы сад]]; * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гомель)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]]; * [[Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр (Гомель)|Мікольская царква]]; * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Гомель)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]]; * [[Свята-Мікалаеўская царква (Гомель)|Свята-Мікалаеўская царква]]; * [[Царква Іверскай іконы Маці Божай (Гомель)|Царква Іверскай іконы Маці Божай]]; * [[Свята-Міхайлаўская царква (Гомель)|Свята-Міхайлаўская царква]] * [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Гомель)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] * [[Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Гомель)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага]] * Будынак гомельскага «рускага тракціра» * Будынак Гомельскага духоўнага вучылішча * Будынак Гомельскай ланкастарскай школы * Будынак аднаго з карпусоў бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі * Будынак былой [[Гарадская дума|Гарадской думы]]; * Будынак былой [[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Аляксандраўскай гімназіі]] (арх. [[С. Д. Шабунеўскі]]); * Будынак былой гасцініцы «[[Савой]]» (арх. С. Д. Шабунеўскі) * [[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|Мемарыял «Вечны агонь»]] * [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Мемарыяльны комплекс і Алея Герояў]] * [[Мемарыял «Курган Славы» (Гомель)|Курган Славы]] * і многія іншыя. Для агляду горада папулярны кола агляду і [[вежа агляду]], размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Паколькі [[рэльеф]] Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада. З новых&nbsp;— будынак стацыянарнага [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырка]], пабудаванага ў [[1972]] годзе, мае форму [[Лятаючая талерка|лятаючай талеркі]], адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, які не ўпісваецца ў стандартныя праекты [[сацыялістычны рэалізм|сацрэалізму]]; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на [[Плошча Працы, Гомель|плошчы Працы]] і іншыя [[Помнікі Гомеля|помнікі]]. == Старшыні гарвыканкама == * 1956 — снежань 1957 — [[Міхаіл Андрэевіч Кліменка]]; … * да лістапада 2012 — [[Віктар Піліпец]]; * з 19 лістапада 2012 — [[Пётр Аляксеевіч Кірычэнка]]; * з 12 снежня 2022 — [[Уладзімір Аляксандравіч Прывалаў]]<ref name="belta-2022">[https://blr.belta.by/president/view/kadravy-dzen-u-lukashenki-novyja-kirauniki-u-raenah-i-inshyja-naznachenni-122560-2022/ Кадравы дзень у Лукашэнкі. Новыя кіраўнікі ў раёнах і іншыя назначэнні] // [[БелТА]]. 12 снежня 2022</ref>. * з 12 мая 2026 — [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]]<ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/lukashenko-naznachil-novogo-mera-gomelya|title=Назначен новый мэр Гомеля}}</ref> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гомеля|Ганаровыя грамадзяне Гомеля}} Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх выдатных дзеячаў, як [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] (Міністр замежных спраў СССР) і [[Павел Восіпавіч Сухі]] (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]. Адна з вуліц горада названа ў гонар братоў Герояў Савецкага Саюза [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пятра]] і [[Аляксандр Ільіч Лізюкоў|Аляксандра]] і камандзіра партызанскага атрада [[Яўген Ільіч Лізюкоў|Яўгена]] Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі. У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык [[Леў Генрыкавіч Шнірэльман]] і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выдатны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР [[Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі]]. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выдатны псіхолаг [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]]. З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявакт [[Серёга]]. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзіліся сучасныя беларускія пісьменніцы [[Аксана Бязлепкіна]] і [[Югася Каляда]]. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі [[Марыя Шарапава|Марыі Шарапавай]]. У 1986 годзе ў Гомельскім цырку падчас выступлення трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдэйцы» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, які памёр у Гомелі, — акцёр [[Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі]], вядомы па ролях Ільіна з фільма «Зямля Саннікава» і прынца Дакара ў «Капітане Нэма». == Гарады-пабрацімы == Спіс [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]] Гомеля<ref name="gorod"/>: * {{Сцяг Шатландыі|20px}} <s>[[Абердын]]</s> ({{lang-en|Aberdeen}}), [[Шатландыя]] * {{Сцяг Францыі|20px}} [[Клермон-Феран]] ({{lang-fr|Clermont-Ferrand}}), [[Францыя]] * {{Сцяг Латвіі|20px}} [[Ліепая]] ({{lang-lv|Liepāja}}), [[Латвія]] * {{Сцяг Польшчы|20px}} <s>[[Радам]]</s> ({{lang-pl|Radom}}), [[Польшча]] * {{Сцяг Канады|20px}} [[Грэйтэр-Садберы|Садберы]] ({{lang-en|Sudbury}}), [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Сакы|Сакі]] ({{lang-uk|Саки}}, {{lang-crh|Saq, Сакъ}}), [[Украіна]], [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Чарнігаў]] ({{lang-uk|Чернігів}}), [[Украіна]] * {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[Чэске-Будзеёвіцы]] ({{lang-cs|České Budějovice}}), [[Чэхія]] * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Бранск]], [[Расія]] == Гл. таксама == * [[Gods Tower]] * [[Гомельская забастоўка чыгуначнікаў 1918 – 1919]] * [[Гомельская арганізацыя анархістаў-камуністаў]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская сацыял-дэмакратычная група]] * [[Спіс вуліц Гомеля]] * [[Гомельскі абласны клінічны шпіталь інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Энергія Гомель]] * [[Атава (Гомель)|Атава (Газета)]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111103030623/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_gomel.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гомельской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Makušnikaŭ">Макушников О. В поисках древнего Гомия. — Гомель, 1994. С. 54.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="EHB-2">''Сяргей Хоміч.'' Узбуйненне БССР // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] / Рэдкал.: Г. п. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны—Усая. — С. 566-567. — 592 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0241-8.</ref> <ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия">''Н. И. Каминский.'' Укрупнение БССР // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. Т. 1. История. Общественный и государственный строй. Законодательство и право. Административно-территориальное деление. Населенные пункты. Международные связи / Ред. кол.: П. У. Бровка и др. Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. - С. 705. - 768 с. - 50 000 экз.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»">[http://forum.historicus.info/index.php Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110201024455/http://forum.historicus.info/index.php |date=1 лютага 2011 }}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»">[http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118230000/http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 |date=18 студзеня 2012 }}</ref> <ref name="«фест»">[http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ Рыцарский фест «Старая вежа» открылся под Гомелем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408120656/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ |date=8 красавіка 2009 }}</ref> <ref name="«Грыдни»">[http://gridni.org/be/ «Грыдні Мсціслава Глебавіча» — гомельскі клуб гістарычнага мадэлявання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101230185000/http://gridni.org/be/ |date=30 снежня 2010 }}</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000123 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2010 г. № 123]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль">[http://www.palacegomel.by/ Государственное историко-культурное учреждение «Гомельский дворцово-парковый ансамбль»]</ref> <ref name="gorod">[http://www.gorod.gomel.by/page.aspx?module=text&page_id=35&section_id=45 Города-побратимы Гомеля]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Гомель}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гомель||331—334}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Homieĺ|Гомель}} * [https://locator.by/gomel Карта Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704181756/http://locator.by/gomel |date=4 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|163244|Гомель}} * [http://vseogomele.net/ Неафіцыйны сайт горада Гомеля — «Усё аб Гомелі»] * [http://www.radzima.org/be/gorad/gomely.html Здымкі на Radzima.org] * [http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 Гісторыя горадаГомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316113253/http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 |date=16 сакавіка 2010 }} * [http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 Гомель у ваенны перыяд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315124117/http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 |date=15 сакавіка 2010 }} * [http://gomeltrans.net/ Грамадскі транспарт у Гомелі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216001107/http://gomeltrans.net/foto/ |date=16 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml Фотаздымкі Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228004034/http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml |date=28 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/gomel/history/ Падрабязная Гісторыя Гомеля] {{Ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080604090237/http://gomeltrans.net/gomel/history/ |date=4 чэрвеня 2008 }} * [http://gomelcity.net/info/hist.html Кароткія звесткі пра Гомель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508143703/http://gomelcity.net/info/hist.html |date=8 мая 2013 }} {{Гарадскія раёны Гомеля}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} {{Гомельскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Культурная сталіца СНД}} {{Населеныя пункты на Іпуці}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гомель| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Іпуці]] feqgjilncs264y63ecsvnm349qtp7rs 5149239 5149231 2026-05-31T11:50:55Z Gomeler 144644 /* Выяўленчае мастацтва */ 5149239 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гомель (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Гомель |вобласць = Гомельская |першае згадванне = 1142 |ранейшыя імёны = Гомій |статус з = 1562 |нацыянальны склад = * [[беларусы]] — 83,42 % * [[рускія]] — 10,85 % * [[украінцы]] — 3,11 % * іншыя — 2,62 %<ref name="belstat2009"/> |канфесійны склад = праваслаўныя і інш. |этнахаронім = гамяльчане, гамяльчанін, гамяльчанка |плошча=139 |клімат=умерана-кантынентальны |тэлефонны код=+375 232 |паштовыя індэксы=246ххх, 247ххх |дата заснавання=1142 |унутранае дзяленне=Цэнтральны, Савецкі, Чыгуначны і Навабеліцкі раёны |раён=Гомельскі |вышыня цэнтра НП=135 |шчыльнасць=3606 |кіраўнік=[[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]] |від кіраўніка= |сайт=https://gomel.gov.by/ }} '''Го́мель'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Homieĺ}}) — горад абласнога падпарадкавання на паўднёвым усходзе [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. Ядро [[Гомельская агламерацыя|гомельскай агламерацыі]]. За 301 км ад [[Мінск]]а, 609 км ад [[Гродна]], 222 км ад [[Кіеў|Кіева]]. Размешчаны недалёка ад мяжы з [[Украіна]]й. Другі паводле колькасці насельніцтва горад краіны. == Назва == [[Файл:Гомель.Ручэй Гамяюк..JPG|thumb|left|Сажалка на ручаі [[Гамяюк]], [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]]] === Эвалюцыя форм === Найбольш старажытнай версіяй назвы лічыцца «Гомій», хаця ў абедзвюх першых вядомых летапісных згадках Гомеля яго назва не падавалася ў пачатковай форме: «около Гомия» (1142 г.), «в Гомью», «до Гомьа» (1158 г.). Іншых пісьмовых згадак Гомеля невядома аж да канца XIV ст., калі ён патрапіў у так званы «Спіс гарадоў рускіх» акурат як «Гомій» («Гомий»). Канцом XV ст. датуюцца дакументы, што фіксуюць форму «Гомей» (або «Гомеи»)<ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 181—184.</ref>, якая ў XVI ст. робіцца асноўнай<ref name=":2">Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 7.</ref>. Пачатак выкарыстання формы «Гомель» прасачыць праблематычна з прычыны спецыфікі публікацыі некаторых гістарычных крыніц. Апублікаваная ў так званым «Зборніку Муханава» (1858 г.) грамата вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] 1499 г. утрымлівае менавіта форму «Гомель», што фоне іншых дакументальных сведчанняў той эпохі выглядае анахранізмам і можа тлумачыцца «мадэрнізацыяй» з боку публікатара<ref name=":2" /><ref>Языком документов [падборка гістарычных крыніц па гісторыі Гомеля] // Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 184—185.</ref>. «Рэестр рэвізіі гаспадарскай Гомельскай воласці» 1560 г. (публікацыі 1853 і 1886 гг.), не ўтрымліваючы пачатковай формы назвы, паслядоўны ва ўжыванні вытворных формаў кшталту «Гомельскій», якія нібыта выводзяцца ад назвы «Гомель»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. — Санкт-Петербург : В тип. Э. Праца, 1853. — Т. 5. — С. 37—67.</ref><ref>Акты, издаваемые Комиссиею, высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне : Акты Главного литовского трибунала. — Вильна : Тип. А. Г. Сыркина, 1886. — Т. 13 — С. 343—377.</ref>. Аднак гісторыя гэтага дакумента настолькі спецыфічная, што немагчыма адназначна сцвярджаць, ці ўжываліся такія ж формы ў страчаным арыгінале — нам вядомы актуалізаваны ў 1752 г. «экстракт» (вынятак), які быў зроблены ў 1640 г. з транслітэрацыяй арыгінальнага [[Кірыліца|кірылічнага]] [[Старабеларуская мова|старабеларускага]] тэксту ў [[Лацінка|лацінку]], тады як публікатары XIX ст. зрабілі зваротную транслітарацыю ў кірыліцу<ref>Темушев, В. Н. Гомельская земля в конце XV — первой половине XVI в. : территориальные трансформации в пограничном регионе / В. Н. Темушев. — Москва : Квадрига, 2009. — С. 15—18.</ref>. Нельга выключаць, што на нейкім этапе згаданых відазмяненняў маглі адбыцца скажэнні пачатковага дакумента. Паказальна, што ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] аб наданні Гомелю [[Герб Гомеля|герба]] (той жа 1560 г.) выкарыстоўвалася вытворная форма «Гомеиского» («мещане места Гомеиского»)<ref>Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica = Литовская Метрика. Kn. 37 (1552—1561) / Parengė D. Baronus. — Vilnius : Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2011. — С. 341.</ref>. У гістарычных крыніцах зафіксаваныя іншыя версіі назвы: Гомь, Гом’е, Гом’і<ref name=":3">Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 6.</ref>. На многіх еўрапейскіх картах XVII — пачатку XX стст. назва горада перадавалася [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]] як ''Homel''. Краязнавец [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Л. А. Вінаградаў]] (1900 г.) меркаваў, што менавіта пад уплывам лацінкавага напісання паступова і пашырылася форма «Гомель» кірыліцай<ref name=":3" />. Пры адсутнасці грунтоўных даследаванняў на гэты конт падобнае меркаванне ўспрымаецца і сёння як праўдападобнае<ref name=":2" />. Між тым этнограф [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] (1888 г.) сцвярджала, што форма «Гомей» бытавала сярод насельніцтва Гомельскага павета нават у канцы XIX ст.<ref>Радченко, Зинаида Федоровна. Гомельские народные песни (белорусские и малорусские) : с приложением 83 местных пословиц / записаны в Дятловиц. волости Гомел. уезда Могилев. губ. Зинаидой Радченко; [предисл. ред. : Ф. Истомин]. — СПб. : Тип. В. Безобразова и К°, 1888. — С. III.</ref> === Паходжанне === На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], найбольш імаверна, што назва Гомеля пайшла ад славянскага тэрміна ''гоміла (гомала)'' «магіла, узгорак», што пацвярджае тапаграфічны аналіз мясцовасці<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.</ref>. На думку Я. Паспелава, у аснове назвы бачаць старажытнаславянскае ''гом'' «узгорак, пагорак»<ref>Е. М. Поспелов. Географические названия мира. Топонимический словарь. Москва, 2002. С. 120.</ref>. На думку У. Ніканава, назва горада можа мець сувязь са славянскай асновай, якая адлюстраваная ў славенскім ''hom'', верхнелужыцкім ''homila'' «узгорак»<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 106.</ref>. На думку [[:pl:Stanisław Rospond (językoznawca)|С. Роспанада]], назва Гомій паходзіць ад рускага ''гом'', ''гомь'' «шум, гучны смех»<ref>С. Роспонд. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. Москва, 1972. С. 73.</ref>. На думку [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Я. Рапановіча]], назва Гомель можа паходзіць ад уласнага імя чалавека ''Гом'' (Гомьj > Гомль > Гомель). Аднак магчымае паходжанне яе і ад старога геаграфічнага тэрміна ''гамэл'' — участак цвёрдай, сухой зямлі. Так у [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворках]] Пасожжа існуе слова ''гамэлак'' — камяк цвёрдай зямлі на раллі<ref>Я. Н. Рапановіч. Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці. Мінск, 1986. С. 5.</ref>. На думку [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучыка]], аналагамі назвы Гомель з’яўляюцца украінскія назвы ''Гомільша'' (''Гомольша'') (прыток Северскага Данца), ''Гомільша'' (сяло ў Харкаўскай вобласці), ''Комоле'' (урочышча на Сумшчыне), ''Гомоля'', ''Гомул'' (горы на Івана-Франкоўшчыне). Гэтыя назвы ён звязвае з праславянскім ''*komolъ'' «бязрогі, тупы, зрэзаны», усходнеславянскім ''komeljь'' «тоўсты канец калоды, пацурбалак», праславяскім ''*gomola'' «камлыга, камяк» і да т. п.<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 160.</ref>. Магчыма, назва паходзіць ад ручая [[Гамяюк]]. Корань «гом» інтэрпрэтуецца як праславянскі са значэннем «узвышша на ярам, нізінай», а суфікс «-юк» як «сцёрты» або старажытны інтэрнацыянальны геаграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака»<ref name=":02">Гомель: Энцикл. справ. / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 191.</ref><ref>Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 65.</ref>. У 1649 годзе засведчаны варыянт назвы ручая «Гаме́йка», ''Homéjka'' («''od Homejki», «w Homejku»''<ref>1649, липня 10. — Під Гомелем. — Конфесати чотирьох полонених повстанців, в тому числі і фрагмент конфесати військового писаря // Мицик, Ю. Albaruthenica / о. Юрій Мицик. — Київ : Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Гру­шевського НАН України, 2009. — С. 176.</ref><ref>Документы об освободительной войне украинского народа. 1648—1654 гг. / Ин-т истории Акад. наук УССР. Архивное упр. при Совете Министров УССР. — Киев : Наукова думка, 1965. — С. 520.</ref>). Згодна з народна-этымалагічнай версіяй, назва Гомеля ўзнікла, калі плытагоны выкрыквалі «Го! Мель!», бо на Сажы было намыта шмат пяску<ref>Легенды і паданні. Мінск, 1983. № 356. С. 269.</ref>. == Герб == [[Файл:Gomel gerb 1560-1855-1997.jpg|thumb|[[герб Гомеля|Гербы Гомеля]]]] {{Main|Герб Гомеля}} 21 сакавіка 1560 г. вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] надаў гораду ''«печать местьскую з гербом Крыжа»''. Сучасны герб зацверджаны рашэннем Гомельскага гарвыканкама ад 16 ліпеня 1997 г., уяўляе сабой [[французскі шчыт]], з выявай на блакітным полі залатой рысі. == Гісторыя == === Старажытнасць === Дакладная дата заснавання Гомеля невядома. Горад узнік у канцы І тыс. н.э. на землях [[радзімічы|радзімічаў]], у сутоках ракі [[Сож]] і ручая Гомій (Гамяюк). [[Дзядзінец]] старажытнага Гомеля размяшчаўся на мысе паміж правым берагам ракі і левым берагам ручая. Археалагічнымі раскопкамі і даследаваннямі, праведзенымі ў 1926 І. Юшчанкам, у 1975 [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачовым]], у 1986—1992 [[Алег Анатольевіч Макушнікаў|А. Макушнікавым]], выяўлены матэрыялы эпохі [[неаліт]]у і [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавага веку]], [[Мілаградская культура|мілаградскай]], [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]], [[Калочынская культура|калочынскай]] культур, рэчы X—XIII ст. Самыя старажытныя гарадскія ўмацаванні датуюцца IX—XI ст. Першапачаткова частку мысавай тэрасы плошчай каля 1 га ахоўваў глыбокі роў. У XI—XII ст. дзядзінец з боку Сажа ўмацаваны абарончым земляным валам і драўляным частаколам. Надвальныя драўляныя канструкцыі ў [[XIII стагоддзе|XIII ст.]] згарэлі. У [[XII стагоддзе|XII ст.]] плошча дзядзінца каля 1,4 га, на ім вялося каменнае будаўніцтва. З поўначы і захаду да дзядзінца прымыкаў умацаваны ровам [[вакольны горад]], які размяшчаўся паміж ярамі Гаміюк і [[Кіеўскі спуск (Гомель)|Кіеўскі спуск]]; у [[X стагоддзе|X ст.]] яго плошча 3—8 га, у XI—XIII ст. больш за 12 га. За вакольным горадам развіваліся пасады. У XII—XIII ст. агульная плошча горада не менш за 40 га. Насельніцтва жыло ў наземных і заглыбленых у зямлю пабудовах зрубнай і слупавой канструкцыі, займалася рамёствамі, гандлем, промысламі, земляробствам, жывёлагадоўляй. Верагодна, з [[XII стагоддзе|XII ст.]] развіваліся апрацоўка [[бурштын]]у, паліванай керамікі. Першая пісьмовая згадка пра Гомель датуюцца 1142 г., калі ён уваходзіў у [[Чарнігаўскае княства]]. У 1157 быў далучаны да [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]], з 1161 зноў уладанне чарнігаўскіх Ольгавічаў. Напэўна ў 1239—1240 гадах Гомель быў разбураны і спалены [[Мангола-татарскае нашэсце|мангола-татарскімі заваёўнікамі]]. Пры археалагічных раскопках устаноўлена, што ўсе драўляныя пабудовы ў вакольным горадзе і на дзядзінцы загінулі ў вялікім пажары, у тым ліку майстэрня па вырабе зброі. У памяшканнях знойдзены схаваныя каштоўныя рэчы, за якімі іх уласнікі ўжо ніколі не вярнуліся. Наяўнасць у слаях абарончага вала крэпасці тыповых манголата-тарскіх стрэл-зрэзняў пераконвае, што горад быў узяты мангола-татарамі штурмам пасля адчайнага супраціўлення яго абаронцаў і зруйнаваны дашчэнту<ref name="Makušnikaŭ"/>. === У Вялікім Княстве Літоўскім === Каля 1335 года Гомель увайшоў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы 14 ст. згадваецца сярод кіеўскіх гарадоў у «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе гарадоў рускіх далёкіх і блізкіх]]»{{Няма АК}}. У 14—18 ст. існаваў [[Гомельскі замак]]. У 1446 годзе быў нададзены вялікім князем [[Казімір Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] уцекачам з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквы]] Васілю Яраславічу Бароўскаму, потым князю Івану Мажайскаму{{Няма АК}}. У 1500 годзе сын апошняга — Сімяон зноў вярнуўся ў Маскву, што стала падставай для актыўных ваенных дзеянняў паміж дзяржавамі. Заняты маскоўскімі войскамі, вызвалены войскамі ВКЛ 17 ліпеня 1535, цэнтр Гомельскага староства{{Няма АК}}. Пасля заключэння міру (1537) Гомель застаўся ў ВКЛ, у горадзе пабудаваны новы моцны дубовы замак, абнесены драўлянай сцяной і ровам з пад’ёмнымі мастамі.{{Няма АК}} 21 сакавіка 1562 года атрымаў [[магдэбургскае права]] і пячатку з выявай крыжа{{Няма АК}}. Рэканструкцыя тагачаснага герба Гомеля ўяўляе сабой у чырвоным полі сярэбраны кавалерскі крыж. {{няма АК 2|Колер поля і крыжа на самай справе невядомыя, магчыма, поле было блакітным, а крыж — залатым|18|06|2025}}. На італьянскай карце Азіі, надрукаванай (1565) Дж. Гастыльды горад называецца ''Homia'', на карце Еўропы галандца П. Планцыя (Амстэрдам, 1594) — ''Homei''{{Няма АК}}. З 1565 у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. Гомель — {{няма АК 2|старажытны цэнтр праваслаўя|18|06|2025}}, найстаражытнейшая вядомая па пісьмовых крыніцах праваслаўная царква (15 ст.) асвечана ў імя [[Мікола Цудатворац|Міколы Цудатворца]]{{Няма АК}}. Падчас паўстання [[Севярын Налівайка|С. Налівайкі]] (1595) Гомель быў захоплены паўстанцамі і спалены{{Няма АК}}. Падчас войнаў 1648—1667 гадоў моцна пацярпеў, некалькі разоў пераходзіў з рук у рукі{{Няма АК}}. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну]] 1700—1721 у Гомелі размяшчаліся расійскія войскі пад камандаваннем А. Д. Меншыкава (1706), пасля перамогі ў [[бітва пры Лясной|бітве пры Лясной]] (1708) яны праходзілі праз горад{{Няма АК}} і {{няма АК 2|разбурылі яго|18|06|2025}}. У першай чвэрці 18 ст. у горадзе быў пабудаваны першы касцёл{{Няма АК}}. === У Расійскай імперыі === [[Файл:Gomel - Sovetskaya St - post office - former savoy.JPG|thumb|200px|left|Будынак Гомельскага філіяла РУП «Белпошта». Былы даходны дом купца Лейбы Маянца. Помнік архітэктуры. Вуліца Савецкая 8.]] [[Файл:Гомельскі палацава-паркавы комплекс. Помнік.JPG|thumb|230px|right|Помнік М. П. Румянцаву]] [[Файл:Gomel - National Bank.JPG|thumb|200px|left|Будынак Галоўнага ўпраўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь па Гомельскай вобласці. Былы Руска-Азіяцкі банк камерцыйнага крэдыту. Будынак 1910—1912 гг. пабудовы, помнік архітэктуры. Арх. Оскар Р. Мунц. Выкананы ў стылі неакласіцызму. Вуліца Савецкая 9.]] У склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] Гомель увайшоў пры [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першым падзеле Рэчы Паспалітай у 1772 годзе]], і быў канфіскаваны ў імператарскую казну. У 1775 годзе [[Кацярына II|імператрыца Кацярына II]] падарыла Гомель і Гомельскае староства ў вечнае спадчыннае валоданне вядомаму рускаму палкаводцу П. А. Румянцаву-Задунайскаму «для забавы». У 1779 годзе староства ўключала 82 вёскі з 12 665 дварамі. Румянцаў, не жадаючы прысутнасці ў сваім [[горад]]зе павятовых чыноўнікаў, дамогся ператварэння Гомеля ў прыватнаўласніцкае мястэчка пры ўмове пабудовы ім новага горада, дзе б размясціўся павятовы цэнтр. У 1796 годзе была створана [[Беларуская губерня]]. Горад стаў павятовым горадам Рагачоўскай правінцыі. Затым (1802) губерню падзялілі на дзве — [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]]. Значная частка [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і Гомель былі ўключаныя ў Магілёўскую губерню. Пры ўтварэнні ў складзе Магілёўскай губерні паветаў, Гомель увайшоў у Беліцкі павет; яго адміністрацыя часова размясцілася ў [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|мястэчку Беліца]], што ў 20 км на паўночны захад ад Гомеля (цяпер вёска Старая Беліца Гомельскага раёна). Будаўніцтва Румянцавым новага павятовага цэнтра — [[Навабеліцкі раён|Новай Беліцы]] — ажыццяўлялася ў 1777—1786 гадах на левым беразе [[Сож|ракі Сож]] у 3 вярстах ад Гомеля. У 1805—1826 гадах у вёсцы Студзёная Вада (цяпер у межах горада) дзейнічаў [[Студзенаводскі шклозавод|шклозавод]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15|||219}}</ref>. У 1852 годзе новы ўладальнік Гомеля князь [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|І. Ф. Паскевіч]] перавёў павятовы цэнтр у Гомель з перайменаваннем павета ў Гомельскі, абвясціўшы Новую Беліцу заштатным горадам, а затым (1854) яна была далучаная да Гомеля ў якасці прадмесця (цяпер — [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкі раён Гомеля]]). На аснове герба Новай Беліцы (1781) быў распрацаваны [[Герб Гомеля|герб Гомеля (1856)]]. Перыяд знаходжання Гомеля ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыўся бурным ростам насельніцтва, гарадской інфраструктуры, прамысловага патэнцыялу. П. А. Румянцаў замест драўлянага замка Чартарыйскіх у 1785—1793 гадах пабудаваў каменны палац, які затым неаднаразова дабудоўваўся наступнымі ўладальнікамі Гомеля. У 1809—1819 гадах па праекце архітэктара [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]] (жыў і працаваў у Гомелі ў 1800—1826 гадах) быў узведзены [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]]. 8 лістапада 1819 года ў Гомелі адкрылася першая ў Расіі [[ланкастэрская школа]]. Яна была пабудаваная на цэнтральнай вуліцы Гомеля па праекце таго ж [[Джон Кларк (архітэктар)|Джона Кларка]]. Гэта быў цэлы комплекс будынкаў (галоўны корпус і чатыры флігелі, лазні, гумно, стайні) з зямельнымі ўгоддзямі, узорнай фермай і майстэрнямі. Гэта была першая навучальная ўстанова такога тыпу ў Расійскай імперыі. У горадзе сталі праводзіцца два штогадовыя [[кірмаш]]ы — студзеньскі (Васільеўскі) і вераснёвы (Узвіжанскі), у [[1840-я|1840-х гадах]] да іх дадаўся гадавы (Траецкі). У снежні 1796 года пасля смерці [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. А. Румянцава-Задунайскага]] ўладальнікам Гомеля стаў яго сын [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]]. Пры ім у Гомелі адкрыліся першая гімназія (1797), Гасціны двор, шкляны, кафляны, спіртавы заводы, ткацкая і прадзільная фабрыкі, пабудаваны пастаянны драўляны мост праз Сож. У 1822 годзе было скончана будаўніцтва [[касцёл]]а. Пры М. П. Румянцаве таксама адбылося ўмацаванне стараверскай абшчыны, пабудавана сінагога, аптэка і багадзельня. У 1793 годзе на беразе Сожа была пабудаваная [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]], якая ўяўляе сабой 3 пастаўленыя адзін на другі зрубы. У цяперашні час прызнаная помнікам [[Драўлянае дойлідства|драўлянага дойлідства]]. Пасля смерці М. П. Румянцава (1827) уладальнікам горада стаў яго брат [[Сяргей Пятровіч Румянцаў|С. П. Румянцаў]]. Пры ім былі пабудаваныя Траецкая царква і будынак духоўнага вучылішча. З прычыны безграшоўя С. П. Румянцаў заклаў Гомель у дзяржаўную казну Расійскай імперыі (1827) за 401,1 тыс. рублеў, а ў 1834 годзе, не маючы магчымасці пагасіць доўг, прадаў маёнтак казне. Палацавую частку горада набыў у яго князь І. Ф. Паскевіч-Эрыванскі, якому [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] падарыў (1838) астатнюю частку горада. Пры І. Ф. Паскевічу былі адкрытыя шкляная мануфактура, цукравы завод (1832), свечачны завод (1840), крупадзёрка (1853), некалькі лінна-вяровачных і лесапільных прадпрыемстваў, царкоўна-прыходскае аднакласнае вучылішча (у Новай Беліцы, 1835) народнае вучылішча (1841). У сярэдзіне XIX стагоддзя на тры гомельскія кірмашы штогод прывозілася тавару больш чым на 1 млн рублёў (39 % прывозу і 38 % рэалізацыі ўсіх тавараў Магілёўскай губерні). Гомельскі маёнтак І. Ф. Паскевіча складаўся з 8 эканомій з 209 662 дзесяцінамі зямлі. Выгаднае транспартна-геаграфічнае становішча спрыяла развіццю транспартнай сістэмы і далейшаму росту Гомеля як прамысловага цэнтра. У 1850 годзе праз Гомель прайшла [[шасейная дарога Санкт-Пецярбург — Адэса]] і першая ў Расіі [[тэлеграфная лінія Санкт-Пецярбург — Севастопаль]], у 1873 — [[Лібава-Роменская чыгунка]], у 1888 — [[Палескія чыгункі|Палеская чыгунка]]. На 1854 год у горадзе пражывала 10,1 тыс. насельніцтва і налічвалася 1219 будынкаў. Горад моцна пацярпеў ад пажару 1856 года, калі згарэла 540 дамоў. У сярэдзіне XIX стагоддзя склалася планіровачная схема горада, якая захавалася да нашага часу, з кампазіцыйным цэнтрам — палацам, паркам і цэнтральнай Саборнай плошчай з двух’ярусным гасціным дваром, гандлёвымі радамі, каталіцкім касцёлам, [[Ратуша, Гомель|ратушай]]. Дзве просталінейныя вуліцы Румянцаўская (у цяперашні час Савецкая) і Замкавая (цяпер праспект Леніна) стваралі двухпрамянёвую планіровачную сістэму. Праз Сож дзейнічаў 175-сажнёвы мост на плытах. На левым беразе знаходзілася насыпная плаціна з 9 драўлянымі мастамі (разбурана вясновай паводкай 1845 года). 25 верасня 1852 года Гомель атрымаў статус [[горад]]а, ён стаў цэнтрам павета Магілёўскай губерні. У 1854 годзе да яго быў далучаны горад Новая Беліца з 1646 жыхарамі (3 цагляныя, 302 драўляныя дамы, 2 драўляныя царквы, 2 габрэйскія малітоўныя школы, царкоўна-прыходская школа, крупяны завод, запалкавы завод, 4 ветраныя млыны). У 1857 годзе праз раку быў пабудаваны арачны мост. І. Ф. Паскевіч заснаваў вакол палаца парк, які стаў унікальным прыродным аб’ектам (цяпер Гомельскі палацава-паркавы ансамбль), тэатр. Пасля смерці І. Ф. Паскевіча ў 1856 годзе маёнтак перайшоў да яго сына [[Фёдар Іванавіч Паскевіч|Ф. І. Паскевіча]]. Пры ім былі заснаваныя 3 чугуналіцейныя прадпрыемствы, 2 цагляныя заводы, запалкавая фабрыка «Везувій», вуліцы пачалі асвятляцца газам (1873) і брукавацца (з 1879). Жонкай Фёдара Іванавіча Паскевіча Ірынай Іванаўнай у Гомелі быў заснаваны прытулак для малалетніх дзяўчынак, грамадства дапамогі навучэнцам (1878), пабудаваны будынак Гомельскага прытулку, мужчынская класічная гімназія, вочная лякарня. Княгіня спрыяла пабудове водаправода, утрымлівала іншыя ўстановы адукацыі і аховы здароўя. У 1912 годзе выдавалася газета «[[Отклики (1912)|Отклики]]». У 1913 годзе Гомель быў буйным прамысловым цэнтрам і налічваў 104,5 тысячы чалавек насельніцтва. Найбуйнейшымі прадпрыемствамі з’яўляліся механічныя майстэрні Лібава-Роменскай чыгункі і запалкавая фабрыка «Везувій». Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў Гомелі створана 8 шпіталяў і тылавая гаспадарка [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай ваеннай акругі]], Гомельскі перасыльны пункт, франтавыя майстэрні. Працавалі эвакуіраваныя з іншых гарадоў прадпрыемствы. <gallery caption="Віды дарэвалюцыйнага Гомеля" widths="180"> Sozh 19 century.jpg|Бераг ракі Сож, прыстань Homel Rumyantsev st 1890s.jpg|Выгляд на вуліцу Румянцэўскую GOMEL Zamkovayastreet vokzal.jpg|Замкавая вуліца і Вакзал GOMEL men gimnaziya.jpg|Мужчынская гімназія GomelSyn1.jpg|Вялікая сінагога, 1910 </gallery> === У савецкі перыяд === [[Файл:Гомель. Высотка..jpg|thumb|злева|Вежа са шпілем, увенчаным зоркай у лаўровым вянку. Помнік архітэктуры. 1954 год пабудовы. Вуліца Савецкая 41]] [[Файл:Мемориальная плита коммунарам-чекистам.jpg|thumb|230px|Мемарыяльная пліта на магіле камунарам-чэкістам у скверы імя Ф. Э. Дзяржынскага]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] асноўнымі падзеямі сталі [[акупацыя]] Гомеля германскімі войскамі ([[1 сакавіка]] [[1918|1918 г.]]), установа Гомельскай дырэкторыі ([[17 снежня]] [[1918|1918 г.]]) і ўвод у Гомель войскаў [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]], уваходжанне горада ў склад Украінскай дзяржавы і адкрыццё ўкраінскага тэатра, адступленне [[Немцы|немцаў]] і захоп горада войскамі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ([[14 студзеня]] [[1919|1919 г.]]). Найбуйнейшым у Гомелі выступам супраць бальшавікоў стала [[Стракапытаўскае паўстанне]]: паўстанцы захапілі стратэгічныя аб’екты і расстралялі членаў савецкага кіраўніцтва горада, але самі былі разбіты Чырвонай арміяй<ref name=":1"/>. У 1919 годзе Гомель стаў цэнтрам створанай [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні РСФСР]]. Пасля заканчэння ваенных дзеянняў пачалося аднаўленне прамысловасці і транспарту. У ліпені [[1920|1920 года]] пачалі працу суднарамонтныя майстэрні (з [[1935|1935 г.]] суднарамонтны завод). У [[1921|1921 годзе]] ўступіла ў строй фабрыка «Палесдрук» (створана на базе некалькіх дробных паліграфічных майстэрняў). У [[1920-я|1922-1924]] створана фабрыка «Труд», хлебакамбінат. [[29 красавіка]] [[1923|1923 года]] пачала работу 1-я чарга гарадской электрастанцыі. [[4 лістапада]] [[1928|1928 года]] адкрыты рух на чыгуначнай лініі Навабеліца — Прылукі. У 1928 годзе пачалося будаўніцтва [[Гомсельмаш|завода «Гомсельмаш»]], у [[1929|1929 годзе]] — мясакамбіната, у [[1930|1930 годзе]] — тлушчавага камбінату, у [[1930-я|1929-1932 гадах]] пабудаваны дрэваапрацоўчы камбінат. У 1933 годзе заснаваны рачны порт. [[Файл:10 рублей Гомеля БНР 1918 реверс.jpg|thumb|right|230px|[[Боны гомельскага гарадскога самакіравання|10 рублёў Гомельскага гарадскога самакіравання]], 1918]] У 1926 годзе на Гомельшчыне працавала камісія Палітбюро ЦК ВКП(б), якая прызнала беларускі характар насельніцтва губерні, хаця і адзначала нізкі ўзровень яго самасазнання і адмоўныя адносіны да беларусізацыі. Згодна з прынятым раней рашэннем аб далучэнні да БССР раёнаў з пераважна беларускім насельніцтвам 18.11.1926 Палітбюро ЦК ВКП(б) пастанавіла далучыць Гомельскі і рэчыцкі паветы Гомельскай губерні ў склад БССР<ref name="EHB-2"/><ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. 1 — 2.12.1926 гэту прапанову адобрыў аб’яднаны пленум Гомельскага губкама і гаркама ВКП(б)<ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия"/>. У перыяд [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]] створана фабрыка «[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]», паравоз-вагонарамонтны завод, завод «[[Гомсельмаш]]», іншыя прадпрыемствы. Да [[1940|1940 года]] ў горадзе налічвалася 264 прамысловых прадпрыемствы, па аб’ёме прадукцыі Гомель займаў 3-е месца ў БССР пасля [[Мінск]]а і [[Віцебск]]а, яго ўдзельная вага складала 16,6 % прамысловасці БССР. Функцыянавалі настаўніцкі і лесатэхнічны інстытуты, 2 НДІ. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад быў акупаваны Нямеччынай [[19 жніўня]] [[1941|1941 года]] . Разгарнулася партызанскі і падпольны рух. Горад быў вызвалены [[26 лістапада]] [[1943|1943 года]] войскамі Беларускага фронту пад камандаваннем [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. Ракасоўскага]] ў выніку Гомельска-Рэчыцкай аперацыі. Горад быў разбураны больш чым на 80 %, знішчаны амаль усе прамысловыя вытворчасці. Не паспелі эвакуіравацца [[яўрэі]] Гомеля, якія складалі да вайны 29,38 % ад агульнай колькасці жыхароў<ref name=":1"/>, практычна цалкам былі знішчаны ў [[Гомельскае гета|Гомельскім гета]]. Пасля вайны пачалося імклівае аднаўленне горада. Да 1950 года аднавілі сваю працу амаль усе прадпрыемствы даваеннага часу<ref name=":1"/>. 7 кастрычніка 1957 года ў склад горада ўключаны вёскі [[Прудок (Гомель)|Прудок]] [[Пакалюбіцкі сельсавет|Пакалюбіцкага сельсавета]], вёска [[Якубаўка (Гомель)|Якубаўка]] і пасёлак [[Чапаева (Гомель)|імя Чапаева]] [[Улукаўскі сельсавет|Улукаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёсак Прудок, Якубаўка і пасёлка імя Чапаева, Гомельскага раёна ад 7 кастрычніка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 10.</ref>, 25 чэрвеня 1960 года — вёска [[Ляшчынец]] [[Давыдаўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Давыдаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1960 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Ляшчынец Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, 25 чэрвеня 1963 года — вёска [[Паўлава (Гомель)|Паўлава]] Давыдаўскага сельсавета, пасёлкі [[Масцішча (Гомель)|Масцішча]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]] [[Сеўрукоўскі сельсавет|Сеўрукоўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 чэрвеня 1963 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля населеных пунктаў Паўлава Давыдаўскага сельсавета, Масцішча і Хутар Сеўрукоўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 21 (1021).</ref>, 19 мая 1965 года — вёска [[Ніжні Брылёў]] [[Красненскі сельсавет (Гомельскі раён)|Красненскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 19 мая 1965 г. Аб уключэнні <nowiki>населенага</nowiki> пункта Ніжні Брылёў Красненскага сельсавета Гомельскага раёна ў мяжу горада Гомеля // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 19 (1099).</ref>, 29 красавіка 1968 года — пасёлак [[Сонечны (Гомель)|Сонечны]] і вёска [[Падгорная (Гомель)|Падгорная]] Давыдаўскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 29 красавіка 1968 г. Аб уключэнні ў мяжу горада Гомеля пасёлка Сонечны і вёскі Падгорная Давыдаўскага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 13 (1207).</ref>, 6 красавіка 1972 года — пасёлак [[Чырвоны Кастрычнік (жылы раён)|Чырвоны Кастрычнік]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 6 красавіка 1972 г. Аб уключэнні ў састаў горада Гомеля пасёлка Красны Акцябр Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 11 (1349).</ref>, 1 жніўня 1974 года — вёска [[Валатава (вёска)|Валатава]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 389—VIII ад 1 жніўня 1974 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля вёскі Валатова Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 23 (1433).</ref>, 23 лютага 1983 года — пасёлак [[Спадарожнік Міру]], вёска [[Старая Мільча]] і большая частка вёскі [[Новая Мільча (Гомель)|Новая Мільча]] Красненскага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 23 лютага 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Спадарожнік Міру, вёскі Старая Мільча і часткі вёскі Новая Мільча Красненскага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 6 (1740).</ref>, 12 мая 1983 года — пасёлак [[Будзёнаўскі (Гомель)|Будзёнаўскі]] Пакалюбіцкага сельсавета<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 12 мая 1983 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Гомеля пасёлка Будзёнаўскі Пакалюбіцкага сельсавета Гомельскага раёна Гомельскай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 14 (1748).</ref> У 1970 годзе Гомель узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга. Вялікую шкоду гораду нанесла [[Чарнобыльская катастрофа|аварыя на Чарнобыльскай АЭС]] у [[1986|1986 годзе]]. Гомель апынуўся ў зоне [[Радыеактыўнасць|радыеактыўнага заражэння]]. Экалагічную сітуацыю пагоршыў глыбокі эканамічны крызіс, які пачаўся ў канцы [[1980-я|1980-х гадоў]]. Гэта паслужыла прычынай рэзкага зніжэння ўзроўню жыцця і дэпапуляцыі на працягу [[1990-я|1990-х гадоў]]. У [[1991|1991 годзе]] Гомель стаў часткай якая абвясціла незалежнасць Беларусі<ref name=":1"/>. === У Рэспубліцы Беларусь === [[Файл:Gomel. House in a new area.jpg|thumb|250px|Дом у новым мікрараёне Гомеля]] У першую палову 1990-х гадоў Гомель, як і ўся Беларусь, быў ахоплены вострым эканамічным крызісам, смяротнасць стала перавышаць нараджальнасць, аб’емы эканамічнага вытворчасці рэзка знізіліся. З 1996 года пачалося паступовае адраджэнне. Пабудаваны новыя аб’екты (Прыгарадны чыгуначны вакзал, Лядовы палац, тры вяслярных базы, рэканструяваны Цэнтральны стадыен, палац гульнявых відаў спорту, Палац водных відаў спорту і інш.), рэканструяваны асноўныя славутасці, адкрываюцца новыя тралейбусныя лініі, устаноўлены помнікі [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаву]], [[Кірыла Тураўскі|Кірыле Тураўскаму]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], пабудаваныя новыя жылыя мікрараёны. У цяперашні час Гомель па колькасці [[насельніцтва]] (530,7 тысячы чалавек), плошчы тэрыторыі (135,4 км²) і прамысловай вытворчасці з’яўляецца другім горадам [[Беларусь|Беларусі]] пасля сталіцы. У горадзе налічваецца 795 вуліц, працягласцю 478,4 км, 26 транспартных пуцеправодаў і мастоў. Неад’емнай часткай аблічча сучаснага горада стаў пешаходны мост праз раку Сож даўжыней 243 м, які злучыў адміністрацыйны цэнтр горада і выдатную левабярэжную зону адпачынку гамяльчан. Горад па праву лічыцца адным з самых зяленых у рэспубліцы. Дрэвы, хмызнякі і кветкі займаюць больш за 660 га. {|class="graytable" |+Будынкі савецкага перыяду<br /><span class="subcaption"></span> |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Улица Ленина..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Здание советской эпохи..JPG|250px]] |шырыня="29 %"|[[Файл:Гомель. Сталинка..JPG|250px]] |} == Насельніцтва == Пасля далучэння Гомеля да Расійскай імперыі і стварэння рысы аселасці, Гомель паступова становіцца адным з цэнтраў рассялення яўрэйскага насельніцтва Расіі. Паводле перапісу 1897 гады ў Гомелі пражывала каля 25 %. У 1903 годзе ў Гомелі адбыўся яўрэйскі пагром. У 1926 годзе яўрэі складалі каля 35 % насельніцтвы Гомелю. Масавая эміграцыя яўрэяў з Гомеля прыйшлася на канец 1980 — пачатак 1990 гадоў, у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва горада ў 1999 годзе ў параўнанні з 1979 годам скарацілася ў 6,5 разоў, дасягнуўшы адзнакі 4029 чалавек. Колькасць працаўнікоў, занятых у народнай гаспадарцы, складае каля 192 тыс. чалавек, у тым ліку ў прамысловасці — каля 69 тыс. чалавек. Нацыянальны склад: беларусы — 76,7 % ад агульнай колькасці, рускія — 16,9 %, украінцы — 5,1 %. У агульнай колькасці насельніцтва 55 % складаюць жанчыны і 45 % — мужчыны. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:470000 till:550000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:470000 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:470000 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:2009 from:470000 till:477079 bar:2010 from:470000 till:484466 bar:2011 from:470000 till:491790 bar:2012 from:470000 till:498075 bar:2013 from:470000 till:505362 bar:2014 from:470000 till:512314 bar:2015 from:470000 till:516976 bar:2016 from:470000 till:521452 bar:2018 from:470000 till:535693 bar:2023 from:470000 till:501802 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 477&nbsp;079 чал.; 2009 год — 482&nbsp;652 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2010 год — 484&nbsp;466 чал.; 2011 год — 491&nbsp;790 чал.; 2012 год — 498&nbsp;075 чал.; 2013 год — 505&nbsp;362 чал.; 2014 год — 512&nbsp;314 чал.; 2015 год — 516&nbsp;976 чал.<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 год — 521&nbsp;452 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 535&nbsp;229 чал.<ref name="2017-Estimate"/>, 2023 год — 501&nbsp;802 чал. У зборніку Demographia World Urban Areas за 2023 год, сярод 1000 найбуйнейшых агламерацый свету Гомельская агламерацыя 758-я па колькасці насельніцтва.<ref>{{Cite web|lang=Руская|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title="World urban areas" (PDF)}}</ref> == Эканоміка == [[Файл:RailwayStationGomel-2.jpg|thumb|[[Гомель (станцыя)|Чыгуначны вакзал]]]] Буйны прамысловы цэнтр Беларусі. Прадпрыемствы машынабудавання і металаапрацоўкі ([[радыёзавод]], завод станочных вузлоў, [[СтанкаГомель|станкабудаўнічы імя Кірава («СтанкаГомель»)]], Гомсельмаш, пускавых рухавікоў, [[Гомельскі ліцейны завод]] «Цэнтраліт»), хімічнай ([[Гомельскі хімічны завод|хімічны завод]]), лясной, электратэхнічнай ([[Ратон (прадпрыемства)|ААТ «Ратон»]]), цэлюлозна-папяровай, лёгкай («[[Камінтэрн (прадпрыемства)|Камінтэрн]]»), харчовай прамысловасці ([[Спартак (кандытарская фабрыка)|кандытарская фабрыка «Спартак»]], «Малочныя прадукты», Гомельскі мясакамбінат), будаўнічых матэрыялаў («Гомельбудматэрыялы»), [[Гомельскі лікёра-гарэлачны завод]]. Гомель — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы: «Гомель», «Верас», «Дынама», «У палёт», «Кастрычніцкая», «Сож», «Турыст», гасцінічны комплекс «Уют», Гомельскага дзяржаўнага цырка, «Навучальна-метадычны цэнтр прафсаюзаў» («Надзея»). == Транспарт == [[Файл:Аўтобус МАЗ-215.169.jpg|міні|Аўтобус МАЗ-215 на вуліцы Гомеля]] [[Файл:Тралейбус 321Д.jpg|міні|Тралейбус БКМ-321D на вуліцы Гомеля]] Вузел чыгунак і аўтадарог. Чыгуначны вузел з напрамкамі на [[Жлобін]], [[Калінкавічы]], [[Бабруйск]], [[Чарнігаў]]. Порт на рацэ [[Сож]]. Недалёка ад горада размешчаны [[Аэрапорт Гомель]] (пагранічны пункт пропуску). Грамадскі транспарт у Гомелі прадстаўлены [[гомельскі тралейбус|тралейбусамі]], аўтобусамі, маршрутнымі таксі. [[Гомельскі тралейбус|Тралейбусны рух у Гомелі]] адкрыты [[20 мая]] [[1962]] года і налічвае 29 маршрутаў. Працягласць вулічнай сеткі з транспартнымі лініямі складае каля 74 км, а агульная працягласць тралейбусных шляхоў — 475 км. Рухомы састаў прадстаўлены машынамі [[АКСМ-201]], [[АКСМ-321]], [[АКСМ-213]]. Лік аўтобусных маршрутаў больш за 70 агульнай працягласцю каля 670 кіламетраў, для шэрага маршрутаў існуюць экспрэс-варыянты. Рухомы састаў — у асноўным аўтобусы [[МАЗ-105]], [[МАЗ-107]], [[МАЗ-103]], меней прадстаўлены [[МАЗ-203]],[[МАЗ-206]], з 2014 года актыўна закупляюцца аўтобусы асабліва вялікай умяшчальнасці, нізкападлогавыя [[МАЗ-215]]. На экспрэс-маршрутах выкарыстоўваюцца аўтобусы Радзіміч-А092. Дзейнічае 24 лініі маршрутных таксі, на лініях працуюць пераважна мікрааўтобусы [[Ford Transit]], Газэль, Mercedes-Benz, Peugeot. Некалькі разоў планавалася пабудаваць [[Гомельскi трамвай|трамвайную сістэму ў Гомелі]]. == Культура == Дзейнічаюць 4 творчыя саюзы, 3 тэатры ([[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Абласны драмтэатр]], [[Гомельскі дзяржаўны тэатр лялек|тэатр лялек]], [[Гомельскі гарадскі маладзёжны тэатр|маладзёжны тэатр]]), 3 [[Кінатэатры Гомеля|кінатэатры]], філармонія, [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырк]], 3 выставачныя залы, шэраг іншых музеяў, помнік архітэктуры XVIII—XIX стст. [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|палацава-паркавы ансамбль Румянцавых-Паскевічаў]], [[Музейна-мастацкі цэнтр Гомеля|Музейна-мастацкі цэнтр]], [[Гомельскі абласны музей ваеннай славы]], каледж мастацтваў, мастацкая галерэя, мастацкае вучылішча, [[Гомельскія гарадскія аркестры|гарадскія сімфанічны і духавы аркестры]], 7 дзіцячых музычных школ і школ мастацтваў, адна харэаграфічная і адна мастацкая школы, шэраг цэнтраў і палацаў культуры, бібліятэк (у тым ліку самая вялікая ў Гомельскай вобласці [[Гомельская абласная ўніверсальная бібліятэка імя У. І. Леніна]]). Штогод праводзіцца каля 20 фестываляў, у тым ліку міжнародныя: фестываль харэаграфічнага мастацтва «Сожскі карагод», тэатральны фестываль «Славянскія тэатральныя сустрэчы», маладзёжныя музычныя — «Арт-сесія», «Рэнесанс гітары», фестываль рок-музыкі «Go-Fest», адкрытыя міжнародныя турніры па спартыўных танцах. Арганізуюцца дзясяткі выставак. У горадзе існуюць клубы [[Гістарычная рэканструкцыя|гістарычнай рэканструкцыі]] эпохі Высокага [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], Позняга [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Дзейнасць клубаў падтрымліваецца інтэрнэт-форумам «Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі»<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»"/>. '''Гомельскія клубы гістарычнай рэканструкцыі эпохі Сярэдневякоўя (у парадку ўзнікнення)<ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»"/>''' * «Сцяг Алега Святаславіча». Год заснавання — 1998. Кірунак дзейнасці — [[Русь|Паўднёва-Рускія княствы]] ў 12—13 стагоддзях. У цяперашні час існуюць у выглядзе кампаніі сяброў. Працягваюць займацца гістарычнай рэканструкцыяй і бяруць удзел у фестывалях. * «Старая Вежа». Год заснавання — 2001. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура і духоўныя каштоўнасці [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] канца 13 — пачатку 16 стагоддзяў. Праводзіць жнівеньскія рыцарскія пешыя турніры. У 2008 годзе — чацвёрты. Мае статус «закрытага» (толькі для ўдзельнікаў) рэгіянальнага мерапрыемства<ref name="«фест»"/>. * «Грыдні Мсціслава Глебавіча». Дата заснавання — 21 лютага 2004. Кірунак дзейнасці — гарадская культура Паўднёва-Рускіх княстваў у 13 стагоддзі («ад Калкі да Нашэсця»)<ref name="«Грыдни»"/>. * Клуб старадаўняга танца «Турдыён». Дата заснавання — 17 верасня 2006. Кірунак дзейнасці — вывучэнне еўрапейскіх танцаў эпохі [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]], [[Адраджэнне|Адраджэння]] і інш. аж да 17 стагоддзя (контрдансы). * «Morgenstern» (Ранішняя Зорка). Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] 14-15 стагоддзяў. * «Залатая рысь». Год заснавання — 2007. Кірунак дзейнасці — матэрыяльная культура [[Гісторыя Польшчы|Польскага Каралеўства]] 14—16 стагоддзяў. Рэканструкцыя эпохі [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Гомелі прадстаўлена падраздзяленнем «Пошук» ваенна-патрыятычнага клуба «Гонар» і прыватнымі асобамі. == Гомель у мастацкай культуры == У мастацкай культуры вобраз Гомеля фарміруецца на стыку некалькіх ключавых гістарычных і ландшафтных кантэкстаў. У класічным выяўленчым мастацтве XIX — пачатку XX стагоддзя дамінуе рэпрэзентацыя горада, выбудаваная вакол архітэктурнай дамінанты [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Палацава-паркавага ансамбля Румянцавых і Паскевічаў]]. У літаратуры першай чвэрці XX стагоддзя Гомель выступае як адзін з ключавых этнакультурных і гандлёва-транспартных вузлоў яўрэйскага насельніцтва ў межах былой [[Мяжа аселасці|мяжы аселасці]]. Значны пласт савецкага пасляваеннага мастацтва (літаратура, жывапіс, кінематограф) канцэптуалізуе Гомель праз прызму геапалітычных катастроф XX стагоддзя і іх пераадолення. Горад рубяжа XX—XXI стагоддзяў асэнсоўваецца мясцовай музычнай культурай праз прызму лакальнай вулічнай ідэнтычнасці буйнога прамысловага цэнтра. == Выяўленчае мастацтва == Палацава-паркавы ансамбль [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцавых]] і [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевічаў]] адлюстраваны на палотнах [[Марцін Залескі|Марціна Залескага]], [[Адам Ідзкоўскі|Адама Ідзкоўскага]] і [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. [[Георгій Крыскентавіч Лукомскі|Георгій Лукомскі]] стварыў пейзаж з выглядам [[Паляўнічы домік (Гомель)| Паляўнічага доміка]]. Нямецкі мастак Вальтэр Цайзінг[https://picryl.com/search?q=%23walter%2Bzeising], які знаходзіўся ў шэрагах кайзераўскай арміі, стварыў серыю алоўкавых замалёвак Гомеля часоў акупацыі ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Віктар Казачэнка адлюстраваў у сваёй жывапіснай працы «Мітынг працоўных у Гомелі 30 кастрычніка 1917 года» святкаванне перамогі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]][http://artgomel.com/kurators/kazachenko_v.html]. У серыі замалёвак «Гарады Беларусі ў вайне» Сяргей Святліцкі адлюстраваў Гомель часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]][http://svetlitskie.ru/pages/255/]. Сяргей Атрошчанка прысвяціў палатно ўрачыстасці з нагоды вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў («Мітынг у вызваленым Гомелі»)[https://yavarda.ru/gomel.html]. Індустрыяльныя пейзажы першых пасляваенных дзесяцігоддзяў адлюстраваны ў працах Уладзіміра Рыкаліна[https://www.palacegomel.by/index.php?newsid=1855]. Мірнае гарадское паўсядзённае жыццё другой паловы XX стагоддзя выяўлена на графічных і жывапісных працах Івана Мядзведзева[https://gorbibl.gomel.by/ru/index.php?newsid=1296]. Не толькі горад, але і рака Сож знайшлі адлюстраванне ў творчасці Барыса Звінагродскага[http://artgomel.com/kurators/zvinogrodskij_b.html]. Вядомы савецкі жывапісец і ўраджэнец Гомеля {{нп3|Нисский, Георгий Григорьевич|Георгій Ніскі|ru|Нисский, Георгий Григорьевич}} прысвяціў роднаму гораду эцюд з выглядам палаца і парку[https://yavarda.ru/gomel.html]. === Літаратура === На рубяжы XIX—XX стагоддзяў Гомель стаў адным з цэнтраў зараджэння новай яўрэйскай літаратуры[https://muse.jhu.edu/pub/56/article/904506]. Вопыт жыцця ў горадзе адлюстраваны ў апавяданнях і аповесцях такіх пісьменнікаў-мадэрністаў, як [[Гершон Шофман]], [[Ёсеф Хаім Брэнер]] і [[Уры Гнесін]]. У прозе дваццатага стагоддзя горад фігуруе ў рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца». У беларускай літаратуры Гомель уплецены ў творы пра [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] і пасляваеннае жыццё. Горад адыгрывае сімвалічную ролю ў раманах «Трывожнае шчасце» [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] і «Палеская хроніка» [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Вобраз Гомеля як месца сюжэтнай развязкі ў сучаснай прыгодніцкай прозе прадстаўлены ў аповесці [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэя Федарэнкі]] «Афганская шкатулка». === Кінематограф === У кінематографе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] Гомель выступаў у якасці прасторы для здымак некалькіх мастацкіх фільмаў. Пазнавальныя гарадскія лакацыі (вуліца Савецкая, праспект Леніна, раён рачнога порта, пешаходны мост праз раку Сож, тэрыторыя палацава-паркавага ансамбля) паслужылі дэкарацыямі для карцін: «[[Вялікія перагоны|Вялікія перагоны]]» (1971), «{{нп3|Ні слова пра футбол|Ні слова пра футбол|ru|Ни слова о футболе}}» (1973), «[[Ясь і Яніна]]» (1974) і «{{нп3|З кошкі ўсё і пачалося…|З кошкі ўсё і пачалося…|ru|С кошки всё и началось…}}» (1982). === Музыка === У музычнай культуры пачатку 2000-х гадоў Гомель быў адным з цэнтраў беларускага [[хіп-хоп]]у. Гарадская тэматыка і вулічная ідэнтычнасць адлюстраваны ў творчасці праекта «Городская тоска»[https://gorbibl.gomel.by/index.php?do=static&page=museum&id=194] (трэкі «Гомель — Ганновер», «Гомельский бит», «Gomel City», «Кто стоит за этим») і ў альбоме рэпера [[Серёга]] «Хроника парнишки с гомельских улиц». == Клімат == {{Клімат горада |Горад_род=Гомеля |Становішча = left |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/33041.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.2 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-3.5 | Лют_сяр_апад=35 | Сак_сяр=1.3 | Сак_сяр_апад=36 | Кра_сяр=9.0 | Кра_сяр_апад=35 | Май_сяр=15.0 | Май_сяр_апад=64 | Чэр_сяр=18.6 | Чэр_сяр_апад=73 | Ліп_сяр=20.4 | Ліп_сяр_апад=100 | Жні_сяр=19.3 | Жні_сяр_апад=56 | Вер_сяр=13.7 | Вер_сяр_апад=52 | Кас_сяр=7.4 | Кас_сяр_апад=58 | Ліс_сяр=1.6 | Ліс_сяр_апад=45 | Сне_сяр=-2.7 | Сне_сяр_апад=42 | Год_сяр=8.0 | Год_сяр_апад=632 | Сту_сяр_мін=-6.9 | Сту_сяр_макс=-2.0 | Лют_сяр_мін=-7.1 | Лют_сяр_макс=-1.2 | Сак_сяр_мін=-2.8 | Сак_сяр_макс=4.6 | Кра_сяр_мін=4.1 | Кра_сяр_макс=13.2 | Май_сяр_мін=9.6 | Май_сяр_макс=20.2 | Чэр_сяр_мін=12.9 | Чэр_сяр_макс=23.2 | Ліп_сяр_мін=14.8 | Ліп_сяр_макс=25.2 | Жні_сяр_мін=13.6 | Жні_сяр_макс=24.3 | Вер_сяр_мін=8.7 | Вер_сяр_макс=18.1 | Кас_сяр_мін=3.7 | Кас_сяр_макс=11.3 | Ліс_сяр_мін=-1.4 | Ліс_сяр_макс=3.6 | Сне_сяр_мін=-5.6 | Сне_сяр_макс=-1.0 | Год_сяр_мін=3.6 | Год_сяр_макс=11.6 | Сту_а_макс=9.6 | Сту_а_мін=-35.0 | Лют_а_макс=15.8 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=21.5 | Сак_а_мін=-33.7 | Кра_а_макс=29.3 | Кра_а_мін=-13.6 | Май_а_макс=32.5 | Май_а_мін=-2.5 | Чэр_а_макс=36.2 | Чэр_а_мін=-0.2 | Ліп_а_макс=37.9 | Ліп_а_мін=6.0 | Жні_а_макс=38.9 | Жні_а_мін=1.2 | Вер_а_макс=34.9 | Вер_а_мін=-3.6 | Кас_а_макс=27.5 | Кас_а_мін=-12.0 | Ліс_а_макс=18.0 | Ліс_а_мін=-21.7 | Сне_а_макс=11.6 | Сне_а_мін=-30.8 | Год_а_макс=38.9 | Год_а_мін=-35.1 |}} Найвялікшая месячная колькасць ападкаў — 236 мм (ліпень 2000 г), найменшая месячная колькасць ападкаў — 0,8 мм (кастрычнік 2021 г). == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Раёны і насельніцтва Гомеля (Беларусь).png|thumb|right|300px|Раёны Гомеля і іх насельніцтва.]] Горад падзяляецца на 4 раёны: * [[Навабеліцкі раён]] * [[Савецкі раён (Гомель)|Савецкі раён]] * [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральны раён]] * [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначны раён]] Па меры разрастання горада Гомеля, у яго склад былі ўключаны некаторыя населеныя пункты: * 2007 — вёскі [[Давыдаўка (Гомельскі раён)|Давыдаўка]] і [[Хутар (Гомельскі раён)|Хутар]]. * 2010 — пасёлак [[Красны Маяк]] увайшоў у гарадскую мяжу горада Гомеля, і адпаведна быў выключаны са складу [[Улукаўскі сельсавет|Улукоўскага сельсавета]]<ref name="pravo"/>. * 2016 — рабочы пасёлак [[Касцюкоўка]]. == Славутасці == [[Файл:Belarus-Homel-Palace of Pashkevichs-10.jpg|thumb|right|Палац Румянцавых і Паскевічаў]] [[Файл:Gomel-park-truba.JPG|thumb|left|180px|[[Вежа агляду]]]] За больш чым восем стагоддзяў гісторыі славутасцей у Гомелі захавалася досыць шмат. Асноўная іх частка адносіцца да канца XVIII—XIX стагоддзяў. Усе яны сканцэнтраваны ў цэнтральнай частцы горада. Асноўныя славутасці: * [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]<ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль"/>, закладзены пры графе Румянцаве-Задунайскім (першым гаспадары горада пасля падзелу Рэчы Паспалітай); * [[Палац Румянцавых — Паскевічаў]]; * [[Капліца-пахавальня Паскевічаў]]; * [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор]], адноўлены ў канцы [[1980-я|1980-х]]. У гады Савецкай улады ў саборы быў [[планетарый]]; * 35-метровая [[вежа агляду]] (труба былога цукровага завода князя Паскевіча); * [[Паляўнічы домік (Гомель)|Паляўнічы домік]] (летняя рэзідэнцыя Паскевічаў); * [[Зімовы сад (Гомель)|Зімовы сад]]; * [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гомель)|Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Ільінская царква (Гомель)|Ільінская царква]]; * [[Свята-Мікольскі мужчынскі манастыр (Гомель)|Мікольская царква]]; * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Гомель)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]]; * [[Свята-Мікалаеўская царква (Гомель)|Свята-Мікалаеўская царква]]; * [[Царква Іверскай іконы Маці Божай (Гомель)|Царква Іверскай іконы Маці Божай]]; * [[Свята-Міхайлаўская царква (Гомель)|Свята-Міхайлаўская царква]] * [[Свята-Панцеляймонаўская царква (Гомель)|Свята-Панцеляймонаўская царква]] * [[Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Гомель)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага]] * Будынак гомельскага «рускага тракціра» * Будынак Гомельскага духоўнага вучылішча * Будынак Гомельскай ланкастарскай школы * Будынак аднаго з карпусоў бальніцы хуткай медыцынскай дапамогі * Будынак былой [[Гарадская дума|Гарадской думы]]; * Будынак былой [[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Аляксандраўскай гімназіі]] (арх. [[С. Д. Шабунеўскі]]); * Будынак былой гасцініцы «[[Савой]]» (арх. С. Д. Шабунеўскі) * [[Мемарыял «Вечны агонь» (Гомель)|Мемарыял «Вечны агонь»]] * [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Мемарыяльны комплекс і Алея Герояў]] * [[Мемарыял «Курган Славы» (Гомель)|Курган Славы]] * і многія іншыя. Для агляду горада папулярны кола агляду і [[вежа агляду]], размешчаныя ў парку ў некалькіх сотнях метраў ад палацавага комплексу і якія зараз знаходзіцца на рамонце (дадзеныя на 10/05/10). Паколькі [[рэльеф]] Гомеля адносна раўнінны, вышыні будынкаў цалкам хапае для агляду горада. З новых&nbsp;— будынак стацыянарнага [[Гомельскі дзяржаўны цырк|цырка]], пабудаванага ў [[1972]] годзе, мае форму [[Лятаючая талерка|лятаючай талеркі]], адзін з самых скандальных у той час будынкаў краіны, які не ўпісваецца ў стандартныя праекты [[сацыялістычны рэалізм|сацрэалізму]]; брацкая магіла савецкіх воінаў з Вечным агнём і статуяй салдата на [[Плошча Працы, Гомель|плошчы Працы]] і іншыя [[Помнікі Гомеля|помнікі]]. == Старшыні гарвыканкама == * 1956 — снежань 1957 — [[Міхаіл Андрэевіч Кліменка]]; … * да лістапада 2012 — [[Віктар Піліпец]]; * з 19 лістапада 2012 — [[Пётр Аляксеевіч Кірычэнка]]; * з 12 снежня 2022 — [[Уладзімір Аляксандравіч Прывалаў]]<ref name="belta-2022">[https://blr.belta.by/president/view/kadravy-dzen-u-lukashenki-novyja-kirauniki-u-raenah-i-inshyja-naznachenni-122560-2022/ Кадравы дзень у Лукашэнкі. Новыя кіраўнікі ў раёнах і іншыя назначэнні] // [[БелТА]]. 12 снежня 2022</ref>. * з 12 мая 2026 — [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч]]<ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/lukashenko-naznachil-novogo-mera-gomelya|title=Назначен новый мэр Гомеля}}</ref> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Гомеля|Ганаровыя грамадзяне Гомеля}} Сярод знакамітых людзей, чый жыццёвы шлях пачынаўся ў Гомелі, можна назваць такіх выдатных дзеячаў, як [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] (Міністр замежных спраў СССР) і [[Павел Восіпавіч Сухі]] (савецкі авіяканструктар), якім у Гомелі ўсталяваныя бронзавыя бюсты (як двойчы героям сацыялістычнай працы), [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі|І. Д. Чарняхоўскі]]. Адна з вуліц горада названа ў гонар братоў Герояў Савецкага Саюза [[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пятра]] і [[Аляксандр Ільіч Лізюкоў|Аляксандра]] і камандзіра партызанскага атрада [[Яўген Ільіч Лізюкоў|Яўгена]] Лізюковых, якія нарадзіліся ў Гомелі. У Гомелі нарадзіўся вядомы савецкі матэматык [[Леў Генрыкавіч Шнірэльман]] і географ А. Г. Ісачэнка. У 1888 годзе ў Гомелі нарадзіўся выдатны савецкі геолаг, геахімік і мінералог, акадэмік АН УЗССР [[Аляксандр Сяргеевіч Уклонскі]]. У 1920-я гады ў Гомелі таксама жыў і працаваў выдатны псіхолаг [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]]. З сучасных знакамітасцей, якія нарадзіліся ў Гомелі, — папулярны рэп-спявакт [[Серёга]]. У 1981 годзе ў Гомелі нарадзіліся сучасныя беларускія пісьменніцы [[Аксана Бязлепкіна]] і [[Югася Каляда]]. Да Чарнобыльскай аварыі ў 1986 годзе ў Гомелі пражывалі бацькі тэнісісткі [[Марыя Шарапава|Марыі Шарапавай]]. У 1986 годзе ў Гомельскім цырку падчас выступлення трагічна загінула цыркавая артыстка Ірына Асмус, вядомая ўсёй краіне па ролі Ірыскі ў «Абвгдэйцы» (16 сакавіка 1986 гады). Іншы вядомы чалавек, які памёр у Гомелі, — акцёр [[Уладзіслаў Вацлававіч Дваржэцкі]], вядомы па ролях Ільіна з фільма «Зямля Саннікава» і прынца Дакара ў «Капітане Нэма». == Гарады-пабрацімы == Спіс [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]] Гомеля<ref name="gorod"/>: * {{Сцяг Шатландыі|20px}} <s>[[Абердын]]</s> ({{lang-en|Aberdeen}}), [[Шатландыя]] * {{Сцяг Францыі|20px}} [[Клермон-Феран]] ({{lang-fr|Clermont-Ferrand}}), [[Францыя]] * {{Сцяг Латвіі|20px}} [[Ліепая]] ({{lang-lv|Liepāja}}), [[Латвія]] * {{Сцяг Польшчы|20px}} <s>[[Радам]]</s> ({{lang-pl|Radom}}), [[Польшча]] * {{Сцяг Канады|20px}} [[Грэйтэр-Садберы|Садберы]] ({{lang-en|Sudbury}}), [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Сакы|Сакі]] ({{lang-uk|Саки}}, {{lang-crh|Saq, Сакъ}}), [[Украіна]], [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] * {{Сцяг Украіны|20px}} [[Чарнігаў]] ({{lang-uk|Чернігів}}), [[Украіна]] * {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[Чэске-Будзеёвіцы]] ({{lang-cs|České Budějovice}}), [[Чэхія]] * {{Сцяг Расіі|20px}} [[Бранск]], [[Расія]] == Гл. таксама == * [[Gods Tower]] * [[Гомельская забастоўка чыгуначнікаў 1918 – 1919]] * [[Гомельская арганізацыя анархістаў-камуністаў]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская сацыял-дэмакратычная група]] * [[Спіс вуліц Гомеля]] * [[Гомельскі абласны клінічны шпіталь інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Энергія Гомель]] * [[Атава (Гомель)|Атава (Газета)]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20111103030623/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_gomel.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Гомельской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="Makušnikaŭ">Макушников О. В поисках древнего Гомия. — Гомель, 1994. С. 54.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="EHB-2">''Сяргей Хоміч.'' Узбуйненне БССР // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] / Рэдкал.: Г. п. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны—Усая. — С. 566-567. — 592 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0241-8.</ref> <ref name="Белорусская ССР: Краткая энциклопедия">''Н. И. Каминский.'' Укрупнение БССР // Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. Т. 1. История. Общественный и государственный строй. Законодательство и право. Административно-территориальное деление. Населенные пункты. Международные связи / Ред. кол.: П. У. Бровка и др. Мн.: Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии, 1979. - С. 705. - 768 с. - 50 000 экз.</ref> <ref name=":1">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 1, кн. 1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632 с.</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум»">[http://forum.historicus.info/index.php Гомельскі Гістарычны Форум. Метады прыкладнай гісторыі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110201024455/http://forum.historicus.info/index.php |date=1 лютага 2011 }}</ref> <ref name="«Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы»">[http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 Гомельскі Гістарычны Форум. Клубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118230000/http://forum.historicus.info/viewforum.php?f=8 |date=18 студзеня 2012 }}</ref> <ref name="«фест»">[http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ Рыцарский фест «Старая вежа» открылся под Гомелем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090408120656/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/08/01/ic_news_117_294837/ |date=8 красавіка 2009 }}</ref> <ref name="«Грыдни»">[http://gridni.org/be/ «Грыдні Мсціслава Глебавіча» — гомельскі клуб гістарычнага мадэлявання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101230185000/http://gridni.org/be/ |date=30 снежня 2010 }}</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000123 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 сакавіка 2010 г. № 123]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="Гомельскі палацава-паркавы ансамбль">[http://www.palacegomel.by/ Государственное историко-культурное учреждение «Гомельский дворцово-парковый ансамбль»]</ref> <ref name="gorod">[http://www.gorod.gomel.by/page.aspx?module=text&page_id=35&section_id=45 Города-побратимы Гомеля]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Гомель}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гомель||331—334}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Homieĺ|Гомель}} * [https://locator.by/gomel Карта Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704181756/http://locator.by/gomel |date=4 ліпеня 2017 }} {{OSM relation|163244|Гомель}} * [http://vseogomele.net/ Неафіцыйны сайт горада Гомеля — «Усё аб Гомелі»] * [http://www.radzima.org/be/gorad/gomely.html Здымкі на Radzima.org] * [http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 Гісторыя горадаГомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316113253/http://vseogomele.net/history/?category=history&material=1 |date=16 сакавіка 2010 }} * [http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 Гомель у ваенны перыяд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315124117/http://vseogomele.net/history/?category=war&material=1 |date=15 сакавіка 2010 }} * [http://gomeltrans.net/ Грамадскі транспарт у Гомелі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080216001107/http://gomeltrans.net/foto/ |date=16 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml Фотаздымкі Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228004034/http://gomeltrans.net/foto/gomel.shtml |date=28 лютага 2008 }} * [http://gomeltrans.net/gomel/history/ Падрабязная Гісторыя Гомеля] {{Ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080604090237/http://gomeltrans.net/gomel/history/ |date=4 чэрвеня 2008 }} * [http://gomelcity.net/info/hist.html Кароткія звесткі пра Гомель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508143703/http://gomelcity.net/info/hist.html |date=8 мая 2013 }} {{Гарадскія раёны Гомеля}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} {{Гомельскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Культурная сталіца СНД}} {{Населеныя пункты на Іпуці}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гомель| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Іпуці]] 616o409x9f80xz99qoi4umpnd5i9q3w 0 3356 5149209 4836195 2026-05-31T10:43:53Z DBatura 73587 /* Славутасці */ 5149209 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Тэгеран |арыгінальная назва = <big>تهران</big> |краіна = Іран |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 40 |lon_dir = E|lon_deg = 51|lon_min = 26 }} [[Выява:Iran-travel132.jpg|thumb|Бульвар Мірдамад]] '''Тэгеран''' — [[сталіца]] і найбуйнейшы горад [[Іран]]а. Адміністрацыйны цэнтр аднайменнага [[астан Тэгеран|астана]], палітычны, эканамічны, транспартны, гандлёва-фінансавы і культурны цэнтр краіны. Тэгеран размешчаны на поўначы краіны ля падножжа горнага хрыбта [[Эльбурс]], у 90 кіламетрах на поўдзень ад узбярэжжа [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]]. Горад расцягваецца на 40-50 кіламетраў з захаду на ўсход уздоўж горнага схілу. Паўночныя раёны Тэгерана знаходзяцца на вышыні да 2000 метраў над узроўнем мора, а паўднёвыя прыгарады ўшчыльную падыходзяць да тэрыторыі камяністай пустыні [[Кавір]]. Насельніцтва Тэгерана разам з прыгарадамі перавышае 13 мільёнаў чалавек. Горад адрозніваецца надзвычайнай разнастайнасцю нацыянальнага і канфесійнага складу. Аснову насельніцтва горада складаюць [[персы]], [[азербайджанцы]] і [[мазендэранцы]]. Асноўная рэлігія — [[іслам]]. Акрамя таго, у Тэгеране прысутнічаюць буйныя нацыянальныя і рэлігійныя меншасці, як [[армяне]], [[асірыйцы]], [[курды]], [[яўрэі]], [[бахаі]] і [[зараастрыйцы]]. == Паходжанне назвы == Існуе некалькі тэорый паходжання назвы ''Тэгеран'' ({{lang-fa|تهران}}). Паводле афіцыйнага сайту горада, назва горада паходзіць ад словаў «дно» (ته — тых) і састарэлага «схіл» (ران — ран). Такім чынам, слова ''Тэгеран'' можа значыць — «горад ля падножжа горнага схілу». Гэтая тэорыя сапраўды ўяўляецца рэалістычнай, паколькі Тэгеран у рэчаіснасці размешчаны на паўднёвым схіле гары [[Тачал]]<ref>[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=537&language=en-US تاريخچه تهران]. www.tehran.ir</ref>. Іншая тэорыя распавядае, што ''Тэгеран'' паходзіць ад назвы [[парфія|парфянскага]] горада Тыран, які размяшчаўся недалёка ад сучаснай сталіцы Ірана. Сама назва ''Тыран'' перакладаецца як «Прыстанак Тыра» (бог дажджу ў [[Зараастрызм|зараастрыйскай]] міфалогіі)<ref>[http://www.revolution.allbest.ru/religion/00005184_0.html Зараастрызм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121101175403/http://www.revolution.allbest.ru/religion/00005184_0.html |date=1 лістапада 2012 }}. www.revolution.allbest.ru</ref>. Цікава, што непадалёк ад Тырана існаваў горад Мехран — «мясціна Мехра» (бога вады), які ў цяперашні час з’яўляецца «спальным раёнам» на ўскраіне Тэгерана. Паводле трэцяй тэорыі Тэгеран азначае «цёплае месца» ў процілежнасць «халоднаму месцу» — [[Шэміран]]у, раёну на поўначы горада<ref>Ahmad Kasravi, Kārvand-e Kasravi, ed. Yahyā Dokā, Téhéran, 1973. ст. 273-83.</ref>. == Гісторыя == === Старажытны Тэгеран === [[Выява:Khalvat-e-Karim Khani.jpg|thumb|справа|280px|«Куток Карым-хана» ў Мармуравым палацы]] Раскопкі паказваюць, што паселішча людзей на месцы сучаснага Тэгерана існавала ўжо ў 6 тысячагоддзі да н.э. Пасяленцы прыбывалі да схілаў Эльбурса, ратуючыся ад спякота ппустыні на поўдні. Першапачаткова Тэгеран быў вёскай, размешчанай у некалькіх кіламетрах на паўночны-захад ад горада [[Рэй (горад)|Рэй]] — аднаго з самых старажытных гарадоў Ірана. Асновай эканомікі Тэгерана на той час была сельская гаспадарка, у прыватнасці, вырошчванне гародніны і садавіны. Штуршком да ўзвашэння Тэгерана як палітычнага цэнтра стала разбурэнне [[Мангольская імперыя|манголамі]] Рэя ў [[1228]] годзе. Жыхары разбуранага горада накіраваліся ў амаль некрануты [[Чынгісхан]]ам Тэгеран. Вядома, што ў сваіх працах, якія адносяцца да [[1275]] года, Мухамад Закарыя Газвіні апісвае Тэгеран, як «важны гандлёвы горад». У гэты час Тэгеран падзяляўся на 12 раёнаў, якія кіраваліся ваеннымі. У асноўным гарадская забудова [[13 стагоддзе|XIII стагоддзя]] ўяўляла сабой глінянае або высечанае ў скальнай пародзе жыллё. Падобны тып паселішчаў можна таксама знайсці на тэрыторыі паўночнага [[Ірак]]а. У [[1340]] годзе Тэгеран апісваецца Хамдалой Мустафі як адзін з чатырох раёнаў [[Варамін]]а, найбуйнейшага на той момант горада ў мангольскай правінцыі [[Ільханіды|Ільханідаў]]. Пры гэтым адноўлены Рэй ужо перайшоў пад фактычнае кіраванне тэгеранскіх уладароў<ref>Hamd-Allah Mostawfi, «Nozhat al-qolub, éd. et tr. Le Strange», ст. 53—60</ref>. У ліпені [[1404]] года [[Іспанцы|іспанскі]] падарожнік [[Руй Гансалес дэ Клавіха]] падчас свайго падарожжа ў [[Самарканд]] стаў, верагодна, першым еўрапейцам, які наведаў Тэгеран. Ён апісваў яго як буйны горад, на поўначы якога размешчаная рэзідэнцыя [[Цімурыды|Цімурыдаў]], а Рэй — як закінутае паселішча. Пачынаючы з [[15 стагоддзе|XV стагоддзя]] Тэгеран у пошуках прахалоднага паветра і крыніц вады пачаў актыўна разрастацца на поўнач, гарадскія кварталы з’явіліся на схілах хрыбта Тачал. У 1553—1554 гадах шах [[Тахмасп I]], другі кіраўнік з дынастыі [[Сефевіды|Сефевідаў]], пабдаваў у Тэгеране кірмаш, а таксама гарадскія сцены, якія мелі 114 гарматныя вежы. Сефевіды абралі Тэгеран адным са сваіх галоўных бастыёнаў, бо з аднаго боку, у Рэе знаходзілася пахавальня родапачынальніка дынастыі Сееда Хамзы, з другога — Тэгеран да таго часу стаў традыцыйным сховішчам для [[Шыізм|шыіцкіх]] уцякачоў, бо Сефевіды былі першай шыіцкай дынастыяй кіраўнікоў Ірана. Сталую рэзідэнцыю ў Тэгеране пабудаваў [[Абас II]]. А па загадзе [[Сулейман I|Сулеймана I]] у горадзе пабудавалі палац, дзе ў [[1721]] годзе напярэдадні ўварвання ў Іран [[афганцы|афганцаў]] апошні шах Сефевідаў прымаў [[Асманская імперыя|асманскага]] султана [[Ахмет III|Ахмета III]]. Нарэшце, сапраўдны будаўнічы бум адбыўся ў Тэгеране напачатку [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. Дынастыя [[Зенды|Зендаў]], якая прыйшла на змену Сефевідам, пачала актыўна забудоўваць горад. [[Карым Хан]] загадаў пабудаваць у Тэгеране палац, [[гарэм]] і рэзідэнцыі для дзяржаўных устаноў. Верагодна, ён меў намер перанесці сталіцу ў Тэгеран, але пазней сталічныя функцыі былі перададзены гораду [[Шыраза]] (старажытнай сталіцы Персіі). Са смерцю Карым Хана за Тэгеран разгортваецца барацьба паміж лаяльным да Зендаў Гафуры Ханам і [[Мухамед Хан Каджар|Мухамедам Хан Каджарам]]. [[12 сакавіка]] [[1786]] года Мухамед Хан уступае ў Тэгеран і канчаткова пераносіць сталіцу сюды. Гэтаму рашэнню спрыяла ўдалае стратэгічнае становішча Тэгерана на скрыжаванні гандлёвых шляхоў, а таксама пагроза паўночных правінцый з боку [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. === Сталіца Ірана === Пры Мухамед Каджара Тэгеран выйшаў за межы гарадскіх вежаў. [[Фетх Алі-шах]], пляменнік Мухамеда Каджара, зрабіў найбольшы ўнёсак у будаўніцтва Тэгерана. У прыватнасці, у перыяд яго кіравання ў Тэгеране былі пабудаваны [[Мармуравы палац]] і [[шаская мячэць]]. Да [[1830]] года насельніцтва Тэгерана дасягнула 150 тысяч чалавек. Раскошныя палацы былі выбудаваны на поўначы горада. Пры Фетх Алі-шаху ў Тэгеране было разгромлена расійскае пасольства, ачоленае [[Аляксандр Грыбаедаў|Аляксандрам Грыбаедавым]], які быў забіты. Найбуйнейшая рэканструкцыя за ўсю гісторыю горада пачалася ў [[1870]] годзе пры [[Насрэдзін-шах]]у. Ён загадаў падарваць усе старажытныя фартыфікацыйныя збудаванні, і на іх месцы з’явіліся новыя гарадскія кварталы. Акрамя таго, пры Насрэддзін-шаху была праведзена рэканструкцыя вялікай колькасці будынкаў, а таксама выбудавана цэнтралізаваная сістэма водазабеспячэння. Да канца свайго кіравання насельніцтва горада перавышала 250 тысяч чалавек, большасць з якіх жылі за гарадскімі сценамі. У [[1925]] годзе Іран узначаліў [[Рэза Пехлеві]], і ў [[1930-я|30-х]] гадах [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]] горад перажыў яшчэ адно абнаўленне. Па загадзе Рэзы Пехлеві «сцены Насрэдзіна» былі знішчаны, а на іх месцы пракладзены шырокія праспекты. Вялікая колькасць замежных архітэктараў была запрошана шахам для будаўніцтва новых будынкаў для дзяржаўных і камерцыйных устаноў. Пасля гэтай рэканструкцыі плошча Тэгерана ўзрасла больш чым на парадак у параўнанні з Тэгеранам узору Фетх Алі-шаха, склаўшы 46 км². У [[1943]] годзе ў Тэгеране прайшла міжнародная канферэнцыя кіраўнікоў урадаў трох саюзных дзяржаў антыгітлераўскай кааліцыі — [[СССР]], [[ЗША]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], на якой былі вызначаны прыкладныя тэрміны адкрыцця другога фронту. На Канферэнцыі былі таксама абвешчаны гарантыі незалежнасці і тэрытарыяльнай цэласці Ірана пасля заканчэння вайны. Па заканчэнні вайны насельніцтва Тэгерана дасягнула 1 мільёна чалавек. Пры [[Мухамед Пехлеві|Мухамедзе Пехлеві]], апошнім шаху, многія старажытныя пабудовы старога горада былі знішчаны, бо шах лічыў, што ім не месца ў сучасным Тэгеране. На месцы ўнікальных фартыфікацыйных збудаванняў і палацаў зараз месцяцца [[небаскроб]]ы альбо шырокія аўтастрады. З пачаткам тыпавой жылой забудовы, пік якой прыпаў на [[1960-я]] гады, Тэгеран канчаткова згубіў свой «старажытны» выгляд. У [[1969]] годзе Шэміран быў уключаны ў склад Тэгерана, пасля чаго пашырэнне на поўнач спынілася. Па новай горадабудаўнічай дактрыне Тэгеран стаў узбуйняцца на захад і ўсход. Рэзкі скок кошту на нафту ў [[1970-я|1970-х]] надаў новы штуршок развіццю горада. Шах меў намер выкарыстоўваць звышпрыбыткі ад экспарту нафты на будаўніцтва новага раёна Тэгерана, які стаў бы сімвалам улады Пехлеві. Праект «Шахестана» быў гатовы ў [[1976]] годзе, аднак грошы хутка скончыліся, і раён так і не быў пабудаваны. [[8 верасня]] [[1978]] года ў Тэгеране, як і ва ўсім Іране, пачаліся дэманстрацыі праціўнікаў шаскага рэжыму, якія неўзабаве перараслі ў масавыя выступы. Першы такі буйны пратэст адбыўся ў верасні, ён быў разагнаны паліцыяй. Пачынаючы з гэтага моманту эканоміка Тэгерана практычна «ўстала» з-за татальных страйкаў. У рэшце рэшт, [[16 студзеня]] [[1979]] года шах, не ў сілах супрацьстаяць дэманстрантам, назаўсёды пакінуў Іран, а [[1 лютага]] мільёны тэгеранцаў сустракалі апальнага імама [[Рухола Мусаві Хамейні|Рухолу Хамейні]], высланага з краіны за 15 год да таго. У горадзе пачаліся сутычкі паміж прыхільнікамі Хамейні і іхнымі праціўнікамі. [[9 лютага]] з дробнай бойкі паміж тэхнікамі ў мясцовым аэрапорце пачаліся грандыёзныя вулічныя сутыкненні, у ходзе якіх за двое сутак прыхільнікі Хамейні ўзялі пад свой кантроль усе ўрадавыя ўстановы, сілавыя ведамствы і паліцэйскія ўчасткі. У ходзе [[ірана-іракская вайна|ірана-іракскай вайны]], з мая [[1985]] года Тэгеран рэгулярна падвяргаўся абстрэлу іракскімі ракетамі [[Р-11]], што цягнула за сабой значныя ахвяры сярод насельніцтва і разбурэнні. Пад канец вайны, увесну [[1988]] года інтэнсіўнасць абстрэлаў дасягнула піку: за 6 тыдняў іракскія войскі выпусцілі па Тэгерану 190 ракет. У гэты ж час у Тэгеран накіроўваўся паток уцекачоў з суседняга [[Афганістан]]а, дзе таксама ішла вайна. == Насельніцтва == Калі Тэгеран стаў сталіцай Ірана пад канец [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]], насельніцтва горада складала каля 100 тысяч чалавек. На працягу [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]] насельніцтва Тэгерана стала расло вялікімі тэмпамі. У [[1956]] годзе ўрад прыняў шэраг мераў, якія абмяжоўвалі будаўніцтва ў горадзе, а таксама зрабіў папраўкі да сямейнай палітыцы. У [[1976]] годзе прырост насельніцтва складаў 4 %, а ў [[2000]] годзе — 1,1 %. У цяперашні час у межах горада пражывае каля 7,5 мільёнаў чалавек, разам з прыгарадамі насельніцтва Тэгерана складае 13 мільёнаў чалавек, з навакольнымі гарадамі-спадарожнікамі — больш за 15 мільёнаў. Такі рэзкі рост насельніцтва тлумачыцца тым, што 60 % жыхароў горада — прыезджыя<ref>[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=12511 Tehran, Political situation]. www.tehran.ir</ref>. === Мовы === Тэгеран з’яўляецца найбуйнейшым [[Персідская мова|персамоўным]] горадам у свеце. Насельніцтва горада настолькі этнічна разнастайна, што змешванне розных моў і дыялектаў прывяло да з’яўлення новага тэгеранцкага дыялекту персідскай мовы, які з’яўляецца стандартам. У прыватнасці, некаторыя правілы тэгеранцкага гутарковага дыялекту (напрыклад, замена доўгага /а/ на /u/) былі актыўна перайманы астатнімі іранцамі. Большая частка насельніцтва Тэгерана размаўляе таксама на ісфаханскім, ездскім, шыраскім, яўрэйска-таджыкскім дыялектах, а таксама на мове [[Дары (мова)|дары]]. Цікава, што да [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] большасць насельніцтва горада складалі [[мазендэранцы]], якія і дагэтуль кампактна пражываюць у паўночных раёнах. Другая па распаўсюджанасці мова — [[Азербайджанская мова|азербайджанская]]<ref>[http://www.looklex.com/e.o/teheran.htm Teheran — LookLex Encyclopaedia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101217025442/http://looklex.com/e.o/teheran.htm |date=17 снежня 2010 }}. www.looklex.com</ref>. Акрамя таго, існуюць суполкі [[курды|курдаў]], [[мазендэранцы|мазендэранцаў]], [[гілянцы|гілянцаў]], [[луры|лураў]], [[белуджы|белуджаў]], [[туркмены|туркменаў]], [[арабы|арабаў]], [[армяне|армянаў]], [[асірыйцы|асірыйцаў]]<ref>[http://p2.www.britannica.com/oscar/print?articleId=277286&fullArticle=&tocId=225449 All about Oscar]</ref>. [[Выява:Holly Serkis (tehran).jpg|thumb|справа|120px|Сабор святога Саркіса]] === Рэлігія === Пераважная большасць жыхароў Тэгерана — [[мусульмане]]-[[шыіты]], яны складаюць 96 % насельніцтва. [[Бахаі]] складаюць 2,8 % насельніцтва — гэта каля 200 тыс. чалавек. [[Хрысціяне]] таксама маюцца ў Тэгеране, да іх адносяцца, у першую чаргу, паслядоўнікі [[Армянская апостальская царква|Армянскай апостальскай царквы]], [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] і [[Асірыйская царква|Асірыйскай царквы]]<ref>Eliz Sanasarian: Religious Minorities in Iran. Cambridge University Press, Cambridge 2000, ISBN 0-521-77073-4</ref>. Іхняя колькасць пасля [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|Ісламскай рэвалюцыі]] [[1979]] года рэзка знізілася. Армянская апостальская царква прадстаўлена ў Тэгеране суполкай з 120 тысяч чалавек. У горадзе месцяцца 42 прыходы армянскай царквы і мноства армянскіх культурных цэнтраў, школаў, бібліятэк, спартыўных комплексаў. Каля 10 тысяч чалавек належаць да Асірыйскай царквы, маецца таксама 5 тысяч [[халдэйская каталічная царква|халдэйскіх каталікоў]], якія прытрымліваюцца ўсходне-сірыйскага абраду. У горадзе ёсць [[Грузіны|грузінская]] артадаксальная абшчына, руская праваслаўная абшчына і некалькі розных евангелічных абшчын. У [[Яўрэі|яўрэйскую]] суполку ўваходзіць 16—18 тыс. чалавек. У Тэгеране месцяцца 18 [[сінагога]]ў. Пры суполцы маюцца таксама шматлікія школы і бібліятэкі. У зараастрыйскую суполку ўваходзіць 10 тыс. чалавек. Абшчына падтрымлівае два храма агню. Да іншых рэлігійных меншасцей адносяцца [[суніты]], прысутнічаюць таксама нязначныя абшчыны [[сікхізм|сікхаў]], [[Індуізм|індуістаў]], [[Будызм|будыстаў]], [[мандэі|мандэеў]], [[эзіды|эзідаў]] і [[Суфізм|суфістаў]]. == Сацыяльныя праблемы == === Беднасць === У [[1995]] годзе каля 27 % насельніцтва Тэгерана пражывала за рысай беднасці, аднак узровень жыцця тэгеранскіх беднякоў значна пераўзыходзіў узровень жыцця маламаёмасных людзей з рэгіёнаў краіны. У [[1996]] годзе ўзровень пісьменнасці насельніцтва складаў 84,7 %, сярэдняя працягласць жыцця — 70,5 гадоў. Бедныя тэгеранцы пражываюць, у асноўным, у паўднёвых раёнах горада, часта — у трушчобах. Іх нефармальна называюць «тымі, якія жывуць на камянях» ({{lang-fa|كوهنشينان, kuhneshinan}}). Асабліва масіўныя бедныя кварталы размешчаны ў прыгарадах [[Эсламшахр]] і [[Чахар-Дангеш]], з насельніцтвам 350 тысяч і 250 тысяч чалавек адпаведна<ref>Mike Davis. Le pire des mondes possibles. De l’explosion urbaine au bidonville global. La Découverte, 2006 ISBN 978-2-7071-4915-2, стар. 31</ref>. У такіх трушчобах жывуць, як правіла, імігранты і ўцякачы. У канцы [[1978]] года бедны поўдзень Тэгерана стаў цэнтрам антыўрадавых паўстанняў, канчаткова здушыць якія не ўяўлялася магчымым. Карыстаючыся часовай блытанінай, выкліканай рэвалюцыяй, беднякі забудоўвалі наваколлі горада трушчобамі незаконна, часта ўначы. Толькі за [[1980]] год у трушчобах пасяліліся 100 тысяч прыезджых, у [[1986]] — 450 тысяч. Гэта было звязана з небывалым наплывам уцекачоў з [[Курдыстан]]а і [[Афганістан]]а. Напачатку [[1990-я|1990-х]] гадоў мэрыя Тэгерана пачала прадпрымаць спробы знішчэння незаконных пабудоў. У жніўні [[1991]] года разбурэнне паселішча Багерабад выклікала хваляванні ў прыгарадах, якія давялося душыць з дапамогай паліцыі. У сакавіку [[1992]] года група ветэранаў [[ірана-іракскай вайна|ірана-іракскай вайны]] выказала пратэст ураду Тэгерана ў сувязі са становішчам жыхароў трушчобаў, пасля чаго хваляванні ўспыхнулі ізноў. Пры яго прыгнечанні загінула 6 чалавек, 300 былі арыштаваны, 5 пасля пакараны смерцю. Апошняе буйное выступленне адбылося ў Эсламшахры ў [[1995]] годзе. === Наркотыкі === У Іране стагоддзямі выраблялі і ўжывалі [[опіум]]. У [[1949]] годзе 11 % насельніцтва Ірана ўжывала наркотыкі. 1,3 мільёна чалавек ужывалі наркотыкі ў Тэгеране<ref>Bijan Nissaramanesh, Mike Trace, Marcus Roberts. L’apparition de la réduction des risques en Iran. Bulletin № 8, Programme politique des drogues de la Fondation Beckley, juillet 2005</ref>.Тэгеран размешчаны на адным з асноўных шляхоў наркатрафіку з Афганістана і [[Пакістан]]а на Захад. Асноўныя шляхі ідуць праз правінцыі [[Паўднёвы Харасан]], [[Сістан і Белуджыстан]], праз Тэгеран, далей у [[Турцыя|Турцыю]] і на [[Балканы]]<ref>[http://www.unodc.org/pdf/afg/afg_drug-situation_2002-10-01_1.pdf «Illicit drugs Situation in the regions neighbouring Afghanistan and the response of ODCCP»], United Nations Office for Drug Control and Crime Prevention, 2002</ref>. У [[1999]] годзе ў Тэгеране налічвалася каля 240,000 наркаманаў, аднак гэтая лічба можа быць недакладнай, паколькі разыходжанні ў ацэнцы Міністэрства аховы здароўя і [[ААН]] складаюць да 60 %<ref>E. Razzaghi, A. Rahimi, M. Hosseni, A. Chatterjee. Rapid Situation Assessment (RSA) of drug abuse in Iran. Prevention Depart., State Welfare Organization, Ministry of Health, I.R. of Iran and United Nations International Drug Control Program, 1999</ref>. У [[2002]] годзе праваахоўныя органы штодня затрымлівалі да 150—200 наркадылераў і наркаманаў<ref>Commandeur des forces de la police des stupéfiants de Téhéran Mehdi Aboui, cité // A. William Samii. Drug Abuse: Iran’s «Thorniest Problem». The Brown Journal of World Affairs, Volume IX, № 2, hiver-printemps 2003</ref>. Распаўсюджанне наркотыкаў стала прычынай павышанай смяротнасці і злачыннасці. Для барацьбы з наркаманіяй у Тэгеране адкрыліся спецыялізаваныя рэабілітацыйныя цэнтры, а таксама праводзіцца агітацыя. == Геаграфія == [[Выява:Tegeran mnt.JPG|thumb|справа|200px|Гара на поўначы Тэгерана]] Тэгеран размешчаны на поўначы Ірана, у [[астан Тэгеран|аднайменнай правінцыі]], на паўднёвым схіле гары [[Тачал]] хрыбта [[Эльбурс]], які адлучае горад ад [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]]. Горад выцягнуты з поўначы на ​​поўдзень на 26 кіламетраў, і з захаду на ўсход на 40 кіламетраў. Плошча складае каля 1550 км². Перапад вышыняў у межах гарадской рысы складае амаль 700 метраў: ад 1100 метраў на поўдні да 1800 на поўначы. Тэгеран складаецца са старога горада, рэканструяванага ў [[1870]]—[[1872]] гадах, і новага горада, які пачаў будавацца ў [[1940-я|40-х]] гадах [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]]. У горадабудаўнічай структуры пераважаюць рэгулярныя кварталы [[19 стагоддзе|XIX]]—[[20 стагоддзе|XX стагоддзяў]], разрэзаныя прамавугольнай сеткай вуліц з плошчамі, скверамі, фантанамі і забудаваныя шматпавярховымі атэлямі, банкамі, адміністрацыйнымі будынкамі ў духу сучаснай заходнееўрапейскай архітэктуры, а таксама асабнякамі-катэджамі і 10-12-павярховымі жылымі дамамі. Сучасны Тэгеран распаўсюджваецца на поўнач, паўночны захад і паўночны-ўсход за кошт утварэння шматлікіх новых раёнаў. Паўночныя раёны менш за іншых схільныя да забруджвання. Там жывуць найбольш заможныя жыхары горада. Цэнтральныя раёны займаюць, як правіла, офісы, банкі і іншыя ўстановы. На поўдні і захадзе, бліжэй да пустыні размяшчаюцца прамысловыя прадпрыемствы. [[Керэдж]] і [[Рэй (горад)|Рэй]] — найбуйнейшыя прыгарады Тэгерана. === Клімат === Тэгеран размяшчаецца на нахільнай раўніне паміж горным ланцугом Эльбурс на поўначы і саланчакавай пустыняй [[Дэштэ-Кевір]] на паўднёвым усходзе. Таму ў паўночных раёнах горада клімат халаднаваты і вільготны, тады як у паўднёвых — гарачы і сухі. Самы гарачы месяц — [[ліпень]], самы халодны — [[студзень]]. З-за асаблівасцей геаграфічнага становішча Тэгерана, амплітуда ваганняў тэмпературы дасягае 65 градусаў. Снег ляжыць у асноўным з лістапада па сакавік, але ў большай частцы горада снег ляжыць у студзені і лютым. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 240 мм, вялікая частка з іх выпадае зімой. Улетку дажджы вельмі рэдкія. {{Клімат мясцовасці | Горад_род = Тэгерана | Крыніца = [http://www.climate-charts.com/Locations/i/IR40754.php World Climate], [http://www.meteofrance.com/FR/climat/tabl_teheran.jsp Meteofrance.com] <!-- максімумы і мінімумы тэмператур --> | Сту_а_макс = 18 | Сту_сяр_макс = 7.2 | Сту_сяр_мін = -1.1 | Сту_а_мін = -21 | Лют_а_макс = 23 | Лют_сяр_макс = 9.9 | Лют_сяр_мін = 0.7 | Лют_а_мін = -16 | Сак_а_макс = 30 | Сак_сяр_макс = 15.4 | Сак_сяр_мін = 5.2 | Сак_а_мін = -9 | Кра_а_макс = 33 | Кра_сяр_макс = 21.9 | Кра_сяр_мін = 10.9 | Кра_а_мін = -2 | Май_а_макс = 37 | Май_сяр_макс = 28.0 | Май_сяр_мін = 16.1 | Май_а_мін = 3 | Чэр_а_макс = 42 | Чэр_сяр_макс = 34.1 | Чэр_сяр_мін = 20.9 | Чэр_а_мін = 8 | Ліп_а_макс = 43 | Ліп_сяр_макс = 36.8 | Ліп_сяр_мін = 24.0 | Ліп_а_мін = 14 | Жні_а_макс = 43 | Жні_сяр_макс = 35.4 | Жні_сяр_мін = 23.0 | Жні_а_мін = 11 | Вер_а_макс = 39 | Вер_сяр_макс = 31.5 | Вер_сяр_мін = 19.2 | Вер_а_мін = 8 | Кас_а_макс = 34 | Кас_сяр_макс = 24.0 | Кас_сяр_мін = 12.9 | Кас_а_мін = 3 | Ліс_а_макс = 29 | Ліс_сяр_макс = 16.5 | Ліс_сяр_мін = 6.7 | Ліс_а_мін = -7 | Сне_а_макс = 20 | Сне_сяр_макс = 9.8 | Сне_сяр_мін = 1.3 | Сне_а_мін = -12 | Год_а_макс = 43 | Год_сяр_макс = 22.5 | Год_сяр_мін = 11.7 | Год_а_мін = -21 <!-- сярэдняя тэмпература --> | Сту_сяр = 2.5 | Лют_сяр = 4.9 | Сак_сяр = 10.1 | Кра_сяр = 16.4 | Май_сяр = 22.2 | Чэр_сяр = 27.9 | Ліп_сяр = 30.8 | Жні_сяр = 29.5 | Вер_сяр = 25.4 | Кас_сяр = 18.2 | Ліс_сяр = 11.1 | Сне_сяр = 5.0 | Год_сяр = 17.0 <!-- тэмпература вады --> | Сту_вады = | Лют_вады = | Сак_вады = | Кра_вады = | Май_вады = | Чэр_вады = | Ліп_вады = | Жні_вады = | Вер_вады = | Кас_вады = | Ліс_вады = | Сне_вады = | Год_вады = <!-- колькасць ападкаў --> | Сту_сяр_апад = 37.2 | Лют_сяр_апад = 34 | Сак_сяр_апад = 37.4 | Кра_сяр_апад = 27.8 | Май_сяр_апад = 15.2 | Чэр_сяр_апад = 2.9 | Ліп_сяр_апад = 2.5 | Жні_сяр_апад = 1.4 | Вер_сяр_апад = 0.9 | Кас_сяр_апад = 13.7 | Ліс_сяр_апад = 20.6 | Сне_сяр_апад = 36.3 | Год_сяр_апад = 229.9 <!-- вільготнасць --> | Сту_вада = | Лют_вада = | Сак_вада = | Кра_вада = | Май_вада = | Чэр_вада = | Ліп_вада = | Жні_вада = | Вер_вада = | Кас_вада = | Ліс_вада = | Сне_вада = | Год_вада = }} == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Кубы}} [[Гавана]], [[Куба]] * {{Сцяг Таджыкістана}} [[Душанбэ]], [[Таджыкістан]] * {{Сцяг Арменіі}} [[Ерэван]], [[Арменія]] * {{Сцяг Арменіі}} [[Гюмры]], [[Арменія]] * {{Сцяг Венесуэлы}} [[Каракас]], [[Венесуэла]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Мінск]], [[Беларусь]] * {{Сцяг Расіі}} [[Масква]], [[Расія]] * {{Сцяг Кітая}} [[Пекін]], [[Кітай]] * {{Сцяг ПАР}} [[Прэторыя]], [[ПАР|Паўднёвая Афрыка]] * {{Сцяг Паўднёвай Карэі}} [[Сеул]], [[Паўднёвая Карэя]] == Славутасці == * [[Музей дываноў (Іран)|Музей дываноў]] * [[Святая Марыя (станцыя метро)]] == Вядомыя асобы == * [[Эдман Айвазян]] (1932—2020) — іранскі і брытанскі [[мастак]] армянскага паходжання. * [[Алеві Базорг]] (1904—1997) — іранскі [[пісьменнік]], [[публіцыст]]. * [[Фаціма Рахбар]] (1964—2020) — іранскі [[палітык]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Tehran|выгляд=міні}} * [http://www.tehran.ir/Default.aspx?alias=www.tehran.ir/en Афіцыйны сайт мерыі] {{ref-en}} {{Гарады Ірана}} {{Сталіцы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Ірана]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Тэгеран| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 1frmuym7h30xzr9o4cjbl83k4r0zcqe 0 10783 5149038 4888393 2026-05-30T22:44:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149038 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вулька Папінская |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 05|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 09|lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Драгічынскі |сельсавет = Папінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242988043 }} '''Ву́лька Папі́нская'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vuĺka Papinskaja}}, {{lang-ru|Вулька Попинская}}) — [[вёска]] ў [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Папінскі сельсавет|Папінскага сельсавета]]. == Гісторыя == Перад вайной у вёсцы жыло 598 чалавек у 120 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/795 Вулька Попинская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306014910/http://db.narb.by/search/795 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў лютым 1944 года гітлераўцамі было спалена 116 дамоў, забіта 5 чалавек<ref name="Бер"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Папінскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Папінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Драгічынскага раёна]] i9c8exr9e0dvy2ztshpb2bxbgnnw9ah 0 10784 5149089 4888394 2026-05-31T07:02:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149089 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вялікі Лес}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вялікі Лес |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 02|lat_sec = 12 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 03|lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Драгічынскі |сельсавет = Папінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 1644 |паштовы індэкс = 225843 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242987914 }} '''Вялі́кі Лес'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialiki Lies}}, {{lang-ru|Великий Лес}}) — [[вёска]] ў [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Папінскі сельсавет|Папінскага сельсавета]]. == Гісторыя == Перад вайной у вёсцы жыло 291 чалавек у 58 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/607 Великий лес] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306135011/http://db.narb.by/search/607 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў маі 1944 года гітлераўцамі было спалена 51 дамоў, забіта 30 чалавек<ref name="Бер"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Папінскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Папінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Драгічынскага раёна]] r6e083n2uh5r69am1xx84e7e7r19o8v 0 15017 5148819 5148616 2026-05-30T16:37:19Z Omarius257 161516 /* */ Памылкі ў назвах планет выпраўлены. 5148819 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solar System True Color BE.png|thumb|right|400px|Сонечная сістэма (маштаб не захаваны)]] '''Сонечная сістэма''' — [[зорная сістэма]], якая складаецца з [[Сонца]] і яго [[планетная сістэма|планетнай сістэмы]] і якая ўключае ў сябе ўсе натуральныя [[касмічныя аб'екты]], якія абарочваюцца вакол Сонца: [[планета|планеты]] і іх [[Спадарожнік (космас)|спадарожнікі]], а таксама малыя целы — [[астэроід]]ы, [[метэароід]]ы, [[камета|каметы]], [[касмічны пыл]]. У Сонцы сканцэнтравана пераважная частка ўсёй масы сістэмы (каля 99,866 %), яно ўтрымлівае сваім прыцягненнем планеты і іншыя целы, якія належаць да Сонечнай сістэмы. Чатыры найбуйнейшыя аб'екты — газавыя гіганты — складаюць 99 % астатняй масы (пры гэтым большая частка прыпадае на [[планета Юпітэр|Юпітэр]] і [[Сатурн (планета)|Сатурн]] — каля 90 %). == Склад і структура == === Сонца === Цэнтральным аб'ектам Сонечнай сістэмы з'яўляецца [[Сонца]] — зорка [[Галоўная паслядоўнасць|галоўнай паслядоўнасці]], [[жоўты карлік]] [[спектральны клас|спектральнага класа]] G2V. Сонца ўтрымлівае сваім прыцягненнем планеты і іншыя целы, што належаць да яе. === Планеты, спадарожнікі планет, карлікавыя планеты === Большасць буйных аб'ектаў, якія абарочваюцца вакол Сонца, рухаюцца практычна ў адной плоскасці, названай плоскасцю [[Экліптыка|экліптыкі]]. Да Сонечнай сітэмы належаць: :планеты зямной групы: :* [[планета Меркурый|Меркурый]] :* [[планета Венера|Венера]] :* [[Планета Зямля|Зямля]] :* [[планета Марс|Марс]] : планеты-гіганты: :* [[планета Юпітэр|Юпітэр]] :* [[Планета Сатурн|Сатурн]] :* [[планета Уран|Уран]] :* [[планета Нептун|Нептун]] Усе планеты і большасць іншых аб'ектаў абарочваюцца вакол Сонца ў адным кірунку з вярчэннем Сонца (супраць гадзіннікавай стрэлкі, калі глядзець з боку паўночнага полюса Сонца). Ёсць выключэнні, такія як [[камета Галея]]. Самай вялікай кутняй хуткасцю валодае [[Планета Меркурый|Меркурый]] — ён паспявае здзейсніць поўны абарот вакол Сонца ўсяго за 88 зямных сутак. А для самой аддаленай планеты — [[планета Нептун|Нептуна]] — перыяд абароту складае 165 зямных гадоў. Большая частка планет круціцца вакол сваёй восі ў той жа бок, што і абарочваецца вакол Сонца. Выключэнні складаюць [[Венера (планета)|Венера]] і [[планета Уран|Уран]], прычым Уран круціцца практычна «лежачы на боку» (нахіл восі каля 90°). Для нагляднай дэманстрацыі кручэння выкарыстоўваецца спецыяльны прыбор — [[тэлурый]]. Шматлікія мадэлі Сонечнай сістэмы ўмоўна паказваюць арбіты планет праз роўныя прамежкі, аднак у рэчаіснасці, за малым выключэннем, чым далей планета або пояс ад Сонца, тым большая адлегласць паміж яе арбітай і арбітай папярэдняга аб'екта. Напрыклад, Венера прыблізна на 0,33 а. а. далей ад Сонца, чым Меркурый, у той час як Сатурн на 4,3 [[Астранамічная адзінка|а. а.]] далей Юпітэра, а Нептун на 10,5 а. а. далей Урана. Былі спробы вывесці карэляцыі паміж арбітальнымі адлегласцямі (напрыклад, правіла Тыцыуса — Бодэ), але ні адна з тэорый не стала агульнапрынятай. Арбіты аб'ектаў вакол Сонца апісваюцца [[Законы Кеплера|законамі Кеплера]]. Згодна з імі, кожны аб'ект абарочваецца па эліпсу, у адным з фокусаў якога знаходзіцца Сонца. У больш блізкіх да Сонца аб'ектаў (з меншай вялікай паўвоссю) большая вуглавая хуткасць вярчэння, таму карацей перыяд абароту (год). На эліптычнай арбіце адлегласць аб'екта ад Сонца змяняецца на працягу яго года. Бліжэйшы да Сонца пункт арбіты аб'екта называецца [[перыгелій]], найбольш аддалены — [[афелій]]. Кожны аб'ект рухаецца хутчэй за ўсё ў сваім перыгеліі і павольней за ўсё ў афеліі. Арбіты планет блізкія да круга. Большасць планет Сонечнай сістэмы валодаюць уласнымі падначаленымі сістэмамі. Многія акружаны [[Спадарожнік (космас)|спадарожнікамі]], некаторыя са спадарожнікаў па памеры пераўзыходзяць Меркурый. Большасць буйных спадарожнікаў знаходзяцца ў сінхронным вярчэнні, з адным бокам, пастаянна павернутым да планеты. Чатыры найбуйнейшыя планеты — газавыя гіганты, валодаюць таксама кольцамі, тонкімі палосамі маленькіх часціц, якія абарочваюцца па вельмі блізкіх арбітах практычна ва ўнісон. [[Карлікавая планета]] — аб'ект шарападобнай формы, які рухаецца па геліяцэнтрычнай арбіце, але які не расчысціў прылеглую прастору. === Малыя целы Сонечнай сістэмы === {{main|Малыя целы Сонечнай сістэмы}} Цела Сонечнай сістэмы, якое абарачаецца вакол Сонца і не з’яўляецца планетай, карлікавай планетай ці іх спадарожнікам, называюць малым целам. Да малых цел Сонечнай сістэмы адносяцца: [[астэроіды]] (малыя планеты), метэорныя і метэарытныя целы, [[камета|каметы]]. Арбіты планет блізкія да круга, але многія каметы, астэроіды і аб'екты пояса Койпера маюць моцна выцягнутыя эліптычныя арбіты. [[Камета|Каметы]] і аб'екты [[Пояс Койпера|пояса Койпера]] часта валодаюць вялікімі вугламі нахілу да гэтай плоскасці. == Арбітальны рух і сутачнае вярчэнне планет == === Арбітальны рух планет === Усе планеты абарочваюцца вакол Сонца ў адным кірунку, па эліптычных арбітах з невялікім [[эксцэнтрысітэт]]ам і малым нахілам да [[Плоскасць экліптыкі|плоскасці экліптыкі]], г. зн. плоскасці арбіты Зямлі. Самай вялікай [[вуглавая хуткасць|вуглавой хуткасцю]] валодае Меркурый, які робіць поўны абарот за 88 зямных сутак. Для самай далёкай нармальнай планеты — [[Планета Нептун|Нептуна]] — арбітальны перыяд складае 165 гадоў. Плутон, які раней лічыўся планетай, мае анамальна вялікія значэнні эксцэнтрысітэту (0,25) і нахілу арбіты (17,1°). У выніку, каля [[перыгелій|перыгелія]] ён апынаецца бліжэй да Сонца, чым Нептун. Арбітальны рух Плутона і Нептуна знаходзіцца ў [[рэзананс]]е 2:3 — два абарачэнні Плутона адпавядаюць часу трох абаротаў Нептуна. === Сутачнае вярчэнне планет === Большая частка планет верціцца вакол сваёй восі ў такім самым кірунку, што і іх рух вакол Сонца. Выняткамі з’яўляюцца [[Планета Венера|Венера]] і [[Планета Уран|Уран]], прычым Уран верціцца амаль «на боку», г. зн. перпендыкулярна плоскасці арбіты. === Параўнальная табліца асноўных параметраў планет === Усе параметры ніжэй паказаныя адносна іх значэнняў для Зямлі: {| class="toccolours" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" style="text-align: center; border-collapse: collapse;" |+ align="bottom" style="text-align: left;" | ^* Абсалютныя значэнні прыведзеныя ў артыкуле [[Планета Зямля|Зямля]].<br /> ^**Планета верціцца ў кірунку, процілеглым яе арбітальнаму руху.<br /> ^***Пасля адкрыцця ў 1930 годзе [[Міжнародны астранамічны саюз|Міжнародны Астранамічны Саюз]] класіфікаваў Плутон як планету. Аднак у 2006 г. Плутон быў пазбаўлены гэтага статусу і перакласіфікаваны ў малыя планеты. |- bgcolor="#ccccff" ! Планета ! Экватарыяльны<br />дыяметр<br />(зямных дыяметраў) ! Маса<br />(зямных мас) ! Арбітальны<br />радыус<br />([[астранамічная адзінка|а. а.]]) ! Арбітальны<br />перыяд<br />(гадоў) ! Суткі<br />(зямных сутак) ! [[Спадарожнік (космас)|Спадарожнік]]і |- | [[Планета Меркурый|Меркурый]] | align="center" | 0,382 | align="center" | 0,06 | align="center" | 0,38 | align="center" | 0,241 | align="center" | 58,6 | align="center" | няма |- | [[Планета Венера|Венера]] | align="center" | 0,949 | align="center" | 0,82 | align="center" | 0,72 | align="center" | 0,615 | align="center" | 243^** | align="center" | няма |- | [[Планета Зямля|Зямля]]^* | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|1]] |- | [[Планета Марс|Марс]] | align="center" | 0,53 | align="center" | 0,11 | align="center" | 1,52 | align="center" | 1,88 | align="center" | 1,03 | align="center" | [[Спадарожнікі Марса|2]] |- | [[Планета Юпітэр|Юпітэр]] | align="center" | 11,2 | align="center" | 318 | align="center" | 5,20 | align="center" | 11,86 | align="center" | 0,414 | align="center" | [[Спадарожнікі Юпітэра|63]] |- | [[Планета Сатурн|Сатурн]] | align="center" | 9,41 | align="center" | 95 | align="center" | 9,54 | align="center" | 29,46 | align="center" | 0,426 | align="center" | [[Спадарожнікі Сатурна|60]] |- | [[Планета Уран|Уран]] | align="center" | 3,98 | align="center" | 14,6 | align="center" | 19,22 | align="center" | 84,01 | align="center" | 0,718^** | align="center" | [[Спадарожнікі Урана|27]] |- | [[Планета Нептун|Нептун]] | align="center" | 3,81 | align="center" | 17,2 | align="center" | 30,06 | align="center" | 164,79 | align="center" | 0,671 | align="center" | [[Спадарожнікі Нептуна|13]] |- | [[малая планета Плутон|Плутон]]^*** | align="center" | 0,24 | align="center" | 0,0017 | align="center" | 39,5 | align="center" | 248,5 | align="center" | 6.5^** | align="center" | [[Спадарожнікі Плутона|3]] |} [[Выява:Solar system scale.jpg|thumb|upright=2|center|Прыблізныя суадносіны памераў планет і Сонца]] == Паходжанне Сонечнай сістэмы == {{Асноўны артыкул|Паходжанне Сонечнай сістэмы}} Паводле сучаснай думкі, Сонечная сістэма сфарміравалася каля 5 мільярдаў гадоў таму ў выніку акрэцыі газапылавога воблака. Ідэя аб утварэнні Сонца і планет з рэчыва адзінай газавай туманнасці ўпершыню была сфармулявана [[І. Кант]]ам у 1755 г. і дапрацавана [[П’ер-Сімон Лаплас|П. Лаплас]]ам у 1796 г. Паводле гэтай гіпотэзы, Сонечная сістэма ўтварылася з вярчальнага гарачага газавага воблака, якое сціскалася пад уздзеяннем гравітацыі і распадалася на фрагменты. Аднак гэта гіпотэза была непераканаўчай з-за мноства супярэчнасцей. Астрафізік [[Джэймс Джынс]] у 1919 г. прапанаваў гіпотэзу, паводле якой планетнае рэчыва было «вырванае» з Сонца пад уздзеяннем зоркі, якая блізка прайшла ад яго. Вырванае сонечнае рэчыва распалася на асобныя часткі, з якіх утварыліся планеты. Даныя фізіка-хімічных даследаванняў метэарытаў і зямных парод падказвалі, што гэтыя целы ўтварыліся не з газавых згусткаў, а з цвёрдага рэчыва. У 1944 г. сістэматычнай распрацоўкай тэорыі ўтварэння планет з цвёрдых часцінак калясонечнага дапланетнага воблака заняўся [[Ота Юльевіч Шміт|О. Шміт]]. Гэтая тэорыя развіваецца і ў наш час. == «Адкрыццё» і даследаванне Сонечнай сістэмы == Тая акалічнасць, што назіраць рухі нябесных свяцілаў чалавек быў вымушаны з паверхні, якая верціцца вакол сваёй восі і рухаецца па арбіце Зямлі, на працягу шматлікіх стагоддзяў перашкаджала ўсведамленню структуры Сонечнай сістэмы. [[Рух Сонца і планет па нябеснай сферы|Бачныя рухі Сонца і планет]] успрымаліся як іх сапраўдныя рухі вакол нерухомай Зямлі. === Геацэнтрычная і геліяцэнтрычная сістэмы === На працягу доўгага часу панавальнай была ''геацэнтрычная'' мадэль, у адпаведнасці з якой у цэнтры сусвету нерухомая Зямля, а вакол яе па досыць складаных законах рухаюцца ўсе нябесныя целы. Найбольш падрабязна гэтая сістэма была распрацавана [[Клаўдзій Пталамей|Пталамеем]] (адсюль «пталамеева сістэма»); у гэтым выглядзе яна дазваляла з даволі высокай дакладнасцю апісваць назіраныя рухі свяцілаў. Найважнейшы прарыў у разуменні сапраўднай будовы Сонечнай сістэмы адбыўся ў [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]], калі [[Мікалай Капернік]] распрацаваў ''геліяцэнтрычную'' сістэму свету. У яе аснове ляжалі наступныя цверджанні: * у цэнтры сусвету знаходзіцца Сонца, а не Зямля; * шарападобная Зямля круціцца вакол сваёй восі, і гэта кручэнне тлумачыць уяўны сутачны рух усіх свяцілаў; * Зямля, як і ўсе іншыя планеты, круцiцца вакол Сонца па акружнасці, і гэта кручэнне тлумачыць бачны рух Сонцы сярод зорак; * усё рухі ўяўляюцца ў выглядзе камбінацыі раўнамерных кругавых рухаў; * уяўныя [[прамы рух планеты|прамыя]] і [[папятны рух планеты|папятныя]] рухі планет належаць не ім, а Зямлі. == Галактычная арбіта == [[Выява:Milky way galaxy bel.png|thumb|upright=1.5|right|Становішча Сонца ў нашай Галактыцы]] Сонечная сістэма з’яўляецца часткай [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] — спіральнай [[галактыка|галактыкі]], якая мае дыяметр каля 30 тысяч [[парсек]] (або 100 тысяч [[светлавы год|светлавых гадоў]]) і складаецца з прыблізна 200 мільярдаў зорак. Мы жывем недалёка ад плоскасці сіметрыі галактычнага дыску (на 20—25 парсекаў вышэй, «паўночней» за яго) і на адлегласці каля 8 тысяч парсекаў (27 тысяч светлавых гадоў) ад галактычнага цэнтра (т. ч. практычна на паўдарогі ад цэнтра Галактыкі да яе краю), на ўскраіне [[рукаў Арыёна|рукава Арыёна]] — аднаго з [[спіральны рукаў|спіральных рукавоў]] Млечнага Шляху. Сонца круціцца вакол галактычнага цэнтра па амаль кругавой арбіце з хуткасцю каля 220 км/г і робіць поўнае абарачэнне за 226 мільёнаў гадоў. Гэты прамежак часу завецца ''галактычным годам''. Акрамя кругавога руху па арбіце, Сонечная сістэма робіць вертыкальныя ваганні адносна галактычнай плоскасці, перасякаючы яе кожныя 30—35 мільёнаў гадоў і апыняючыся то ў паўночным, то ў паўднёвым галактычным паўшар'і.<ref name="Ask an astronomer">[http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=402 Ask an astronomer]</ref><ref>[http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/diskdyn.html Dynamics in Disk Galaxies]</ref><ref name="Galactic Dynamics">{{Cite web |url=http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |title=Galactic Dynamics |access-date=17 ліпеня 2008 |archive-date=9 кастрычніка 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061009215948/http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |url-status=dead }}</ref> == Сонечная сістэма і міжзоркавае рэчыва == Міжзоркавае асяроддзе ў наваколлях Сонечнай сістэмы неаднароднае. Назіранні паказваюць, што Сонца рухаецца з хуткасцю каля 25 км/с скрозь [[Мясцовае міжзоркавае воблака]] і можа пакінуць яго на працягу наступных 10 тысяч гадоў. Вялікую ролю ва ўзаемадзеянні Сонечнай сістэмы з міжзоркавым рэчывам грае [[сонечны вецер]]. Наша планетная сістэма існуе ў вельмі разраджанай «атмасферы» сонечнага ветру — струменю зараджаных часціц (у асноўным [[вадарод]]най і [[гелій|геліевай]] [[плазма|плазмы]]), якія з вялікай хуткасцю выходзяць з [[сонечная карона|сонечнай кароны]]. Сярэдняя хуткасць струменя, назіраная на Зямлі, складае 450 км/с. Па меры выдалення ад Сонца шчыльнасць сонечнага ветру слабее і надыходзіць момант, калі ён больш не можа стрымліваць ціск міжзоркавага рэчыва. Падчас сутыкненняў утвараецца некалькі пераходных абласцей. === Мяжа ўдарнай хвалі === Спачатку сонечны вецер тармозіцца з звышгукавых хуткасцей, робіцца больш шчыльным, цёплым і турбулентным. Момант гэтага пераходу завецца ''мяжой ударнай хвалі'' (termination shock) і знаходзіцца на адлегласці каля 95 [[астранамічная адзінка|а. а.]] ад Сонца. (Па дадзеных, атрыманых з касмічнага апарата [[КА Вояджэр-1|«Вояджэр-1»]], ён перасёк гэту мяжу ў снежні 2004 года.) === Геліясфера і геліяпаўза === Яшчэ прыблізна праз 40 а. а. сонечны вецер сутыкаецца з міжзоркавым рэчывам і канчаткова спыняецца. Гэтая мяжа, якая аддзяляе міжзоркавае асяроддзе ад рэчыва Сонечнай сістэмы, завецца ''геліяпаўзай''. Па форме яна падобная да бурбалкi, выцягнутай ў процілеглы руху Сонца бок. Вобласць прасторы, абмежаваная геліяпаўзай, завецца ''геліясферай''. Паводле дадзеных апаратаў «Вояджэр» геліяпаўза з паўднёвага боку бліжэйшая, чым з паўночнага (73 і 85 а. а., адпаведна). Дакладныя прычыны гэтага пакуль невядомыя; паводле першых здагадак, асіметрычнасць геліяпаўзы можа быць выкліканая дзеяннем звышслабых магнітных палёў у міжзоркавай прасторы [[Млечны Шлях|Галактыкі]]. === Галаўная ўдарная хваля === На іншым боку геліяпаўзы, на адлегласці парадку 230 а. а. ад Сонца, уздоўж ''галаўной ударнай хвалі'' (bow shock) адбываецца тармажэнне з звышгукавых хуткасцей міжзоркавага рэчыва, што пранікае ў Сонечную сістэму. === Мяжа Сонечнай сістэмы === Пытанне аб тым, дзе менавіта сканчаецца Сонечная сістэма і пачынаецца міжзоркавая прастора, неадназначнае, паколькі звязанае з вобласцямі ўплыву дзвюх розных з'яў — сонечнага ветру і сонечнага [[прыцягненне|прыцягнення]]. Нават далёка за межамі геліапаўзы Сонца здольнае ўтрымліваць сваім прыцягненнем іншыя аб'екты — аж да [[воблака Оарта]], што цягнецца амаль на [[светлавы год]]. == Каланізацыя Сонечнай сістэмы == Практычнае значэнне каланізацыі абумоўлена неабходнасцю забяспечыць нармальнае існаванне і развіццё чалавецтва. З цягам часу рост насельніцтва Зямлі, экалагічныя і кліматычныя змены могуць стварыць сітуацыю, калі недахоп прыдатнай для пражывання тэрыторыі паставіць пад пагрозу далейшае існаванне і развіццё зямной цывілізацыі. Таксама да неабходнасці засялення іншых аб'ектаў Сонечнай сістэмы можа прывесці і дзейнасць чалавека: эканамічная або геапалітычная сітуацыя на планеце; глабальная катастрофа, выкліканая прымяненнем зброі масавага паражэння; знясіленне прыродных рэсурсаў планеты і іншыя фактары. У рамках ідэі каланізацыі Сонечнай сістэмы неабходна разгледзець т. зв. «тэрафарміраванне» ({{lang-la|terra}} — зямля і {{lang-la2|forma}} — выгляд) — пераўтварэнне кліматычных умоў планеты, спадарожніка ці ж іншага касмічнага цела для стварэння або змены атмасферы, тэмпературы і экалагічных умоў у стан, прыдатны для пражывання зямных жывёл і раслін. Сёння гэтая задача прадстаўляе ў асноўным тэарэтычную цікавасць, але ў будучыні можа атрымаць развіццё і на практыцы. У якасці аб'ектаў, найбольш прыдатных для засялення іх каланістамі з Зямлі, у першую чаргу разглядаюцца [[планета Марс|Марс]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Sibling Rivalry: A Mars/Earth Comparison |access-date=30 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |archivedate=29 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Астатнія аб'екты могуць быць таксама ператвораныя для пражывання на іх людзей, аднак ажыццявіць гэта будзе значна цяжэй як праз умовы, што пануюць на гэтых планетах, так і праз шэраг іншых фактараў (напрыклад, адсутнасць магнітнага поля, празмерная аддаленасць ці ж набліжанасць да Сонца ў выпадку з [[Меркурый|Меркурыем]]). Пры каланізацыі і тэрафарміраванні планет неабходна будзе ўлічваць наступнае: велічыня [[Паскарэнне вольнага падзення|паскарэння вольнага падзення]]<ref name="link1">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Lunine, Raymond, Quinn High-resolution simulations of the final assembly of Earth-like planets 2: water delivery and planetary habitability |access-date=30 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |archivedate=29 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>, аб'ём прыманай сонечнай энергіі<ref>{{Cite web |url=http://www.solstation.com/habitable.htm |title=Stars and Habitable Planets |access-date=30 красавіка 2014 |archive-date=1 кастрычніка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081001194624/http://www.solstation.com/habitable.htm |url-status=dead }}</ref>, наяўнасць вады<ref name="link1" />, узровень радыяцыі (радыяцыйны фон)<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11536831&dopt=AbstractPlus Sheldon, Kasting, Whittet Ultraviolet radiation from F and K stars and implications for planetary habitability. Orig Life Evol Biosph. (August, 27, 1997)]</ref>, характар паверхні, ступень пагрозы сутыкнення планеты з астэроідам і іншымі малымі целамі Сонечнай сістэмы. == Галактычная арбіта == Сонечная сістэма з’яўляецца часткай [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] — [[Спіральная галактыка|спіральнай галактыкі]], якая мае дыяметр каля 30 тысяч [[парсек]] (або 100 тысяч [[светлавы год|светлавых гадоў]]) і складаецца з прыблізна 200 млрд зорак. Сонечная сістэма размешчана паблізу плоскасці сіметрыі галактычнага дыска (на 20-25 парсек вышэй, гэта значыць на поўнач ад яго), на адлегласці каля 8 тысяч парсек (27 тысяч светлавых гадоў) ад галактычнага цэнтра (практычна на роўнай адлегласці ад цэнтра Галактыкі і яе края), на ўскраіне рукава Арыёна — аднаго з галактычных рукавоў Млечнага Шляху. Сонца круціцца вакол галактычнага цэнтра па амаль кругавой арбіце з хуткасцю каля {{s|254 км/с}}<ref>{{cite web|url=http://www.bogachevv.ru/2011/04/образование-галактик/|title=Образование галактик|date=17 апреля 2011|publisher=Теории. Богачев В. И.|accessdate=2011-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130731082348/http://www.bogachevv.ru/2011/04/%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA/|archivedate=31 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|title=Deriving the Galactic Mass from the Rotation Curve|publisher=Interstellar Medium and the Milky Way|lang=en|accessdate=2011-10-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/64vJThJVF?url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|archivedate=24 студзеня 2012|url-status=live}}</ref> (удакладнена ў 2009 г.) і здзяйсняе поўны абарот прыкладна за 230 млн гадоў. Гэты прамежак часу завецца галактычным годам. Сонечны апекс (напрамак шляху Сонца праз міжзоркавую прастору) размешчаны ў [[Сузор’е Геркулес|сузор'і Геркулеса]] ў кірунку бягучага становішча яркай зоркі [[Вега]]. Акрамя кругавога руху па арбіце, Сонечная сістэма робіць вертыкальныя ваганні адносна галактычнай плоскасці, перасякаючы яе кожныя 30-35 млн гадоў і апыняючыся то ў паўночным, то ў паўднёвым галактычнай паўшар'і<ref name="Ask an astronomer"/><ref name="Galactic Dynamics"/>. Месцазнаходжанне Сонечнай сістэмы ў галактыцы, верагодна, уплывае на эвалюцыю жыцця на Зямлі. Яе арбіта практычна круглая; і хуткасць прыкладна роўная хуткасці спіральных рукавоў, што азначае, што яна праходзіць скрозь іх надзвычай рэдка. Гэта дае Зямлі працяглыя перыяды міжзоркавай стабільнасці для развіцця жыцця, так як спіральныя рукавы валодаюць значнай канцэнтрацыяй патэнцыяльна небяспечных звышновых. Сонечная сістэма таксама знаходзіцца на значнай адлегласці ад перапоўненых зоркамі наваколляў галактычнага цэнтра. Каля цэнтра гравітацыйныя ўздзеянні суседніх зорак маглі абурыць аб'екты воблака Оарта і накіраваць мноства камет ва ўнутраную Сонечную сістэму, выклікаўшы сутыкненні з катастрафічнымі наступствамі для жыцця на Зямлі. Інтэнсіўнае выпраменьванне галактычнага цэнтра таксама магло паўплываць на развіццё высокаарганізаванага жыцця. Некаторыя навукоўцы высоўваюць гіпотэзу, што, нягледзячы на спрыяльнае размяшчэнне Сонечнай сістэмы, нават на працягу апошніх 35 000 гадоў жыццё на Зямлі падвяргалася ўздзеянню звышновых, якія маглі выкідваць часціцы радыеактыўнага пылу і вялікія каметападобныя аб'екты. === Наваколлі === [[Файл:Universe Reference Map Part 2 ru.jpg|thumb|left|Бліжэйшыя зоркі]] Непасрэдная галактычнае наваколле Сонечнай сістэмы вядомае як Мясцовае міжзоркавае воблака. Гэта больш шчыльны ўчастак вобласці разрэджанага газу Мясцовая бурбалка — поласці ў міжзоркавым асяроддзі працягласцю прыкладна 300 св. гадоў, якая мае форму пясочнага гадзінніка. Бурбалка запоўнена высокатэмпературнай [[плазма]]й; гэта значыць, што бурбалка ўтварылася ў выніку выбуху некалькіх нядаўніх звышновых. Адносна няшмат зорак у межах дзесяці св. гадоў {{s|(95 трлн км)}} ад Сонца. Бліжэйшай з’яўляецца трайная зорная сістэма Альфа Цэнтаўра, на аддаленні прыкладна 4,3 св. гадоў. Альфа Цэнтаўра A і B — цесная падвойная сістэма блізкіх па характарыстыках Сонца зорак, у той час як маленькі чырвоны карлік Альфа Цэнтаўра C (таксама вядомы як [[Проксіма Цэнтаўра]]) абарочваецца вакол гэтай пары на адлегласці 0,2 св. гадоў. Наступнымі бліжэйшымі зоркамі з’яўляюцца чырвоныя карлікі зорка Барнарда (5,9 св. гадоў), Вольф 359 (7,8 св. гадоў) і Лаланд 21185 (8,3 св. гадоў). Найбуйнейшая зорка ў межах дзесяці светлавых гадоў — [[Сірыус]], яркая зорка [[галоўная паслядоўнасць|галоўнай паслядоўнасці]] з масай прыкладна ў дзве масы Сонца і кампаньёнам, белым карлікам пад назвай Сірыус B. Сірыус знаходзіцца на адлегласці 8,6 св. гадоў. Тыя сістэмы ў межах дзесяці светлавых гадоў, што засталіся, — падвойная сістэма чырвоных карлікаў Лейтэ 726-8 (8,7 св. гадоў) і адзіночны чырвоны карлік Рос 154 (9,7 св. гадоў). Бліжэйшая сістэма карычневых карлікаў — Лумана 16, знаходзіцца на адлегласці 6,59 светлавых гадоў. Бліжэйшая адзінкавая падобная Сонца зорка — Таў Кіта, знаходзіцца на адлегласці 11,9 св. гадоў. Валодае прыкладна 80 працэнтамі масы Сонца, але толькі 60 працэнтамі яе яркасці. Бліжэйшая вядомая экзапланета знаходзіцца ў найбольш блізкай ж да нас зорнай сістэме Альфа Цэнтаўра, якая знаходзіцца на адлегласці 4,3 св. гадоў. Адзіная пацверджаная планета ў сістэме — Альфа Цэнтаўра B b, з масай прыкладна ў 1,1 масы Зямлі і перыядам звароту за ўсё ў 3,2 дня. {{wide image|Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|2000px|Дыяграма размяшчэння Зямлі і Сонечнай сістэмы ў [[Метагалактыка|назіранай]] частцы [[Сусвет]]у. (''[[:Файл:Earth's Location in the Universe SMALLER (JPEG).jpg|Націсніце сюды для прагляду альтэрнатыўнай выявы]].'')}} == Галерэя == {{main|Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}} У гэтым раздзеле прыведзены целы Сонечнай сістэмы, адабраныя па памерах і якасці іх выяваў і адсартаваныя у парадку змяншэння аб'ёму. Некаторыя буйныя аб'екты Сонечнай сістэмы не ўнесены у спіс (напрыклад, [[Эрыс (карлікавая планета)|Эрыс]]), паколькі для іх няма малюнкаў высокай якасці. {{SolarSummary}} == Гл. таксама == * [[Пояс астэроідаў]] * [[Пояс Койпера]] * [[Воблака Оарта]] * [[(90377) Седна|Седна]] * [[(50000) Квавар|Кваоар]] * [[(20000) Варуна|Варуна]] * [[(28978) Іксіён|Іксіён]] * [[(90482) Орк|Орк]] ==Зноскі== {{Reflist}} == Літаратура == * Астраномія: вучэбны дапаможнік для 11 кл. агул.-адукац. устаноў з беларускай моввай навучання / І. В. Галуза, У. А. Голубеў, А. А. Шымбалеў — 2-е выд. — Мн.: Народная асвета, 2009. — 214 с. ISBN 978-985-03-1084-2 * {{Крыніцы/БелЭн|15|Со́нечная сістэ́ма|Шымбалёў А. А.|83—84}} {{Сонечная сістэма}} {{Сістэмалогія}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сонечная сістэма| ]] [[Катэгорыя:Зорныя сістэмы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] hujy26kjlgdovmhfrcrhsr15qprvtqu 5148822 5148819 2026-05-30T16:48:57Z JerzyKundrat 174 Адкат праўкі [[Special:Diff/5148819|5148819]] аўтарства [[Special:Contributions/Omarius257|Omarius257]] ([[User talk:Omarius257|размовы]]) 5148822 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solar System true color.jpg|міні|Сонечная сістэма (маштаб не захаваны)]] '''Сонечная сістэма''' — [[зорная сістэма]], якая складаецца з [[Сонца]] і яго [[планетная сістэма|планетнай сістэмы]] і якая ўключае ў сябе ўсе натуральныя [[касмічныя аб'екты]], якія абарочваюцца вакол Сонца: [[планета|планеты]] і іх [[Спадарожнік (космас)|спадарожнікі]], а таксама малыя целы — [[астэроід]]ы, [[метэароід]]ы, [[камета|каметы]], [[касмічны пыл]]. У Сонцы сканцэнтравана пераважная частка ўсёй масы сістэмы (каля 99,866 %), яно ўтрымлівае сваім прыцягненнем планеты і іншыя целы, якія належаць да Сонечнай сістэмы. Чатыры найбуйнейшыя аб'екты — газавыя гіганты — складаюць 99 % астатняй масы (пры гэтым большая частка прыпадае на [[планета Юпітэр|Юпітэр]] і [[Сатурн (планета)|Сатурн]] — каля 90 %). == Склад і структура == === Сонца === Цэнтральным аб'ектам Сонечнай сістэмы з'яўляецца [[Сонца]] — зорка [[Галоўная паслядоўнасць|галоўнай паслядоўнасці]], [[жоўты карлік]] [[спектральны клас|спектральнага класа]] G2V. Сонца ўтрымлівае сваім прыцягненнем планеты і іншыя целы, што належаць да яе. === Планеты, спадарожнікі планет, карлікавыя планеты === Большасць буйных аб'ектаў, якія абарочваюцца вакол Сонца, рухаюцца практычна ў адной плоскасці, названай плоскасцю [[Экліптыка|экліптыкі]]. Да Сонечнай сітэмы належаць: :планеты зямной групы: :* [[планета Меркурый|Меркурый]] :* [[планета Венера|Венера]] :* [[Планета Зямля|Зямля]] :* [[планета Марс|Марс]] : планеты-гіганты: :* [[планета Юпітэр|Юпітэр]] :* [[Планета Сатурн|Сатурн]] :* [[планета Уран|Уран]] :* [[планета Нептун|Нептун]] Усе планеты і большасць іншых аб'ектаў абарочваюцца вакол Сонца ў адным кірунку з вярчэннем Сонца (супраць гадзіннікавай стрэлкі, калі глядзець з боку паўночнага полюса Сонца). Ёсць выключэнні, такія як [[камета Галея]]. Самай вялікай кутняй хуткасцю валодае [[Планета Меркурый|Меркурый]] — ён паспявае здзейсніць поўны абарот вакол Сонца ўсяго за 88 зямных сутак. А для самой аддаленай планеты — [[планета Нептун|Нептуна]] — перыяд абароту складае 165 зямных гадоў. Большая частка планет круціцца вакол сваёй восі ў той жа бок, што і абарочваецца вакол Сонца. Выключэнні складаюць [[Венера (планета)|Венера]] і [[планета Уран|Уран]], прычым Уран круціцца практычна «лежачы на боку» (нахіл восі каля 90°). Для нагляднай дэманстрацыі кручэння выкарыстоўваецца спецыяльны прыбор — [[тэлурый]]. Шматлікія мадэлі Сонечнай сістэмы ўмоўна паказваюць арбіты планет праз роўныя прамежкі, аднак у рэчаіснасці, за малым выключэннем, чым далей планета або пояс ад Сонца, тым большая адлегласць паміж яе арбітай і арбітай папярэдняга аб'екта. Напрыклад, Венера прыблізна на 0,33 а. а. далей ад Сонца, чым Меркурый, у той час як Сатурн на 4,3 [[Астранамічная адзінка|а. а.]] далей Юпітэра, а Нептун на 10,5 а. а. далей Урана. Былі спробы вывесці карэляцыі паміж арбітальнымі адлегласцямі (напрыклад, правіла Тыцыуса — Бодэ), але ні адна з тэорый не стала агульнапрынятай. Арбіты аб'ектаў вакол Сонца апісваюцца [[Законы Кеплера|законамі Кеплера]]. Згодна з імі, кожны аб'ект абарочваецца па эліпсу, у адным з фокусаў якога знаходзіцца Сонца. У больш блізкіх да Сонца аб'ектаў (з меншай вялікай паўвоссю) большая вуглавая хуткасць вярчэння, таму карацей перыяд абароту (год). На эліптычнай арбіце адлегласць аб'екта ад Сонца змяняецца на працягу яго года. Бліжэйшы да Сонца пункт арбіты аб'екта называецца [[перыгелій]], найбольш аддалены — [[афелій]]. Кожны аб'ект рухаецца хутчэй за ўсё ў сваім перыгеліі і павольней за ўсё ў афеліі. Арбіты планет блізкія да круга. Большасць планет Сонечнай сістэмы валодаюць уласнымі падначаленымі сістэмамі. Многія акружаны [[Спадарожнік (космас)|спадарожнікамі]], некаторыя са спадарожнікаў па памеры пераўзыходзяць Меркурый. Большасць буйных спадарожнікаў знаходзяцца ў сінхронным вярчэнні, з адным бокам, пастаянна павернутым да планеты. Чатыры найбуйнейшыя планеты — газавыя гіганты, валодаюць таксама кольцамі, тонкімі палосамі маленькіх часціц, якія абарочваюцца па вельмі блізкіх арбітах практычна ва ўнісон. [[Карлікавая планета]] — аб'ект шарападобнай формы, які рухаецца па геліяцэнтрычнай арбіце, але які не расчысціў прылеглую прастору. === Малыя целы Сонечнай сістэмы === {{main|Малыя целы Сонечнай сістэмы}} Цела Сонечнай сістэмы, якое абарачаецца вакол Сонца і не з’яўляецца планетай, карлікавай планетай ці іх спадарожнікам, называюць малым целам. Да малых цел Сонечнай сістэмы адносяцца: [[астэроіды]] (малыя планеты), метэорныя і метэарытныя целы, [[камета|каметы]]. Арбіты планет блізкія да круга, але многія каметы, астэроіды і аб'екты пояса Койпера маюць моцна выцягнутыя эліптычныя арбіты. [[Камета|Каметы]] і аб'екты [[Пояс Койпера|пояса Койпера]] часта валодаюць вялікімі вугламі нахілу да гэтай плоскасці. == Арбітальны рух і сутачнае вярчэнне планет == === Арбітальны рух планет === Усе планеты абарочваюцца вакол Сонца ў адным кірунку, па эліптычных арбітах з невялікім [[эксцэнтрысітэт]]ам і малым нахілам да [[Плоскасць экліптыкі|плоскасці экліптыкі]], г. зн. плоскасці арбіты Зямлі. Самай вялікай [[вуглавая хуткасць|вуглавой хуткасцю]] валодае Меркурый, які робіць поўны абарот за 88 зямных сутак. Для самай далёкай нармальнай планеты — [[Планета Нептун|Нептуна]] — арбітальны перыяд складае 165 гадоў. Плутон, які раней лічыўся планетай, мае анамальна вялікія значэнні эксцэнтрысітэту (0,25) і нахілу арбіты (17,1°). У выніку, каля [[перыгелій|перыгелія]] ён апынаецца бліжэй да Сонца, чым Нептун. Арбітальны рух Плутона і Нептуна знаходзіцца ў [[рэзананс]]е 2:3 — два абарачэнні Плутона адпавядаюць часу трох абаротаў Нептуна. === Сутачнае вярчэнне планет === Большая частка планет верціцца вакол сваёй восі ў такім самым кірунку, што і іх рух вакол Сонца. Выняткамі з’яўляюцца [[Планета Венера|Венера]] і [[Планета Уран|Уран]], прычым Уран верціцца амаль «на боку», г. зн. перпендыкулярна плоскасці арбіты. === Параўнальная табліца асноўных параметраў планет === Усе параметры ніжэй паказаныя адносна іх значэнняў для Зямлі: {| class="toccolours" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" style="text-align: center; border-collapse: collapse;" |+ align="bottom" style="text-align: left;" | ^* Абсалютныя значэнні прыведзеныя ў артыкуле [[Планета Зямля|Зямля]].<br /> ^**Планета верціцца ў кірунку, процілеглым яе арбітальнаму руху.<br /> ^***Пасля адкрыцця ў 1930 годзе [[Міжнародны астранамічны саюз|Міжнародны Астранамічны Саюз]] класіфікаваў Плутон як планету. Аднак у 2006 г. Плутон быў пазбаўлены гэтага статусу і перакласіфікаваны ў малыя планеты. |- bgcolor="#ccccff" ! Планета ! Экватарыяльны<br />дыяметр<br />(зямных дыяметраў) ! Маса<br />(зямных мас) ! Арбітальны<br />радыус<br />([[астранамічная адзінка|а. а.]]) ! Арбітальны<br />перыяд<br />(гадоў) ! Суткі<br />(зямных сутак) ! [[Спадарожнік (космас)|Спадарожнік]]і |- | [[Планета Меркурый|Меркурый]] | align="center" | 0,382 | align="center" | 0,06 | align="center" | 0,38 | align="center" | 0,241 | align="center" | 58,6 | align="center" | няма |- | [[Планета Венера|Венера]] | align="center" | 0,949 | align="center" | 0,82 | align="center" | 0,72 | align="center" | 0,615 | align="center" | 243^** | align="center" | няма |- | [[Планета Зямля|Зямля]]^* | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|1]] |- | [[Планета Марс|Марс]] | align="center" | 0,53 | align="center" | 0,11 | align="center" | 1,52 | align="center" | 1,88 | align="center" | 1,03 | align="center" | [[Спадарожнікі Марса|2]] |- | [[Планета Юпітэр|Юпітэр]] | align="center" | 11,2 | align="center" | 318 | align="center" | 5,20 | align="center" | 11,86 | align="center" | 0,414 | align="center" | [[Спадарожнікі Юпітэра|63]] |- | [[Планета Сатурн|Сатурн]] | align="center" | 9,41 | align="center" | 95 | align="center" | 9,54 | align="center" | 29,46 | align="center" | 0,426 | align="center" | [[Спадарожнікі Сатурна|60]] |- | [[Планета Уран|Уран]] | align="center" | 3,98 | align="center" | 14,6 | align="center" | 19,22 | align="center" | 84,01 | align="center" | 0,718^** | align="center" | [[Спадарожнікі Урана|27]] |- | [[Планета Нептун|Нептун]] | align="center" | 3,81 | align="center" | 17,2 | align="center" | 30,06 | align="center" | 164,79 | align="center" | 0,671 | align="center" | [[Спадарожнікі Нептуна|13]] |- | [[малая планета Плутон|Плутон]]^*** | align="center" | 0,24 | align="center" | 0,0017 | align="center" | 39,5 | align="center" | 248,5 | align="center" | 6.5^** | align="center" | [[Спадарожнікі Плутона|3]] |} [[Выява:Solar system scale.jpg|thumb|upright=2|center|Прыблізныя суадносіны памераў планет і Сонца]] == Паходжанне Сонечнай сістэмы == {{Асноўны артыкул|Паходжанне Сонечнай сістэмы}} Паводле сучаснай думкі, Сонечная сістэма сфарміравалася каля 5 мільярдаў гадоў таму ў выніку акрэцыі газапылавога воблака. Ідэя аб утварэнні Сонца і планет з рэчыва адзінай газавай туманнасці ўпершыню была сфармулявана [[І. Кант]]ам у 1755 г. і дапрацавана [[П’ер-Сімон Лаплас|П. Лаплас]]ам у 1796 г. Паводле гэтай гіпотэзы, Сонечная сістэма ўтварылася з вярчальнага гарачага газавага воблака, якое сціскалася пад уздзеяннем гравітацыі і распадалася на фрагменты. Аднак гэта гіпотэза была непераканаўчай з-за мноства супярэчнасцей. Астрафізік [[Джэймс Джынс]] у 1919 г. прапанаваў гіпотэзу, паводле якой планетнае рэчыва было «вырванае» з Сонца пад уздзеяннем зоркі, якая блізка прайшла ад яго. Вырванае сонечнае рэчыва распалася на асобныя часткі, з якіх утварыліся планеты. Даныя фізіка-хімічных даследаванняў метэарытаў і зямных парод падказвалі, што гэтыя целы ўтварыліся не з газавых згусткаў, а з цвёрдага рэчыва. У 1944 г. сістэматычнай распрацоўкай тэорыі ўтварэння планет з цвёрдых часцінак калясонечнага дапланетнага воблака заняўся [[Ота Юльевіч Шміт|О. Шміт]]. Гэтая тэорыя развіваецца і ў наш час. == «Адкрыццё» і даследаванне Сонечнай сістэмы == Тая акалічнасць, што назіраць рухі нябесных свяцілаў чалавек быў вымушаны з паверхні, якая верціцца вакол сваёй восі і рухаецца па арбіце Зямлі, на працягу шматлікіх стагоддзяў перашкаджала ўсведамленню структуры Сонечнай сістэмы. [[Рух Сонца і планет па нябеснай сферы|Бачныя рухі Сонца і планет]] успрымаліся як іх сапраўдныя рухі вакол нерухомай Зямлі. === Геацэнтрычная і геліяцэнтрычная сістэмы === На працягу доўгага часу панавальнай была ''геацэнтрычная'' мадэль, у адпаведнасці з якой у цэнтры сусвету нерухомая Зямля, а вакол яе па досыць складаных законах рухаюцца ўсе нябесныя целы. Найбольш падрабязна гэтая сістэма была распрацавана [[Клаўдзій Пталамей|Пталамеем]] (адсюль «пталамеева сістэма»); у гэтым выглядзе яна дазваляла з даволі высокай дакладнасцю апісваць назіраныя рухі свяцілаў. Найважнейшы прарыў у разуменні сапраўднай будовы Сонечнай сістэмы адбыўся ў [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]], калі [[Мікалай Капернік]] распрацаваў ''геліяцэнтрычную'' сістэму свету. У яе аснове ляжалі наступныя цверджанні: * у цэнтры сусвету знаходзіцца Сонца, а не Зямля; * шарападобная Зямля круціцца вакол сваёй восі, і гэта кручэнне тлумачыць уяўны сутачны рух усіх свяцілаў; * Зямля, як і ўсе іншыя планеты, круцiцца вакол Сонца па акружнасці, і гэта кручэнне тлумачыць бачны рух Сонцы сярод зорак; * усё рухі ўяўляюцца ў выглядзе камбінацыі раўнамерных кругавых рухаў; * уяўныя [[прамы рух планеты|прамыя]] і [[папятны рух планеты|папятныя]] рухі планет належаць не ім, а Зямлі. == Галактычная арбіта == [[Выява:Milky way galaxy bel.png|thumb|upright=1.5|right|Становішча Сонца ў нашай Галактыцы]] Сонечная сістэма з’яўляецца часткай [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] — спіральнай [[галактыка|галактыкі]], якая мае дыяметр каля 30 тысяч [[парсек]] (або 100 тысяч [[светлавы год|светлавых гадоў]]) і складаецца з прыблізна 200 мільярдаў зорак. Мы жывем недалёка ад плоскасці сіметрыі галактычнага дыску (на 20—25 парсекаў вышэй, «паўночней» за яго) і на адлегласці каля 8 тысяч парсекаў (27 тысяч светлавых гадоў) ад галактычнага цэнтра (т. ч. практычна на паўдарогі ад цэнтра Галактыкі да яе краю), на ўскраіне [[рукаў Арыёна|рукава Арыёна]] — аднаго з [[спіральны рукаў|спіральных рукавоў]] Млечнага Шляху. Сонца круціцца вакол галактычнага цэнтра па амаль кругавой арбіце з хуткасцю каля 220 км/г і робіць поўнае абарачэнне за 226 мільёнаў гадоў. Гэты прамежак часу завецца ''галактычным годам''. Акрамя кругавога руху па арбіце, Сонечная сістэма робіць вертыкальныя ваганні адносна галактычнай плоскасці, перасякаючы яе кожныя 30—35 мільёнаў гадоў і апыняючыся то ў паўночным, то ў паўднёвым галактычным паўшар'і.<ref name="Ask an astronomer">[http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=402 Ask an astronomer]</ref><ref>[http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/diskdyn.html Dynamics in Disk Galaxies]</ref><ref name="Galactic Dynamics">{{Cite web |url=http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |title=Galactic Dynamics |access-date=17 ліпеня 2008 |archive-date=9 кастрычніка 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061009215948/http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |url-status=dead }}</ref> == Сонечная сістэма і міжзоркавае рэчыва == Міжзоркавае асяроддзе ў наваколлях Сонечнай сістэмы неаднароднае. Назіранні паказваюць, што Сонца рухаецца з хуткасцю каля 25 км/с скрозь [[Мясцовае міжзоркавае воблака]] і можа пакінуць яго на працягу наступных 10 тысяч гадоў. Вялікую ролю ва ўзаемадзеянні Сонечнай сістэмы з міжзоркавым рэчывам грае [[сонечны вецер]]. Наша планетная сістэма існуе ў вельмі разраджанай «атмасферы» сонечнага ветру — струменю зараджаных часціц (у асноўным [[вадарод]]най і [[гелій|геліевай]] [[плазма|плазмы]]), якія з вялікай хуткасцю выходзяць з [[сонечная карона|сонечнай кароны]]. Сярэдняя хуткасць струменя, назіраная на Зямлі, складае 450 км/с. Па меры выдалення ад Сонца шчыльнасць сонечнага ветру слабее і надыходзіць момант, калі ён больш не можа стрымліваць ціск міжзоркавага рэчыва. Падчас сутыкненняў утвараецца некалькі пераходных абласцей. === Мяжа ўдарнай хвалі === Спачатку сонечны вецер тармозіцца з звышгукавых хуткасцей, робіцца больш шчыльным, цёплым і турбулентным. Момант гэтага пераходу завецца ''мяжой ударнай хвалі'' (termination shock) і знаходзіцца на адлегласці каля 95 [[астранамічная адзінка|а. а.]] ад Сонца. (Па дадзеных, атрыманых з касмічнага апарата [[КА Вояджэр-1|«Вояджэр-1»]], ён перасёк гэту мяжу ў снежні 2004 года.) === Геліясфера і геліяпаўза === Яшчэ прыблізна праз 40 а. а. сонечны вецер сутыкаецца з міжзоркавым рэчывам і канчаткова спыняецца. Гэтая мяжа, якая аддзяляе міжзоркавае асяроддзе ад рэчыва Сонечнай сістэмы, завецца ''геліяпаўзай''. Па форме яна падобная да бурбалкi, выцягнутай ў процілеглы руху Сонца бок. Вобласць прасторы, абмежаваная геліяпаўзай, завецца ''геліясферай''. Паводле дадзеных апаратаў «Вояджэр» геліяпаўза з паўднёвага боку бліжэйшая, чым з паўночнага (73 і 85 а. а., адпаведна). Дакладныя прычыны гэтага пакуль невядомыя; паводле першых здагадак, асіметрычнасць геліяпаўзы можа быць выкліканая дзеяннем звышслабых магнітных палёў у міжзоркавай прасторы [[Млечны Шлях|Галактыкі]]. === Галаўная ўдарная хваля === На іншым боку геліяпаўзы, на адлегласці парадку 230 а. а. ад Сонца, уздоўж ''галаўной ударнай хвалі'' (bow shock) адбываецца тармажэнне з звышгукавых хуткасцей міжзоркавага рэчыва, што пранікае ў Сонечную сістэму. === Мяжа Сонечнай сістэмы === Пытанне аб тым, дзе менавіта сканчаецца Сонечная сістэма і пачынаецца міжзоркавая прастора, неадназначнае, паколькі звязанае з вобласцямі ўплыву дзвюх розных з'яў — сонечнага ветру і сонечнага [[прыцягненне|прыцягнення]]. Нават далёка за межамі геліапаўзы Сонца здольнае ўтрымліваць сваім прыцягненнем іншыя аб'екты — аж да [[воблака Оарта]], што цягнецца амаль на [[светлавы год]]. == Каланізацыя Сонечнай сістэмы == Практычнае значэнне каланізацыі абумоўлена неабходнасцю забяспечыць нармальнае існаванне і развіццё чалавецтва. З цягам часу рост насельніцтва Зямлі, экалагічныя і кліматычныя змены могуць стварыць сітуацыю, калі недахоп прыдатнай для пражывання тэрыторыі паставіць пад пагрозу далейшае існаванне і развіццё зямной цывілізацыі. Таксама да неабходнасці засялення іншых аб'ектаў Сонечнай сістэмы можа прывесці і дзейнасць чалавека: эканамічная або геапалітычная сітуацыя на планеце; глабальная катастрофа, выкліканая прымяненнем зброі масавага паражэння; знясіленне прыродных рэсурсаў планеты і іншыя фактары. У рамках ідэі каланізацыі Сонечнай сістэмы неабходна разгледзець т. зв. «тэрафарміраванне» ({{lang-la|terra}} — зямля і {{lang-la2|forma}} — выгляд) — пераўтварэнне кліматычных умоў планеты, спадарожніка ці ж іншага касмічнага цела для стварэння або змены атмасферы, тэмпературы і экалагічных умоў у стан, прыдатны для пражывання зямных жывёл і раслін. Сёння гэтая задача прадстаўляе ў асноўным тэарэтычную цікавасць, але ў будучыні можа атрымаць развіццё і на практыцы. У якасці аб'ектаў, найбольш прыдатных для засялення іх каланістамі з Зямлі, у першую чаргу разглядаюцца [[планета Марс|Марс]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Sibling Rivalry: A Mars/Earth Comparison |access-date=30 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |archivedate=29 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Астатнія аб'екты могуць быць таксама ператвораныя для пражывання на іх людзей, аднак ажыццявіць гэта будзе значна цяжэй як праз умовы, што пануюць на гэтых планетах, так і праз шэраг іншых фактараў (напрыклад, адсутнасць магнітнага поля, празмерная аддаленасць ці ж набліжанасць да Сонца ў выпадку з [[Меркурый|Меркурыем]]). Пры каланізацыі і тэрафарміраванні планет неабходна будзе ўлічваць наступнае: велічыня [[Паскарэнне вольнага падзення|паскарэння вольнага падзення]]<ref name="link1">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Lunine, Raymond, Quinn High-resolution simulations of the final assembly of Earth-like planets 2: water delivery and planetary habitability |access-date=30 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |archivedate=29 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>, аб'ём прыманай сонечнай энергіі<ref>{{Cite web |url=http://www.solstation.com/habitable.htm |title=Stars and Habitable Planets |access-date=30 красавіка 2014 |archive-date=1 кастрычніка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081001194624/http://www.solstation.com/habitable.htm |url-status=dead }}</ref>, наяўнасць вады<ref name="link1" />, узровень радыяцыі (радыяцыйны фон)<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11536831&dopt=AbstractPlus Sheldon, Kasting, Whittet Ultraviolet radiation from F and K stars and implications for planetary habitability. Orig Life Evol Biosph. (August, 27, 1997)]</ref>, характар паверхні, ступень пагрозы сутыкнення планеты з астэроідам і іншымі малымі целамі Сонечнай сістэмы. == Галактычная арбіта == Сонечная сістэма з’яўляецца часткай [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] — [[Спіральная галактыка|спіральнай галактыкі]], якая мае дыяметр каля 30 тысяч [[парсек]] (або 100 тысяч [[светлавы год|светлавых гадоў]]) і складаецца з прыблізна 200 млрд зорак. Сонечная сістэма размешчана паблізу плоскасці сіметрыі галактычнага дыска (на 20-25 парсек вышэй, гэта значыць на поўнач ад яго), на адлегласці каля 8 тысяч парсек (27 тысяч светлавых гадоў) ад галактычнага цэнтра (практычна на роўнай адлегласці ад цэнтра Галактыкі і яе края), на ўскраіне рукава Арыёна — аднаго з галактычных рукавоў Млечнага Шляху. Сонца круціцца вакол галактычнага цэнтра па амаль кругавой арбіце з хуткасцю каля {{s|254 км/с}}<ref>{{cite web|url=http://www.bogachevv.ru/2011/04/образование-галактик/|title=Образование галактик|date=17 апреля 2011|publisher=Теории. Богачев В. И.|accessdate=2011-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130731082348/http://www.bogachevv.ru/2011/04/%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA/|archivedate=31 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|title=Deriving the Galactic Mass from the Rotation Curve|publisher=Interstellar Medium and the Milky Way|lang=en|accessdate=2011-10-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/64vJThJVF?url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|archivedate=24 студзеня 2012|url-status=live}}</ref> (удакладнена ў 2009 г.) і здзяйсняе поўны абарот прыкладна за 230 млн гадоў. Гэты прамежак часу завецца галактычным годам. Сонечны апекс (напрамак шляху Сонца праз міжзоркавую прастору) размешчаны ў [[Сузор’е Геркулес|сузор'і Геркулеса]] ў кірунку бягучага становішча яркай зоркі [[Вега]]. Акрамя кругавога руху па арбіце, Сонечная сістэма робіць вертыкальныя ваганні адносна галактычнай плоскасці, перасякаючы яе кожныя 30-35 млн гадоў і апыняючыся то ў паўночным, то ў паўднёвым галактычнай паўшар'і<ref name="Ask an astronomer"/><ref name="Galactic Dynamics"/>. Месцазнаходжанне Сонечнай сістэмы ў галактыцы, верагодна, уплывае на эвалюцыю жыцця на Зямлі. Яе арбіта практычна круглая; і хуткасць прыкладна роўная хуткасці спіральных рукавоў, што азначае, што яна праходзіць скрозь іх надзвычай рэдка. Гэта дае Зямлі працяглыя перыяды міжзоркавай стабільнасці для развіцця жыцця, так як спіральныя рукавы валодаюць значнай канцэнтрацыяй патэнцыяльна небяспечных звышновых. Сонечная сістэма таксама знаходзіцца на значнай адлегласці ад перапоўненых зоркамі наваколляў галактычнага цэнтра. Каля цэнтра гравітацыйныя ўздзеянні суседніх зорак маглі абурыць аб'екты воблака Оарта і накіраваць мноства камет ва ўнутраную Сонечную сістэму, выклікаўшы сутыкненні з катастрафічнымі наступствамі для жыцця на Зямлі. Інтэнсіўнае выпраменьванне галактычнага цэнтра таксама магло паўплываць на развіццё высокаарганізаванага жыцця. Некаторыя навукоўцы высоўваюць гіпотэзу, што, нягледзячы на спрыяльнае размяшчэнне Сонечнай сістэмы, нават на працягу апошніх 35 000 гадоў жыццё на Зямлі падвяргалася ўздзеянню звышновых, якія маглі выкідваць часціцы радыеактыўнага пылу і вялікія каметападобныя аб'екты. === Наваколлі === [[Файл:Universe Reference Map Part 2 ru.jpg|thumb|left|Бліжэйшыя зоркі]] Непасрэдная галактычнае наваколле Сонечнай сістэмы вядомае як Мясцовае міжзоркавае воблака. Гэта больш шчыльны ўчастак вобласці разрэджанага газу Мясцовая бурбалка — поласці ў міжзоркавым асяроддзі працягласцю прыкладна 300 св. гадоў, якая мае форму пясочнага гадзінніка. Бурбалка запоўнена высокатэмпературнай [[плазма]]й; гэта значыць, што бурбалка ўтварылася ў выніку выбуху некалькіх нядаўніх звышновых. Адносна няшмат зорак у межах дзесяці св. гадоў {{s|(95 трлн км)}} ад Сонца. Бліжэйшай з’яўляецца трайная зорная сістэма Альфа Цэнтаўра, на аддаленні прыкладна 4,3 св. гадоў. Альфа Цэнтаўра A і B — цесная падвойная сістэма блізкіх па характарыстыках Сонца зорак, у той час як маленькі чырвоны карлік Альфа Цэнтаўра C (таксама вядомы як [[Проксіма Цэнтаўра]]) абарочваецца вакол гэтай пары на адлегласці 0,2 св. гадоў. Наступнымі бліжэйшымі зоркамі з’яўляюцца чырвоныя карлікі зорка Барнарда (5,9 св. гадоў), Вольф 359 (7,8 св. гадоў) і Лаланд 21185 (8,3 св. гадоў). Найбуйнейшая зорка ў межах дзесяці светлавых гадоў — [[Сірыус]], яркая зорка [[галоўная паслядоўнасць|галоўнай паслядоўнасці]] з масай прыкладна ў дзве масы Сонца і кампаньёнам, белым карлікам пад назвай Сірыус B. Сірыус знаходзіцца на адлегласці 8,6 св. гадоў. Тыя сістэмы ў межах дзесяці светлавых гадоў, што засталіся, — падвойная сістэма чырвоных карлікаў Лейтэ 726-8 (8,7 св. гадоў) і адзіночны чырвоны карлік Рос 154 (9,7 св. гадоў). Бліжэйшая сістэма карычневых карлікаў — Лумана 16, знаходзіцца на адлегласці 6,59 светлавых гадоў. Бліжэйшая адзінкавая падобная Сонца зорка — Таў Кіта, знаходзіцца на адлегласці 11,9 св. гадоў. Валодае прыкладна 80 працэнтамі масы Сонца, але толькі 60 працэнтамі яе яркасці. Бліжэйшая вядомая экзапланета знаходзіцца ў найбольш блізкай ж да нас зорнай сістэме Альфа Цэнтаўра, якая знаходзіцца на адлегласці 4,3 св. гадоў. Адзіная пацверджаная планета ў сістэме — Альфа Цэнтаўра B b, з масай прыкладна ў 1,1 масы Зямлі і перыядам звароту за ўсё ў 3,2 дня. {{wide image|Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|2000px|Дыяграма размяшчэння Зямлі і Сонечнай сістэмы ў [[Метагалактыка|назіранай]] частцы [[Сусвет]]у. (''[[:Файл:Earth's Location in the Universe SMALLER (JPEG).jpg|Націсніце сюды для прагляду альтэрнатыўнай выявы]].'')}} == Галерэя == {{main|Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}} У гэтым раздзеле прыведзены целы Сонечнай сістэмы, адабраныя па памерах і якасці іх выяваў і адсартаваныя у парадку змяншэння аб'ёму. Некаторыя буйныя аб'екты Сонечнай сістэмы не ўнесены у спіс (напрыклад, [[Эрыс (карлікавая планета)|Эрыс]]), паколькі для іх няма малюнкаў высокай якасці. {{SolarSummary}} == Гл. таксама == * [[Пояс астэроідаў]] * [[Пояс Койпера]] * [[Воблака Оарта]] * [[(90377) Седна|Седна]] * [[(50000) Квавар|Кваоар]] * [[(20000) Варуна|Варуна]] * [[(28978) Іксіён|Іксіён]] * [[(90482) Орк|Орк]] ==Зноскі== {{Reflist}} == Літаратура == * Астраномія: вучэбны дапаможнік для 11 кл. агул.-адукац. устаноў з беларускай моввай навучання / І. В. Галуза, У. А. Голубеў, А. А. Шымбалеў — 2-е выд. — Мн.: Народная асвета, 2009. — 214 с. ISBN 978-985-03-1084-2 * {{Крыніцы/БелЭн|15|Со́нечная сістэ́ма|Шымбалёў А. А.|83—84}} {{Сонечная сістэма}} {{Сістэмалогія}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сонечная сістэма| ]] [[Катэгорыя:Зорныя сістэмы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] kft2frf3lukgnp4f13h57pan4pddm0v 4 16411 5148871 5148678 2026-05-30T17:41:23Z JerzyKundrat 174 5148871 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[NGC 971]] == Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} dvpxen2f3nzcy17wxrk3jxyn172vwg1 5148889 5148871 2026-05-30T17:49:18Z JerzyKundrat 174 /* NGC 971 */ 5148889 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[NGC 894]] == : {{выдаліць}}, не артыкул. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:49, 30 мая 2026 (+03) == [[NGC 971]] == Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} t93hl11mpyjbq56i51payeo5bqwlfi4 5148933 5148889 2026-05-30T18:42:44Z JerzyKundrat 174 /* NGC 894 */ вынік 5148933 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[NGC 894]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, не артыкул. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:49, 30 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Старонка без карыснага зместу ператворана ў перасылку. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:42, 30 мая 2026 (+03) == [[NGC 971]] == Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} eljluwtb40n0i56bd6k83ik7ze8cj1z 0 17301 5148770 5090757 2026-05-30T14:09:31Z Için warum 153459 /* Назва */ 5148770 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Піна |Нацыянальная назва = |Выява = PinaRiverMorning.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = Рака Піна ў [[Пінск]]у |Даўжыня = 40 |Плошча вадазбору = 2460 |Расход вады = 8,6 |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = Прыпяць |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = }} '''Пі́на''' — [[рака]] ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім]] і [[Пінскі раён|Пінскім]] раёнах [[Беларусь|Беларусі]], левы прыток [[Прыпяць|Прыпяці]]. Даўжыня ракі складае 40 км. Плошча [[вадазбор]]у — 2460 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці — 8,6 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] — 0,01 [[праміля|‰]]. На рацэ горад і порт [[Пінск]]. == Назва == На думку [[Макс Фасмер|М. Фасмера]], назва ракі Піна звязаная са ст.-інд. pīnás «тлусты, тоўсты», páyatē «напаўняецца», páyas «сок, вада». Параўн. ''піць''<ref>М. Фасмер. Этимологический словарь русского языка. Т. 3. Москва, 1987. С. 263.</ref>. Паводле [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. Тапарова]], назва Піна балцкага паходжання. Балцкія назоўныя аналагі — прускія тапонімы ''Pinno, Pynouwe'', літоўскі гідронім ''Pynauja''<ref>''В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 201.</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва ракі славянская, утвораная ад асновы ''пін'', сэнсавае значэнне якой «прыпынак, прыстань, вір у рацэ, гаць». Параўн. беларускія словы ''спыніць, упынак, запынь, упын, пыніць'', украінскае ''зупинка'' і г. д.<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 290.</ref>. Паводле [[Васіль Рыгоравіч Супрун|В. Супруна]] назва ракі Піна паходзіць ад палескага дыялектнага ''пінна'' «пенная»<ref>В. Р. Супрун. За смугою часу: Даследаванні і меркаванні. Мінск, 1994. С. 27.</ref>. == Гідраграфія == Пачынаецца каля вёскі [[Пераруб]] Іванаўскага раёна, вусце — у межах Пінска. Паводле меркавання некаторых даследчыкаў рака бярэ свой пачатак каля вёскі [[Дубае|Дубай]] Пінскага раёна (даўжыня рэчышча 27 км). Піна -- частка [[Дняпроўска-Бугскі канал|Дняпроўска-Бугскага канала]]. Цячэ па нізіне [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкага Палесся]]. [[Даліна]] невыразная, зліваецца з прылеглай мясцовасцю. Рэчышча слабазвілістае, шырынёй 30—40 м. У выніку каналізавання лукавіны ракі выпрастаныя, рэчышча паглыблена на перакатах. Воднасць ракі падтрымліваецца перакідам часткі сцёку з Прыпяці праз сістэму [[Выжаўскі канал|Выжаўскага]] і [[Белаазерскі канал|Белаазерскага]] каналаў. Для падтрымання суднаходнага рэжыму рака зарэгулявана шлюзамі, на асобных участках абвалаваная. Берагі нізкія, месцамі забалочаныя. Хуткасць цячэння нязначная. У межах [[Пінск]]а назіраецца адваротнае цячэнне (у перыяд межані). Асноўныя прытокі справа: [[канава Выценская]], [[канава Таўкачыха]], [[канава Кобельская]], [[канава каля вёскі Хамічава]], [[Ступа (рака)|Ступа]]; злева: [[Струга (рака)|Струга]], [[Няслуха]], [[Піліпаўка]]. На перыяд вясновага разводдзя (з пачатку сакавіка, доўжыцца ў сярэднім 65–80 сутак; ускладняецца нераўнамернасцю снегараставання і выпадзеннем дажджоў) прыпадае 38,5 %, на летне-восеньскую межань — 32,8 %, на зімовую — 28,7 % аб’ёму гадавога сцёку. У басейне ракі знаходзяцца азёры [[Акуніна]], [[Гарынец]], [[Пясчанае (возера, Іванаўскі раён)|Пясчанае]], [[Расне]], [[Семяховічы]] і іншыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ВодКадастр}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/10380/|Піна}} {{Прыпяць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Прыпяці]] [[Катэгорыя:Рэкі Іванаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Пінскага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Піны| ]] eww0yzruh6a8bd2jxo1ynjyqrds9uzw 0 17364 5148997 5075315 2026-05-30T20:36:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148997 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Вольха чорная | image file = Alnus glutinosa 011.jpg | image title = Агульны выгляд дарослага дрэва. Марбург, Германія | image descr = Агульны выгляд дарослага дрэва. <br />[[Марбург]], [[Германія]] | regnum = Расліны | parent = Alnus | rang = Від | latin = Alnus glutinosa | author = ([[L.]]) [[Gaertn.]], 1791 | syn = | range map = IKAl-100210 Distribution Alnus glutinosa.png | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Alnus glutinosa | commons = Category:Alnus glutinosa | iucn = 63517 | itis = 19470 | ncbi = 3517 | eol = 1145874 | grin = 2448 | ipni = 107664-1 }} '''Вольха чорная''' або '''клейкая'''<ref name="ЛРКЛ">Назва '''Вольха клейкая''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref><ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|12}}</ref>, '''Альшына'''<ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref><ref name="Фед">[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Federowski M.]] Lud Białoruski na Rusi litewskiej. Kraków, I, 1897</ref>, '''Алешына'''<ref name="Фед"/>, '''Альшына чорная'''<ref name="Ганчарык">[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927</ref>, '''Альховіна'''<ref name="Ганчарык"/><ref>[[Мікалай Васілевіч Шатэрнік|Шатэрнік М. В.]] Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929</ref>, '''Вольха звычайная'''<ref name="Інбелкульт">{{кніга |загаловак = Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў |спасылка = http://www.slounik.org/bnt08/l15/3 |месца = Мінск |выдавецтва = Інбелкульт |год = 1926 |том = Вып. 8 |старонак = 80 }}</ref> (''Alnus glutinosa'') — [[Біялагічны від|від]] лістападных [[дрэва|дрэў]] [[род]]у {{bt-bellat|Вольха|Alnus}} [[сямейства]] {{bt-bellat|Бярозавыя|Betulaceae}}<ref name="ЛР">{{кніга |частка = Ольха черная, или клейкая |загаловак = Лекарственные растения и их применение |выданне = 5-е, перераб. и. доп. |месца = Мн. |выдавецтва = «Наука и техника» |год = 1974 |старонкі = 114-117 |старонак = 592 |тыраж = 120 000 }}</ref>. == Назва == Лацінскі відавы эпітэт {{lang-la|glutinosa}} азначае «ліпкі» і звязаны з ліпкім маладым лісцем расліны. Відавы эпітэт у беларускай мове («чорная») звязаны з колерам кары гэтага дрэва<ref>{{кніга|аўтар=проф. ДГЛИ Овсянников Г. Ф.|загаловак=Лиственные породы. Пособие для учащихся и лесных специалистов| месца=Владивосток|выдавецтва=ОГИЗ — Далькрай|год=1931|старонкі=71—74|старонак=376}}</ref>. == Сінонімы == У [[сінаніміка|сінаніміку]] лацінскай назвы ўваходзяць: * {{btname|Alnus barbata|[[C.A.Mey.]]}}<ref name="GRIN">Паводле сайта [[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] (гл. картку расліны).</ref> * {{btname|Betula alnus|[[L.]]}}<ref name="GRIN"/> * {{btname|Betula glutinosa|([[L.]]) [[Lam.]]}}<ref name="GRIN"/> == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Illustration Alnus glutinosa0.jpg|left|ш=250|{{Бат.іл.|3}}|color=lightgreen}} {{Біяфота|Alnus glutinosa MHNT.BOT.2004.0.10a.jpg|right|Плады і насенне|color=lightgreen}} Дрэвы вышынёй да 35 м, са ствалом да 90 см у дыяметры<ref name="ВостЛес">{{кніга|аўтар=Бекмансуров М. В. и др.|загаловак=Восточноевропейские широколиственные леса: история в голоцене и современность|частка=Книга 1|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/vost-evrop_shirokol_lesa2004_1_2.djvu|месца=М.|год=2004|старонак=479}}</ref>{{Стар.|180}}, часта шматствольныя. Галіны амаль перпендыкулярныя ствалу. [[Крона дрэва|Крона]] пірамідальная або яйкападобная ў маладосці, з часам становіцца круглявай (акружнасць у гэты час дасягае 12 і больш метраў). Расце шпарка, асабліва ва ўзросце з 5 да 10 (20<ref name="НМИ">{{кніга|аўтар=Нейштадт М. И.|загаловак=Определитель растений средней полосы европейской части СССР. Пособие для средней школы|месца=М.|выдавецтва=ГУПИ МП РСФСР|год=1954|старонкі=167—168|старонак=495}}</ref>) гадоў. Поўнага развіцця дасягае ў 50-60 гадоў. Жыве звычайна да 80-100 гадоў, хоць вядомыя і 300-гадовыя асобнікі<ref name="LAS"/>. Пнёвы параснік дае да 60 гадоў, самы багаты ва ўзросце 20-40 гадоў<ref name="ИОРСР">{{ІВРСР|частка=429. ''Alnus glutinosa'' (L.) Gaerth. — Ольха клейкая, или чёрная|том=2|стар=27}}</ref>. [[Каранёвыя атожылкі|Каранёвых атожылкаў]] не дае. Каранёвая сістэма павярхоўная. На каранях утвараюцца гронкамі [[клубеньчыкі]] дзякуючы сімбіёзу з [[Азотфіксацыя|бактэрыямі-азотфіксатарамі]] ({{bt-bellat||Schinzia alni}}). Галіны трохгранныя або круглыя​​, гладкія або з рэдкімі валасінкамі, у маладосці клейкія, пазней толькі са светлымі жаўлакамі, што вылучаюць смалістае рэчыва, якое ўтварае на іх смалісты налёт, чырванаватыя, бурыя або зелянява-бурыя, з добра прыкметнымі, даволі частымі рудаватымі [[Сачавічкі|сачавічкамі]]<ref name="ЛР"/>. [[Кара (біялогія)|Кара]] [[Ствол дрэва|ствала]] спачатку зелянява-бурая, бліскучая, усыпаная папярочнымі светлаватымі сачавічкамі, становіцца цёмнай, амаль чорнай або зелянява-цёмна-карычневай, з узростам расколістай<ref name="ЛР"/>. На старых ствалах утвараецца чарнаваты пласт коркі. Вольха чорная належыць да групы дрэў з максімальным прыростам драўніны ў сярэднім узросце ў чыстых пасадках<ref name="ВостЛес" />{{Стар. |182}}. Драўніна мае аранжавую афарбоўку. === Пупышкі і лісце === [[Пупышка|Пупышкі]] зваротнаяйкападобныя, тупыя або астраватыя, даўжынёй 9—15<ref name="ЧФА" />{{Стар.|125}} мм, адхіленыя, спачатку клейкія, пасля сухія, буравата-чырвоныя або цёмна-бурыя, густа засаджаны васковымі струпамі, на ножках, з трохслядовым ліставым рубцом. [[Лісце]] супраціўнае (лістаразмяшчэнне па формуле {{дроб|1|3}}), простае, круглявае або няправільна-авальнае, даўжынёй 4<ref name="Флора Каз">{{кніга|загаловак=Флора Казахстана|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/flora_kazakhstana1960_3.djvu|месца=Алма-Ата|выдавецтва=Издат. АН КазССР|адказны=Гл. ред. акад. АН КазССР Павлов Н. В.|год=1960|том=3|старонкі=66}}</ref>—9<ref name="ЧФА">{{кніга|аўтар=Чепик Ф. А.|загаловак=Определитель деревьев и кустарников: Учеб. пособие для техникумов|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/chepik1985_opred_der_kust.djvu|месца=М.|выдавецтва=Агропромиздат|год=1985|старонак=232}}</ref>{{Стар.|61}}(12<ref name="Флора Каз" />) см, шырынёй (3<ref name="ЧФА" />{{Стар.|61}})6—7<ref name="ЧФА" />{{Стар.|61}}(10) см, на канцах тупое або з невялікай выемкай, ля аснавання шырока-клінаватае або круглявае, у ніжняй частцы цэльнакрайняе, вышэй гародчата-пільчатае або двойчыбуйназубчатае, на [[хвосцік]]ах даўжынёй 1-2 см. Маладое — клейкае, спелае — зверху голае, цёмна-зялёнае з абодвух бакоў, слаба бліскучае, з кропкавымі [[Залоза|залозкамі]], знізу святлейшае, толькі з рудымі бародкамі валасінак ў кутах жылак. === Суквецці і кветкі === {{Фотарадок|Alnus glutinosa 04475.JPG|Olcha szyszki stare mlode kotki.jpg|тэкст=Злева направа: <br />Лісце. Мужчынскія і жаночыя кветкі|align=left|color=lightgreen}} [[Тычынка]]выя [[кветка|кветкі]] дробныя, складаюцца з чатырохраздзельнага [[калякветнік]]а з чатырма [[тычынка]]мі з жоўтымі пылавікамі; на тры кветкі адна пяцілопасцевая прыкветкавая лускавінка; у канчатковых катахах 4—7<ref name="Флора Каз" />(8) см, ад жаўтлява-карычневых да чырванавата-карычневых. Падчас цвіцення стрыжань мужчынскай кветкі выцягваецца і становіцца мяккім, з-за чаго катах павісае. Кветкі прымаюць перакуляюцца, што абараняе пылавікі ад намакання. Пылок падае на лускавінкі ніжэйшых каташкоў, адкуль здзімаецца ветрам<ref name="НМИ" />. [[Песцік]]авыя шышачкі — па 3—5 на бязлістых ножках, якія звычайна даўжэйшыя за іх<ref name="Флора Каз" />, даўжынёй 12—(15<ref name="Флора Каз" />)20 мм, дыяметрам 10 мм, чырванаватыя. Рыльцы ніткападобныя, чырванаватыя, выходзяць за край пяцілопасцевай прыкветкавай лускавінкі. Унутры кожнай прыкветкавай лускавінкі размяшчаецца па дзве кветкі<ref name="НМИ" />. Прыкветкавыя лускавінкі разросшыся ўтвараюць пяціраздзельныя, спачатку зялёныя, а пасля бурыя, моцна патоўшчаныя лускавінкі суплоддзя (шышачкі). Цвіце ранняй вясной, да з’яўлення лісця, у красавіку — маі<ref name="Флора Каз" />. Цвіценне да распускання лісця робіць зручнейшым апыленне кветак<ref name="НМИ" />. === Плады і насенне === [[Плод]] — [[шышка]] (1)2—2(3) см даўжынёй і (1)2<ref name="ЧФА" />{{Стар.|209}}—2,5<ref name="Флора Каз" /> мм шырынёй, спачатку зялёная, да восені цёмна-чырванавата-бурая, яйкападобная, амаль круглявая, з моцна пляскатым, прамым або слабавыемкавым аснаваннем і вострай верхавінай, са скурыстым, вельмі вузкім, празрыстым крылом, сабраны па тры — чатыры разам, кожная на доўгім хвосціку. Пад кожнай лускавінкай сядзяць па два пляскатыя, 2-4 мм даўжынёй, чырванавата-бурыя арэшкі з вельмі вузкім празрыстым абадком і з вельмі кароткімі засохлымі на вяршыні рэшткамі слупка. Шышкі у Цэнтральнай Расіі спеюць у верасні — кастрычніку, усю зіму вісяць закрытымі і толькі вясной, у сакавіку, а то і раней, пачынаюць раскрывацца, вызваляючы насенне, што падае прама на снег. Насенне разносіць вецер або, калі ўпадзе на ​​снег ці ў ваду, нясе цячэнне ручаёў і рэчак<ref name="НМИ" />. Пладаносіць амаль штогод, але вялікі плён праз 3-4 гады. Гады са слабым ураджаем здараюцца вельмі рэдка<ref name="ВостЛес" />{{Стар.|183}}. Расліны пачынаюць плоданасіць з 10 — 12(15<ref name="НМИ" />)-гадовага ўзросту пры росце на волі і ў 40-гадовым узросце ў пасадках. У 1 кг да 909 тысяч арэшкаў; вага 1000 арэшкаў ад 0,7 да 1,5 г. Усходжасць насення захоўваецца два — тры гады (адзін год<ref name="НМИ" />). {{Фотарадок|Alnus glutinosa133.jpg|Alnus glutinosa female inflorescence.JPG|Alnus glutinosa seeds.jpg|тэкст=Злева направа: <br />Мужчынская кветка (павялічана). Жаночыя кветкі (павялічана). Насенне.|ш1=200|ш2=200|ш3=225|color=lightgreen}} == Распаўсюджанне і экалогія == {{Фотакалонка|align=right|шырыня=250 |Parforceheide Auwald.jpg|тэкст1=Чорнаалешнікавая багна. [[Брандэнбург]], Германія |Lehto.JPG|тэкст2=Чорнаалешнік з прымешкам бярозы. [[Фінляндыя]]|color=lightgreen}} [[Арэал]] — зона [[умераны клімат|ўмеранага клімату]] ў заходняй частцы [[Азія|Азіі]] і амаль паўсюль у [[Еўропа|Еўропе]]; паўночныя краіны [[Афрыка|Афрыкі]] ([[Алжыр]], [[Марока]], [[Туніс]]). Занесена і натуралізавалася ў многіх частках Зямлі, прычым у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] паводзіць сябе агрэсіўна, месцамі прадстаўляючы пагрозу мясцовым відам. На [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]] распаўсюджваецца на нізінных балотах, у поймах рэк, па берагах азёр па ўсёй тэрыторыі<ref name="ЛР"/>. Утварае чорнаалешнікавыя лясы, найбольшыя масівы якіх на [[Палессе|Палессі]]<ref name="ЛР"/> і [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]]. Вольха чорная святлалюбная, расце ў багата ўвільготненых праточнымі водамі месцах, на [[Нізінныя балоты|нізінных балотах]] (алешнікавыя багны), у забалочаных [[лес|лясах]] і [[пойма]]х рэк, па берагах [[возера|азёр]], днах [[яр]]оў і [[Балка|яроў-далін]], ля крыніц, [[курціна]]мі на [[востраў|астравах]]. Добра расце на моцна [[перагной|ўгноеных]] глебах з вялікім увільгатненнем, расце таксама і на насычаных паветрам глебах з грунтавымі водамі. На параўнальна сухіх, нават пясчаных глебах можа расці пры неглыбокім заляганні грунтавых вод, а на моцна ўвільготненых глебах можа расці і пры гарачым клімаце. Глебы могуць быць ад [[Тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотных]] да перагнойна-глеевых. Тыпавы від лясной і лесастэпавай зоны, заходзіць у стэпавую зону па далінах рэк. Расце прымешкай у [[ясень|ясеневых]], [[дуб]]овых, [[елка|яловых]] лясах, бярэзніку з [[Бяроза пушыстая|бярозы пушыстай]], зрэдку ў [[асіна|асінніку]], а на лішне ўвільготненых глебах утварае чыстыя пасадкі, так званыя чорнаалешнікавыя багны, або чорнаалешнікі. Утварае таксама ў якасці садамінанту шырокаліста-чорнаалешнікавыя лясы, у дрэвастоі якіх ёсць [[дуб звычайны]], бяроза пушыстая, [[ліпа драбналістая]]. У [[Расія|Расіі]] сустракаецца ў [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часці]], акрамя паўночных раёнаў і крайняга поўдня; на поўнач ад 63° паўночнай шыраты расце па адным на паўднёвым узбярэжжы [[Белае мора|Белага мора]] і каля станцыі {{нп3|Станцыя Лоўхі|Лоўхі|ru|Лоухи (станция)}}, у Прычарнамор’і сустракаецца ў плаўнях [[Дняпро|Дняпра]], [[Днестр|Днястра]] і [[Паўднёвы Буг|Буга]], расце ў [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]] (ад [[Урал]]а да ніжняга цячэння [[Табол]]а, ізалявана ў раёне [[Омск]]а), у [[Крым]]е і на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]]<ref name="Ареал">{{кніга|аўтар=Соколов С. Я., Связева О. А., Кубли В. А.|загаловак=Ареалы деревьев и кустарников СССР|частка=Том 1. Тиссовые — Кирказоновые|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/area_der_kust_sssr_1977_1_bez_kart.djvu|месца=Л.|выдавецтва=Наука|год=1977|старонкі=101—102}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Звычайная ў [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]], дзе сустракаецца па адной ці ўтварае лясы па краях балот, берагах рэк, ручаёў, на ўзбярэжжы [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]]. На Украіне паўсюдна ўтварае чыстыя пасадкі па берагах рэк, рачных далінах, балотах і вільготных ярах, але ў Крыме сустракаецца толькі зрэдку ў выглядзе асобных дрэў і невялікіх груп у гарах<ref>{{кніга|аўтар=Вовк А. Г. и др.|загаловак=Определитель высших растений Крыма|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/rubcov1972_opred_vyssh_rast_kryma.djvu|месца=Л.|адказны=Под общей ред. проф. Рубцова Н. И.|выдавецтва=Наука|год=1972|старонак=550}}</ref>. У [[Казахстан]]е расце ў раёне {{нп3|Пасёлак Кушмурун|Кушмуруна|ru|Кушмурун}}, {{нп3|Горад Актабэ|Актабэ|ru|Актобе}} (станцыя Мартук, рака [[Ілек (прыток Урала)|Ілек]]), гарах {{нп3|Ерэйментау||ru|Ерейментау}}, раёне [[Каркаралінск]]а, {{нп3|Баянаульскі нацыянальны парк|Баянаула|ru|Баянаульский национальный парк}}, зрэдку ў пасадках [[Алматы]]<ref name="Флора Каз" />. Найбольш распаўсюджана ў Беларускім і Украінскім Палессі, на поўдні Прыбалтыкі і ў цэнтральных раёнах Еўрапейскай часткі Расіі. Вольха чорная — даволі патрабавальнае да [[глеба]]ў, марозаўстойлівае, святлалюбнае, але і ценевынослівае дрэва. == Ахоўны статус == Вольха чорная ўключана ў Чырвоныя кнігі [[Казахстан]]а, [[Малдавія|Малдавіі]] і [[Омская вобласць|Омскай вобласці]]<ref>{{Плантарыум|2287|Ольха чёрная}}</ref>. Вольха чорная ўключана ў Чырвоны спіс IUCN<ref>[http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/63517/0 ''Alnus glutinosa'']// www.iucnredlist.org {{ref-en}} {{V|17|4|2011}}</ref>. == Хімічны склад == Лісце багатае [[Бялкі|бялкамі]] (да 20 %), [[Тлушчы|тлушчамі]] (да 6 %), [[Аскарбінавая кіслата|вітамінам C]], [[карацін]]ам, [[Флаваноіды|флаваноідамі]], смалянымі [[Кіслоты|кіслотамі]]. Выкарыстоўваюцца ў медыцынскай практыцы і [[народная медыцына|народнай медыцыне]] як супрацьзапаленчы і вяжучы сродак, пры [[ларынгіт|ларынгіце]] і іншых [[Вострая рэспіраторная вірусная інфекцыя|прастудных захворваннях]]. Кара ўтрымлівае [[Эфірныя алеі|эфірны алей]], [[Нікацінавая кіслата|вітамін PP]]<ref name="LAS">{{кніга|аўтар=Лантратова А. С.|загаловак=Деревья и кустарники Карелии: Определитель|месца=Петрозаводск|выдавецтва=Карелия|год=1991|старонкі=115—116|isbn=5-7545-0369-5}}</ref>. == Значэнне і ўжыванне == Лекавая, драўнінная, меданосная, таніданосная, фарбавальная, дэкаратыўная, фітамеліяратыўная і кармавая расліна. Вольха чорная незаменная пры аблясенні мокрых месцаў, багнаў і гразкіх узбярэжжаў. Кара і шышкі — крыніца [[дубільныя рэчывы|дубільных рэчываў]] і [[фарбавальнік]]аў для [[скура|скуры]] і [[воўна|воўны]] (дае жоўты, чырвоны і чорны колеры)<ref name="ИОРСР" />. Карычневую фарбу атрымліваюць з пупышак<ref name="LAS"/>. На [[Каўказ]]е фарбуюць настоем альховай кары таксама [[сукно]] і [[шоўк]]. [[Меданосная пчала|Пчолы]] збіраюць на расліне [[пылок]] і [[смала|смалістыя]] выдзяленні на [[пупышка]]х і лісці, з якіх выпрацоўваюць [[праполіс]]<ref name="ИОРСР" />. Лісце альшыны ўтрымлівае шмат пратэіну (да 20 % і больш), сырога тлушчу (6 %), параўнальна нямнога клятчаткі (14-22,0 %), вітамін С, карацін, кальцый. Яно добра паядаецца дзікімі жывёламі, авечкамі і козамі (пераважна ў сухім выглядзе)<ref name="НМИ" />. Лісце добра ядуць трусы. === Медыцынскае выкарыстанне === У якасці [[Лекавая раслінная сыравіна|лекавай сыравіны]] выкарыстоўваюць шышкі вольхі ({{lang-la|Fructus Alni}})<ref name="ЛР"/>, якія збіраюць позняй восенню ці зімой, сушаць на гарышчах, пад падстрэшкамі або ў сушылках са штучным абаграваннем<ref name="БФС">{{кніга|аўтар=Блинова К. Ф. и др.|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=217|isbn=5-06-000085-0}}</ref>. Лекавае прымяненне маюць таксама лісце ({{lang-la|Folia Alni}}) і кара маладых галін вольхі ({{lang-la|Cortex Alni}})<ref name="ЛР"/>. Адвары і настойкі яе шышак выкарыстоўваюць як вяжучы сродак пры энтэрытах і калітах<ref name="БФС" />, а таксама як процізапаленчы сродак пры апёках і запаленнях скуры і як кроваспыняльны сродак пры кроватачывасці дзяснаў<ref name="ЛР"/><ref>Энцыклапедыя сельскага гаспадара. Мн., 1993.</ref>. [[Экстракт]] кары і лісця валодаюць супрацьзапаленчым, спазмалітычным і жоўцегонным дзеяннем; водны і спіртавы экстракт шышак — [[Антыаксіданты|антыаксідантнымі]], мембарапратэктыўнымі, [[Анальгезія|анальгезійнымі]], {{нп3|эксудат|антыэксудатыўнымі|ru|Экссудат}} і [[Праліферацыя|антыпраліфератыўнымі]] ўласцівасцямі, праяўляюць [[Антыбіётыкі|антыбактэрыяльную]] і {{нп3|супрацьпухлінныя прэпараты|супрацьпухлінную|ru|Противоопухолевые препараты}} актыўнасць; экстракт суквеццяў і пылок — {{нп3|Пратазойныя інфекцыі|антыпратазойную|ru|Протозойные инфекции}}<ref name="ЛР"/>. === Драўніна === {{Біяфота|Alnus glutinosa wood tangent section 1 beentree.jpg|right|ш=225|{{нп3|Вольха (драўніна)|Драўніна вольхі|ru|Ольха (древесина)}}|color=lightgreen}} {{main|Вольха, драўніна}} [[Драўніна]] [[абалонка (батаніка)|абалонная]], буйнаслойная, мяккая і лёгкая, але далікатная, больш трывалая ў вадзе, у толькі што ссечанай вольхі белая, на паветры хутка прымае светла-чырвоную афарбоўку. {{нп3|Гадавыя кольцы|Гадавыя пласты|ru|Годичные кольца}} прыкметныя на ўсіх разрэзах. Драўніну выкарыстоўваюць у [[сталяр]]най і [[мэбля|мэблевай]] справе<ref name="НМИ" />, з яе робяць таксама шпулькі і ткацкія [[чаўнок|чаўнакі]]<ref name="LAS"/>. Драўніна ідзе таксама на выраб скрынь для дарагіх прадуктаў, такіх як цыгары, чай і г. д.<ref name="НМИ" />. Роўныя ствалы выкарыстоўваюць як [[слуп]]ы для [[Плот|платоў]] або {{нп3|паля, будаўніцтва|паль|ru|Сваи}}. Вольсе, у асаблівасці той, што расла на вільготным месцы, часта аддаюць перавагу пры рубцы [[калодзеж]]ных [[зруб]]аў і іншых падводных збудаванняў<ref name="НМИ" />. Ідзе на палі, вадаправодныя жолабы, падпоркі ў шахтах. Вугаль лічыўся добрым для падрыхтоўкі пораху. Альховыя [[дровы]] — выдатнае гарачае [[паліва]] для [[печ]]аў; [[сяляне]] Сярэдняй Расіі лічаць, што яны выпальваюць лішнюю [[сажа|сажу]] з комінаў, асабліва пасля [[бяроза]]вых дроваў; [[пілавінне]] і [[стружка]] — лепшыя пры [[вэнджанне|вэнджанні]] рыбы. == Хваробы і шкоднікі == === Патагенныя грыбы === На вольсе чорнай паразітуюць некалькі відаў [[аскаміцэт]]аў роду {{bt-bellat|тафрына|Taphrina}}. {{bt-bellat||Taphrina alni}} паражае жаночыя кветкі, вызывае лістападобныя разрастанні іх лускавінак; {{bt-bellat||Taphrina epiphylla}} — з’яўленне «[[Ведзьміны мётлы|ведзьміных мётлаў]]», плямістасць і зморшчванне лісця; {{bt-bellat||Taphrina sadebeckii}} — плямістасць лісця; {{bt-bellat||Taphrina tosquinetii}} — скручванне і адміранне парасткаў, гіпертрафію і зморшчванне лісця<ref name="Каратыгин">{{Кніга|аўтар=Каратыгин И. В.|загаловак=Порядки Тафриновые, Протомициевые, Экзобазидиевые, Микростромациевые|серыя=Определитель грибов России|месца=СПб.|год=2002|выдавецтва=Наука|старонкі=27—30|isbn=5-02-026184-X}}</ref>, сумкі гэтага віду грыбоў пакрываюць ліставыя пласцінкі вольхі шэрым налётам<ref>{{кніга|аўтар={{нп3|Міхаіл Уладзіміравіч Гарленка|Горленко М. В.|ru|Горленко, Михаил Владимирович}} и др.|загаловак=Жизнь растений в шести томах|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/zh_ras2.djvu|месца=М.|выдавецтва=Просвещение|адказны=Гл. ред. чл.-корр. АН СССР, проф. Фёдоров Ал. А.|год=1976|том=2. Грибы|старонкі=110}}</ref>. {{bt-bellat||Plasmodiophora alnus}} вызывае ракавыя пухліны на каранях<ref name="НМИ" />. Вольха чорная пашкоджваецца жуком {{bt-bellat||Agelastica alni}}. == Класіфікацыя == === Таксанамія === Від '''Вольха чорная''' ўваходзіць у род {{bt-bellat|Вольха|Alnus}} [[падсямейства]] {{bt-bellat|Бярозавыя, падсямейства{{!}}Бярозавыя|Betuloideae}} сямейства {{bt-bellat|Бярозавыя|Betulaceae}} [[Атрад (біялогія)|парадку]] {{bt-bellat|Букакветныя|Fagales}}. {{Табліца122222 |a=аддзел '''[[Кветкавыя|Кветкавыя, або Пакрытанасенныя]]''' |b1=парадак '''[[Букакветныя]]''' |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;II]]) |c1=яшчэ 7 сямействаў <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;II]]) |c2=сямейства '''[[Бярозавыя]]''' |d1=падсямейства '''[[Бярозавыя (падсямейства)|Бярозавыя]]''' |d2=яшчэ адно падсямейства, '''[[Coryloideae]]''' <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;II]]) |e1=ячэ 1—2 роды |e2=род <br />'''[[Вольха]]''' |f1=<span style{{eq}}"background-color:#99C999; font-size:150%">вид <br />'''Вольха чорная''' |f2=яшчэ каля 45 відаў |color=#234510 |bgcolor=#EFF9AB }} === Падвіды === У межах віду вылучаны чатыры падвіды<ref>Паводле інфармацыі [[Каралеўскія батанічныя сады К’ю|Каралеўскіх батанічных садоў у К’ю]], Вялікабрытанія. Гл. Раздзел «Спасылкі»</ref>: * {{bt|Alnus glutinosa|Yalt.|subsp=antitaurica}} — Цэнтральная і Паўднёвая Турцыя * {{bt|Alnus glutinosa|(C.A.Mey.) Yalt.|subsp=barbata}} — ад Паўночна-Усходняй Турцыі да Паўночнага Ірана * {{bt|Alnus glutinosa|(C.A.Mey.) Yalt.|subsp=betuloides}} — Паўднёва-Усходняя Турцыя * {{bt|Alnus glutinosa||subsp=glutinosa}} — ад Еўропы да Заходняй Сібіры і Турцыі === Дэкаратыўныя садовыя формы === {{Біяфота|Alnus glutinosa 'Imperialis' JPG1Ab.jpg|right|ш=250|{{bt|Alnus glutinosa|cv=Imperialis|color=#BBDD99}} у {{нп3|Нацыянальны батанічны сад Бельгіі|Нацыянальным батанічным садзе Бельгіі|en|Botanic Garden Meise}} ў {{нп3|Мейсе||en|Meise}}|color=#BBDD99}} Мае некалькі дэкаратыўных садовых формаў, якія адрозніваюцца формай кроны, афарбоўкай і формай ліставай пласцінкі<ref>{{кніга |аўтар=Колесников А. И. |загаловак=Декоративная дендрология |спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/kolesnikov1974_dekor_dendrol.djvu |месца=М. |выдаветва=Лесная промышленность |год=1974 |старонкі=467—468}}</ref>: * {{bt|Alnus glutinosa|[[Dipp.]]|f=pyramidalis}} — «пірамідальная», крона вузкапірамідальная; лісце шырэйшае і карацейшае, чым у тыповай формы. Добрая ў [[салітэр|адзіночных]], невялікіх групавых і алейных пасадках; * {{bt|Alnus glutinosa|([[Leske]]) [[Willd.]]|f=laciniata}} — «разрэзаналіставая», лісце глыбокалопасцевае, лопасці яйкападобныя або ланцэтныя, зубчастыя або амаль суцэльныя. Дрэва вышынёй да 12-18 м. Расце ў Калінінградзе, у Бантышаве (Данбас), {{нп3|Стрыйскі парк|Стрыйскім парку|ru|Стрыйский парк}} ў Львове, {{нп3|Куранёўскі парк|Куранёўскім парку|ru|Куренёвский парк}} ў Кіеве, Харкаве, Палтаве, Трасцянцы, Умані<ref name="ДекФорм">{{кніга |аўтар=Колесников А. И. |загаловак=Декоративные формы древесных пород |спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/kolesnikov1958_dekor_formy_drev_porod.djvu |месца=М. |выдавецтва=Минкомхоза РСФСР |год=1958 |старонак=272 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>{{Стар.|151}}. Ёсць у Нацыянальным батанічным садзе Бельгіі ў Мейсе<ref name="GBB">[http://www.jardinbotanique.be/RESEARCH/COLLECTIONS/LIVING/LIVCOL/index.html ''Alnus glutinosa''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141108085735/http://www.jardinbotanique.be/RESEARCH/COLLECTIONS/LIVING/LIVCOL/index.html |date=8 лістапада 2014 }} — афіцыйны сайт Нацыянальнага батанічнага саду Бельгіі {{ref-en}} {{V|15|4|2011}}</ref>; * {{bt|Alnus glutinosa|([[Lern.]]) [[Kirchn.]]|f=imperialis}} — «царская», лісце драбнейшае і больш глыбока разрэзана, чым у папярэдняй формы, з лінейнымі цэльнымі лопасцямі; з узростам расліны становяцца больш элегантнымі. Расце ў парку {{нп3|Сафіеўка, парк|Сафіеўка|ru|Софиевка (парк)}}, у Палтаве, у Харкаве<ref name="ДекФорм" />{{Стар.|151}}. Ёсць у Нацыянальным батанічным садзе Бельгіі ў Мейсе<ref name="GBB" />; * {{bt|Alnus glutinosa|Willd.|f=incisa}} — «выразна́я», з маленькімі, амаль круглявымі, глыбокалопасцевым або пёрыстым лісцем і закругленымі зубчастымі лопасцямі. Расце ў {{нп3|Трасцянецкі парк|Трасцянецкім парку|uk|Тростянецький парк}} Чарнігаўскай вобласці<ref name="ДекФорм" />{{Стар.|151}}. Ёсць у Нацыянальным батанічным садзе Бельгіі ў Мейсе<ref name="GBB" />; * {{bt|Alnus glutinosa|[[Loud.]]|f=quercifolia}} — «дубалісцевая», з глыбокалопасцевым лісцем, якое нагадвае лісце {{bt-bellat|Дуб звычайны{{!}}дуба звычайнага|Quercus robur}}, хвосцікі лісця чырвоныя, краі лопасцяў зубчастыя. Расце ў дэкаратыўным гадавальніку {{нп3|Сяло Мліеў|Мліеўскай станцыі пладаводства|uk|Мліїв}} (Украіна) і ў Харкаве<ref name="ДекФорм" />{{Стар.|151}}; * {{bt|Alnus glutinosa|[[Dipp.]]|f=sorbifolia}} — «рабіналісцевая», з пёрыста-лопасцевым лісцем, лісты часткова перакрываюць адзін аднаго; * {{bt|Alnus glutinosa|[[Versch.]]|f=Aurea}} — «залацістая», лісце мае ярка-жоўтую афарбоўку; аднак, у абласцях з гарачым летам яна можа знікаць. Расце ў Бантышаўскім і Краснакуцкім парках на Украіне<ref name="ДекФорм" />{{Стар.|182}}. == Вольха ў культуры == === У тапаніміцы === Горад {{нп3|Горад Цурупінск|Цурупінск|ru|Цюрупинск}} меў першапачатковую назву Алеш’е, затым Алешкі па чорнай альшыне, якая расце ў яго ваколіцах<ref>{{кніга|аўтар=проф., дейст. член АН КазССР Павлов Н. В.|загаловак=Ботаническая география СССР|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/pavlov1948_botanicheskaya_geografiya_sssr.djvu|месца=Алма-Ата|выдавецтва=Изд-во АН КазССР|адказны=Отв. ред. проф. Культаисов М. В.|год=1948|старонкі=189|старонак=704|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107081419/http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/pavlov1948_botanicheskaya_geografiya_sssr.djvu|archive-date=7 студзеня 2014}}</ref>. === У мастацтве === [[Файл:Laurits Andersen Ring - Troncs d'aulnes.jpg|250px|міні|{{нп3|Лаўрыц Андэрсэн Рынг|Л. Рынг|ru|Ринг, Лауриц Андерсен}}. «Ствалы альшыны», 1893. Калекцыя яе вялікасці каралевы [[Маргрэтэ II]]]] Дацкі мастак {{нп3|Лаўрыц Андэрсэн Рынг|Л. Рынг|ru|Ринг, Лауриц Андерсен}} намаляваў альховае балота на сваёй карціне «Ствалы альшыны» {{зноскі}} == Літаратура == * {{ФлораСССР|аўтар=Комаров В. Л.|частка=Род 365. Ольха — Alnus Mill.|том=5|стар=311—312}} * {{ДзікСССР|аўтар=Соколов С. Я., Стратонович А. И.|частка=Род 2. Alnus Mill. — Ольха|том=2|стар=345—346}} * {{ІВРСР|частка=429. ''Alnus glutinosa'' (L.) Gaertn. — Ольха клейкая, или чёрная|том=2|стар=27}} * {{кніга|загаловак=Жизнь растений|частка=Часть 1. Цветковые растения|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/zh_ras5-1.djvu|месца=М.|адказны=Под. ред. Тахтаджяна А. Л.|выдавецтва=Просвещение|год=1980|старонкі=317—318|старонак=430|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202102442/http://herba.msu.ru/shipunov/school/zh_ras5-1.djvu|archive-date=2 лютага 2014}} * {{кніга|загаловак=Растительные ресурсы СССР|частка=Цветковые растения, их химический состав, использование; семейства Magnoliaceae — Limoniaceae|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/rastit_resursy_sssr_1984_1.djvu|адказны=Под. ред. Фёдорова Ал. А.|месца=Л.|выдавецтва=Наука|год=1984|старонкі=160—162|старонак=460}}{{Недаступная спасылка}} * {{кніга|аўтар=проф. ДГЛИ Овсянников Г. Ф.|загаловак=Лиственные породы. Пособие для учащихся и лесных специалистов| месца=Владивосток|выдавецтва=ОГИЗ — Далькрай|год=1931|старонкі=71—74|старонак=376}} * {{кніга|аўтар=Нейштадт М. И.|загаловак=Определитель растений средней полосы европейской части СССР. Пособие для средней школы|месца=М.|выдавецтва=ГУПИ МП РСФСР|год=1954|старонкі=167—168|старонак=495}} * ''{{нп3|Уладзімір Іванавіч Чопік|В.&nbsp;И.&nbsp;Чопик|uk|Чопик Володимир Іванович}}, {{нп3|Любоў Рыгораўна Дудчанка|Л.&nbsp;Г.&nbsp;Дудченко|uk|Дудченко Любов Григорівна}}, [[Ала Мікалаеўна Краснова|А.&nbsp;М.&nbsp;Краснова]];'' «{{нп3|Дзікарослыя карысныя расліны Украіны, даведнік|Дикорастущие полезные растения Украины|uk|Дикорослі корисні рослини України (довідник)}}» Справочник; Киев, {{нп3|Навукова думка||uk|Наукова думка}}, 1983. {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=[[Юхім Якаўлевіч Елін|Єлін Ю. Я.]], {{нп3|Марыя Якаўлеўна Зярова|Зерова М. Я.|ru|Зерова Марія Яківна}}, [[Уладзімір Іванавіч Лушпа|Лушпа В. І.]], [[Святлана Іванаўна Шабарава|Шабарова С. І.]] |загаловак=Дари лісів. |месца = Київ|выдавецтва=Урожай|год=1979 |старонак = 440}} == Спасылкі == * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ALGL2 ''Вольха чорная''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111018201238/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ALGL2 |date=18 кастрычніка 2011 }} на сайце USDA NRCS * [http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=6364 ''Alnus glutinosa''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121029235146/http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=6364 |date=29 кастрычніка 2012 }} у базе даных Каралеўскіх батанічных садоў К’ю, Вялікабрытанія {{V|5|1|2011}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бярозавыя]] [[Катэгорыя:Вольха]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Афрыкі]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1791 годзе]] 3yfcjgniiy8e4gypom5lecsvv4whlv5 0 19721 5148926 4859441 2026-05-30T18:33:55Z JerzyKundrat 174 5148926 wikitext text/x-wiki {{Sky|00|40|22.07|+|41|41|07.08|2590000}} {{Галактыка | Назва = M110 | Выява = | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Шарль Месье]] | Дата_адкрыцця = 10 жніўня [[1773]] | Абазначэнні = NGC 205 | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = E5 pec. | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|00|40|22,075}} | Скланенне = {{Dec|+41|41|07,08}} | z = | Адлегласць = 2,9 мільёна {{ly}} | Бачная_зорная_велічыня = +7,9 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачныя_памеры = 21,9' × 10,9' | Паверхневая_яркасць = | Вуглавое_становішча = | Сузор’е = Андрамеда | Радыус = 5000 {{ly}} | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = спадарожнік [[Галактыка Андрамеды|Галактыкі Андрамеды]] }} '''M110''' ([[каталог Месье]]) — [[эліптычная галактыка]] (тып [[класіфікацыя галактык#E|E6pec]]), [[галактыка-спадарожнік]] галактыкі [[аб’ект Месье M31|M31]] у сузор’і [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеды]]. {{Каталог Месье}} {{Навігатар NGC|NGC 201|NGC 202|NGC 203|NGC 204|NGC 205|NGC 206|NGC 207|NGC 208|NGC 209}} {{DEFAULTSORT:Месье M110}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1773 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты Месье|M110]] [[Катэгорыя:Андрамеда (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Эліптычныя галактыкі]] hdpdxla31mlg78pldh4s6e0dsuyywe4 0 19731 5148918 4815765 2026-05-30T18:18:35Z JerzyKundrat 174 5148918 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = Вадаварот | Выява = Messier51 sRGB.jpg | Апісанне = Спіральная галактыка Вадаварот і яе кампаньён [[NGC 5195]]. | Адкрывальнік = [[Шарль Месье]] | Дата_адкрыцця = [[13 кастрычніка]] [[1773]] | Абазначэнні = '''М51''', '''NGC 5194/5195''', '''Arp 85''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|13|29|52.6}} | Скланенне = {{Dec|+47|11|44}} | z = 0,001544(10) (463(3) км/с) | Адлегласць = {{ly|23 ± 4 млн}} (7,1 ± 1,2 [[парсек|Мпк]])<ref name="Tak´atsetal2006"> {{cite journal | author=Takáts, K.; Vinkó, J. | year=2006 | title=Distance estimate and progenitor characteristics of SN 2005cs in M 51 | journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume=372 | issue=4 | pages=1735 | doi=10.1111/j.1365-2966.2006.10974.x | bibcode=2006MNRAS.372.1735T | arxiv = astro-ph/0608430 | issn = 0035-8711}}</ref><ref name=ned-dist>{{cite web |title = Distance Results for MESSIER 051 |work = NASA/IPAC Extragalactic Database |url = http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nDistance?name=MESSIER+051 |accessdate = 2011-09-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180716025158/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nDistance?name=MESSIER+051 |archivedate = 16 ліпеня 2018 |url-status = dead }}</ref> | Бачная_зорная_велічыня = 8,4 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачныя_памеры = | Павярхоўная_яркасць = | Кутняе_становішча = | Сузор'е = Гончыя Псы | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = Гравітацыйна ўзаемадзейнічае з галактыкай [[NGC 5195]]. }} '''M51''' ([[каталог Месье]]), ('''Messier 51''', '''Месье 51''', '''NGC 5194''', '''галактыка Вадаварот''' ({{lang-en|Whirlpool}}) — [[спіральная галактыка]] ў сузор'і [[сузор'е Гончыя Псы|Гончых Псоў]]. Знаходзіцца на адлегласці 23 млн светлавых гадоў ад Зямлі. Дыяметр галактыкі складае каля 100 тысяч светлавых гадоў. Галактыка M 51 (таксама вядомая як Arp 85 і VV 1) складаецца з вялікай спіральнай галактыкі NGC 5194, на канцы аднаго з рукавоў якой знаходзіцца галактыка-кампаньён NGC 5195. Галактыка была выяўленая [[Шарль Месье|Шарлем Месье]] [[13 кастрычніка]] [[1773]] года. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Каталог Месье}} {{Навігатар NGC|NGC 5190|NGC 5191|NGC 5192|NGC 5193|NGC 5194|NGC 5195|NGC 5196|NGC 5197|NGC 5198}} {{DEFAULTSORT:Месье M51}} [[Катэгорыя:Аб’екты Месье|M51]] [[Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)]] lx5nieqvlav05uvh7c9nkt3ivp4gtsp 5148920 5148918 2026-05-30T18:20:23Z JerzyKundrat 174 5148920 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = Вадаварот | Выява = Messier51 sRGB.jpg | Апісанне = Спіральная галактыка Вадаварот і яе кампаньён [[NGC 5195]]. | Адкрывальнік = [[Шарль Месье]] | Дата_адкрыцця = [[13 кастрычніка]] [[1773]] | Абазначэнні = '''М51''', '''NGC 5194/5195''', '''Arp 85''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|13|29|52.6}} | Скланенне = {{Dec|+47|11|44}} | z = 0,001544(10) (463(3) км/с) | Адлегласць = {{ly|23 ± 4 млн}} (7,1 ± 1,2 [[парсек|Мпк]])<ref name="Tak´atsetal2006"> {{cite journal | author=Takáts, K.; Vinkó, J. | year=2006 | title=Distance estimate and progenitor characteristics of SN 2005cs in M 51 | journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume=372 | issue=4 | pages=1735 | doi=10.1111/j.1365-2966.2006.10974.x | bibcode=2006MNRAS.372.1735T | arxiv = astro-ph/0608430 | issn = 0035-8711}}</ref><ref name=ned-dist>{{cite web |title = Distance Results for MESSIER 051 |work = NASA/IPAC Extragalactic Database |url = http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nDistance?name=MESSIER+051 |accessdate = 2011-09-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180716025158/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nDistance?name=MESSIER+051 |archivedate = 16 ліпеня 2018 |url-status = dead }}</ref> | Бачная_зорная_велічыня = 8,4 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачныя_памеры = | Павярхоўная_яркасць = | Кутняе_становішча = | Сузор'е = Гончыя Псы | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = Гравітацыйна ўзаемадзейнічае з галактыкай [[NGC 5195]]. }} '''M51''' ('''[[каталог Месье|Messier 51]]''', '''Месье 51''', '''NGC 5194''', '''галактыка Вадаварот''') — [[спіральная галактыка]] ў сузор'і [[сузор'е Гончыя Псы|Гончых Псоў]]. Знаходзіцца на адлегласці 23 млн светлавых гадоў ад Зямлі. Дыяметр галактыкі складае каля 100 тысяч светлавых гадоў. Галактыка M 51 (таксама вядомая як Arp 85 і VV 1) складаецца з вялікай спіральнай галактыкі NGC 5194, на канцы аднаго з рукавоў якой знаходзіцца галактыка-кампаньён NGC 5195. Галактыка была выяўленая [[Шарль Месье|Шарлем Месье]] [[13 кастрычніка]] [[1773]] года. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Каталог Месье}} {{Навігатар NGC|NGC 5190|NGC 5191|NGC 5192|NGC 5193|NGC 5194|NGC 5195|NGC 5196|NGC 5197|NGC 5198}} {{DEFAULTSORT:Месье M51}} [[Катэгорыя:Аб’екты Месье|M51]] [[Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)]] p2euc3a0rm9jzh3ursds360a51yuckf 5148921 5148920 2026-05-30T18:22:31Z JerzyKundrat 174 5148921 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = Вадаварот | Выява = Messier51 sRGB.jpg | Апісанне = Спіральная галактыка Вадаварот і яе кампаньён [[NGC 5195]]. | Адкрывальнік = [[Шарль Месье]] | Дата_адкрыцця = [[13 кастрычніка]] [[1773]] | Абазначэнні = '''М51''', '''NGC 5194/5195''', '''Arp 85''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|13|29|52.6}} | Скланенне = {{Dec|+47|11|44}} | z = 0,001544(10) (463(3) км/с) | Адлегласць = {{ly|23 ± 4 млн}} (7,1 ± 1,2 [[парсек|Мпк]])<ref name="Tak´atsetal2006"> {{cite journal | author=Takáts, K.; Vinkó, J. | year=2006 | title=Distance estimate and progenitor characteristics of SN 2005cs in M 51 | journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume=372 | issue=4 | pages=1735 | doi=10.1111/j.1365-2966.2006.10974.x | bibcode=2006MNRAS.372.1735T | arxiv = astro-ph/0608430 | issn = 0035-8711}}</ref><ref name=ned-dist>{{cite web |title = Distance Results for MESSIER 051 |work = NASA/IPAC Extragalactic Database |url = http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nDistance?name=MESSIER+051 |accessdate = 2011-09-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180716025158/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nDistance?name=MESSIER+051 |archivedate = 16 ліпеня 2018 |url-status = dead }}</ref> | Бачная_зорная_велічыня = 8,4 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачныя_памеры = | Павярхоўная_яркасць = | Кутняе_становішча = | Сузор'е = Гончыя Псы | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = Гравітацыйна ўзаемадзейнічае з галактыкай [[NGC 5195]]. }} '''M51''' ('''[[каталог Месье|Messier 51]]''', '''Месье 51''', '''NGC 5194''', '''галактыка Вадаварот''') — [[спіральная галактыка]] ў сузор'і [[сузор'е Гончыя Псы|Гончых Псоў]]. Знаходзіцца на адлегласці 23 млн светлавых гадоў ад Зямлі. Дыяметр галактыкі складае каля 100 тысяч светлавых гадоў. Галактыка M 51 (таксама вядомая як Arp 85 і VV 1) складаецца з вялікай спіральнай галактыкі NGC 5194, на канцы аднаго з рукавоў якой знаходзіцца галактыка-кампаньён NGC 5195. Галактыка была выяўленая [[Шарль Месье|Шарлем Месье]] [[13 кастрычніка]] [[1773]] года. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Каталог Месье}} {{Навігатар NGC|NGC 5190|NGC 5191|NGC 5192|NGC 5193|NGC 5194|NGC 5195|NGC 5196|NGC 5197|NGC 5198}} {{DEFAULTSORT:Месье M51}} [[Катэгорыя:Аб’екты Месье|M51]] [[Катэгорыя:Аcтранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1773 годзе]] [[Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі]] g8er5yo1ottd4kj7ufcrlpeh17rowze 5148922 5148921 2026-05-30T18:24:24Z JerzyKundrat 174 5148922 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = Вадаварот | Выява = Messier51 sRGB.jpg | Апісанне = Спіральная галактыка Вадаварот і яе кампаньён [[NGC 5195]]. | Адкрывальнік = [[Шарль Месье]] | Дата_адкрыцця = [[13 кастрычніка]] [[1773]] | Абазначэнні = '''М51''', '''NGC 5194/5195''', '''Arp 85''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|13|29|52.6}} | Скланенне = {{Dec|+47|11|44}} | z = 0,001544(10) (463(3) км/с) | Адлегласць = {{ly|23 ± 4 млн}} (7,1 ± 1,2 [[парсек|Мпк]])<ref name="Tak´atsetal2006"> {{cite journal | author=Takáts, K.; Vinkó, J. | year=2006 | title=Distance estimate and progenitor characteristics of SN 2005cs in M 51 | journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume=372 | issue=4 | pages=1735 | doi=10.1111/j.1365-2966.2006.10974.x | bibcode=2006MNRAS.372.1735T | arxiv = astro-ph/0608430 | issn = 0035-8711}}</ref><ref name=ned-dist>{{cite web |title = Distance Results for MESSIER 051 |work = NASA/IPAC Extragalactic Database |url = http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nDistance?name=MESSIER+051 |accessdate = 2011-09-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180716025158/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nDistance?name=MESSIER+051 |archivedate = 16 ліпеня 2018 |url-status = dead }}</ref> | Бачная_зорная_велічыня = 8,4 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачныя_памеры = | Павярхоўная_яркасць = | Кутняе_становішча = | Сузор'е = Гончыя Псы | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = Гравітацыйна ўзаемадзейнічае з галактыкай [[NGC 5195]]. }} '''M51''' ('''[[каталог Месье|Messier 51]]''', '''Месье 51''', '''NGC 5194''', '''галактыка Вадаварот''') — [[спіральная галактыка]] ў сузор'і [[сузор'е Гончыя Псы|Гончых Псоў]]. Знаходзіцца на адлегласці 23 млн светлавых гадоў ад Зямлі. Дыяметр галактыкі складае каля 100 тысяч светлавых гадоў. Галактыка M 51 (таксама вядомая як Arp 85 і VV 1) складаецца з вялікай спіральнай галактыкі NGC 5194, на канцы аднаго з рукавоў якой знаходзіцца галактыка-кампаньён NGC 5195. Галактыка была выяўленая [[Шарль Месье|Шарлем Месье]] [[13 кастрычніка]] [[1773]] года. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Каталог Месье}} {{Навігатар NGC|NGC 5190|NGC 5191|NGC 5192|NGC 5193|NGC 5194|NGC 5195|NGC 5196|NGC 5197|NGC 5198}} {{DEFAULTSORT:Месье M51}} [[Катэгорыя:Аб’екты Месье|M51]] [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1773 годзе]] [[Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі]] suhnwq2gxptwv5yi0775yd4m8tp6rgw 5148923 5148922 2026-05-30T18:26:14Z JerzyKundrat 174 /* Крыніцы */ 5148923 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = Вадаварот | Выява = Messier51 sRGB.jpg | Апісанне = Спіральная галактыка Вадаварот і яе кампаньён [[NGC 5195]]. | Адкрывальнік = [[Шарль Месье]] | Дата_адкрыцця = [[13 кастрычніка]] [[1773]] | Абазначэнні = '''М51''', '''NGC 5194/5195''', '''Arp 85''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|13|29|52.6}} | Скланенне = {{Dec|+47|11|44}} | z = 0,001544(10) (463(3) км/с) | Адлегласць = {{ly|23 ± 4 млн}} (7,1 ± 1,2 [[парсек|Мпк]])<ref name="Tak´atsetal2006"> {{cite journal | author=Takáts, K.; Vinkó, J. | year=2006 | title=Distance estimate and progenitor characteristics of SN 2005cs in M 51 | journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume=372 | issue=4 | pages=1735 | doi=10.1111/j.1365-2966.2006.10974.x | bibcode=2006MNRAS.372.1735T | arxiv = astro-ph/0608430 | issn = 0035-8711}}</ref><ref name=ned-dist>{{cite web |title = Distance Results for MESSIER 051 |work = NASA/IPAC Extragalactic Database |url = http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nDistance?name=MESSIER+051 |accessdate = 2011-09-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180716025158/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nDistance?name=MESSIER+051 |archivedate = 16 ліпеня 2018 |url-status = dead }}</ref> | Бачная_зорная_велічыня = 8,4 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачныя_памеры = | Павярхоўная_яркасць = | Кутняе_становішча = | Сузор'е = Гончыя Псы | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = Гравітацыйна ўзаемадзейнічае з галактыкай [[NGC 5195]]. }} '''M51''' ('''[[каталог Месье|Messier 51]]''', '''Месье 51''', '''NGC 5194''', '''галактыка Вадаварот''') — [[спіральная галактыка]] ў сузор'і [[сузор'е Гончыя Псы|Гончых Псоў]]. Знаходзіцца на адлегласці 23 млн светлавых гадоў ад Зямлі. Дыяметр галактыкі складае каля 100 тысяч светлавых гадоў. Галактыка M 51 (таксама вядомая як Arp 85 і VV 1) складаецца з вялікай спіральнай галактыкі NGC 5194, на канцы аднаго з рукавоў якой знаходзіцца галактыка-кампаньён NGC 5195. Галактыка была выяўленая [[Шарль Месье|Шарлем Месье]] [[13 кастрычніка]] [[1773]] года. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Каталог Месье}} {{Навігатар NGC|NGC 5190|NGC 5191|NGC 5192|NGC 5193|NGC 5194|NGC 5195|NGC 5196|NGC 5197|NGC 5198}} {{DEFAULTSORT:Месье M51}} [[Катэгорыя:Аб’екты Месье|M51]] [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1773 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|5194]] [[Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі]] 0sl6ftsudnqz46f9852s1bgb5py6wpc 5148927 5148923 2026-05-30T18:35:01Z JerzyKundrat 174 не сюды 5148927 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = Вадаварот | Выява = Messier51 sRGB.jpg | Апісанне = Спіральная галактыка Вадаварот і яе кампаньён [[NGC 5195]]. | Адкрывальнік = [[Шарль Месье]] | Дата_адкрыцця = [[13 кастрычніка]] [[1773]] | Абазначэнні = '''М51''', '''NGC 5194/5195''', '''Arp 85''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|13|29|52.6}} | Скланенне = {{Dec|+47|11|44}} | z = 0,001544(10) (463(3) км/с) | Адлегласць = {{ly|23 ± 4 млн}} (7,1 ± 1,2 [[парсек|Мпк]])<ref name="Tak´atsetal2006"> {{cite journal | author=Takáts, K.; Vinkó, J. | year=2006 | title=Distance estimate and progenitor characteristics of SN 2005cs in M 51 | journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume=372 | issue=4 | pages=1735 | doi=10.1111/j.1365-2966.2006.10974.x | bibcode=2006MNRAS.372.1735T | arxiv = astro-ph/0608430 | issn = 0035-8711}}</ref><ref name=ned-dist>{{cite web |title = Distance Results for MESSIER 051 |work = NASA/IPAC Extragalactic Database |url = http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nDistance?name=MESSIER+051 |accessdate = 2011-09-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180716025158/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nDistance?name=MESSIER+051 |archivedate = 16 ліпеня 2018 |url-status = dead }}</ref> | Бачная_зорная_велічыня = 8,4 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачныя_памеры = | Павярхоўная_яркасць = | Кутняе_становішча = | Сузор'е = Гончыя Псы | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = Гравітацыйна ўзаемадзейнічае з галактыкай [[NGC 5195]]. }} '''M51''' ('''[[каталог Месье|Messier 51]]''', '''Месье 51''', '''NGC 5194''', '''галактыка Вадаварот''') — [[спіральная галактыка]] ў сузор'і [[сузор'е Гончыя Псы|Гончых Псоў]]. Знаходзіцца на адлегласці 23 млн светлавых гадоў ад Зямлі. Дыяметр галактыкі складае каля 100 тысяч светлавых гадоў. Галактыка M 51 (таксама вядомая як Arp 85 і VV 1) складаецца з вялікай спіральнай галактыкі NGC 5194, на канцы аднаго з рукавоў якой знаходзіцца галактыка-кампаньён NGC 5195. Галактыка была выяўленая [[Шарль Месье|Шарлем Месье]] [[13 кастрычніка]] [[1773]] года. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Каталог Месье}} {{Навігатар NGC|NGC 5190|NGC 5191|NGC 5192|NGC 5193|NGC 5194|NGC 5195|NGC 5196|NGC 5197|NGC 5198}} {{DEFAULTSORT:Месье M51}} [[Катэгорыя:Аб’екты Месье|M51]] [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1773 годзе]] [[Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі]] suhnwq2gxptwv5yi0775yd4m8tp6rgw 0 19732 5148909 3337489 2026-05-30T18:07:05Z JerzyKundrat 174 5148909 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = M 63 | Выява = Messier 63 GALEX WikiSky.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[П’ер Мешэн]] | Дата_адкрыцця = [[14 чэрвеня]] [[1779]] | Абазначэнні = '''M 63''', '''Messier 63''', '''Месье 63''', '''NGC 5055''', '''ZWG 217.23''', '''UGC 8334''', '''MCG 7-27-54''', '''PGC 46153''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Sbc | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|13|15|49,0}} | Скланенне = {{Dec|+42|01|59}} | z = +0,001678 ± 0,000017 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 8,5 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 9,3 | Бачныя_памеры = 12,6' × 7,2' | Паверхневая_яркасць = 13,2 | Вуглавое_становішча = 105° | Сузор’е = Гончыя Псы | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''M63''' ([[каталог Месье]]), '''галактыка Сланечнік''' ({{lang-en|Sunflower}}) — [[спіральная галактыка]] ў сузор’і [[Гончыя Псы (сузор’е)|Гончых Псоў]]. {{дапісаць}} {{Каталог Месье}} {{DEFAULTSORT:Месье M63}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1779 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты Месье|M63]] [[Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі]] 5ojcbj0lo0i60flwrijv61n74j0gace 0 19751 5148969 4857963 2026-05-30T19:38:32Z JerzyKundrat 174 5148969 wikitext text/x-wiki {{Галактыка}} '''M102''' ([[каталог Месье]]) — [[лентыкулярная галактыка]] (тып [[класіфікацыя галактык#S0|S0_3]]) у сузор’і [[сузор'е Дракон|Дракона]]. Магчыма, тоесная з галактыкай Верацяно ([[NGC 5866]]). {{Дапісаць}} {{Каталог Месье}} [[Катэгорыя:Аб’екты Месье|M102]] puxx2gbz6lu63adcbbz0b0jkezvnsfq 5148972 5148969 2026-05-30T19:42:33Z JerzyKundrat 174 5148972 wikitext text/x-wiki {{Галактыка}} '''M102''' — [[каталог Месье|аб’екты Месье]] ў сузор’і [[сузор'е Дракон|Дракона]]. Магчыма тоесны з галактыкай Верацяно ([[NGC 5866]]) ці з аб'ектам [[M101 (аб’ект Месье)|M101]]. {{Дапісаць}} {{Каталог Месье}} [[Катэгорыя:Аб’екты Месье|M102]] sai9rwccd4idbiqp3ho621uoat1764y 5148973 5148972 2026-05-30T19:42:47Z JerzyKundrat 174 5148973 wikitext text/x-wiki '''M102''' — [[каталог Месье|аб’екты Месье]] ў сузор’і [[сузор'е Дракон|Дракона]]. Магчыма тоесны з галактыкай Верацяно ([[NGC 5866]]) ці з аб'ектам [[M101 (аб’ект Месье)|M101]]. {{Дапісаць}} {{Каталог Месье}} [[Катэгорыя:Аб’екты Месье|M102]] sbvqgy3h7osy60kcilo87h5j91iwtyf 0 19763 5148910 3337499 2026-05-30T18:09:19Z JerzyKundrat 174 5148910 wikitext text/x-wiki {{Sky|05|24|10.59|-|24|31|27.3|2590000}} {{Зорнае скопішча | Назва = Шаравое скопішча M 79 | Выява = Messier79.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[П’ер Мешэн]] | Дата_адкрыцця = [[1780]] | Абазначэнні = {{astrocat|NGC = 1904|GCl = 10| M=79}} | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = [[Шаравое зорнае скопішча|Шаравое скопішча]] | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|05|24|10,59}} | Скланенне = {{DEC|?24|31|27,3}} | Адлегласць = {{ly|41 000|12 600}} | Бачная_зорная_велічыня = +8,56 | Бачныя_памеры = 8,7' | Сузор'е = Заяц | Спектральны клас = | Маса = | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | VHB = | Узрост = | Уласцівасці = }} '''M79''' ([[каталог Месье]]) — [[шаравое скопішча]] ў сузор'і [[сузор'е Заяц|Зайца]]. {{дапісаць}} {{Каталог Месье}} {{DEFAULTSORT:Месье M79}} [[Катэгорыя:Аб’екты Месье|M79]] [[Катэгорыя:Заяц (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Шаравыя скопішчы]] 99bybhx2vu27dxqfrqov5yjpuxepwq2 0 19813 5148976 3359068 2026-05-30T19:51:50Z JerzyKundrat 174 5148976 wikitext text/x-wiki {{ Скопішча | | name = Месье 24 | type = Фрагмент Млечнага Шляху | image = Caustiche.jpg | epoch = [[J2000.0]] | discoverer = [[Шарль Месье]] | discovery_date = [[1764]] | class = | ra = 18^h&nbsp;17^m | dec = −18° 29′ | dist_ly = ~10 000 | dist_pc = 3070 | appmag_v = 4.6 | size_v = 90′ | constellation = в [[Сузор'е Стралец|Стралец]] | mass_kg = | mass_msol = | radius_ly = ~300 св. гадоў | v_hb = | age = 220 млy. гадоў | notes = | names = IC 4715, M24,<br /> Каўстычная Даліна,<br /> Заплатка }} '''M24''' ([[каталог Месье]]), '''Латка на Млечным Шляху''' — [[зорнае воблака]] ў сукупнасці з [[рассеянае скопішча|рассеяным скопішчам]] ([[NGC 6603]]) у сузор'і [[сузор'е Стралец|Стральца]]. {{Каталог Месье}} {{DEFAULTSORT:Месье M24}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1764 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты Месье|M24]] [[Катэгорыя:Стралец (сузор’е)]] myfyvkrxvunxwtos72dsyy4n7y62smg 0 19868 5148999 3305661 2026-05-30T20:40:49Z JerzyKundrat 174 5148999 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = M 61 | Выява = A_hungry_starburst_galaxy.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Барнаба Арыяні]] ([[:en:Barnaba Oriani]]) | Дата_адкрыцця = [[5 мая]] [[1779]] | Абазначэнні = '''M 61''', '''Messier 61''', '''Месье 61''', '''NGC 4303''', '''IRAS12194+0444''', '''UGC 7420''', '''ZWG 42.45''', '''MCG 1-32-22''', '''VCC 508''', '''PGC 40001''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SBbc | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|12|21|54,9}} | Скланенне = {{Dec|+04|28|22}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 9,3 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 10,1 | Бачныя_памеры = 6,5' × 5,9' | Паверхневая_яркасць = 13,1 | Вуглавое_становішча = 162° | Сузор’е = Дзева | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''M61''' ([[каталог Месье]])( '''NGC 4303''', IRAS12194+0444, UGC 7420, ZWG 42.45, MCG 1-32-22, VCC 508, PGC 40001) — [[спіральная галактыка]] (тып [[класіфікацыя галактык#Sc|Sc(s)I.2]]) у [[Дзева (сузор’е)|сузор’і Дзевы]], падобная па форме і памерам з нашай. {{НК}} {{Каталог Месье}} {{DEFAULTSORT:Месье M61}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1779 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты Месье|M61]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі]] [[Катэгорыя:Дзева (сузор’е)]] k659smbvu6vvp6rxo6pvwfzmtwsjmbg 0 21799 5148905 5143846 2026-05-30T17:57:17Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, пунктуацыя 5148905 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Раман''' (''Аляксандр Іванавіч Мацюшын''; {{ВД-Прэамбула}}) — [[іераманах]] [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]], [[паэт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 лістапада 1954 года ў с. [[Рабчэўск]] [[Трубчаўскі раён|Трубчаўскага раёна]] [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[РСФСР]]. Скончыў філалагічны факультэт універсітэта ў [[Эліста|Элісце]], працаваў у школе. У 1983 годзе прыняў манаскі пострыг у [[Пскова-Пячэрская лаўра|Пскова-Пячэрскай лаўры]]. Служыў на прыходах Пскоўшчыны і ў [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскай лаўры]] пасля яе адкрыцця. З 1985 года — [[іераманах]]. Аўтар духоўных вершаў і спеваў, член [[Саюз пісьменнікаў Расіі|Саюза пісьменнікаў Расіі]]. З 1994 года жыў у скіту Вятрова (Пскоўская вобласць). Песні іераманаха Рамана і песні на яго вершы выконваюцца [[Жанна Бічэўская|Жаннай Бічэўскай]], [[Алег Пагудзін|Алегам Пагудзіным]], [[Сяргей Бязрукаў|Сяргеем Бязрукавым]], [[Максім Трошын|Максімам Трошыным]]. Памёр 19 мая 2026 года. === Сборнікі вершаў === * [[1991]] «Благословен идущий к Богу» * [[1991]] «Камни святых алтарей» * [[1992]] «Стихи покаянные» * [[1995]] «Избранное» * [[2001]] «Русский куколь» * [[2005]] «Радоваться Небу» === Кнігі === * [http://www.rus-sky.com/history/library/roman/roman.htm Там моя Сербия] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.tropinka.orthodoxy.ru/zal/poezija/roman/index.htm Сборнік вершаў] * [http://ru.wikisource.org/wiki/Иеромонах_Роман Іераманах Раман у рускай Вікітэцы] {{DEFAULTSORT:Раман, іераманах}} [[Катэгорыя:Паэты Расіі]] [[Катэгорыя:Манахі Рускай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Трубчэўскім раёне]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] t4fufz7twd17kgyc5ywsw8jdm0xx1x8 0 23344 5149125 5014325 2026-05-31T08:59:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149125 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Мікалай Восіпавіч Шкялёнак''' ({{ДН|||1899}}, [[Пякоціна|в. Пякоціна]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісненскі павет]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], цяпер {{МН|Мёрскі раён|у Мёрскім раёне|}} — {{ДС|||1946}}) — беларускі грамадскі, ваенны і [[палітычны дзеяч]], [[гісторык]], [[журналіст]], [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарант з нацыстамі ў часы Другой сусветнай вайны]]. == Біяграфія == У 1932 г. скончыў [[Віленскі ўніверсітэт]], па адукацыі юрыст. Адзін з заснавальнікаў студэнцкай арганізацыі «[[Скарынія]]» пры Віленскім універсітэце. Працаваў адвакатам у [[Вільня|Вільні]]. З 1934 года член праўлення [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры]], з 1935 — прэзідыума [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў [[Вільня|Вільні]]. Удзельнічаў у выданні часопісаў [[Студэнцкая думка (1924)|Студэнцкая думка]] і [[Калоссе (1935)|Калоссе]]. У 1936 годзе адзін з заснавальнікаў арганізацыі Беларускі нацыянальны фронт, член рэдкалегіі яе органа — газеты «Беларускі фронт». 15 чэрвеня 1940 нелегальна перайшоў літоўска-германскую мяжу. З 1940 года ў [[Берлін]]е, уваходзіў у склад кіраўніцтва [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)|Беларускага нацыянальнага цэнтра]], рэдагаваў газету [[Раніца (газета, 1939)|«Раніца»]], з сакавіка 1942 — галоўны рэдактар. Удзельнічаў у працы [[Карэспандэнцыйныя курсы беларусаведы|курсаў беларусаведы ў Празе]] і складанні падручніка нямецкай мовы для беларусаў [[Пётр Бакач|Пятра Бакача]]. З 1943 года займаў пасаду 1-га віцэ-прэзідэнта [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады (БЦР)]], быў рэдактарам [[Беларуская газета (1941)|«Беларускай газеты»]], бюлетэня «Беларуская карэспандэнцыя». Удзельнік [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другога Усебеларускага кангрэса]] ў Мінску (чэрвень 1944). Сябра [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]].<ref>{{cite web|url = http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|title = Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі|author = [[Сяргей Ёрш]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20190725160120/http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|archive-date = 25 ліпеня 2019|url-status = live}}</ref> З ліпеня 1944 года ў Берліне, быў 2-м сакратаром БЦР. З сакавіка 1945 года ў [[Польшча|Польшчы]]. У 1945 годзе вярнуўся ў Беларусь для ўзмацнення арганізацыі «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорны кот]]». Міколу Шкялёнку далі мянушку «Шкляны» і ён быў прызначаны камандзірам атраду. Атрад «Шклянога» накіравалі на [[Барысаў]]шчыну, але па дарозе атрад трапіў у засаду, арганізаваную супрацоўнікамі савецкіх спецслужбаў. Пасля жорсткага бою з 32-х байцоў атрада Шкялёнка выжылі толькі 7, а сам Шкялёнак быў цяжка паранены і арыштаваны савецкімі органамі дзяржбяспекі. Паводле адных звестак, памёр у турэмным шпіталі МДБ у [[Мінск]]у, паводле другіх — на пачатку 1946 года прыгавораны да вышэйшай меры пакарання. == Творы == * 400-лецьце Літоўскага Статуту // Студэнцкая думка. № 1 (1930). * Проба аналізы народнай гаспадаркі Беларусі з пункту гледжання яе эканамічнай самавыстарчальнасці // Студэнцкая думка. № 2 (1930). * У трохсотыя ўгодкі смерці Вялікага канцлера Льва Сапегі // Гадавiк Беларускага науковага таварыства. Сш. 1. Вільня, 1933. С. 17—45. * Копныя суды ў Беларусі // Нёман. № 3-5 (1934). * Падзел гісторыі Беларусі на перыяды // Запiсы Беларускага навуковага таварыства. Вiльня, 1938. С. 1—8. * Тэрыторыя Беларусі і яе дагістарычнае насельніцтва // Калосьсе. Кн. 2 (1938). С. 116—122; Кн. 3 (1938). С. 161—171. * Прадмет беларускае гісторыі // Калосьсе. Кн. 4 (1938). С. 227—232. * Сінтэза беларускай гісторыі // Калосьсе. Кн. 4 (1938). С. 233—237. * Уводзіны да вывучэння гісторыі Беларусі (1938) * Аб «тутэйшых» // Беларускі фронт, № 14 (15.07.1939) * Да літоўска-беларускіх адносінаў // Беларускі фронт, № 16 (15.08.1939) * Культурнае рабства // Калосьсе. Кн. 1 (1939). С. 47—52. * Эканамічны нарыс Беларусі. [Бэрлін]: Раніца, 1940. * Беларускі народ уневажняе бяспраўныя пастановы. [Бэрлін], 1945. {{зноскі}} {{Commonscat|Mikola Škialionak}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шкялёнак Мікалай Восіпавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мёрскім раёне]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага студэнцкага саюза]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]] [[Катэгорыя:Члены арганізацыі «Чорны Кот»]] fxqf316ditgy8fq3ioobun6fgpue6pt 0 23855 5148813 5024134 2026-05-30T16:14:31Z Için warum 153459 /* Прозвішча */ удакладненне 5148813 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыго́р Рама́навіч Шы́рма''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі харавы {{дырыжор|Беларусі|СССР|XX стагоддзя}}, {{кампазітар|Беларусі|СССР|XX стагоддзя}}, {{музычны педагог|Беларусі|СССР|XX стагоддзя}}, [[Фалькларыстыка|фалькларыст]], грамадскі дзеяч, [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[Літаратуразнаўства|літаратуразнавец]]. Дзеяч беларускага культурнага і палітычнага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], арганізатар беларускіх хораў у [[Вільнюс|Вільні]]. Мастацкі кіраўнік і галоўны дырыжор [[Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла БССР|Дзяржаўнай акадэмічнай харавой капэлы БССР]] (1939—1970). Сабраў больш за 2 тысячы беларускіх народных песень. Выдаў першыя зборнікі [[Міхась Васілёк|Міхася Васілька]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Сяргей Міхайлавіч Крывец|Сяргея Крыўца]]. == Прозвішча == На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], беларускае прозвішча Шырма ўтворана ад асновы [[шырма]]. У беларускай антрапаніміі у XVI—XVII стст. сустракаецца ''Ширма''<ref>''М. В. Бірыла''. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 492.</ref>. Ёсць літоўскія антрапонімы (прозвішчы) ''Šìrma (Širmà), Širmelis, Širmulis, Širmonis'', якія звязаныя з літоўскім ''širmas'' «сівы; шэраваты»<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 937—938.</ref>. == Біяграфія == === Маладыя гады === Нарадзіўся 8 (20) студзеня 1892 года ў вёсцы [[Шакуны]] [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]<ref>{{артыкул|аўтар=Васіль Жураў.|загаловак=Рыгор Шырма: вялікі ў славе і просты ў жыцці|спасылка=http://www.zvyazda.minsk.by/ru/anons/index.php?id=37681|выданне=[[Звязда]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324223615/http://www.zvyazda.minsk.by/ru/anons/index.php?id=37681|archive-date=24 сакавіка 2012}}</ref>. У вялікай сям’і Рыгора Шырмы спевакамі былі ўсе, пачынаючы з бондара дзеда Васіля па мянушцы Майстровіч. Добра спявалі дзянна<ref>дзядзькава жонка</ref> Ганна Іванаўна Шырма, яе дачка Алеся. Найлепшыя калыханкі Шырма пачуў ад маці Тэадоры Дзям’янаўны. Таленавітым выканаўцам быў бацька Раман Васільевіч (~1863—1947), які двойчы прызываўся ў расійскую армію і ведаў багата казацкіх, рэкруцкіх і салдацкіх песень. Праз беднасць сям’і з шасцігадовага ўзросту Рыгору Шырму даводзілася працаваць па найме, першую асвету атрымаў у «школе граматы», дзе працавалі найманыя настаўнікі. Адзін з настаўнікаў-семінарыстаў добра ведаў спевы, і Рыгор у гэты час пачаў спяваць у хоры. У 1904 употай ад бацькі з 15 капейкамі ў кішэні Шырма пешкі накіраваўся ў [[Пружаны]], каб паступіць у {{нп5|Пружанская другакласная школа|гарадское вучылішча|be-x-old|Пружанская другаклясная школа}}. Праз год стаў найлепшым вучнем, іграў на струнных інструментах і ўдзельнічаў у аркестры і хоры вучылішча. На светапоглядзе Шырмы адбілася тое, што ў хоры не спявалі беларускія песні<ref>{{кніга|загаловак = Рыгор Шырма|адказны = складальнік В. Дз. Ліцьвінка|месца = Мн.|выдавецтва = «Беларусь»|год = 1990|старонкі = 5}}</ref>. Скончыў школу на выдатна. Цягу Шырмы да народнай паэзіі заўважыў настаўнік літаратуры Манцэвіч, ён заахвоціў вучня запісваць песні. Спачатку гэта былі запісы ад Ганны Дудзейкі, у якой кватараваў юнак, пазней і ад іншых спевакоў. У 1907 годзе, у час летніх вакацый, Рыгор Шырма пешшу адправіўся ў сваю першую фальклорную вандроўку па [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], дзе запісаў беларускія народныя песні «''Ой, не вылятай, сіва зязюлька''», «''Я з казаком стаяла''», «''Там за гаем''». Добрай песенніцай была бацькава сястра Захвея Васілеўна (па мужы Хвораст, маці [[Янка Хвораст|Янкі Хвораста]]) з вёскі [[Кацёлкі]]. Звычайна яе запрашалі на ўсе ўрачыстасці як першую спявачку. Акрамя такіх народных песень, як восеньская «''Ой, не вылятай, сіва зязюлька''», Шырма запісаў ад яе радзінны і вясельны абрады. Пра багацце паэтычнай душы цёткі Захвеі ён напіша ў 1941 годзе ў артыкуле «''Выдатная песенніца з народу''». Агулам Шырма запісаў ад яе 150 песень. Падчас навучання на двухгадовых настаўніцкіх курсах у [[Швянчоніс|Свянцянах]] у 1911—1912 гадах Шырма праходзіць сальфеджыа, вучыцца іграць на скрыпцы, арганізуе настаўніцкі хор. Адначасова ён спрабуе запісваць мелодыі. Пасля сканчэння курсаў настаўнічаў у [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім]] і [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскім]] (вёска Ганута сённяшняга [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]])<ref name="Naraczanka">{{Крыніцы/Нарачанка і яе берагі|649}}</ref> паветах. Больш плённа канцэртная работа працягнулася ў Седлецкім настаўніцкім інстытуце (1914), які на той час быў эвакуіраваны спачатку ў [[Масква|Маскву]] і [[Яраслаўль]], а потым у [[Варонеж]] (скончыў у 1918). Ладзячы канцэрты, яго засмучала тое, што ён не мог знайсці аніводнай апрацоўкі беларускай народнай песні. Усе запісы, зробленыя Шырмам да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], згарэлі разам з хатай у [[Шакуны|Шакунах]]. === Настаўніцкая дзейнасць === У канцы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|расійскую армію]], скончыў {{нп5|Чугуеўскае ваеннае вучылішча||ru|Чугуевское военное училище}} на Харкаўшчыне. Служыў у званні прапаршчыка ў [[Туркестан (рэгіён)|Туркестане]]. У 1918 годзе па накіраванні [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыяту]] едзе арганізоўваць школу ў сяле {{нп5|Сяло Навагольскае|Навагольскім|ru|Новогольское}} {{нп5|Новахапёрскі павет|Новахапёрскага павета|ru|Новохопёрский уезд}} [[Варонежская губерня|Варонежскай губерні]] [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расіі]], куды выехалі перад вайной яго бацькі. Выкладаў псіхалогію, педагогіку і славеснасць, адначасова загадваў валаснымі аддзеламі адукацыі і культуры (да лета 1922<ref name="psalom">{{Спасылка|аўтар = Евгений Днепровский.| url = http://brama.brestregion.com/nomer25/artic16.shtml| загаловак = Красный псаломщик| выдавец = Гістарычная брама №1 (25) 2010 г.| дата = 11 студзеня 2012 | мова = ru}}</ref>). Сабраў і арганізаваў школьную бібліятэку, хор, драматычны гурток, ладзіў літаратурныя вечары. «''Светам свайго юнацтва''» назваў яго навагольскі вучань, расійскі пісьменнік, аўтар аповесці «{{нп5|Белы Бім Чорнае вуха||ru|Белый Бим Чёрное ухо (книга)}}» [[Гаўрыіл Мікалаевіч Траяпольскі|Гаўрыіл Траяпольскі]]<ref name="ПЖ">{{Спасылка| аўтар = Владимир| прозвішча = Глазов| url = http://bk-brest.by/ru/112/history/3124/| загаловак = Партитура жизни Рыгора Ширмы. К 120-летию уроженца музыкальной Пружанщины| выдавец = [[Брестский курьер]]| дата = 25 студзеня 2012| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 29 ліпеня 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20140417021916/http://www.bk-brest.by/ru/112/history/3124/| archive-date = 17 красавіка 2014| url-status = dead}}</ref> і казаў, што «''не стаў бы пісьменнікам, калі б не сустрэў Рыгора Раманавіча. Ён навучыў нас думаць над прачытаным''»<ref name="ТКК">{{Спасылка| url = http://old.tvkultura.ru/news.html?id=76078&cid=110| загаловак = Троепольский Гавриил: "Ищите друга!"| выдавец = [[Тэлеканал Культура]]| дата = 29 лістапада 2005| мова = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="ГТ">{{Спасылка| url = http://www.pereplet.ru/podiem/n11-05/Troe.shtml| загаловак = Гавриил ТРОЕПОЛЬСКИЙ. ВЕРЮ В СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ЧЕЛОВЕКА| мова = ru}}</ref>. На другі год існавання школы Рыгора Шырму прызвалі ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]], але неўзабаве вярнуўся да настаўніцкай дзейнасці. У Навагольскім Рыгор Шырма пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай, таксама школьнай настаўніцай Клаўдзіяй Іванаўнай Раеўскай. Пасля шлюбу яна сваё жыццё звязала з беларускай народнай песняй, трыццаць гадоў праспявала ў капэле<ref name="budni9469">{{Артыкул|аўтар = Васіль Ліцьвінка.|загаловак = Шырма расказвае пра сябе… Ч. 2|выданне = [[Раённыя будні]]|год = 21 сакавіка 2012|нумар = 23 (9469)|старонкі = 5}}</ref>. === Вяртанне на радзіму === Улетку 1922 вярнуўся ў родныя [[Шакуны]] [[Пружанскі павет (1921—1940)|Пружанскага павета]], якія пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага падзелу]] адышлі да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Тут уключыўся ў палітычную дзейнасць, вёў работу ў Беларускім выбарчым камітэце. Каб пракарміць сям’ю (у іх з жонкай Клаўдзіяй Іванаўнай Раеўскай 22 верасня нарадзілася дачка Алена), давялося пэўны час працаваць на лесараспрацоўцы, аднак неўзабаве і адтуль Шырма быў звольнены за беларускую дзейнасць і «''дрэнны ўплыў на рабочых''»<ref name="budni9469" />. Пад канец 1922 года Шырма прыняў прапанову стаць [[рэгент]]ам хору [[Пружаны|пружанскага]] [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Пружаны)|Аляксандра-Неўскага сабора]]<ref name="psalom" />. У 1924 годзе Шырма арганізаваў у Пружанах хор, запісвае народныя песні і заахвочвае да гэтай працы здольных людзей, ладзіць канцэрты, пераносіць на [[Заходняя Беларусь|заходнебеларускую]] глебу «Беларускія вечарынкі». Каб паліцыя не магла іх забараніць, яны ладзіліся пад выглядам «Вечароў славянскай песні», а ў праграму ўключаліся і польскія народныя спевы. Хутка выступы хору і імя яго кіраўніка становяцца вядомымі ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Паваротным для Шырмы стаў канцэрт у [[Пружаны|Пружанах]], на якім прысутнічаў [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], кіраўнік [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]]. Пазнаёміўшыся з фальклорнымі запісамі Шырмы, сам вядомы філолаг, Тарашкевіч убачыў у Шырму чалавека, здольнага весці культурна-асветную працу ў Заходняй Беларусі. === Віленскі перыяд === У 1925 годзе Шырма атрымаў [[Пашпарт грамадзяніна Польшчы|польскі пашпарт]] (дзе быў запісаны «[[Палешукі|палешуком]]») і дазвол на выкладанне ў пачатковых школах Закону Божага. У 1926 пераехаў у [[Вільня|Вільню]]. Працуе ў сакратарыяце [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]], выхавацелем у інтэрнаце для хлопчыкаў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. З 1926 года выкладае ў Віленскай беларускай гімназіі спевы і арганізуе хор. У гэтым самым годзе стаў першым кіраўніком народнай капэлы ў [[Дзяляцічы|Дзяляцічах]] ля [[Навагрудак|Наваградка]]<ref>{{Спасылка|url = http://novogrudok.iatp.by/text/text_CulturaSuchasnost.htm|загаловак = Народная Дзяляціцкая капэла|назва праекту = Культура|выдавец = Замкавая гара|дата = 13 лютага 2012|title = Архіўная копія|access-date = 29 ліпеня 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20060503181306/http://novogrudok.iatp.by/text/text_CulturaSuchasnost.htm|archive-date = 3 мая 2006|url-status = dead}}</ref>. Пазней некаторыя яе ўдзельнікі трапілі ў хор Рыгора Шырмы. Пасля таго, як яго звольнілі з гімназіі, працаваў у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]<ref name="budni9469" />, стварыў хор [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] пры ім. Будучы паплечнік і найбольш паслядоўны вучань Шырмы, арганізатар [[Дзяржаўны акадэмічны народны хор БССР|Дзяржаўнага акадэмічнага народнага хору БССР]] [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]] напіша: {{пачатак цытаты}}1926 год… Мая першая віленская восень. Бязмэтна блукаю па квадраце сціснутага манастырскімі сценамі двара. І раптам з напаўадчыненага акна палілася беларуская народная песня, за ёю другая, трэцяя. Чымсьці родным, блізкім дыхнула на мяне. «Сасна»? Ды гэтую ж песню і ў нас спяваюць… Але тут прыгажэй! «Перапёлачку» я ўжо слухаю ў зале, захаваўшыся ў далёкім вугалку, — таму што перад хорам строгі рэгент… Закончылася гэта генеральная рэпетыцыя, і куды дзелася сур’ёзнасць кіраўніка. Ён стаіць цяпер з дабрадушнай усмешкай у акружэнні моладзі, а тую дзяўчыну, што запявала «Зязюльку», па-бацькоўску нават па галоўцы пагладзіў. Ад выходзячых я даведаўся, што гэты рэгент — Шырма, беларускі пясняр. Сказалі гэта, ды яшчэ на мяне насмешліва: маўляў, хто ты такі, што Шырмы не знаеш!{{канец цытаты}} [[Файл:Chor Pračyśćenskaha saboru (Wilnia) with Ryhor Šyrma.jpg|250px|thumb|Хор Прачысценскага сабора ў Вільні. Сядзіць крайні справа — Рыгор Шырма.]] [[Файл:Вільня. Майронё, 13. Тут здымаў кватэру Рыгор Шырма. Архітэктар - Лявон Вітан-Дубейкаўскі (02).jpg|міні|злева|Дом па [[вуліца Майронё (Вільнюс)|вул. Св. Ганны]], 13, у якім жыў Рыгор Шырма.]] [[Файл:Галоўная ўправа ТБШ.jpg|250px|thumb|Галоўная ўправа [[Таварыства беларускай школы]]. Стаіць крайні злева — Рыгор Шырма]] Каб захаваць Шырму для культурна-асветнай легальнай працы (паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага дагавора]] Польшча абавязалася захаваць культурную аўтаномію нацыянальных меншасцяў), [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] рэкамендаваў яму не ўступаць афіцыйна ні ў [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]], ні ў [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]]. З 1927 года Шырма ўзначаліў [[Таварыства беларускай школы]] (ТБШ) і заставаўся сакратаром Галоўнай управы аж да забароны арганізацыі ў 1936 годзе. За гэты час ён аб’ехаў усю Заходнюю Беларусь, наладжваў гурткі ТБШ і хоры, школы з беларускай мовай навучання, дапамагаў ставіць спектаклі. Адначасна служыў рэгентам у віленскім [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Прачысценскім саборы]], ад якога атрымаў кватэру на першым паверсе хаты па адрасе [[вуліца Майронё (Вільнюс)|вул. Святой Ганны]], 13. На гэтым будынку цяпер вісіць памятная дошка<ref name="nv127">{{Артыкул|аўтар = Андрэй Вашкевіч.|загаловак = Віктар Роўда: «Шырма „пілаваў“ на скрыпцы, аднак хор у яго спяваў ідэальна»|спасылка = http://www.nv-online.info/by/39/80/6976/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%A0%D0%BE%D1%9E%D0%B4%D0%B0-%E2%80%9C%D0%A8%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0-%E2%80%9C%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%9E%E2%80%9D-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%86%D1%8B-%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%D1%85%D0%BE%D1%80-%D1%83-%D1%8F%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BF%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D1%9E-%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%E2%80%9D.htm?tpl=127|выданне = [[Народная воля]]|год = 20 студзеня 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20110720072436/http://www.nv-online.info/by/39/80/6976/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80-%D0%A0%D0%BE%D1%9E%D0%B4%D0%B0-%E2%80%9C%D0%A8%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0-%E2%80%9C%D0%BF%D1%96%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%9E%E2%80%9D-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%86%D1%8B-%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%D1%85%D0%BE%D1%80-%D1%83-%D1%8F%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BF%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D1%9E-%D1%96%D0%B4%D1%8D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%E2%80%9D.htm?tpl=127|archive-date = 20 ліпеня 2011}}</ref>. У часе царкоўных святаў хор пад кіраўніцтвам Шырмы выконваў беларускія рэлігійныя песні ў [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Прачысценскім саборы]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://elibrary.mab.lt/handle/1/2361|загаловак=Хроніка|год=1931|мова=be|выданне=Голас Праваслаўнага Беларуса|тып=часопіс|месяц=12|чысло=-|том=-|нумар=2|старонкі=22}}</ref>. Шырма шукаў кампазітараў для апрацоўкі народных песень, знайшоў для гэтага такіх майстроў як расійскі кампазітар [[Аляксандр Ціханавіч Грачанінаў|Аляксандр Грачанінаў]] у [[Парыж]]ы і ўкраінскіх {{нп5|Аляксандр Антонавіч Кошыц|Аляксандра Кошыца|uk|Кошиць Олександр Антонович}} і {{нп5|Міхаіла Орэст Гайваронскі|Міхайлу Гайваронскага|uk|Гайворонський Михайло Орест}} ў [[Нью-Ёрк]]у<ref name="ПЖ"/>. Аляксандр Грачанінаў актыўна ліставаўся з Рыгорам Шырмам, захаваліся 17 ягоных апрацовак беларускіх народных песень для голасу і фартэпіяна, і яшчэ 11 для мяшанага хору. Ён таксама напісаў «''Беларускую рапсодыю''» для сімфанічнага аркестру, п’есу для скрыпкі на тэму калядкі з Пружанскага павета «Дар Белай Русі», музыку для п’есы [[Васіль Антонавіч Шашалевіч|Васіля Шашалевіча]] «[[Апраметная (п’еса)|Апраметная]]» (пастаўленая ў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|БДТ-2]] у 1926). [[Файл:Vilnia, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Вільня, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (1931).jpg|міні|250пкс|Вільня, [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскі ўніверсітэт]], 1931 г. Удзельнікі хору [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] пад кіраваннем Рыгора Шырмы і з удзелам [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]. На фоне беларускі нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]] і герб [[Пагоня]]]] У Вільні Рыгор Шырма сябраваў з беларускім кампазітарам [[Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі|Канстанцінам Галкоўскім]], які апрацаваў чатыры беларускія песні — «''Там пад гаем зеляненькім''», «''Ой, маці, маці''», «''Пайшла дзяўчынка ў лес за грыбамі''», «''Ой, чумача, чумача''» — запісаныя Шырмам у Шакунах. Атрыманыя ад гэтых асоб апрацоўкі адразу правяраліся ў хорах гімназіі ў другой палове 1920-х і [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага саюза студэнтаў]] у 1930-я гады. Апошні, заснаваны Шырмам у 1931 годзе, пасля таго, як з ім стаў выступаць [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхась Забэйда-Суміцкі]]<ref name="ПЖ"/>, стаў папулярным у Заходняй Беларусі. Хор студэнцкага саюза часта выступаў у Вільні для моладзі, вернікаў розных рэлігій, простых гараджан. Шырма выдаў для школьных і самадзейных хораў зборнікі «''Беларускія народныя песні''» (1929) і «''Наша песня''» (1938). У 1927 годзе выпусціў зборнік вершаў «''Шум баравы''», а ў 1936 годзе — «''З сялянскіх ніў''» папулярнага ў Заходняй Беларусі паэта [[Міхась Васілёк|Міхася Васілька]]. Выдаў першы зборнік [[Максім Танк|Максіма Танка]] «''На этапах''» (1936), а затым два наступныя зборнікі «''Журавінавы цвет''» (1937) і «''Пад мачтай''» (1938). Прапагандаваў творчасць сваіх вучняў-гімназістаў [[Алесь Салагуб|Алеся Салагуба]] і [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянціна Таўлая]], выдаваў таксама кнігі [[Сяргей Міхайлавіч Крывец|Сяргея Крыўца]]. Рыгор Шырма за беларускую і сацыялістычную дзейнасць пераследаваўся польскімі ўладамі. У 1928 годзе звольнены з [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]] «''за наладжванне камсамольскіх ячэек''», тройчы трапляў у судовыя працэсы ў першай палове 1930-х гадоў. З 16 кастрычніка да 22 снежня 1930 года быў пад арыштам па абвінавачванні ў антыдзяржаўнай дзейнасці<ref>[https://polona.pl/item/sprawozdanie-z-zycia-mniejszosci-narodowych-1930-4-kwartal-wyd-1931,NzM0NDU5MjA/0/#info:metadata Sprawozdanie z życia mniejszości narodowych za IV kwartał 1930 roku. Wyd. 1931]. — s. 64.</ref>. [[Файл:Harbatka,_Anton_Niekanda-Trepka._Гарбатка,_Антон_Неканда-Трэпка_(1936).jpg|злева|міні|«Літаратурная гарбатка» на кватэры [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антона Неканды-Трэпкі]] ў Вільні, 1936 г. Злева направа: 1-шы шэраг— [[Мікалай Шчорс|Мікола Шчорс]], невядомая; 2-гі шэраг — [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Вячаслаў Багдановіч]], [[Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі|Канстанцін Галкоўскі]], [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхась Забэйда-Суміцкі]], Рыгор Шырма, [[Антон Луцкевіч]]; 3-ці шэраг — [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Сяргей Паўловіч]], [[Максім Танк]], [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]], а. [[Станіслаў Глякоўскі]], [[Ян Станкевіч]].]] За выхад з ТБШ Шырму прапаноўвалі пэўныя выгоды. Паводле Шырмы віленскі ваявода Бацянскі прапанаваў яму прадаць фальклорныя запісы, каб перакласці іх і выдаць як польскія, на што збіральнік гнеўна адказаў: «''Каб перакласці народныя песні, трэба геній Адама Міцкевіча, а так як у вас яго няма, то гэта будзе тое самае, што абліць гэты белы абрус атрамантам!''». У пэўны час была выдадзеная фальсіфікацыя, што Шырма з’яўляецца агентам [[Дэфензіва|дэфензівы]], але прагрэсіўная грамадскасць на яе не паддалася. Судовыя акцыі, пераследы цягнуліся да далучэння Заходняй Беларусі да БССР. Сядзеў у вядомай турме «[[Лукішская турма|Лукішкі]]». Паводле Шырмы, пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] польскія баевікі паводле загаду эміграцыйнага [[Урад Польшчы ў выгнанні|лонданскага ўраду]] нібыта намагаліся забіць яго, але не здолелі знайсці яго на здымнай кватэры ў [[Беласток]]у, ані ў Шакунах<ref name="budni9469" />. З літаратуразнаўчымі артыкуламі і рэцэнзіямі пачаў выступаць у друку з 1933 года. У 1933 годзе разам з [[Фелікс Іванавіч Стацкевіч|Феліксам Стацкевічам]] пачаў выдаваць часопіс «Летапіс ТБШ» (з 1936 «[[Беларускі летапіс (часопіс)|Беларускі летапіс]]»), у 1939 годзе стаў супрацоўнікам «[[Калоссе (часопіс)|Калосся]]». Наладжваў беларускія музычныя перадачы на польскім радыё, у сярэдзіне 1930-х адным падтрымаў праграму антыфашысцкага Народнага фронту, актыўна супрацоўнічаў як публіцыст з газетай КПЗБ «[[Наша воля (1935)|Наша воля]]». === Савецкі перыяд === З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], у выніку [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну]], які пачаўся 17 верасня 1939 года, гэтыя тэрыторыі былі далучаныя да [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. З1 лістапада 1939 года савецкія ўлады ўручылі Рыгору Шырму мандат на стварэнне прафесійнага калектыву. Шырма збірае вакол сябе таленавітых спевакоў, у тым ліку і многіх былых удзельнікаў віленскіх хораў, і пачынае мэтанакіраваную працу з імі ў [[Беласток]]у (тагачасны цэнтр [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]). У канцы 1940 года Беларускі ансамбль песні і танцу пад яго кіраўніцтвам выступае ў [[Мінск]]у, а ў траўні 1941 года — на [[Дэкада беларускага мастацтва|Дэкадзе беларускага мастацтва]] ў [[Масква|Маскве]]. [[Файл:Savieckaja, 19 building.jpg|thumb|250px|[[Дом Уніхоўскага]] ў Мінску на плошчы Незалежнасці, у якім жыў Рыгор Шырма]] У час нападу [[Трэці рэйх|Германіі]] на СССР калектыў быў на гастролях у [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], адкуль паехалі на [[Каўказ]], а пасля ў [[Краснаярск]]. Тут Рыгор Шырма быў арыштаваны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] і сядзеў у турме да сакавіка 1942 года. Пасля перавезены на {{нп5|Будынак органаў дзяржбяспекі на Лубянцы|Лубянку|ru|Здание органов госбезопасности на Лубянке}}, дзе допыты ладзіліся да жніўня. Вызвалены паводле хадайніцтва [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] перад [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]] і высланы пад нагляд органаў НКУС у Паўночны Казахстан, дзе працаваў настаўнікам сярэдняй школы. У 1943 годзе Рыгор Шырма атрымаў дазвол выехаць да жонкі, якая была з капэлай на гастролях. У ліпені 1944 года ансамбль вярнуўся ў Мінск. З восені 1944 плённа працуе ў [[Гродна|Гродне]]. Шырма заняўся падрыхтоўчай працай па пераўтварэнні ансамбля ў акадэмічны хор. Ён прыцягнуў да мастацкай апрацоўкі народных песень беларускіх кампазітараў [[Мікалай Ільіч Аладаў|Мікалая Аладава]], [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоля Багатырова]], [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўгена Цікоцкага]], [[Пётр Пятровіч Падкавыраў|Пятра Падкавырава]], [[Рыгор Канстанцінавіч Пукст|Рыгора Пукста]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзіміра Алоўнікава]], [[Васіль Аляксандравіч Яфімаў|Васіля Яфімава]], [[Несцер Фёдаравіч Сакалоўскі|Несцера Сакалоўскага]], [[Самуіл Уладзіміравіч Палонскі|Самуіла Палонскага]], [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас|Дзмітрыя Лукаса]], [[Эдзі Майсееўна Тырманд|Эдзі Тырманд]], [[Іван Іванавіч Кузняцоў|Івана Кузняцова]], а таксама прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцяў [[Васіль Андрэевіч Залатароў|Васіля Залатарова]], {{нп5|Вісарыён Якаўлевіч Шабалін|Вісарыёна Шабаліна|ru|Шебалин, Виссарион Яковлевич}}, [[Андрэй Піліпавіч Пашчанка|Андрэя Пашчанкі]], {{нп5|Дзмітрый Сцяпанавіч Васільеў-Буглай|Дзмітрыя Васільева-Буглая|ru|Васильев-Буглай, Дмитрий Степанович}}, [[Рыгор Рыгоравіч Лабачоў|Рыгора Лабачова]], [[Аляксей Копасаў|Аляксея Копасава]], {{нп5|Мікалай Філарэтавіч Калеса|Мікалая Калесу|ru|Колесса, Николай Филаретович}}, {{нп5|Міхаіл Іванавіч Верыкоўскі|Міхаіла Верыкоўскага|uk|Вериківський Михайло Іванович}}, [[Аляксандр Сцяпанавіч Ленскі|Аляксандра Ленскага]], {{нп5|Аляксандр Георгіевіч Фляркоўскі|Аляксандра Фляркоўскага|ru|Флярковский, Александр Георгиевич}}, [[Галіна Канстанцінаўна Смірнова|Галіну Смірнову]], [[Віктар Аркадзевіч Белы|Віктара Белага]], {{нп5|Якаў Сямёнавіч Саладуха|Якава Саладуху|ru|Солодухо, Яков Семёнович}}, {{нп5|Марыян Віктаравіч Каваль|Марыяна Каваля|ru|Коваль, Мариан Викторович}}, {{нп5|Яніс Мядзіньш|Яніса Мядзіньша|en|Jānis Mediņš}} і інш<ref>{{Спасылка|url = http://hor.by/conductors/shirma-gr/|загаловак = ШИРМА Григорий Романович|назва праекту = Белорусский хоровой портал|дата = 13 лютага 2012|мова = ru}}</ref>. У 1950 годзе хор рэарганізаваны ў [[Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Рэспублікі Беларусь імя Рыгора Шырмы|Дзяржаўны хор БССР]]. У 1952 годзе Дзяржаўны хор пераязджае ў [[Мінск]], а ў 1955 годзе з поспехам выступае на [[Дэкада беларускага мастацтва|Дэкадзе беларускага мастацтва]] ў [[Масква|Маскве]], пасля якой Шырму было прысвоена званне [[Народны артыст Беларусі|Народнага артыста БССР]]. Яго ансамбль атрымаў назву Дзяржаўная харавая капэла Беларускай ССР (з 1957 — [[Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Рэспублікі Беларусь імя Рыгора Шырмы|Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла БССР]]). У 1964 годзе стаў адным з заснавальнікаў грамадскай арганізацыі «[[Беларускае таварыства па сувязях з суайчыннікамі за рубяжом]]». У 1970 годзе пад ціскам вымушаны быў падаць на звальненне з пасады мастацкага кіраўніка капэлы<ref name="budni9473">{{Артыкул|аўтар=Васіль Ліцьвінка.|загаловак=Шырма расказвае пра сябе… Ч. 3|выданне=[[Раённыя будні]]|год=4 красавіка 2012|нумар=27 (9473)|старонкі=5}}</ref>. У адным са сваіх інтэрв’ю палітык [[Зянон Пазняк]] згадвае, як у сярэдзіне 1970-х прыйшоў да Рыгора Шырмы з просьбай падпісаць зварот да [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Брэжнева]] ў абарону ад зруйнавання старога Мінска. Шырма не адмовіўся ад подпісу, нягледзячы на тое, што яго сяброўскія стасункі з [[Пётр Міронавіч Машэраў|Машэравым]], тагачасным першым сакратаром [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|ЦК КПБ]], пагоршыліся, але руйнаванне спынілася<ref name="ПЖ" />. У 1966—1978 гадах старшыня праўлення [[Саюз кампазітараў БССР|Саюза кампазітараў БССР]] і сакратар праўлення {{нп5|Саюз кампазітараў СССР|Саюза кампазітараў СССР|ru|Союз композиторов СССР}}. Выбіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] 4 — 9 скліканняў (1955—1978). Сябра [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з 1966 года. Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. == Узнагароды == * [[Народны артыст Беларусі|Народны артыст БССР]] (1949) * [[Народны артыст СССР]] (1955) * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (2 лютага 1977) * [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь|Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]] (1946) * два [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] (1967, 1977) * [[ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (1971) * [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1962) * ордэн «[[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Знак Пашаны]]» (1944) * балгарскі [[Ордэн Кірыла і Мяфодзія]] II ступені * медалі * лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўных прэмій БССР]] за канцэртна-выканаўчую дзейнасць (1966) і за «Беларускія народныя песні ў апрацоўках для хору» (1974). == Бібліяграфія == [[Файл:Першы песенны зборнік Рыгора Шырмы ў мастацкім афармленні Я. Горыда.png|thumb|злева|Першы песенны зборнік Рыгора Шырмы ў мастацкім афармленні [[Язэп Міхайлавіч Горыд|Язэпа Горыда]]]] * «Беларускія народныя песні» (1929) * «Наша песня» (1938) * «Беларускія народныя песні, загадкі і прыказкі» (1947) * «Беларускія песні» (1955) * «Школьны спеўнік» (1957) * «Выбраныя песні з рэпертуару Дзяржаўнага хору БССР» (1958) * «Дзвесце беларускіх народных песень» (1958) * «Беларускія народныя песні» (т. 1, 1959; т. 2, 1960; т. 3, 1962; т. 4, 1976) * «Спявае Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла БССР» (1966) * «Беларускія народныя песні (для хору)» (т. 1, 1971; т. 2, 1973)<ref>{{кніга|загаловак = Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Пружанскага раёна|адказны = Рэдкал. [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш.; Маст. А. М. Хількевіч|месца = Мн.|выдавецтва = БелЭн|год = 1992|старонкі = 406}}</ref> * «Песня — душа народа: Публіцыстыка; Фальклёр; Музыка; Літаратура: 1929—1939; 1944—1974» — Мн., 1976; * «Песня — душа народа: З літаратурнай спадчыны». Мн., 1993. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Вільня. Майронё, 13. Тут здымаў кватэру Рыгор Шырма. Архітэктар - Лявон Вітан-Дубейкаўскі (04).jpg|thumb|Памятная дошка на доме па вул. Св. Ганны ў Вільні, дзе жыў Рыгор Шырма]] Заснаваная Рыгорам Шырмам [[Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Рэспублікі Беларусь імя Рыгора Шырмы|харавая капэла]] ў 1978 годзе атрымала ягонае імя. Імя Рыгора Раманавіча Шырмы носяць [[Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Рэспублікі Беларусь імя Рыгора Шырмы|Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Беларусі]], [[Пружанская дзіцячая школа мастацтваў]]<ref name="dmš">{{Артыкул|аўтар = Інеса Галаўніцкая.|загаловак = Дзве пяцёркі прафесіяналаў|спасылка = http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=3576|выданне = [[Культура (газета)|Культура]]|archive-date = 5 сакавіка 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305190712/http://kimpress.by/index.phtml?id=3576&page=2}}</ref>, Дзіцячая музычная школа мастацтваў № 8 г. Мінска<ref>http://uk.minsk.gov.by/shkoly/185-guo-detskaya-muzykalnaya-shkola-iskusstv-8-im-g-r-shirmy-g-minska {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210608102515/http://uk.minsk.gov.by/shkoly/185-guo-detskaya-muzykalnaya-shkola-iskusstv-8-im-g-r-shirmy-g-minska |date=8 чэрвеня 2021 }} ДУА «Дзіцячая музычная школа мастацтваў № 8 імя Г. Р. Ширмы г. Мінска»</ref> і [[Брэсцкі дзяржаўны музычны каледж імя Рыгора Шырмы|Брэсцкі музычны каледж]]<ref>{{Спасылка|url = http://www.levonevski.net/pravo/temy/tema33/char24/dokz3528.html|загаловак = Постановление Кабинета Министров Республики Беларусь от 12 августа 1994 г. №14 «О присвоении имени Григория Ширмы Брестскому музыкальному колледжу».|назва праекту = Права — заканадаўства Рэспублікі Беларусь|выдавец = [[Валерый Леванеўскі]]|дата = 13 лютага 2012|мова = ru}}</ref>. [[Якаў Сямёнавіч Малайчук|Якаў Малайчук]] стварыў у Пружанах музей Рыгора Шырмы<ref name="dmš" />, у [[Сярэдняя школа №150 (Мінск)|сярэдняй школе № 150]] Мінска харавой спецыялізацыяй створаная экспазіцыя, прысвечаная кампазітару. Адна з цэнтральных [[Вуліца Рыгора Шырмы (Пружаны)|вуліц]] [[Пружаны|Пружанаў]] носіць яго імя, у 2008 годзе імем Рыгора Шырмы названая [[Вуліца Рыгора Шырмы (Мінск)|вуліца]] ў Мінску. Мемарыяльныя дошкі месцяцца на дамах, дзе ён жыў, у Вільні, Гродне<ref>{{Спасылка|аўтар = Віктар Парфёненка, Ганна Васілевіч.|дата публікацыі = 20 студзеня 2012|url = http://new.racyja.by/news/rygoru-shyrme-%E2%80%93-120-gadou-fota|загаловак = Рыгору Шырму — 120 гадоў|выдавец = [[Радыё Рацыя]]|дата = 13 лютага 2012}}</ref>, Мінску. Шырму прысвечаны верш [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]] «''Сэрца дзядзькі Рыгора''»<ref>[http://p-shkola.by/ru/psh?art_id=1220 Песняю песень у сэрцы — Радзiма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305004913/http://p-shkola.by/ru/psh?art_id=1220 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> == У філатэліі == <center><gallery> 1992. Stamp of Belarus 0002.jpg 1997. Stamp of Belarus 0222.jpg 136 (125 hadoŭ z dnia naradžennia Ryhora Šyrmy).jpg 136 (125 hadoŭ z dnia naradžennia Ryhora Šyrmy) - Special postmark.png </gallery></center> {{Зноскі}} == Літаратура == {{Commonscat|Ryhor Szyrma}} * {{крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * Нисневич И. Г. Г. Р. Ширма: Очерк жизни и творчества. 2 изд. Л., 1971. * Песня на ўсё жыццё: Успаміны пра Р. Р. Шырму. Мн., 1983. * Рыгор Шырма: (Фотаальбом) / Аўтар-склад. В.Ліцвінка. Мн., 1990. * {{крыніцы/БП (1992-95)|6|Шырма Рыгор Раманавіч}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Шырма Рыгор Раманавіч}} [[Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Беларусі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Дырыжоры СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанскім раёне]] [[Катэгорыя:Фалькларысты СССР]] [[Катэгорыя:Народныя артысты СССР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] [[Катэгорыя:Члены Саюза кампазітараў СССР]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускай школы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Рыгор Шырма| ]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы]] [[Катэгорыя:Харавыя дырыжоры Беларусі]] 733fplbodob5r5eqppi3sxogu9mf963 0 42080 5148849 3882689 2026-05-30T17:28:28Z JerzyKundrat 174 5148849 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 979 | Выява = NGC 0979 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Джон Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[18 кастрычніка]] [[1835]] | Абазначэнні = '''NGC 979''', '''ESO 246-23''', '''MCG -7-6-14''', '''AM 0229-444''', '''PRC C-14''', '''PGC 9614''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SB0 | Прамое_узыходжанне = {{RA|02|31|38,7}} | Схіленне = {{Dec|-44|31|27}} | z = +0,015930 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,8 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,8 | Бачныя_памеры = 0,9' × 0,7' | Паверхневая_яркасць = 12,1 | Вуглавое_становішча = 0° | Сузор’е = Эрыдан | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 979''' (іншыя абазначэнні — '''ESO 246-23''', '''MCG ?7-6-14''', '''AM 0229-444''', '''PRC C-14''', '''PGC 9614''') — [[лінзападобная галактыка|лінзападобная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|SB0]]) у сузор’і [[Эрыдан (сузор’е)|Эрыдан]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|979}} {{Навігатар NGC|NGC 976|NGC 977|NGC 978|NGC 978B|NGC 979|NGC 980|NGC 981|NGC 982|NGC 983}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1835 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0979]] [[Катэгорыя:Эрыдан (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Лінзападобныя галактыкі]] 7lvlr87gz605jz6udr8wkiirgpuzv95 0 42140 5148820 5051448 2026-05-30T16:43:54Z Laplandian 63641 5148820 wikitext text/x-wiki {{мова}} '''І́дыш''' (ייִדיש) — мова з сям’і [[германскія мовы|германскіх моў]], на якой у пачатку XX стагоддзя гаварыла каля 11 млн. [[яўрэі|яўрэяў]] па ўсім свеце. Назва ''ідыш'' азначае «яўрэйскі». == Гісторыя == Ідыш узнік у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе паміж IX і XII стагоддзямі на аснове сярэдненямецкіх дыялектаў (70—75 %) з шырокімі запазычаннямі з [[іўрыт]]а і [[арамейская мова|арамейскай мовы]] (каля 15 %), а таксама з [[раманскія мовы|раманскіх]] і [[славянскія мовы|славянскіх]] моў (у дыялектах дасягае 20 %). Граматыка дазваляе камбінацыю слоў нямецкага кораня з сінтаксічнымі элементамі [[семіцкія мовы|семіцкіх]] і славянскіх моў. Ідышам карысталіся збольшага [[ашкеназы|ашкеназскія]] яўрэі. У XX стагоддзі адзінага правапісу не было. Каменем сутыкнення былі, сярод іншага, словы са [[старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскімі]] каранямі (гебраізмы). «Заходні» правапіс загадваў пісаць такія словы згодна з біблейскімі крыніцамі, а другі, савецкі, патрабаваў пісаць згодна з вымаўленнем. [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь]] 31 ліпеня 1920 г. прадугледжвала роўны статус чатырох моў<ref name=":0">http://belisrael.info/?p=13263</ref><ref name=":1">http://belisrael.info/?p=15716</ref>, і ў 1920-я — 1930-я гады ідыш быў адной з афіцыйных моў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]]. Некаторы час лозунг «Пралетарыі ўсіх краін, злучайцеся!» быў напісаны на гербе БССР на ідышы, нароўні з беларускай, польскай і рускай мовамі<ref name=":1" />. Да 1938 года ў БССР працавалі школы на ідышы, аднак у той год ён быў выдалены з ліку афіцыйных моў. Тым не менш кнігі і перыядычныя выданні на ідышы — напрыклад, літаратурна-мастацкі і навукова-палітычны часопіс «Штэрн», які выдаваўся ў Менску з 1925 года<ref name=":0" />, — выходзілі да 1941 года. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] група яўрэйскіх пісьменнікаў спрабавала адрадзіць у Беларусі вывучэнне ідыша і выпуск альманаха на гэтай мове, аднак не была падтрымана ўладамі (выпуск альманаха «Міт фэстн трот» — «Цвёрдым поступам» — спыніўся на другім нумары ў сувязі з пераследам «буржуазных нацыяналістаў»). У 1949 годзе ўрад закрыў [[Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР|Беларускі дзяржаўны яўрэйскі тэатр]] у Мінску, які працаваў з 1926 года. Пазней пачаў выдавацца часопіс «[[Савеціш Геймланд]]». У 1990-х — 2010-х гадах у Беларусі дзейнічаў шэраг курсаў ідыша. Пачынаючы з 2004 года выйшла некалькі кніг на ідышы або з тэкстамі на ідышы і беларускай: мемуары [[Рыгор Львовіч Рэлес|Гірша Рэлеса]] (2004), [[ідыш-беларускі слоўнік]], укладзены Аляксандрам Астравухам (2008), зборнікі вершаў [[Ізі Харык]]а (2008), [[Майсей Саламонавіч Кульбак|Майсея Кульбака]] (2016) і інш. [[File:WIKITONGUES- Suri speaking Yiddish.webm|thumb|Ідыш]] == Літаратура на ідышы == Першадрукар — [[Ілья Левіта]]. У [[1507]] годзе ён надрукаваў у [[Венецыя|Венецыі]] сваю паэму «Бовэ-бух» на аснове рыцарскага рамана пра Баву. К гэтаму часу аўтарская літаратура ўжо была, значныя аб’ёмам творы захаваліся з XIV стагоддзя. Літаратурная мова той эпохі называецца «іўры-тайч» ці «тайч» (вядомы іншыя вытворныя назвы). Выдавецкіх цэнтраў даволі многа, яны перамяшчаюцца з горада ў горад вакол Цэнтральнай Еўропы. Паступова друк пашыраецца на Усходнюю Еўропу, а значэнне старых цэнтраў знікае. Складаецца новая літаратурная мова на аснове ўсходнееўрапейскіх гаворак. На мяжы XVIII—XIX стст. літаратура занепадае, бо сярод прыхільнікаў «асветніцтва» перамагае ідэя [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] і пераходу на іншую мову, нямецкую. «Аветнікі»-маскілы варожа ставяцца да народна-яўрэйскай мовы, кніг і аўтараў незвычайна мала. Становішча мяняецца ў сярэдзіне XIX ст. Далей, з 80-х гадоў, яўрэйскі друк разам з рабочай эміграцыяй пашыраецца ў Заходнюю Еўропу, абедзве Амерыкі. Буйныя выдавецкія цэнтры — [[Вільня]], [[Варшава]], [[Адэса]], [[Нью-Ёрк]]. Найвядомейшыя кнігі часоў іўры-тайч: «Бовэ-бух» Левіты, пераказ [[Тора|Пяцікніжжа]] пад назвай «Цэне-рэне» Якава бэн-Ісака з Янава (каля 1616), «Майсэ-бух» (1602). Гэтыя кнігі выдаваліся дзясяткі разоў, былі неадлучнымі спадарожнікамі [[Жанчына|жаночага]] жыцця. У пачатку XIX важнае значэнне і мастацкую каштоўнасць маюць хасідскія творы: жыццяпіс [[Бешт|Баал-Шэм-Това]], казкі [[Нахман з Брацлава|Нахмана Брацлаўскага]]. Вядомы сатырык маскіліцкай эпохі — [[Ёйсіф Перл|Перл]]. Выйшла пазнавальная кніга «Калумб» [[Хацкель Гурвіч|Гурвіча]], псалмы ў перакладзе [[Мендзель Сатановер|Левіна]] (Сатановера). Працяг перакладу застаўся ў рукапісе, Левін кінуў выданне з-за нядобразычлівай думкі маскілаў. Гістарычнае значэнне мае творчасць [[Айзік-Меер Дзік|Айзіка Дзіка]]. Пішуць, але не друкуюць сваіх твораў, [[Іцхак-Бэр Левінзон]], [[Ізраіль Аксенфельд]], [[Шлойма Эцінгер]], [[Міхель Гордан]], [[Аўром-Бэр Готлабер]]. Найважнейшыя аўтары 1860—1915 гадоў: [[Мендэле Мойхер-Сфорым|Мэндэле]], [[Іцхак-Ёіл Лінецкі]], [[Аўрам Голдфадэн]], [[Шолам-Алейхем]], [[Шымен Фруг]], [[Якаў Дзінезон]], [[Марк Спектар]], [[Іцхак-Лейбуш Перац]], [[Якаў Гордзін]], [[Довід Пінскі]], [[З. Лібін]], [[Хаім-Нахман Бялік]], [[Абрам Рэйзен|Аўром Рэйзен]], [[Іцхак-Меер Вайсенберг]], [[Морыс Розенфельд]], [[Довід Эдэльштат]], [[Морыс Вінчэўскі|М. Вінчэўскі]], [[З. Анохі]], [[Гірш Довід Номберг]], [[Ёйна Розенфельд]], [[А. Вайтэр]], [[Егоеш]], [[Ёйсіф Баўшовер]], [[Якаў Адлер]], [[Лявон Кобрын]], [[Бернард Горын]], [[Шолам Аш|Аш]], [[Перац Гіршбейн]], [[Дэр Ністар]]. Вядомыя аўтары, якія пішуць у XXI стагоддзі: [[Фелікс Баторын|Фелікс Хаймoвіч]], [[:ru:Михаил Фельзенбаум|Міхаіл Фельзенбаўм]], [[:ru:Лев Беринский|Леў Бярынскі]], [[:ru:Борис Сандлер|Барыс Сандлер]], [[Ёэль_Мацвееў]], [[:en:Gitl Schaechter-Viswanath|Гітл Шэхтэр-Вішванат]]. == Лінгвонімы == Гістарычная назва — тайч, ідыш-тайч. Слова ''тайч'', паводле адной версіі, азначае «нямецкі», ці, паводле іншай версіі — «тлумачэнне» ў сувязі з традыцыяй вуснага тлумачэння яўрэйскіх тэкстаў пры іх вывучэнні) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Ідыш|[[Адам Яўгенавіч Супрун|А. Я. Супрун]]|166}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Еврейско-немецкий диалект}} * ''Цинберг'' [[:s:ru:ЕЭБЕ/Литература разговорно-еврейская|Литература разговорно-еврейская]] // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона * ''Эрик М., Нусинов И.'' [https://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-0151.htm Еврейская литература] // Литературная энциклопедия: В 11 т. — Т. 4. 1930. * ''М. Я. Пинес''. [http://az.lib.ru/p/pines_m_j/text_1913_istoria_evreiskoy_literatury-oldorfo.shtml История еврейской литературы]. 1913 * ''И. Ш. Шифман.'' [http://tapemark.narod.ru/les/171f.html Идиш] // {{крыніцы/ЛЭС-90}} * [[Генадзь Цыхун]]. Лёс яўрэйскіх запазычанняў у беларускай мове // Выбраныя працы: беларусістыка, славістыка, арэальная лінгвістыка — Мінск, 2012. * ''Замойскі А.'' Транты, цымес, цуцык // [[Наша гісторыя]]. — 2018. — № 2. — С. 66—69. — ISSN 2617—2305. {{Interwiki|yi|װיקיפּעדיע||ідыш}} {{Сучасныя германскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Германскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовы Бельгіі]] [[Катэгорыя:Мовы Венгрыі]] [[Катэгорыя:Мовы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Мовы Германіі]] [[Катэгорыя:Мовы Даніі]] [[Катэгорыя:Мовы Ізраіля]] [[Катэгорыя:Мовы Італіі]] [[Катэгорыя:Мовы Латвіі]] [[Катэгорыя:Мовы Літвы]] [[Катэгорыя:Мовы Люксембурга]] [[Катэгорыя:Мовы Малдовы]] [[Катэгорыя:Мовы Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Мовы Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Румыніі]] [[Катэгорыя:Мовы Славакіі]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны]] [[Катэгорыя:Мовы Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Мовы Францыі]] [[Катэгорыя:Мовы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Мовы Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Мовы Швецыі]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны]] [[Катэгорыя:Мовы Эстоніі]] [[Катэгорыя:Яўрэі]] [[Катэгорыя:Ідыш| ]] sv3hvllozz2e30mi9ghaftlor1jn4t6 5148970 5148820 2026-05-30T19:39:10Z ~2026-32226-94 169026 5148970 wikitext text/x-wiki {{мова}} '''І́дыш''' (ייִדיש) — мова з сям’і [[германскія мовы|германскіх моў]], на якой у пачатку XX стагоддзя гаварыла каля 11 млн. [[яўрэі|яўрэяў]] па ўсім свеце. Назва ''ідыш'' азначае «яўрэйскі». == Гісторыя == Ідыш узнік у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе паміж IX і XII стагоддзямі на аснове сярэдненямецкіх дыялектаў (70—75 %) з шырокімі запазычаннямі з [[іўрыт]]а і [[арамейская мова|арамейскай мовы]] (каля 15 %), а таксама з [[раманскія мовы|раманскіх]] і [[славянскія мовы|славянскіх]] моў (у дыялектах дасягае 20 %). Граматыка дазваляе камбінацыю слоў нямецкага кораня з сінтаксічнымі элементамі [[семіцкія мовы|семіцкіх]] і славянскіх моў. Ідышам карысталіся збольшага [[ашкеназы|ашкеназскія]] яўрэі. У XX стагоддзі адзінага правапісу не было. Каменем сутыкнення былі, сярод іншага, словы са [[старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскімі]] каранямі (гебраізмы). «Заходні» правапіс загадваў пісаць такія словы згодна з біблейскімі крыніцамі, а другі, савецкі, патрабаваў пісаць згодна з вымаўленнем. [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь]] 31 ліпеня 1920 г. прадугледжвала роўны статус чатырох моў<ref name=":0">http://belisrael.info/?p=13263</ref><ref name=":1">http://belisrael.info/?p=15716</ref>, і ў 1920-я — 1930-я гады ідыш быў адной з афіцыйных моў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]]. Некаторы час лозунг «Пралетарыі ўсіх краін, злучайцеся!» быў напісаны на гербе БССР на ідышы, нароўні з беларускай, польскай і рускай мовамі<ref name=":1" />. Да 1938 года ў БССР працавалі школы на ідышы, аднак у той год ён быў выдалены з ліку афіцыйных моў. Тым не менш кнігі і перыядычныя выданні на ідышы — напрыклад, літаратурна-мастацкі і навукова-палітычны часопіс «Штэрн», які выдаваўся ў Менску з 1925 года<ref name=":0" />, — выходзілі да 1941 года. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] група яўрэйскіх пісьменнікаў спрабавала адрадзіць у Беларусі вывучэнне ідыша і выпуск альманаха на гэтай мове, аднак не была падтрымана ўладамі (выпуск альманаха «Міт фэстн трот» — «Цвёрдым поступам» — спыніўся на другім нумары ў сувязі з пераследам «буржуазных нацыяналістаў»). У 1949 годзе ўрад закрыў [[Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР|Беларускі дзяржаўны яўрэйскі тэатр]] у Мінску, які працаваў з 1926 года. Пазней пачаў выдавацца часопіс «[[Савеціш Геймланд]]». У 1990-х — 2010-х гадах у Беларусі дзейнічаў шэраг курсаў ідыша. Пачынаючы з 2004 года выйшла некалькі кніг на ідышы або з тэкстамі на ідышы і беларускай: мемуары [[Рыгор Львовіч Рэлес|Гірша Рэлеса]] (2004), [[ідыш-беларускі слоўнік]], укладзены Аляксандрам Астравухам (2008), зборнікі вершаў [[Ізі Харык]]а (2008), [[Майсей Саламонавіч Кульбак|Майсея Кульбака]] (2016) і інш. [[File:WIKITONGUES- Suri speaking Yiddish.webm|thumb|Ідыш]] == Літаратура на ідышы == Першадрукар — [[Ілья Левіта]]. У [[1507]] годзе ён надрукаваў у [[Венецыя|Венецыі]] сваю паэму «Бовэ-бух» на аснове рыцарскага рамана пра Баву. К гэтаму часу аўтарская літаратура ўжо была, значныя аб’ёмам творы захаваліся з XIV стагоддзя. Літаратурная мова той эпохі называецца «іўры-тайч» ці «тайч» (вядомы іншыя вытворныя назвы). Выдавецкіх цэнтраў даволі многа, яны перамяшчаюцца з горада ў горад вакол Цэнтральнай Еўропы. Паступова друк пашыраецца на Усходнюю Еўропу, а значэнне старых цэнтраў знікае. Складаецца новая літаратурная мова на аснове ўсходнееўрапейскіх гаворак. На мяжы XVIII—XIX стст. літаратура занепадае, бо сярод прыхільнікаў «асветніцтва» перамагае ідэя [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] і пераходу на іншую мову, нямецкую. «Аветнікі»-маскілы варожа ставяцца да народна-яўрэйскай мовы, кніг і аўтараў незвычайна мала. Становішча мяняецца ў сярэдзіне XIX ст. Далей, з 80-х гадоў, яўрэйскі друк разам з рабочай эміграцыяй пашыраецца ў Заходнюю Еўропу, абедзве Амерыкі. Буйныя выдавецкія цэнтры — [[Вільня]], [[Варшава]], [[Адэса]], [[Нью-Ёрк]]. Найвядомейшыя кнігі часоў іўры-тайч: «Бовэ-бух» Левіты, пераказ [[Тора|Пяцікніжжа]] пад назвай «Цэне-рэне» Якава бэн-Ісака з Янава (каля 1616), «Майсэ-бух» (1602). Гэтыя кнігі выдаваліся дзясяткі разоў, былі неадлучнымі спадарожнікамі [[Жанчына|жаночага]] жыцця. У пачатку XIX важнае значэнне і мастацкую каштоўнасць маюць хасідскія творы: жыццяпіс [[Бешт|Баал-Шэм-Това]], казкі [[Нахман з Брацлава|Нахмана Брацлаўскага]]. Вядомы сатырык маскіліцкай эпохі — [[Ёйсіф Перл|Перл]]. Выйшла пазнавальная кніга «Калумб» [[Хацкель Гурвіч|Гурвіча]], псалмы ў перакладзе [[Мендзель Сатановер|Левіна]] (Сатановера). Працяг перакладу застаўся ў рукапісе, Левін кінуў выданне з-за нядобразычлівай думкі маскілаў. Гістарычнае значэнне мае творчасць [[Айзік-Меер Дзік|Айзіка Дзіка]]. Пішуць, але не друкуюць сваіх твораў, [[Іцхак-Бэр Левінзон]], [[Ізраіль Аксенфельд]], [[Шлойма Эцінгер]], [[Міхель Гордан]], [[Аўром-Бэр Готлабер]]. Найважнейшыя аўтары 1860—1915 гадоў: [[Мендэле Мойхер-Сфорым|Мэндэле]], [[Іцхак-Ёіл Лінецкі]], [[Аўрам Голдфадэн]], [[Шолам-Алейхем]], [[Шымен Фруг]], [[Якаў Дзінезон]], [[Марк Спектар]], [[Іцхак-Лейбуш Перац]], [[Якаў Гордзін]], [[Довід Пінскі]], [[З. Лібін]], [[Хаім-Нахман Бялік]], [[Абрам Рэйзен|Аўром Рэйзен]], [[Іцхак-Меер Вайсенберг]], [[Морыс Розенфельд]], [[Довід Эдэльштат]], [[Морыс Вінчэўскі|М. Вінчэўскі]], [[З. Анохі]], [[Гірш Довід Номберг]], [[Ёйна Розенфельд]], [[А. Вайтэр]], [[Егоеш]], [[Ёйсіф Баўшовер]], [[Якаў Адлер]], [[Лявон Кобрын]], [[Бернард Горын]], [[Шолам Аш|Аш]], [[Перац Гіршбейн]], [[Дэр Ністар]]. Вядомыя аўтары, якія пішуць у XXI стагоддзі: [[Фелікс Баторын|Фелікс Хаймoвіч]], [[:ru:Михаил Фельзенбаум|Міхаіл Фельзенбаўм]], [[:ru:Лев Беринский|Леў Бярынскі]], [[:ru:Борис Сандлер|Барыс Сандлер]], [[Ёэль Мацвееў]], [[:en:Gitl Schaechter-Viswanath|Гітл Шэхтэр-Вішванат]]. == Лінгвонімы == Гістарычная назва — тайч, ідыш-тайч. Слова ''тайч'', паводле адной версіі, азначае «нямецкі», ці, паводле іншай версіі — «тлумачэнне» ў сувязі з традыцыяй вуснага тлумачэння яўрэйскіх тэкстаў пры іх вывучэнні) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Ідыш|[[Адам Яўгенавіч Супрун|А. Я. Супрун]]|166}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Еврейско-немецкий диалект}} * ''Цинберг'' [[:s:ru:ЕЭБЕ/Литература разговорно-еврейская|Литература разговорно-еврейская]] // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона * ''Эрик М., Нусинов И.'' [https://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-0151.htm Еврейская литература] // Литературная энциклопедия: В 11 т. — Т. 4. 1930. * ''М. Я. Пинес''. [http://az.lib.ru/p/pines_m_j/text_1913_istoria_evreiskoy_literatury-oldorfo.shtml История еврейской литературы]. 1913 * ''И. Ш. Шифман.'' [http://tapemark.narod.ru/les/171f.html Идиш] // {{крыніцы/ЛЭС-90}} * [[Генадзь Цыхун]]. Лёс яўрэйскіх запазычанняў у беларускай мове // Выбраныя працы: беларусістыка, славістыка, арэальная лінгвістыка — Мінск, 2012. * ''Замойскі А.'' Транты, цымес, цуцык // [[Наша гісторыя]]. — 2018. — № 2. — С. 66—69. — ISSN 2617—2305. {{Interwiki|yi|װיקיפּעדיע||ідыш}} {{Сучасныя германскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Германскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовы Бельгіі]] [[Катэгорыя:Мовы Венгрыі]] [[Катэгорыя:Мовы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Мовы Германіі]] [[Катэгорыя:Мовы Даніі]] [[Катэгорыя:Мовы Ізраіля]] [[Катэгорыя:Мовы Італіі]] [[Катэгорыя:Мовы Латвіі]] [[Катэгорыя:Мовы Літвы]] [[Катэгорыя:Мовы Люксембурга]] [[Катэгорыя:Мовы Малдовы]] [[Катэгорыя:Мовы Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Мовы Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Румыніі]] [[Катэгорыя:Мовы Славакіі]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны]] [[Катэгорыя:Мовы Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Мовы Францыі]] [[Катэгорыя:Мовы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Мовы Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Мовы Швецыі]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны]] [[Катэгорыя:Мовы Эстоніі]] [[Катэгорыя:Яўрэі]] [[Катэгорыя:Ідыш| ]] 6dg884cc5rirmyl0z0sw9tf9r3sgz40 5148983 5148970 2026-05-30T20:14:13Z M.L.Bot 261 афармленне шаблонамі 5148983 wikitext text/x-wiki {{мова}} '''І́дыш''' (ייִדיש) — мова з сям’і [[германскія мовы|германскіх моў]], на якой у пачатку XX стагоддзя гаварыла каля 11 млн. [[яўрэі|яўрэяў]] па ўсім свеце. Назва ''ідыш'' азначае «яўрэйскі». == Гісторыя == Ідыш узнік у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе паміж IX і XII стагоддзямі на аснове сярэдненямецкіх дыялектаў (70—75 %) з шырокімі запазычаннямі з [[іўрыт]]а і [[арамейская мова|арамейскай мовы]] (каля 15 %), а таксама з [[раманскія мовы|раманскіх]] і [[славянскія мовы|славянскіх]] моў (у дыялектах дасягае 20 %). Граматыка дазваляе камбінацыю слоў нямецкага кораня з сінтаксічнымі элементамі [[семіцкія мовы|семіцкіх]] і славянскіх моў. Ідышам карысталіся збольшага [[ашкеназы|ашкеназскія]] яўрэі. У XX стагоддзі адзінага правапісу не было. Каменем сутыкнення былі, сярод іншага, словы са [[старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскімі]] каранямі (гебраізмы). «Заходні» правапіс загадваў пісаць такія словы згодна з біблейскімі крыніцамі, а другі, савецкі, патрабаваў пісаць згодна з вымаўленнем. [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь]] 31 ліпеня 1920 г. прадугледжвала роўны статус чатырох моў<ref name=":0">http://belisrael.info/?p=13263</ref><ref name=":1">http://belisrael.info/?p=15716</ref>, і ў 1920-я — 1930-я гады ідыш быў адной з афіцыйных моў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]]. Некаторы час лозунг «Пралетарыі ўсіх краін, злучайцеся!» быў напісаны на гербе БССР на ідышы, нароўні з беларускай, польскай і рускай мовамі<ref name=":1" />. Да 1938 года ў БССР працавалі школы на ідышы, аднак у той год ён быў выдалены з ліку афіцыйных моў. Тым не менш кнігі і перыядычныя выданні на ідышы — напрыклад, літаратурна-мастацкі і навукова-палітычны часопіс «Штэрн», які выдаваўся ў Менску з 1925 года<ref name=":0" />, — выходзілі да 1941 года. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] група яўрэйскіх пісьменнікаў спрабавала адрадзіць у Беларусі вывучэнне ідыша і выпуск альманаха на гэтай мове, аднак не была падтрымана ўладамі (выпуск альманаха «Міт фэстн трот» — «Цвёрдым поступам» — спыніўся на другім нумары ў сувязі з пераследам «буржуазных нацыяналістаў»). У 1949 годзе ўрад закрыў [[Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР|Беларускі дзяржаўны яўрэйскі тэатр]] у Мінску, які працаваў з 1926 года. Пазней пачаў выдавацца часопіс «[[Савеціш Геймланд]]». У 1990-х — 2010-х гадах у Беларусі дзейнічаў шэраг курсаў ідыша. Пачынаючы з 2004 года выйшла некалькі кніг на ідышы або з тэкстамі на ідышы і беларускай: мемуары [[Рыгор Львовіч Рэлес|Гірша Рэлеса]] (2004), [[ідыш-беларускі слоўнік]], укладзены Аляксандрам Астравухам (2008), зборнікі вершаў [[Ізі Харык]]а (2008), [[Майсей Саламонавіч Кульбак|Майсея Кульбака]] (2016) і інш. [[Файл:WIKITONGUES- Suri speaking Yiddish.webm|thumb|Ідыш]] == Літаратура на ідышы == Першадрукар — [[Ілья Левіта]]. У [[1507]] годзе ён надрукаваў у [[Венецыя|Венецыі]] сваю паэму «Бовэ-бух» на аснове рыцарскага рамана пра Баву. К гэтаму часу аўтарская літаратура ўжо была, значныя аб’ёмам творы захаваліся з XIV стагоддзя. Літаратурная мова той эпохі называецца «іўры-тайч» ці «тайч» (вядомы іншыя вытворныя назвы). Выдавецкіх цэнтраў даволі многа, яны перамяшчаюцца з горада ў горад вакол Цэнтральнай Еўропы. Паступова друк пашыраецца на Усходнюю Еўропу, а значэнне старых цэнтраў знікае. Складаецца новая літаратурная мова на аснове ўсходнееўрапейскіх гаворак. На мяжы XVIII—XIX стст. літаратура занепадае, бо сярод прыхільнікаў «асветніцтва» перамагае ідэя [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] і пераходу на іншую мову, нямецкую. «Аветнікі»-маскілы варожа ставяцца да народна-яўрэйскай мовы, кніг і аўтараў незвычайна мала. Становішча мяняецца ў сярэдзіне XIX ст. Далей, з 80-х гадоў, яўрэйскі друк разам з рабочай эміграцыяй пашыраецца ў Заходнюю Еўропу, абедзве Амерыкі. Буйныя выдавецкія цэнтры — [[Вільня]], [[Варшава]], [[Адэса]], [[Нью-Ёрк]]. Найвядомейшыя кнігі часоў іўры-тайч: «Бовэ-бух» Левіты, пераказ [[Тора|Пяцікніжжа]] пад назвай «Цэне-рэне» Якава бэн-Ісака з Янава (каля 1616), «Майсэ-бух» (1602). Гэтыя кнігі выдаваліся дзясяткі разоў, былі неадлучнымі спадарожнікамі [[Жанчына|жаночага]] жыцця. У пачатку XIX важнае значэнне і мастацкую каштоўнасць маюць хасідскія творы: жыццяпіс [[Бешт|Баал-Шэм-Това]], казкі [[Нахман з Брацлава|Нахмана Брацлаўскага]]. Вядомы сатырык маскіліцкай эпохі — [[Ёйсіф Перл|Перл]]. Выйшла пазнавальная кніга «Калумб» [[Хацкель Гурвіч|Гурвіча]], псалмы ў перакладзе [[Мендзель Сатановер|Левіна]] (Сатановера). Працяг перакладу застаўся ў рукапісе, Левін кінуў выданне з-за нядобразычлівай думкі маскілаў. Гістарычнае значэнне мае творчасць [[Айзік-Меер Дзік|Айзіка Дзіка]]. Пішуць, але не друкуюць сваіх твораў, [[Іцхак-Бэр Левінзон]], [[Ізраіль Аксенфельд]], [[Шлойма Эцінгер]], [[Міхель Гордан]], [[Аўром-Бэр Готлабер]]. Найважнейшыя аўтары 1860—1915 гадоў: [[Мендэле Мойхер-Сфорым|Мэндэле]], [[Іцхак-Ёіл Лінецкі]], [[Аўрам Голдфадэн]], [[Шолам-Алейхем]], [[Шымен Фруг]], [[Якаў Дзінезон]], [[Марк Спектар]], [[Іцхак-Лейбуш Перац]], [[Якаў Гордзін]], [[Довід Пінскі]], [[З. Лібін]], [[Хаім-Нахман Бялік]], [[Абрам Рэйзен|Аўром Рэйзен]], [[Іцхак-Меер Вайсенберг]], [[Морыс Розенфельд]], [[Довід Эдэльштат]], [[Морыс Вінчэўскі|М. Вінчэўскі]], [[З. Анохі]], [[Гірш Довід Номберг]], [[Ёйна Розенфельд]], [[А. Вайтэр]], [[Егоеш]], [[Ёйсіф Баўшовер]], [[Якаў Адлер]], [[Лявон Кобрын]], [[Бернард Горын]], [[Шолам Аш|Аш]], [[Перац Гіршбейн]], [[Дэр Ністар]]. Вядомыя аўтары, якія пішуць у XXI стагоддзі: [[Фелікс Баторын|Фелікс Хаймoвіч]], {{нп5|Міхаіл Фельзенбаўм||ru|Михаил Фельзенбаум}}, {{нп5|Леў Бярынскі||ru|Лев Беринский}}, {{нп5|Барыс Сандлер||ru|Борис Сандлер}}, [[Ёэль Мацвееў]], {{нп5|Гітл Шэхтэр-Вішванат||en|Gitl Schaechter-Viswanath}}. == Лінгвонімы == Гістарычная назва — тайч, ідыш-тайч. Слова ''тайч'', паводле адной версіі, азначае «нямецкі», ці, паводле іншай версіі — «тлумачэнне» ў сувязі з традыцыяй вуснага тлумачэння яўрэйскіх тэкстаў пры іх вывучэнні) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Ідыш|[[Адам Яўгенавіч Супрун|А. Я. Супрун]]|166}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Еврейско-немецкий диалект}} * ''Цинберг'' [[:s:ru:ЕЭБЕ/Литература разговорно-еврейская|Литература разговорно-еврейская]] // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона * ''Эрик М., Нусинов И.'' [https://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le4/le4-0151.htm Еврейская литература] // Литературная энциклопедия: В 11 т. — Т. 4. 1930. * ''М. Я. Пинес''. [http://az.lib.ru/p/pines_m_j/text_1913_istoria_evreiskoy_literatury-oldorfo.shtml История еврейской литературы]. 1913 * ''И. Ш. Шифман.'' [http://tapemark.narod.ru/les/171f.html Идиш] // {{крыніцы/ЛЭС-90}} * [[Генадзь Цыхун]]. Лёс яўрэйскіх запазычанняў у беларускай мове // Выбраныя працы: беларусістыка, славістыка, арэальная лінгвістыка — Мінск, 2012. * ''Замойскі А.'' Транты, цымес, цуцык // [[Наша гісторыя]]. — 2018. — № 2. — С. 66—69. — ISSN 2617—2305. {{Interwiki|yi|װיקיפּעדיע||ідыш}} {{Сучасныя германскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Германскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовы Бельгіі]] [[Катэгорыя:Мовы Венгрыі]] [[Катэгорыя:Мовы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Мовы Германіі]] [[Катэгорыя:Мовы Даніі]] [[Катэгорыя:Мовы Ізраіля]] [[Катэгорыя:Мовы Італіі]] [[Катэгорыя:Мовы Латвіі]] [[Катэгорыя:Мовы Літвы]] [[Катэгорыя:Мовы Люксембурга]] [[Катэгорыя:Мовы Малдовы]] [[Катэгорыя:Мовы Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Мовы Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Румыніі]] [[Катэгорыя:Мовы Славакіі]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны]] [[Катэгорыя:Мовы Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Мовы Францыі]] [[Катэгорыя:Мовы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Мовы Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Мовы Швецыі]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны]] [[Катэгорыя:Мовы Эстоніі]] [[Катэгорыя:Яўрэі]] [[Катэгорыя:Ідыш| ]] r42ympwv19fzffr7qnlk9fapss9mg0r 0 42984 5149145 5120183 2026-05-31T09:27:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149145 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Зайцаў}} '''Вячаслаў Кандратавіч Зайцаў''' ({{ДН|18|9|1917}}, в. [[Ахлябініна]] [[Уфімскі раён|Уфімскага раёна]], [[Башкартастан]] — {{ДС|19|4|1992}}, [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]], [[Расія]]) — [[літаратуразнавец]], [[перакладчык]], касмолаг, ахвяра [[карная псіхіятрыя|карнай псіхіятрыі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў рабочай сям'і. Тры класы пачатковай школы скончыў у в. [[Харкаўская]] [[Нурыманаўскі раён|Нурыманаўскага раёна]] (Башкірыя), сямігодку сялянскай моладзі – на ст. [[Улу-Целяк]] [[Уфімская чыгунка|Уфімскай чыгунк]]і ў 1931. У 1931 паступіў ва [[Уфімскі механічны тэхнікум]], які скончыў у ([[1935]]). З 1935 працаваў тэхнікам на Уфімскім нафтаперапрацоўчым заводзе. У 1939–1946 служыў у памежных войсках (паводле іншых звестак – на флоце) на Дальнім Усходзе. Падчас службы ўступіў у [[КПСС]]. У 1947 годзе паступіў на філалагічны факультэт [[Ленінградскі ўніверсітэт|Ленінградскага ўніверсітэта]], які скончыў у [[1951]]. З [[1951]] асістэнт, старшы выкладчык, дацэнт кафедры славянскай філалогіі Ленінградскага ўніверсітэта. [[Кандыдат філалагічных навук]] ([[1954]]). З сярэдзіны 1950-х публікаваў навуковыя артыкулы пра славянскія літаратуры. З [[1964]] г. жыў у [[Мінск]]у, працаваў навуковым супрацоўнікам [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы АН БССР|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы АН БССР]]. Бываў частым госцем у доме супрацоўніцы інстытута [[Валянціна Ігнатаўна Гапава|Валянціны Гапавай]] (1923–2003), сябраваў з [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімірам Караткевічам]]. В. Зайцаў – аўтар прац па праблемах харвацкай і сербскай літаратуры. Вывучаў беларускую культуру эпохі [[Эпоха Адраджэння|Адраджэння]], у тым ліку творчасць [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]. Даследаваў касмічныя рэмінісцэнцыі ў помніках старажытных літаратур і ў выяўленчым мастацтве, займаўся тэмай «Космас і Біблія». У 1966 годзе ў часопісе «Нёман» быў апублікаваны артыкул Зайцава пра касмічнае паходжанне багоў пад назвай «Галасы далёкіх тысячагоддзяў», у 1967 годзе ў часопісе «Байкал» (Улан-Удэ) – артыкул «Багі прыходзяць з космаса». Абодва артыкулы (асабліва другі) выклікалі як цікавасць з боку аматараў уфалогіі з усяго СССР, так і адмоўную рэакцыю з боку афіцыёзу. Таксама цікавасць публікі і незадаволенасць уладаў выклікалі публічныя лекцыі В. Зайцава на касмічную тэматыку. У 1968 годзе ў арыентаваным на замежнікаў рэкламным часопісе «Советский Союз» былі апублікаваны погляды Зайцава, але толькі разам з іх крытыкай акадэмікам АН СССР Васілём Фесенкавым<ref>Космонавты или ангелы? // Советский Союз. 1968. №11. С. 38-39.</ref>. У маскоўскай газеце «Известия» Зайцаў быў абвешчаны саюзнікам заходніх багасловаў-абнаўленцаў<ref>Рогов, Александр. О христианских атеистах и Христе-космонавте // Известия. 1969. 21 июня.</ref>. Супрацоўнік апарата ЦК КПБ Савелій Паўлаў (які неўзабаве стаў загадчыкам аддзела агітацыі і прапаганды ЦК КПБ) у сваёй кнізе «Слова – зброя» адвёў пару старонак крытыцы поглядаў Зайцава і дзеянняў рэдактараў часопісаў, якія прапускалі яго артыкулы ў друк<ref>Павлов, Савелий. Слово – оружие. О научных основах эффективности печати. Минск, 1970. С. 58-60.</ref>. Абарона доктарскай дысертацыі вучонага не адбылася. Значны рэзананс сярод акадэмічнай супольнасці Мінска меў яго ўдзел у фільме аўстрыйскага рэжысёра Харальда Райнля «Успаміны пра будучыню» (1970), знятага паводле твораў швейцарскага ўфолага Эрыха фон Дэнікена. Фільм паказвалі ў пракаце СССР, у тым ліку ў Мінску, у кінатэатры «Навіны дня». У [[1974]] годзе, падчас кампаніі пераследу ў [[АН БССР]] апазіцыйна настроеных супрацоўнікаў ([[Мікалай Іванавіч Прашковіч|Міколы Прашковіча]], [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхася Чарняўскага]], [[Сцяпан Міхайлавіч Міско|Сцяпана Міско]] ды інш.), Зайцаў публічна выйшаў з [[КПСС]]. Сярод іншага, пры выхадзе з КПСС не згаджаўся з агульным ахайваннем у падцэнзурным друку асобы і твораў [[Аляксандр Салжаніцын|Аляксандра Салжаніцын]]а, выказваў сумневы ў мэтазгоднасці арганізацыі сацыялістычнага спаборніцтва паміж навукоўцамі <ref>Навіцкі У. Палітычны стан грамадства. Узмацненне фактараў крытычнасці і пратэсту // Гісторыя Беларусі. У шасці тамах. Том шосты. Беларусь у 1946-2009 гг. Мінск, 2011. С. 376.</ref>. У 1975, за два гады да пенсіі, быў звольнены з інстытута. Працягваў сваю лектарскую дзейнасць, прычым, не звязаны працай, мог падоўгу «гастраляваць» у розных гарадах [[СССР]]. Арыштаваны [[КДБ]] [[23.11]].[[1978]] у Маскве падчас раскідвання ўлётак. Паводле дадзеных следства, на працягу 1970—78 напісаў больш за 30 улётак «рэлігійна-містычнага зместу»: «Тайна беззакония (кто сидит на атеистическом престоле)», «Евреи, домой!», «Разбой на дорогах познания», «Тайна беззакония (разгадка числа 666)» ды інш. З дапамогай знаёмых размножыў іх і ў лістападзе 1978 раскідаў у розных раёнах Масквы. Падчас вобыску канфіскавана каля 1000 улётак<ref>58-10. Надзорные производства прокуратуры СССР по делам об антисоветской агитации и пропаганде. Аннотированный каталог. Март 1953—1991. Москва, 1999. С. 782.</ref>. КДБ таксама закідаў Зайцаву, што той падчас публічных выступаў прапагандаваў свае эсхаталагічныя ідэі (прадказваў другое прышэсце ў 1980 годзе). У сакавіку [[1979]] Інстытут судовай псіхіятрыі імя Сербскага ([[Масква]]) вынес дыягназ — [[шызафрэнія]]. [[Вярхоўны Суд БССР]] [[15.6]].[[1979]] г. разглядзеў справу па абвінавачванні Зайцава па артыкуле 186-1 КК БССР («Распространение заведомо ложных измышлений, порочащих советский государственный и общественный строй») і накіраваў яго на прымусовае лячэнне ў Казанскі спецыяльны псіхіятрычны шпіталь. Суд праходзіў без прысутнасці абвінавачанага (хаця яго на час суда і адканваіравалі ў Мінск, у следчы ізалятар КДБ), то бок у Зайцава адсутнічала ўсялякая магчымасць абараніць сябе і прадэманстраваць, што ён не хворы. Паводле звестак самвыдавецкай «Хроники текущих событий», у бальніцы Зайцаву прызначылі ін'екцыі, потым іх адмянілі, і на спатканні 30 жніўня 1979 ён сказаў жонцы, што адчувае сябе добра. Аднак потым яго стан пагоршыўся. Ён практычна не мог чытаць і пісаць. Ад яго сталі прыходзіць лісты з некалькіх няроўных радкоў<ref>В специальных психиатрических больницах // [http://old.memo.ru/history/diss/chr/index.htm ''Хроника текущих событий''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181111102458/http://old.memo.ru/history/diss/chr/index.htm |date=11 лістапада 2018 }}. Выпуск 54. 15 ноября 1979 г.</ref>. У далейшым становішча Зайцава ў спецпсіхбальніцы палепшылася. 9 лістапада 1980 начальнік Казанскай спецпсіхбальніцы К. Свечнікаў звярнуўся ў Вярхоўны суд БССР з прапановай спыніць «лячэнне» Зайцава, але 13 красавіка 1981 Вярхоўны суд БССР вырашыў пакінуць Зайцава ў зняволенні і надалей. 21 снежня 1981 в. а. начальніка Казанскай спецпсіхбальніцы Р. Валітаў накіраваў новы ліст у Вярхоўны суд БССР; суд [[18.1]].[[1982]] спыніў прымусовае лячэнне і Зайцаў быў вызвалены. Досвед следства і спецпсіхбальніцы ён апісаў у нарысе «Як мяне вучылі любіць савецкую ўладу». Ён вярнуўся ў Мінск, дзе жыў да апошніх месяцаў жыцця. Працягваў ездзіць па СССР з лекцыямі. Памёр 19 красавіка 1992 года ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]]. Пахаваны тамсама на могілках [[Улыбышава (могілкі)|Улыбашава]]. Крымінальная справа ў адносінах да В. Зайцава была спынена Прэзідыумам Вярхоўнага суда Рэспублікі Беларусь [[14.9]].[[1992]] пасмяротна. == Творы == * Поэма Ивана Гундулича «Осман»: Автореферат дис. на соискание учен. степени кандидата филол. наук / Ленингр. гос. ордена Ленина ун-т им. А.А. Жданова. - Ленинград, 1954. * Голоса далёких тысячелетий // Нёман. 1966. №12. С. 138-148. * Богомильское движение и общественная жизнь Северной Италии эпохи Дученто / АН БССР, Бел. ком. славистов. Минск, 1967. (Доклады / Междунар. съезд славистов; N 6). * [http://xn--80aaa5akp3agco.xn--p1ai/публикации/статьи/боги-приходят-из-космоса.html Боги приходят из космоса] // Байкал. 1967, № 5—6; 1968, № 1. * Реформационное движение в Белоруссии и Литве (вторая половина XVI в.) // Философия и право. Доклады XI конференции молодых учёных АН БССР и вузов БССР (февраль 1968 г.) / Под общ. ред. К. П. Буслова. Минск, 1968. С. 391-403. * Перадумовы гуманізму на Беларусі // Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры. У 2 т. Т. 1. З старажытных часоў да канца XVIII ст. Мінск, 1968. С. 140-160. * Францыск Скарына // Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры. У 2 т. Т. 1. З старажытных часоў да канца XVIII ст. Мінск, 1968. С. 160-190. * Перадумовы гуманізму ў Беларусі // 450 год беларускага кнігадрукавання. Мінск, 1968. С. 41-67. * Ф. Скарына і еўрапейская Рэфармацыя // 450 год беларускага кнігадрукавання. Мінск, 1968. С. 119-136. * Ф. Скарына ў Падуі // Весці Акадэміі навук Беларускай ССР. Серыя грамадскіх навук. 1968. №4. С. 98-103. * Между Львом и Драконом: Дубровницкое Возрождение и эпическая поэма Ивана Гундулича «Осман». Минск, 1969. * Судьба белорусского литературного языка после Скорины // Вопросы истории. Тезисы докладов XII конференции молодых учёных Белорусской ССР (ноябрь 1969 г.) / Под общ. ред. Н. Е. Завалеева. Минск, 1969. С. 111-120. * Франциск Скорина и гуманистическая мысль в Белоруссии XV—XVI вв.: Автореф. дисс. д-ра филог. н. Минск, 1970. * Как меня учили любить Советскую власть // Европейское время (Минск). 1992. №2. == Пераклады == * Гундулич, Иван. Осман: [поэма] / Перевод, [вступление и комментарии] В. К. Зайцева; [художник Л. И. Усачев; Академия наук Белорусской ССР, Институт литературы им. Я. Купалы]. Минск, 1969. {{зноскі}} == Літаратура == * Букчин, Семён. И увидел я отверстое небо... Судьба филолога Вячеслава Зайцева // Букчин, Семён. Хроника суверенного болота. Беларусь в эпоху независимости, или Плоды интеллигентской рефлексии: Статьи, заметки, фельетоны. Минск, 1996. С. 225-243. * Володин, Михаил. [http://blog.t-s.by/2011/12/bezumnaya-filologiya-ili-istorijka-pod-rozhdestvo/ ''Безумная филология, или Историйка под Рождество''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181030063852/http://blog.t-s.by/2011/12/bezumnaya-filologiya-ili-istorijka-pod-rozhdestvo/ |date=30 кастрычніка 2018 }} // Володин, Михаил. Наш старый добрый Вавилон: прогулка по городу в Минских историйках. Минск, 2014. С. 124-131. * Гапова, Елена. Конец оттепели. Страницы из дневника матери // [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=25062 ''Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах / Укл. А. Фядута; пад рэд. Т. Я. Аўтуховіч, З. В. Шыбекі — Вып. 2. — Мінск, 2010''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230511120544/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=25062 |date=11 мая 2023 }}. С. 312-324. * Мальдзіс, Адам. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=24159 ''Жыццё і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча: Партрэт пісьменніка і чалавека. Мінск, 2010''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171104045801/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=24159 |date=4 лістапада 2017 }}. С. 53, 56-57, 82-83, 161. * Маракоў, Леанід. [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19473.html ''Зайцаў Вячаслаў Кандратавіч'']{{Недаступная спасылка}} // Маракоў, Леанід. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энцыклапедычны даведнік. У 3 т. — Т. 1. — Мінск, 2004. - С. 357-358. * Маракоў, Леанід. [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_27827.html ''Зайцаў Вячаслаў Кандратавіч''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230507230514/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_27827.html |date=7 мая 2023 }} // Маракоў, Леанід. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энцыклапедычны даведнік. У 3 т. — Т. 3, кн. 2 (дадатак). — Мінск, 2005. - С. 576. * Скалабан, Віталь. [http://slounik.org/153679.html ''Зайцаў Вячаслаў''] // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956-1991. Пэрсанажы і кантэкст. Менск: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. * Тварановіч Г.П., Барташэвіч М.П. Вячаслаў Зайцаў // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. Т. 6. Мінск, 1995. С. 590-591. * Баландин, Рудольф. В.К. Зайцев // Баландин, Рудольф. Сто великих оригиналов и чудаков. Москва, 2009. С. 118-122. * Губиш, Генрих. [http://lebed.com/2009/art5442.htm ''«Сатанинское число Брежнева», инопланетяне и КГБ''] // Лебедь: Независимый бостонский альманах. №582 от 11 января 2009. * Овсищер, Лев. [http://www.machanaim.org/history/ovsischer/o-4.htm Возвращение. Издание второе, исправленное и дополненное. Иерусалим, 2007]. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зайцаў Вячаслаў Кандратавіч}} [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Башкартастане]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] nbk2auyq8sp5707wwk29zz0v9t8txwl 0 47932 5149172 4795674 2026-05-31T10:05:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149172 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Масальскі}} {{цёзкі2|Сакол}} {{Пісьменнік |Імя = Пятро Сакол |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Імя пры нараджэнні = Пётр Аляксандравіч Масальскі |Дата нараджэння = {{ДН|14|7|1905}} |Месца нараджэння = м. [[Пасінь]], [[Люцынскі павет]], [[Віцебская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|6|7|1985}} |Месца смерці = |Нацыянальнасць = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Латвія}}<br>{{Сцягафікацыя|СССР}} |Род дзейнасці = [[паэт]], [[перакладчык]], [[педагог]], грамадскі дзеяч |Гады творчасці = з 1923 |Мова твораў = [[беларуская мова|беларуская]] |Жанр = [[паэзія]], [[пераклад (літаратура)|пераклад]] |Значныя творы = }} '''Пятро́ Сако́л''' (сапраўднае імя '''Пётр Алякса́ндравіч Маса́льскі''', іншы псеўданім — ''Пятрусь''; {{ДН|14|7|1905}}, м. [[Пасінь]], [[Люцынскі павет]] — {{ДС|6|7|1985}}) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]], педагог і грамадска-палітычны дзеяч беларускай дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 14 ліпеня 1905 года ў мястэчку [[Пасінь]] Люцынскага павета [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер тэрыторыя воласці Пасіенас [[Зілупскі край|Зілупскага края]] Латвіі). У 1922—1923 гадах атрымліваў адукацыю ў [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]. Затым пераехаў у [[Рыга|Рыгу]], дзе ў 1925—1926 гадах вучыўся на [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|Дзяржаўных беларускіх настаўніцкіх курсах]]. У 1927—1928 гадах працаваў настаўнікам-практыкантам у [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]. Аднак неўзабаве быў пазбаўлены права выкладання за ўдзел у левым радыкальным руху. Масальскі з'яўляўся ўдзельнікам Латгальскага рабочага прафсаюза і Партыі незалежных сацыялістаў Латвіі (ЛПНС). У 1928 годзе з-за сваіх палітычных поглядаў быў арыштаваны латвійскімі ўладамі і пасля вызвалення знаходзіўся пад наглядам паліцыі. З 1929 года быў вымушаны перабівацца на розных работах: працаваў чарцёжнікам на чыгуначнай станцыі, карэктарам-перакладчыкам часопіса «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]». У 1935—1936 гадах змог вярнуцца да педагогікі і працаваў выкладчыкам беларускай мовы ў пачатковай школе. Пазней, у 1936—1942 гадах, працаваў рахункаводам і бухгалтарам на фанернай фабрыцы ў Рызе. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і нямецкай акупацыі Латвіі ў 1942—1944 гадах служыў карэктарам-перакладчыкам часопіса «[[Новы шлях (часопіс, Рыга)|Новы шлях]]», які выдаваўся ў Рызе з дазволу германскіх улад. Пасля аднаўлення савецкай улады ў Латвіі ў 1945 годзе Пётр Масальскі разам з іншымі выдатнымі беларускімі дзеячамі ([[Сяргей Мікалаевіч Сахараў|Сяргеем Сахаравым]], [[Сцяпан Сіцько|Сцяпанам Сіцько]], [[Язэп Камаржынскі|Язэпам Камаржынскім]]) быў арыштаваны палітычнай паліцыяй і рэпрэсаваны. У 1945—1947 гадах знаходзіўся ў праверачна-фільтрацыйным пункце ў [[Хабараўскі край|Хабараўскім краі]], а потым адбываў пакаранне ў Ніжнеамурскім папраўча-працоўным лагеры [[МУС СССР]]. У сакавіку 1947 года здолеў вярнуцца ў Рыгу. Працаваў дворнікам і дарожным майстрам. Біяграфічныя звесткі пра яго пасля 1951 года сустракаюцца рэдка. Памёр 6 ліпеня 1985 года. Асабісты архіў паэта сёння захоўваецца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]] ў [[Мінск]]у. == Грамадская і навуковая дзейнасць == Пётр Масальскі быў адным з найбольш актыўных і рознабаковых дзеячаў беларускай меншасці ў міжваеннай Латвіі. Ён з'яўляўся сябрам культурна-асветнага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» і «[[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыства беларускіх вучыцялёў]]». Разам з [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] стаяў ля вытокаў арганізаванай беларускай навукова-краязнаўчай працы. 1 чэрвеня 1926 года ён стаў сакратаром навукова-краязнаўчага гуртка ў Рызе, на базе якога пазней узнікла [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=53}}. Масальскі таксама пачаў маштабную лексікаграфічную працу над вялікім латышска-беларускім слоўнікам, які павінен быў утрымліваць 25 000 слоў. Гэты слоўнік меў вырашыць праблему адсутнасці адпаведнай літаратуры і пазбавіць латвійскіх беларусаў ад неабходнасці карыстацца латышска-рускімі слоўнікамі, аднак праект застаўся нерэалізаваным з-за недахопу фінансавання{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=74}}. Удзельнічаў у стварэнні і развіцці [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. У кастрычніку 1926 года ён падпісаў заклік да стварэння [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ), а ўвесну 1927 года ўвайшоў у склад кіраўніцтва арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=12}}. З'яўляўся актыўным членам управы і часта выступаў за павышэнне якасці рэпертуару. У прыватнасці, на агульным сходзе ТБТЛ у 1932 годзе ён прапанаваў ставіць на сцэне пераважна арыгінальныя беларускія п’есы замест замежных перакладаў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=18}}. У палітычнай сферы спрабаваў кансалідаваць беларускі рух з левымі сіламі. Напярэдадні парламенцкіх выбараў 1928 года ён узначаліў адмысловую камісію па выбарах у [[Сейм Латвіі|Сойм]], якая мела на мэце стварыць саюз паміж беларусамі і Партыяй незалежных сацыялістаў Латвіі (ЛПНС){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=156}}. Масальскі таксама адыграў значную ролю ў развіцці моладзевага руху. Ён актыўна працаваў у [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі|Таварыстве беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ) і ў 1932 годзе ўзначальваў яго выканаўчыя структуры. Разам з Верай Бялінскай і Язэпам Каялам уваходзіў у выдавецкі калектыў моладзевага бюлетэня «Апавеснік»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=122}}. Напрыканцы 1932 года пад яго кіраўніцтвам сябры ТБМЛ зладзілі ў Шушкоўскай беларускай школе ўрачыстае святкаванне 50-годдзя [[Янка Купала|Янкі Купалы]] з пастаноўкай п'есы «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]»{{sfn|Панізнік|2017|с=67}}. == Творчасць == Друкавацца пачаў з 1923 года. Яшчэ падчас навучання ў Люцынскай беларускай гімназіі ён выдаваў на шапірографе штомесячнік вучнёўскай творчасці і фальклорных запісаў «Ластаўка» (усяго выйшла 9 нумароў). Свае лірычныя творы ён падпісваў псеўданімам Пятро Сакол. Яго вершы былі прасякнуты духам пратэсту супраць сацыяльнага і нацыянальнага прыгнёту і змяшчаліся ў газеце «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]», часопісах «Беларуская школа ў Латвіі» і «[[Студэнцкая думка]]». Адзін з яго найбольш вядомых патрыятычных вершаў таго часу — «Песні», напісаны 14 верасня 1927 года і прысвечаны вучням Дзвінскай беларускай гімназіі. У ім аўтар заклікаў беларускую моладзь не блукаць на задворках, а несці святло праўды свайму народу{{sfn|Панізнік|2017|с=64}}. Пятро Сакол зрабіў значны ўнёсак як перакладчык. Ён перакладаў на беларускую мову творы рускіх і ўкраінскіх паэтаў, прозу Яніса Порука і паэзію выдатнага латышскага творцы [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]]. У 1987 годзе ў Мінску выйшаў яго пасмяротны зборнік перакладаў з латышскай мовы «[[Дайна|Дайны: Латышскія народныя песні]]». А ў 2016 годзе яго літаратурная спадчына была выдадзена ў супольным зборніку «Выбраныя творы» (разам з творамі паэтэсы [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянціны Казлоўскай]]). == Бібліяграфія == * На світанні. — Рыга, 1929. * Дайны: Латышскія народныя песні / З латышскай. — Мн., 1987. * Выбраныя творы / Пятро Сакол, Валянціна Казлоўская. — Мн.: Кнігазбор, 2016. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Сакол Пятро||206}} * {{крыніцы/БП (1992-95)|5|Сакол Пятро||232}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Беларуская купаланіяна ў Латвіі ў міжваенны час: агляд |выданне= Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя |тып=часопіс |год= 2017 |нумар= 3 |старонкі= 64—69 |ref=Панізнік}} * Кекелева Т. Беларускі пясьняр з-пад Люцына // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. 2000. № 1. * Ліс А. Два перакладчыкі з Латвіі // [[Далягляды]]. Мн., 1979. * Панізнік С. Вяртанне голасу // Дайны. Мн., 1987. == Спасылкі == * [http://bdamlm.by/news/zavershana-navukovae-apisanne-fondu-no-392-vopis-no-1-paeta-i-perakladchyka-pyatra-sakola-p Завершана навуковае апісанне фонду № 392 (вопіс № 1) паэта і перакладчыка Пятра Сакола (П. А. Масальскага)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230121210308/http://bdamlm.by/news/zavershana-navukovae-apisanne-fondu-no-392-vopis-no-1-paeta-i-perakladchyka-pyatra-sakola-p |date=21 студзеня 2023 }} // [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|БДАМЛМ]], 17 лістапада 2020. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Масальскі Пётр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Латвіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з латышскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Латвіі]] [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы беларускай дыяспары]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Люцынскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 6 ліпеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1985 годзе]] ivf87e0e8mo3tliqqgvmzfo1omkx2o4 5149174 5149172 2026-05-31T10:05:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149174 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Масальскі}} {{цёзкі2|Сакол}} {{Пісьменнік}} '''Пятро́ Сако́л''' (сапраўднае імя '''Пётр Алякса́ндравіч Маса́льскі''', іншы псеўданім — ''Пятрусь''; {{ДН|14|7|1905}}, м. [[Пасінь]], [[Люцынскі павет]] — {{ДС|6|7|1985}}) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]], педагог і грамадска-палітычны дзеяч беларускай дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 14 ліпеня 1905 года ў мястэчку [[Пасінь]] Люцынскага павета [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер тэрыторыя воласці Пасіенас [[Зілупскі край|Зілупскага края]] Латвіі). У 1922—1923 гадах атрымліваў адукацыю ў [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]. Затым пераехаў у [[Рыга|Рыгу]], дзе ў 1925—1926 гадах вучыўся на [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|Дзяржаўных беларускіх настаўніцкіх курсах]]. У 1927—1928 гадах працаваў настаўнікам-практыкантам у [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]. Аднак неўзабаве быў пазбаўлены права выкладання за ўдзел у левым радыкальным руху. Масальскі з'яўляўся ўдзельнікам Латгальскага рабочага прафсаюза і Партыі незалежных сацыялістаў Латвіі (ЛПНС). У 1928 годзе з-за сваіх палітычных поглядаў быў арыштаваны латвійскімі ўладамі і пасля вызвалення знаходзіўся пад наглядам паліцыі. З 1929 года быў вымушаны перабівацца на розных работах: працаваў чарцёжнікам на чыгуначнай станцыі, карэктарам-перакладчыкам часопіса «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]». У 1935—1936 гадах змог вярнуцца да педагогікі і працаваў выкладчыкам беларускай мовы ў пачатковай школе. Пазней, у 1936—1942 гадах, працаваў рахункаводам і бухгалтарам на фанернай фабрыцы ў Рызе. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і нямецкай акупацыі Латвіі ў 1942—1944 гадах служыў карэктарам-перакладчыкам часопіса «[[Новы шлях (часопіс, Рыга)|Новы шлях]]», які выдаваўся ў Рызе з дазволу германскіх улад. Пасля аднаўлення савецкай улады ў Латвіі ў 1945 годзе Пётр Масальскі разам з іншымі выдатнымі беларускімі дзеячамі ([[Сяргей Мікалаевіч Сахараў|Сяргеем Сахаравым]], [[Сцяпан Сіцько|Сцяпанам Сіцько]], [[Язэп Камаржынскі|Язэпам Камаржынскім]]) быў арыштаваны палітычнай паліцыяй і рэпрэсаваны. У 1945—1947 гадах знаходзіўся ў праверачна-фільтрацыйным пункце ў [[Хабараўскі край|Хабараўскім краі]], а потым адбываў пакаранне ў Ніжнеамурскім папраўча-працоўным лагеры [[МУС СССР]]. У сакавіку 1947 года здолеў вярнуцца ў Рыгу. Працаваў дворнікам і дарожным майстрам. Біяграфічныя звесткі пра яго пасля 1951 года сустракаюцца рэдка. Памёр 6 ліпеня 1985 года. Асабісты архіў паэта сёння захоўваецца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]] ў [[Мінск]]у. == Грамадская і навуковая дзейнасць == Пётр Масальскі быў адным з найбольш актыўных і рознабаковых дзеячаў беларускай меншасці ў міжваеннай Латвіі. Ён з'яўляўся сябрам культурна-асветнага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» і «[[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыства беларускіх вучыцялёў]]». Разам з [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] стаяў ля вытокаў арганізаванай беларускай навукова-краязнаўчай працы. 1 чэрвеня 1926 года ён стаў сакратаром навукова-краязнаўчага гуртка ў Рызе, на базе якога пазней узнікла [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=53}}. Масальскі таксама пачаў маштабную лексікаграфічную працу над вялікім латышска-беларускім слоўнікам, які павінен быў утрымліваць 25 000 слоў. Гэты слоўнік меў вырашыць праблему адсутнасці адпаведнай літаратуры і пазбавіць латвійскіх беларусаў ад неабходнасці карыстацца латышска-рускімі слоўнікамі, аднак праект застаўся нерэалізаваным з-за недахопу фінансавання{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=74}}. Удзельнічаў у стварэнні і развіцці [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. У кастрычніку 1926 года ён падпісаў заклік да стварэння [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ), а ўвесну 1927 года ўвайшоў у склад кіраўніцтва арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=12}}. З'яўляўся актыўным членам управы і часта выступаў за павышэнне якасці рэпертуару. У прыватнасці, на агульным сходзе ТБТЛ у 1932 годзе ён прапанаваў ставіць на сцэне пераважна арыгінальныя беларускія п’есы замест замежных перакладаў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=18}}. У палітычнай сферы спрабаваў кансалідаваць беларускі рух з левымі сіламі. Напярэдадні парламенцкіх выбараў 1928 года ён узначаліў адмысловую камісію па выбарах у [[Сейм Латвіі|Сойм]], якая мела на мэце стварыць саюз паміж беларусамі і Партыяй незалежных сацыялістаў Латвіі (ЛПНС){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=156}}. Масальскі таксама адыграў значную ролю ў развіцці моладзевага руху. Ён актыўна працаваў у [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі|Таварыстве беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ) і ў 1932 годзе ўзначальваў яго выканаўчыя структуры. Разам з Верай Бялінскай і Язэпам Каялам уваходзіў у выдавецкі калектыў моладзевага бюлетэня «Апавеснік»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=122}}. Напрыканцы 1932 года пад яго кіраўніцтвам сябры ТБМЛ зладзілі ў Шушкоўскай беларускай школе ўрачыстае святкаванне 50-годдзя [[Янка Купала|Янкі Купалы]] з пастаноўкай п'есы «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]»{{sfn|Панізнік|2017|с=67}}. == Творчасць == Друкавацца пачаў з 1923 года. Яшчэ падчас навучання ў Люцынскай беларускай гімназіі ён выдаваў на шапірографе штомесячнік вучнёўскай творчасці і фальклорных запісаў «Ластаўка» (усяго выйшла 9 нумароў). Свае лірычныя творы ён падпісваў псеўданімам Пятро Сакол. Яго вершы былі прасякнуты духам пратэсту супраць сацыяльнага і нацыянальнага прыгнёту і змяшчаліся ў газеце «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]», часопісах «Беларуская школа ў Латвіі» і «[[Студэнцкая думка]]». Адзін з яго найбольш вядомых патрыятычных вершаў таго часу — «Песні», напісаны 14 верасня 1927 года і прысвечаны вучням Дзвінскай беларускай гімназіі. У ім аўтар заклікаў беларускую моладзь не блукаць на задворках, а несці святло праўды свайму народу{{sfn|Панізнік|2017|с=64}}. Пятро Сакол зрабіў значны ўнёсак як перакладчык. Ён перакладаў на беларускую мову творы рускіх і ўкраінскіх паэтаў, прозу Яніса Порука і паэзію выдатнага латышскага творцы [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]]. У 1987 годзе ў Мінску выйшаў яго пасмяротны зборнік перакладаў з латышскай мовы «[[Дайна|Дайны: Латышскія народныя песні]]». А ў 2016 годзе яго літаратурная спадчына была выдадзена ў супольным зборніку «Выбраныя творы» (разам з творамі паэтэсы [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянціны Казлоўскай]]). == Бібліяграфія == * На світанні. — Рыга, 1929. * Дайны: Латышскія народныя песні / З латышскай. — Мн., 1987. * Выбраныя творы / Пятро Сакол, Валянціна Казлоўская. — Мн.: Кнігазбор, 2016. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Сакол Пятро||206}} * {{крыніцы/БП (1992-95)|5|Сакол Пятро||232}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Беларуская купаланіяна ў Латвіі ў міжваенны час: агляд |выданне= Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя |тып=часопіс |год= 2017 |нумар= 3 |старонкі= 64—69 |ref=Панізнік}} * Кекелева Т. Беларускі пясьняр з-пад Люцына // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. 2000. № 1. * Ліс А. Два перакладчыкі з Латвіі // [[Далягляды]]. Мн., 1979. * Панізнік С. Вяртанне голасу // Дайны. Мн., 1987. == Спасылкі == * [http://bdamlm.by/news/zavershana-navukovae-apisanne-fondu-no-392-vopis-no-1-paeta-i-perakladchyka-pyatra-sakola-p Завершана навуковае апісанне фонду № 392 (вопіс № 1) паэта і перакладчыка Пятра Сакола (П. А. Масальскага)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230121210308/http://bdamlm.by/news/zavershana-navukovae-apisanne-fondu-no-392-vopis-no-1-paeta-i-perakladchyka-pyatra-sakola-p |date=21 студзеня 2023 }} // [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|БДАМЛМ]], 17 лістапада 2020. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Масальскі Пётр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Латвіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з латышскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Латвіі]] [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы беларускай дыяспары]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Люцынскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 6 ліпеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1985 годзе]] 8yyzzp54bp519m0rlwl9loxng3jrmor 5149175 5149174 2026-05-31T10:05:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5149175 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Масальскі}} {{цёзкі2|Сакол}} {{Пісьменнік}} '''Пятро́ Сако́л''' (сапраўднае імя '''Пётр Алякса́ндравіч Маса́льскі''', іншы псеўданім — ''Пятрусь''; {{ДН|14|7|1905}}, м. [[Пасінь]], [[Люцынскі павет]] — {{ДС|6|7|1985}}) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]], педагог і грамадска-палітычны дзеяч беларускай дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 14 ліпеня 1905 года ў мястэчку [[Пасінь]] Люцынскага павета [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер тэрыторыя воласці Пасіенас [[Зілупскі край|Зілупскага края]] Латвіі). У 1922—1923 гадах атрымліваў адукацыю ў [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]. Затым пераехаў у [[Рыга|Рыгу]], дзе ў 1925—1926 гадах вучыўся на [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|Дзяржаўных беларускіх настаўніцкіх курсах]]. У 1927—1928 гадах працаваў настаўнікам-практыкантам у [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]. Аднак неўзабаве быў пазбаўлены права выкладання за ўдзел у левым радыкальным руху. Масальскі з'яўляўся ўдзельнікам Латгальскага рабочага прафсаюза і Партыі незалежных сацыялістаў Латвіі (ЛПНС). У 1928 годзе з-за сваіх палітычных поглядаў быў арыштаваны латвійскімі ўладамі і пасля вызвалення знаходзіўся пад наглядам паліцыі. З 1929 года быў вымушаны перабівацца на розных работах: працаваў чарцёжнікам на чыгуначнай станцыі, карэктарам-перакладчыкам часопіса «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]». У 1935—1936 гадах змог вярнуцца да педагогікі і працаваў выкладчыкам беларускай мовы ў пачатковай школе. Пазней, у 1936—1942 гадах, працаваў рахункаводам і бухгалтарам на фанернай фабрыцы ў Рызе. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і нямецкай акупацыі Латвіі ў 1942—1944 гадах служыў карэктарам-перакладчыкам часопіса «[[Новы шлях (часопіс, Рыга)|Новы шлях]]», які выдаваўся ў Рызе з дазволу германскіх улад. Пасля аднаўлення савецкай улады ў Латвіі ў 1945 годзе Пётр Масальскі разам з іншымі выдатнымі беларускімі дзеячамі ([[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргеем Сахаравым]], [[Сцяпан Сіцько|Сцяпанам Сіцько]], [[Язэп Камаржынскі|Язэпам Камаржынскім]]) быў арыштаваны палітычнай паліцыяй і рэпрэсаваны. У 1945—1947 гадах знаходзіўся ў праверачна-фільтрацыйным пункце ў [[Хабараўскі край|Хабараўскім краі]], а потым адбываў пакаранне ў Ніжнеамурскім папраўча-працоўным лагеры [[МУС СССР]]. У сакавіку 1947 года здолеў вярнуцца ў Рыгу. Працаваў дворнікам і дарожным майстрам. Біяграфічныя звесткі пра яго пасля 1951 года сустракаюцца рэдка. Памёр 6 ліпеня 1985 года. Асабісты архіў паэта сёння захоўваецца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]] ў [[Мінск]]у. == Грамадская і навуковая дзейнасць == Пётр Масальскі быў адным з найбольш актыўных і рознабаковых дзеячаў беларускай меншасці ў міжваеннай Латвіі. Ён з'яўляўся сябрам культурна-асветнага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» і «[[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыства беларускіх вучыцялёў]]». Разам з [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] стаяў ля вытокаў арганізаванай беларускай навукова-краязнаўчай працы. 1 чэрвеня 1926 года ён стаў сакратаром навукова-краязнаўчага гуртка ў Рызе, на базе якога пазней узнікла [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=53}}. Масальскі таксама пачаў маштабную лексікаграфічную працу над вялікім латышска-беларускім слоўнікам, які павінен быў утрымліваць 25 000 слоў. Гэты слоўнік меў вырашыць праблему адсутнасці адпаведнай літаратуры і пазбавіць латвійскіх беларусаў ад неабходнасці карыстацца латышска-рускімі слоўнікамі, аднак праект застаўся нерэалізаваным з-за недахопу фінансавання{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=74}}. Удзельнічаў у стварэнні і развіцці [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. У кастрычніку 1926 года ён падпісаў заклік да стварэння [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ), а ўвесну 1927 года ўвайшоў у склад кіраўніцтва арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=12}}. З'яўляўся актыўным членам управы і часта выступаў за павышэнне якасці рэпертуару. У прыватнасці, на агульным сходзе ТБТЛ у 1932 годзе ён прапанаваў ставіць на сцэне пераважна арыгінальныя беларускія п’есы замест замежных перакладаў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=18}}. У палітычнай сферы спрабаваў кансалідаваць беларускі рух з левымі сіламі. Напярэдадні парламенцкіх выбараў 1928 года ён узначаліў адмысловую камісію па выбарах у [[Сейм Латвіі|Сойм]], якая мела на мэце стварыць саюз паміж беларусамі і Партыяй незалежных сацыялістаў Латвіі (ЛПНС){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=156}}. Масальскі таксама адыграў значную ролю ў развіцці моладзевага руху. Ён актыўна працаваў у [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі|Таварыстве беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ) і ў 1932 годзе ўзначальваў яго выканаўчыя структуры. Разам з Верай Бялінскай і Язэпам Каялам уваходзіў у выдавецкі калектыў моладзевага бюлетэня «Апавеснік»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=122}}. Напрыканцы 1932 года пад яго кіраўніцтвам сябры ТБМЛ зладзілі ў Шушкоўскай беларускай школе ўрачыстае святкаванне 50-годдзя [[Янка Купала|Янкі Купалы]] з пастаноўкай п'есы «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]»{{sfn|Панізнік|2017|с=67}}. == Творчасць == Друкавацца пачаў з 1923 года. Яшчэ падчас навучання ў Люцынскай беларускай гімназіі ён выдаваў на шапірографе штомесячнік вучнёўскай творчасці і фальклорных запісаў «Ластаўка» (усяго выйшла 9 нумароў). Свае лірычныя творы ён падпісваў псеўданімам Пятро Сакол. Яго вершы былі прасякнуты духам пратэсту супраць сацыяльнага і нацыянальнага прыгнёту і змяшчаліся ў газеце «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]», часопісах «Беларуская школа ў Латвіі» і «[[Студэнцкая думка]]». Адзін з яго найбольш вядомых патрыятычных вершаў таго часу — «Песні», напісаны 14 верасня 1927 года і прысвечаны вучням Дзвінскай беларускай гімназіі. У ім аўтар заклікаў беларускую моладзь не блукаць на задворках, а несці святло праўды свайму народу{{sfn|Панізнік|2017|с=64}}. Пятро Сакол зрабіў значны ўнёсак як перакладчык. Ён перакладаў на беларускую мову творы рускіх і ўкраінскіх паэтаў, прозу Яніса Порука і паэзію выдатнага латышскага творцы [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]]. У 1987 годзе ў Мінску выйшаў яго пасмяротны зборнік перакладаў з латышскай мовы «[[Дайна|Дайны: Латышскія народныя песні]]». А ў 2016 годзе яго літаратурная спадчына была выдадзена ў супольным зборніку «Выбраныя творы» (разам з творамі паэтэсы [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянціны Казлоўскай]]). == Бібліяграфія == * На світанні. — Рыга, 1929. * Дайны: Латышскія народныя песні / З латышскай. — Мн., 1987. * Выбраныя творы / Пятро Сакол, Валянціна Казлоўская. — Мн.: Кнігазбор, 2016. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Сакол Пятро||206}} * {{крыніцы/БП (1992-95)|5|Сакол Пятро||232}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Беларуская купаланіяна ў Латвіі ў міжваенны час: агляд |выданне= Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя |тып=часопіс |год= 2017 |нумар= 3 |старонкі= 64—69 |ref=Панізнік}} * Кекелева Т. Беларускі пясьняр з-пад Люцына // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. 2000. № 1. * Ліс А. Два перакладчыкі з Латвіі // [[Далягляды]]. Мн., 1979. * Панізнік С. Вяртанне голасу // Дайны. Мн., 1987. == Спасылкі == * [http://bdamlm.by/news/zavershana-navukovae-apisanne-fondu-no-392-vopis-no-1-paeta-i-perakladchyka-pyatra-sakola-p Завершана навуковае апісанне фонду № 392 (вопіс № 1) паэта і перакладчыка Пятра Сакола (П. А. Масальскага)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230121210308/http://bdamlm.by/news/zavershana-navukovae-apisanne-fondu-no-392-vopis-no-1-paeta-i-perakladchyka-pyatra-sakola-p |date=21 студзеня 2023 }} // [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|БДАМЛМ]], 17 лістапада 2020. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Масальскі Пётр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Латвіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з латышскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Латвіі]] [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы беларускай дыяспары]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Люцынскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 6 ліпеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1985 годзе]] 352o74da5m2zaut217cirkniijbiypx 5149178 5149175 2026-05-31T10:08:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Творчасць */ 5149178 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Масальскі}} {{цёзкі2|Сакол}} {{Пісьменнік}} '''Пятро́ Сако́л''' (сапраўднае імя '''Пётр Алякса́ндравіч Маса́льскі''', іншы псеўданім — ''Пятрусь''; {{ДН|14|7|1905}}, м. [[Пасінь]], [[Люцынскі павет]] — {{ДС|6|7|1985}}) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]], педагог і грамадска-палітычны дзеяч беларускай дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 14 ліпеня 1905 года ў мястэчку [[Пасінь]] Люцынскага павета [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер тэрыторыя воласці Пасіенас [[Зілупскі край|Зілупскага края]] Латвіі). У 1922—1923 гадах атрымліваў адукацыю ў [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]. Затым пераехаў у [[Рыга|Рыгу]], дзе ў 1925—1926 гадах вучыўся на [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|Дзяржаўных беларускіх настаўніцкіх курсах]]. У 1927—1928 гадах працаваў настаўнікам-практыкантам у [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]. Аднак неўзабаве быў пазбаўлены права выкладання за ўдзел у левым радыкальным руху. Масальскі з'яўляўся ўдзельнікам Латгальскага рабочага прафсаюза і Партыі незалежных сацыялістаў Латвіі (ЛПНС). У 1928 годзе з-за сваіх палітычных поглядаў быў арыштаваны латвійскімі ўладамі і пасля вызвалення знаходзіўся пад наглядам паліцыі. З 1929 года быў вымушаны перабівацца на розных работах: працаваў чарцёжнікам на чыгуначнай станцыі, карэктарам-перакладчыкам часопіса «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]». У 1935—1936 гадах змог вярнуцца да педагогікі і працаваў выкладчыкам беларускай мовы ў пачатковай школе. Пазней, у 1936—1942 гадах, працаваў рахункаводам і бухгалтарам на фанернай фабрыцы ў Рызе. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і нямецкай акупацыі Латвіі ў 1942—1944 гадах служыў карэктарам-перакладчыкам часопіса «[[Новы шлях (часопіс, Рыга)|Новы шлях]]», які выдаваўся ў Рызе з дазволу германскіх улад. Пасля аднаўлення савецкай улады ў Латвіі ў 1945 годзе Пётр Масальскі разам з іншымі выдатнымі беларускімі дзеячамі ([[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргеем Сахаравым]], [[Сцяпан Сіцько|Сцяпанам Сіцько]], [[Язэп Камаржынскі|Язэпам Камаржынскім]]) быў арыштаваны палітычнай паліцыяй і рэпрэсаваны. У 1945—1947 гадах знаходзіўся ў праверачна-фільтрацыйным пункце ў [[Хабараўскі край|Хабараўскім краі]], а потым адбываў пакаранне ў Ніжнеамурскім папраўча-працоўным лагеры [[МУС СССР]]. У сакавіку 1947 года здолеў вярнуцца ў Рыгу. Працаваў дворнікам і дарожным майстрам. Біяграфічныя звесткі пра яго пасля 1951 года сустракаюцца рэдка. Памёр 6 ліпеня 1985 года. Асабісты архіў паэта сёння захоўваецца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]] ў [[Мінск]]у. == Грамадская і навуковая дзейнасць == Пётр Масальскі быў адным з найбольш актыўных і рознабаковых дзеячаў беларускай меншасці ў міжваеннай Латвіі. Ён з'яўляўся сябрам культурна-асветнага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» і «[[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыства беларускіх вучыцялёў]]». Разам з [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] стаяў ля вытокаў арганізаванай беларускай навукова-краязнаўчай працы. 1 чэрвеня 1926 года ён стаў сакратаром навукова-краязнаўчага гуртка ў Рызе, на базе якога пазней узнікла [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=53}}. Масальскі таксама пачаў маштабную лексікаграфічную працу над вялікім латышска-беларускім слоўнікам, які павінен быў утрымліваць 25 000 слоў. Гэты слоўнік меў вырашыць праблему адсутнасці адпаведнай літаратуры і пазбавіць латвійскіх беларусаў ад неабходнасці карыстацца латышска-рускімі слоўнікамі, аднак праект застаўся нерэалізаваным з-за недахопу фінансавання{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=74}}. Удзельнічаў у стварэнні і развіцці [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. У кастрычніку 1926 года ён падпісаў заклік да стварэння [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ), а ўвесну 1927 года ўвайшоў у склад кіраўніцтва арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=12}}. З'яўляўся актыўным членам управы і часта выступаў за павышэнне якасці рэпертуару. У прыватнасці, на агульным сходзе ТБТЛ у 1932 годзе ён прапанаваў ставіць на сцэне пераважна арыгінальныя беларускія п’есы замест замежных перакладаў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=18}}. У палітычнай сферы спрабаваў кансалідаваць беларускі рух з левымі сіламі. Напярэдадні парламенцкіх выбараў 1928 года ён узначаліў адмысловую камісію па выбарах у [[Сейм Латвіі|Сойм]], якая мела на мэце стварыць саюз паміж беларусамі і Партыяй незалежных сацыялістаў Латвіі (ЛПНС){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=156}}. Масальскі таксама адыграў значную ролю ў развіцці моладзевага руху. Ён актыўна працаваў у [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі|Таварыстве беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ) і ў 1932 годзе ўзначальваў яго выканаўчыя структуры. Разам з Верай Бялінскай і Язэпам Каялам уваходзіў у выдавецкі калектыў моладзевага бюлетэня «Апавеснік»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=122}}. Напрыканцы 1932 года пад яго кіраўніцтвам сябры ТБМЛ зладзілі ў Шушкоўскай беларускай школе ўрачыстае святкаванне 50-годдзя [[Янка Купала|Янкі Купалы]] з пастаноўкай п'есы «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]»{{sfn|Панізнік|2017|с=67}}. == Творчасць == Друкавацца пачаў з 1923 года. Яшчэ падчас навучання ў Люцынскай беларускай гімназіі ён выдаваў на шапірографе штомесячнік вучнёўскай творчасці і фальклорных запісаў «Ластаўка» (усяго выйшла 9 нумароў). Свае лірычныя творы ён падпісваў псеўданімам Пятро Сакол. Яго вершы былі прасякнуты духам пратэсту супраць сацыяльнага і нацыянальнага прыгнёту і змяшчаліся ў газеце «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]», часопісах «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]» і «[[Студэнцкая думка]]». Адзін з яго найбольш вядомых патрыятычных вершаў таго часу — «Песні», напісаны 14 верасня 1927 года і прысвечаны вучням Дзвінскай беларускай гімназіі. У ім аўтар заклікаў беларускую моладзь не блукаць на задворках, а несці святло праўды свайму народу{{sfn|Панізнік|2017|с=64}}. Пятро Сакол зрабіў значны ўнёсак як перакладчык. Ён перакладаў на беларускую мову творы рускіх і ўкраінскіх паэтаў, прозу Яніса Порука і паэзію выдатнага латышскага творцы [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]]. У 1987 годзе ў Мінску выйшаў яго пасмяротны зборнік перакладаў з латышскай мовы «[[Дайна|Дайны: Латышскія народныя песні]]». А ў 2016 годзе яго літаратурная спадчына была выдадзена ў супольным зборніку «Выбраныя творы» (разам з творамі паэтэсы [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянціны Казлоўскай]]). == Бібліяграфія == * На світанні. — Рыга, 1929. * Дайны: Латышскія народныя песні / З латышскай. — Мн., 1987. * Выбраныя творы / Пятро Сакол, Валянціна Казлоўская. — Мн.: Кнігазбор, 2016. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Сакол Пятро||206}} * {{крыніцы/БП (1992-95)|5|Сакол Пятро||232}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Беларуская купаланіяна ў Латвіі ў міжваенны час: агляд |выданне= Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя |тып=часопіс |год= 2017 |нумар= 3 |старонкі= 64—69 |ref=Панізнік}} * Кекелева Т. Беларускі пясьняр з-пад Люцына // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. 2000. № 1. * Ліс А. Два перакладчыкі з Латвіі // [[Далягляды]]. Мн., 1979. * Панізнік С. Вяртанне голасу // Дайны. Мн., 1987. == Спасылкі == * [http://bdamlm.by/news/zavershana-navukovae-apisanne-fondu-no-392-vopis-no-1-paeta-i-perakladchyka-pyatra-sakola-p Завершана навуковае апісанне фонду № 392 (вопіс № 1) паэта і перакладчыка Пятра Сакола (П. А. Масальскага)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230121210308/http://bdamlm.by/news/zavershana-navukovae-apisanne-fondu-no-392-vopis-no-1-paeta-i-perakladchyka-pyatra-sakola-p |date=21 студзеня 2023 }} // [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|БДАМЛМ]], 17 лістапада 2020. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Масальскі Пётр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Латвіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з латышскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Латвіі]] [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы беларускай дыяспары]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Люцынскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 6 ліпеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1985 годзе]] hxepz1u6k3wrrnxzpd63sl1w7wx3g4n 5149179 5149178 2026-05-31T10:08:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы беларускай дыяспары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5149179 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Масальскі}} {{цёзкі2|Сакол}} {{Пісьменнік}} '''Пятро́ Сако́л''' (сапраўднае імя '''Пётр Алякса́ндравіч Маса́льскі''', іншы псеўданім — ''Пятрусь''; {{ДН|14|7|1905}}, м. [[Пасінь]], [[Люцынскі павет]] — {{ДС|6|7|1985}}) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]], педагог і грамадска-палітычны дзеяч беларускай дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 14 ліпеня 1905 года ў мястэчку [[Пасінь]] Люцынскага павета [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер тэрыторыя воласці Пасіенас [[Зілупскі край|Зілупскага края]] Латвіі). У 1922—1923 гадах атрымліваў адукацыю ў [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]. Затым пераехаў у [[Рыга|Рыгу]], дзе ў 1925—1926 гадах вучыўся на [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|Дзяржаўных беларускіх настаўніцкіх курсах]]. У 1927—1928 гадах працаваў настаўнікам-практыкантам у [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]. Аднак неўзабаве быў пазбаўлены права выкладання за ўдзел у левым радыкальным руху. Масальскі з'яўляўся ўдзельнікам Латгальскага рабочага прафсаюза і Партыі незалежных сацыялістаў Латвіі (ЛПНС). У 1928 годзе з-за сваіх палітычных поглядаў быў арыштаваны латвійскімі ўладамі і пасля вызвалення знаходзіўся пад наглядам паліцыі. З 1929 года быў вымушаны перабівацца на розных работах: працаваў чарцёжнікам на чыгуначнай станцыі, карэктарам-перакладчыкам часопіса «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]». У 1935—1936 гадах змог вярнуцца да педагогікі і працаваў выкладчыкам беларускай мовы ў пачатковай школе. Пазней, у 1936—1942 гадах, працаваў рахункаводам і бухгалтарам на фанернай фабрыцы ў Рызе. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і нямецкай акупацыі Латвіі ў 1942—1944 гадах служыў карэктарам-перакладчыкам часопіса «[[Новы шлях (часопіс, Рыга)|Новы шлях]]», які выдаваўся ў Рызе з дазволу германскіх улад. Пасля аднаўлення савецкай улады ў Латвіі ў 1945 годзе Пётр Масальскі разам з іншымі выдатнымі беларускімі дзеячамі ([[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргеем Сахаравым]], [[Сцяпан Сіцько|Сцяпанам Сіцько]], [[Язэп Камаржынскі|Язэпам Камаржынскім]]) быў арыштаваны палітычнай паліцыяй і рэпрэсаваны. У 1945—1947 гадах знаходзіўся ў праверачна-фільтрацыйным пункце ў [[Хабараўскі край|Хабараўскім краі]], а потым адбываў пакаранне ў Ніжнеамурскім папраўча-працоўным лагеры [[МУС СССР]]. У сакавіку 1947 года здолеў вярнуцца ў Рыгу. Працаваў дворнікам і дарожным майстрам. Біяграфічныя звесткі пра яго пасля 1951 года сустракаюцца рэдка. Памёр 6 ліпеня 1985 года. Асабісты архіў паэта сёння захоўваецца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]] ў [[Мінск]]у. == Грамадская і навуковая дзейнасць == Пётр Масальскі быў адным з найбольш актыўных і рознабаковых дзеячаў беларускай меншасці ў міжваеннай Латвіі. Ён з'яўляўся сябрам культурна-асветнага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» і «[[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыства беларускіх вучыцялёў]]». Разам з [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] стаяў ля вытокаў арганізаванай беларускай навукова-краязнаўчай працы. 1 чэрвеня 1926 года ён стаў сакратаром навукова-краязнаўчага гуртка ў Рызе, на базе якога пазней узнікла [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=53}}. Масальскі таксама пачаў маштабную лексікаграфічную працу над вялікім латышска-беларускім слоўнікам, які павінен быў утрымліваць 25 000 слоў. Гэты слоўнік меў вырашыць праблему адсутнасці адпаведнай літаратуры і пазбавіць латвійскіх беларусаў ад неабходнасці карыстацца латышска-рускімі слоўнікамі, аднак праект застаўся нерэалізаваным з-за недахопу фінансавання{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=74}}. Удзельнічаў у стварэнні і развіцці [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. У кастрычніку 1926 года ён падпісаў заклік да стварэння [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ), а ўвесну 1927 года ўвайшоў у склад кіраўніцтва арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=12}}. З'яўляўся актыўным членам управы і часта выступаў за павышэнне якасці рэпертуару. У прыватнасці, на агульным сходзе ТБТЛ у 1932 годзе ён прапанаваў ставіць на сцэне пераважна арыгінальныя беларускія п’есы замест замежных перакладаў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=18}}. У палітычнай сферы спрабаваў кансалідаваць беларускі рух з левымі сіламі. Напярэдадні парламенцкіх выбараў 1928 года ён узначаліў адмысловую камісію па выбарах у [[Сейм Латвіі|Сойм]], якая мела на мэце стварыць саюз паміж беларусамі і Партыяй незалежных сацыялістаў Латвіі (ЛПНС){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=156}}. Масальскі таксама адыграў значную ролю ў развіцці моладзевага руху. Ён актыўна працаваў у [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі|Таварыстве беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ) і ў 1932 годзе ўзначальваў яго выканаўчыя структуры. Разам з Верай Бялінскай і Язэпам Каялам уваходзіў у выдавецкі калектыў моладзевага бюлетэня «Апавеснік»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=122}}. Напрыканцы 1932 года пад яго кіраўніцтвам сябры ТБМЛ зладзілі ў Шушкоўскай беларускай школе ўрачыстае святкаванне 50-годдзя [[Янка Купала|Янкі Купалы]] з пастаноўкай п'есы «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]»{{sfn|Панізнік|2017|с=67}}. == Творчасць == Друкавацца пачаў з 1923 года. Яшчэ падчас навучання ў Люцынскай беларускай гімназіі ён выдаваў на шапірографе штомесячнік вучнёўскай творчасці і фальклорных запісаў «Ластаўка» (усяго выйшла 9 нумароў). Свае лірычныя творы ён падпісваў псеўданімам Пятро Сакол. Яго вершы былі прасякнуты духам пратэсту супраць сацыяльнага і нацыянальнага прыгнёту і змяшчаліся ў газеце «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]», часопісах «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]» і «[[Студэнцкая думка]]». Адзін з яго найбольш вядомых патрыятычных вершаў таго часу — «Песні», напісаны 14 верасня 1927 года і прысвечаны вучням Дзвінскай беларускай гімназіі. У ім аўтар заклікаў беларускую моладзь не блукаць на задворках, а несці святло праўды свайму народу{{sfn|Панізнік|2017|с=64}}. Пятро Сакол зрабіў значны ўнёсак як перакладчык. Ён перакладаў на беларускую мову творы рускіх і ўкраінскіх паэтаў, прозу Яніса Порука і паэзію выдатнага латышскага творцы [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]]. У 1987 годзе ў Мінску выйшаў яго пасмяротны зборнік перакладаў з латышскай мовы «[[Дайна|Дайны: Латышскія народныя песні]]». А ў 2016 годзе яго літаратурная спадчына была выдадзена ў супольным зборніку «Выбраныя творы» (разам з творамі паэтэсы [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянціны Казлоўскай]]). == Бібліяграфія == * На світанні. — Рыга, 1929. * Дайны: Латышскія народныя песні / З латышскай. — Мн., 1987. * Выбраныя творы / Пятро Сакол, Валянціна Казлоўская. — Мн.: Кнігазбор, 2016. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Сакол Пятро||206}} * {{крыніцы/БП (1992-95)|5|Сакол Пятро||232}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Беларуская купаланіяна ў Латвіі ў міжваенны час: агляд |выданне= Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя |тып=часопіс |год= 2017 |нумар= 3 |старонкі= 64—69 |ref=Панізнік}} * Кекелева Т. Беларускі пясьняр з-пад Люцына // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. 2000. № 1. * Ліс А. Два перакладчыкі з Латвіі // [[Далягляды]]. Мн., 1979. * Панізнік С. Вяртанне голасу // Дайны. Мн., 1987. == Спасылкі == * [http://bdamlm.by/news/zavershana-navukovae-apisanne-fondu-no-392-vopis-no-1-paeta-i-perakladchyka-pyatra-sakola-p Завершана навуковае апісанне фонду № 392 (вопіс № 1) паэта і перакладчыка Пятра Сакола (П. А. Масальскага)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230121210308/http://bdamlm.by/news/zavershana-navukovae-apisanne-fondu-no-392-vopis-no-1-paeta-i-perakladchyka-pyatra-sakola-p |date=21 студзеня 2023 }} // [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|БДАМЛМ]], 17 лістапада 2020. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Масальскі Пётр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Латвіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з латышскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Латвіі]] [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Люцынскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 6 ліпеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1985 годзе]] ent00rvysg3tyw57pdag8z7m93l64ha 0 49946 5149085 4990539 2026-05-31T06:28:31Z Антон 740 76022 /* Літаратура */ +крыніца 5149085 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Скірга́йла''', у хрышчэнні '''Іван''' (каля {{ДН|||1354}} — паміж {{ДС|23|12|1394}} і канцом студзеня 1395) — князь полацкі, троцкі і, магчыма, кіеўскі. == Імя == Імя Скіргайла — з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў, што дайшлі з індаеўрапейскай старажытнасці<ref>T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11-13.</ref>. Першая аснова імені — ''Skir''-, ад літ. ''skirti'' «адасабляць; вылучаць; наканоўваць»<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 135—136.</ref>. Далей да індаеўрапейскага *''(s)ker-'' «рэзаць, адразаць»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 938—940.</ref>. Аснова бытавала і ў прусаў (''Schir-gal, Na-skir, Skyre'')<ref>R. Trautmann. Die altpreußischen Personennamen. Göttingen, 1974. С. 150.</ref>. Другая аснова імені ''Gail''-, з ёй вядома пад 60 сучасных літоўскіх антрапонімаў. Яна звязаная са стараліт. ''gailas'' «моцны»<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 87-88.</ref>, літ. ''gailus'' «гняўлівы», далей напрамую з індаеўрапейскім *''ghoilo-s'' «моцны; няўрымслівы, жвавы»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 452.</ref>. Імя Скіргайлы, такім чынам, мела значыць «той, каму наканавана быць моцным» і ўяўляла сабой імя-пажаданне. Імя Скіргайлы праз аснову ''Gail-'' перагукалася з імёнамі яго братоў, Альгердавых сыноў [[Карыгайла Альгердавіч|Карыгайлы]], [[Ягайла|Ягайлы]], [[Свідрыгайла|Швітрыгайлы]] (Свідрыгайлы). У сваю чаргу, праз аснову ''Kar''- таксама і імя Карыгайла перагукалася з іменем брата [[Карыбут Альгердавіч|Карыбута]]. Гэта магло б сведчыць на карысць таго, што ў вялікакняскім асяроддзі пры імянаданні свядома практыкавалі вар’іраванне асноў з мэтай падтрымання цэльнасці і стабільнасці роду<ref>Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. Выбор имени у русских князей в X—XVI вв. Династическая история сквозь призму антропонимики. М., 2006. С. 40.</ref>. == Жыццяпіс == Другі сын вялікага князя [[Альгерд]]а ў другім яго шлюбе, з цвярской княжной [[Юліянія Аляксандраўна|Юльянай]], брат [[Ягайла|Ягайлы]]. Упершыню згадваецца ў 1373 годзе як адзін з удзельнікаў паходу на лівонскі [[Дзюнабург]]. У 1374—1375 гадах удзельнічаў баявых дзеяннях з крыжакамі. Пасля выгнання ў 1377 годзе з [[Полацк]]а князя [[Андрэй Полацкі|Андрэя Альгердавіча]], вялікі князь Ягайла пасадзіў там княжыць Скіргайлу. У 1379—1380 гадах па ініцыятыве Ягайлы падарожнічаў па краінах Еўропы, дзе абмяркоўваў умовы хрышчэння [[ВКЛ|Літвы]]. Палачане, незадаволеныя язычніцтвам Скіргайлы, у 1381 годзе выгналі яго з княжання. На чале войска Ягайлы і пры дапамозе [[Лівонскі ордэн|Інфлянцкага ордэна]] ён аблажыў на некалькі месяцаў Полацк, але горада не ўзяў. У гэты час прыняў [[праваслаўе]]. Калі ў канцы 1381 года велікакняжацкі сталец у [[Вільня|Вільні]] захапіў [[Кейстут]], падначаленае Скіргайлу войска прызнала ўладу новага вялікага князя, а Скіргайла ўцёк у Інфлянты. Летам 1382 года Скіргайла далучыўся да войска Ягайлы, удзельнічаў у аблозе Кейстута ў [[Трокі|Троках]]. У час перагавораў з Кейстутам захапіў яго ў палон і адвёз у [[Крэўскі замак]], дзе Кейстут быў забіты. Атрымаў ад Ягайлы [[Троцкае княства]]. 3 таго часу Скіргайла стаў другой уплывовай асобай у дзяржаве. У 1385 годзе на чале вялікалітоўскага пасольства прыбыў у [[Кракаў]], каб весці перагаворы пра шлюб Ягайлы з польскай каралевай [[Ядвіга Анжуйская|Ядвігай]]. У час заключэння [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] (1385) забяспечыў сабе права застацца праваслаўным. У [[Бітва пад Мсціславам (1386)|Мсціслаўскай бітве]] (1386) на чале вялікалітоўскага войска перамог смаленскага князя [[Святаслаў Іванавіч|Святаслава Іванавіча]] і падпарадкаваў [[Смаленскае княства]]. Вясной 1387 года ўзяў Полацк, дзе захапіў князя Андрэя Альгердавіча. 28.4.1387 года Ягайла пацвердзіў правы Скіргайлы на валоданне Троцкім і Полацкім княствамі, даў яму [[Менск]], [[Свіслач (горад)|Свіслач]], [[Бабруйск]], Рэчыцу, [[Любеч]], [[Прапошаск]], Любашаны, Ігумен, [[Лагойск]]. 3 1388 года ўзброеную барацьбу супраць Скіргайлы вёў [[Вітаўт]], які з дапамогай крыжакоў намагаўся атрымаць уладу ў ВКЛ. У выніку [[Востраўскае пагадненне|Востраўскага пагаднення]] (1392) Ягайла фактычна прызнаў Вітаўта сваім намеснікам у ВКЛ і перадаў яму Троцкае княства, узамен Вітаўт абяцаў Скіргайлу дапамагчы заняць [[Кіеў]]. У пачатку 1393 года Вітаўт і Скіргайла захапілі [[Віцебск]], дзе ўмацаваўся [[Свідрыгайла]], і ўзялі яго ў палон. Вясной 1393 года Вітаўт захапіў у кіеўскага князя [[Уладзімір Альгердавіч|Уладзіміра Альгердавіча]] [[Жытомір]] і [[Оўруч]] і аддаў іх Скіргайлу, восенню 1393 года перадаў Скіргайлу [[Кіеў]]. У кастрычніку-лістападзе 1393 года Скіргайла ўдзельнічаў у паходзе Вітаўта на Падолле, потым захапіў [[Чаркасы]] і [[Звэныгародка|Звянігарад]]. Паводле некаторых звестак, Скіргайла быў атручаны ў Кіеве. Пахаваны ў Кіева-Пячэрскай лаўры. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Скіргайла||321}} * ''Nikodem J.'' Rola Skirgiełły na Litwie do 1394 roku //Scripta minora. T. 2. — Poznań, 1998. — S. 83—129; * ''Wasilewski T.'' Skirgiełło // Polski słownik biografczny. T. 38. — Warszawa; Kraków, 1997—1998. — S. 167—170; * ''Tęgowski J.'' Pierwsze pokolenia Giedyminowiczów. (Biblioteka genealogiczna. T. 2.) — Poznań; Wrocław, 1999. — S. 98—104; * ''Полехов С. В.'', ''Городилин С. В.'' [https://www.academia.edu/44605788/ Когда князь Скиргайло купил землю во Пскове?] // Средневековая Русь. Вып. 14. — М., 2020. — С. 71—96. {{Полацкія князі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Альгердавічы]] [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Князі кіеўскія]] eje2bil27rrskr8sfv4m3w54rsoifyk 0 53320 5149155 5144675 2026-05-31T09:48:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Публікацыі */ 5149155 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Коўш}} {{цёзкі2|Кратовіч}} {{асоба | выява = Koush-Zoja.jpg }} '''Зоя Аляксандраўна Коўш''', у шлюбе '''Кратовіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[Грамадскі дзеяч|грамадская дзяячка]], юрыстка. == Біяграфія == [[Файл:Елізавета (Эльжбэта) Суравец (маці Зоі Коўш) з радзінай.jpg|злева|міні|Елізавета Суравец (злева) і Аляксандр Коўш з сям’ёй]] Нарадзілася ў сям’і праваслаўнага святара і грамадска-палітычнага і царкоўнага дзеяча [[Аляксандр Коўш|Аляксандра Каўша]] і Елізаветы Суравец, [[Гродна|гарадзенскай]] [[Мяшчане|мяшчанкі]]<ref name=":2" />. Бацька пасля сканчэння бухгалтарскіх курсаў працаваў у Люблінскім аддзеле Расійскага дзяржаўнага банка. Разам з сям’ёй на пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] эвакуяваны ў [[Разань]], а потым — у [[Майкоп]]. У 1921 годзе сям’я вярнулася ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]]. У 1921 годзе Аляксандр Коўш у Гродне стаў святаром, а ў 1925 годзе сям’я пераехала ў [[Вільня|Вільню]]. Брат Зоі [[Святаслаў Коўш|Святаслаў]] пазней таксама стаў святаром, а эміграваўшы, стаў вядомым царкоўна-праваслаўным дзеячам<ref name=":0">[https://www.racyja.com/archivy/kultura/110-gadou-z-dnya-naradzhennya-zoi-koush/ 110 гадоў з дня нараджэння Зоі Коўш] — [[Беларускае Радыё Рацыя|БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ]]</ref>. [[Файл:Зоя Коўш і яе сяброўка з бацькамі.jpg|злева|міні|Зоя Коўш і яе сяброўка з бацькамі]] У 1929 годзе скончыла [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]], потым — [[юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта]]. Уваходзіла ў [[Беларускі студэнцкі саюз]]<ref name=":0" />. У час нямецкай акупацыі працавала юрысконсультам [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэта ў Вільні]]. Летам 1944 года выехала ў [[Трэці рэйх|Германію]], дзе жыла ў [[Берлін]]е<ref name=":0" />. У 1951 годзе [[Янка Чарапук]] у сваім ліце да Станіслава Грынкевіча наступным чынам апісваў дзейнасць Зоі Коўш у час нямецкай акупацыі і яе пасляваенны побыт<ref name=":1">{{Cite web|url=https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2001-3/jurev301.html|title=Сьвет эміграцыйнага эпісталярыю. Лявон Юрэвіч ў ARCHE 3(17)-2001. "…ад першай хвалі новых эмігрантаў зь Беларусі Янка Чарапук апынуўся паміж варагуючымі кааліцыямі, згуртаваньнямі, аб’еднаньнямі і задзіночаньнямі, прычым сутнасьць той варажнечы часта заставалася для яго невытлумачальнай…"|website=A R C H E S k a r y n a|access-date=2024-11-21}}</ref>: {{цытата| Дзеці зьнішчанага немцамі бацькі йдуць да апошніх на службу, і то як агенты гестапа! Сучасны супрацоўнік др. Шчорса Сьвятаслаў Коўш працуе ў аддзеле гестапа, а ягоная сястра Зоя Коўш як гестапаўскі агент устаўляецца ў Беларускі Нацыянальны Камітэт у Вільні як сакратарка. Др. Грабінскі як старшыня Камітэту меў нямала зь ёю клопатаў, бо сваёй пазыцыяй у немцаў ня раз паважна шантажавала. Аб гэтым цяпер можа расказаць др. Грабінскі, які жыве ў ЗША. Таму Камітэт быў прымушаны насіцца з Зояй, як з „балячкаю“. Усе беларусы, якія зналі а. Каўша, а тым больш, што нашыя палітычныя разыходжаньні зь немцамі ўжо на самым пачатку зусім выявіліся, таму паводзіны дзяцей а. Каўша ўсім выдаліся зусім ненатуральнымі, проста хвараблівымі. Бо няхай і была б нейкая палітычная канцэпцыя карысная, але нармальнай людзкой рэакцыяй ёсьць, што калі нейкая ўлада зьнішчыць бацьку, у такім прыпадку з такой уладай супрацоўніцтва актыўнае зусім не да падуманьня. }} Улетку 1944 года была сакратаркай [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]] ў Берліне. Пры набліжэнні савецкіх войск да Берліна [[Беларуская цэнтральная рада]] са ўсімі сваімі аддзеламі эвакуявалася на захад Германіі. Паводле Чарапука, Коўш у ліку супрацоўнікаў таксама паехала туды, але неўзабаве вярнулася ў Берлін, дзе і засталася да прыходу Савецкай Арміі. Да канца 1946 года жыла ў [[Савецкая зона акупацыі Германіі|савецкай зоне акупацыі]]. Яе брат [[Святаслаў Коўш]] быў камендантам беларускага лагера для перамешчаных асоб у [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштаце]] ў [[Брытанская зона акупацыі Германіі|брытанскай зоне акупацыі]]. Зоя наведвала брата ў лагеры і распавядала жудасныя рэчы пра [[бальшавікі|бальшавікоў]]. Вярнулася ў Берлін, каб прадаць свае рэчы. Паводле слоў Чарапука, Зою арыштавалі на чорным рынку на [[Александэрплац]]. Чарапук пісаў, што яе брат ''«цяпер пачаў рэклямаваць мучальніцкую сьмерць сястры за Бацькаўшчыну»<ref name=":1" />.'' У 1947 годзе арыштавана савецкімі органамі контрразведкі і вывезена ў [[БССР]]<ref name=":0" />. У лагеры для перамешчаных асоб было шмат савецкіх агентаў, а таму па вяртанні Зоі Коўш у Берлін яе ўжо чакалі спецслужбісты. Знаходзілася пад следствам у Мінску. Асуджана на 10 гадоў зняволення ў [[ГУЛАГ|ППК]]. У сваіх мемуарных нататках Зоя Коўш апісвала выпрабаванні і жахі этапнай перасылкі. Яна заўважала, што ўдзячна лёсу за тое, што яе этапавалі ўзімку і яна мела на сабе цёплыя боты, таму не адмарозіла ногі. На перасылку яе прывезлі ва Ухцінскі лагер ([[Комі АССР]]). На перасылку прыязджалі кіраўнікі лагерных пунктаў і выбіралі сабе зняволеных. Коўш станам здароўя трапіла ў трэцюю катэгорыю для лягчэйшай працы. Абяцаная лягчэйшая праца ў саўгасе насамрэч аказалася для яе і іншых жанчын брыгады [[лесапавал]]ам. На знясільвальную працу даводзілася дабірацца пяць кіламетраў пешшу па замерзлай рэчцы. Зоя Коўш апісвала жахлівыя лагерныя ўмовы працы і побыту, пры тым добрым словам згадвала лекара Сямёна Крыстальнага, які сам быў раней палітвязнем, і дапамог ёй выжыць. Ён, колькі мог, трымаў яе ў шпіталі. Потым Зоя Коўш трапіла ў меншы лагер пры [[Цагельня|цагельні]], там была праца ў кар’еры. Далей было этапаванне ў [[Варкута|Варкуту]], дзе быў больш строгі рэжым зняволення. Давялося працаваць на пракладцы чыгуначных шпал і рэек праз [[тундра|тундру]]. З савецкіх лагераў вярнулася ў другой палове 1950-х гадоў пасля амністыі для палітвязняў, абвешчанай 17 верасня 1955 года<ref name=":0" />. У Вільню яна вярнулася праз паўгода пасля смерці маці<ref name=":2">{{Cite web|url=https://shupa.livejournal.com/60482.html|title=пара пісаць успаміны? :)|author=Сяргей Шупа|last=|website=Craoltoir|date=2008-11-20|access-date=2024-11-21}}</ref>. Сваякоў ужо нікога не было. Вярнула матчын дом на [[Летняя вуліца (Вільня)|вуліцы Летняй]], 7<ref name=":0" /><ref name=":2" />, у якім жылі самасёлы<ref name=":2" />. З лагераў прыехала са сваім будучым мужам [[Аляксандр Кратовіч|Аляксандрам Кратовічам]], які працаваў канторскім службоўцам. У Вільню вярталіся многія іншыя беларусы-вязні ГУЛАГа, якія спрабавалі сацыялізавацца ў новых, ужо літоўскіх умовах, трымацца адзін аднаго<ref name=":2" />. У пачатку 1960-х гадоў выйшла замуж за Кратовіча<ref name=":0" />. Аляксандр Кратовіч даносіў у лагеры на іншых вязняў-беларусаў, а яго шлюб з Зояй Коўш некаторыя крыніцы называюць часткай спецзадання па пранікненні ў беларускае кола. Вядома, што ягоным агентурным псеўданімам быў «Шквал» і ён даносіў савецкім спецслужбам на беларускіх дзеячаў у пасляваенны час, у тым ліку на [[Ларыса Геніюш|Ларысу Геніюш]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/265321|title=Агент Шквал і агент Арэф’еў: як КГБ атачаў Ларысу Геніюш сексотамі, на якіх яна не магла і падумаць|website=Наша Ніва|date=2021-01-30|access-date=2024-11-21}}</ref>. Пад канец жыцця муж быў паселены ў пакойчык для прыслугі. Па ўспамінах [[Сяргей Шупа|Сяргея Шупы]], «чатыры дробныя звяглівыя дварнякі, якія спалі на канапах і замянілі пані Зоі сям’ю і сяброў». Сяргей Шупа са сваёй сям’ёй пасяліўся ў доме Зоі Каўшанкі ў 1991 годзе, ужо пасля смерці мужа. Зоя ўжо на той час цяжка хварэла на [[Анкалогія|рак]]<ref name=":2" />. Памерла 17 кастрычніка 1994 года ў [[Вільня|Вільні]]. Пахавана ў Вільні на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Ліпаўскіх (Спаса-Ефрасінеўскіх) могілках]]. У кастрычніку 1995 года адбылося адкрыццё помніка з паніхідай<ref name=":0" />. Хата на Летняй вуліцы пасля яе смерці адышла да літоўскай дзяржавы, але Сяргею Шупу ўдалося выкупіць будынак<ref name=":2" />. У 2008 годзе былы прыватны дом Зоі Коўш быў зруйнаваны<ref name=":0" />. == Публікацыі == * [https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-4-1991 ''«Fräulein… ад беларускага камітэту»''] // Наша Ніва. 1991. № 4. Стр. 2, 14-15. (Успаміны часаў нямецкай акупацыі Вільні) * [https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-10-1993 ''Дзесяць месяцаў у адзіночнай камэры Менскай турмы''] // Наша Ніва. 1993. № 10. С. 6-7. * [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_13_EL_1994_01_28.jpg ''Успамін вучаніцы''] // [[Беларус Віленшчыны]] № 13 (дадатак да Эхо Литвы № 19, 28 студзеня 1994. — С. 4. Пра Антона Луцкевіча.) * [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_34_EL_1994_06_24.jpg ''Роздумы з юбілею гімназіі''] // [[Беларус Віленшчыны]] № 34 (дадатак да Эхо Литвы № 123, 24 чэрвеня 1994. — С. 4.) * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/015c/%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%88_%D0%B7%D0%BE%D1%8F._%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html ''Успаміны''] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]] № 6-1995. С. 223—267. == Спасылкі == * ''Так мне напісана ў Страшнай кнізе'' // Наша Ніва. 1994. [https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-10-1994. № 10. С. 6-7.] [https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-12-1994 № 12. С. 6-7.] * [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_50_EL_1994_10_21.jpg ''Зоя Кратовіч-Каўшанка''] // Беларус Віленшчыны № 50 (дадатак да Эхо Литвы № 207, 21 кастрычніка 1994. — С. 4.) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_51_EL_1994_10_28.jpg Развітанне з сяброўкай] // Беларус Віленшчыны № 51 (дадатак да Эхо Литвы № 213, 28 кастрычніка 1994. — С.4) * Войцік, Галіна. [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-27 ''Дзяўчынка ў сіняй сукенцы: да 5-годзьдзя з дня сьмерці Зоі Каўшанкі''.] Рунь. 9 лістапада 1999. № 27. С.2. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-1|}}. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}}. * [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=21603 У Вільні знеслі дом Зоі Каўшанкі] //[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]] 18 лістапада 2008 == Спасылкі == {{Commons}} * [https://archive.org/details/vopis-archivu-vilenskaha-bielaruskaha-muzeju-2023/page/22/mode/1up Вопіс архіва Зоі Коўш у Віленскім Беларускім Музеі імя Івана Луцкевіча] * [https://archive.org/search?query=%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%88 Адлічбаваныя матэліялы архіва Зоі Коўш у Віленскім Беларускім Музеі імя Івана Луцкевіча] {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Коўш Зоя}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага студэнцкага саюза]] 4t1381gzzemy5p2qy1rrx7572go61nq 0 54246 5149003 5147128 2026-05-30T20:51:44Z Rotondus 11765 вычытка 5149003 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Раіса Андрэеўна Баравікова''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская паэтэса, празаік, [[перакладчыца]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1947 годзе ў сям’і служачага на Брэстчыне. У 1965 годзе скончыла сярэднюю школу № 1 г. [[горад Бяроза|Бярозы]]. У гэтым жа годзе сям’я Баравіковых пераехала на радзіму бацькі на Магілёўшчыну. Друкавацца пачала ў юнацкія гады. Першы верш быў апублікаваны ў бярозаўскай раённай газеце «Маяк камунізму» ў 1960 годзе. Працавала літаратурным супрацоўнікам у Быхаўскай раённай газеце «[[Маяк Прыдняпроўя]]». Скончыла аддзяленне мастацкага перакладу [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага|Літаратурнага інстытута ў Маскве]] (1971). Працавала рэдактарам кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» (1971—1972). У 1972—1977 гадах — карэспандэнтка газеты «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]», у 1983—88 — літаратурная кансультантка рэдакцыі газеты «[[Чырвоная змена]]». Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў БССР]] і [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (з 1977). У 1996—2000 гадах намесніца, у 2000—2002 гадах галоўная рэдактарка часопіса «[[Алеся (1924)|Алеся]]». Галоўная рэдактарка часопіса «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]» (2002—2011). Супрацоўніца газеты «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» (2011—2012). Памерла ў 2026 годзе. == Творчасць == У зборніках паэзіі «Рамонкавы бераг» (1974), «Слухаю сэрца» (1978), «Такое кароткае лета» (1981), «Адгукнуся голасам жалейкі» (1984), «Каханне» (1987), «Пад небам першага спаткання» (1990), «Люстэрка для самотнай» (1992) дамінуе тэма кахання, прага высокага духоўнага ідэалу, роздум пра час, нацыянальна-патрыятычная тэматыка. Піша долю жанчыны, пошук чалавечага шчасця. Эпізоды беларускай гісторыі адлюстраваны ў вострасюжэтнай драматычнай паэме «Барбара Радзівіл» (1992). Вершы і паэмы Раісы Баравіковай надзвычай эмацыянальныя, напоўненыя экспрэсіяй, вызначаюцца вытанчанасцю лірычных пачуццяў. Важнымі вынікамі творчасці лічацца кнігі выбранай паэзіі «Сад на капялюшыку каханай» (1998), «Дрэва для райскай птушкі» (2007). Аўтарка аповесці «Кватарантка» (1980) пра моладзь, пошукі свайго месца ў жыцці. Выдала кніжку казак і апавяданняў для дзяцей «Галенчыны „Я“, альбо Планета Цікаўных Хлопчыкаў» (1990), зборнік апавяданняў «Вячэра манекенаў» (2002). Аўтарка п’ес «Барбара Радзівіл» (паст. 1994), «Пятля часу» (1996). Перакладала з рускай, украінскай і польскай моў. == Прэміі і ўзнагароды == * [[Літаратурная прэмія імя Аркадзя Куляшова|Літаратурная прэмія СП БССР імя А. Куляшова]] (1988) за кнігу лірыкі «Каханне». * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (1994) — ''за кнігу паэзіі «Люстэрка для самотнай»''. * Спецыяльная прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (1998). == Выбраная бібліяграфія == * Люстэрка для самотнай: вершы, пераклады і драматычная паэма / Раіса Баравікова. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1992. — 206 с. * Казкі астранаўта: касмічныя падарожжы беларусаў: для дзяцей сярэд. шк. узросту / Раіса Баравікова. — Мінск: Литература и искусство, 2006. — 158 с. * Дрэва для райскай птушкі: лірыка / Раіса Баравікова. — Мінск: Мастацкая лiтаратура, 2007. — 270 с. — (Залатое пяро). * Барбара Радзівіл / Раіса Баравікова // Звон — не малітва: п’есы / уклад. І. Дабрыян. — Мінск, 2008. C. 148—207. (Бiблiятэка школьнiка). * Казкі з гербарыя / Раіса Баравікова. — Мінск: Литература и искусство, 2008. — 139 с. * Казачныя аповесці пра міжпланетнага Пажарніка і іншых мамурыкаў: для сярэд. шк. узросту / Раіса Баравікова. — Мінск: Лiтаратура i Мастацтва, 2010. — 141 с. * Распагоджаныя дні: аповесць / Раіса Баравікова // Полымя. 2013. № 3. С. 8-36. * Свята ў хату: народны каляндар часопіса «Вясёлка» / Раіса Баравікова. — Мінск: Адукацыя і выхаванне, 2015. — 39 с.: іл. — (Бібліятэка часопіса «Вясёлка»). * Пра кашэчага караля Варгіна і мышку Паднорку: казкі з міфалагічнага люстэрка / Раіса Баравікова. — Мінск: Звязда, 2017. — 121 с.: iл. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Баравікова Раіса}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Раіса Баравікова}} * Баравікова Раіса Андрэеўна // Бел.энцыкл. : у 18 т. Мінск, 1996. — Т.2. — С. 287. * ''Куртаніч В.'' Што поспехі, што адчуванне ўлады супраць гарачай волі пачуцця?! // Вольга Куртаніч // Крыніца. Славянскі свет. — 2003. — № 2. — С. 202—214. * ''[[Зоя Іванаўна Падліпская|Падліпская З.]]'' Яно і нараканне, і сонца, і пякучай цемры сплаў : духоўны свет лірычнай гераіні Р. Баравіковай / Зоя Падліпская // Роднае слова. — 2006. — № 3. — С. 11-13. * ''Смаль В.'' А на душы і светла, і шчымліва: паэтычная сцяжына Р.Баравіковай / Вячаслаў Смаль // Полымя. — 2005. — № 11. — С. 188—194. * ''Шынкарэнка В.'' Слухаць сэрцам / Вольга Шынкарэнка // Полымя. — 2002. — № 3/4. — С. 239—258. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|135257}} {{Галоўныя рэдактары часопіса Алеся}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Баравікова Раіса}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Купідон»]] sv97veah90nbc5dqv4uv1ddx4av13cp 0 54775 5148962 5003633 2026-05-30T19:12:28Z ~2026-32263-41 169023 абнаўленне 2026 5148962 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Ліга чэмпіёнаў}} {{Картка футбольнага турніру |назва = Ліга чэмпіёнаў УЕФА |арыгінальнае = UEFA Champions League |лагатып = |памер = 300px |краіна = [[Еўропа]] ([[УЕФА]]) |кол-ць каманд = 32 (групавы этап)<br />79 (усяго) |заснаваны = [[1955]] |рэарганізаваны = [[1992]] |дзеючы чэмпіён = {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]] (2 тытулы) |найбольш тытулаваны = {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]] (15 тытулаў) |сайт = [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/ uefa.com/uefachampionsleague] |бягучы сезон = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2025/2026]] }} '''Ліга чэмпіёнаў УЕФА''' ({{lang-en|UEFA Champions League}}) — штогадовае [[футбол]]ьнае спаборніцтва паміж вядучымі еўрапейскімі клубамі пад эгідай [[УЕФА]]. Са свайго першага сезона [[Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў 1955/1956|1955/1956]] і да сезона [[Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў 1991/1992|1991/1992]] спаборніцтва называлася '''Кубкам еўрапейскіх чэмпіёнаў''' ({{lang-en|European Champion Clubs’ Cup}}). З сезона [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 1992/1993|1992/1993]] спаборніцтва атрымала сваю цяперашную назву і змяніла фармат, адступіўшыся ад [[алімпійская сістэма|алімпійскай сістэмы]] на карысць групавога этапу. Цяпер спаборніцтвы ў Лізе чэмпіёнаў уключаюць 4 кваліфікацыйныя раўнды, групавы этап (8 груп па 4 каманды, з якіх у наступную стадыю выходзяць першыя дзве, а каманда, якая заняла трэцяе месца, трапляе ў 1/16 фіналу [[Кубак УЕФА|Лігі Еўропы УЕФА]]) і, пачынаючы са стадыі 1/8 фіналу, гульню па сістэме [[плэй-оф]] з матчамі на сваім і на чужым [[стадыён]]е з заканчэннем у выглядзе фіналу з аднаго матча на нейтральным стадыёне. Пераможцамі турніру станавіліся 23 клубы, 13 з іх выйгравалі турнір больш за адзін раз. Іспанскія клубы атрымлівалі ў турніры 18 перамог. Рэкардсменам па колькасці выйграных тытулаў з’яўляецца іспанскі «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]», які перамагаў 14 разоў. Дзеючым чэмпіёнам з’яўляецца французскі клуб «[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]», які 30 мая 2026 года ў фінале ў [[Будапешт|Будапешце]] перамог англійскі «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]» з [[Лондан]]а лікам 2:1 (у серыі пенальці 4:3). == Гісторыя == Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў быў заснаваны ў [[1955]] годзе па прапанове французскага спартыўнага журналіста і рэдактара «L'Équipe» [[Габрыэль Ано|Габрыэля Ано]]. Ідэя аб кантынентальным футбольным турніры наведала Ано пасля заяваў англійскай прэсы аб тым, што «[[ФК Вулверхэмптан Уондэрэрс|Вулверхэмптан Уондэрэрс]]», які перамог восенню 1954 года «[[ФК Спартак Масква|Спартак]]» і «[[ФК Гонвед Будапешт|Гонвед]]», з’яўляецца наймацнейшым клубам свету. У сваёй газеце Ано адказаў, што для выяўлення наймацнейшага клуба трэба правесці спаборніцтва, якое ўключае ў сябе і хатнія, і гасцявыя матчы. Ужо на наступны дзень Ано апублікаваў магчымы праект турніру, а ў студзені 1955 года прайшоў першы Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў. У перыяд з 1960 па 2004 гады ўладальнік Кубка еўрапейскіх чэмпіёнаў ўдзельнічаў у цяпер адмененым [[Міжкантынентальны кубак|Міжкантынентальным кубку]] супраць ўладальніка [[Паўднёвая Амерыка|паўднёваамерыканскага]] [[Кубак Лібертадорэс|Кубка Лібертадорэс]]. Зараз пераможца Лігі чэмпіёнаў удзельнічае ў [[Клубны чэмпіянат свету па футболе|клубным чэмпіянаце свету]] — турніры пад эгідай [[ФІФА]]. == Фундатары == У момант заснавання Лігі было вырашана, што фундатарам турніру не могуць быць больш за 8 кампаній. Па ўмовах пагаднення гэтыя кампаніі атрымліваюць 4 рэкламных шчыты па перыметры поля, пэўную колькасць квіткоў на кожны матч і прысутнасць лагатыпаў кампаній на перадматчавых і пасляматчавых інтэрв’ю. Таксама гэтыя кампаніі атрымліваюць рэкламны час у перапынках паміж таймамі матчаў Лігі чэмпіёнаў. У цяперашні час афіцыйнымі фундатарамі Лігі чэмпіёнаў з’яўляюцца: * [[Nissan]] * [[Heineken]] * [[MasterCard]] * [[Sony Computer Entertainment]] * [[UniCredit]] * [[Газпрам|Gazprom]] * [[PepsiCo]] * [[PlayStation]] Таксама з турнірам супрацоўнічаюць: * [[Adidas]] (па кантракце з [[УЕФА]], як пастаўшчык [[Футбольны мяч|мячоў]] на ўсе спаборніцтвы пад яе эгідай) * [[Konami]] (як стваральнік афіцыйнай [[Камп’ютарная гульня|відэагульні]] Лігі чэмпіёнаў) == Статыстыка == === Камандная === ==== Пераможцы ==== {{main|Спіс фіналаў Кубка еўрапейскіх чэмпіёнаў і Лігі чэмпіёнаў УЕФА}} Спіс найлепшых клубаў у гэтым турніры ўзначальвае іспанскі «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]», які атрымліваў перамогу ў Лізе чэмпіёнаў (уключна з перамогай у Кубку чэмпіёнаў) 15 разоў. Сем разоў турнір выйграваў італьянскі «[[ФК Мілан|Мілан]]», 6 разоў — англійскі «[[ФК Ліверпул|Ліверпул]]» і мюнхенская «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]», 5 разоў — іспанская «[[ФК Барселона|Барселона]]», 4 разы — нідэрландскі «[[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]» з [[Амстэрдам]]а. {| class="wikitable sortable" style=font-size:80% |- ! style="width:150px;"|Клуб ! {{Comment|П|Пераможца}} ! {{Comment|Ф|Фіналіст}} ! {{Comment|КФ|Колькасць фіналаў}} ! style="width:300px;"|Выйграныя фіналы ! style="width:300px;"|Прайграныя фіналы |- bgcolor= | {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]] | align = «center» |15 | align = «center» |3 | align = «center» |18 | align = «center» |1956, 1957, 1958, 1959, 1960, 1966, 1998, 2000, 2002, 2014, 2016, 2017, 2018, 2022, 2024 | align = «center» |1962, 1964, 1981 |- bgcolor= | {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Мілан|Мілан]] | align = «center» |7 | align = «center» |4 | align = «center» |11 | align = «center» |1963, 1969, 1989, 1990, 1994, 2003, 2007 | align = «center» |1958, 1993, 1995, 2005 |- bgcolor= | {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]] | align = «center» |6 | align = «center» |5 | align = «center» |11 | align = «center» |1974, 1975, 1976, 2001, 2013, 2020 | align = «center» |1982, 1987, 1999, 2010, 2012 |- bgcolor= | {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Ліверпул|Ліверпул]] | align = «center» |6 | align = «center» |4 | align = «center» |10 | align = «center» |1977, 1978, 1981, 1984, 2005, 2019 | align = «center» |1985, 2007, 2018, 2022 |- bgcolor= | {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Барселона|Барселона]] | align = «center» |5 | align = «center» |3 | align = «center» |8 | align = «center» |1992, 2006, 2009, 2011, 2015 | align = «center» |1961, 1986, 1994 |- bgcolor= | {{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]] | align = «center» |4 | align = «center» |2 | align = «center» |6 | align = «center» |1971, 1972, 1973, 1995 | align = «center» |1969, 1996 |- bgcolor= | {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Інтэрнацыянале|Інтэрнацыянале]] | align = «center» |3 | align = «center» |4 | align = «center» |7 | align = «center» |1964, 1965, 2010 | align = «center» |1967, 1972, 2023, 2025 |- bgcolor= | {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]] | align = «center» |3 | align = «center» |2 | align = «center» |5 | align = «center» |1968, 1999, 2008 | align = «center» |2009, 2011 |- bgcolor= | {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Ювентус|Ювентус]] | align = «center» |2 | align = «center» |7 | align = «center» |9 | align = «center» |1985, 1996 | align = «center» |1973, 1983, 1997, 1998, 2003, 2015, 2017 |- bgcolor= | {{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка]] | align = «center» |2 | align = «center» |5 | align = «center» |7 | align = «center» |1961, 1962 | align = «center» |1963, 1965, 1968, 1988, 1990 |- bgcolor= | {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Чэлсі|Чэлсі]] | align = «center» |2 | align = «center» |1 | align = «center» |3 | align = «center» |2012, 2021 | align = «center» |2008 |- bgcolor= | {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Нотынгем Форэст|Нотынгем Форэст]] | align = «center» |2 | align = «center» |0 | align = «center» |2 | align = «center» |1979, 1980 | align = «center» | - |- bgcolor= | {{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Порту|Порту]] | align = «center» |2 | align = «center» |0 | align = «center» |2 | align = «center» |1987, 2004 | align = «center» | - |- bgcolor= | {{Сцяг|Шатландыя||20px}} [[ФК Сэлтык|Сэлтык]] | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» |2 | align = «center» |1967 | align = «center» |1970 |- bgcolor= | {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Гамбург|Гамбург]] | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» |2 | align = «center» |1983 | align = «center» |1980 |- bgcolor= | {{Сцяг|Румынія||20px}} [[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа]] | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» |2 | align = «center» |1986 | align = «center» |1989 |- bgcolor= | {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Алімпік Марсель|Марсель]] | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» |2 | align = «center» |1993 | align = «center» |1991 |- bgcolor= | {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Барусія Дортмунд|Барусія Дортмунд]] | align = «center» |1 | align = «center» |2 | align = «center» |3 | align = «center» |1997 | align = «center» |2013, 2024 |- bgcolor= | {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]] | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» |2 | align = «center» |2023 | align = «center» |2021 |- bgcolor="" | {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]] | align="«center»" |1 | align="«center»" |1 | align="«center»" |2 | align="«center»" | 2025 | align="«center»" |2020 |- bgcolor= | {{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Феенорд|Феенорд]] | align = «center» |1 | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1970 | align = «center» | - |- bgcolor= | {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Астан Віла|Астан Віла]] | align = «center» |1 | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1982 | align = «center» | - |- bgcolor= | {{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ Эйндхавен]] | align = «center» |1 | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1988 | align = «center» | - |- bgcolor= | {{Сцяг|Югаславія||20px}} [[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвена Звезда]] | align = «center» |1 | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1991 | align = «center» | - |- bgcolor= | {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка Мадрыд]] | align = «center» |0 | align = «center» |3 | align = «center» |3 | align = «center» | - | align = «center» |1974, 2014, 2016 |- bgcolor= | {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Рэймс|Рэймс]] | align = «center» |0 | align = «center» |2 | align = «center» |2 | align = «center» | - | align = «center» |1956, 1959 |- bgcolor= | {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Валенсія|Валенсія]] | align = «center» |0 | align = «center» |2 | align = «center» |2 | align = «center» | - | align = «center» |2000, 2001 |- bgcolor= | {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Фіярэнціна|Фіярэнціна]] | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» | - | align = «center» |1957 |- bgcolor= | {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Айнтрахт Франкфурт|Айнтрахт]] | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» | - | align = «center» |1960 |- bgcolor= | {{Сцяг|Югаславія||20px}} [[ФК Партызан Бялград|Партызан]] | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» | - | align = «center» |1966 |- bgcolor= | {{Сцяг|Грэцыя||20px}} [[ФК Панатынаікос|Панатынаікос]] | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» | - | align = «center» |1971 |- bgcolor= | {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Лідс Юнайтэд|Лідс Юнайтэд]] | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» | - | align = «center» |1975 |- bgcolor= | {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Сент-Эцьен|Сент-Эцьен]] | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» | - | align = «center» |1976 |- bgcolor= | {{Сцяг|ФРГ||20px}} [[ФК Барусія Мёнхенгладбах|Барусія Мёнхенгладбах]] | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» | - | align = «center» |1977 |- bgcolor= | {{Сцяг|Бельгія||20px}} [[ФК Бругэ|Бругэ]] | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» | - | align = «center» |1978 |- bgcolor= | {{Сцяг|Швецыя||20px}} [[ФК Мальмё|Мальмё]] | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» | - | align = «center» |1979 |- bgcolor= | {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Рома|Рома]] | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» | - | align = «center» |1984 |- bgcolor= | {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Сампдорыя Генуя|Сампдорыя]] | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» | - | align = «center» |1992 |- bgcolor= | {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер Леверкузен]] | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» | - | align = «center» |2001 |- bgcolor= | {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Манака|Манака]] | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» | - | align = «center» |2004 |- bgcolor= | {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]] | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» | - | align = «center» |2006 |- bgcolor= | {{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Тотэнхэм Хотспур|Тотэнхэм Хотспур]] | align = «center» |0 | align = «center» |1 | align = «center» |1 | align = «center» | - | align = «center» |2019 |} === Асабістая === ==== Бамбардзіры ==== {{main|Спіс найлепшых бамбардзіраў Кубка еўрапейскіх чэмпіёнаў і Лігі чэмпіёнаў УЕФА}} {| class="wikitable sortable" style=font-size:80% |- ! style="width:20px;"|{{Comment|№|Месца ў рэйтынгу}} ! style="width:150px;"|{{Comment|Імя|Імя і грамадзянства}} ! {{Comment|Г|Галы}} ! {{Comment|М|Матчы}} ! style="width:20px;"|{{Comment|ГГ|Галоў за гульню}} ! style="width:50px;"|Гады ! style="width:300px;"|Клубы |- bgcolor= | align=center |1 | {{Сцяг|Партугалія||20px}} '''[[Крыштыяну Раналду]]''' | align=center |'''140''' | align=center |183 | align=center |0.77 | align=center |2003—2022 | align=left |{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]], {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]], {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Ювентус|Ювентус]] |- bgcolor= | align=center |2 | {{Сцяг|Аргенціна||20px}} '''[[Ліянель Месі]]''' | align=center |129 | align=center |163 | align=center |0.79 | align=center |2005—2023 | align=left |{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Барселона|Барселона]], {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]] |- bgcolor= | align=center |3 | {{Сцяг|Польшча||20px}} '''[[Роберт Левандоўскі]]''' | align=center |91 | align=center |111 | align=center |0.82 | align=center |2011—… | align=left |{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Барусія Дортмунд|Барусія (Дортмунд)]], {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]], {{Сцяг|Іспанія||20px}} '''[[ФК Барселона|Барселона]]''' |- bgcolor= | align=center |4 | {{Сцяг|Францыя||20px}} '''[[Карым Бензема]]''' | align=center |90 | align=center |152 | align=center |0.59 | align=center |2006—2023 | align=left |{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Алімпік Ліён|Алімпік Ліён]], {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]] |- bgcolor= | align = «center» |4 | {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[Рауль Гансалес]] | align=center |71 | align=center |142 | align=center |0.50 | align=center |1995—2011 | align=left |{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]], {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Шальке 04|Шальке 04]] |} ==== Па колькасці гульняў ==== {| class="wikitable sortable" style=font-size:80% |- ! style="width:20px;"|{{Comment|№|Месца ў рэйтынгу}} ! style="width:150px;"|{{Comment|Імя|Імя і грамадзянства}} ! {{Comment|М|Матчы}} ! style="width:400px;"|Клубы |- bgcolor= | align=center |1 | {{Сцяг|Партугалія||20px}} '''[[Крыштыяну Раналду]]''' | align=center |'''183''' | align=left |{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]], {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]], {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Ювентус|Ювентус]] |- bgcolor= | align=center |2 | {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[Ікер Касільяс]] | align=center |177 | align=left |{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]], {{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Порту|Порту]] |- bgcolor= | align=center |3 | {{Сцяг|Аргенціна||20px}} '''[[Ліянель Месі]]''' | align=center |163 | align=left |{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Барселона|Барселона]], {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]] |- bgcolor= | align=center |4 | {{Сцяг|Францыя||20px}} '''[[Карым Бензема]]''' | align=center |152 | align=left |{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Алімпік Ліён|Алімпік Ліён]], {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]] |- bgcolor= | align=center |5 | {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[Хаві]] | align=center |151 | align=left |{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Барселона|Барселона]] |} == Спасылкі == {{commonscat|UEFA Champions League}} * [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/ Афіцыйны сайт] {{ref-en}} * [https://euroradio.fm/liga-chempiyonau Навіны Лігі Чэмпіёнаў] * {{Cite web|url=http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/history/index.html|title=Гісторыя Лігі чэмпіёнаў УЕФА|publisher=''[[УЕФА]]''|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110902004332/http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/history/index.html|archivedate=2 верасня 2011|accessdate=30 снежня 2011|url-status=dead}} {{ref-ru}} * {{cite web|url=http://www.uefa.com/newsfiles/240459.pdf|title=50 гадоў Кубку еўрапейскіх чэмпіёнаў|publisher=''[[УЕФА]]''|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110805011729/http://www.uefa.com/newsfiles/240459.pdf|archivedate=5 жніўня 2011|accessdate=30 снежня 2011|url-status=dead}} {{ref-en}} * {{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablese/ec1.html|title=Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў і Ліга чэмпіёнаў УЕФА|publisher=''RSSSF''|archiveurl=https://www.webcitation.org/618r2bM5U?url=http://www.rsssf.com/tablese/ec1.html|archivedate=23 жніўня 2011|accessdate=30 снежня 2011|url-status=live}} {{ref-en}} {{Турніры УЕФА}} {{Сезоны Лігі чэмпіёнаў УЕФА}} {{Пераможцы Лігі чэмпіёнаў УЕФА}} {{Ліга чэмпіёнаў УЕФА}} [[Катэгорыя:Ліга чэмпіёнаў УЕФА| ]] i1zikvzz94eyvb4q5c25l1u4nz142m8 0 56274 5148791 4998194 2026-05-30T15:35:25Z StarDeg 16311 /* Узнагароды */ 5148791 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Міхаіл Баярскі |арыгінал імя = |выява = Boyarskiy with Order of Friendship.jpg |шырыня = 180px |апісанне выявы = М. Баярскі на ўзнагароджанні [[Ордэн Дружбы, Расія|ор. Дружбы]] (2001) |імя пры нараджэнні = Міхаіл Сяргеевіч Баярскі |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = {{USSR}} > <br />{{RUS}} |гады актыўнасці = 1974 — нашы дні |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent;" {{!}}{{Ордэн За заслугі перад Айчынай 4 ступені}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent;" {{!}}{{Ордэн Дружбы}} {{!!}} {{Медаль У памяць 300-годдзя Санкт-Пецярбурга}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent;" {{!}}{{Народны артыст РСФСР}} {{!!}} {{Заслужаны артыст РСФСР}} {{!}}} |imdb_id = |сайт = }} '''Міхаіл Сяргéевіч Баярскі''' ({{ДН|26|12|1949}}, [[Ленінград]] ([[Санкт-Пецярбург]]), [[РСФСР]] [[СССР]]) — [[СССР|савецкі]] і [[Расія|расійскі]] {{акцёр|СССР|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|агучвання СССР|тэлебачання Расіі|агучвання Расіі}} тэатра і кіно, {{спявак|СССР|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{тэлевядучы|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} тэатра і кіно, заслужаны артыст РСФСР ([[1984]] г.), народны артыст РСФСР ([[1990]] г.). == Біяграфія == Міхаіл Баярскі нарадзіўся [[26 снежня]] [[1949]] г. у [[Ленінград]]зе ([[Санкт-Пецярбург]]), у акцёрскай сям’і. Бацька яго, Сяргей Аляксандравіч Баярскі ([[1916]]—[[1976]]), быў вядучым акцёрам у Акадэмічным драматычным тэатры В. Ф. Камісаржэўскай. Маці, Кацярына Міхайлаўна Міленцьева ([[1920]] г.н.), актрыса тэатра камедыі. А партрэт яго бабулі знаходзіцца сярод партрэтаў найлепшых педагогаў Пецярбургскай семінарыі. Бацькі яго аддалі ў музычную школу пры Ленінградскай кансерваторыі па класе [[фартэпіяна]]. Пасля сканчэння школы паступіў у Ленінградскі інстытут тэатра, музыкі і кінематаграфіі, паспяхова здаўшы ўступныя іспыты. === Пачатак тэатральнай дзейнасці === У 1972 г., пасля сканчэння інстытута, Міхаіл Баярскі пайшоў на праслухоўванне да рэжысёра Тэатра імя Ленсавета Ігара Уладзімірава і быў прыняты ў тэатральную трупу. Пачаў, як пачынаючы малады акцёр, з масоўкі ў спектаклі «Злачынства і пакаранне», дзе ён разам з іншымі маладымі акцёрамі ствараў вобраз натоўпу студэнтаў. Не адмаўляючыся ні ад адной эпізадычнай ролі, праз некалькі месяцаў ён стаў самым іграючым акцёрам масоўкі. === Першыя ролі у кіно === У кіно Міхаіл Баярскі дэбютаваў яшчэ школьнікам, зняўшыся ў караткаметражцы на тэму «Запалкі дзецям не цацкі». Але сапраўдным яго дэбютам можна лічыць 1974 год, калі рэжысёр Леанід Квініхідзэ запрасіў яго на ролю італьянца ў фільме «Саламяны капялюшык». У тым жа годзе ён сыграў у фільме Васіля Паскару «Масты» малдаваніна Гіцу. Вядомасць прыйшла да акцёра ў 1975 г., калі выйшаў двухсерыйны тэлефільм Віталя Мельнікава «Старэйшы сын», дзе ён сыграў адну з галоўных роляў — Сямёна па мянушцы «Сільва». Яго вострахарактарны сцэнічны дар праявіўся ў кінаказках: у 1975 г. ён сыграў ката ў «Навагодніх прыгодах Машы і Віці», а ў 1976 г. ён зняўся ў ролі воўка ў музычным фільме «Мама», у якім ён спяваў на дзвюх мовах і танчыў на лёдзе. Пасля яркай ігры ў гэтых фільмах ён атрымаў некалькі цікавых роляў у шэрагу спектакляў, а затым быў зацверджаны на галоўную ролю — Трубадура ў мюзікле «Трубадур і яго сябры». Ролю Прынцэсы ў гэтым спектаклі сыграла маладая актрыса Ларыса Лупіян, якая пасля стала яго жонкай. Ларыса Лупіян яго заўважыла яшчэ ў гады вучобы ў тэатральным інстытуце. Але афіцыйна яны аформілі свае адносіны толькі ў канцы 1970-х. === Д’Артаньян — зорная роля Міхаіла Баярскага === Адной з найлепшых работ Міхаіла Баярскага ў кіно стала роля Тэадора ў музычным фільме Яна Фрыды «Сабака на сене» (1977 г.). Але па-сапраўднаму яго зорны час у кінематографе настаў у 1978 годзе, з выхадам на экраны краіны карціны Г. Юнгвальд-Хількевіча «[[д’Артаньян і тры мушкецёры]]», у якой Міхаіл Баярскі выканаў галоўную ролю — д’Артаньяна, хаця на пачатку яго збіраліся зняць на ролю Рашфора. Дзякуючы ролі д’Артаньяна, якую ён сыграў проста бліскуча, і папулярным песням з фільма слава акцёра дасягнула неверагодных вышыняў. Фільм заклікаў да подзвігаў, рамантычнага кахання, вучыў дабрыні, гонару і сапраўднаму сяброўству. Акцёры здымаліся ў гэтым фільме з вялізным куражом. Усе трукі ў фільме «д’Артаньян і тры мушкецёры» выконваў сам, нават скокаў з вышыні ў 14 метраў у стог сена (эпізод дракі з Рашфорам), што нават у каскадзёраў лічыцца прафесійна складаным. Самая цікавае, што пасля здымак гэтага эпізоду, ён скокнуў яшчэ раз, без камер, проста так, правяраючы сябе на трываласць. Карціна выйшла пад Новы год, але ўжо да прэм’еры краіна ведала словы песні з кінафільма «Пара-пара». Пасля гэтага фільма ён стаў сапраўдным кумірам, асабліва для жанчын. За работу ў гэтым кінафільме Міхаілу Баярскаму ў 1984 годзе было прысвоенае званне «Заслужаны артыст РСФСР». Вобраз д’Артаньяна для Баярскага стаў часткай яго жыцця. І не выпадкова, што ён, разам з асноўным акцёрскім саставам гэтага фільма, зняўся яшчэ ў трох працягах фільма — «Мушкецёры дваццаць гадоў пасля» (1992 г.), «Тайны каралевы Ганны, альбо Мушкецёры трыццаць гадоў пасля» (1993 г.) і «Вяртанне мушкецёраў, альбо Скарбы кардынала Мазарыні». Аб ролі д’Артаньяна сам Міхаіл Баярскі прызнаўся: «Асабіста для мяне ёсць ролі, якія мне больш дарагія як артысту, але каб я не сыграў д’Артаньяна, я, напэўна, усё жыццё бы шкадаваў аб гэтым». === Іншыя работы ў кіно === У Юнгвальда-Хількевіча Міхаіл Баярскі зняўся таксама ў прыгодніцкай стужцы «[[Вязень замку Іф]]» (1988 г.), сыграўшы адмоўную ролю — графа дэ Марсера. У 1979 г. ён зняўся ў ролі закаханага гусара ў музычнай камедыі Святланы Дружынінай «Сватаўство гусара». Затым яго імідж рамантычнага героя быў выкарастаны ў шэрагу гісторыка-касцюмаваных фільмаў «[[Гардэмарыны, наперад!]]» (1987 г.) і «[[Віват, гардэмарыны!]]» (1991 г.). Таксама заўважнымі былі яго ролі ў камедыях Яна Фрыда, апроч музычнай камедыі «[[Сабака на сене]]», «[[Дон Сезар дэ Базан]]» (1988 г.), і «Тарцюф» (1992 г.). У шмат якіх сваіх фільмах Міхаіл Баярскі сам спявае. Упершыню ён спяваў у дзіцячым музычным фільме «[[Навагоднія прыгоды Машы і Віці]]», затым у музычнай казцы «Мама». А песні з «Трох мушкецёраў» «Пара-пара-парадуемся…», «Пуркуа па» і іншыя сталі сапраўды народнымі. Таксама ён спяваў у фільмах «Вышэй за вясёлку», «Куды ён дзенецца!», «Гум-гам», «[[Чалавек з бульвара Капуцынаў]]», «Дон Сезар дэ Базан», «Віват, гардэмарыны!». === Работа ў тэатры, на тэлебачанні і на эстрадзе === У Тэатры імя Ленсавета Міхаіл Баярскі сыграў шмат заўважных роляў, у тым ліку ў спектаклях «Дульсянея Табоская» (Луіс), «Людзі і пачуцці» (адразу тры ролі), «Снежная каралева» (Саветнік), «Станцыя» (Осман), «Місіс Пайпер вядзе следства», «Трохграшовая опера» (Меккі-нож) і шмат іншых. З 1986 г. і дагэтуль Міхаіл Баярскі з’яўляецца мастацкім кіраўніком і дырэктарам створанага ім тэатра «Бенефіс» у [[Санкт-Пецярбург]]у, адзін са спектакляў якога, «інтымнае жыццё», у 1991 годзе атрымаў прыз міжнароднага фестывалю «Зімні Авіньён». У 1990 годзе Міхаіл Баярскі ўганараваны высокага звання «Народны артыст Расіі». Ён з’яўляецца аўтарам тэлеперадач «Даміно» і «Баярскі двор», а таксама адзін з вядучых праграмы «Белы папугай». Са сваёй музычнай праграмай, складзенай з напісаных ім самім песень, акцёр некаторы час выступаў з гуртом «Сільвер». === Захапленні === [[Выява:Misha Boyarskiy.jpg|thumb|Міхаіл Баярскі хварэе за [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|«Зеніт»]]]] * Самае ранняе і доўгае яго захапленне — музычны квартэт «[[The Beatles|Бітлз]]». У юнацтве ён і сам спяваў у рок-гурце «Качэўнік» і пісаў для яго песні. * Фанат піцерскага футбольнага клуба [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|«Зеніт»]]. * Любіць [[Філасофія|філасофскія]] кнігі, думкі вялікіх людзей. * Любімыя фільмы — «Хросны айцец», «Аляксандр Неўскі», «Месца сустрэчы змяніць нельга». * Жыве ў [[Санкт-Пецярбург]]у. * Яго стыль — пераважна чорная адзежа і шырокаполы капялюш (якія носіць у знак жалобы па памерлай нябожчыцы маці), і зачастую шалік яго любімай футбольнай каманды [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|«Зеніт»]]. === Сям’я === * Дзед — пратаярэй Аляксандр Іванавіч Баярскі. * Бацькі — Сяргей Аляксандравіч Баярскі (1916—1976) (быў вядучым акцёрам у Акадэмічным драматычным тэатры В. Ф. Камісаржэўскай) і Міленцьева Кацярына Міхайлаўна (1920—1992) (актрыса тэатра камедыі). * Брат — тэатральны акцёр Аляксандр Сяргеявіч Баярскі. * Жонка — актрыса Ларыса Рэгінальдаўна Лупіян. * Дачка — актрыса Елізавета Баярская. * Сын — Сяргей, музыкант, бізнесмен, выпускнік Эканамічнага факультэта Санкт-Пецярбурскага дзяржаўнага ўніверсітэта. == Узнагароды == * Ордэн «За заслугі перад Айчынай» IV ступені (25 снежня 2009 г.) — «за вялікi ўнёсак у развіццё айчыннага тэатральнага і кінематаграфічнага мастацтва»<ref>{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=056460 |title=Указ Президента Российской Федерации от 25 декабря 2009 года № 1473 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ IV степени Боярского М. С.» |access-date=29 кастрычніка 2018 |archive-date=14 ліпеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120714040647/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=056460 |url-status=dead }}</ref> * Ордэн Сяброўства (19 ліпеня 2001 г.) — «за шматгадовую плённую дзейнасць ва ўзмацненне сяброўства і супрацоўніцтва паміж народамі».<ref>{{Cite web |url=http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=008124 |title=Указ Президента Российской Федерации от 19 июля 2001 года № 892 «О награждении государственными наградами Российской федерации» |access-date=29 кастрычніка 2018 |archive-date=7 ліпеня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707113305/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=008124 |url-status=dead }}</ref> * Медаль «У памяць 300-годдзя Санкт-Пецярбурга» (2003 г.).<ref>{{Cite web |url=http://www.lenspecsmu.ru/news.php?id=615&razd_id=1&head=1 |title=Медаль «В память 300-летия Петербурга» (22 мая 2003 года) |access-date=29 кастрычніка 2018 |archive-date=5 верасня 2012 |archive-url=https://archive.today/20120905151445/http://www.lenspecsmu.ru/news.php?id=615&razd_id=1&head=1 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.photoxpress.ru/news_info.asp?news_id=394646 Боярский, Захаров, митрополит Петербургский и Ладожский Владимир]</ref> * Народны артыст РСФСР (1990 г.) * Заслужаны артыст РСФСР (1984 г.) == Творчасць == === Фільмаграфія === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" |'''Год''' |'''Ф, М/ф, С-л''' |'''Назва''' |'''Роль''' |- |1973||Ф||Утаймаванне свавольніцы|| |- |1974||Ф||Масты||Гіцу |- |1975||Ф |Саламяны капялюшык||Менардзі, тэнар з Балонні |- |1975||Ф||Навагоднія прыгоды Машы і Віці||Кот Мацвей |- |1975||Ф||Зорка чароўнага шчасця||Дэкабрыст |- |1975||М/ф||Цягнік памяці|| |- |1976||М/ф||Блакітнае шчанё||Пірат |- |1976||Ф||Старэйшы сын||Сямён па мянушцы Сільва |- |1976||Ф||Мама||Воўк |- |1976||Ф||Дзікі Гаўрыла||Нікольскі, дрэсіроўшчык |- |1977||Ф||Арэх Кракатук||Мышыны кароль, Шчаўкунчык, Саветнік (толькі песні) |- |1977||Ф||Як Іванушка-дурненькі за цудам хадзіў||Фёдар Іванавіч, канакрад |- |1977||Ф||Сентыментальны раман||Акапян |- |1977||Ф||Сабака на сене||Тэадора |- |1977||Ф||У нас новенькая|| |- |1978||Ф||Пакуль шалее мара||Джэгер, амерыканскі пілот |- |1978||Ф||Захудалае каралеўства||Чорт |- |1978||Ф||Д’Артаньян і тры мушкецёры||д’Артаньян |- |1979||Ф||Камісія па расследаванні||Маёрац |- |1979||Ф||Сватаўство гусара||Налімаў |- |1979||М/ф||Лятучы карабель||Ваня |- |1979||М/ф||Вельмі сіняя барада||Герцаг Сіняя Барада |- |1980||М/ф||Разлучаныя|| |- |1981||Ф||Зацішша||Сцельцінскі |- |1981||Ф||Куды ён дзенецца!||Генадзь, спявак |- |1981||Ф||Душа||Вадзім Старычаў, спявак |- |1982||Ф||Мытня||Юрый Харунжэў, малады мытнік |- |1982||Ф||Лішні квіток|| |- |1982||Ф||Спортлато −82||Выканаў песню ў пачатку фільма |- |1984||Ф||Разам з Дунаеўскім|| |- |1984||Ф||Пэпі Доўгая панчоха||капітан Доўгая панчоха, бацька Пэпі |- |1984||Ф||Неверагоднае пары, альбо Сапраўднае здарэнне, якое шчасліва скончылася сто гадоў таму|| |- |1985||Ф||Герой яе рамана|| |- |1985||Ф||Сезон цудаў||Спявак Баярскі (камэа) |- |1985||Ф||Гум-гам||Бацька Максіма |- |1985||Ф||Блакітныя гарады|| |- |1986||Ф||Вышэй Радугі||Бацька Аліка Радугі, кампазітар |- |1987||Ф||Гардэмарыны, наперад!||шэвалье Дэ Брыльі |- |1987||Ф||[[Чалавек з бульвара Капуцынаў]]||Чорны Джэк |- |1988||Ф||Паразмаўляем аб этыкеце|| |- |1989||Ф||Вязень замку іф||Фэрнан Мандего, граф дэ Марсер |- |1989||Ф||Дон Сезар дэ Базан||Дон Сезар дэ Базан |- |1989||Ф||Мастацтва жуць у Адэсе||гіпнатызёр |- |1991||Ф||Віват, гардэмарыны!||шэвалье Дэ Брыльі |- |1991||Ф||Тарцюф||Тарцюф |- |1991||Ф||Кранутыя||Мікалай і |- |1992||Ф||Мушкецёры дваццаць гадоў пасля||д’Артаньян |- |1993||Ф||Тайны каралевы Ганны, альбо Мушкецёры трыццаць гадоў пасля||д’Артаньян |- |1996||Ф||Журавіна ў цукру||Мешчэракоў |- |1966||Ф||Каралева Марго||Морвель |- |1988||С-л||Зала чакання||Віктар Селязнёў |- |1998||С-л||Вуліцы разбітых ліхтароў||камэа ў эпізодзе «Справа № 1999» |- |1999||М/ф||Прыгоды ў ізумрудным горадзе 2||Баязлівы леў |- |1999||Ф||Плачу наперад||Міхаіл Распятаў |- |2000||Ф||Міцькі. Палёт Ікара||чытае тэкст |- |2000||Ф||Ключы ад смерці||тэлемагнат Эльпін |- |2000||Ф||Формула шчасця|| |- |2000||М/ф||Новыя брэменскія||Кароль |- |2002||Ф||Ключы ад смерці||Эльпін |- |2003||С-л||Ідыёт||паручык Келлер |- |2004||Ф||Навагоднія мужчыны||Калыманаў |- |2005||Ф||Шчаслівы|| |- |2006||Ф||Вы не пакінеце мяне||Бацька Верачкі |- |2006||М/ф||Сезон палявання||паляўнічы Шоў |- |2009||Ф||Вяртанне мушкецёраў, альбо Скарбы кардынала Мазарыні||д’Артаньян |- |2009||Ф||Тарас Бульба||Мосій Шыла |- |2009||Ф||Залатая рыбка||Стары |- |2009||Ф||Залаты ключык||тата Карла |- |2010||М/ф||Як прыручыць дракона||Плявака |- |} === Музычныя казкі і мюзіклы, якія выйшлі на пласцінках і CD === # 1977 — Блакітнае шчанё — ''Пірат'' # 1979 — Лятучы карабель — ''Ваня'' # 1980 — Хатабыч — ''Хатабыч'' # 1983 — Тры мушкецёры — ''Д’Артаньян'' # 1984 — Пэпі Доўгая панчоха — ''бацька Пэпі'' # 1995 — Музычны альбом «Месяцовае кіно» # 1995 — Навагоднія прыгоды Машы і Віці — ''Кот Мацвей'' # 2001 — Новыя брэменскія — ''Кароль'' === Дыскаграфія === # 1984 — Вялікая мядзведзіца # 1986 — альбом «Луннае кіно» («Міхаіл Баярскі спявае песні Юрыя Чэрнаўскага»). === Спектаклі === * спектакль-бенефіс «Інтымнае жыццё» 1997<ref>[http://www.mboyarskiy.ru/page1_1.html/ Спектакли Михаила Боярского Смешанные чувства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100424220839/http://www.mboyarskiy.ru/page1_1.html |date=24 красавіка 2010 }}{{ref-ru}}</ref> * Камедыя ў 2-х дзеях Герман Льюіс «Змяшаныя пачуцці» 2010 * Тэатр імя Ленсавета: Луіс дэ Караскіль («Дульсінея Табоская» А. М. Валодзіна); * 4 ролі ў спектаклі «Людзі і пачуцці» (па творах класікаў нем. драматургіі); * Трубадур («Трубадур і яго сябры» («Брэменскія музыканты») В. Б. Лібанава і Ю. С. Энціна); * Педра («Інтэрв’ю ў Буэнас-Айрэсе» Г. А. Баравіка); * Саветнік («Снежная каралева» Е. Л. Шварца); * Барыс («Спяшайцеся рабіць дабро» М. М. Рошчына); * Асман («Станцыя» Н. Хікмета); * Дзяніс Леанідавіч, Кірыл Лянькоў («Нечаканы сведка (Успамін)», «Пераможніца» А. Н. Арбузава); * Веткін («Раяль ў адкрытым моры» па рамане Л. С. Собалева «Капітальны рамонт»),; * Мэккі-нож («Трохграшовая опера» Б. Брэхта, К. Вайля); * Альберта («Чалавек і джэнтльмен» Э. Де Філіпэ); {{зноскі}} == Спасылкі == * {{youtube|Gg6RTWWX3XE|Міхаіл Баярскі — «Сяду ў хуткі цягнік»}} * {{twitter|sergeyboyarskiy|Сяргей Баярскі (сын)}} * {{lastfm|Міхаіл Баярскі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Баярскі Міхаіл Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Акадэмікі Расійскай акадэміі кінематаграфічных мастацтваў «Ніка»]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Расіі]] [[Катэгорыя:Баярскія]] [[Катэгорыя:Постаці Тэатра імя Ленсавета]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя НТБ]] [[Катэгорыя:Тытунёвыя лабісты]] 98xtjz1ba4g52ch4zzwprdpah6qfz44 0 61109 5149011 4744534 2026-05-30T21:31:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149011 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Востраў Святой Алены |Нацыянальная назва = en/Saint Helena |Карта = Topographic map of Saint Helena-be.svg |Акваторыя = Атлантычны акіян |Краіна = Вялікабрытанія |Пазіцыйная карта = Атлантычны акіян |Рэгіён = Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья |lat_dir = S|lat_deg = 15|lat_min = 57 |lon_dir = W|lon_deg =5 |lon_min =43 |Плошча = 122 |Найвышэйшы пункт = 818 |Насельніцтва = 4255 |Год перапісу = 2008 |Выява = Saint Helena Island.jpg |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Saint Helena Island }} [[Файл:Coat of arms of Saint Helena.svg|thumb|Герб вострава Святой Алены]] '''Востраў Святой Алены''' ({{lang-en|Saint Helena}}) — [[востраў]] на поўдні [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Уваходзіць у склад [[Вялікабрытанія|брытанскай]] заморскай тэрыторыі [[Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья]]. Агульная плошча — 121,7<ref name="afr2">Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 344. — 671 с. с илл.</ref> км². Насельніцтва — 4255 чал. (2008 г.). == Гісторыя == Востраў быў адкрыты [[Партугалія|партугальскім]] мараплаўцам [[Жуан да Нова|Жуанам да Нова]] [[21 мая]] [[1502]] г. і названы ў гонар [[Алена Роўнаапостальная|Святой Алены]]. Некаторы час ён з’яўляўся месцам прыпынку партугальскіх караблёў, якія накіроўваліся з [[Еўропа|Еўропы]] ў [[Азія|Азію]] і зваротна. Для папаўнення запасаў маракі інтрадуцыравалі [[Каза свойская|коз]], [[Свінні|свінняў]], [[Свойскі асёл|аслоў]] і [[садавіна|фруктовыя]] [[расліны]]. У [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] на востраве Святой Алены 30 гадоў у добраахвотнай высылцы жыў асуджаны раней у [[Гоа]] Фернан Лопіш (памёр у [[1545]] г.). Пасля першых 10 гадоў жыцця ў адзіноце яго даставілі ў [[Еўропа|Еўропу]], дзе ён быў памілаваны партугальскім каралём, аднак пры сустрэчы з [[папа Рымскі|Папам Рымскім]] выказаў жаданне зноў вярнуцца на Святую Алену. У [[1580]] г. на востраве спыняўся [[Фрэнсіс Дрэйк]]. У [[1633]]—[[1651]] гг. востраў Святой Алены належаў [[Нідэрланды|Нідэрландам]]. У [[1657]] г. [[Олівер Кромвель]] выдаў дазвол на стварэнне на ім калоніі [[Англія|англійскай]] [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індскай кампаніі]]. У [[1659]] г. было заснавана ўмацаванае паселішча, якое пасля рэстаўрацыі англійскай [[манархія|манархіі]] атрымала назву [[Джэймстаўн (востраў Святой Алены)|Джэймстаўн]] (у гонар караля [[Якаў II Сцюарт|Джэймса II]]). Некалькі месяцаў у 1673 г. калонія знаходзілася пад галандскай акупацыяй, але зноў была вернута англічанамі. У [[1815]]—[[1821]] гг. у высылцы ў [[Лонгвуд (востраў Святой Алены)|Лонгвудзе]] правёў свае апошнія гады жыцця [[Напалеон I Банапарт]]. Пазней на востраў Святой Алены высылалі [[буры|бураў]]. Да будаўніцтва [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]] востраў заставаўся важным пунктам на шляху караблёў у [[Індыйскі акіян]]. Разам з тым, тут існавала плантацыйная гаспадарка. Вырошчваліся на продаж [[тытунь]], [[кава]], [[бавоўна]] і іншыя таварныя культуры. Для працы на плантацыях увозіліся рабы, галоўным чынам з [[Афрыка|Афрыкі]]. З канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] — таксама закантрактаваныя рабочыя з [[Кітай|Кітая]], [[Мадэйра|Мадэйры]] і іншых месцаў. З 1907 г. асноўнай таварнай культурай стаў [[Новая Зеландыя|новазеландскі]] [[лён]]. У [[1833]] г. было адменена [[рабства]], адбылася рэарганізацыя кіравання ў сувязі з перадачай маёмасці Ост-Індскай кампаніі [[Вялікабрытанія|брытанскай кароне]]. З гэтага часу на востраў прызначаўся цывільны губернатар. У [[1836]] г. востраў Святой Алены наведаў [[Чарлз Роберт Дарвін]], які быў захоплены мясцовымі [[Эндэмік|эндэмічнымі]] відамі. У [[1981]] г. зноў адбылася рэарганізацыя кіравання. Святая Алена была пераўтворана з калоніі ў заморскую тэрыторыю. [[1 верасня]] [[2009]] г. пачала дзейнічаць новая Канстытуцыя, якая фармальна зраўнавала правы вострава Святой Алены з дзвюма іншымі часткамі ў складзе брытанскай заморскай тэрыторыі [[Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья]]. == Прырода і геаграфія == [[Файл:Topographic map of Saint Helena-be.svg|міні|злева|Карта]] Востраў Святой Алены мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Сфарміраваўся ў выніку вывяржэння каля 7 млн гадоў таму. Даволі ізаляваны, да бліжэйшага [[афрыка]]нскага ўзбярэжжа больш за 2000 км. Цэнтральную частку займае горны масіў вышынёй да 818 м (пік Дыяны, пік Актыён)<ref name="afr2" />. Большую частку вострава ўтвараюць [[базальт]]ы. У паўднёвай частцы некалькі кратараў патухлых вулканаў. [[Клімат]] трапічны пасатны, але ў розных частках вострава значна змяняецца. На паўночным падветраным баку сярэдняя тэмпература ўлетку (са студзеня па красавік) 21—28&nbsp;°C, у астатнія месяцы — 17—24&nbsp;°C. Колькасць ападкаў — толькі 140 мм за год. У горнай частцы сярэдняя тэмпература ў зімовыя месяцы — 5—6&nbsp;°C, а сярэдняя колькасць ападкаў — 750—1000 мм у год. У [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] усю тэрыторыю вострава пакрывалі [[лес|лясы]]. У наш час яны захаваліся толькі на ўзвышшах, прычым большая частка сучаснай флоры складаецца з інтрадуцыраваных відаў. Тут растуць дзікі [[банан]], [[эўкаліпт]], [[партулак буйнакветны]], [[хвоя]], [[цытрусавыя]], [[кіпарыс]]<ref name="afr2" /> і іншыя завезеныя чалавекам расліны. Эндэмічная флора (у большасці — капуставыя дрэвы родаў ''Pladaroxylon leucadendron'', ''Lachanodes arborea'' i ''Melanodendron integrifolium'') захавалася пераважна на верхніх тэрасах гор. Былі апісаны, але ўжо зніклі рэдкія паласатае дрэва (''Acalypha rubrinervis'') і святааленская аліва (''Nesiota elliptica''). Жывёльны свет прадстаўлены [[птушкі|птушкамі]], адзічэлымі [[Кот свойскі|катамі]], [[Сабака свойскі|сабакамі]], выпадкова ўвезенымі [[пацукі|пацукамі]] і г. д. [[Каза свойская|Козы]], [[свінні]] і [[Трусы (жывёлы)|трусы]], якія нанеслі ў мінулым значныя страты мясцоваму расліннаму свету, зараз вынішчаны. Нацыянальным сімвалам з’яўляецца эндэмічная ржанка. Яна прадстаўлена на гербе вострава. У [[1996]] г. на Святой Алене быў створаны першы [[нацыянальны парк]] вакол піка Дыяны. У [[2000]] г. распрацавана праграма «Міленіум» па ўзнаўленню лясоў. Адміністрацыйны цэнтр — горад Джэймстаўн. == Насельніцтва == * [[1981]] г. — прыкладна 5200<ref name="afr2" /> чал. * [[2008]] г. — 4255 чал. Мясцовыя жыхары сентэленцы (''Saint Helenians'') — нашчадкі выхадцаў з [[Еўропа|Еўропы]], [[Афрыка|Афрыкі]] і [[Азія|Азіі]] адрозніваюцца значным [[расы|расавым]] змяшэннем. Дзякуючы гэтаму, як сцвярджаў [[Чарлз Роберт Дарвін]], мясцовыя жанчыны — найпрыгажэйшыя ў свеце. Размаўляюць на мясцовым бяспісьменным дыялекце [[англійская мова|англійскай мовы]]. Нягледзячы на малыя памеры вострава, у яго розных частках існуюць розныя гаворкі. Паколькі ў большасці жыхароў аднолькавыя імёны і прозвішчы, распаўсюджаны звычай даваць [[Мянушка|мянушкі]], якія ўжываюцца ў афіцыйных дакументах. Асноўная рэлігія — [[хрысціянства]], прадстаўленае рознымі [[пратэстанцтва|пратэстанцкімі]] плынямі. З-за эканамічных праблем назіраецца сталая эміграцыя, у асноўным на [[Востраў Узнясення]], у [[ПАР|Паўднёва-Афрыканскую Рэспубліку]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. == Улада і кіраванне == Згодна з канстытуцыяй, прынятай [[1 верасня]] [[2009]] г., выканаўчая ўлада ўзначальваецца [[губернатар]]ам, які таксама прадстаўляе [[Вялікабрытанія|брытанскую]] [[манархія|манархію]]. З 2011 г. яго пасаду займае Марк Эндру Кейпс. Заканадаўчая ўлада прадстаўлена аднапалатным Заканадаўчым Саветам. 12 яго членаў выбіраюцца жыхарамі вострава тэрмінам на 4 гады, 1 месца займае сам губернатар, 2 месца — выканаўчыя афіцэры (прызначаюцца губернатарам). Выканаўчая ўлада прадстаўлена Выканаўчым Саветам на чале з губернатарам. У яго склад уваходзяць 2 выканаўчыя афіцэры і 6 выбраных членаў з Заканадаўчага Савета. Судовая ўлада падпарадкоўваецца генеральнаму пракурору. Палітычных партый і арганізацый няма. Востраў адміністрацыйна падзелены на 8 раёнаў (''districts''). Галоўны адміністрацыйны цэнтр — [[Джэймстаўн (востраў Святой Алены)|Джэймстаўн]]. == Эканоміка == Астравіцяне займаюцца таварнай [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]] — вырошчваннем [[лён]]у і [[кава|кавы]] для знешняга продажу, а таксама [[садавіна|садавіны]] і [[гародніна|гародніны]] для мясцовага ўжытку. Прамысловасць прадстаўлена дробнымі і саматужнымі прадпрыемствамі, якія абслугоўваюць мясцовае насельніцтва. У [[2004]] г. на 218 прыватных прадпрыемствах і ў крамах працавала 886 чалавек (45 працэнтаў ад усёй працоўнай сілы). Занятасць у дзяржаўным сектары характарызуецца высокай цякучасцю кадраў з-за сталай эміграцыі. З 1976 г. на востраве карыстаюцца ўласнай [[валюта]]й — [[Фунт Святой Алены|фунтам Святой Алены]]. Адзіны банк — Банк Святой Алены. Значную частку дзяржаўнага [[бюджэт]]у складаюць датацыі з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. == Турызм == З-за аддаленасці вострава ён рэдка наведваецца [[турыст]]амі. У асноўным гэта пасажыры круізных суднаў. Аднак тут шмат цікавых месцаў: старыя англійскія кварталы і лесвіца Якаба (злучае горад з месцам старога [[форт]]а на гары) у Джэймстаўне, музей [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] ў [[Лонгвуд (востраў Святой Алены)|Лонгвудзе]]. На востраве арганізуюцца пешыя і конныя шпацыры. Грамадзяне [[Беларусь|Беларусі]], якія накіроўваюцца на востраў Святой Алены з турыстычнымі мэтамі, маюць права бязвізавага знаходжання да 90 дзён<ref>[http://saint-helena.visahq.com/requirements/Belarus/ saint-helena.visahq.com]</ref>. == Галерэя == <gallery> Image:St-Helena-view-when-leaving.jpg|Выгляд вострава звонку Image:Longwood House le 12 janvier 2008.jpg|Дом у Лонгвудзе — апошні прытулак Напалеона Image:Church059 Anglican-St James' Church Jamestown.jpg|[[Англіканства|Англіканская]] царква ў Джэймстаўне Image:Jamestown Jacobs Ladder.jpg|Лесвіца Якаба Image:Charadrius sanctaehelenae (1).jpg|Ржанка Святой Алены Image:Trochetiopsis erythroxylon.jpg|Trochetiopsis erythroxylon </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Святой Алены востраў||279—280}} * Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 344. — 671 с. с илл.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Saint Helena}} * [http://www.sainthelena.gov.sh/ The Official Government Website of Saint Helena] * [http://www.bweaver.nom.sh/ The Saint Helena Virtual Library and Archive] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110409220655/http://www.bweaver.nom.sh/ |date=9 красавіка 2011 }} * [http://sainthelenaisland.info Saint Helena Island Information website] * [http://www.literature.org/authors/darwin-charles/the-voyage-of-the-beagle/chapter-21.html Charles Darwin, The Voyage of the Beagle, Chapter 21 — Mauritius to England] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120426075920/http://www.literature.org/authors/darwin-charles/the-voyage-of-the-beagle/chapter-21.html |date=26 красавіка 2012 }} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Востраў Святой Алены| ]] 57od7c685wz7help47e3onxh6ss41m8 0 64005 5148778 5135802 2026-05-30T14:28:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148778 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Верацея |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет2 = Арэхаўскі |плошча = 0,1249 }} '''Вераце́я'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vieracieja}}, {{lang-ru|Веретея}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Арэхаўскага сельсавета]]. Вёска размешчана за 26 км на паўночны ўсход ад [[Орша|Оршы]] і за 10 км ад [[Арэхаўск]]а. Побач праходзіць міжнародная аўтамагістраль [[Санкт-Пецярбург]] — [[Адэса]] (у межах Беларусі — магістраль ''[[Магістраль М8|М8]]''). == Гісторыя == У 1924—1954 гадах цэнтр [[Верацейскі сельсавет (Арэхаўскі раён)|Верацейскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. Перад вайной у вёсцы жыло 438 чалавек у 73 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/633 Веретея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306135001/http://db.narb.by/search/633 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў кастрычніку 1943 года гітлераўцамі было спалена 70 дамоў, забіта 12 чалавек<ref name="Бер"/>. Да 16 верасня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Халмоўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Халмоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 верасня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 26.</ref>, да 1963 года знаходзілася ў адміністрацыйным падпарадкаванні Арэхаўскага пассавета<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 снежня 1962 г. і выканкома Віцебскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 22 студзеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 9 (1009).</ref>, да 9 ліпеня 1965 года — у складзе [[Высокаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Высокаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 ліпеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (1105).</ref>, да 27 снежня 1985 года — у адміністрацыйным падпарадкаванні Арэхаўскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 снежня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 4 (1846).</ref>, да 8 красавіка 2004 года — у складзе Высокаўскага сельсавета<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Арэхаўскі сельсавет, Аршанскі раён}} [[Катэгорыя:Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] tld8hiumnbgoaqpbqtd6li7qkhsofks 0 65985 5148784 4645613 2026-05-30T15:12:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148784 wikitext text/x-wiki {{Дэпартамент Францыі| Дэпартамент=Марна Верхняя| Дэпартамент-Фр=Haute-Marne| нумар= 52| рэгіён=[[Шампань — Ардэны]]| прэфектура=[[Шамон]]| насельніцтва= 194,9 тыс.| год=1999| месца= 87 | шчыльнасць= 31 | плошча=6211 | акругі=3 | кантоны= 32| камуны= 432| img_coa=Blason département fr Haute-Marne.svg }} '''Марна Верхняя''' ({{lang-fr|Haute-Marne}}) — дэпартамент на паўночным усходзе [[Францыя|Францыі]], адзін з дэпартаментаў рэгіёна [[Шампань — Ардэны]]. Парадкавы нумар — 52. Адміністрацыйны цэнтр — [[Шамон]]. Насельніцтва — 194,9 тыс. чалавек (87-е месца сярод дэпартаментаў, даныя [[1999]] г.). Плошча тэрыторыі 6211 км². Праз дэпартамент працякае рака [[Марна (рака)|Марна]], . Дэпартамент уключае 3 акругі, 32 кантона і 432 камуны. Марна Верхняя — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку [[1790]] г. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі [[Шампань]]. Назва паходзіць ад ракі Марна. == У Сеціве == * [http://www.haute-marne.pref.gouv.fr/ Prefecture website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090217115402/http://www.haute-marne.pref.gouv.fr/ |date=17 лютага 2009 }} (in French) * [http://www.cg52.fr/ Conseil General website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070609125526/http://www.cg52.fr/ |date=9 чэрвеня 2007 }} (in French) {{Дэпартаменты Францыі}} [[Катэгорыя:Верхняя Марна| ]] afxmprkl65nz5mmd5vidnyys2ek9us8 0 66235 5148787 4645571 2026-05-30T15:15:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148787 wikitext text/x-wiki {{Дэпартамент Францыі| Дэпартамент= Рэйн Верхні| Дэпартамент-Фр=Haut-Rhin| нумар= 68| рэгіён=[[Эльзас]]| прэфектура=[[Кальмар]]| насельніцтва= 708 тыс. | год=1999| месца= 29| шчыльнасць= 201| плошча=3525 | акругі=6| кантоны=31| камуны=377 | pres_party= | img_coa=Blason département fr Haut-Rhin.svg }} '''Рэйн Верхні''' ({{lang-fr|Haut-Rhin}}) — [[Дэпартаменты Францыі|дэпартамент]] на ўсходзе [[Францыя|Францыі]], адзін з дэпартаментаў рэгіёна [[Эльзас]]. Парадкавы нумар 68. Адміністрацыйны цэнтр — [[Кальмар (Францыя)|Кальмар]]. Насельніцтва 708 тыс. чалавек (29-е месца сярод дэпартаментаў, даныя [[1999]] г.). Плошча тэрыторыі 3525 км². Праз дэпартамент працякае рака [[Рэйн]]. Дэпартамент уключае 2 акругі, 54 кантона і 293 камуны. Верхні Рэйн — адзін з першых 83 дэпартаментаў, створаных у сакавіку [[1790]] г. Знаходзіцца на тэрыторыі былой правінцыі Эльзас. == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://www.Haut-Rhin.pref.gouv.fr/ Prefecture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070205053708/http://www.haut-rhin.pref.gouv.fr/ |date=5 лютага 2007 }} * [http://www.cg68.fr/ Conseil general] {{Дэпартаменты Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Верхні Рэйн| ]] 6c5g34sv213bkuw2cm3f2cx66s9pve6 0 66400 5148786 4645607 2026-05-30T15:13:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148786 wikitext text/x-wiki {{Дэпартамент Францыі| Дэпартамент= Сона Верхняя| Дэпартамент-Фр=Haute-Saône| нумар= 70| рэгіён=[[Франш-Кантэ]]| прэфектура=[[Везуль]]| насельніцтва= 229,7 тыс.| год=1999| месца= 82 | шчыльнасць= 43 | плошча=5360 | акругі=2 | кантоны= 32| камуны= 545| pres_party= | img_coa=Blason département fr Haute-Saône.svg }} '''Сона Верхняя''' ({{lang-fr|Haute-Saone}}) — дэпартамент на ўсходзе [[Францыя|Францыі]], адзін з дэпартаментаў рэгіёна [[Франш-Кантэ]]. Парадкавы нумар 70. Адміністрацыйны цэнтр — [[Везуль]]. Насельніцтва 229,7 тыс. чалавек (82-е месца сярод дэпартаментаў, даныя [[1999]] г.). Плошча тэрыторыі 5360 км². Праз дэпартамент працякаюць рэкі [[Сона]] і [[Рака Аньён|Аньён]]. Дэпартамент уключае 2 акругі, 32 кантона і 545 камун. Сона Верхняя — адзін з першых 83 дэпартаментаў, утвораных падчас Вялікай французскай рэвалюцыі ў сакавіку [[1790]] г. Паўстаў на тэрыторыі былой правінцыі [[Франш-Кантэ]]. == Гарады == * [[Люр|Горад Люр]] == Спасылкі == * [http://www.Haute-Saone.pref.gouv.fr/ Prefecture de la Haute-Saone] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051230002543/http://www.haute-saone.pref.gouv.fr/ |date=30 снежня 2005 }} * [http://www.cg70.fr/ Conseil general de la Haute-Saone] {{Дэпартаменты Францыі}} [[Катэгорыя:Верхняя Сона| ]] jjjq9f3pua3jfhrapf4fgsmhcoaiyg2 0 67203 5149198 3873129 2026-05-31T10:36:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149198 wikitext text/x-wiki '''«Бацькаўшчына»''' — арганізацыя, створаная ў [[Рыга|Рызе]] ў пач. [[1920]] па ініцыятыве [[К. Езавітаў|К. Езавітава]] (старшыня) пры [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-дыпламатычнай місіі БНР у Латвіі і Эстоніі]]<ref name=":0">Ляхоўскі У. «Бацькаўшчына» // ЭГБ у 6 т. Т. 6, кн. ІІ. — Мн., 2003.</ref>. У яе склад уваходзілі [[Р. Казячы]], [[М. Маркевіч]], [[Уладзімір Пігулеўскі|У. Пігулеўскі]], [[Я. Чарапук]] і інш. Праводзіла беларускія культурныя мерапрыемствы, арганізавала Беларускі клуб і курсы беларусазнаўства, выдала адзін нумар часопіса [[На чужыне (1920)|«На Чужыне»]]. Спыніла дзейнасць у першай палове [[1921]]<ref name=":0" />. == Літаратура == * Ляхоўскі У. «Бацькаўшчына» // ЭГБ у 6 т. Т. 6, кн. ІІ. — Мн., 2003. [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рыга]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:1920 год у Рызе]] {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} lz2dplgj2xdctvm3pgmprkze5zmgpht 5149204 5149198 2026-05-31T10:41:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149204 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = «Бацькаўшчына» (Рыга) |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = |лагатып = |дата заснавання = пачатак [[1920]] |дата ліквідацыі = першая палова [[1921]] |кіраўнік = [[Кастусь Езавітаў]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвія}}, [[Рыга]] |сфера дзейнасці = культурна-асветніцкая дзейнасць }} '''«Ба́цькаўшчына»''' — культурна-асветніцкая арганізацыя беларускай дыяспары ў [[Латвія|Латвіі]], створаная ў [[Рыга|Рызе]] ў пачатку [[1920]] года па ініцыятыве палітычнага і ваеннага дзеяча [[Кастусь Езавітаў|К. Езавітава]] (які стаў яе старшынёй). Дзейнічала пры [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-дыпламатычнай місіі БНР у Латвіі і Эстоніі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003}}. == Гісторыя і дзейнасць == У склад арганізацыі ўваходзілі Р. Казячы, М. Маркевіч, [[Уладзімір Пігулеўскі|У. Пігулеўскі]], [[Язэп Чарапук|Я. Чарапук]] і іншыя дзеячы{{sfn|Ляхоўскі|2003}}. Таварыства актыўна праводзіла беларускія культурныя мерапрыемствы сярод беларускай меншасці ў сталіцы Латвіі. У прыватнасці, намаганнямі «Бацькаўшчыны» быў арганізаваны Беларускі клуб і адкрыты курсы беларусазнаўства. Акрамя таго, арганізацыя займалася выдавецкай дзейнасцю і выпусціла адзін нумар беларускага часопіса «[[На чужыне (1920)|На Чужыне]]»{{sfn|Ляхоўскі|2003}}. Рыжская арганізацыя спыніла сваю дзейнасць у першай палове [[1921]] года{{sfn|Ляхоўскі|2003}}. Аднак неўзабаве эстафету беларускай нацыянальна-культурнай працы ў Латвіі пераняло новае Беларускае культурна-асветнае таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]», якое было створана ў красавіку 1921 года ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] і стала пачаткам больш шырокага арганізаванага беларускага руху ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=590}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|артыкул=«Бацькаўшчына»|аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]]|ref=Ляхоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Рыгі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1921 годзе]] olvf9vmu0p1ghp8m7l5x238lrbxlw36 5149207 5149204 2026-05-31T10:42:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя і дзейнасць */ 5149207 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = «Бацькаўшчына» (Рыга) |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = |лагатып = |дата заснавання = пачатак [[1920]] |дата ліквідацыі = першая палова [[1921]] |кіраўнік = [[Кастусь Езавітаў]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвія}}, [[Рыга]] |сфера дзейнасці = культурна-асветніцкая дзейнасць }} '''«Ба́цькаўшчына»''' — культурна-асветніцкая арганізацыя беларускай дыяспары ў [[Латвія|Латвіі]], створаная ў [[Рыга|Рызе]] ў пачатку [[1920]] года па ініцыятыве палітычнага і ваеннага дзеяча [[Кастусь Езавітаў|К. Езавітава]], які стаў яе старшынёй. Дзейнічала пры [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-дыпламатычнай місіі БНР у Латвіі і Эстоніі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003}}. == Гісторыя і дзейнасць == У склад арганізацыі ўваходзілі [[Р. Казячы]], [[М. Маркевіч]], [[Уладзімір Пігулеўскі|У. Пігулеўскі]], [[Я. Чарапук]] і іншыя дзеячы{{sfn|Ляхоўскі|2003}}. Таварыства актыўна праводзіла беларускія культурныя мерапрыемствы сярод беларускай меншасці ў сталіцы Латвіі. У прыватнасці, намаганнямі «Бацькаўшчыны» быў арганізаваны Беларускі клуб і адкрыты курсы беларусазнаўства. Акрамя таго, арганізацыя займалася выдавецкай дзейнасцю і выпусціла адзін нумар беларускага часопіса «[[На чужыне (1920)|На Чужыне]]»{{sfn|Ляхоўскі|2003}}. Рыжская арганізацыя спыніла сваю дзейнасць у першай палове [[1921]] года{{sfn|Ляхоўскі|2003}}. Аднак неўзабаве эстафету беларускай нацыянальна-культурнай працы ў Латвіі пераняло новае Беларускае культурна-асветнае таварыства «[[Бацькаўшчына (Дзвінск)|Бацькаўшчына]]», якое было створана ў красавіку 1921 года ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] і стала пачаткам больш шырокага арганізаванага беларускага руху ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=590}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|артыкул=«Бацькаўшчына»|аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]]|ref=Ляхоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Рыгі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1921 годзе]] rufkjhanire7lzmjs70x6028ghpjbbe 5149208 5149207 2026-05-31T10:43:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149208 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Бацькаўшчына (значэнні)}} {{Грамадская арганізацыя |назва = «Бацькаўшчына» (Рыга) |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = |лагатып = |дата заснавання = пачатак [[1920]] |дата ліквідацыі = першая палова [[1921]] |кіраўнік = [[Кастусь Езавітаў]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвія}}, [[Рыга]] |сфера дзейнасці = культурна-асветніцкая дзейнасць }} '''«Ба́цькаўшчына»''' — культурна-асветніцкая арганізацыя беларускай дыяспары ў [[Латвія|Латвіі]], створаная ў [[Рыга|Рызе]] ў пачатку [[1920]] года па ініцыятыве палітычнага і ваеннага дзеяча [[Кастусь Езавітаў|К. Езавітава]], які стаў яе старшынёй. Дзейнічала пры [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-дыпламатычнай місіі БНР у Латвіі і Эстоніі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003}}. == Гісторыя і дзейнасць == У склад арганізацыі ўваходзілі [[Р. Казячы]], [[М. Маркевіч]], [[Уладзімір Пігулеўскі|У. Пігулеўскі]], [[Я. Чарапук]] і іншыя дзеячы{{sfn|Ляхоўскі|2003}}. Таварыства актыўна праводзіла беларускія культурныя мерапрыемствы сярод беларускай меншасці ў сталіцы Латвіі. У прыватнасці, намаганнямі «Бацькаўшчыны» быў арганізаваны Беларускі клуб і адкрыты курсы беларусазнаўства. Акрамя таго, арганізацыя займалася выдавецкай дзейнасцю і выпусціла адзін нумар беларускага часопіса «[[На чужыне (1920)|На Чужыне]]»{{sfn|Ляхоўскі|2003}}. Рыжская арганізацыя спыніла сваю дзейнасць у першай палове [[1921]] года{{sfn|Ляхоўскі|2003}}. Аднак неўзабаве эстафету беларускай нацыянальна-культурнай працы ў Латвіі пераняло новае Беларускае культурна-асветнае таварыства «[[Бацькаўшчына (Дзвінск)|Бацькаўшчына]]», якое было створана ў красавіку 1921 года ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] і стала пачаткам больш шырокага арганізаванага беларускага руху ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=590}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|артыкул=«Бацькаўшчына»|аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]]|ref=Ляхоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Рыгі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1920 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1921 годзе]] jg6md42xl0anzr2eks0tkof7baxg1to 0 67205 5149210 4512929 2026-05-31T10:45:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149210 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = «Бацькаўшчына» |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = |лагатып = |дата заснавання = [[25 сакавіка]] [[1921]] |дата ліквідацыі = [[1925]] |кіраўнік = Ян Харлап (старшыня) |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвія}}, [[Даўгаўпілс|Дзвінск]] |сфера дзейнасці = культурна-асветніцкая дзейнасць }} '''«Ба́цькаўшчына»''' (поўная назва — ''Беларускае культурна-асветнае таварыства «Бацькаўшчына» ў Латвіі'') — беларуская арганізацыя дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], створаная ўвесну [[1921]] года. З’яўлялася першай буйной арганізацыяй беларускага нацыянальнага руху ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=590}}. == Гісторыя == === Заснаванне і пашырэнне === Таварыства было закладзена 25 сакавіка 1921 года ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] (сучасны Даўгаўпілс). У гэты дзень на кватэры Яна Восіпавіча Харлапа сабраліся 9 мясцовых актывістаў. Яны заслухалі даклад [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]] «Гісторыя беларускага адраджэнскага руху» і афіцыйна падпісалі статут арганізацыі. Старшынёй таварыства быў абраны Ян Харлап, а сярод ініцыятараў яго стварэння і актывістаў вылучаліся таксама [[Сяргей Мікалаевіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], Макар Шчорс і іншыя дзеячы{{sfn|Панізнік|2017|с=44}}{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=331}}. На працягу лета 1921 года з пашырэннем сваёй дзейнасці дзвінская сядзіба ператварылася ў Цэнтральнае ўпраўленне культурна-асветнага таварыства «Бацькаўшчына» ў Латвіі. Былі створаны мясцовыя аддзелы ў іншых паселішчах Латгаліі, у прыватнасці ў [[Індра (Краслаўскі край)|Індры]], [[Краслава|Краслаўцы]], [[Лудза|Люцыне]], [[Рэзэкнэ|Рэжыцы]] і [[Вецслабада|Старой Слабадзе]]{{sfn|Панізнік|2017|с=44}}{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=331}}. === Супрацоўніцтва з Янісам Райнісам === Кіраўніцтва таварыства разумела неабходнасць мацнейшай палітычнай і грамадскай падтрымкі з боку латвійскіх улад. Таму 18 жніўня 1921 года яны звярнуліся да выдатнага латышскага паэта і лідара сацыял-дэмакратычнай партыі Латвіі [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]] з просьбай стаць афіцыйным апекуном беларусаў. Райніс пагадзіўся і запэўніў беларускіх дзеячаў наступнымі словамі: «Вы ў мяне заўсёды знойдзеце ў добрых справах добрага абаронцу»{{sfn|Панізнік|2017|с=39}}. Дзякуючы гэтаму, менавіта Райніс прадстаўляў інтарэсы беларускай меншасці (якая на той момант яшчэ не мела ўласных дэпутатаў) ва Устаноўчым сходзе Латвіі восенню 1921 года{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=139}}. == Дзейнасць == === Асветніцкая праца === «Бацькаўшчына» адыграла вырашальную ролю ў станаўленні беларускага школьніцтва. Улетку 1921 года пры садзейнічанні [[Міністэрства асветы Латвіі]] таварыства арганізавала ў Дзвінску двухмесячныя беларускія настаўніцкія курсы для падрыхтоўкі нацыянальных педагагічных кадраў{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=331}}. Таварыства непасрэдна спрычынілася да адкрыцця першых беларускіх сярэдніх навучальных устаноў у Латвіі. У 1922 годзе яго намаганнямі былі заснаваныя [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] і прыватная [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынская беларуская гімназія]] (якая ў 1923 годзе набыла дзяржаўны статус і перайшла на ўтрыманне [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускага аддзела]]){{sfn|БЭ|1999|с=413}}. У жніўні 1922 года Дзвінскі аддзел таварыства праводзіў адбор маладых беларусаў для накіравання на вышэйшае навучанне ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]]. Разгледзеўшы 23 заявы, таварыства адабрала і накіравала на вучобу ў [[Прага|Прагу]] шэсць найбольш здольных беларускіх юнакоў і дзяўчат з ліку слухачоў настаўніцкіх курсаў, а астатнім параіла працягнуць педагагічную падрыхтоўку ў Дзвінску{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=131}}. === Тэатральнае жыццё === [[Файл:Драматычны гурток пры Краслаўскім Таварыстве "Бацькаўшчына". 1922-1923, Краслаўка.jpg|міні|справа|250пкс|Драматычны гурток пры таварыстве «Бацькаўшчына», які працаваў у 1922 і 1923 гадах у [[Краслава|Краслаўцы]]]] Адной з праяў дзейнасці «Бацькаўшчыны» стала зараджэнне беларускага аматарскага тэатра ў Латвіі. 1 верасня 1921 года пры таварыстве была створана беларуская драматычная дружына пад кіраўніцтвам Сцяпана Заліўскага. Неўзабаве яна паставіла сваю першую п'есу ў дзвінскім гарадскім клубе. У тым жа месяцы Кастусь Езавітаў змог арганізаваць з моладзі Дзвінска і навакольных вёсак асобную вандроўную тэатральную трупу, якая выступала ў розных населеных пунктах Латгаліі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=9}}. У 1922—1923 гадах уласны драматычны гурток таксама актыўна працаваў пры Краслаўскім аддзеле таварыства. == Спыненне дзейнасці == У 1924 годзе латвійская палітычная паліцыя пачала маштабны пераслед беларускіх дзеячаў. У выніку так званага «[[«Беларускі працэс»|беларускага працэсу]]» многія кіраўнікі і актывісты нацыянальнага руху былі арыштаваны па абвінавачванні ў сепаратызме і антыдзяржаўнай дзейнасці. Нягледзячы на тое, што суд у красавіку 1925 года апраўдаў затрыманых, гэтыя падзеі прывялі да часовага паралічу грамадскай актыўнасці дыяспары. Пасля 1925 года дзейнасць таварыства «Бацькаўшчына» спынілася, а эстафету беларускай працы перанялі іншыя арганізацыі, такія як «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]]», «[[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]]» і [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=331}}{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=590}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|артыкул=«Бацькаўшчына»|аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]]|с=331|ref=Ляхоўскі}} * {{Крыніцы/БЭ|9|артыкул=Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С. С.]]|с=413|ref=БЭ}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1925 годзе]] [[Катэгорыя:Даўгаўпілс]] fmxsd3jnvlo4q06bui3utj102h0coh8 5149213 5149210 2026-05-31T10:46:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149213 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = «Бацькаўшчына» |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = |лагатып = |дата заснавання = [[25 сакавіка]] [[1921]] |дата ліквідацыі = [[1925]] |кіраўнік = Ян Харлап (старшыня) |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвія}}, [[Даўгаўпілс|Дзвінск]] |сфера дзейнасці = культурна-асветніцкая дзейнасць }} '''«Ба́цькаўшчына»''' (поўная назва — ''Беларускае культурна-асветнае таварыства «Бацькаўшчына» ў Латвіі'') — беларуская арганізацыя дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], створаная ўвесну [[1921]] года. З’яўлялася першай буйной арганізацыяй беларускага нацыянальнага руху ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=590}}. == Гісторыя == === Заснаванне і пашырэнне === Таварыства было закладзена 25 сакавіка 1921 года ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] (сучасны Даўгаўпілс). У гэты дзень на кватэры Яна Восіпавіча Харлапа сабраліся 9 мясцовых актывістаў. Яны заслухалі даклад [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]] «Гісторыя беларускага адраджэнскага руху» і афіцыйна падпісалі статут арганізацыі. Старшынёй таварыства быў абраны Ян Харлап, а сярод ініцыятараў яго стварэння і актывістаў вылучаліся таксама [[Сяргей Сахараў]], [[Макар Шчорс]] і іншыя дзеячы{{sfn|Панізнік|2017|с=44}}{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=331}}. На працягу лета 1921 года з пашырэннем сваёй дзейнасці дзвінская сядзіба ператварылася ў Цэнтральнае ўпраўленне культурна-асветнага таварыства «Бацькаўшчына» ў Латвіі. Былі створаны мясцовыя аддзелы ў іншых паселішчах Латгаліі, у прыватнасці ў [[Індра (Краслаўскі край)|Індры]], [[Краслава|Краслаўцы]], [[Лудза|Люцыне]], [[Рэзэкнэ|Рэжыцы]] і [[Вецслабада|Старой Слабадзе]]{{sfn|Панізнік|2017|с=44}}{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=331}}. === Супрацоўніцтва з Янісам Райнісам === Кіраўніцтва таварыства разумела неабходнасць мацнейшай палітычнай і грамадскай падтрымкі з боку латвійскіх улад. Таму 18 жніўня 1921 года яны звярнуліся да выдатнага латышскага паэта і лідара сацыял-дэмакратычнай партыі Латвіі [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]] з просьбай стаць афіцыйным апекуном беларусаў. Райніс пагадзіўся і запэўніў беларускіх дзеячаў наступнымі словамі: «Вы ў мяне заўсёды знойдзеце ў добрых справах добрага абаронцу»{{sfn|Панізнік|2017|с=39}}. Дзякуючы гэтаму, менавіта Райніс прадстаўляў інтарэсы беларускай меншасці (якая на той момант яшчэ не мела ўласных дэпутатаў) ва Устаноўчым сходзе Латвіі восенню 1921 года{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=139}}. == Дзейнасць == === Асветніцкая праца === «Бацькаўшчына» адыграла вырашальную ролю ў станаўленні беларускага школьніцтва. Улетку 1921 года пры садзейнічанні [[Міністэрства асветы Латвіі]] таварыства арганізавала ў Дзвінску двухмесячныя беларускія настаўніцкія курсы для падрыхтоўкі нацыянальных педагагічных кадраў{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=331}}. Таварыства непасрэдна спрычынілася да адкрыцця першых беларускіх сярэдніх навучальных устаноў у Латвіі. У 1922 годзе яго намаганнямі былі заснаваныя [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] і прыватная [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынская беларуская гімназія]] (якая ў 1923 годзе набыла дзяржаўны статус і перайшла на ўтрыманне [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускага аддзела]]){{sfn|БЭ|1999|с=413}}. У жніўні 1922 года Дзвінскі аддзел таварыства праводзіў адбор маладых беларусаў для накіравання на вышэйшае навучанне ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]]. Разгледзеўшы 23 заявы, таварыства адабрала і накіравала на вучобу ў [[Прага|Прагу]] шэсць найбольш здольных беларускіх юнакоў і дзяўчат з ліку слухачоў настаўніцкіх курсаў, а астатнім параіла працягнуць педагагічную падрыхтоўку ў Дзвінску{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=131}}. === Тэатральнае жыццё === [[Файл:Драматычны гурток пры Краслаўскім Таварыстве "Бацькаўшчына". 1922-1923, Краслаўка.jpg|міні|справа|250пкс|Драматычны гурток пры таварыстве «Бацькаўшчына», які працаваў у 1922 і 1923 гадах у [[Краслава|Краслаўцы]]]] Адной з праяў дзейнасці «Бацькаўшчыны» стала зараджэнне беларускага аматарскага тэатра ў Латвіі. 1 верасня 1921 года пры таварыстве была створана беларуская драматычная дружына пад кіраўніцтвам Сцяпана Заліўскага. Неўзабаве яна паставіла сваю першую п'есу ў дзвінскім гарадскім клубе. У тым жа месяцы Кастусь Езавітаў змог арганізаваць з моладзі Дзвінска і навакольных вёсак асобную вандроўную тэатральную трупу, якая выступала ў розных населеных пунктах Латгаліі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=9}}. У 1922—1923 гадах уласны драматычны гурток таксама актыўна працаваў пры Краслаўскім аддзеле таварыства. == Спыненне дзейнасці == У 1924 годзе латвійская палітычная паліцыя пачала маштабны пераслед беларускіх дзеячаў. У выніку так званага «[[Беларускі працэс|беларускага працэсу]]» многія кіраўнікі і актывісты нацыянальнага руху былі арыштаваны па абвінавачванні ў сепаратызме і антыдзяржаўнай дзейнасці. Нягледзячы на тое, што суд у красавіку 1925 года апраўдаў затрыманых, гэтыя падзеі прывялі да часовага паралічу грамадскай актыўнасці дыяспары. Пасля 1925 года дзейнасць таварыства «Бацькаўшчына» спынілася, а эстафету беларускай працы перанялі іншыя арганізацыі, такія як «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]]», «[[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]]» і [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=331}}{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=590}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|артыкул=«Бацькаўшчына»|аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]]|с=331|ref=Ляхоўскі}} * {{Крыніцы/БЭ|9|артыкул=Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С. С.]]|с=413|ref=БЭ}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1925 годзе]] [[Катэгорыя:Даўгаўпілс]] b4jweafjg0bz4zqgsd8f5lniuw48qc1 5149215 5149213 2026-05-31T10:46:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149215 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Бацькаўшчына (значэнні)}} {{Грамадская арганізацыя |назва = «Бацькаўшчына» |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = |лагатып = |дата заснавання = [[25 сакавіка]] [[1921]] |дата ліквідацыі = [[1925]] |кіраўнік = Ян Харлап (старшыня) |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвія}}, [[Даўгаўпілс|Дзвінск]] |сфера дзейнасці = культурна-асветніцкая дзейнасць }} '''«Ба́цькаўшчына»''' (поўная назва — ''Беларускае культурна-асветнае таварыства «Бацькаўшчына» ў Латвіі'') — беларуская арганізацыя дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], створаная ўвесну [[1921]] года. З’яўлялася першай буйной арганізацыяй беларускага нацыянальнага руху ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=590}}. == Гісторыя == === Заснаванне і пашырэнне === Таварыства было закладзена 25 сакавіка 1921 года ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] (сучасны Даўгаўпілс). У гэты дзень на кватэры Яна Восіпавіча Харлапа сабраліся 9 мясцовых актывістаў. Яны заслухалі даклад [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]] «Гісторыя беларускага адраджэнскага руху» і афіцыйна падпісалі статут арганізацыі. Старшынёй таварыства быў абраны Ян Харлап, а сярод ініцыятараў яго стварэння і актывістаў вылучаліся таксама [[Сяргей Сахараў]], [[Макар Шчорс]] і іншыя дзеячы{{sfn|Панізнік|2017|с=44}}{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=331}}. На працягу лета 1921 года з пашырэннем сваёй дзейнасці дзвінская сядзіба ператварылася ў Цэнтральнае ўпраўленне культурна-асветнага таварыства «Бацькаўшчына» ў Латвіі. Былі створаны мясцовыя аддзелы ў іншых паселішчах Латгаліі, у прыватнасці ў [[Індра (Краслаўскі край)|Індры]], [[Краслава|Краслаўцы]], [[Лудза|Люцыне]], [[Рэзэкнэ|Рэжыцы]] і [[Вецслабада|Старой Слабадзе]]{{sfn|Панізнік|2017|с=44}}{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=331}}. === Супрацоўніцтва з Янісам Райнісам === Кіраўніцтва таварыства разумела неабходнасць мацнейшай палітычнай і грамадскай падтрымкі з боку латвійскіх улад. Таму 18 жніўня 1921 года яны звярнуліся да выдатнага латышскага паэта і лідара сацыял-дэмакратычнай партыі Латвіі [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]] з просьбай стаць афіцыйным апекуном беларусаў. Райніс пагадзіўся і запэўніў беларускіх дзеячаў наступнымі словамі: «Вы ў мяне заўсёды знойдзеце ў добрых справах добрага абаронцу»{{sfn|Панізнік|2017|с=39}}. Дзякуючы гэтаму, менавіта Райніс прадстаўляў інтарэсы беларускай меншасці (якая на той момант яшчэ не мела ўласных дэпутатаў) ва Устаноўчым сходзе Латвіі восенню 1921 года{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=139}}. == Дзейнасць == === Асветніцкая праца === «Бацькаўшчына» адыграла вырашальную ролю ў станаўленні беларускага школьніцтва. Улетку 1921 года пры садзейнічанні [[Міністэрства асветы Латвіі]] таварыства арганізавала ў Дзвінску двухмесячныя беларускія настаўніцкія курсы для падрыхтоўкі нацыянальных педагагічных кадраў{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=331}}. Таварыства непасрэдна спрычынілася да адкрыцця першых беларускіх сярэдніх навучальных устаноў у Латвіі. У 1922 годзе яго намаганнямі былі заснаваныя [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] і прыватная [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынская беларуская гімназія]] (якая ў 1923 годзе набыла дзяржаўны статус і перайшла на ўтрыманне [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускага аддзела]]){{sfn|БЭ|1999|с=413}}. У жніўні 1922 года Дзвінскі аддзел таварыства праводзіў адбор маладых беларусаў для накіравання на вышэйшае навучанне ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]]. Разгледзеўшы 23 заявы, таварыства адабрала і накіравала на вучобу ў [[Прага|Прагу]] шэсць найбольш здольных беларускіх юнакоў і дзяўчат з ліку слухачоў настаўніцкіх курсаў, а астатнім параіла працягнуць педагагічную падрыхтоўку ў Дзвінску{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=131}}. === Тэатральнае жыццё === [[Файл:Драматычны гурток пры Краслаўскім Таварыстве "Бацькаўшчына". 1922-1923, Краслаўка.jpg|міні|справа|250пкс|Драматычны гурток пры таварыстве «Бацькаўшчына», які працаваў у 1922 і 1923 гадах у [[Краслава|Краслаўцы]]]] Адной з праяў дзейнасці «Бацькаўшчыны» стала зараджэнне беларускага аматарскага тэатра ў Латвіі. 1 верасня 1921 года пры таварыстве была створана беларуская драматычная дружына пад кіраўніцтвам Сцяпана Заліўскага. Неўзабаве яна паставіла сваю першую п'есу ў дзвінскім гарадскім клубе. У тым жа месяцы Кастусь Езавітаў змог арганізаваць з моладзі Дзвінска і навакольных вёсак асобную вандроўную тэатральную трупу, якая выступала ў розных населеных пунктах Латгаліі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=9}}. У 1922—1923 гадах уласны драматычны гурток таксама актыўна працаваў пры Краслаўскім аддзеле таварыства. == Спыненне дзейнасці == У 1924 годзе латвійская палітычная паліцыя пачала маштабны пераслед беларускіх дзеячаў. У выніку так званага «[[Беларускі працэс|беларускага працэсу]]» многія кіраўнікі і актывісты нацыянальнага руху былі арыштаваны па абвінавачванні ў сепаратызме і антыдзяржаўнай дзейнасці. Нягледзячы на тое, што суд у красавіку 1925 года апраўдаў затрыманых, гэтыя падзеі прывялі да часовага паралічу грамадскай актыўнасці дыяспары. Пасля 1925 года дзейнасць таварыства «Бацькаўшчына» спынілася, а эстафету беларускай працы перанялі іншыя арганізацыі, такія як «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]]», «[[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]]» і [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]]{{sfn|Ляхоўскі|2003|с=331}}{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=590}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|артыкул=«Бацькаўшчына»|аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]]|с=331|ref=Ляхоўскі}} * {{Крыніцы/БЭ|9|артыкул=Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|аўтар=[[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С. С.]]|с=413|ref=БЭ}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1925 годзе]] [[Катэгорыя:Даўгаўпілс]] n0sbpdug4dhmwhnvzn167oaonx2pttj 0 70626 5148704 5032758 2026-05-30T12:15:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148704 wikitext text/x-wiki '''Веласіпедная даро́жка''', або '''роварная дарожка''' (скарочана: ''веладарожка'', або ''роварка'') — асобная дарожка ці частка [[дарога|дарогі]] або [[тратуар]]а, прызначаная для руху [[веласіпед]]аў, вылучаная [[Дарожная маркіроўка|дарожнай маркіроўкай]] і абазначаная адпаведнымі [[дарожныя знакі|дарожнымі знакамі]]. Веладарожка канструкцыйна афармляецца ў выглядзе адасобленай паласы. Веладарожкамі таксама лічацца палосы для веларуху, якія мяжуюць з [[пешаходныя дарожкі|пешаходнымі дарожкамі]] або знаходзяцца на [[праезжая частка|праезжай частцы]] дарогі. [[Файл:Bikeway in Minsk, Belarus.jpg|thumb|240px|Веладарожка ў Мінску]] Дзяржстандартам Беларусі веладарожкі аднесеныя да 4-га ўзроўню патрабаванняў да эксплуатацыйнага стану вуліц і праездаў, у выніку чаго паводле эксплуатацыйных характарыстык веладарожкі звычайна саступаюць [[аўтамабільныя дарогі|аўтамабільным дарогам]]. У [[Мінск]]у да 2007 года было 2 веладарожкі і 1 веладарожка ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] (Мінск — [[Раўбічы]]). == Асаблівасці руху па веладарожках у Беларусі == У Беларусі ўмовы і характарыстыка арганізацыі веладарожак, руху па іх, іх догляду ўсталёўваюцца [[Правілы дарожнага руху|Правіламі дарожнага руху]] і [[дзяржстандарт|дзяржаўнымі стандартамі]], у прыватнасьці СНБ 3.03.02-97 «Вуліцы і дарогі гарадоў, пасёлкаў і сельскіх населеных пунктаў», СТБ 1291—2001 «Дарогі аўтамабільныя і вуліцы. Патрабаванні да эксплуатацыйнага стану, дапушчальнага па ўмовах забеспячэння бяспекі руху», [[Будаўнічыя нормы і правілы|БНіП]] 3.06.03-85 «Аўтамабільныя дарогі». У адпаведнасці з беларускімі [[Правілы дарожнага руху|Правіламі дарожнага руху]] (ад 28 лістапада 2005 года) па веладарожцы дазваляецца рухацца не толькі веласіпедыстам, але таксама [[пешаход]]ам і групам дзяцей. Рух па веладарожцы [[мапед]]аў і прыраўняных да іх транспартных сродкаў у Беларусі забаронены. У Беларусі пры адсутнасці веладарожкі рух раварыстам дазваляецца па [[узбочына|ўзбочыне]], [[ходнік]]у, [[пешаходная дарожка|пешаходнай дарожцы]], і толькі пры немагчымасці руху па іх — па праезжай частцы дарогі. Веласіпедыстам нельга рухацца па веладарожцы ў часе [[снегапад]]у або [[галалёд]]у. Па-за скрыжаваннямі на нерэгуляваным скрыжаванні веладарожкі з дарогай веласіпедыст абавязаны даць дарогу транспартным сродкам, якія рухаюцца па гэтай дарозе. == Гл. таксама == * [[Веламаршрут EV2]] == Спасылкі == {{Commons|Category:Cycling routes}} * [http://stroyntd.narod.ru/files/doc229.html БНіП 3.06.03-85 «Аўтамабільныя дарогі»] * [http://president.gov.by/press10839.html Правілы дарожнага руху] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071201084312/http://www.president.gov.by/press10839.html |date=1 снежня 2007 }} * [http://stroyntd.narod.ru/files/doc275.html СНБ 3.03.02-97 «Вуліцы і дарогі гарадоў, пасёлкаў і сельскіх населеных пунктаў»] * [https://kjeuprogachev.by/doc/1291.pdf СТБ 1291—2001 «Дарогі аўтамабільныя і вуліцы. Патрабаванні да эксплуатацыйнага стану, дапушчальнага па ўмовах забеспячэння бяспекі руху»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251007062915/https://kjeuprogachev.by/doc/1291.pdf |date=7 кастрычніка 2025 }} {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Веласіпед]] [[Катэгорыя:Дарогі]] 5xzyo33q5fp8gy9epnoe4c00pg288bw 0 71665 5149020 4961560 2026-05-30T22:11:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149020 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва =Воўчын |вобласць =Брэсцкая |раён =Камянецкі |сельсавет =Воўчынскі |дата заснавання = |першае згадванне =16 стагоддзе |ранейшыя назвы = |статус з = }} '''Во́ўчын'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Voŭčyn}}, {{lang-ru|Волчин}}) — [[вёска]] ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], на рацэ [[Пульва]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Воўчынскі сельсавет|Воўчынскага сельсавета]]. Размешчаны за 55 км на паўднёвы захад ад [[Каменец|Каменца]], за 10 км на паўднёвы захад ад чыгуначнай станцыі [[Высока-Літоўск]]. == Гісторыя == Упершыню Воўчын згадваецца ў XVI ст. як мястэчка [[Берасцейскі павет|Берасцейскага павета]], уладанне [[Солтаны|Солтанаў]]. Першым вядомым гаспадаром Воўчынскага ключа быў [[Аляксандр Аляксандравіч Солтан|Аляксандр Солтан]], па смерці якога ў 1554 годзе мястэчка паводле спадчыны перайшло да яго сына [[Іван Аляксандравіч Солтан|Івана]]. У 1586 годзе Яраслаў Солтан, сын Івана, разам з жонкай Марыяй збудавалі тут праваслаўную царкву ў гонар Святога Мікалая. [[Файл:Voŭčyn, Čartaryjski. Воўчын, Чартарыйскі (1761).jpg|thumb|злева|180px|Феерверк у Воўчыне ў гонар зашлюбін Адама Чартарыйскага і Ізабелы з Флемінгаў, 1761]] У пачатку XVII ст. Воўчынскі ключ перайшоў да роду [[Гасеўскія|Гасеўскіх]]. Паводле фундацыі [[Аляксандр Гасеўскі|Аляксандра Гасеўскага]] ў мястэчку ў 1639 годзе ўзвялі першы драўляны касцёл. А. Гасеўскі і яго жонка Ева з [[Пацы|Пацаў]] падзялілі маёнтак паміж сынамі наступным чынам: старэйшы сын, Крыштаф атрымаў у спадчыну Стары Воўчын і фальварак Грымяча, а малодшы, [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі|Вінцэнт]] — Новы Воўчын. Неўзабаве ўсе фальваркі аказаліся зноў у адных руках. У 1708 годзе Тэрэза Гасеўская выйшла замуж за [[Казімір Ян Сапега|Казіміра Яна Сапегу]] і тэстаментам запісала Воўчын разам з фальваркамі Шчытнікі, Грымяча, Люта і іншыя мужу. У 1710 годзе Казімір Сапега прадаў Воўчын і Радванічы [[Якуб Генрык Флемінг|Якубу Генрыку Флемінгу]] і яго першай жонцы Францішцы Ізабеле з Сапегаў. 3 атрыманых сродкаў Казімір Сапега фундаваў узвядзенне ў Воўчыне палаца і адбудову знішчаных шведамі фальваркаў, сядзібаў і гаспадарак для мясцовых сялян. Наступным гаспадаром Воўчынскіх маёнткаў быў князь [[Казімір Чартарыйскі]]. яго дачка Канстанцыя выйшла замуж за [[Станіслаў Панятоўскі (сын Францішка)|Станіслава Панятоўскага]], які збудаваў тут палац і касцёл Найсвяцейшай Тройцы (1733). Каля 1738 года ад С. Панятоўскага маёнтак выкупіў [[Фрыдэрык Міхал Чартарыйскі]]. [[Чартарыйскія]] ўзвялі пышны 36-пакаёвы палац, пры ім тэатр і аранжарэю. У 1769 годзе [[Барская канфедэрацыя|барскія канфедэраты]] забралі з мястэчка 7 гармат і шмат амуніцыі<ref>Wołczyn // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/867 867].</ref>. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Воўчын апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам воласці Берасцейскага павета Гродзенскай губерні. У 1828 годзе мястэчка перайшло да [[Пуслоўскія|Пуслоўскіх]], пазней Марчэўскіх. У 1880-я тут было 102 двары, касцёл, царква, яўрэйскі малітоўны дом, народная школа, 24 крамы, вадзяны млын, рэгулярна праводзіліся 3 кірмашы. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Воўчын апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У 1938 годзе ў воўчынскім касцёле адбылося пахаванне рэшткаў [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]], перавезеных сюды з [[Санкт-Пецярбург]]у (у 1995 годзе перададзены [[Варшаўскі кафедральны сабор|Варшаўскай кафедры]])<ref>[http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997838 Wołczyn (w:) Internetowa encyklopedia PWN]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}</ref>. <center><gallery caption="Даўнія выявы мястэчка" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Voŭčyn, Čartaryjski. Воўчын, Чартарыйскі (I. Ryškievič, 1898).jpg|Рэшткі палаца Чартарыйскіх Выява:Voŭčyn, Čartaryjski. Воўчын, Чартарыйскі (1908).jpg|Будынак бібліятэкі (архіву) Выява:Voŭčyn, Trajecki. Воўчын, Траецкі (T. Kamienabrocki, 1930).jpg|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Воўчын)|Касцёл]] Выява:Voŭčyn. Воўчын (1938).jpg|Касцёл, галоўная брама Выява:Voŭčyn. Воўчын (1901-39) (1).jpg|Касцёл, брама Выява:Voŭčyn, Trajecki, Stanisłaŭ Aŭgust Paniatoŭski. Воўчын, Траецкі, Станіслаў Аўгуст Панятоўскі (1901-39).jpg|Касцёл, труна {{nowrap|С. А. Панятоўскага}} Выява:Voŭčyn, Trajecki, Plabanija. Воўчын, Траецкі, Плябанія (J. Šapira, 1938).jpg|Плябанія Выява:Voŭčyn, Uprava. Воўчын, Управа (J. Šapira, 1920-39) (2).jpg|Адміністрацыя гміны </gallery></center> У 1939 годзе Воўчын увайшоў у [[БССР]], дзе стаў цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. Перад вайной у вёсцы жыло 1180 чалавек у 196 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/754 Волчин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306080725/http://db.narb.by/search/754 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>, у Воўчыне пражывала 402 прадстаўнікі яўрэйскай нацыянальнасці. Адразу пасля акупацыі Воўчына [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] большая частка яўрэяў (больш за 100 чалавек) былі адпраўленыя ў [[гета ў Высокім]], прыкладна праз два месяцы пасля акупацыі сагналі мясцовых яўрэяў у [[гета ў Воўчыне]]. У ліпені 1942 года гітлераўцамі было спалена 6 дамоў, забіта 395 чалавек<ref name="Бер"/>. Станам на 1970 год тут было 162 двары, на 1992 год — 193 двары. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1830 год — 539 муж., з іх духоўнага саслоўя 2, мяшчан-іўдзеяў 463, мяшчан-хрысціян і сялян 72, жабракоў 2<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 412.</ref>; 1885 год — 804 чал. * '''XX стагоддзе''': 1970 год — 162 двары, 460 жыхароў; 1992 год — 193 двары,502 чал.<ref>В. Міронаў, В. Шаблюк. Воўчын // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 364.</ref> == Інфраструктура == У Воўчыне працуюць сярэдняя школа, бальніца, амбулаторыя, дом культуры, бібліятэка, пошта. == Славутасці == [[Файл:Voŭčyn, Eleanora Čartaryjskaja. Воўчын, Элеанора Чартарыйская (1750).jpg|thumb|245px|Элеанора Чартарыйская на фоне палаца]] * [[Капліца Святога Уладзіміра, Воўчын|Капліца Святога Уладзіміра]] (XIX ст.) * Каплічка прыдарожная (1-я пал. XX ст.) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Воўчын)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] ([[1729]]—[[1733]]) * Могілкі: яўрэйскія; старыя хрысціянскія * [[Воўчынская сінагога|Сінагога]] (XIX ст.) * [[Свята-Мікалаеўская царква (Воўчын)|Царква Святога Мікалая]] (XVIII ст.; колішняя [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|грэка-каталіцкая]], цяпер ва ўладанні [[Беларускі экзархат Маскоўскага патрыярхату|БЭМП]]) * [[Млын, Воўчын|Млын]] (XIX ст.) === Страчаная спадчына === * [[Палацава-паркавы комплекс Чартарыйскіх, Воўчын|Палацава-паркавы комплекс Чартарыйскіх]] (1750-я) == Галерэя == <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Краявіды Воўчына"> Выява:Воўчын Voŭčyn (2021) 02.jpg|Скульптура на касцёле Выява:Воўчын Voŭčyn (2021) 03.jpg|Гадзіннік на касцёле Выява:Voŭčyn. Воўчын (2008).jpg|Касцёл, інтэр'ер да рэстаўрацыі Выява:Краявіды Воўчына 01.jpg|Плябанія Выява:Краявіды Воўчына 08.jpg|Царква Выява:Краявіды Воўчына 02.jpg|Адміністрацыя гміны Выява:Краявіды Воўчына 03.jpg|Даўняя камяніца Выява:Краявіды Воўчына 07.jpg|Старая гаспадарчая пабудова </gallery></center> == Вядомыя асобы == * [[Вінцэнт Корвін-Гасеўскі]] (каля 1620—1662) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Барыс Міхайлавіч Малчанаў]] (нар. 1950) — беларускі архітэктар. * [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (1732—1798) — апошні [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] * [[Зыгмунд Фогель]] (1764—1826) — мастак часоў падзелаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * Wołczyn // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/865 865]—867. == Спасылкі == {{Commons|Category:Voŭčyn}} * [http://www.radzima.org/be/pub/214_m/ Воўчын] на [[Радзіма.орг]] * [http://pda.weather-in.by/by/brestskaja/40 Прагноз надвор’я ў в. Воўчын] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110701180051/http://pda.weather-in.by/by/brestskaja/40 |date=1 ліпеня 2011 }} * ''Курукин Игорь'', [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2990/ ВЕЛИКАЯ ЛИТВА ИЛИ «АЛЬТЕРНАТИВНАЯ» РУСЬ?], 1 января 2007{{ref-ru}} {{Воўчынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Воўчынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Пуслоўскія]] [[Катэгорыя:Воўчын| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Берасцейскага ваяводства]] 1ypahhlqanhulmrknxnuucbljn8vbol 0 73854 5148763 5118501 2026-05-30T14:03:03Z Için warum 153459 5148763 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Бачэйкава |арыгінальная назва = Бачэйкава |краіна = Беларусь |выява = Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Службовы флігель (01).jpg |подпіс = |вобласць = Віцебская |раён = Бешанковіцкі |сельсавет = Бачэйкаўскі |першае згадванне = 1460 |ранейшыя назвы = }} '''Бачэ́йкава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bačejkava}}, {{lang-ru|Бочейково}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0029227&q_id=3960722|title=Решение Бешенковичского районного Совета депутатов от 21 марта 2008 года № 71 "О преобразовании сельских населенных пунктов Бешенковичского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref>, цэнтр [[Бачэйкаўскі сельсавет|Бачэйкаўскага сельсавета]] ў [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. == Геаграфія == Стаіць на рацэ [[Ула (прыток Заходняй Дзвіны)|Уле]], прытоку [[Дзвіна|Дзвіны]]. За 21 км на паўночны захад ад [[Бешанковічы|Бешанковічаў]], 75 км ад [[Віцебск]]а, 21 км ад чыгуначнай станцыі [[Чашнікі (станцыя)|Чашнікі]], на скрыжаванні аўтадарог Віцебск — [[Лепель]] і [[Чашнікі]] — [[Ула (аграгарадок)|Ула]]. Праз Бачэйкава праходзіць аўтамабільная дарога {{таблічка-by|М|3}} ([[Мінск]] — [[Віцебск]]). За 1 км на паўночны ўсход ад вёскі знаходзіцца Бачэйкаўскае радовішча глін. Пластавы паклад стужачных глін звязаны з лімнагляцыяльнымі адкладамі. Гліны прыдатны на вытворчасць цэглы і чарапіцы. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], у аснове назвы вёскі Бачэйкава ляжыць састарэлы тэрмін ''бачэйка'' — «катлавіна ці плёс у рацэ»<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 34.</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Згадваецца ў 1460 годзе як сяло, уласнасць князя Юшкі Ямантавіча, пазней належала яго пляменніку князю Сямёну Ямантавічу-Падбярэзскаму (гл. [[Ямантавічы]]). Пасля смерці князя Сямёна, Бачэйкава разам з іншымі маёнткамі было прадметам судовых спрэчак паміж яго ўдавой Федкай і сястрой [[Ульяна Фёдараўна Ямантавіч-Падбярэзская|Юліяніяй]]. У 1542 годзе Юліянія адсудзіла Сямёнавы маёнткі, у т.л. Бачэйкава на карысць сваіх сыноў [[Рыгор Яцкавіч Падбярэзскі|Рыгора]] і [[Іван Яцкавіч Стрэжаўскі|Івана Яцкавічаў]]. У тыя часы маёнтак складаўся з «[[двор, рэзідэнцыя феадала|двара]]» ў Бачэйкаве, паселішча побач і воласці, куды ўваходзілі вёскі Плескунова, Стрыжава і іншыя. Пры падзеле ўладанняў паміж братамі, Бачэйкава дасталася Рыгору (пачынальніку шляхецкага роду Падбярэзскіх), а Стрыжава з навакольнымі вёскамі — Івану (пачынальніку шляхецкага роду Стрыжаўскіх). Частка Бачэйкава належала і [[Андрэй Нікадзімавіч Цеханавецкі|А. Н. Цеханавецкаму]], роднасныя адносіны якога з іншымі ўладальнікамі не высветленыя. Пасля смерці Рыгора Падбярэзскага (пасля 1585) Бачэйкава цалкам перайшло ва ўладанне А. Н. Цеханавецкага з сынам Станіславам і да пачатку XX ст. заставалася ва ўласнасці Цеханавецкіх. [[Файл:Bačejkaŭ, Ciechanaviecki. Бачэйкаў, Цеханавецкі (A. Adam, 1812).jpg|міні|Мястэчка і палац. А. Адам, [[1812]]]] У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1563—1580) Бачэйкава спустошана. У 1626 годзе маёнтак складаўся з Бачэйкаўскага двара, умацаванага частаколам і ровам, і мястэчка пры ім з 79 жыхарами мужчынскага полу, а таксама воласці з вёскамі Астраўляны, Высакагора (цяпер Высокая Гара), Жарнасекі (цяпер Жарнасекава), Забелле, Клешчыно. У 1626 годзе Станіслаў Цеханавецкі даў маёнтак у заставу (арэнду) князю [[Эмануіл Кантакузен|Э. Кантакузену]]. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]], у 1654 годзе Бачэйкава спалена. У 1692 годзе — 45 мяшчанскіх сем’яў і 13 прымакоў, да воласці належалі вёскі Адамашкава, Дзятлы, Жарнасекі, Забелле-Баярскае, Клешчыно, Сенькаўшчына, Старынкі, Філіпенкі. У 1769 годзе пабудаваны новы панскі дом і закладзены парк, у мястэчку жыло каля 50 мяшчанскіх сем’яў. У канцы XVIII ст. дзейнічалі суконная фабрыка, збройная і карэтная майстэрні, даховачны, ганчарны, вінакурны, піваварны заводы. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Бачэйкава апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стала цэнтрам воласці [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]] [[Полацкая губерня|Полацкай]], з 1802 года [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. У 1852 годзе да маёнтка Бачэйкава, які знаходзіўся ў валоданні Цеханавецкіх<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/271 271].</ref>, належалі 136 душ мужчынскага полу і 14 вёсак: Багданава, Валькоўшчына, Грыцькаўка, Дзятлы, Дубровы, Жарнасекі, Забелле, Клешчыно, Навасёлкі, Промыслы, Прыгожае, Сенькаўшчына, Тарантова, Шыпулі і 4 засценкі: Займішча, Касмыры, Сушытна, Талвіншчына. На 1886 год у мястэчку было 250 жыхароў, 29 двароў, бальніца, школа, вінакурны і піваварны заводы, ветраны млын, гандлёвыя рады, рынак, 3 кірмашы ў год. Паводле перапісу 1897—722 жыхары. === Найноўшы час === [[Файл:Бачэйкаў палац 1941 Бочейково.jpg|alt=Палац у Бачэйкаве, пашкоджаны ў час баявых дзеянняў. Ліпень 1941 года.|міні|269x269пкс|Палац у Бачэйкаве, пашкоджаны ў час баявых дзеянняў. Ліпень 1941 года.]] 15 сакавіка 1918 года нямецкія войскі знаходзіліся за 6 вёрст ад Бачэйкава і неўзабаве акупіравалі населены пункт. 25 сакавіка 1918 года паводле [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Бачэйкава абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года паводле пастановы I з’езда КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак 16 студзеня разам з іншымі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнымі беларускімі тэрыторыямі]] перададзена ў склад [[РСФСР]]. У 1923—1924 гадах — цэнтр [[Бачэйкаўскі павет|Бачэйкаўскага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. У 1924 годзе Бачэйкава вярнулі [[БССР]], дзе яны сталі цэнтрам [[Бачэйкаўскі сельсавет|сельсавета]]. Неўзабаве статус паселішча панізілі да вёскі. З 1930-х — цэнтр калгаса «Бачэйкава». Перад 2-й сусветнай вайной у вёсцы жыло 432 чалавек у 92 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/438 Бочейково] {{ref-ru}}</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў кастрычніку 1943 года акупанты спалілі 87 дамоў<ref name="Бер"/>. У 1970 годзе — 918 жыхароў, 238 двароў. У 1992 годзе — 1164 жыхароў. У 2005 годзе — 1817 жыхароў, 853 двары; камбінат бытавога абслугоўвання, аддзяленне сувязі, магазіны. У 1988 годзе Бачэйкава наведаў [[Анджэй Цеханавецкі]], нашчадак колішніх уладальнікаў. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Мястэчка на старых здымках"> Файл:Bačejkaŭ, Ciechanaviecki. Бачэйкаў, Цеханавецкі (1900).jpg|Палац да разбудовы, парадны фасад. Файл:Bačejkaŭ, Ciechanaviecki. Бачэйкаў, Цеханавецкі (1908).jpg|Палац па разбудове, паркавы фасад, 1908 Файл:Bačejkaŭ, Ciechanaviecki, Błakitny. Бачэйкаў, Цеханавецкі, Блакітны (1910).jpg|Палац, інтэр’ер Файл:Bačejkaŭ, Ciechanaviecki, Dom łoŭčaha. Бачэйкаў, Цеханавецкі, Дом лоўчага (1901-17).jpg|Дамок лоўчага Bačejkaŭ, Ciechanaviecki. Бачэйкаў, Цеханавецкі (1928).jpg|Парк, 1928 Bačejkaŭ, Ciechanaviecki. Бачэйкаў, Цеханавецкі (1928) (2).jpg|Палац, паркавы фасад, 1928 Bačejkaŭ, Ciechanaviecki. Бачэйкаў, Цеханавецкі (1928) (3).jpg|Палац, парадны фасад, 1928 Bačejkaŭ, Ciechanaviecki. Бачэйкаў, Цеханавецкі (1934).jpg|Палац, парадны фасад, 1934 </gallery></center> == Насельніцтва == * 1626 год — 79 муж. * 1838 год — 323 чал. (157 муж. і 166 жан.), з іх духоўнага саслоўя каталіцкага 1 муж., духоўнага саслоўя праваслаўнага 2 муж. і 2 жан., мяшчан-іўдзеяў 52 муж. і 53 жан., сялян зямянскіх 95 муж. і 110 жан., аднадворцаў 3 муж., адстаўных салдат 4 муж. і 1 жан.<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 415.</ref>; * 1852 год — 156 муж.; * 1886 год — 250 чал.; * 1897 год — 722 чал. * 1970 год — 918 чал.; * 1992 год — 1164 чал.<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Бачэйкава // {{Крыніцы/ЭГБ|1к}} С. 336.</ref>; * 1995 год — 1160 чал.<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2к}} С. 364.</ref>; * 1999 год — 1049 чал. * 2005 год — 1817 чал.; * 2010 год — 865 чал.; * 2019 год — 731 чал. == Інфраструктура == У Бачэйкаве працуюць сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, музейны пакой памяці [[Барыс Паўлавіч Беляжэнка|Барыса Беляжэнкі]] (2019) у бібліятэцы. == Славутасці == * Сядзібна-паркавы комплекс [[Цеханавецкія|Цеханавецкіх]] (XVIII ст.) ** [[Бачэйкаўскі парк]] (1769) — помнік садова-паркавага мастацтва, адзіны ў Беларусі парк французскага тыпу з сіметрычна-восевай планіроўкай. — {{ГККРБ 4|213Г000146}}. * Яўрэйскія могілкі. * Курганны могільнік-1 (2 насыпы), на агародзе зямельнага ўчастка па вул. Краўчэнкі, д.3 — {{ГККРБ 4|213В000908}}. * Курганны могільнік-2 (2 насыпы), на паўднёвы захад ад курганнага могільніка-1, на правым беразе [[Ула (прыток Заходняй Дзвіны)|Улы]], за 0,5 км на поўдзень ад моста, на вясковых могілках справа ад дарогі ў [[Клешчыно]] — {{ГККРБ 4|213В000909}}. * Помнік Герою Савецкага Саюза [[Леў Міхайлавіч Даватар|Льву Даватару]] (1965), на скрыжаванні [[Ула (аграгарадок)|Ула]]—Бачэйкава—[[Хоціна (Бешанковіцкі раён)|Хоціна]]. Скульптар [[Мікалай Аляксеевіч Рыжанкоў|М. Рыжанкоў]], архітэктары — [[Валянцін Паўлавіч Занковіч|В. Занковіч]], [[Леанід Мендэлевіч Левін|Л. Левін]]. * Скульптура «Слава Працы» (1970-я) у парку па вуліцы Зарэчнай. Ідэнтычная скульптура ў [[Бешанковічы|Бешанковічах]]. * Мемарыяльная дошка беларускаму паэту і празаіку [[Барыс Паўлавіч Беляжэнка|Барысу Беляжэнку]] (2019). Аўтар [[Аляксандр Мікалаевіч Гвоздзікаў|Аляксандр Гваздзікоў]]. Размешчана на будынку філіяла «Бачэйкаўская сельская бібліятэка імя Барыса Паўлавіча Беляжэнкі». * Мемарыяльная дошка Герою Савецкага Саюза [[Міхаіл Амосавіч Высагорац|Міхаілу Высагорцу]] (2022) на будынку школы. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Службовы флігель (02).jpg|Дамок лоўчага Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Стайня (02).jpg|Стайня Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Дом для працоўных.jpg|Дом для працоўных Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Сажалка.jpg|Сажалка Бачэйкава. Сядзіба Цеханавецкіх. Флігель (01).jpg|Флігель </gallery> === Памятныя мясціны === * Помнік землякам (1968 г., рэканструкцыя ў 2015 г.). * Помнікі на воінскіх пахаваннях. === Страчаная спадчына === * Палац Цеханавецкіх (XVIII ст.). * Царква Праабражэння Гасподняга (1675). == Вядомыя асобы == * [[Станіслаў Аляксандр Цеханавецкі]] (1853—1918) — дыпламат. * [[Гектар Янавіч Лапіцкі]] (1829/1830—1904), паўстанцкі начальнік Мінскага ваяводства ў часы Студзеньскага паўстання (1863—1864) * [[Юліян Янавіч Лапіцкі]] (1829—1894) — крытык, публіцыст і эканаміст, удзельнік Студзеньскага паўстання (1863—1864) == Іншае == На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], беларускія прозвішчы ''Бачэйка, Бачок, Бачынскі, Бачкоўскі'' і да т. п. паходзіць ад слова ''бок''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 57.</ref>. Фіксавалася ваўкавыскае прозвішча Бач<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-DSYW-5?i=522&cat=2323279&lang=de</ref>. Было жалудоцкае Бачоўскі<ref>https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/en/islandora/object/kolekcijos%3AVUB01_000412069#00047</ref>. Ёсць літоўскія ''Bačys, Bačėnas''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=cb4f1af00b05eebcff3cbc7265cc67f1</ref>, латышскія ''Bāčs, Bāčis''<ref>https://uzvardi.lv/surname/624786 https://uzvardi.lv/surname/627414</ref>. Антрапанімічны суфікс -''eik''- у балцка-літоўскіх прозвішчах адзін з найбольш папулярных<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 250.</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * [[Уладзімір Адамаў|Адамаў У.]] Бачэйкаўскі сад і палац // Віцебшчына. Т. 1. — Мн.: 1925; * {{Крыніцы/БелЭн|2}} * Бочейково // Республика Беларусь: энциклопедия: в 6 т. / редкол. Г. П. Пашков [и др.]. — Мн., 2006. — Т. 2. — С. 481. * Гарбадзей, А. Паданне пра Бачэйкава / А. Гарбадзей // «Зара». — 1998. — 23 чэрв. * Кавалеўскі, С. Таямніцы бачэйкаўскіх скарбаў: (з гісторыі населеных пунктаў Бешанковіцкага раёна) / С. Кавалеўскі // «Народнае слова». — 2010. — 26 кастр. * Крачкоўскі, А. З мінулага Бачэйкава / А. Крачкоўскі // «Зара». — 1989. — 5 кастр. * Талстая, В. Мая вёсачка / В. Талстая // «Зара». − 1998. — 18 жн. * Усава, М. Над Улаю палац… / М. Усава // «Краязнаўчая газета». — 2004.- № 18 (май). * Шпакоўская, Г. Бачэйкава: (пра вёску Бешанковіцкага раёна) / Г. Шпакоўская // «Народнае слова». — 2009. — 12 сак. — С. 10. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/bochejkovo/index.htm}} {{Бачэйкаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Бачэйкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бешанковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Бачэйкава| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] [[Катэгорыя:Цеханавецкія]] 1j0qxow7ajg62k93mmhmf8ok5k07eq4 0 74075 5149025 4244228 2026-05-30T22:21:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149025 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вуглы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_deg=52 |lat_min=56.5 |lat_sec= |lon_deg=25 |lon_min=35.31|lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Івацэвіцкі |сельсавет = Быценскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 60 |год перапісу = 2014 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 1645 |паштовы індэкс = 225282 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{іншыя значэнні|Вуглы}} '''Вуглы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vuhly}}, {{lang-ru|Углы}}) — [[вёска]] ў [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Быценскі сельсавет|Быценскага сельсавета]]. == Гісторыя == Перад вайной у вёсцы жыло 583 чалавек у 110 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/4782 Углы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306074541/http://db.narb.by/search/4782 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1944 годзе гітлераўцамі было спалена 79 дамоў, забіта 10 чалавек<ref name="Бер"/>. Да 30 кастрычніка 1972 года вёска ўваходзіла ў склад [[Доўгаўскі сельсавет (Івацэвіцкі раён)|Доўгаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 30 кастрычніка 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 4 (1378).</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Быценскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Быценскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Івацэвіцкага раёна]] j1bbsklx1dtmtjfdqmlz2evliv0kqqu 10 78786 5148917 5146995 2026-05-30T18:17:50Z DBatura 73587 5148917 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс месцаў канцэнтрацыі яўрэяў на тэрыторыі Беларусі для знішчэння ў перыяд Халакоста|Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста]] |выява = [[Выява:Bundesarchiv Bild 101I-138-1083-28, Russland, Mogilew, Zwangsarbeit von Juden.jpg|100px]] |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_цела = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = Аглядная тэма: [[Халакост у Беларусі]] |загаловак1 = [[Брэсцкая вобласць]] |спіс1 = * [[Халакост у Баранавіцкім раёне|Баранавіцкі раён]] ** [[Баранавіцкае гета|Баранавічы]] ** [[Гарадзішчанскае гета|Гарадзішча]] ** [[Гета ў Моўчадзі|Моўчадзь]] ** [[Гета ў Новай Мышы|Новая Мыш]] * [[Халакост у Бярозаўскім раёне|Бярозаўскі раён]] ** [[Бярозаўскае гета|Бяроза]] ** [[Гета ў Малечы|Малеч]] * [[Халакост у Брэсцкім раёне|Брэсцкі раён]] ** [[Брэсцкае гета|Брэст]] ** [[Гета ў Дамачаве|Дамачава]] ** [[Гета ў Тамашоўцы|Тамашоўка]] ** [[Гета ў Чарнаўчыцах|Чарнаўчыцы]] * [[Халакост у Ганцавіцкім раёне|Ганцавіцкі раён]] ** [[Гета ў Ганцавічах|Ганцавічы]] * [[Халакост у Драгічынскім раёне|Драгічынскі раён]] ** [[Гета ў Антопалі|Антопаль]] ** [[Драгічынскае гета|Драгічын]] ** [[Гета ў Хомску|Хомск]] * [[Халакост у Жабінкаўскім раёне|Жабінкаўскі раён]] ** [[Гета ў Жабінцы|Жабінка]] * [[Халакост у Іванаўскім раёне|Іванаўскі раён]] ** [[Гета ў Іванаве|Іванава]] ** [[Гета ў Моталі|Моталь]] * [[Халакост у Івацэвіцкім раёне|Івацэвіцкі раён]] ** [[Гета ў Івацэвічах|Івацэвічы]] ** [[Гета ў Косаве|Косава]] ** [[Гета ў Целяханах|Целяханы]] * [[Халакост у Камянецкім раёне|Камянецкі раён]] ** [[Гета ў Воўчыне|Воўчын]] ** [[Гета ў Высокім|Высокае]] * [[Халакост у Кобрынскім раёне|Кобрынскі раён]] ** [[Кобрынскае гета|Кобрын]] * [[Халакост у Лунінецкім раёне|Лунінецкі раён]] ** [[Гета ў Кажан-Гарадку|Кажан-Гарадок]] ** [[Гета ў Лахве|Лахва]] ** [[Гета ў Мікашэвічах|Мікашэвічы]] ** [[Гета ў Лунінцы|Лунінец]] * [[Халакост у Ляхавіцкім раёне|Ляхавіцкі раён]] ** [[Гета ў Ляхавічах|Ляхавічы]] * [[Халакост у Маларыцкім раёне|Маларыцкі раён]] ** [[Гета ў Маларыце|Маларыта]] * [[Халакост у Пінскім раёне|Пінскі раён]] ** [[Пінскае гета|Пінск]] ** [[Гета ў Пагосце-Загародскім|Пагост-Загародскі]] * [[Халакост у Пружанскім раёне|Пружанскі раён]] ** [[Лінаўскае гета|Лінава]] ** [[Гета ў Пружанах|Пружаны]] ** [[Гета ў Ружанах|Ружаны]] * [[Халакост у Столінскім раёне|Столінскі раён]] ** [[Гета ў Гарадной|Гарадная]] ** [[Гета ў Давыд-Гарадку|Давыд-Гарадок]] ** [[Гета ў Століне|Столін]] |загаловак2 = [[Віцебская вобласць]] |спіс2 = * [[Халакост у Бешанковіцкім раёне|Бешанковіцкі раён]] ** [[Гета ў Бешанковічах|Бешанковічы]] ** [[Гета ў Слабадзе|Слабада]] ** [[Гета ў Астроўне|Астроўна]] ** [[Гета ва Уле|Ула]] * [[Халакост у Браслаўскім раёне|Браслаўскі раён]] ** [[Гета ў Браславе|Браслаў]] ** [[Гета ў Відзах|Відзы]] ** [[Гета ў Дрысвятах|Дрысвяты]] ** [[Гета ў Друі|Друя]] ** [[Гета ў Дубіне|Дубіна]] ** [[Гета ў Іказні|Іказнь]] ** [[Гета ў Опсе|Опса]] * [[Халакост у Верхнядзвінскім раёне|Верхнядзвінскі раён]] ** [[Гета ў Боркавічах|Боркавічы]] ** [[Гета ў Дрысе|Верхнядзвінск (Дрыса)]] ** [[Гета ў Валынцах|Валынцы]] ** [[Гета ў Асвеі|Асвея]] * [[Халакост у Віцебскім раёне|Віцебскі раён]] ** [[Віцебскае гета|Віцебск]] ** [[Гета ў Суражы|Сураж]] ** [[Гета ў Янавічах|Янавічы]] * [[Халакост у Глыбоцкім раёне|Глыбоцкі раён]] ** [[Гета ў Глыбокім|Глыбокае]] ** [[Гета ў Плісе|Пліса]] ** [[Гета ў Празароках|Празарокі]] * [[Халакост у Гарадоцкім раёне|Гарадоцкі раён]] ** [[Гета ў Гарадку (Гарадоцкі раён)|Гарадок]] ** [[Гета ў Езярышчы|Езярышча]] * [[Халакост у Докшыцкім раёне|Докшыцкі раён]] ** [[Гета ў Докшыцах|Докшыцы]] ** [[Гета ў Бягомлі|Бягомль]] ** [[Гета ў Параф’янаве|Параф’янава]] * [[Халакост у Дубровенскім раёне|Дубровенскі раён]] ** [[Гета ў Баеве|Баева]] ** [[Дубровенскае гета|Дуброўна]] ** [[Гета ў Лядах|Ляды]] * [[Халакост у Лепельскім раёне|Лепельскі раён]] ** [[Гета ў Камені|Камень]] ** [[Лепельскае гета|Лепель]] * [[Халакост у Лёзненскім раёне|Лёзненскі раён]] ** [[Гета ў Бабінавічах|Бабінавічы]] ** [[Гета ў Дабрамыслях|Дабрамыслі]] ** [[Гета ў Калышках|Калышкі]] ** [[Гета ў Калках|Калкі]] ** [[Лёзненскае гета|Лёзна]] * [[Халакост у Мёрскім раёне|Мёрскі раён]] ** [[Гета ў Дзісне|Дзісна]] ** [[Гета ў Мёрах|Мёры]] * [[Халакост у Аршанскім раёне|Аршанскі раён]] ** [[Гета ў Барані|Барань]] ** [[Гета ў Копысі|Копысь]] ** [[Аршанскае гета|Орша]] ** [[Гета ў Смальянах|Смальяны]] * [[Халакост у Полацкім раёне|Полацкі раён]] ** [[Бабыніцкае гета|Бабынічы]] ** [[Гета ў Ветрына|Ветрына]] ** [[Гета ў Варонічах|Варонічы]] ** [[Полацкае гета|Полацк]] ** [[Гета ў Трудах|Труды]] * [[Халакост у Пастаўскім раёне|Пастаўскі раён]] ** [[Гета ў Дунілавічах|Дунілавічы]] ** [[Гета ў Лынтупах|Лынтупы]] ** [[Гета ў Паставах|Паставы]] * [[Халакост у Расонскім раёне|Расонскі раён]] ** [[Расонскае гета|Расоны]] * [[Халакост у Сенненскім раёне|Сенненскім раёне]] ** [[Багушэўскае гета|Багушэўск]] ** [[Сенненскае гета|Сянно]] * [[Халакост у Талачынскім раёне|Талачынскі раён]] ** [[Гета ў Коханава|Коханава]] ** [[Гета ў Абольцах|Абольцы]] ** [[Гета ў Славенях|Славені]] ** [[Гета ў Слаўным|Слаўнае]] ** [[Талачынскае гета|Талачын]] * [[Халакост ва Ушацкім раёне|Ушацкі раён]] ** [[Гета ў Кублічах|Кублічы]] ** [[Гета ва Ушачах|Ушачы]] * [[Халакост у Чашніцкім раёне|Чашніцкі раён]] ** [[Гета ў Лукомлі|Лукомль]] ** [[Гета ў Чашніках|Чашнікі]] ** [[Гета ў Чарэі|Чарэя]] * [[Халакост у Шаркаўшчынскім раёне|Шаркаўшчынскі раён]] ** [[Гета ў Германавічах|Германавічы]] ** [[Гета ў Ёдах|Ёды]] ** [[Гета ў Лужках|Лужкі]] ** [[Гета ў Шаркаўшчыне|Шаркаўшчына]] * [[Халакост у Шумілінскім раёне|Шумілінскі раён]] ** [[Гета ў Сіроціна|Сіроціна]] ** [[Шумілінскае гета|Шуміліна]] |загаловак3 = [[Гомельская вобласць]] |спіс3 = * [[Халакост у Акцябрскім раёне|Акцябрскі раён]] * [[Халакост у Брагінскім раёне|Брагінскі раён]] ** [[Гета ў Брагіне|Брагін]] * [[Халакост у Буда-Кашалёўскім раёне|Буда-Кашалёўскі раён]] ** [[Гета ў Буда-Кашалёве|Буда-Кашалёва]] ** [[Гета ва Уваравічах|Уваравічы]] * [[Халакост у Веткаўскім раёне|Веткаўскі раён]] * [[Халакост у Гомельскім раёне|Гомельскі раён]] ** [[Гомельскае гета|Гомель]] * [[Халакост у Добрушскім раёне|Добрушскі раён]] ** [[Гета ў Добрушы|Добруш]] * [[Халакост у Ельскім раёне|Ельскі раён]] ** [[Гета ў Ельску|Ельск]] * [[Халакост у Жыткавіцкім раёне|Жыткавіцкі раён]] ** [[Гета ў Леніне (Жыткавіцкі раён)|Ленін]] ** [[Гета ў Тураве|Тураў]] * [[Халакост у Жлобінскім раёне|Жлобінскі раён]] ** [[Гета ў Жлобіне|Жлобін]] ** [[Гета ў Стрэшыне|Стрэшын]] ** [[Гета ў Шчадрыне|Шчадрын]] * [[Халакост у Калінкавіцкім раёне|Калінкавіцкі раён]] ** [[Гета ў Калінкавічах|Калінкавічы]] ** [[Гета ў Азарычах|Азарычы]] ** [[Гета ў Юравічах|Юравічы]] * [[Халакост у Кармянскім раёне|Кармянскі раён]] ** [[Гета ў Карме|Карма]] * [[Халакост у Лельчыцкім раёне|Лельчыцкі раён]] * [[Халакост у Лоеўскім раёне|Лоеўскі раён]] * [[Халакост у Мазырскім раёне|Мазырскі раён]] ** [[Мазырскае гета|Мазыр]] * [[Халакост у Нараўлянскім раёне|Нараўлянскі раён]] * [[Халакост у Петрыкаўскім раёне|Петрыкаўскі раён]] ** [[Гета ў Петрыкаве|Петрыкаў]] * [[Халакост у Рэчыцкім раёне|Рэчыцкі раён]] ** [[Гета ў Рэчыцы|Рэчыца]] * [[Халакост у Рагачоўскім раёне|Рагачоўскі раён]] ** [[Гета ў Журавічах|Журавічы]] ** [[Гета ў Рагачове|Рагачоў]] * [[Халакост у Светлагорскім раёне|Светлагорскі раён]] ** [[Гета ў Давыдаўцы|Давыдаўка]] ** [[Гета ў Парычах|Парычы]] ** [[Гета ў Шацілках (Светлагорску)|Шацілкі (Светлагорск)]] * [[Халакост у Хойніцкім раёне|Хойніцкі раён]] ** [[Гета ў Хойніках|Хойнікі]] * [[Халакост у Чачэрскім раёне|Чачэрскі раён]] |загаловак4 = [[Гродзенская вобласць]] |спіс4 = * [[Халакост у Бераставіцкім раёне|Бераставіцкі раён]] * [[Халакост у Ваўкавыскім раёне|Ваўкавыскі раён]] ** [[Ваўкавыскае гета|Ваўкавыск]] ** [[Гета ў Воўпе|Воўпа]] * [[Халакост у Воранаўскім раёне|Воранаўскі раён]] ** [[Гета ў Воранаве|Воранава]] ** [[Гета ў Радуні|Радунь]] * [[Халакост у Гродзенскім раёне|Гродзенскі раён]] ** [[Гродзенскае гета|Гродна]] * [[Халакост у Дзятлаўскім раёне|Дзятлаўскім раёне]] ** [[Гета ў Дварцы|Дварэц]] ** [[Гета ў Дзятлаве|Дзятлава]] ** [[Гета ў Казлоўшчыне|Казлоўшчына]] ** [[Гета ў Наваельні|Наваельня]] * [[Халакост у Зэльвенскім раёне|Зэльвенскі раён]] ** [[Дзярэчынскае гета|Дзярэчын]] * [[Халакост у Іўеўскім раёне|Іўеўскі раён]] ** [[Гета ў Іўі|Іўе]] * [[Халакост у Карэліцкім раёне|Карэліцкі раён]] ** [[Гета ў Карэлічах|Карэлічы]] ** [[Гета ў Міры|Мір]] * [[Халакост у Лідскім раёне|Лідскі раён]] ** [[Лідскае гета|Ліда]] * [[Халакост у Мастоўскім раёне|Мастоўскі раён]] ** [[Гета ў Лунна|Лунна]] ** [[Гета ў Песках|Пескі]] * [[Халакост у Навагрудскім раёне|Навагрудскі раён]] ** [[Гета ў Любчы|Любча]] ** [[Навагрудскае гета|Навагрудак]] * [[Халакост у Астравецкім раёне|Астравецкі раён]] ** [[Гета ў Кемелішках|Кемелішкі]] ** [[Гета ў Міхалішках|Міхалішкі]] * [[Халакост у Ашмянскім раёне|Ашмянскі раён]] ** [[Гета ў Гальшанах|Гальшаны]] ** [[Гета ў Ашмянах|Ашмяны]] * [[Халакост у Свіслацкім раёне|Свіслацкі раён]] ** [[Гета ў Поразаве|Поразава]] ** [[Гета ў Свіслачы (Свіслацкі раён)|Свіслач]] * [[Халакост у Слонімскім раёне|Слонімскі раён]] ** [[Слонімскае гета|Слонім]] * [[Халакост у Смаргонскім раёне|Смаргонскі раён]] ** [[Гета ў Смаргоні|Смаргонь]] * [[Халакост у Шчучынскім раёне|Шчучынскі раён]] ** [[Гета ў Астрына|Астрына]] ** [[Гета ў Васілішках|Васілішкі]] ** [[Гета ў Жалудку|Жалудок]] ** [[Гета ў Шчучыне|Шчучын]] |загаловак6 = [[Мінская вобласць]] |спіс6 = * [[Халакост у Бярэзінскім раёне|Бярэзінскі раён]] ** [[Гета ў Беразіно|Беразіно]] ** [[Гета ў Багушэвічах|Багушэвічы]] * [[Халакост у Барысаўскім раёне|Барысаўскі раён]] ** [[Барысаўскае гета|Барысаў]] ** [[Зембінскае гета|Зембін]] ** [[Гета ў Мсціжы|Мсціж]] * [[Халакост у Вілейскім раёне|Вілейскі раён]] ** [[Вілейскае гета|Вілейка]] ** [[Гета ў Даўгінаве|Даўгінава]] ** [[Гета ў Ільі|Ілья]] * [[Халакост у Валожынскім раёне|Валожынскі раён]] ** [[Вішнеўскае гета|Вішнева]] ** [[Валожынскае гета|Валожын]] ** [[Гета ў Забрэззі|Забрэззе]] ** [[Гета ў Івянцы|Івянец]] ** [[Гета ў Ракаве|Ракаў]] * [[Халакост у Дзяржынскім раёне|Дзяржынскі раён]] ** [[Гета ў Дзяржынску|Дзяржынск]] * [[Халакост у Клецкім раёне|Клецкі раён]] ** [[Клецкае гета|Клецк]] ** [[Гета ў Сіняўцы|Сіняўка]] * [[Халакост у Капыльскім раёне|Капыльскі раён]] ** [[Капыльскае гета|Капыль]] ** [[Гета ў Грозаве|Грозава]] * [[Халакост у Крупскім раёне|Крупскі раён]] ** [[Гета ў Абчузе|Абчуга]] ** [[Гета ў Бабры|Бабёр]] ** [[Гета ў Крупках|Крупкі]] ** [[Гета ў Халопенічах|Халопенічы]] ** [[Гета ў Шамках|Шамкі]] * [[Халакост у Лагойскім раёне|Лагойскі раён]] ** [[Гета ў Лагойску|Лагойск]] ** [[Гета ў Плешчаніцах|Плешчаніцы]] * [[Халакост у Любанскім раёне|Любанскі раён]] ** [[Гета ў Любані|Любань]] ** [[Гета ва Урэччы|Урэчча]] * [[Халакост у Мінскім раёне|Мінскі раён]] ** [[Гета ў Заслаўі|Заслаўе]] ** [[Мінскае гета|Мінск]] * [[Халакост у Маладзечанскім раёне|Маладзечанскі раён]] ** [[Гета ў Гарадку (Маладзечанскі раён)|Гарадок]] ** [[Гета ў Красным|Краснае]] ** [[Гета ў Лебедзеве|Лебедзева]] ** [[Гета ў Маладзечне|Маладзечна]] ** [[Гета ў Радашковічах|Радашковічы]] * [[Халакост у Мядзельскім раёне|Мядзельскі раён]] ** [[Гета ў Крывічах|Крывічы]] ** [[Гета ў Мядзелі|Мядзель]] ** [[Гета ў Кабыльніку (Нарачы)|Кабыльнік (Нарач)]] * [[Халакост у Нясвіжскім раёне|Нясвіжскі раён]] ** [[Гета ў Гарадзеі|Гарадзея]] ** [[Нясвіжскае гета|Нясвіж]] * [[Халакост у Пухавіцкім раёне|Пухавіцкі раён]] ** [[Гета ў Дукоры|Дукора]] ** [[Гета ў Мар’інай Горцы|Мар’іна Горка]] ** [[Гета ў Пухавічах|Пухавічы]] ** [[Гета ў Рудзенску|Рудзенск]] ** [[Гета ў Тальцы|Талька]] ** [[Гета ва Узлянах|Узляны]] ** [[Гета ў Шацку|Шацк]] * [[Халакост у Слуцкім раёне|Слуцкі раён]] ** [[Гета ў Леніне (Слуцкі раён)|Леніна]] ** [[Слуцкае гета|Слуцк]] * [[Халакост у Смалявіцкім раёне|Смалявіцкі раён]] ** [[Гета ў Смалявічах|Смалявічы]] * [[Халакост у Салігорскім раёне|Салігорскі раён]] ** [[Гета ў Пагосце|Пагост]] * [[Халакост у Старадарожскім раёне|Старадарожскі раён]] ** [[Гета ў Старых Дарогах|Старыя Дарогі]] * [[Халакост у Стаўбцоўскім раёне|Стаўбцоўскі раён]] ** [[Гета ў Новым Свержане|Новы Свержань]] ** [[Гета ў Рубяжэвічах|Рубяжэвічы]] ** [[Гета ў Стоўбцах|Стоўбцы]] * [[Халакост ва Уздзенскім раёне|Уздзенскі раён]] ** [[Гета ва Уздзе|Узда]] * [[Халакост у Чэрвеньскім раёне|Чэрвеньскі раён]] ** [[Гета ў Смілавічах|Смілавічы]] ** [[Гета ў Чэрвені|Чэрвень]] |загаловак5 = [[Магілёўская вобласць]] |спіс5 = * [[Халакост у Бялыніцкім раёне|Бялыніцкі раён]] ** [[Гета ў Бялынічах|Бялынічы]] * [[Халакост у Бабруйскім раёне|Бабруйскі раён]] ** [[Бабруйскае гета|Бабруйск]] * [[Халакост у Быхаўскім раёне|Быхаўскі раён]] ** [[Быхаўскае гета|Быхаў]] ** [[Гета ў Сапяжынцы|Сапяжынка]] * [[Халакост у Глускім раёне|Глускі раён]] ** [[Глускае гета|Глуск]] * [[Халакост у Горацкім раёне|Горацкі раён]] ** [[Гета ў Верашчаках|Верашчакі]] ** [[Гета ў Гарах|Горы]] ** [[Гета ў Горках|Горкі]] ** [[Гета ў Леніне (Горацкі раён)|Леніна]] ** [[Гета ў Марнаўцы|Марнаўка]] ** [[Гета ў Рудкаўшчыне|Рудкаўшчына]] * [[Халакост у Дрыбінскім раёне|Дрыбінскі раён]] ** [[Гета ў Дрыбіне|Дрыбін]] ** [[Гета ў Расне|Расна]] ** [[Гета ў Чэрнеўцы|Чэрнеўка]] * [[Халакост у Кіраўскім раёне|Кіраўскі раён]] * [[Халакост у Клімавіцкім раёне|Клімавіцкі раён]] ** [[Клімавіцкае гета|Клімавічы]] * [[Халакост у Клічаўскім раёне|Клічаўскі раён]] ** [[Гета ў Клічаве|Клічаў]] * [[Халакост у Касцюковіцкім раёне|Касцюковіцкі раён]] ** [[Гета ў Касцюковічах|Касцюковічы]] ** [[Гета ў Саматэвічах|Саматэвічы]] * [[Халакост у Краснапольскім раёне|Краснапольскі раён]] ** [[Гета ў Краснаполлі|Краснаполле]] * [[Халакост у Крычаўскім раёне|Крычаўскі раён]] ** [[Гета ў Антонаўцы|Антонаўка]] ** [[Гета ў Крычаве|Крычаў]] ** [[Гета ў Маляцічах|Маляцічы]] * [[Халакост у Круглянскім раёне|Круглянскі раён]] ** [[Гета ў Круглым|Круглае]] ** [[Гета ў Кручы|Круча]] ** [[Гета ў Шапялевічах|Шапялевічы]] * [[Халакост у Магілёўскім раёне|Магілёўскі раён]] ** [[Магілёўскае гета|Магілёў]] * [[Халакост у Мсціслаўскім раёне|Мсціслаўскі раён]] ** [[Гета ў Мсціславе|Мсціслаў]] ** [[Гета ў Шамаве|Шамава]] * [[Халакост у Асіповіцкім раёне|Асіповіцкі раён]] ** [[Гета ў Градзянцы|Градзянка]] ** [[Гета ў Дараганаве|Дараганава]] ** [[Гета ў Ялізаве|Ялізава]] ** [[Гета ў Крынках|Крынкі]] ** [[Гета ў Лапічах|Лапічы]] ** [[Гета ў Ліпені|Ліпень]] ** [[Асіповіцкае гета|Асіповічы]] ** [[Гета ў Свіслачы (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] ** [[Гета ў Ясені|Ясень]] * [[Халакост у Слаўгарадскім раёне|Слаўгарадскі раён]] ** [[Гета ў Прапойску|Прапойск (Слаўгарад)]] * [[Халакост у Хоцімскім раёне|Хоцімскі раён]] ** [[Гета ў Хоцімску|Хоцімск]] * [[Халакост у Чавускім раёне|Чавускі раён]] ** [[Гета ў Чавусах|Чавусы]] * [[Халакост у Чэрыкаўскім раёне|Чэрыкаўскі раён]] ** [[Чэрыкаўскае гета|Чэрыкаў]] * [[Халакост у Шклоўскім раёне|Шклоўскі раён]] ** [[Гета ў Рыжкавічах|Рыжкавічы]] ** [[Шклоўскае гета|Шклоў]] |стыль_унізе = |унізе = Звязаныя тэмы: [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны]] {{*}} [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства]] {{*}} [[Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання]] {{*}} [[Юдэнфрай]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Яўрэйская гісторыя]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Халакост]] </noinclude> 5f2c387o7bzucwmvqt7i5wv0t6jtx0j 0 82277 5148818 4919699 2026-05-30T16:32:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148818 wikitext text/x-wiki [[Файл:2007-SBF.jpg|thumb|right|200px|Традыцыйнае вогнішча студэнтаў ([[:en:Aggie Bonfire|Aggie Bonfire]]) у College Station, ЗША]] '''Вогнішча''' — кантралюемы [[агонь]]. Уяўляе сабою [[гарэнне|падпаленыя]] драўляныя матэрыялы ([[бервяно|бярвенне]], [[палена|палены]], [[дровы]], [[галлё]]), складзеныя асаблівым чынам, звычайна на адкрытым паветры. Можа мець рытуальнае і [[прапаганда|прапагандысцкае]] (напрыклад, піянерскае вогнішча) значэнне. Ва ўтылітарных мэтах выкарыстоўваецца для асвятлення і абагравання, прыгатавання ежы, адпужвання дзікіх жывёл, для тэхналагічных працэсаў (выраб [[драўняны вугаль|вугалю]], абпал [[кераміка|керамікі]] і г.д.), для знішчэння [[смецце|смецця]], а таксама для [[сігналізацыя|сігналізацыі]] і [[арыентаванне|арыентавання]] (напрыклад, пасадка [[самалёт]]а ў адсутнасці ўладкаванай [[Узлётна-пасадачная паласа|узлётна-пасадачнай паласы]]). Цяпер для развядзення вогнішчаў заканадаўствам прад’яўляецца шэраг патрабаванняў, напрыклад, старанна абранае месца, у якім немагчыма выпадковае ўзгаранне травы ці [[лес]]а. == Рытуальнае вогнішча == [[Файл:MidsummerNightBonfire2.jpg|thumb|Традыцыйнае вогнішча на Юханус, пушчанае па вадзе ([[Лапеэнранта]], Фінляндыя)]] Вогнішча часта было і працягвае заставацца [[рытуал]]ьнай формай. Яно — неад’емная частка шматлікіх каляндарных, а таксама сямейных, гаспадарчых, лячэбных і іншых абрадаў. Вялікая частка вогнішчаў прымеркавана да свят вяснова-летняга цыклу (ад [[Масленіца|Масленіцы]] да [[Пятроў дзень|Пятрова дня]]), радзей іх паляць у іншы час (увосень, пад [[Ражство]] ці [[Новы год]]). [[Файл:Unlit Pyre, Swiss National Day 2007.JPG|thumb|220px|left|Вогнішча, гатовае да падпальвання]] Каляндарнае вогнішча ўяўляе сабою: # груду гаручага матэрыялу (уласна вогнішча), # [[жэрдка|жэрдку]] (часта з умацаванымі на ёй прадметамі, напрыклад, [[кола]]м<ref>[http://www.daylife.com/photo/0chngn03fQdVf Russian neo-pagans roll a burning wheel that symbolizes the Sun celebrating the summer solstice in Maloyaroslavets]{{Недаступная спасылка}} — daylife.com</ref>), ссечанае дрэва, пучок галінак ці зеляні, # [[факел]]ы ці прадметы, іх што імітуюць, # падпаленыя стрэлы ці «шайбы». Апроч стацыянарных вогнішчаў, практыкуецца катанне па зямлі падпаленых колаў, бочак бярвення, а таксама пусканне вогнішча па вадзе (напрыклад, у [[Фінляндыя|Фінляндыі]] на [[Мідсамер|Юханус]]). Найбольш характэрным для агульнасельскіх вогнішчаў з’яўляецца спалучэнне некалькіх формаў. Каляндарным вогнішчам надаецца сэнс ачышчальнага дзеяння. Гэта прыкметна па звычаю спальваць у вогнішчы рэшткі рытуальнай ежы, культурных раслін, усе прадметы, якія выйшлі з ужывання, нават тыя, якія не гараць. Для некаторых відаў каляндарных вогнішчаў ачышчальнае значэнне было пануючым: такія ўсходнебалканскія сакавіцкія вогнішчы, калі людзі чысцілі двары і сады і спальвалі смецце<ref>{{Cite web |url=http://swarog.ru/k/koster8.php |title=Вогнішча, Слоўнік паганскай міфалогіі славян |access-date=4 ліпеня 2011 |archive-date=20 лютага 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220115146/http://swarog.ru/k/koster8.php |url-status=dead }}</ref>. == Галерэя == <center> <gallery> Выява:Lagerfeuer Bundenbach Schmidtburg 2003.jpg Выява:Midsummer_bonfire_closeup.jpg Выява:Bonfire4.jpg Выява:Aggiebonfire2005.jpg Выява:FIRE 01.JPG Выява:Bonfire2.jpg Выява:Bonfire3.jpg Выява:Feeding the fire.jpg|Рытуальнае вогнішча ў [[Якуція|Якуціі]] на свяце [[Ысыах]] </gallery> </center> {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Агонь]] * [[Пахавальнае вогнішча]] * [[Аўтадафэ]] == Спасылкі == [[Катэгорыя:Крыніцы агню]] [[Катэгорыя:Тэрмадынаміка]] [[Катэгорыя:Віды агню]] dix1fa7psjh43akiv7jn3yaeiplsyxw 0 83087 5149087 4856338 2026-05-31T06:40:06Z Ілля Касакоў 21245 5149087 wikitext text/x-wiki {{Састарэла}} [[Выява:Moons of solar system small.png|thumb|right|300px|Параўнальныя памеры некаторых спадарожнікаў і Землі. Уверсе&nbsp;— назвы планет, вакол якіх паказаныя спадарожнікі абарачаюцца.]] '''[[Спадарожнік (космас)|Спадарожнікі]] планет''' (у дужках азначаны год адкрыцця; спісы адсартаваны па даце адкрыцця). == Меркурый == Спадарожнікаў у Меркурыя, па сучасных даных, няма. == Венера == {{main|Спадарожнікі Венеры}} У мінулым мелі месца шматлікія заявы пра назіранне спадарожнікаў Венеры, але па сучасных даных, натуральных спадарожнікаў у Венеры няма, а астэроід 2002 VE68 з'яўляецца толькі [[квазіспадарожнік]]ам. == Зямля == У [[Планета Зямля|Землі]] усяго адзін «паўнавартасны» спадарожнік — [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], але цэлыя 4 квазіспадарожнікі: [[(3753) Круітні]], {{mpl|2003 YN|107}} і {{mpl|(164207) 2004 GU|9}}<ref name="Connors02">{{cite journal | author= M. Connors| title= ''Discovery of an asteroid and quasi-satellite in an Earth-like horseshoe orbit''| journal= Meteoritics & Planetary Science| year= 2002| volume= 37| pages= 1435| url= http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2002M%26PS...37.1435C&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=444b66a47d23464|display-authors=etal}}</ref>, а таксама [[2010 SO16]]<ref>{{Cite web |url=http://www.itar-tass.com/c11/158782.html |title=ІТАР-ТАСС : У Зямлі выяўлены астэроід-спадарожнік дыяметрам у 400 км |access-date=10 чэрвеня 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110610110438/http://www.itar-tass.com/c11/158782.html |archivedate=10 чэрвеня 2011 |url-status=live }}</ref>. == Марс == У [[планета Марс|Марса]] вядома ўсяго [[спадарожнікі Марса|два спадарожніка]]: * [[Дэймас]] ([[1877]]) * [[Фобас]] ([[1877]]) == Юпітэр == {{main|Спадарожнікі Юпітэра}} У [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]] вядома 63 спадарожніка, у тым ліку, адкрытыя да палёту «[[праграма Вояджэр|Вояджэраў]]»: * [[Іо (спадарожнік)|Іо]] ([[1610]]) * [[Еўропа (спадарожнік)|Еўропа]] ([[1610]]) * [[Ганімед (спадарожнік)|Ганімед]] ([[1610]]) * [[Каліста (спадарожнік)|Каліста]] ([[1610]]) * [[Амальтэя (спадарожнік)|Амальтэя]] ([[1892]]) * [[Гімалія (спадарожнік)|Гімалія]] ([[1904]]) * [[Элара (спадарожнік)|Элара]] ([[1905]]) * [[Пасіфэ (спадарожнік)|Пасіфэ]] ([[1908]]) * [[Сінопэ (спадарожнік)|Сінопэ]] ([[1914]]) * [[Лісітэя (спадарожнік)|Лісітэя]] ([[1938]]) * [[Кармэ (спадарожнік)|Кармэ]] ([[1938]]) * [[Ананке (спадарожнік)|Ананке]] ([[1951]]) * [[Леда (спадарожнік)|Леда]] ([[1974]]) Чатыры найбуйнейшых спадарожніка&nbsp;— Іо, Еўропа, Ганімед і Каліста&nbsp;— завуцца [[Галілеевы спадарожнікі|Галілеевымі спадарожнікамі]]. Таксама ў Юпітэра маецца [[кольцы Юпітэра|сістэма кольцаў]] ([[1979]]). == Сатурн == {{main|Спадарожнікі Сатурна}} У [[планета Сатурн|Сатурна]] вядома 62 спадарожніка, у тым ліку, адкрытыя да палёту «Вояджэраў»: * [[Тытан (спадарожнік)|Тытан]] ([[1655]]) * [[Япет (спадарожнік)|Япет]] ([[1671]]) * [[Рэя (спадарожнік Сатурна)|Рэя]] ([[1672]]) * [[Тэфія (спадарожнік Сатурна)|Тэфія]] ([[1684]]) * [[Дыёна (спадарожнік Сатурна)|Дыёна]] ([[1684]]) * [[Энцэлад (спадарожнік Сатурна)|Энцэлад]] ([[1789]]) * [[Мімас (спадарожнік)|Мімас]] ([[1789]]) * [[Гіперыён (спадарожнік)|Гіперыён]] ([[1848]]) * [[Феба (спадарожнік Сатурна)|Феба]] ([[1898]]) * [[Янус (спадарожнік)|Янус]] ([[1966]]) * [[Эпіметэй (спадарожнік)|Эпіметэй]] ([[1966]]) Таксама Сатурн мае магутную [[Кольцы Сатурна|сістэму кольцаў]], адкрытую [[Галілеа Галілей|Галілеем]] у [[1609]] годзе. == Уран == Ва [[планета Уран|Урана]] вядома [[спадарожнікі Урана|27 спадарожнікаў]]: * [[Тытанія (спадарожнік Урана)|Тытанія]] ([[1787]]) * [[Аберон (спадарожнік Урана)|Аберон]] ([[1787]]) * [[Арыель (спадарожнік Урана)|Арыэль]] ([[1851]]) * [[Умбрыэль (спадарожнік Урана)|Умбрыэль]] ([[1851]]) * [[Міранда (спадарожнік Урана)|Міранда]] ([[1948]]) * [[Пак (спадарожнік Урана)|Пак]] ([[1985]]) * [[Джульета (спадарожнік Урана)|Джульета]] ([[1986]]) * [[Порцыя (спадарожнік Урана)|Порцыя]] ([[1986]]) * [[Крэсіда (спадарожнік Урана)|Крэсіда]] ([[1986]]) * [[Дэздэмона (спадарожнік Урана)|Дэздэмона]] ([[1986]]) * [[Разалінда (спадарожнік Урана)|Разалінда]] ([[1986]]) * [[Белінда (спадарожнік Урана)|Белінда]] ([[1986]]) * [[Кардэлія (спадарожнік Урана)|Кардэлія]] ([[1986]]) * [[Афелія (спадарожнік Урана)|Афелія]] ([[1986]]) * [[Б’янка (спадарожнік Урана)|Б'янка]] ([[1986]]) * [[Калібан (спадарожнік Урана)|Калібан]] ([[1997]]) * [[Сікаракса (спадарожнік Урана)|Сікаракса]] ([[1997]]) * [[Пердыта (спадарожнік Урана)|Пердыта]] ([[1999]]) * [[Сетэбас (спадарожнік Урана)|Сетэбас]] ([[1999]]) * [[Стэфана (спадарожнік Урана)|Стэфана]] ([[1999]]) * [[Праспера (спадарожнік Урана)|Праспера]] ([[1999]]) * [[Трынкула (спадарожнік Урана)|Трынкула]] ([[2001]]) * [[Маб (спадарожнік Урана)|Маб]] ([[2003]]) * [[Купідон (спадарожнік Урана)|Купідон]] ([[2003]]) * [[Фердынанд (спадарожнік Урана)|Фердынанд]] ([[2001]]) * [[Францыска (спадарожнік Урана)|Францыска]] ([[2001]]) * [[Маргарыта (спадарожнік Урана)|Маргарыта]] ([[2003]]) Таксама ва Урана маецца [[кольцы Урана|сістэма кольцаў]] ([[1977]]). == Нептун == У [[планета Нептун|Нептуна]] вядома [[спадарожнікі Нептуна|13 спадарожнікаў]]: * [[Трытон (спадарожнік)|Трытон]] ([[1846]]) * [[Нерэіда (спадарожнік Нептуна)|Нерэіда]] ([[1949]]) * [[Ларыса (спадарожнік)|Ларыса]] ([[1981]]) * [[Пратэй (спадарожнік Нептуна)|Пратэй]] ([[1989]]) * [[Дэспіна (спадарожнік)|Дэспіна]] ([[1989]]) * [[Галатэя (спадарожнік)|Галатэя]] ([[1989]]) * [[Таласа (спадарожнік)|Таласа]] ([[1989]]) * [[Наяда (спадарожнік)|Наяда]] ([[1989]]) * [[Сао (спадарожнік)|Сао]] ([[2002]]) * [[Галімеда (спадарожнік Нептуна)|Галімеда]] ([[2002]]) * [[Лаамедэя (спадарожнік)|Лаамедэя]] ([[2002]]) * [[Неса (спадарожнік)|Неса]] ([[2002]]) * [[Псамафа (спадарожнік)|Псамафа]] ([[2003]]) Таксама ў Нептуна маецца [[кольцы Нептуна|сістэма кольцаў]] ([[1989]]). == Карлікавыя планеты == === Плутон === У [[карлікавая планета Плутон|Плутона]] вядома [[спадарожнікі Плутона|тры спадарожніка]]: * [[Харон (спадарожнік Плутона)|Харон]] ([[1978]]) * [[Нікс (спадарожнік Плутона)|Нікта]] ([[2005]]) * [[Гідра (спадарожнік Плутона)|Гідра]] ([[2005]]) Існуе меркаванне, што, паколькі барыцэнтр сістэмы Плутон—Харон знаходзіцца па-за паверхняй Плутона, Харон з'яўляецца не спадарожнікам Плутона, а кампанентам падвойнай планетнай сістэмы. === Эрыда === У [[карлікавая планета Эрыда|Эрыды]] вядомы ўсяго адзін спадарожнік: * [[Дысномія (спадарожнік Эрыса)|Дысномія]] ([[2005]]) === Хаумеа === У [[карлікавая планета Хаумеа|Хаумеа]] вядомыя два спадарожніка: * [[Хіяка, спадарожнік|Хіяка]] ([[2005]]) * [[Намака, спадарожнік|Намака]] ([[2005]]) == Малыя планеты == Пра спадарожнікі [[Малая планета|малых планет]] (астэроідаў) гл. артыкул [[Спадарожнік астэроіда]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://lnfm1.sai.msu.ru/neb/rw/natsat/nomen.htm Наменклатура натуральных спадарожнікаў планет на сайце ДАІШ] * [http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par Фізічныя параметры спадарожнікаў на сайце НАСА] {{ref-en}} * [http://nix.ksc.nasa.gov/ Сістэма пошуку здымкаў на сайце НАСА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100817012442/http://nix.ksc.nasa.gov/ |date=17 жніўня 2010 }} {{ref-en}} {{Сонечная сістэма}} [[Катэгорыя:Спадарожнікі планет Сонечнай сістэмы| ]] q3cg9pixgcqmggnots98i77a8q3q9rm 0 87873 5149098 4854924 2026-05-31T07:23:55Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, дапаўненне 5149098 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Фелпс}} {{Вучоны | Імя = Эдмунд Фелпс | Арыгінал імя = {{lang-en|Edmund S. Phelps}} | Фота = Edmund Phelps 2008-01-23.jpg | Подпіс = Эдмунд Фелпс | Навуковая сфера = {{Эканоміка|ЗША}} }} '''Эдмунд Фелпс''' ({{lang-en|Edmund S. Phelps}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2006) за «аналіз міжчасовага абмену ў макраэканамічнай палітыцы». Бакалаўр (1955) [[Амхерсцкі каледж|Амхерсцкага каледжа]]; доктар філасофіі (1959) [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскага ўніверсітэта]]. Выкладаў у Елі (1958—1966), [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім]] (1966—1971) і [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскім універсітэтах]] (з 1971). Прэзідэнт Міжнароднага атлантычнага эканамічнага таварыства (1983—1984). Уваходзіць у спіс «за сто вялікіх эканамістаў пасля Кейнса» па версіі М. Блаўга. == Асноўныя творы == * «Залатыя правілы эканамічнага росту» (Golden Rules of Economic Growth, 1966); * «Мікраэканамічныя асновы занятасці і тэорыі інфляцыі» (Microeconomic Foundations of Employment and Inflation Theory, 1970); * «Статыстычная тэорыя расізму і сексізму» (The Statistical Theory of Racism and Sexism, 1972); * «Даследаванні ў галіне макраэканамічнай тэорыі» у 2-х тт. (Studies in Macroeconomic Theory, 1979-80); * «Палітычная эканомія: уводны тэкст» (Political Economy: An Introductory Text, 1985); * «Сем школ макраэканамічнай думкі» (Seven Schools of Macroeconomic Thought, 1990). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.columbia.edu/~esp2 Старонка Э. Фелпса на сайце Калумбійскага ўніверсітэта] {{ref-en}} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2006/ Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта] {{ref-en}} * [http://cepa.newschool.edu/het/profiles/phelps.htm Бібліяграфія Э. Фелпса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060712030323/http://cepa.newschool.edu/het/profiles/phelps.htm |date=12 ліпеня 2006 }} {{ref-en}} * [http://www.project-syndicate.org/commentary/phelps7/Russian Артыкул Э. Фелпса] {{Нобелеўская прэмія па эканоміцы 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фелпс}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Замежныя члены РАН]] [[Катэгорыя:Эканамісты ЗША]] 8qq90vcrkf7do4p62t2679wh4ttcaq3 0 88091 5149094 5147280 2026-05-31T07:17:41Z DobryBrat 5701 стыль, пунктуацыя, абагульненне 5149094 wikitext text/x-wiki {{Нядаўна памерлы}} {{Цёзкі2|Старавойтаў}} {{Навуковец}} '''Міхаіл Іванавіч Старавойтаў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[гісторык]], [[кандыдат гістарычных навук]] (1980), [[дацэнт]]. [[Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]] ([[2012]]). == Біяграфія == Скончыў [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт]] у 1974 годзе. У 1974—1977 гадах вучыўся ў аспірантуры (навуковы кіраўнік — акадэмік [[Іларыён Ігнаценка]]). З 1977 года працаваў ў Гомельскім дзяржаўным універсітэце: у 1988—1992 і 1998—2004 гадах — дэкан гістарычнага факультэта [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]], у 1992—1998 гадах — дэкан гісторыка-юрыдычнага факультэта. У 2004—2006 гадах і з 2009 года працаваў дацэнтам кафедры гісторыі Беларусі [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]]. У 2006—2009 гадах — дактарант БДУ. Памёр 23 мая 2026 года ў Гомелі.<ref>{{Cite web|url=https://gsu.by/ru/node/9968|title=Светлая память Михаилу Ивановичу Старовойтову – учёному, педагогу, гражданину {{!}} Гомельский государственный университет имени Франциска Скорины|website=gsu.by|access-date=2026-05-27}}</ref> == Навуковая праца == Даследаваў пытанні грамадска-палітычнай і нацыянальна-культурнага развіцця Беларусі і Гомельшчыны ў XX стагоддзі. == Бібліяграфія == * Методическое пособие по изучению в курсах истории СССР и БССР ведущей роли рабочего класса в строительстве социализма и коммунизма / Г. С. Евдокименко, М. И. Старовойтов, А. А. Рубан; Министерство высшего и среднего специального образования БССР, Гомельский государственный университет. — Гомель : ГГУ, 1986. — 53 с. (у суаўтарстве з Гергіем Еўдакіменка і Анатолем Рубанам). * Гомельщина многонациональная (20-30-е годы XX века) / В. П. Пичуков, М. И. Старовойтов; Гомел. гос. ун-т им. Ф.Скорины, Упр. культуры Гомел. облисполкома. — Гомель : ГГУ, 1999. — Вып. 1. — 233 с. (у суаўтарстве з [[Віктар Пятровіч Пічукоў|Віктарам Пічуковым]]). * Гомельщина многонациональная (20-30-е годы XX века) / А. И. Зеленкова, М. И. Старовойтов; Гомел. гос. ун-т им. Ф.Скорины, Упр. культуры Гомел. облисполкома. — Гомель : ГГУ, 2000. — Вып. 2. — 155 с.(у суаўтарстве з Алай Зелянковай). * Гомельский государственный университет имени Франциска Скорины: исторический очерк / М. И. Старовойтов, А. И. Зеленкова, М. П. Савинская; Министерство образования Республики Беларусь. — Гомель : ГГУ, 2005. — 359 с.(у суаўтарстве з Марынай Савінскай і Алай Зелянковай). * История Беларуси / Н. М. Пурышева, М. И. Старовойтов. — Минск : ТетраСистемс, 2009. — 159 с. (у суаўтарстве з Наталляй Пурышавай) перавыдадзена двойчы ў 2010 і 2011 гадах. * Демографическая характеристика малых и средних городских поселений Беларуси / Д. Г. Лин, И. Н. Сафонова, М. И. Старовойтов; Министерство образования Республики Беларусь, Учреждение образования «Гомельский государственный университет им. Ф. Скорины». — Гомель : ГГУ, 2009. — 118 с. (у суаўтарстве з Дмітрыем Лінам і Інай Сафонавай). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Старавойтаў Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дэканы ГДУ імя Ф. Скарыны]] o7vb040mdp0qohj8jkud3lntqovhmys 4 90386 5149205 5148385 2026-05-31T10:42:37Z DBatura 73587 5149205 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * '''[[Святая Марыя (станцыя метро)|Адна са станцый метро]]''' ў [[Тэгеран]]е ўпрыгожана выявамі і скульптурамі з хрысціянскімі вобразамі. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] o1ztmsk130lhnk8q9tkcbhy44lf7eqd 10 90741 5149116 5148387 2026-05-31T08:40:54Z JerzyKundrat 174 абнаўленне звестак 5149116 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Калі ласка, новыя элементы дадавайце зверху, пасля папярэдняга абмеркавання --> <!-- паказ залежыць ад каляндарнай даты --> <!-- 1 — самы новы збор фактаў --> <br /></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTDAY}} mod 10 | }} |1 = * [[Вавілон]]яне перанялі ў [[шумер]]аў '''[[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|сістэму злічэння]]''' з асновай 60 і паклалі яе ў аснову сваёй [[Вавілонская астраномія|астраноміі]]. * Афіцыйнай мяжой [[Масква|Масквы]] да 1960 года была '''[[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі|кальцавая чыгунка]]'''. * Пасля ўстанаўлення пабрацімскіх адносін з горадам [[Кіёта]] ў [[Кіеў|Кіеве]] быў закладзены '''[[Парк Кіёта (Кіеў)|парк]]''', аформлены ў [[Японскі сад|японскім стылі]]. * [[Кракадзіл]] стаў прычынай '''[[Катастрофа Let L-410 у Бандунду|авіякатастрофы]]''' ў [[ДР Конга]]. * Пункт дыслакацыі '''[[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане|расійскіх міратворцаў]]''' у [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Судане]] быў празваны Міхайлаўкай. * Штогод у першую суботу [[май|мая]] [[садоўнік]]і ўсяго свету '''[[Сусветны дзень голага садоўніка|яднаюцца з прыродай]]'''. |2 = * Аснова плаўніка '''[[кісцяпёрыя рыбы|кісцяпёрых рыб]]''' уяўляе сабой мускулістую лопасць, унутры якой знаходзіцца моцны [[шкілет]]. * '''[[Балтыйская града]]''' цягнецца ад [[Данія|Даніі]] на захадзе да [[Дзвіна|Дзвіны]] на ўсходзе. * У анамальна засушлівае і гарачае лета з [[Дзвіна|Дзвіны]] ўдалося дастаць '''[[Барысаў камень (Друя)|Барысаў камень]]''', які лічыўся страчаным. * Пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск]] з [[Афганістан]]а ў краіне заставалася група '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|ваенных спецыялістаў]]'''. * Падчас прэзідэнцтва [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша-малодшага]] ў [[Белы дом|Белым доме]] жыла '''[[Індыя (котка)|Індыя]]'''. * '''[[Пустынныя ваўкі|Калумбійскіх наймітаў]]''' на [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|вайну ў Судане]] вербавалі падманам. * Сэрвіс '''[[Discord]]''' быў папулярызаваны [[геймер]]амі. |3 = * Самым далёкі ад [[Зямля|Зямлі]] '''[[(486958) Аракат|аб’ект]]''', які наведаў [[New Horizons|касмічны зонд]], знаходзіцца на адлегласці 6,5&nbsp;млрд&nbsp;км. * '''[[Звычайны лапатанос]]''' найлепш сярод [[асятровыя|асятровых]] адаптаваўся да жыцця ў рэках з моцнай плынню. * Толькі '''[[Віцебскі звон (1605)|адзіны звон]]''' [[Віцебск]]а перажыў пакаранне за забойства [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. * Пры '''[[Парафіяльныя спісы (1857—1858)|спробе вызначыць]]''' этнічны склад [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] выявілі '''[[Чарнарусы|чарнарусаў]]''', '''[[Бужане (этнаграфічная група)|бужан]]''', [[яцвягі|яцвягаў]] ды [[Крывічы|крывічоў]]. * '''[[Верфольф (апалчэнне)|Нацысцкае падполле]]''' выкарыстоўвала пераклад дапаможніка [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|савецкіх партызан]]. * У творчасці [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] асабліва часта сустракаецца вобраз '''[[Акуліна Андрэеўна Барадуліна|маці]]'''. |4 = * Да [[Блакітная крыніца|Блакітнай крыніцы]], што паблізу [[Слаўгарад]]а, здзяйсняецца '''[[Паломніцтва і пакланенне «Блакітнай крыніцы»|пілігрымка]]'''. * '''[[Спаская царква (Вільня)|Спаская царква]]''' з’яўлялася важным элементам усходнехрысціянскай тапаграфіі старажытнай [[Вільня|Вільні]]. * Гістарычна тэрыторыя [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] падзялялася на «[[Вялікаросы|вялікарускую]]» і '''«[[беларусы на Смаленшчыне|беларускую]]»''' часткі. * Першая на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Паўднёва-Беларуская гідралагічная станцыя|гідралагічная станцыя]]''' працавала на вадазборы ракі [[Ведрыч (рака)|Ведрыч]]. * Мексіканская мастачка [[Фрыда Кало]] намалявала на адным палатне адразу '''[[Дзве Фрыды|дзве версіі]]''' [[аўтапартрэт]]а. * У [[Скірмантава|Скірмантаве]] на Міншчыне штогод '''«[[ката пячы|пякуць ката]]»'''. |5 = * '''[[Я|Апошняя літара]]''' [[Беларускі алфавіт|беларускага алфавіта]] абазначае нелабіялізаваны [[галосныя|галосны]] [[гук (мова)|гук]] сярэдняга рада ніжняга пад’ёму. * Паводле адной з версій, правобразам [[Пагоня|герба «Пагоня»]] сталі выявы бога '''[[Пяркунас]]а''', які скакаў па небе. * Перакананне аўтарытэтных астраномоў аб тым, што [[астэроід]]аў існуе толькі чатыры, развянчаў '''[[Карл Людвіг Хенке|аматар]]'''. * '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|Савецкія вайскоўцы]]''' ў [[Ангола|Анголе]] дамагаліся паразумення з саюзнікамі праз святы. * Спрэчны характар '''[[Смерць Джэфры Эпштэйна|смерці]]''' [[Джэфры Эпштэйн]]а спарадзіў [[інтэрнэт-мем]]. * '''[[Абу Лулу|Суданскі генерал]]''' выхваляўся [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|масавымі забойствамі]] на прамой трансляцыі ў [[TikTok]]. * '''[[Гродзенскія вербы]]''' ў адрозненне ад '''[[Віленскія вербы|віленскіх]]''' маюць характэрную плоскую форму. |6 = * Пераламляльную здольнасць [[аптычная сістэма|аптычнай сістэмы]] характарызуе '''[[аптычная сіла]]'''. * Ананімнае '''«[[Пасланне да латын з іх жа кніг]]»''' накіравана супраць [[каталіцызм]]у і яго прапаведнікаў. * '''[[Мемарыяльны музей Халакоста (ЗША)|Мемарыяльны музей Халакоста]]''' ў [[Вашынгтон]]е з’яўляецца самым наведвальным гістарычным музеем свету. * Некаторы час на '''[[Пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі ў Сірыі|базе ВМФ Расіі]]''' ў [[Сірыя|сірыйскім]] [[Тартус]]е знаходзіўся толькі грамадзянскі персанал. * Напярэдадні буйных мерапрыемстваў у [[Рыа-дэ-Жанэйра]] звычайна праводзяцца '''[[Аперацыя «Стрымліванне»|паліцэйскія аперацыі]]'''. * Cучасныя '''[[чат-бот]]ы''' могуць выкарыстоўваць сістэмы [[Генератыўны штучны інтэлект|генератыўнага штучнага інтэлекту]], каб падтрымліваць размову. |7 = * Аўтарам першай вядомай [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрычнай мадэлі]] быў '''[[Арыстарх Самоскі]]'''. * '''[[Дубовыя лясы]]''' ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] ўтварае [[дуб чырвоны]]. *'''[[Насір ад-Дзін Тусі]]''' пабудаваў у горадзе [[Мераге|Марага]] найбуйнейшую астранамічную абсерваторыю свайго часу. * Лічыцца, што першая камерцыйна паспяховая '''[[пішучая машынка]]''' была сканструявана ў [[ЗША]] ў 1867 годзе. * Брытанскі '''[[Марш палкоўніка Боўгі|вайсковы марш]]''' 1914 года стаў вельмі папулярны ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] дзякуючы яго жартаўлівай версіі. * Адметныя рысы '''[[беларускі арнамент|беларускага арнаменту]]''' ў [[Вышыўка|вышыўцы]] і [[Ткацтва|ткацтве]] — упарадкаванасць формы і [[чырвоны колер|чырвона]]-[[чорны колер|чорная]] каляровая гама на [[белы колер|белым]] фоне. |8 = * '''[[Доказ (логіка)|Доказ]]''' у [[логіка|логіцы]] не стварае ісціннасці выказвання, а з’яўляецца спосабам яе выяўлення. * [[Касмалогія|Касмолагі]] мяркуюць, што '''[[цёпла-гарачае міжгалактычнае асяроддзе|разрэджаная плазма]]''' запаўняе прастору паміж [[Галактыка|галактыкамі]]. * У [[Беларусь|Беларусі]] сустракаецца толькі адзін '''[[кароўка дваццацічатырохкропкавая|раслінаедны від]]''' [[божыя кароўкі|божых каровак]]. * Першая '''[[Агатка, або Прыезд пана|прафесійная опера]]''', галоўнымі героямі якой сталі беларусы, была паказана ў 1784 годзе ў [[Нясвіж]]ы. * Зборнік [[Шляхецкая гавэнда|шляхецкіх гавэндаў]] аўтарства [[Генрык Жавускі|Генрыка Жавускага]] лічыцца '''[[Успаміны Сапліцы|эталонным узорам]]''' гэтага жанру. * Пасля выхада фільма '''«[[І бог стварыў жанчыну]]»''' актрыса [[Брыжыт Бардо]] набыла вядомасць. * '''«[[Вялікі слоўнік беларускай мовы]]»''' змяшчае каля 223 тысяч [[слова|слоў]]. |9 = * [[Палеаліт|Самую старажытную эпоху]] ў гісторыі чалавецтва адкрыў '''[[Жак Бушэ дэ Перт|французскі археолаг]]'''. * На [[хрысціянства|хрысціянскіх]] надмагіллях часта сустракаецца '''[[Deo Optimo Maximo|лацінскае выслоўе]]''', напачатку адрасаванае [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэру]]. * Назва '''[[пінгвін Адэлі|пінгвінаў Адэлі]]''' ўзыходзіць да імя жонкі [[Жуль Себасцьен Сезар Дзюмон-Дзюрвіль|французскага мараплаўцы]]. * Літаратурная [[Ганкураўская прэмія]] можа быць прысуджана аўтару толькі адзін раз, але '''[[Рамэн Гары]]''' атрымаў яе двойчы. * У часткі [[пацыент]]аў, якія перанеслі аперацыю пратэзавання [[сэрца|сардэчных клапанаў]], развіваецца '''[[сіндром Скуміна|памежнае псіхічнае захворванне]]'''. * Шматтомная '''«[[Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі]]»''' ўключае больш за пятнаццаць тысяч артыкулаў. |0 = * [[Камета]] '''[[3I/ATLAS]]''' валодае самым вялікім [[Эксцэнтрысітэт арбіты|эксцэнтрысітэтам арбіты]] з усіх адкрытых міжзоркавых аб’ектаў. * '''[[Град]]''' выпадае з магутных [[кучава-дажджавыя воблакі|кучава-дажджавых воблакаў]]. * '''[[Грыбная скала]]''' ў [[Мальтыйскі архіпелаг|Мальтыйскім архіпелагу]] насамрэч назвай не звязана з [[грыбы|грыбамі]]. * Імкненне грэчаскіх дзяржаў вызваліцца ад гегемоніі [[Спарта|Спарты]] выклікала '''[[Карынфская вайна|Карынфскую вайну]]'''. * '''[[Беларускія гаворкі ў Літве|Рэгіянальныя гаворкі]]''' на [[Віленшчына|Віленшчыне]] захавалі шмат старажытных рыс [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. * Бясконцая паводле задумы [[відэагульня]] '''«[[Pac-Man]]»''' з-за праграмнай памылкі абрываецца на 256 узроўні. * У [[2018]] годзе камандай з двух лётчыкаў быў здзейснены '''[[першы беларускі кругасветны пералёт]]'''. }}<noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка|Падрыхтоўка]] · [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> 0vz45o2quyvsugpr41ru22t47orppxo 0 99375 5149059 4418132 2026-05-31T03:14:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149059 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Высокае |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat= |long= |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 44|lat_sec = 05 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 57|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Чавускі |сельсавет2 = Антонаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 126 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 20 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = +1 |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243046449 }} {{значэнні}} '''Высо́кае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vysokaje}}, {{lang-ru|Высокое}}) — [[вёска]] ў [[Чавускі раён|Чавускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Антонаўскі сельсавет (Чавускі раён)|Антонаўскага сельсавета]]. Каля вёскі працякае рака [[Проня]]. == Гісторыя == Ля вёскі, на мысе правага берага ракі Проні, авальнае гарадзішча, памерамі 42×26 м. Паселішча абаронена дугападобнымі валам вышынёй 4 метры і ровам. Культурны пласт змяшчае ляпную (I тыс. н. э.) і ганчарную старажытнарускую кераміку XI—XIII стагоддзяў<ref name="Гард">[http://ruina.ru/goroda2/sozh2.html#g473 Городища в бассейне реки Сож. Часть 2-я]</ref>. Перад вайной у вёсцы жыло 512 чалавек<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/813 Высокое] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306073929/http://db.narb.by/search/813 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў жніўні 1943 года гітлераўцамі было спалена 72 двароў (з 72 да вайны), забіта 18 чалавек<ref name="Бер"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://mw2.google.com/mw-panoramio/photos/medium/47964480.jpg Рака Проня ля Высокага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160629135028/http://mw2.google.com/mw-panoramio/photos/medium/47964480.jpg |date=29 чэрвеня 2016 }} {{Антонаўскі сельсавет (Чавускі раён)}} [[Катэгорыя:Антонаўскі сельсавет (Чавускі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чавускага раёна]] noh4dppm7fyyxu2ibh33ba5xxxm39h4 0 100850 5149028 5131753 2026-05-30T22:32:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149028 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вуйвічы |арыгінальная назва = Вуйвічы |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Вуйвічы. Царква.jpg |подпіс = [[Свята-Ільінская царква (Вуйвічы)|Свята-Ільінская царква]] |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 02|lat_sec = 59 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 30|lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пінскі |сельсавет = Барычавіцкі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1518 |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 135 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 86 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 165 |паштовы індэкс = 225726 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 242999460 }} '''Ву́йвічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ві́вічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Vujvičy}}, {{lang-ru|Вуйвичи}}) — [[вёска]] ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], на беразе ракі [[Стыр]]. Уваходзіць у склад [[Барычавіцкі сельсавет|Барычавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == [[Файл:Isaak Serbov 001.jpg|міні|злева|Здымак з Вуйвічаў аўтарства [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. А. Сербава]]]] Перад [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]] у вёсцы жыло 427 чалавек у 115 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/789 Вуйвичи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250409172400/http://db.narb.by/search/789 |date=9 красавіка 2025 }} {{ref-ru}}</ref>. У верасні 1943 года гітлераўцамі было спалена 112 дамоў, забіта 9 чалавекі<ref name="Бер"/>. == Насельніцтва == * 2010 год — 86 жыхароў * 2005 год — 118 жыхароў, 68 двароў * 1999 год — 153 жыхары == Славутасці == [[Файл:Vujvičy, Viatrak. Вуйвічы, Вятрак (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|злева|міні|Вятрак у Вуйвічах. Фотаздымак [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісака Сербава]], 1912 г.]] У вёсцы знаходзіцца драўляная [[Свята-Ільінская царква (Вуйвічы)|Свята-Ільінская царква]]<ref>{{radzima|964}}</ref> 1788 года будоўлі, абноўленая ў 1937<ref>{{ГБ|http://globustut.by/vujvichi/index.htm#church}}</ref>. == Вядомыя асобы == * {{нп5|Павел Лукіч Шаламіцкі||d|Q107155077}} (1895—1970) — пазаштатны протаіерэй. * [[Аляксандр Іванавіч Баброўнік]] (нар. 1944) — беларускі спецыяліст у галіне механізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці, эксплуатацыі, аднаўлення і рамонту сельскагаспадарчай тэхнікі. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{radzima|964}} * {{ГБ|http://globustut.by/vujvichi/index.htm}} * [http://wikimapia.org/20717717/ru/%D0%92%D1%83%D0%B9%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B8 Вуйвічы на Wikimapia.org] {{ref-ru}} {{Барычавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Барычавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёна]] [[Катэгорыя:Вуйвічы| ]] pgo5i275z1mld5h6h5wtc4nt7ro8ijx 0 102106 5149149 4464400 2026-05-31T09:46:56Z Feeleman 163471 вікіфікацыя, арфаграфія 5149149 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці = [[1998]] — наш час }} '''Ханна Луіза Спірыт''' ({{lang-en|Hannah Louise Spearritt}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|англійская]] {{актрыса|Англіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{спявачка|Англіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Грэйт-Ярмут|Грэйт Ярмут]], з’яўляецца малодшай з трох дзяцей у сям’і, яе старэйшая сястра, Таня Спірыт, — былая мадэль, а цяпер дызайнер, а дзядзька, Эдзі Спірыт, — былы прафесійны футбаліст. Ханна пачала кар’еру ў шоу-бізнесе ў 3 гады. Яна здымалася для выдання [[Mothercare]]. У 12 гадоў яна прыняла ўдзел у тэатральнай пастаноўцы Annie ярмуцкага таварыствы тэатра і оперы, пасля чаго яе заўважылі і запрасілі ў National Youth Music Theatre. З іх трупай Ханна ўдзельнічала ў пастаноўках 'Pendragon' (1994—1995); з гастролямі 'Pendragon' Ханна пабачыла Нью-Ёрк і [[Ганконг]], 'Tin Pan Ali' (1996) і 'Bugsy Malone' (1997). У [[1998]] годзе Спірыт сыграла ў тэлестужцы «The Cater Street Hangman», а таксама з’явілася ў «National Lottery Show» і «Blue Peter». Аднойчы ёй на вочы трапілася нататка пра кастынг у поп-гурт «[[S Club 7]]»; яна адправілася на кастынг і прайшла яго. Членам групы Ханна была з 1998 па 2003 год. За гэты час, гурт — тройчы праехаў з гастролямі Злучанае Каралеўства, выйграў дзве прэстыжных узнагароды [[BRIT]] і некалькі іншых, а таксама стварыў некалькі ўласных тэлепраектаў — «Miami 7» (1999), «L.A. 7» (2000), «Hollywood 7» (2001) і «Viva S Club» ([[2002]]). Спірыт, як і яе калега па гурце Рэйчэл Стывенс, часта здымалася ў адкрытым выглядзе для самых розных выданняў і рэгулярна трапляла ў «сто самых сексуальных жанчын» па версіі FHM у перыяд з [[2000]] па [[2004]] г. Зрэшты, для развіцця яе кар’еры важней было тое, што яна знялася ў кінастужцы «Seeing Double» ([[2003]]). У [[2001]] годзе высветлілася, што Спірыт ужо 6 месяцаў таемна сустракалася з калегам па групе Полам Катэрмолам. У [[2002]] яна першай пакінула з «S Club 7», якая з прычыны гэтага ператварылася ў проста «S Club» і ў [[2003]] цалкам распалася. Гэта не паўплывала на яе адносіны з Полам, якія доўжыліся да [[2006]] г. Цяпер Ханна заручана з [[Эндру Лі Потс]]ам. == Фільмаграфія == === фільмы === {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Год !! Фільм !! Роля !! Заўвага |- | 2003 || ''[[Seeing Double]]'' || Hannah (Herself) || |- |rowspan="2"| 2004 || ''[[Agent Cody Banks 2: Destination London]]'' || Emily Sommers || |- | ''[[Seed of Chucky]]'' || Joan || |- |rowspan="2" | 2007 || ''Little Lilly in Chapter 1: Colour Blind'' || Little Lilly || [[Short film]] |- |''Little Lilly in Chapter 2: Fish'' || Little Lilly || Short film |- | 2008 || ''Little Lilly in Chapter 3: U Turn'' || Little Lilly || Short film |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Год !! ТБ Шоу !! Роля !! Заўвага |- | 1998 || ''[[The Cater Street Hangman]]'' || Lily || TV film |- | 1999 || ''[[Miami 7]]'' || Hannah Spearritt (herself)|| S Club 7 TV Spin-off series 13 eps |- | 2000 || ''[[L.A. 7]]'' || Hannah Spearritt (herself)|| S Club 7 TV Spin-off series 13 eps |- | 2001 || ''[[Hollywood 7]]'' || Hannah Spearritt (herself)|| S Club 7 TV Spin-off series 13 eps |- | 2002 || ''[[Viva S Club]]'' || Hannah Spearritt (herself)|| S Club 7/[[S Club]] TV Spin-off series 13 eps |- | 2005 || ''[[Blessed (TV series)|Blessed]]'' || Girl Thing member || Ep. 4, Ep. 6 and Ep. 7 |- | 2007-2011 || ''[[Партал юрскага перыяду]] '' || Эбі Мэйтленд || адна з галоўных герояў |- | 2007 || ''[[Marple (TV series)|At Bertram’s Hotel]]'' || Tilly Rice || |- |} === Мюзіклы === {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Год !! Мюзікл!! Роля !! Месца выканання |- | 1994-1995 || ''Pendragon'' || || Various (including New York) |- | 1996 || ''Tin Pan Ali'' || || Various (UK) |- | 1997 || ''[[Bugsy Malone]]'' || Louella || [[West End theatre|West End]] |- | 2005 || ''Snow! The Musical'' || Jilly || [[West End theatre|West End]] |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{imdb name|id=0817339|name=Ханна Спірыт}} * {{twitter|H_Spearritt}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Спірыт Ханна}} 5zwg5fly4mxlema2981mrj6a329295p 5149150 5149149 2026-05-31T09:47:34Z Feeleman 163471 афармленне 5149150 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці = [[1998]] — наш час }} '''Ханна Луіза Спірыт''' ({{lang-en|Hannah Louise Spearritt}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|англійская]] {{актрыса|Англіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{спявачка|Англіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Грэйт-Ярмут|Грэйт Ярмут]], з’яўляецца малодшай з трох дзяцей у сям’і, яе старэйшая сястра, Таня Спірыт, — былая мадэль, а цяпер дызайнер, а дзядзька, Эдзі Спірыт, — былы прафесійны футбаліст. Ханна пачала кар’еру ў шоу-бізнесе ў 3 гады. Яна здымалася для выдання [[Mothercare]]. У 12 гадоў яна прыняла ўдзел у тэатральнай пастаноўцы Annie ярмуцкага таварыствы тэатра і оперы, пасля чаго яе заўважылі і запрасілі ў National Youth Music Theatre. З іх трупай Ханна ўдзельнічала ў пастаноўках 'Pendragon' (1994—1995); з гастролямі 'Pendragon' Ханна пабачыла Нью-Ёрк і [[Ганконг]], 'Tin Pan Ali' (1996) і 'Bugsy Malone' (1997). У [[1998]] годзе Спірыт сыграла ў тэлестужцы «The Cater Street Hangman», а таксама з’явілася ў «National Lottery Show» і «Blue Peter». Аднойчы ёй на вочы трапілася нататка пра кастынг у поп-гурт «[[S Club 7]]»; яна адправілася на кастынг і прайшла яго. Членам групы Ханна была з 1998 па 2003 год. За гэты час, гурт — тройчы праехаў з гастролямі Злучанае Каралеўства, выйграў дзве прэстыжных узнагароды [[BRIT]] і некалькі іншых, а таксама стварыў некалькі ўласных тэлепраектаў — «Miami 7» (1999), «L.A. 7» (2000), «Hollywood 7» (2001) і «Viva S Club» ([[2002]]). Спірыт, як і яе калега па гурце Рэйчэл Стывенс, часта здымалася ў адкрытым выглядзе для самых розных выданняў і рэгулярна трапляла ў «Cто самых сексуальных жанчын» па версіі FHM у перыяд з [[2000]] па [[2004]] г. Зрэшты, для развіцця яе кар’еры важней было тое, што яна знялася ў кінастужцы «Seeing Double» ([[2003]]). У [[2001]] годзе высветлілася, што Спірыт ужо 6 месяцаў таемна сустракалася з калегам па групе Полам Катэрмолам. У [[2002]] яна першай пакінула з «S Club 7», якая з прычыны гэтага ператварылася ў проста «S Club» і ў [[2003]] цалкам распалася. Гэта не паўплывала на яе адносіны з Полам, якія доўжыліся да [[2006]] г. Цяпер Ханна заручана з [[Эндру Лі Потс]]ам. == Фільмаграфія == === фільмы === {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Год !! Фільм !! Роля !! Заўвага |- | 2003 || ''[[Seeing Double]]'' || Hannah (Herself) || |- |rowspan="2"| 2004 || ''[[Agent Cody Banks 2: Destination London]]'' || Emily Sommers || |- | ''[[Seed of Chucky]]'' || Joan || |- |rowspan="2" | 2007 || ''Little Lilly in Chapter 1: Colour Blind'' || Little Lilly || [[Short film]] |- |''Little Lilly in Chapter 2: Fish'' || Little Lilly || Short film |- | 2008 || ''Little Lilly in Chapter 3: U Turn'' || Little Lilly || Short film |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Год !! ТБ Шоу !! Роля !! Заўвага |- | 1998 || ''[[The Cater Street Hangman]]'' || Lily || TV film |- | 1999 || ''[[Miami 7]]'' || Hannah Spearritt (herself)|| S Club 7 TV Spin-off series 13 eps |- | 2000 || ''[[L.A. 7]]'' || Hannah Spearritt (herself)|| S Club 7 TV Spin-off series 13 eps |- | 2001 || ''[[Hollywood 7]]'' || Hannah Spearritt (herself)|| S Club 7 TV Spin-off series 13 eps |- | 2002 || ''[[Viva S Club]]'' || Hannah Spearritt (herself)|| S Club 7/[[S Club]] TV Spin-off series 13 eps |- | 2005 || ''[[Blessed (TV series)|Blessed]]'' || Girl Thing member || Ep. 4, Ep. 6 and Ep. 7 |- | 2007-2011 || ''[[Партал юрскага перыяду]] '' || Эбі Мэйтленд || адна з галоўных герояў |- | 2007 || ''[[Marple (TV series)|At Bertram’s Hotel]]'' || Tilly Rice || |- |} === Мюзіклы === {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Год !! Мюзікл!! Роля !! Месца выканання |- | 1994-1995 || ''Pendragon'' || || Various (including New York) |- | 1996 || ''Tin Pan Ali'' || || Various (UK) |- | 1997 || ''[[Bugsy Malone]]'' || Louella || [[West End theatre|West End]] |- | 2005 || ''Snow! The Musical'' || Jilly || [[West End theatre|West End]] |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{imdb name|id=0817339|name=Ханна Спірыт}} * {{twitter|H_Spearritt}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Спірыт Ханна}} 98uzzldg1pmj7sy6lrc3pjdwg84lfw8 5149154 5149150 2026-05-31T09:48:40Z Feeleman 163471 +[[Катэгорыя:Актрысы тэатра Вялікабрытаніі]]; +[[Катэгорыя:Аўтары песень]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5149154 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці = [[1998]] — наш час }} '''Ханна Луіза Спірыт''' ({{lang-en|Hannah Louise Spearritt}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|англійская]] {{актрыса|Англіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{спявачка|Англіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Грэйт-Ярмут|Грэйт Ярмут]], з’яўляецца малодшай з трох дзяцей у сям’і, яе старэйшая сястра, Таня Спірыт, — былая мадэль, а цяпер дызайнер, а дзядзька, Эдзі Спірыт, — былы прафесійны футбаліст. Ханна пачала кар’еру ў шоу-бізнесе ў 3 гады. Яна здымалася для выдання [[Mothercare]]. У 12 гадоў яна прыняла ўдзел у тэатральнай пастаноўцы Annie ярмуцкага таварыствы тэатра і оперы, пасля чаго яе заўважылі і запрасілі ў National Youth Music Theatre. З іх трупай Ханна ўдзельнічала ў пастаноўках 'Pendragon' (1994—1995); з гастролямі 'Pendragon' Ханна пабачыла Нью-Ёрк і [[Ганконг]], 'Tin Pan Ali' (1996) і 'Bugsy Malone' (1997). У [[1998]] годзе Спірыт сыграла ў тэлестужцы «The Cater Street Hangman», а таксама з’явілася ў «National Lottery Show» і «Blue Peter». Аднойчы ёй на вочы трапілася нататка пра кастынг у поп-гурт «[[S Club 7]]»; яна адправілася на кастынг і прайшла яго. Членам групы Ханна была з 1998 па 2003 год. За гэты час, гурт — тройчы праехаў з гастролямі Злучанае Каралеўства, выйграў дзве прэстыжных узнагароды [[BRIT]] і некалькі іншых, а таксама стварыў некалькі ўласных тэлепраектаў — «Miami 7» (1999), «L.A. 7» (2000), «Hollywood 7» (2001) і «Viva S Club» ([[2002]]). Спірыт, як і яе калега па гурце Рэйчэл Стывенс, часта здымалася ў адкрытым выглядзе для самых розных выданняў і рэгулярна трапляла ў «Cто самых сексуальных жанчын» па версіі FHM у перыяд з [[2000]] па [[2004]] г. Зрэшты, для развіцця яе кар’еры важней было тое, што яна знялася ў кінастужцы «Seeing Double» ([[2003]]). У [[2001]] годзе высветлілася, што Спірыт ужо 6 месяцаў таемна сустракалася з калегам па групе Полам Катэрмолам. У [[2002]] яна першай пакінула з «S Club 7», якая з прычыны гэтага ператварылася ў проста «S Club» і ў [[2003]] цалкам распалася. Гэта не паўплывала на яе адносіны з Полам, якія доўжыліся да [[2006]] г. Цяпер Ханна заручана з [[Эндру Лі Потс]]ам. == Фільмаграфія == === фільмы === {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Год !! Фільм !! Роля !! Заўвага |- | 2003 || ''[[Seeing Double]]'' || Hannah (Herself) || |- |rowspan="2"| 2004 || ''[[Agent Cody Banks 2: Destination London]]'' || Emily Sommers || |- | ''[[Seed of Chucky]]'' || Joan || |- |rowspan="2" | 2007 || ''Little Lilly in Chapter 1: Colour Blind'' || Little Lilly || [[Short film]] |- |''Little Lilly in Chapter 2: Fish'' || Little Lilly || Short film |- | 2008 || ''Little Lilly in Chapter 3: U Turn'' || Little Lilly || Short film |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Год !! ТБ Шоу !! Роля !! Заўвага |- | 1998 || ''[[The Cater Street Hangman]]'' || Lily || TV film |- | 1999 || ''[[Miami 7]]'' || Hannah Spearritt (herself)|| S Club 7 TV Spin-off series 13 eps |- | 2000 || ''[[L.A. 7]]'' || Hannah Spearritt (herself)|| S Club 7 TV Spin-off series 13 eps |- | 2001 || ''[[Hollywood 7]]'' || Hannah Spearritt (herself)|| S Club 7 TV Spin-off series 13 eps |- | 2002 || ''[[Viva S Club]]'' || Hannah Spearritt (herself)|| S Club 7/[[S Club]] TV Spin-off series 13 eps |- | 2005 || ''[[Blessed (TV series)|Blessed]]'' || Girl Thing member || Ep. 4, Ep. 6 and Ep. 7 |- | 2007-2011 || ''[[Партал юрскага перыяду]] '' || Эбі Мэйтленд || адна з галоўных герояў |- | 2007 || ''[[Marple (TV series)|At Bertram’s Hotel]]'' || Tilly Rice || |- |} === Мюзіклы === {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Год !! Мюзікл!! Роля !! Месца выканання |- | 1994-1995 || ''Pendragon'' || || Various (including New York) |- | 1996 || ''Tin Pan Ali'' || || Various (UK) |- | 1997 || ''[[Bugsy Malone]]'' || Louella || [[West End theatre|West End]] |- | 2005 || ''Snow! The Musical'' || Jilly || [[West End theatre|West End]] |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{imdb name|id=0817339|name=Ханна Спірыт}} * {{twitter|H_Spearritt}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Спірыт Ханна}} [[Катэгорыя:Актрысы тэатра Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Аўтары песень]] mmpbl5hvr9ka2o7bwsxjg8719fgy2nv 0 102289 5148833 4755016 2026-05-30T17:10:33Z JerzyKundrat 174 5148833 wikitext text/x-wiki {{Малая планета | name=2 Палада&nbsp;'''[[Выява:Pallas symbol (bold).svg|24px|⚴]] | discoverer=[[Гейнрых Вільгельм Матэус Олберс|Генрых Ольберс]] | discovery_date={{nobr|[[28 сакавіка]] [[1802]]}} | designations= | category=Галоўнае кольца | epoch=[[30 лістапада]] [[2008]]<ref name="NASAJPL">{{cite web|title=JPL Small-Body Database Browser: 2 Pallas.|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=2|accessdate=11.10.2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110905081249/http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=2|archivedate=5 верасня 2011|url-status=dead}}</ref> | semimajor=2,773 | eccentricity=0,231 | inclination=34,838 [[градус, геаметрыя|°]] | asc_node=173,132 ° | arg_peri=310,257 ° | mean_anomaly=327,974 ° | dimensions=532 [[Кіламетр|км]]<br />{{nobr|(582×556×500) км<ref name="dim1">{{cite web|title=Hubble takes a look at Pallas: Shape, size, and surface. 2008.|url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2008/pdf/2502.pdf|accessdate=11.10.2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081004004057/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2008/pdf/2502.pdf|archivedate=4 кастрычніка 2008|url-status=dead}}</ref>}} | mass=2,06{{e|20}} [[кілаграм|даг]]<ref name="mass1">{{cite web|title=Estimations of masses of the largest asteroids and the main asteroid belt from ranging to planets, Mars orbiters and landers. 2004.|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004cosp...35.2014P|accessdate=11.10.2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170214225623/http://adsabs.harvard.edu/abs/2004cosp...35.2014P|archivedate=14 лютага 2017|url-status=dead}}</ref> | density=2,7 [[грам|г]]/[[кубічны сантыметр|см³]]<ref name="dens1">{{cite web|title=Size, Shape and Surface of Pallas from Hubble Space Telescope. 37th COSPAR Scientific Assembly. 2008.|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008cosp...37.2774S|accessdate=11.10.2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170531093536/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008cosp...37.2774S|archivedate=31 мая 2017|url-status=dead}}</ref> | gravity=0,194 м/с² | escape_velocity=321,58 м/с | rotation=7.81 [[гадзіна|гадз]] | spectral_class=B | abs_mag=4,13 | albedo=0,1587 | temperature=164 }} '''2 Палада''' ('''Pallas''') — другі адкрыты [[астэроід]]. Быў адкрыты [[28 сакавіка]] [[1802]] г. [[Генрых Вільгельм Матэус Ольберс|Генрыхам Вільгельмам Ольберсам]] і названы ў гонар [[Палада|Палады]] — дочкі [[Трытон (бог)|Трытона]] і сяброўкі [[Афіна|Афіны Палады]] з [[старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]] (хоць у грэкаў гэта магло быць і мужчынскім іменем, і [[эпітэт]]ам самой Афіны, але лічыцца, што першыя астэроіды атрымлівалі толькі жаночыя імёны). Адносіцца да [[Галоўны пояс астэроідаў|галоўнага пояса астэроідаў]] і мае арбітальныя параметры: * вялікая паўвось [[Арбіта|арбіты]] 2,772 [[Астранамічная адзінка|а.а.]]; * [[перыгелій]] 2,135 а.а., афелій 3,410 а.а.; * нахіл 34,852° * эксцэнтрысітэт 0,230; * перыяд звароту 4,62 гады. Мае альбеда 0,159, што дае на адлегласці ў 1 а.а. свяцільнасць у 4,13 [[Зорная велічыня|зорнай велічыні]] і адносіцца да спектральнага класа B. Адно абарачэнне вакол сваёй восі астэроід здзяйсняе за 0,32555 дня (~7,8 гадзін). Палада з’яўляецца другім па памерах целам галоўнага пояса астэроідаў — 570×525×500 км (крыху пераўзыходзячы [[(4) Веста|Весту]]). Паколькі ў жніўні 2006 г. [[Карлікавая планета Цэрэра|Цэрэра]] была пераведзена ў статус [[карлікавая планета|карлікавай планеты]], у сапраўдны момант Палада з’яўляецца найбольшым астэроідам. == Гл. таксама == * [[Спіс астэроідаў]] ([[Спіс астэроідаў (1—100)|1—100]]) * [[Галоўны пояс астэроідаў]] == Зноскі == {{refs}} == Спасылкі == {{Commons|(2) Pallas|выгляд=міні}} * [http://neo.jpl.nasa.gov/cgi-bin/db?sstr=2 Арбіта астэроіда ў сонечнай сістэме (Near-Earth Object Program).]{{ref-en}} {{MinorPlanets Navigator|карлікавая планета Цэрэра|(3) Юнона}} {{Сонечная сістэма}} {{DEFAULTSORT:Палада}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1802 годзе]] [[Катэгорыя:Астэроіды класа B]] [[Катэгорыя:Сямейства Палады]] [[Катэгорыя:Астэроіды дыяметрам звыш 400 км]] hiytba5taiyzcubbui76nhp8snam2sl 0 103423 5149022 4674971 2026-05-30T22:17:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149022 wikitext text/x-wiki {{Газета}} '''«Голас беларуса»''' — штотыднёвая сялянска-работніцкая газета, орган беларускай нацыянальнай меншасці ў [[Латвія|Латвіі]], арганізаванай у [[1921]] г. у [[Бацькаўшчына (Рыга)|таварыства «Бацькаўшчына»]]. Выдавалася ў [[1925]]—[[1930]] гг. у [[Рыга|Рызе]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Рэдактар-выдавец [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|К. Езавітаў]]<ref name=":0">{{Крыніцы/ЭГБ|3|«Голас беларуса»|Панізнік, С., Сакалоўскі, У.|55—56}}</ref>. Ставіла мэту абуджаць нацыянальную свядомасць беларусаў у Латвіі, гуртаваць іх на сацыяльна-эканамічным і нацыянальным грунце, абараняць інтарэсы беларускага сялянства, работнікаў і інтэлігенцыі, развіваць культурную і нацыянальную самабытнасць. Пісала пра дзейнасць суполак, таварыстваў, інфармавала пра стан асветы, школьнай справы, жыццё беларусаў у [[Літва|Літве]], [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], [[Сібір]]ы, [[БССР|Савецкай Беларусі]]<ref name=":0" />. На старонках газеты змешчаны матэрыялы пра стварэнне Беларускага нацыянальнага камітэта ў Латвіі, арышты беларускіх грамадскіх дзеячаў і дэпутатаў сейма ў Польшчы, справаздача Езавітава пра [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічную канферэнцыю па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] (Менск, 1926), інфармацыя пра кніжныя навінкі ў Мінску, вершы [[В. Вальтар]]а, П.Сокала і інш., пераклады на беларускую мову твораў [[Райніс|Я. Райніса]]. Перадрукоўвала матэрыялы з газеты [[Советская Белоруссия|«Савецкая Беларусь»]], «Беларуская вёска» і інш<ref name=":0" />. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|«Голас беларуса»|Панізнік, С., Сакалоўскі, У.|55—56}} [[Катэгорыя:Газеты Латвіі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:1925 год у Рызе]] ezx5a31m855wke70clpdx1tyspgisii 5149024 5149022 2026-05-30T22:20:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149024 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Голас беларуса |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = |шырыня = 250px |спецыялізацыя = грамадска-палітычная, навуковая і літаратурная газета |перыядычнасць = штотыднёвік |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |галоўны рэдактар = [[Кастусь Езавітаў]] |заснавальнікі = Таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» (пазней [[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]]) |выдавец = |краіна = {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвія}} |заснаванне = [[1925]] |спыненне выдання = [[1930]] |тыраж = |ISSN = |eISSN = |вэб-сайт = }} '''«Го́лас белару́са»''' — штотыднёвая сялянска-работніцкая газета, грамадска-палітычны, навуковы і літаратурны орган беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. Выдавалася ў [[1925]]—[[1930]] гадах у [[Рыга|Рызе]] на [[беларуская мова|беларускай мове]]. Рэдактарам-выдаўцом з'яўляўся вядомы беларускі палітычны і грамадскі дзеяч [[Кастусь Езавітаў]]<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|3|артыкул=«Голас беларуса»|аўтар=Панізнік С., Сакалоўскі У.|с=55—56}}</ref>. З’яўлялася першай беларускамоўнай газетай у латвійскай дзяржаве і адыграла значную ролю ў кансалідацыі мясцовай дыяспары{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=141}}. == Гісторыя і фінансаванне == Газета была арганізавана ў 1921 годзе ў культурна-асветным таварыстве «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]», аднак яе рэгулярнае выданне пачалося толькі ў 1925 годзе, непасрэдна напярэдадні парламенцкіх выбараў у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] II склікання<ref name="ЭГБ" />{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=141}}. Галоўнай праблемай рэдакцыі быў хранічны недахоп грашовых сродкаў. Для падтрымкі выдання Кастусь Езавітаў актыўна шукаў фінансаванне за мяжой. Грашовую дапамогу газеце аказвалі эмігранты з [[ЗША]] (у прыватнасці, чыкагскія беларусы [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэп Варонка]] і [[Янка Чарапук]]){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=150}}. Акрамя таго, «Голас беларуса» ўскосна атрымліваў фінансавую падтрымку з боку [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Беларусі]]. Улады ў [[Мінск]]у бачылі ў Езавітаве ўплывовага лідара і спадзяваліся выкарыстаць яго выданне ў супрацьстаянні з больш «кансерватыўнымі» беларускімі дзеячамі Латвіі (такімі як [[Уладзімір Пігулеўскі]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Мікалай Дзямідаў]]). Савецкія грошы перадаваліся праз лінію дыпламатычнага прадстаўніцтва [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у Рызе{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=158—159}}. == Палітычная дзейнасць == Выданне ставіла за мэту абараняць інтарэсы беларускага сялянства, работнікаў і інтэлігенцыі<ref name="ЭГБ" />. «Голас беларуса» быў галоўным палітычным рупарам [[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]]. На старонках газеты актыўна вялася перадвыбарчая агітацыя сярод беларускага насельніцтва [[Латгалія|Латгаліі]] і [[Земгале|Земгаліі]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=147}}. У 1925 годзе выданне апублікавала праграму і заклікі галасаваць за аб'яднаны беларускі спіс (№ 30 у Латгаліі і № 19 у Земгаліі){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=147—148}}. Газета выкарыстоўвала даволі радыкальную рыторыку левага ўхілу. У артыкулах рэгулярна звярталася ўвага на гаротнае эканамічнае становішча сялян і рабочых, рост беспрацоўя, празмерны бюракратызм улады. Асобна асвятляўся ўціск нацыянальных меншасцей: закрыццё школ, дыскрымінацыя ў дзяржаўных установах і палітыка штучнай [[латышызацыя|латышызацыі]]. Газета пераконвала сваіх чытачоў, што краінай кіруе буржуазія, якая не разумее патрэб працоўных, і заклікала не аддаваць свае галасы за прадстаўнікоў польскіх, рускіх ці латышскіх правых партый{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=148}}. == Культурна-асветніцкая і навуковая праца == Акрамя палітыкі, «Голас беларуса» адыграў вялікую ролю ў развіцці літаратурнага і навуковага жыцця дыяспары. Выданне ставіла на мэце абуджаць нацыянальную свядомасць беларусаў у Латвіі і развіваць іх культурную самабытнасць. На старонках змяшчаліся матэрыялы пра стварэнне Беларускага нацыянальнага камітэта ў Латвіі, арышты беларускіх грамадскіх дзеячаў і дэпутатаў сейма ў Польшчы, а таксама інфармацыя пра стан асветы і жыццё беларусаў у [[Літва|Літве]], [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], [[Сібір]]ы і Савецкай Беларусі. Рэгулярна перадрукоўваліся матэрыялы з савецкіх газет «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]» і «Беларуская вёска». Сярод важных публікацый была справаздача К. Езавітава пра [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічную канферэнцыю па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] (Мінск, 1926)<ref name="ЭГБ" />. Газета стала першай пляцоўкай для многіх маладых беларускіх паэтаў і пісьменнікаў з Латгаліі. 10 ліпеня 1925 года ў чацвёртым нумары газеты быў апублікаваны патрыятычны верш маладой паэтэсы [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянціны Казлоўскай]] (пад псеўданімам ''Лясная Кветка''), прысвечаны [[Янка Купала|Янку Купалу]]{{sfn|Панізнік|2017|с=47}}. 19 студзеня 1927 года на старонках газеты адбыўся літаратурны дэбют іншай вядомай паэтэсы — [[Вера Сцяпанаўна Вайцюлевіч|Веры Вайцюлевіч]] (вядомай пад псеўданімам ''Вера Гаротная''). Таксама друкаваліся вершы [[Віктар Вальтар|Віктара Вальтара]], [[Пятро Масальскі|Пятра Сакола]] і пераклады на беларускую мову твораў латышскага паэта [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]]<ref name="ЭГБ" />{{sfn|Панізнік|2017|с=40}}. У газеце рэгулярна з'яўляліся матэрыялы па гісторыі, мовазнаўстве і краязнаўстве. У прыватнасці, друкаваліся артыкулы гісторыка [[Баляслаў Рычардавіч Брэжга|Баляслава Брэжгі]] (напрыклад, «Карта Полацкага ваяводства 1579—1588 гг.» у 1926 годзе). У 1926 годзе рэдакцыя выдала заклік да інтэлігенцыі збіраць узоры беларускай вуснай народнай творчасці. У выніку на старонках «Голаса беларуса» пачалі друкавацца ўнікальныя этнаграфічныя матэрыялы (казкі, песні, прыказкі), запісаныя настаўнікамі і навучэнцамі беларускіх школ у розных кутках Латгаліі. Гэтая ініцыятыва пазней легла ў аснову стварэння [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ){{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=53—54}}. Газета таксама актыўна асвятляла навіны школьнага і тэатральнага жыцця, публікавала хроніку дзейнасці [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай беларускай гімназіі]] і паведамляла пра тэатральныя пастаноўкі ў Рызе і правінцыі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=24}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|артыкул=«Голас беларуса»|аўтар=Панізнік С., Сакалоўскі У.|с=55—56}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Выданні беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Латвіі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:1925 год у Рызе]] b783h7aodktcj9u5jynhc62b6d9fcs1 5149026 5149024 2026-05-30T22:23:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя і фінансаванне */ 5149026 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Голас беларуса |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = |шырыня = 250px |спецыялізацыя = грамадска-палітычная, навуковая і літаратурная газета |перыядычнасць = штотыднёвік |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |галоўны рэдактар = [[Кастусь Езавітаў]] |заснавальнікі = Таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» (пазней [[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]]) |выдавец = |краіна = {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвія}} |заснаванне = [[1925]] |спыненне выдання = [[1930]] |тыраж = |ISSN = |eISSN = |вэб-сайт = }} '''«Го́лас белару́са»''' — штотыднёвая сялянска-работніцкая газета, грамадска-палітычны, навуковы і літаратурны орган беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. Выдавалася ў [[1925]]—[[1930]] гадах у [[Рыга|Рызе]] на [[беларуская мова|беларускай мове]]. Рэдактарам-выдаўцом з'яўляўся вядомы беларускі палітычны і грамадскі дзеяч [[Кастусь Езавітаў]]<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|3|артыкул=«Голас беларуса»|аўтар=Панізнік С., Сакалоўскі У.|с=55—56}}</ref>. З’яўлялася першай беларускамоўнай газетай у латвійскай дзяржаве і адыграла значную ролю ў кансалідацыі мясцовай дыяспары{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=141}}. == Гісторыя і фінансаванне == Газета была арганізавана ў 1921 годзе ў культурна-асветным таварыстве «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]», аднак яе рэгулярнае выданне пачалося толькі ў 1925 годзе, непасрэдна напярэдадні парламенцкіх выбараў у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] II склікання<ref name="ЭГБ" />{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=141}}. Галоўнай праблемай рэдакцыі быў хранічны недахоп грашовых сродкаў. Для падтрымкі выдання Кастусь Езавітаў актыўна шукаў фінансаванне за мяжой. Грашовую дапамогу газеце аказвалі эмігранты з [[ЗША]], у прыватнасці, чыкагскія беларусы [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэп Варонка]] і [[Янка Чарапук]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=150}}. Акрамя таго, «Голас беларуса» ўскосна атрымліваў фінансавую падтрымку з боку [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Беларусі]]. Улады ў [[Мінск]]у бачылі ў Езавітаве ўплывовага лідара і спадзяваліся выкарыстаць яго выданне ў супрацьстаянні з больш «кансерватыўнымі» беларускімі дзеячамі Латвіі, такімі як [[Уладзімір Пігулеўскі]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Мікалай Дзямідаў]]. Савецкія грошы перадаваліся праз лінію дыпламатычнага прадстаўніцтва [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у Рызе{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=158—159}}. == Палітычная дзейнасць == Выданне ставіла за мэту абараняць інтарэсы беларускага сялянства, работнікаў і інтэлігенцыі<ref name="ЭГБ" />. «Голас беларуса» быў галоўным палітычным рупарам [[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]]. На старонках газеты актыўна вялася перадвыбарчая агітацыя сярод беларускага насельніцтва [[Латгалія|Латгаліі]] і [[Земгале|Земгаліі]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=147}}. У 1925 годзе выданне апублікавала праграму і заклікі галасаваць за аб'яднаны беларускі спіс (№ 30 у Латгаліі і № 19 у Земгаліі){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=147—148}}. Газета выкарыстоўвала даволі радыкальную рыторыку левага ўхілу. У артыкулах рэгулярна звярталася ўвага на гаротнае эканамічнае становішча сялян і рабочых, рост беспрацоўя, празмерны бюракратызм улады. Асобна асвятляўся ўціск нацыянальных меншасцей: закрыццё школ, дыскрымінацыя ў дзяржаўных установах і палітыка штучнай [[латышызацыя|латышызацыі]]. Газета пераконвала сваіх чытачоў, што краінай кіруе буржуазія, якая не разумее патрэб працоўных, і заклікала не аддаваць свае галасы за прадстаўнікоў польскіх, рускіх ці латышскіх правых партый{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=148}}. == Культурна-асветніцкая і навуковая праца == Акрамя палітыкі, «Голас беларуса» адыграў вялікую ролю ў развіцці літаратурнага і навуковага жыцця дыяспары. Выданне ставіла на мэце абуджаць нацыянальную свядомасць беларусаў у Латвіі і развіваць іх культурную самабытнасць. На старонках змяшчаліся матэрыялы пра стварэнне Беларускага нацыянальнага камітэта ў Латвіі, арышты беларускіх грамадскіх дзеячаў і дэпутатаў сейма ў Польшчы, а таксама інфармацыя пра стан асветы і жыццё беларусаў у [[Літва|Літве]], [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], [[Сібір]]ы і Савецкай Беларусі. Рэгулярна перадрукоўваліся матэрыялы з савецкіх газет «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]» і «[[Беларуская вёска, 1928|Беларуская вёска]]». Сярод важных публікацый была справаздача К. Езавітава пра [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічную канферэнцыю па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] (Мінск, 1926)<ref name="ЭГБ" />. Газета стала першай пляцоўкай для многіх маладых беларускіх паэтаў і пісьменнікаў з Латгаліі. 10 ліпеня 1925 года ў чацвёртым нумары газеты быў апублікаваны патрыятычны верш маладой паэтэсы [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянціны Казлоўскай]] (пад псеўданімам ''Лясная Кветка''), прысвечаны [[Янка Купала|Янку Купалу]]{{sfn|Панізнік|2017|с=47}}. 19 студзеня 1927 года на старонках газеты адбыўся літаратурны дэбют іншай вядомай паэтэсы — [[Вера Сцяпанаўна Вайцюлевіч|Веры Вайцюлевіч]] (вядомай пад псеўданімам ''Вера Гаротная''). Таксама друкаваліся вершы [[Віктар Вальтар|Віктара Вальтара]], [[Пятро Масальскі|Пятра Сакола]] і пераклады на беларускую мову твораў латышскага паэта [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]]<ref name="ЭГБ" />{{sfn|Панізнік|2017|с=40}}. У газеце рэгулярна з'яўляліся матэрыялы па гісторыі, мовазнаўстве і краязнаўстве. У прыватнасці, друкаваліся артыкулы гісторыка [[Баляслаў Рычардавіч Брэжга|Баляслава Брэжгі]] (напрыклад, «Карта Полацкага ваяводства 1579—1588 гг.» у 1926 годзе). У 1926 годзе рэдакцыя выдала заклік да інтэлігенцыі збіраць узоры беларускай вуснай народнай творчасці. У выніку на старонках «Голаса беларуса» пачалі друкавацца ўнікальныя этнаграфічныя матэрыялы (казкі, песні, прыказкі), запісаныя настаўнікамі і навучэнцамі беларускіх школ у розных кутках Латгаліі. Гэтая ініцыятыва пазней легла ў аснову стварэння [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ){{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=53—54}}. Газета таксама актыўна асвятляла навіны школьнага і тэатральнага жыцця, публікавала хроніку дзейнасці [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай беларускай гімназіі]] і паведамляла пра тэатральныя пастаноўкі ў Рызе і правінцыі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=24}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|артыкул=«Голас беларуса»|аўтар=Панізнік С., Сакалоўскі У.|с=55—56}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Латвіі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:1925 год у Рызе]] btgg7mhtckcjsoij29l77r3mxytfb7q 5149027 5149026 2026-05-30T22:24:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149027 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Голас беларуса (значэнні)}} {{Газета |назва = Голас беларуса |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = |шырыня = 250px |спецыялізацыя = грамадска-палітычная, навуковая і літаратурная газета |перыядычнасць = штотыднёвік |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |галоўны рэдактар = [[Кастусь Езавітаў]] |заснавальнікі = Таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» (пазней [[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]]) |выдавец = |краіна = {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвія}} |заснаванне = [[1925]] |спыненне выдання = [[1930]] |тыраж = |ISSN = |eISSN = |вэб-сайт = }} '''«Го́лас белару́са»''' — штотыднёвая сялянска-работніцкая газета, грамадска-палітычны, навуковы і літаратурны орган беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. Выдавалася ў [[1925]]—[[1930]] гадах у [[Рыга|Рызе]] на [[беларуская мова|беларускай мове]]. Рэдактарам-выдаўцом з'яўляўся вядомы беларускі палітычны і грамадскі дзеяч [[Кастусь Езавітаў]]<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|3|артыкул=«Голас беларуса»|аўтар=Панізнік С., Сакалоўскі У.|с=55—56}}</ref>. З’яўлялася першай беларускамоўнай газетай у латвійскай дзяржаве і адыграла значную ролю ў кансалідацыі мясцовай дыяспары{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=141}}. == Гісторыя і фінансаванне == Газета была арганізавана ў 1921 годзе ў культурна-асветным таварыстве «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]», аднак яе рэгулярнае выданне пачалося толькі ў 1925 годзе, непасрэдна напярэдадні парламенцкіх выбараў у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] II склікання<ref name="ЭГБ" />{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=141}}. Галоўнай праблемай рэдакцыі быў хранічны недахоп грашовых сродкаў. Для падтрымкі выдання Кастусь Езавітаў актыўна шукаў фінансаванне за мяжой. Грашовую дапамогу газеце аказвалі эмігранты з [[ЗША]], у прыватнасці, чыкагскія беларусы [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэп Варонка]] і [[Янка Чарапук]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=150}}. Акрамя таго, «Голас беларуса» ўскосна атрымліваў фінансавую падтрымку з боку [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Беларусі]]. Улады ў [[Мінск]]у бачылі ў Езавітаве ўплывовага лідара і спадзяваліся выкарыстаць яго выданне ў супрацьстаянні з больш «кансерватыўнымі» беларускімі дзеячамі Латвіі, такімі як [[Уладзімір Пігулеўскі]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Мікалай Дзямідаў]]. Савецкія грошы перадаваліся праз лінію дыпламатычнага прадстаўніцтва [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у Рызе{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=158—159}}. == Палітычная дзейнасць == Выданне ставіла за мэту абараняць інтарэсы беларускага сялянства, работнікаў і інтэлігенцыі<ref name="ЭГБ" />. «Голас беларуса» быў галоўным палітычным рупарам [[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]]. На старонках газеты актыўна вялася перадвыбарчая агітацыя сярод беларускага насельніцтва [[Латгалія|Латгаліі]] і [[Земгале|Земгаліі]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=147}}. У 1925 годзе выданне апублікавала праграму і заклікі галасаваць за аб'яднаны беларускі спіс (№ 30 у Латгаліі і № 19 у Земгаліі){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=147—148}}. Газета выкарыстоўвала даволі радыкальную рыторыку левага ўхілу. У артыкулах рэгулярна звярталася ўвага на гаротнае эканамічнае становішча сялян і рабочых, рост беспрацоўя, празмерны бюракратызм улады. Асобна асвятляўся ўціск нацыянальных меншасцей: закрыццё школ, дыскрымінацыя ў дзяржаўных установах і палітыка штучнай [[латышызацыя|латышызацыі]]. Газета пераконвала сваіх чытачоў, што краінай кіруе буржуазія, якая не разумее патрэб працоўных, і заклікала не аддаваць свае галасы за прадстаўнікоў польскіх, рускіх ці латышскіх правых партый{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=148}}. == Культурна-асветніцкая і навуковая праца == Акрамя палітыкі, «Голас беларуса» адыграў вялікую ролю ў развіцці літаратурнага і навуковага жыцця дыяспары. Выданне ставіла на мэце абуджаць нацыянальную свядомасць беларусаў у Латвіі і развіваць іх культурную самабытнасць. На старонках змяшчаліся матэрыялы пра стварэнне Беларускага нацыянальнага камітэта ў Латвіі, арышты беларускіх грамадскіх дзеячаў і дэпутатаў сейма ў Польшчы, а таксама інфармацыя пра стан асветы і жыццё беларусаў у [[Літва|Літве]], [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], [[Сібір]]ы і Савецкай Беларусі. Рэгулярна перадрукоўваліся матэрыялы з савецкіх газет «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]» і «[[Беларуская вёска, 1928|Беларуская вёска]]». Сярод важных публікацый была справаздача К. Езавітава пра [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічную канферэнцыю па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] (Мінск, 1926)<ref name="ЭГБ" />. Газета стала першай пляцоўкай для многіх маладых беларускіх паэтаў і пісьменнікаў з Латгаліі. 10 ліпеня 1925 года ў чацвёртым нумары газеты быў апублікаваны патрыятычны верш маладой паэтэсы [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянціны Казлоўскай]] (пад псеўданімам ''Лясная Кветка''), прысвечаны [[Янка Купала|Янку Купалу]]{{sfn|Панізнік|2017|с=47}}. 19 студзеня 1927 года на старонках газеты адбыўся літаратурны дэбют іншай вядомай паэтэсы — [[Вера Сцяпанаўна Вайцюлевіч|Веры Вайцюлевіч]] (вядомай пад псеўданімам ''Вера Гаротная''). Таксама друкаваліся вершы [[Віктар Вальтар|Віктара Вальтара]], [[Пятро Масальскі|Пятра Сакола]] і пераклады на беларускую мову твораў латышскага паэта [[Яніс Райніс|Яніса Райніса]]<ref name="ЭГБ" />{{sfn|Панізнік|2017|с=40}}. У газеце рэгулярна з'яўляліся матэрыялы па гісторыі, мовазнаўстве і краязнаўстве. У прыватнасці, друкаваліся артыкулы гісторыка [[Баляслаў Рычардавіч Брэжга|Баляслава Брэжгі]] (напрыклад, «Карта Полацкага ваяводства 1579—1588 гг.» у 1926 годзе). У 1926 годзе рэдакцыя выдала заклік да інтэлігенцыі збіраць узоры беларускай вуснай народнай творчасці. У выніку на старонках «Голаса беларуса» пачалі друкавацца ўнікальныя этнаграфічныя матэрыялы (казкі, песні, прыказкі), запісаныя настаўнікамі і навучэнцамі беларускіх школ у розных кутках Латгаліі. Гэтая ініцыятыва пазней легла ў аснову стварэння [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ){{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=53—54}}. Газета таксама актыўна асвятляла навіны школьнага і тэатральнага жыцця, публікавала хроніку дзейнасці [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай беларускай гімназіі]] і паведамляла пра тэатральныя пастаноўкі ў Рызе і правінцыі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=24}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|артыкул=«Голас беларуса»|аўтар=Панізнік С., Сакалоўскі У.|с=55—56}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Латвіі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:1925 год у Рызе]] 71g2r18dw3pfz8bz50c858k2hqibk4a 0 107917 5149195 5048939 2026-05-31T10:32:40Z DenisBorum 139498 5149195 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = 滿洲國 <br /> <small>''Маньчжоу-го / Mǎnzhōuguó''</small> <br /> Дзяржава Маньчжурыя <br /> <small>(1932–1934)</small> <br /> 大滿洲帝國 <br /> <small>''Даманьчжоу-дзіго / Dà Mǎnzhōu Dìguó''</small> <br /> Вялікая Маньчжурская Імперыя <br /> <small>(1934–1945)</small> |сцяг = Flag of Manchukuo.svg |апісанне_сцяга = [[Сцяг Маньчжоу-го]] |герб = Emblem of the Emperor of Manchukuo.svg |апісанне_герба = [[Герб Маньчжоу-го]] |карта = Manchukuo in the Greater East Asia Co-Prosperity Sphere (orthographic projection).svg |апісанне = Маньчжоу-го выдзелена чырвоным. Японская імперыя - ружовым. |p1 = Кітайская Рэспубліка |flag_p1 = Flag of the Republic of China.svg |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = [[1 сакавіка]] [[1932]] |ліквідавана = [[19 жніўня]] [[1945]] |s1 = Кітайская Рэспубліка |flag_s1 = Flag of the Republic of China.svg |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца = [[Сіньцзін]] |гарады = [[Сіньцзін]], [[Фэньцянь]], [[Маньчжоўлі]], [[Харбін]], [[Чэндэ]] |мова = [[Кітайская мова]]{{няма АК|7|10|2010}} |валюта = [[Юань Маньчжоу-го]] |плошча = 984,195 км² |насельніцтва = [[кітайцы]], [[японцы]], [[карэйцы]], [[маньчжуры]], [[рускія]] |форма праўлення = Імперыя |дынастыя = [[Айсін Гёра]] |тытул_кіраўнікоў = Вярхоўны кіраўнік |кіраўнік1 = [[Пу І]] |год_кіраўніка1 = 1932—1934 |тытул_кіраўнікоў2 = Імператар |кіраўнік2 = [[Пу І]] |год_кіраўніка2 = 1934—1945 |тытул_кіраўнікоў3 = Прэм’ер-міністр |кіраўнік3 = [[Чжэн Сяасюй]] |год_кіраўніка3 = 1932—1935 |кіраўнік4 = [[Чжан Цзінхуэй]] |год_кіраўніка4 = 1935—1945 |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = 1932 |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = 1945 |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = |гімн=Дзяржаўны гімн Маньчжоу-го<br />(1933—1942)<div class="center" style="margin-top:0.4em;">[[File:Manchukuo National Anthem 1933-1942 Chinese Korean.ogg]]</div><br />(1942—1945)<div class="center" style="margin-top:0.4em;">[[File:Manchukuo National Anthem 1942.ogg]]</div> }} '''Маньчжоу-го''' — [[Марыянетачная дзяржава|марыянеткавая дзяржава]], залежная ад [[Японская імперыя|Японскай імперыі]], якая існавала на тэрыторыі [[Маньчжурыя|Паўночна-Усходняга Кітая]] ў 1932–1945 гг. Першапачаткова была рэспублікай '''Маньчжурская дзяржава''', а з 1934 года стала [[Канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіяй]] '''Вялікая Маньчжурская імперыя'''. Маньчжоу-го з’явілася ў выніку [[Мукдэнскі інцыдэнт|Мукдэнскага інцыдэнту]], калі японская [[Квантунская армія]] ўзяла штурмам крэпасць [[Мукдэн]] і захапіла рэгіён, устанавіўшы сваю ваенную адміністрацыю. Праз год афіцыйным кіраўніком дзяржавы (спачатку [[рэгент]]ам) стаў Пу І, апошні [[імператар]] з [[Дынастыя Цын|дынастыі Цын]]. Маньчжоу-го спыніла існаванне падчас [[Савецкае ўварванне ў Маньчжурыю ў жніўні 1945 года|савецкага ўварвання ў Маньчжурыю ў жніўні 1945 года]]. Чырвоная армія ў канцы вайны з Японіяй перадала тэрыторыю кітайскім камуністам, у 1949 годзе Маньчжурыя ўвайшла ў склад [[КНР]]. Сталіца дзяржавы — [[Чанчунь|Сіньцзін (цяпер — Чанчунь)]]. == Перадумовы == У XVII стагоддзі плямёны [[Маньчжуры|маньчжураў]], захапіўшы Кітай, утварылі [[Імперыя Цын|Імперыю Цын]]. У другой палове XIX стагоддзя Імперыя Цын трапіла ў заняпад, што звязана з яе палітыкай ізаляцыянізму. Паслаблены Кітай стаў аб’ектам інтарэсаў іншых вялікіх дзяржаў, у першую чаргу — [[Японская імперыя|Японскай]] і [[Расійская імперыя|Расійскай]] імперый, якія сталі весці саперніцтва за ўплыў на тэрыторыі Кітая. У 1860 годзе Расія і Імперыя Цын падпісалі Пекінскі трактат, які зацвярджаў мяжу паміж гэтымі дзяржавамі — Маньчжурыя была падзелена па рацэ Амур (тэрыторыя, якую атрымала Расія, у Кітаі называлі Знешняй Маньчжурыяй). Далейшае паслабленне Цынскай дзяржавы прывяло да росту ўплыву Расійскай імперыі ўжо ў самой Маньчжурыі — была пабудавана [[Кітайска-Усходняя чыгунка]], для сувязі з [[Порт-Артур (Расія)|Порт-Артурам]] і [[Уладзівасток]]ам. Яна праходзіла праз адзін з найважнейшых гарадоў Маньчжурыі — Харбін. У далейшым расійскае кіраўніцтва разглядала праект «Жаўтаросія» — па каланізацыі рускімі паўночнай часткі Кітая, асновай якога і паслужыла б тэрыторыя вакол чыгункі. Супрацьстаянне дзвюх дзяржаў за ўплыў у рэгіёне прывяло да [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў]], якую Расія прайграла. Расійскае ўладарства над Маньчжурыяй замянілася на японскае. == Гісторыя == У 1911 годзе адбылася антыманархічная [[Сіньхайская рэвалюцыя]], у выніку якой Цынская імперыя была ліквідавана, а Кітай быў абвешчаны рэспублікай. Шасцігадовы імператар [[Пу І]] перастаў быць афіцыйным кіраўніком дзяржавы, але за ім захавалі тытул і права жыць у [[Забаронены горад|Забароненым горадзе]]. Калі маладому імператару споўнілася 18 гадоў, яго выгналі з Забароненага горада і пазбавілі ўсіх тытулаў. Пу І пасяліўся ў [[Японская канцэсія ў Цяньцзіне|японскай канцэсіі ў Цяньцзіне]]. З гэтага часу Японія будзе мець вялікі ўплыў на выгнанага імператара. Да 1930 года камандаванне [[Квантунская армія|Квантунскай арміі]], якая ахоўвала японскую частку [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]], складае план поўнага захопу Маньчжурыі. У ноч з 18 на 19 верасня 1931 года японскія жаўнеры ўзарвалі ўчастак чыгункі, выдаўшы гэта за правакацыю з боку кітайцаў. Японцы пачалі абстрэл і штурм кітайскіх крэпасцей [[Бэйдаін]] і [[Мукдэн]]. Урад [[Чан Кайшы|Чана Кайшы]] не мог дапамагчы сваім войскам у Маньчжурыі, і ім даводзілася адступаць. У выніку, Маньчжурыя цалкам акупавана японскімі войскамі. [[Файл:Puyi-colorized.jpg|міні|Імператар Пу І ў форме галоўнакамандуючага арміі Маньчжоу-го]] 1 сакавіка 1932 года абвешчана Маньчжурская дзяржава. Каб апраўдаць стварэнне гэтай дзяржавы, японцы запрасілі Пу І стаць яе кіраўніком. У 1934 годзе Пу І абвешчаны імператарам, а Маньчжоу-го атрымала афіцыйную назву Вялікая Маньчжурская імперыя. Праз японскія інвестыцыі ў Маньчжоу-го праведзена індустрыялізацыя, у краіне сталі здабываць прыродныя рэсурсы. У 1939 годзе войскі Маньчжоу-го прымалі ўдзел у баявых сутыкненнях супраць савецка-мангольскіх сіл на [[Халхін-гол (рака)|Халхін-голе]]. У жніўні 1945 года Чырвоная Армія абвясціла вайну Японіі і пачала наступленне на тэрыторыю Маньчжоу-го. 18 жніўня імператар Пу І адрокся ад стальца, дзяржава Маньчжоу-го спыніла існаванне. Пу І спрабаваў збегчы ў Японію, каб здацца амерыканскім войскам, але, калі рыхтаваўся да адлёту, савецкія дэсантнікі захапілі аэрапорт і ўзялі імператара ў палон. == Міжнародны статус == У 1932 годзе [[Ліга Нацый|Ліга нацый]] стварыла спецыяльную камісію пад кіраўніцтвам [[Віктар Бульвер-Літан|Віктара Бульвера-Літана]], якую адправілі ў Маньчжурыю для вызначэння абставін [[Мукдэнскі інцыдэнт|Мукдэнскага інцыдэнту]]. У [[Справаздача Літана|выніковай справаздачы]] камісіі было зафіксавана, што ўсе японскія дзеянні былі спланаванай агрэсіяй, а Маньчжурыя прызнавалася тэрыторыяй [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітая]]. Да таго ж японская заява, што Кітай — дэзарганізаваная дзяржава, не была прызнана. У дакладзе таксама адзначалася, што дзяржава Маньчжоу-го створана па волі Японіі, але без волі народа, які жыве на гэтай тэрыторыі. Японія прызнавалася парушальніцай міжнародных дамоў і [[Статут Лігі нацый|Статута Лігі нацый]]. [[Файл:Foreign recognition of Manchukuo.png|300px|thumb|Краіны, якія прызналі Маньчжоу-го: Аранжавым — Японія, жоўтым — яе хаўруснікі, зялёным — астатнія краіны.]] Маньчжоу-го адразу прызнана [[Японская імперыя|Японіяй]], у далейшым — яе [[Азіяцкая сфера ўзаемнага росквіту|хаўруснікамі]] (у тым ліку [[Праяпонскі ўрад Кітая|праяпонскім урадам Кітая]]). З еўрапейскіх краін яе прызналі [[Трэці рэйх|Германія]] і яе [[Краіны Восі|хаўруснікі]], а таксама [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Акрамя гэтага, Маньчжоу-го прызналі [[Сальвадор]] і [[Дамініканская Рэспубліка]]. == Адміністрацыйны падзел == [[File:Manchuoku regions1937 bel.png|міні|Правінцыі Маньчжоу-го на 1939 год.]] За кароткі час існавання (1932—1945) у Маньчжоу-го часта праводзілі адміністрацыйныя рэформы. Ніжэй — табліца рэгіёнаў, якія існавалі ў розныя гады: {|class="wikitable" |- !colspan="6"|Год |- !1932 !1934 !1937 !1939 !1941 !1943 |- |rowspan="4"|[[Хэйлунцзян|Лунцзян]]<br />龍江省 |Хэйхэ<br />黒河省 |Хэйхэ<br />黒河省 |Хэйхэ<br />黒河省 |Хэйхэ<br />黒河省 |Хэйхэ<br />黒河省 |- |Саньцзян<br />三江省 |Саньцзян<br />三江省 |Саньцзян<br />三江省 |Саньцзян<br />三江省 |Саньцзян<br />三江省 |- |rowspan="2"|Лунцзян<br />龍江省 |rowspan="2"|Лунцзян<br />龍江省 |Лунцзян<br />龍江省 |Лунцзян<br />龍江省 |Лунцзян<br />龍江省 |- |rowspan="2"|[[Бэянь]] <br />北安省 |rowspan="2"|Бэянь<br />北安省 |rowspan="2"|Бэянь<br />北安省 |- |rowspan="6"|[[Гірын|Цзылінь]]<br />吉林省 |rowspan="4"|Біньцзян<br />濱江省 |rowspan="2"|Біньцзян<br />濱江省 |- |Біньцзян<br />濱江省 |Біньцзян<br />濱江省 |Біньцзян<br />濱江省 |- |rowspan="2"|[[Муданьцзян]] <br />牡丹江省 |Муданьцзян<br />牡丹江省 |Муданьцзян<br />牡丹江省 |rowspan="3"|Аб’яднаны<br />Дунмань<br />東満総省 |- |Дунань<br />東安省 |Дунань<br />東安省 |- |[[Цзяньдао]]<br />間島省 |Цзяньдао<br />間島省 |Цзяньдао<br />間島省 |Цзяньдао<br />間島省 |- |Цзылінь<br />吉林省 |Цзылінь<br />吉林省 |Цзылінь<br />吉林省 |Цзылінь<br />吉林省 |Цзылінь<br />吉林省 |- |rowspan="5"|[[Фэнцянь]]<br />奉天省 |rowspan="2"|Аньдун<br />安東省 |rowspan="2"|Аньдун<br />安東省 |[[Даньдун|Аньдун]] <br />安東省 |Аньдун<br />安東省 |Аньдун<br />安東省 |- |[[Тунхуа]]<br />通化省 |Тунхуа<br />通化省 |Тунхуа<br />通化省 |- |rowspan="2"|[[Фэнцянь]]<br />奉天省 |rowspan="2"|Фэнцянь<br />奉天省 |rowspan="2"|Фэнцянь<br />奉天省 |Фэнцянь<br />奉天省 |Фэнцянь<br />奉天省 |- |[[Сыпін]]<br />四平省 |Сыпін<br />四平省 |- |[[Цзыньчжоу]]<br />錦州省 |Цзыньчжоу<br />錦州省 |Цзыньчжоу<br />錦州省 |Цзыньчжоу<br />錦州省 |Цзыньчжоу<br />錦州省 |- |rowspan="4"|[[Сінань]]<br />興安省 |rowspan="4"| Сінань<br />興安省 |rowspan="4"| Сінань<br />興安省 |Паўночны Сінань<br />興安北省 |Паўночны Сінань<br />興安北省 |rowspan="4"|Аб’яднаны<br />Сінань<br />興安総省 |- |Усходні Сінань<br />興安東省 |Усходні Сінань<br />興安東省 |- |Паўднёвы Сінань<br />興安南省 |Паўднёвы Сінань<br />興安南省 |- |Заходні Сінань<br />興安西省 |Заходні Сінань<br />興安西省 |- | - |[[Жэхэ]]<br />熱河省 |Жэхэ<br />熱河省 |Жэхэ<br />熱河省 |Жэхэ<br />熱河省 |Жэхэ<br />熱河省 |- |[[Чанчунь|Сіньцзін]]<br />新京特別市 |Сіньцзін<br />新京特別市 |Сіньцзін<br />新京特別市 |Сіньцзін<br />新京特別市 |Сіньцзін<br />新京特別市 |Сіньцзін<br />新京特別市 |} == Палітыка == Звычайна гісторыкі разглядаюць Маньчжоу-го як марыянетачную дзяржаву Японскай імперыі, абгрунтоўваючы гэта моцнай вайсковай прысутнасцю і строгім кантролем за ўрадам дзяржавы. У кітайскай гістарыяграфіі яе звычайна называюць «Вэй Маньчжоу-го» (Фальшывая Маньчжурская дзяржава). З 1934 года Маньчжоу-го абвяшчалася [[Манархія|манархіяй]]. Імператар кіраваў краінай, абапіраючыся на [[Дзяржаўны Савет]] (кіт. 國務院) — фактычна, урад, у які ўваходзілі міністры, кожны з якіх меў намесніка, пастаўленага Японіяй. Галоўнакамандуючы [[Квантунская армія|Квантунскай арміяй]] таксама быў і паслом Японіі ў дзяржаве. Ён меў права вета на ўсе рашэнні імператара Маньчжоу-го, а таксама ўдзельнічаў у прызначэнні японскіх намеснікаў міністраў у Дзяржаўным савеце. Таксама існаваў Заканадаўчы савет, роля якога зводзілася да фармальнага ўхвалення пастаноў Дзяржсавета. У Маньчжоу-го была адзіная дазволеная палітычная партыя, якая падпарадкоўвалася ўраду — [[Таварыства згоды Маньчжоу-го]] (кіт. 滿洲國協和會, у англамоўных крыніцах ''Concordia Association''). Акрамя яе арганізаваць палітычныя арганізацыі было дазволена толькі некаторым эмігранцкім групам, напрыклад, рускім ([[Расійская фашысцкая партыя]]). == Пошта і паштовыя маркі == Першыя [[Паштовая марка|маркі]] «Паштовай службы Маньчжурскай дзяржавы» выйшлі 28 чэрвеня 1932 года. Яны мелі розны намінал і маглі быць з двума тыпамі малюнкаў — з [[Пагада|пагадай]] у [[Ляаян]]е і з партрэтам імператара Пу І. З 1934 года, у сувязі са зменай назвы дзяржавы, новы выпуск марак выйшаў з надпісам «Паштовая служба Маньчжурскай імперыі». З 1935 года выпускаліся маркі з малюнкам герба Маньчжоу-го. З 1937 года да ліквідацыі дзяржавы ў 1945 годзе выходзілі [[Памятная марка|памятныя маркі]] ў гонар прыняцця новых законаў, гадавіны стварэння Маньчжоу-го, і ў гонар Японіі (напрыклад, да 2600-годдзя японскай дзяржавы ў 1940 годзе). Апошні выпуск паштовых марак Маньчжоу-го адбыўся 2 мая 1945 года, у гонар 10-годдзя імператарскага ўказа «Адна дабрадзейнасць, адно сэрца», выдадзенага ў знак салідарнасці Маньчжоу-го з Японіяй. Пасля ліквідацыі дзяржавы паштовыя службы маньчжурскага рэгіёна працягвалі выкарыстоўваць маркі Маньчжоу-го, якія захаваліся, робячы на іх наддрукоўкі «[[Кітайская рэспубліка]]» на кітайскай мове. == Гл. таксама == * [[Японскае ўварванне ў Маньчжурыю 1931]] * [[Япона-кітайская вайна 1937-1945]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Маньчжоу-го||97}} == Спасылкі == {{commons|Category:Manchukuo}} {{Вялікая ўсходнеазіяцкая сфера ўзаемнага росквіту}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Былыя краіны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Кітая]] [[Катэгорыя:Маньчжурыя]] 6phdqc03ctdhak7sxh7f060stpfxm10 0 113255 5149012 4599999 2026-05-30T21:32:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149012 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Востраў Узнясення |Нацыянальная назва = en/Ascension Island |Карта = Ascension island be.png |Краіна = Вялікабрытанія |Пазіцыйная карта = Атлантычны акіян |Рэгіён = Брытанскія заморскія тэрыторыі |Раён = Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья |UTC = |Акваторыя = Атлантычны акіян |lat_dir =S |lat_deg =7 |lat_min =56 |lat_sec = 33 |lon_dir =W |lon_deg =14 |lon_min =22 |lon_sec =5 |region = |CoordScale = |Плошча = 91 |Плошча заліваў = |Вышыня = 859 |Насельніцтва = 1100 |Год = 2005 |Выява = Ascension Island1.JPG |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Знешні выгляд |Катэгорыя на Вікісховішчы = Ascension Island }} '''Востраў Узнясення''' ({{lang-en|Ascension Island}}) — востраў у [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]], уваходзіць у склад брытанскай заморскай тэрыторыі [[Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья]]. Агульная плошча — 91 кв. км. Насельніцтва — 1100 чал. (2005 г.). == Гісторыя == Лічыцца, што першаадкрывальнікам вострава з’яўляецца партугальскі мараплавец [[Жуан да Нова]], які ўбачыў востраў у [[1501]] г. У [[1503]] г. ён быў паўторна адкрыты іншым партугальцам [[Афонсу дэ Альбукерке]] ў дзень Узнясення Гасподня, адкуль і ўзнікла яго назва. У 1701 г. востраў быў даследаваны [[Вільям Дампір|Вільямам Дампірам]]. Хаця людзі рэдка высаджваліся на беразе, у [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] востраў Узнясення з’яўляўся своеасаблівым месцам сустрэчы для пірацкіх і ваенных караблёў з розных краін. У 1815 г., калі на [[востраў Святой Алены]] быў сасланы [[Напалеон I Банапарт]], брытанскія ўлады палічылі мэтазгодным таксама стварыць ваенную базу на востраве Узнясення. 22 кастрычніка 1815 г. ён быў анексаваны [[Вялікабрытанія]]й. Першапачаткова ў спісах каралеўскіх ваенна-марскіх сіл востраў пазначаўся як каменны карабель «Узнясенне» з класіфікацыяй «ваенны шлюп меншага класу». Востраў выкарыстоўваўся як база для забеспячэння брытанскіх караблёў, што патруліравалі ў [[Гвінейскі заліў|Гвінейскім заліве]]. У [[1836]] г. сюды наведваўся [[Чарльз Роберт Дарвін|Ч. Дарвін]]. У [[1899]] г. праз востраў прайшоў падводны кабель, які злучаў Вялікабрытанію з [[ПАР|Паўднёвай Афрыкай]]. У [[1922]] г. востраў Узнясення быў фармальна далучаны да вострава Святой Алены. Такім чынам, тут усталёўвалася цывільнае кіраўніцтва. Пад час [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] на востраве быў пабудаваны аэрапорт Вайдэвейк, былі размешчаны амерыканскія ваенныя, якія абслугоўвалі бяспечныя пералёты ў [[Афрыка|Афрыку]] і [[Еўропа|Еўропу]]. У сувязі з падзеямі [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] амерыканскія ваенныя ў [[1956]] г. вярнуліся зноў. У [[1982]] г. Вялікабрытанія выкарыстоўвала востраў для вядзення [[Фалклендскі канфлікт|вайны з Аргенцінай]]. [[1 верасня]] [[2009]] г. пачала дзейнічаць новая Канстытуцыя, якая фармальна зраўнавала правы вострава Узнясення з востравам Святой Алены ў складзе брытанскай заморскай тэрыторыі [[Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья]]. == Прырода == [[Файл:Ascension island be.png|thumb|Карта]] === Геаграфія === Востраў Узнясення значна аддалены ад буйных масіваў сушы — 1600 км ад узбярэжжа [[Афрыка|Афрыкі]] і 2250 км ад узбярэжжа [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Утвораны [[вулкан]]ічнай дзейнасцю каля 50 тыс. гадоў таму. Але ў перыяд пасля адкрыцця вывяржэнняў не назіралася. Большае частка паверхні ўяўляе сабой застылыя вулканічныя конусы і [[Лава вулканічная|лававыя струмені]]. Усяго налічваецца 44 малых і вялікіх кратараў. Найвышэйшы пункт — пік гары Грын (859 м). Берагі абрывістыя. На паўночным захадзе ў зал. Кларэнс размешчаны адзіны пляж Лонгбіч. Пастаянных паверхневых вадацёкаў няма. Дзякуючы дажджавым водам узімку ўтвараецца толькі так званы ручай [[Вільям Дампір|Дампіра]]. === Флора === У мінулым востраў Узнясення быў пакрыты аўтахтоннай расліннасцю. Аднак [[партугальцы]] выпусцілі на яго [[Каза свойская|коз]] і іншых жывёлін, якія вынішчылі мясцовую флору. У кан. [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] востраў нагадваў пустыню. Захаваліся толькі нешматлікія папараці, багаткі, кававыя. «Знежывеласць гэтага месца пераўзыходзіць усе жахі [[Вогненная Зямля|Вогненнай Зямлі]] i [[Востраў Рапануі|вострава Вялікадня]]», — пісаў [[Джэймс Кук]]. Пасля пачатку каланізацыі былі ўвезены расліны з іншых краін, у тым ліку [[кактусы]], [[алоэ]], [[Бамбукавыя|бамбук]], [[Востраў Норфалк|норфалкская]] [[хвоя]] і інш. У 2005 г. створаны нацыянальны парк «Грын Маўнт» на Зялёнай гары, дзе інтрадуцыраваныя расліны ствараюць адзіны на востраве лясны масіў. === Фаўна === Даследаванні вучоных паказалі, што востраў Узнясення раней насялялі вымерлыя да нашага часу віды [[Пінгвіны|пінгвінаў]] і [[Буравеснікападобныя|альбатросаў]]. Не вядома, ці звязана іх знікненне са з’яўленнем чалавека. Ужо ў ХІХ ст. з-за здзічэлых катоў знік аўтахтонны від [[драч]]оў. Берагі вострава да сёй пары прыцягваюць мноства [[Марскія чарапахі|зялёных чарапах]], а таксама марскіх птушак, у тым ліку [[Олуша паўночная|олушаў]], [[Крачка малая|крачак]], фаэтонаў (птушак-боцманаў), фрэгатаў і г. д. Да сяр. ХХ ст. мяса чарапах і яйкі птушак, асабліва крачак, складалі асноўную частку ежы пасяленцаў. Добра захаваліся мясцовыя сухапутныя [[крабы]], на якіх у мінулым палявалі з дробнакалібернымі стрэльбамі. Аднак большасць жывёлін была інтрадуцыравана, у тым ліку вераб’і, кенары, цацаркі, яшчаркі, хатнія жывёлы. У розныя часы на востраве жылі здзічэлыя козы, каровы, авечкі, каты, сабакі, але ўжо ў XIX — пач. XX стст. яны былі практычна вынішчаныя. Разам з чалавекам на востраў патрапілі [[прусак]]і, [[мышы]] і [[пацукі]]. Дробныя мышы звычайна насяляюць лававыя палі. [[Чарльз Роберт Дарвін|Ч. Дарвін]] апісаў два віды мясцовых пацукоў — чорных, якія жывуць на ўсёй тэрыторыі вострава, і дробных карычневых, што селяцца каля чалавека. Ён лічыў, што продкамі абодвух відаў былі [[Шэры пацук|еўрапейскія пацукі]], але іх воблік змяніўся з-за прыстасаванасці да розных умоў, якія маюцца на востраве. Не ўсе інтрадуцыраваныя віды прыжыліся аднолькава добра. Так, увезеныя сюды [[грак]]і пакінулі востраў Узнясення пасля першай жа яйкакладкі. <gallery> Image:Ascension Island Comfortless Cove.jpg|Узбярэжжа Image:Johngarthia lagostoma yellow crop.jpg|Сухапутны краб Image:Waxbills Ascension Island.JPG|Эндэмічныя птушкі Image:Pteris adscensionis.jpg|Эндэмічная папараць </gallery> == Эканоміка == Аснова [[эканоміка|эканомікі]] — абслугоўванне [[Камунікацыя|камунікацый]], [[Метэаралогія|метэаралагічнай]] станцыі і ваенных частак [[ЗША]] i [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Пэўны прыбытак дае выпуск [[Паштовая марка|паштовых марак]]. З [[1976]] г. на востраве карыстаюцца [[Фунт Святой Алены|фунтам Святой Алены]]. == Кіраванне == Востраў Узнясення ўваходзіць у склад брытанскай заморскай тэрыторыі [[Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья]] ў якасці адной з яго трох раўнапраўных адміністрацыйных частак. Згодна канстытуцыі, прынятай [[1 верасня]] [[2009]] г., губернатар [[востраў Святой Алены|Святой Алены]] з’яўляецца прадстаўніком [[Вялікабрытанія|брытанскай]] манархіі. На востраве ён прадстаўлены адміністратарам. Заканадаўчая ўлада належыць Савету Узнясення, які існуе з [[2002]] г. і складаецца з 5 усеагульна абраных членаў. Палітычных партый і арганізацый няма. <gallery> Image:Georgetown Ascension1.JPG|Знешні выгляд порта Джорджтаўн Image:HMS Bristol storing at Ascension Island 1982.JPG|Брытанскі ваенны карабель каля вострава ў 1982 г. Image:Government House Ascension Island.jpg|Урадавая рэзідэнцыя ў Джорджтаўне Image:Georgetown Ascension3.JPG|Будынак пошты ў Джорджтаўне </gallery> == Спасылкі == * [http://www.ascension-island.gov.ac Афіцыйны сайт] * [http://www.gutenberg.org/ebooks/15777 Cook J. Captain Cook’s Voyages of Discovery. — Cook, James. A Voyage Towards the South Pole and Round the World: Performed in His Majesty’s Ships the Resolution and Adventure, in the Years 1772, 1773, 1774 and 1775. 1st ed. 2 vols. London, 1777] * [http://www.literature.org/authors/darwin-charles/the-voyage-of-the-beagle/chapter-21.html Charles Darwin, The Voyage of the Beagle, Chapter 21 — Mauritius to England] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120426075920/http://www.literature.org/authors/darwin-charles/the-voyage-of-the-beagle/chapter-21.html |date=26 красавіка 2012 }} * [http://www.les-smith.com/index.html Сучаснае наведванне вострава] [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья]] 1vcj6mthmtvb68n55ruzk7gwt7tyshp 0 114888 5148967 3881828 2026-05-30T19:25:25Z JerzyKundrat 174 5148967 wikitext text/x-wiki {{Зорнае скопішча | Назва = NGC 592 | Абазначэнні = '''NGC 592''' | Тып = Частка галактыкі | Выява = NGC592 - SDSS DR14.jpg | Прамое_узыходжанне = {{RA|01|33|12,0}} | Схіленне = {{Dec|+30|38|47}} | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачная_зорная_велічыня = 13,0 | Бачныя_памеры = 0,7' | z = +0,000500 | Сузор’е = Трыкутнік | Эпоха = [[J2000.0]] | Адкрывальнік = [[Генрых Луі Д'Арэ]] | Дата_адкрыцця = [[2 кастрычніка]] [[1861]] }} '''NGC 592''' — [[вобласць H II|вобласць іанізаванага вадароду]] ў сузор’і [[Трыкутнік (сузор’е)|Трыкутнік]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{Вонкавыя спасылкі NGC|592}} {{Навігатар NGC|NGC 588|NGC 589|NGC 590|NGC 591|NGC 592|NGC 593|NGC 594|NGC 595|NGC 596}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> {{DEFAULTSORT:NGC 0592}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1861 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|0592]] [[Катэгорыя:Трыкутнік (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] g9ttjynobr7iv62bqvv3gu213kihpjs 5148968 5148967 2026-05-30T19:28:30Z JerzyKundrat 174 5148968 wikitext text/x-wiki {{Зорнае скопішча | Назва = NGC 592 | Абазначэнні = '''NGC 592''' | Тып = Частка галактыкі | Выява = NGC592 - SDSS DR14.jpg | Прамое_узыходжанне = {{RA|01|33|12,0}} | Схіленне = {{Dec|+30|38|47}} | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачная_зорная_велічыня = 13,0 | Бачныя_памеры = 0,7' | z = +0,000500 | Сузор’е = Трыкутнік | Эпоха = [[J2000.0]] | Адкрывальнік = [[Генрых Луі Д'Арэ]] | Дата_адкрыцця = [[2 кастрычніка]] [[1861]] }} '''NGC 592''' — [[вобласць H II|вобласць іанізаванага вадароду]], якая належыць да галактыкі Трыкутніка ([[M33 (аб’ект Месье)|M33]] / [[NGC 598]]). Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{Вонкавыя спасылкі NGC|592}} {{Навігатар NGC|NGC 588|NGC 589|NGC 590|NGC 591|NGC 592|NGC 593|NGC 594|NGC 595|NGC 596}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> {{DEFAULTSORT:NGC 0592}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1861 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|0592]] [[Катэгорыя:Трыкутнік (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] 8z414rh76h26x37ndpp56glc2gkd3vj 0 114889 5148944 3881829 2026-05-30T18:58:28Z JerzyKundrat 174 5148944 wikitext text/x-wiki {{Зорнае скопішча | Назва = NGC 588 | Абазначэнні = '''NGC 588''' | Тып = Частка галактыкі | Выява =NGC588 - SDSS DR14.jpg | Прамое_узыходжанне = {{RA|01|32|45,7}} | Схіленне = {{Dec|+30|38|56}} | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачная_зорная_велічыня = 13,5 | Бачныя_памеры = 0,65' | Сузор’е = Трыкутнік | Эпоха = [[J2000.0]] | Адкрывальнік = [[Генрых Луі Д'Арэ]] | Дата_адкрыцця = [[2 кастрычніка]] [[1861]] }} '''NGC 588''' — [[частка галактыкі]] ў сузор’і [[Трыкутнік (сузор’е)|Трыкутнік]], вобласць зоркаўтварэння. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{Вонкавыя спасылкі NGC|588}} {{Навігатар NGC|NGC 584|NGC 585|NGC 586|NGC 587|NGC 588|NGC 589|NGC 590|NGC 591|NGC 592}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> {{DEFAULTSORT:NGC 0588}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1861 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|0588]] [[Катэгорыя:Трыкутнік (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] eppkaf9pxychwmvzm5d5uaetposi2o9 0 114894 5148848 3882685 2026-05-30T17:28:15Z JerzyKundrat 174 5148848 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 978B | Выява = NGC 0978 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата адкрыцця = | Абазначэнні = '''NGC 978B''', '''MCG 5-7-17''', '''KCPG 71B''', '''PGC 9823''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = S0 | Прамое_узыходжанне = {{RA|02|34|48,1}} | Схіленне = {{Dec|+32|50|33}} | z = +0,015097 ± 0,000537 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,5 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 15,5 | Бачныя_памеры = 0,4' × 0,2' | Паверхневая_яркасць = 11,6 | Вуглавое_становішча = 166° | Сузор’е = Трыкутнік | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 978B''' (іншыя абазначэнні — '''MCG 5-7-17''', '''KCPG 71B''', '''PGC 9823''') — [[лінзападобная галактыка|лінзападобная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|S0]]) у сузор’і [[Трыкутнік (сузор’е)|Трыкутнік]]. Гэты аб’ект не ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]] і быў дададзены пазней. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|978B}} {{Навігатар NGC|NGC 975|NGC 976|NGC 977|NGC 978|NGC 978B|NGC 979|NGC 980|NGC 981|NGC 982}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0978]] [[Катэгорыя:Трыкутнік (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Лінзападобныя галактыкі]] jm8wwew8k6q3omexdckzrkhekjcqpc6 0 114902 5148854 3882702 2026-05-30T17:29:59Z JerzyKundrat 174 5148854 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 987 | Выява = NGC 0987 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[12 верасня]] [[1784]] | Абазначэнні = '''NGC 987''', '''UGC 2093''', '''MCG 5-7-21''', '''MK 1180''', '''ZWG 505.23''', '''IRAS02338+3306''', '''PGC 9911''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SB0-a | Прамое_узыходжанне = {{RA|02|36|49,5}} | Схіленне = {{Dec|+33|19|38}} | z = +0,015020 ± 0,000177 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,5 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,4 | Бачныя_памеры = 1,6' × 1,1' | Паверхневая_яркасць = 13,0 | Вуглавое_становішча = 39° | Сузор’е = Трыкутнік | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 987''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 2093''', '''MCG 5-7-21''', '''MK 1180''', '''ZWG 505.23''', '''IRAS02338+3306''', '''PGC 9911''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Трыкутнік (сузор’е)|Трыкутнік]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|987}} {{Навігатар NGC|NGC 984|NGC 985|NGC 986|NGC 986A|NGC 987|NGC 988|NGC 989|NGC 990|NGC 991}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1784 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0987]] [[Катэгорыя:Трыкутнік (сузор’е)]] do59w1mtrfrt4bbj05hnme49w1azh4d 0 114907 5148844 3889012 2026-05-30T17:25:55Z JerzyKundrat 174 5148844 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 974 | Выява = NGC 0974 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Джон Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[22 лістапада]] [[1827]] | Абазначэнні = '''NGC 974''', '''UGC 2049''', '''MCG 5-7-12''', '''ZWG 505.15''', '''NPM1G +32.0104''', '''IRAS02314+3243''', '''PGC 9802''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Sb | Прамое_узыходжанне = {{RA|02|34|25,7}} | Схіленне = {{Dec|+32|57|18}} | z = +0,014947 ± 0,000117 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,8 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,6 | Бачныя_памеры = 1,7' × 1,2' | Паверхневая_яркасць = 13,4 | Вуглавое_становішча = 63° | Сузор’е = Трыкутнік | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 974''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 2049''', '''MCG 5-7-12''', '''ZWG 505.15''', '''NPM1G +32.0104''', '''IRAS02314+3243''', '''PGC 9802''') — [[спіральная галактыка|спіральная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|Sb]]) у сузор’і [[Трыкутнік (сузор’е)|Трыкутнік]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{дапісаць}} == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|974}} {{Навігатар NGC|NGC 970|NGC 971|NGC 972|NGC 973|NGC 974|NGC 975|NGC 976|NGC 977|NGC 978}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1827 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0974]] [[Катэгорыя:Трыкутнік (сузор’е)]] 9srrpytrp778qq18f6syjwfaae5vs1g 0 114908 5148843 3882670 2026-05-30T17:25:33Z JerzyKundrat 174 5148843 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 973 | Выява = NGC 0973 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[30 кастрычніка]] [[1885]] | Абазначэнні = '''NGC 973''', '''UGC 2048''', '''IRAS02313+3217''', '''MCG 5-7-13''', '''FGC 314''', '''ZWG 505.14''', '''KUG 0231+322''', '''PGC 9795''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Sb | Прамое_узыходжанне = {{RA|02|34|20,1}} | Схіленне = {{Dec|+32|30|20}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,8 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,6 | Бачныя_памеры = 3,7' × 0,5' | Паверхневая_яркасць = 13,3 | Вуглавое_становішча = 48° | Сузор’е = Трыкутнік | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 973''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 2048''', '''IRAS02313+3217''', '''MCG 5-7-13''', '''FGC 314''', '''ZWG 505.14''', '''KUG 0231+322''', '''PGC 9795''') — [[спіральная галактыка|спіральная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|Sb]]) у сузор’і [[Трыкутнік (сузор’е)|Трыкутнік]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{дапісаць}} == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|973}} {{Навігатар NGC|NGC 969|NGC 970|NGC 971|NGC 972|NGC 973|NGC 974|NGC 975|NGC 976|NGC 977}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1885 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0973]] [[Катэгорыя:Трыкутнік (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі]] mfygg9e7ok56zr7mh8t1b7hkmeiuk22 0 114909 5148869 3902705 2026-05-30T17:39:17Z JerzyKundrat 174 5148869 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|не артыкул}} {{Зорка | Назва = NGC 971 | Выява = NGC 0971 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Парсанс (лорд Рос)|Уільям Парсанс]] | Дата_адкрыцця = [[14 верасня]] [[1850]] | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = | Прамое_узыходжанне = {{RA|02|34|15,7}} | Схіленне = {{Dec|+32|58|45}} | Шаблон_AstroCoord = так | Шаблон_Eq = не | Прамое_узыходжанне_Eq = {{RA|00|00|00,0|Eq}} | Схіленне_Eq = {{Dec|±00|00|00,0|Eq}} | Вугал_Eq = | Назва_Eq = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = | Сузор’е = Трыкутнік | Прамянёвая_хуткасць = | Уласны_рух_RA = | Уласны_рух_Dec = | Паралакс = | Памылка_паралаксу = | Абсалютная_зорная_велічыня= | Спектральны_клас = | Паказчык_колеру_B-V = | Паказчык_колеру_U-B = | Переменность = | Маса = | Радыус = | Узрост = | Тэмпература = | Свяцільнасць = | Металічнасць = | Вярчэнне = | Уласцівасці = | Іншыя_абазначэнні = '''NGC 971''' | SIMBAD = | ARICNS = | accessdate = | Крыніцы = }} '''NGC 971''' — [[зорка]] ў сузор’і [[Трыкутнік (сузор’е)|Трыкутнік]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|971}} {{Навігатар NGC|NGC 967|NGC 968|NGC 969|NGC 970|NGC 971|NGC 972|NGC 973|NGC 974|NGC 975}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1850 годзе]] [[Катэгорыя:Трыкутнік (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Зоркі «Новага агульнага каталога»|NGC 0971]] ac7frr1xxdipbjo2jmwl2ktsix3y4pj 0 114910 5148873 3902706 2026-05-30T17:41:49Z JerzyKundrat 174 5148873 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 970 | Выява = NGC 0970 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Парсанс (лорд Рос)|Уільям Парсанс]] | Дата_адкрыцця = [[14 верасня]] [[1850]] | Абазначэнні = '''NGC 970''', '''MCG 5-7-9''', '''ZWG 505.11''', '''PGC 9786''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = S | Прамое_узыходжанне = {{RA|02|34|11,7}} | Схіленне = {{Dec|+32|58|35}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,9 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 15,7 | Бачныя_памеры = 0,7' × 0,2' | Паверхневая_яркасць = 12,6 | Вуглавое_становішча = 55° | Сузор’е = Трыкутнік | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 970''' (іншыя абазначэнні — '''MCG 5-7-9''', '''ZWG 505.11''', '''PGC 9786''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Трыкутнік (сузор’е)|Трыкутнік]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|970}} {{Навігатар NGC|NGC 966|NGC 967|NGC 968|NGC 969|NGC 970|NGC 971|NGC 972|NGC 973|NGC 974}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1850 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0970]] [[Катэгорыя:Трыкутнік (сузор’е)]] b8pjbg1ff9tsxjququn4amkiwxexwef 0 114918 5148904 3882546 2026-05-30T17:55:45Z JerzyKundrat 174 5148904 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 890 | Выява = NGC 0890 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[13 верасня]] [[1784]] | Абазначэнні = '''NGC 890''', '''UGC 1823''', '''MCG 5-6-30''', '''ZWG 504.64''', '''PGC 8997''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = E/SB0 | Прамое_узыходжанне = {{RA|02|22|01,0}} | Схіленне = {{Dec|+33|15|59}} | z = +0,013346 ± 0,000110 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 11,3 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 12,3 | Бачныя_памеры = 2,5' × 1,7' | Паверхневая_яркасць = 12,9 | Вуглавое_становішча = 54° | Сузор’е = Трыкутнік | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 890''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 1823''', '''MCG 5-6-30''', '''ZWG 504.64''', '''PGC 8997''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Трыкутнік (сузор’е)|Трыкутнік]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|890}} {{Навігатар NGC|NGC 886|NGC 887|NGC 888|NGC 889|NGC 890|NGC 891|NGC 892|NGC 893|NGC 894}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1784 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0890]] [[Катэгорыя:Трыкутнік (сузор’е)]] svqwf0avf2wxxsdais2q67p7zl4u66t 0 117334 5148863 3882563 2026-05-30T17:33:26Z JerzyKundrat 174 5148863 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 900 | Выява = NGC 0900 SDSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[5 верасня]] [[1864]] | Абазначэнні = '''NGC 900''', '''UGC 1843''', '''MCG 4-6-20''', '''ZWG 483.23''', '''NPM1G +26.0061''', '''PGC 9079''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = S0 | Прамое_узыходжанне = {{RA|02|23|32,1}} | Схіленне = {{Dec|+26|30|43}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,1 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 15,1 | Бачныя_памеры = 1,1' × 0,7' | Паверхневая_яркасць = 13,7 | Вуглавое_становішча = 30° | Сузор’е = Авен | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 900''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 1843''', '''MCG 4-6-20''', '''ZWG 483.23''', '''NPM1G +26.0061''', '''PGC 9079''') — [[лінзападобная галактыка|лінзападобная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|S0]]) у сузор’і [[Авен (сузор’е)|Авен]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|900}} {{Навігатар NGC|NGC 896|NGC 897|NGC 898|NGC 899|NGC 900|NGC 901|NGC 902|NGC 903|NGC 904}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0900]] [[Катэгорыя:Авен (сузор’е)]] 8didqwvgeazym6rcmnnow964a3kxfwu 0 117335 5148864 3882569 2026-05-30T17:33:47Z JerzyKundrat 174 5148864 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 901 | Выява = NGC 0901 SDSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[5 верасня]] [[1864]] | Абазначэнні = '''NGC 901''', '''PGC 212967''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = C | Прамое_узыходжанне = {{RA|02|23|34,0}} | Схіленне = {{Dec|+26|33|24}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,8 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 15,8 | Бачныя_памеры = 0,4' × 0,4' | Паверхневая_яркасць = 12,7 | Вуглавое_становішча = | Сузор’е = Авен | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 901''' (іншае абазначэнне — '''PGC 212967''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Авен (сузор’е)|Авен]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|901}} {{Навігатар NGC|NGC 897|NGC 898|NGC 899|NGC 900|NGC 901|NGC 902|NGC 903|NGC 904|NGC 905}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0901]] [[Катэгорыя:Авен (сузор’е)]] 1pdg3zvs5ys7pgu51hukecyavilbt4b 0 117336 5148866 3882575 2026-05-30T17:34:26Z JerzyKundrat 174 5148866 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 903 | Выява = NGC 0903 SDSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[13 снежня]] [[1884]] | Абазначэнні = '''NGC 903''', '''NPM1G +27.0093''', '''PGC 9097''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = S0 | Прамое_узыходжанне = {{RA|02|24|00,8}} | Схіленне = {{Dec|+27|21|25}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 15,7 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 16,7 | Бачныя_памеры = 0,5' × 0,3' | Паверхневая_яркасць = 13,5 | Вуглавое_становішча = 175° | Сузор’е = Авен | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 903''' (іншыя абазначэнні — '''NPM1G +27.0093''', '''PGC 9097''') — [[лінзападобная галактыка|лінзападобная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|S0]]) у сузор’і [[Авен (сузор’е)|Авен]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|903}} {{Навігатар NGC|NGC 899|NGC 900|NGC 901|NGC 902|NGC 903|NGC 904|NGC 905|NGC 906|NGC 907}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0903]] [[Катэгорыя:Авен (сузор’е)]] fb77bhwkjngjlytd2at97mvq4tuiz74 0 117349 5148868 3298395 2026-05-30T17:37:49Z JerzyKundrat 174 5148868 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 972 | Выява = NGC972-hst-R658GB814.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[11 верасня]] [[1784]] | Абазначэнні = '''NGC 972''', '''UGC 2045''', '''MCG 5-7-10''', '''ZWG 505.12''', '''KUG 0231+290''', '''IRAS02312+2905''', '''PGC 9788''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Sab | Прамое_узыходжанне = {{RA|02|34|13,3}} | Схіленне = {{Dec|+29|18|37}} | z = +0,005147 ± 0,000020 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 11,3 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 12,1 | Бачныя_памеры = 3,3' × 1,6' | Паверхневая_яркасць = 13,0 | Вуглавое_становішча = 152° | Сузор’е = Авен | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 972''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 2045''', '''MCG 5-7-10''', '''ZWG 505.12''', '''KUG 0231+290''', '''IRAS02312+2905''', '''PGC 9788''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Авен (сузор’е)|Авен]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|972}} {{Навігатар NGC|NGC 968|NGC 969|NGC 970|NGC 971|NGC 972|NGC 973|NGC 974|NGC 975|NGC 976}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1784 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0972]] [[Катэгорыя:Авен (сузор’е)]] o3kjdmt9zro5mhliuzifufh10ho124c 0 117350 5148846 3882676 2026-05-30T17:27:10Z JerzyKundrat 174 5148846 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 976 | Выява = NGC 0976 SDSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Эрнст Вільгельм Леберехт Темпель]] | Дата_адкрыцця = [[1877]] | Абазначэнні = '''NGC 976''', '''UGC 2042''', '''MCG 3-7-27''', '''ZWG 462.27''', '''IRAS02311+2045''', '''PGC 9776''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Sbc | Прамое_узыходжанне = {{RA|02|33|59,9}} | Схіленне = {{Dec|+20|58|38}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,5 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,3 | Бачныя_памеры = 1,6' × 1,3' | Паверхневая_яркасць = 13,1 | Вуглавое_становішча = 162° | Сузор’е = Авен | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 976''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 2042''', '''MCG 3-7-27''', '''ZWG 462.27''', '''IRAS02311+2045''', '''PGC 9776''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Авен (сузор’е)|Авен]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|976}} {{Навігатар NGC|NGC 972|NGC 973|NGC 974|NGC 975|NGC 976|NGC 977|NGC 978|NGC 978B|NGC 979}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1877 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0976]] [[Катэгорыя:Авен (сузор’е)]] jt4kvcarh4rgxvys6k8kpifqyuc5slx 0 117351 5148853 3882698 2026-05-30T17:29:33Z JerzyKundrat 174 5148853 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 984 | Выява = NGC 0984 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[13 снежня]] [[1871]] | Абазначэнні = '''NGC 984''', '''UGC 2059''', '''MCG 4-7-12''', '''ZWG 484.10''', '''5ZW 257''', '''NPM1G +23.0074''', '''PGC 9819''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = S0-a | Прамое_узыходжанне = {{RA|02|34|43,0}} | Схіленне = {{Dec|+23|24|49}} | z = +0,014653 ± 0,000143 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,6 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,5 | Бачныя_памеры = 2,0' × 1,2' | Паверхневая_яркасць = 14,4 | Вуглавое_становішча = 120° | Сузор’е = Авен | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 984''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 2059''', '''MCG 4-7-12''', '''ZWG 484.10''', '''5ZW 257''', '''NPM1G +23.0074''', '''PGC 9819''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Авен (сузор’е)|Авен]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|984}} {{Навігатар NGC|NGC 980|NGC 981|NGC 982|NGC 983|NGC 984|NGC 985|NGC 986|NGC 986A|NGC 987}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1871 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0984]] [[Катэгорыя:Авен (сузор’е)]] s16n3sytcj16yuf56o9q55hky1aazkw 0 117352 5148856 3882708 2026-05-30T17:30:47Z JerzyKundrat 174 5148856 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 990 | Выява = NGC 0990 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[21 верасня]] [[1786]] | Абазначэнні = '''NGC 990''', '''UGC 2089''', '''MCG 2-7-18''', '''ZWG 439.19''', '''PGC 9890''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = E | Прамое_узыходжанне = {{RA|02|36|18,1}} | Схіленне = {{Dec|+11|38|32}} | z = +0,011701 ± 0,000023 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,5 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,5 | Бачныя_памеры = 1,8' × 1,5' | Паверхневая_яркасць = 13,6 | Вуглавое_становішча = 42° | Сузор’е = Авен | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 990''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 2089''', '''MCG 2-7-18''', '''ZWG 439.19''', '''PGC 9890''') — [[эліптычная галактыка|эліптычная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|E]]) у сузор’і [[Авен (сузор’е)|Авен]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|990}} {{Навігатар NGC|NGC 986A|NGC 987|NGC 988|NGC 989|NGC 990|NGC 991|NGC 992|NGC 993|NGC 995}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1786 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0990]] [[Катэгорыя:Авен (сузор’е)]] m183z4bvkhtoklpo0yc8c3qc443qh9y 0 117353 5148857 3882712 2026-05-30T17:31:17Z JerzyKundrat 174 5148857 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 992 | Выява = NGC 0992 SDSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[6 верасня]] [[1886]] | Абазначэнні = '''NGC 992''', '''UGC 2103''', '''A 0234+20''', '''MCG 3-7-35''', '''ARAK 88''', '''ZWG 462.35''', '''IRAS02345+2053''', '''PGC 9938''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Sc | Прамое_узыходжанне = {{RA|02|37|25,5}} | Схіленне = {{Dec|+21|06|01}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,2 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,9 | Бачныя_памеры = 0,9' × 0,7' | Паверхневая_яркасць = 13,5 | Вуглавое_становішча = 7° | Сузор’е = Авен | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 992''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 2103''', '''A 0234+20''', '''MCG 3-7-35''', '''ARAK 88''', '''ZWG 462.35''', '''IRAS02345+2053''', '''PGC 9938''') — [[спіральная галактыка|спіральная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|Sc]]) у сузор’і [[Авен (сузор’е)|Авен]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[новы агульны каталог|новага агульнага каталога]]. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|992}} {{Навігатар NGC|NGC 988|NGC 989|NGC 990|NGC 991|NGC 992|NGC 993|NGC 995|NGC 996|NGC 997}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} <!-- прыбярыце шаблон {{Заліўка аб’ектаў NGC}}, калі ўносіце сур'ёзныя змены ў артыкул --> [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0992]] [[Катэгорыя:Авен (сузор’е)]] 28xf1x1my8euhjl74b38m49nn9na9qc 0 118429 5149055 4804470 2026-05-31T02:40:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149055 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Выклік (фільм)}} {{Фільм | Беларуская назва = Выклік | Арыгінальная назва = Defiance | Выява = Defiance.jpg | Жанр = [[ваенны]], [[Драма (жанр)|драма]] | Рэжысёр = [[Эдвард Цвік]] | Прадзюсар = Эдвард Цвік <br /> [[Пітэр Жан Бругэ]] | Сцэнарыст = [[Клэйтан Фроман]] <br /> Эдвард Цвік | Акцёры = [[Дэніел Крэйг]]<br /> [[Леў Шрайбер]]<br /> [[Джэймі Бел]] <br />[[Джодзі Мэй]] | Аператар = [[Эдуарда Сера]] | Кампазітар = [[Джэймс Ньютан Ховард]] | Кампанія = [[Paramount Vantage]] | Бюджэт = 32 млн [[долар ЗША|$]] | Зборы = 51 млн [[долар ЗША|$]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | Мова = [[англійская мова|англійская]]<br />[[руская мова|руская]] | Год = 2008 | Час = 137 хвіл. | imdb_id = 1034303 }} '''«Выклік»''' або '''«Супраціўленне»''' ({{lang-en|Defiance}}) — ваенная драма, знятая рэжысёрам Эдвардам Цвікам. Падзеі разгортваюцца падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Фільм заснаваны на рэальных падзеях, апісаных у кнізе Нехамы Тэе «Выклік: партызаны Бельскія» («Defiance: The Bielski Partisans»). == Сюжэт == Пасля ўварвання нямецкіх войскаў у [[Беларусь]] улетку [[1941]] года і [[Халакост у Беларусі|масавых распраў над яўрэйскім насельніцтвам]] [[браты Бельскія]] стварылі ў [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]] яўрэйскі партызанскі атрад, да якога далучыліся яшчэ больш тысячы яўрэяў.<ref>https://web.archive.org/web/20070823234408/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i246a63d3a39e371ca04692fe652013e0</ref> Старэйшы з братоў Туўя прыходзіць у дом [[калабарацыяніст]]аў, якія забілі яго бацькоў, — начальніка паліцыі і двух яго сыноў — і асабіста расстрэльвае іх. Яўрэі, якія бягуць з [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|гета]], далучаюцца да братоў. Туўя становіцца камандзірам атрада. Атрад фактычна ператвараецца ў сямейны лагер, і Зусь Бельскі, запалены жаданнем ваяваць з немцамі, уходзіць да савецкіх партызанаў разам з групай байцоў. Атрад Бельскага жыве, але здабываць пражытак становіцца ўсё складаней, асабліва ўзімку. Людзі паміраюць ад голаду і хвароб. Увесну лагер падвяргаецца нападу карнікаў, і атрад адыходзіць праз балота. У бітве з немцамі на дапамогу атраду прыходзіць група Зуся Бельскага, якая пакінула савецкіх партызан у сувязі з [[Антысемітызм|антысеміцкімі]] праследаваннямі намесніка камандзіра атрада Громава і нежаданнем камандзіра атрада Панчанка дапамагчы атраду Туўі. Атрад Бельскага ваяваў і жыў да самага вызвалення Беларусі ўлетку [[1944]] года. Так было выратавана больш 1200 яўрэяў. == У ролях == * [[Дэніел Крэйг]] — ''Туўя Бельскі'' * [[Леў Шрайбер]] — ''Зусь (Зуш) Бельскі'' * [[Джэймі Бел]] — ''Асаэль Бельскі'' * [[Равіль Ісянаў]] — ''Віктар Панчанка, камандзір партызанскага атрада «Кастрычнік»'' * {{не перакладзена|Алан Кардунер||en|Allan Corduner}} — ''Шыман Харэц'' == Водгукі == Беларускі [[кінакрытык]] [[Максім Расціслававіч Жбанкоў|Максім Жбанкоў]], адзначаючы што кінастужка Цвіка не падобны на прасякнутыя ідэалогіяй савецкія і антысавецкія ўзоры, напісаў:<ref>[http://naviny.by/rubrics/opinion/2009/01/22/ic_articles_410_160874/ Максим Жбанков. КУЛЬТ-ТУРЫ. «Шмайсер», талмуд, Джимми Бонд]</ref> {{пачатак цытаты}} «Выклік» — не гістарычная драма, не хронікі вайны, не агнявы баявік. І нават не псіхалагічны эцюд. Гэта прэзентацыя «новага Джэймса Бонда» ў незвычайным антуражы — на белым каню і з трайфейным «шмайсерам» на шыі. […] Фільм непапраўна просты. Ён задуманы і рэалізаваны як сентыментальны комікс. Няма болю і запалу. Няма чалавечых драм. Ёсць ролевая гульня на палях гісторыі. Джэймс Бонд з [[талмуд]]ам… {{канец цытаты}} Карэн Балард у [[Los Angeles Times]] адзначае, што «вобраз яўрэя, узноўлены Крэйгам у „Выкліку“ — не знаёмы заходняй публіцы і ашаламляльна адрозніваецца ад „яўрэйскіх характараў“, якія прадстаўляюцца дагэтуль у амерыканскім і еўрапейскім кінематографе, на тэлебачанні і ў іншых сродках масавай інфармацыі». Як піша Балард, раней вобраз яўрэя ў кіно асацыяваўся або з безабароннымі і бездапаможнымі ахвярамі Халакоста, або з [[Вудзі Ален]]ам, якія стварылі камічная вобраз клапатлівага неўратычнага гараджаніна, непрыстасаванага да жыцця ў ЗША. Эдвард Цвік стварае вобраз героя [[Яўрэйскае супраціўленне ў перыяд Халакоста|антыфашысцкага супраціўлення]], гатовага змагацца не толькі за самога сябе і сваіх блізкіх, але і за ўсіх яўрэяў.<ref>[http://www.evrey.com/sitep/culture/arkhiv.php3?menu=314 Новая вобраз яўрэя ў заходнім кінематографе]</ref> == Зборы == Бюджэт фільма склаў 32 млн $. З 31 снежня 2008 года ў абмежаваным пракаце і з 16 студзеня 2009 па 30 красавіка 2009 — у шырокім. У першыя выхадныя абмежаванага праката сабраў 123 513 $ (32 месца, 2 кінатэатры), шырокага — 8 911 827 $ (8 месца, 1789 кінатэатраў). Найбольшая колькасць паказаў у 1793 кінатэатрах адначасова. За час праката сабраў у свеце 51 074 698 $ (90 месца па выніках года), з іх 28 644 813 $ у ЗША (100 месца па выніках года) і 22 429 885 $ у астатнім свеце. == Цікавыя факты == * Фільм здымаўся на тэрыторыі [[Літва|Літвы]] і ў партызанскай масоўцы здымаліся студэнты-беларусы з [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] ў [[Вільнюс]]е. Па іх патрабаванні песню «[[Чорны воран, песня|Чорны воран]]», якую па сцэнарыі павінны былі спяваць партызаны, замянілі на беларускую нацыянальную песню «[[Купалінка]]».<ref>[http://www.sem40.ru/evroplanet/history/22002/ Лясныя яўрэі]</ref> * У беларускага селяніна, які ратаваў яўрэяў у фільме і якога немцы за гэта павесілі, быў рэальны прататып — [[Канстанцін Казлоўскі]]. Насамрэч ён пражыў амаль сто гадоў<ref>{{cite web |author= |datepublished= |url=https://blog.belaruspartisan.org:1443/blogs/gurnevich/raul-valenberg-zpad-navagradka/ |title=Беларускі Рауль Валенберг з-пад Наваградка |publisher=Беларускі партызан |accessdate=2012-5-30 |lang=be }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.defiancemovie.com/ Афіцыйны сайт фільма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080912164220/http://www.defiancemovie.com/ |date=12 верасня 2008 }} * [http://www.defiancemovie.co.uk/ Афіцыйны брытанскі сайт фільма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120514134841/http://www.defiancemovie.co.uk/ |date=14 мая 2012 }} * [http://movies.yahoo.com/movie/1809981989/video/5982943 Афіцыйны трэйлер] на [[Yahoo!]] * {{imdb title|id=1034303|title=«Выклік»}} {{рэйтынг-10|7.2}} * {{amg title|id=399982|title=Выклік}} * {{mojo title|defiance|Выклік}} * [http://www.bfs.eu.com/index.php?cid=1038 ''Defiance'' at Baltic Film Services] * [http://www.jewishpartisans.net/ Partisan Interviews] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120206061728/http://www.jewishpartisans.net/ |date=6 лютага 2012 }} at Interviews from the Underground (from [http://www.defiancemovie.com/ «Defiance Movie»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080912164220/http://www.defiancemovie.com/ |date=12 верасня 2008 }} site resources) * [http://www.jewish.ru/culture/press/2008/03/news994259896.php Джэймс Бонд стаў яўрэйскім партызанам] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Ваенныя драмы]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Другую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Халакост]] [[Катэгорыя:Халакост у Беларусі]] [[Катэгорыя:Фільмы, заснаваныя на рэальных падзеях]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Джэймс Ньютан Ховард]] kwqihuhyu87aqh014j7kwlhazhyztk6 0 119157 5148817 4759500 2026-05-30T16:32:09Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, абагульненне інфармацыі ў прэамбуле 5148817 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Абд Рабу Мансур аль-Хадзі''' ({{lang-ar|عبد ربه منصور هادي}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[емен]]скі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч. Прэзідэнт [[Емен]]а (2012—2022). == Біяграфія == Нарадзіўся 1 верасня 1945 года. У 1970 годзе пачаў ваенную службу ў арміі Народнай Дэмакратычнай Рэспублікі Емен. У [[1994]] г., пасля аб’яднання ў [[1990]] г. Народнай Дэмакратычнай Рэспублікі Емен і Еменскай Арабскай Рэспублікі ў Еменскую Рэспубліку, на працягу 4 месяцаў у званні генерал-маёр быў міністрам абароны. 3 кастрычніка [[1994]] г. прэзідэнт [[Алі Абдула Салех|Салех]] прызначыў яго віцэ-прэзідэнтам. З [[4 чэрвеня]] і да [[23 верасня]] [[2011]] года, на час лячэння Салеха, выконваў абавязкі прэзідэнта краіны. З [[23 снежня]] [[2011]] г. зноў прыступіў да выканання абавязкаў кіраўніка дзяржавы. [[21 лютага]] [[2012]] г. на датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах абраны прэзідэнтам Емена на двухгадовы тэрмін<ref>[http://top.rbc.ru/politics/22/02/2012/638815.shtml Конец эпохи А. Салеха: народ Йемена выбрал себе нового президента.]</ref>. [[25 лютага]] ўступіў у пасаду, прыняўшы прысягу<ref>{{cite web |datepublished=25.02.12 |url=http://ria.ru/arab_ye/20120225/574476277-print.html |title=Новый президент Йемена принял присягу |publisher=РИА «Новости» |accessdate=2012-2-25 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6AR25J2Pz?url=http://ria.ru/arab_ye/20120225/574476277-print.html |archivedate=4 верасня 2012 |url-status=dead }}</ref>. Памёр 28 мая 2026 года ў [[Эр-Рыяд]]зе ([[Саудаўская Аравія]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Commons}} {{Вікіцытатнік}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Емена]] 44ekl6bp2piqxsatvzljmcr07gh6y1o 100 121975 5148802 5148368 2026-05-30T15:50:57Z NirvanaBot 40832 +15 новых 5148802 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Стэфан Офенберг|2026-05-30T13:05:53Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вілбэртс Краснайс|2026-05-30T12:56:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Франц Оруб|2026-05-30T12:51:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Клагіш|2026-05-30T10:32:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Язэп Клагіш|2026-05-30T10:25:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Франц Клагіш|2026-05-30T10:10:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Людвік Фінкель|2026-05-30T09:59:21Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Сяргей Казека (Латвія)|2026-05-30T09:55:47Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Марыа Лем’ё|2026-05-30T09:24:16Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Клод Лем’ё|2026-05-30T09:06:08Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Раман Каноплёў|2026-05-30T08:32:27Z|Falk22}} {{Новы артыкул|Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка|2026-05-29T22:39:51Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Віктаравіч Дзмітрыенка|2026-05-29T20:40:50Z|Arcemij}} {{Новы артыкул|Шыа III|2026-05-29T19:00:27Z|Kiryienka}} {{Новы артыкул|Ёэль Мацвееў|2026-05-29T15:06:34Z|Laplandian}} {{Новы артыкул|Стэфан (Веляноўскі)|2026-05-29T14:44:07Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Хасэ Лаўрэль|2026-05-29T14:01:34Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Ян Гружэўскі|2026-05-29T10:17:34Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Уладзімір Шыбека|2026-05-29T10:11:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека|2026-05-29T10:09:45Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 9d65caxlsx09ot75xn984f3m1p3vkdk 0 126132 5149189 5016694 2026-05-31T10:25:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149189 wikitext text/x-wiki [[Файл:Assorted_video_tapes.JPG|міні|300x300пкс| Асартымент відэакасет]] '''Відэазапіс''' — захаванне рухомых выяў і, звычайна, гукаў з магчымасцю іх аднаўлення пазней. Відэазапіс робіцца на носьбіт — стужку, дыск, электронную памяць або іншую прыладу. '''Відэастужка''' — [[Магнітная стужка|магнітная стужка,]] якую звычайна выкарыстоўваюць для захавання [[відэа]] і гуку. Захаваная інфармацыя можа быць [[Аналагавы сігнал|аналагавым сігналам]] або лічбавым сігналам. Відэастужка выкарыстоўваецца як у відэамагнітафонах, так і ў відэакамерах . Відэастужкі таксама выкарыстоўваюцца для захоўвання навуковых або медыцынскіх дадзеных, напрыклад, [[Электракардыяграфія|электракардыяграм]]. Відэасігналы змяшчаюць параўнальна вялікую колькасць інфармацыі у адзінку часу, таму для іх запісу з дапамогай стацыянарных галовак спатрэбіцца надзвычай высокая хуткасць стужкі. Каб зменшыць хуткасць стужкі, у большасці выпадкаў відэагалаўка з нахільна-радковым запісам круціцца супраць рухомай стужкі для запісу дадзеных у двух вымярэннях. Стужка з’яўляецца [[Прамалінейны рух|лінейным]] метадам захоўвання інфармацыі і, такім чынам, накладвае затрымкі на доступ да тых частак стужкі, якая зараз не сутыкаюцца з галоўкамі. У пачатку 2000-х гадоў з’явіліся высакаякасныя носьбіты відэазапісу з адвольным доступам, такія як [[Цвёрды дыск|дыскі]] і [[флэш-памяць]]. З тых часоў ужыванне відэакасет зменьшылася да архіўных і падобных мэтаў. == Пачатковыя фарматы == Аддзел электроннай вытворчасці канферансье [[Бінг Кросбі|Бінга Кросбі,]] кампанія Bing Crosby Enterprises (BCE), правяла першую ў свеце дэманстрацыю відэазапісу ў Лос-Анджэлесе 11 лістапада 1951 года. Распрацаваная Джонам Маллінам і Уэйнам Р. Джонсанам з 1950 г., прылада давала «размытыя і невыразныя» выявы з выкарыстаннем дапрацаванага магнітафона Ampex 200 і стандартнай чвэрць-цалявай (0,6&nbsp;см) гукавой стужкі, што рухалася на хуткасці 360&nbsp;цаляў (9,1 м) у секунду.<ref>Eric D. Daniel, C. Denis Mee, and Mark H. Clark (eds.), ''Magnetic Recording: The First 100 Years'', IEEE Press, 1998, p. 141. {{ISBN|0-07-041275-8}}</ref> Праз год палепшаная версія з выкарыстаннем 1-цалевай (2.54&nbsp;см) магнітнай стужкі была паказана прэсе, якая, як паведамлялася, выразіла здзіўленне якасцю выяў, хаця яны мелі «стойкую крупчастую якасць, і выглядалі як зношаны кінафільм». У цэлым якасць выявы па-ранейшаму лічылася ніжэйшай за лепшыя запісы кінескопаў на плёнцы.<ref>«Tape-Recorded TV Nears Perfection», ''The New York Times'', Dec. 31, 1952, p. 10.</ref> Bing Crosby Enterprises намеравалася зрабіць камерцыйную версію да 1954 г., але так яе і не зрабіла.<ref>«New Deal on TV Seen at Parley», ''The New York Times'', May 1, 1953, p. 30.</ref> [[BBC]] эксперыментаваў з 1952 па 1958 г. з высакахуткаснай лінейнай відэасістэмай пад назвай VERA, але напрыканцы вырашыў што такая сістэма няздольна забяспечыць відэазапіс. У эксперыментах выкарыстоўвалася паўцалевая металізаваная (1,27&nbsp;см) стужка на 20-цалевых барабанах, якія рухаюцца на 200&nbsp;цаляў (5,08 м) у секунду. RCA прадэманстравала магнітафонны запіс як чорна-белых, так і каляровых тэлепраграм у сваіх [[Прынстан (Нью-Джэрсі)|прынстанскіх]] лабараторыях 1 снежня 1953 г.<ref>«Magnetic Tape Used By RCA to Photograph Television Program», ''The Wall Street Journal'', Dec. 2, 1953, p. 1.</ref><ref>«[https://books.google.com/books?id=Nd8DAAAAMBAJ&pg=PA157 Color TV on Tape]», ''Popular Mechanics'', April 1954, p. 157.</ref> Высакахуткасная нахільна-радковая стужачная сістэма пад назвай «Сімплекс», якая распрацоўвалася з 1951 года, магла запісваць і прайграваць толькі некалькі хвілін тэлепраграмы . У каляровай сістэме выкарыстоўвалася стужка шырынёю паўцалі (1.3&nbsp;см) на 10½ — цалевых барабанах для запісу пяці дарожак, па адной для чырвонага, сіняга, зялёнага, сінхранізацыі і аўдыясігналаў. У чорна-белай сістэме выкарыстоўвалася стужка на чвэрць цалі (0,6&nbsp;см) таксама на 10½ цалевых барабанах з двума трэкамі, адным для відэа і адным для [[аўдыё]]. Абедзве сістэмы працавалі на хуткасці стужкі 360&nbsp;цаляў (9,1 м / 30 футаў) у секунду з 2500 футамі на барабане.<ref>Stewart Wolpin, [http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/1994/2/1994_2_52.shtml «The Race to Video»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110404045940/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/it/1994/2/1994_2_52.shtml|date=2011-04-04}}, ''Invention & Technology'', autumn 1994.</ref> [[NBC|NBC, які]] належыць RCA, упершыню выкарыстаў гэтую сістэму на ''шоў Джонатана Уінтэрса'' 23 кастрычніка 1956 г., калі загадзя запісаная падбока песень Дораці Колінз у колеры была ўключана ў тэлевізійную праграму прамога эфіру.<ref>«[https://books.google.com/books?id=vyoDAAAAMBAJ&pg=PA238 TV Goes to Tape]», ''Popular Science'', Feb. 1960, p. 238.</ref><ref>Ed Reitan, [http://novia.net/~ereitan/rca-nbc_firsts.html RCA-NBC Firsts in Color Television (commented)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081219060637/http://novia.net/~ereitan/rca-nbc_firsts.html|date=2008-12-19}}.</ref> У 1953 г. доктар Норыкаду Савадзакі распрацаваў прататып відэамагнітафона з нахільна-радковым запісам на стужку.<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=PL0eAQAAMAAJ ''SMPTE Journal: Publication of the Society of Motion Picture and Television Engineers'', Volume 96, Issues 1-6; Volume 96], page 256, [[Society of Motion Picture and Television Engineers]]</ref> BCE прадэманстраваў каляровую сістэму ў лютым 1955 г., выкарыстоўваючы нахільна-радковы запіс на паўцалевай (1.3&nbsp;см) стужцы. [[CBS]], канкурэнт RCA, збіраўся замовіць машыны BCE, калі Ampex прадставіла палепшаную сістэму Quadruplex.<ref>Daniel et al., p. 148.</ref> 3M набыла BCE у 1956 годзе. У 1959 г. Toshiba выпусціла першы камерцыйны відэамагнітафон з нахільна-радковым запісам.<ref>[http://toshiba-mirai-kagakukan.jp/en/learn/history/ichigoki/1959vtr/index.htm World’s First Helical Scan Video Tape Recorder], [[Toshiba]]</ref> == Трансляцыйнае відэа == === Стужка з чатырохразовай шчыльнасцю === [[Файл:2-inch_Quad_Tape_Reel_with_miniDV_cassette.jpg|міні|Чатырнаццаціцалевы барабан з 2-цалевай відэастужкай у параўнанні з сучаснай відэакасетай MiniDV. Абодва носьбіты захоўваюць адну гадзіну каляровага відэа.]] Першымі камерцыйнымі відэамагнітафонамі прафесійнай якасці, здольнымі замяніць кінескопы, сталі двухцалевыя відэастужкі з чатырохразовай шчыльнасцю (Quad), прадстаўленыя Ampex 14 красавіка 1956 г. на канвенцыі Нацыянальнай асацыяцыі вяшчальнікаў [[Чыкага|у Чыкага]]. У Quad выкарыстоўвалася папярэчная (сканіруючая стужку па ўсёй шырыні) чатырохгаловачная сістэма на двухцалевай (5.08&nbsp;см) стужцы, і нерухомыя галоўкі для гукавой дарожкі. [[CBS|Тэлебачанне CBS]] упершыню выкарыстала Ampex VRX-1000 <ref name="nasginsburg">«[http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=4779&page=84 Charles P. Ginsburg]». ''Memorial Tributes: National Academy of Engineering'', Vol. 7. 1994: The National Academies Press, Washington DC.</ref> Mark IV у студыях Television City у Галівудзе 30 лістапада 1956 года для прагляду адкладзенай трансляцыі ''Дугласа Эдвардса і Навін'' з [[Нью-Ёрк]]а ў Ціхаакіянскі гадзінны пояс .<ref>Ampex Corporation, [http://www.ampex.com/03corp/03corp.html Ampex Chronology] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070703164729/http://www.ampex.com/03corp/03corp.html|date=2007-07-03}}.</ref> 22 студзеня 1957 года гульнявое шоу « ''Ісціна ці наступствы»'' [[NBC|тэлеканала NBC]], якое выйшла ў Галівудзе, стала першай праграмай, якая выйшла ва ўсе часовыя паясы з папярэдне запісанай відэастужкі.<ref>«Daily N.B.C. Show Will Be on Tape», ''New York Times'', Jan. 18, 1957, p. 31.</ref> Ampex прадставіла каляровы відэамагнітафон у 1958 г. у пагадненні аб сумесным ліцэнзаванні з RCA, інжынеры якога распрацавалі яго з чорна-белага магнітафона Ampex.<ref>«[https://books.google.com/books?id=ICkEAAAAMBAJ&pg=PA3 Industry Agrees to Standardize Tape Recording on Ampex Lines]», ''Billboard'', Oct. 28, 1957, p. 3.</ref> Спектакль NBC ''«Вечар з Фрэдам Астэрам»'' (1958) — найстарэйшая каляровая відэастужка тэлевізійнай сеткі, якая захавалася і была адноўлена Архівам фільмаў і тэлебачання UCLA . 7 снежня 1963 г. запаволены паўтор ўпершыню быў выкарыстаны падчас прамой трансляцыі гульні «Армія-флот» яе вынаходнікам, рэжысёрам Тоні Верна . Хоць Quad стаў галіновым стандартам прыблізна на працягу трыццаці гадоў, у яго ёсць такія недахопы, як немагчымасць стоп-кадру і адсутнасць пошуку выяў.{{Efn|На самай справе, фармат з чатырохразовай шчыльнасцю можа ўзнаўляць выявы толькі тады, калі стужка граецца на звычайнай хуткасці.<ref>[http://winkhackman.com/blog/gone-quite-forgotten/ Wink Hackman; Expert training for Sony MVS users worldwide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210520123927/http://winkhackman.com/blog/gone-quite-forgotten/ |date=20 мая 2021 }} Retrieved September 19, 2015</ref>}} Акрамя таго, на ранніх машынах стужку можна было надзейна прайграваць, выкарыстоўваючы толькі той самы набор стужачных галовак ручнога вырабу, які вельмі хутка зношваўся.{{Efn| Пазнейшыя машыны мелі больш працяглы тэрмін службы і выкарыстоўвалі [[Аналагавыя лініі затрымкі|лініі затрымкі]] для кампенсацыі адрозненняў часу ў чатырох галоўках.}} Нягледзячы на гэтыя праблемы, Quad здольны ствараць выдатныя выявы. У наступных сістэмах відэастужкі запісваліся з дапамогай нахільна-радковай сістэмы, пры якой галоўкі запісваюць дыяганальныя дарожкі (поўныя тэлевізійныя радкі) на стужку. Шмат ранніх запісаў на відэастужку не захавалася.{{Efn|Захаваліся некаторыя відэакасеты ранняга эфіру, у тым ліку ''[[The Edsel Show]]'', з трансляцыі ў прамым эфіры ў 1957 г., і ''[[Вечар з Fred Astaire]]'', вядомая як самая старая каляровая відэастужка забаўляльнай праграмы (і другая па даўніне каляровая відэакасета, найдаўейшая - гэта прысвячэнне ў маі 1958 студыі [[WRC-TV]] у [[Washington, D.C.]]). У 1976, у 50-годдзе [[NBC]] паказала ўрывак з каляровай праграмы 1957 года з удзелам [[Donald O'Connor]]; нягледзячы на некаторыя відавочныя тэхнічныя праблемы, каляровая стужка была надзвычай добрай.}} Хоць стужка 3M Scotch 179 <ref name="nasginsburg"/> была значна менш дарагая (калі скарыставаная неаднаразова) і зручнейшая, чым [[кінескоп]], з-за высокага кошту яе і іншых ранніх відэастужак (300 долараў за гадзіну) <ref name="bfi">Elen, Richard G. «[http://www.screenonline.org.uk/tv/technology/technology10.html TV Technology]». BFI Screenonline.</ref>, большасць вяшчальнікаў сціралі і выкарыстоўвалі стужкі паўторна. У Злучаных Штатах лічылі відэастужку эканамічна больш эфектыўным сродкам для затрымкі часу, чым кінескопы. Стужкавая сістэма зрабілася патрэбнай у першую чаргу каб абслугоўваць чатыры часавых паяса кантынентальнай часткі ЗША. Некаторыя класічныя тэлевізійныя праграмы, першапачаткова запісаныя на студыйнай відэастужцы, яшчэ даступныя на DVD — сярод іх ''Пітэр Пэн'' з NBC (першая тэлетрансляцыя ў 1960 г.) з Мэры Марцін у ролі Пітэра, некалькі серый забаўляльнай праграмы «Шоў Dinah Shore Chevy» (канец 1950-х / пачатак 60-я), заключнае шоў «Howdy Doody» (1960), тэлеверсія монаспектакля Хэла Холбрука ''«Марк Твэн сёння ўвечары»'' (першая тэлетрансляцыя ў 1967) і класічная пастаноўка балета ''«Шчаўкунчык»'' Міхаіла Барышнікава 1977). Стужкі з чатырохразовай шчыльнасцю шліфаваліся 8 латуннымі наканечнікамі пры звычайнай хуткасці прайгравання.<ref>http://www.vtoldboys.com/tservice01.htm</ref> === Тыпы C і B === Наступным фарматам, які атрымаў шырокае распаўсюджанне, стаў фармат 1 "(2,54 см) Тыпу C, уведзены ў 1976 г. (хаця некаторыя крыніцы паведамляюць увядзенне ў 1978 г.) У гэтым фармаце былі прадстаўлены такія функцыі, як пакадравае, рознахуткаснае прайграванне (уключаючы запаволены рух), стоп-кадр, але прайграванне гуку і выявы, дасягальнае ў гэтым фармаце, было некалькі ніжэйшай якасці, чым Quad (хоць якасць 1 "Type C усё яшчэ была дастаткова высокай). У параўнанні з Quad машыны тыпу 1 " С патрабавалі значна меншага абслугоўвання, займалі менш месца і спажывалі значна менш электраэнергіі. У Еўропе быў распрацаваны аналагічны фармат стужкі, які называецца тып B. Машыны тыпу B (таксама вядомыя як BCN) выкарыстоўваюць тую самую 1-цалевую стужку, што і Type C, але ў іх адсутнічаюць варыянты пакадравага і запаволенага руху. Якасць выявы некалькі лепшая. Тып B быў нормай вяшчання ў кантынентальнай Еўропе на працягу большай часткі 1980-х. === Прафесійныя фарматы касет === [[Файл:U-matic.jpg|міні|250x250пкс| Стужка U-matic]] '''Відэакасета''' — гэта пенал, які змяшчае відэастужку. У 1969 г. [[Sony]] прадставіла прататып першай распаўсюджанай відэакасеты ¾цалі (1.905&nbsp;см) [[Кампазітнае відэа|кампазітнай сістэмы]] U-matic, якую Sony прадставіла ў продажы ў верасні 1971 г. пасля выпрацоўкі галіновых стандартаў з іншымі вытворцамі. Пазней Sony удасканаліла яе у ''Broadcast Video U-matic'' або BVU. Sony працягвала ўтрымліваць прафесійны рынак з шэрагам паўцалевых (1.27&nbsp;см) [[Кампанентнае відэа|кампанентнвых відэа]]<nowiki/>магнітафонаў сямейства Betacam з 1982 г., якое ў лічбавых варыянтах усё яшчэ застаецца сярод прафесійных лідараў рынку. Panasonic дасягнуў пэўнага поспеху ў сваёй сістэме MII, але не здолеў перавысіць частку рынку Betacam. Наступным крокам стала лічбавая рэвалюцыя. Сярод першых фарматаў лічбавага відэа быў Sony D-1, які паказваў несціснутае лічбавае кампанентнае відэа. Паколькі D-1 быў надзвычай дарагі, неўзабаве былі ўведзены кампазітныя D-2 і D-3 (адпаведна Sony і Panasonic). Ampex прадставіла першы сціснуты кампанентны запіс з серыяй DCT у 1992 годзе. Panasonic палепшыў D-1 у фармат D-5, таксама не сціснуты, але значна больш даступны. Стандарт DV, які дэбютаваў у 1995 годзе, стаў шырока выкарыстоўвацца як у яго роднай форме, так і ў больш надзейных формах, такіх як DVCAM ад Sony і DVCPRO ад Panasonic у якасці фармату здымкі і рэдагавання. Праз занепакоенасць індустрыі забаў адсутнасцю ў стандарце абароны ад капіравання, звычайнымі сталі толькі меншыя касеты MiniDV, якія выкарыстоўваюцца з відэакамерамі, а поўнапамерныя касеты DV абмяжоўваюцца прафесійным ужыткам. Для відэакамер, Sony адаптавала сістэму Betacam з яе фарматам Digital Betacam, потым зрабіла наступныя за ім таннейшыя Betacam SX і MPEG IMX фарматы і паўпрафесійную DVCAM сістэму. Panasonic выкарыстаў DV- варыянт DVCPRO для ўсіх прафесійных камер, і фармат DVCPRO50 высокага класа быў яго прамым нашчадкам. JVC распрацаваў канкуруючы фармат D9 / Digital-S, які сціскае відэададзеныя аналагічна DVCPRO, але выкарыстоўвае касету, аналагічную носьбітам S-VHS. === Высокая выразнасць === Увядзенне [[Тэлебачанне высокай выразнасці|HDTV-]] відэапрадукцыі запатрабавала носьбіта для захоўвання відэаінфармацыі высокай выразнасці . У 1997 годзе Sony палепшыла серыю Betacam да HD са стандартам HDCAM і стрыечным братам HDCAM SR . Канкурэнтны фармат Panasonic для камер заснаваны на DVCPRO называецца DVCPRO HD . Для выкарыстання відэамагнітафонаў і архіваў Panasonic пашырыў спецыфікацыю D-5 для захоўвання сціснутых HD-патокаў і назваў яе D-5 HD . == Хатняе відэа == [[Файл:Video_8,_VHS_and_MiniDV.jpg|справа|міні| Відэа 8, VHS і MiniDV .]] === Касетныя відэамагнітафоны === Першыя спажывецкія [[відэамагнітафон]]ы былі выпушчаны ў 1971 годзе (на базе тэхналогіі Sony U-matic) [[Philips]]. У наступным годзе Philips выйшла на ўнутраны рынак з N1500.<ref>{{Cite web|url=http://www.rewindmuseum.com/philips.htm|title=Philips N1500, N1700 and V2000 systems|publisher=Vision International|date=2011}}</ref> Sony Betamax (1975) і VHS JVC (1976) стварылі масавы рынак відэамагнітафонаў, і дзве канкуруючыя сістэмы змагаліся ў "вайну фармату відэакасеты ", ў выніку якой VHS выйграла. У Еўропе Philips распрацаваў фармат V2000, які не знайшоў попыту ў тэлекампаній у Вялікабрытаніі і прайграў VHS. Спачатку відэамагнітафоны і відэакасеты былі вельмі дарагімі, але да канца 1980-х цана знізілася настолькі, каб зрабіць іх даступнымі для масавай аўдыторыі. Нарэшце відэакасеты дазволілі спажыўцам купіць альбо ўзяць у арэнду поўны фільм і паглядзець яго дома, калі пажадаюць, а не ісці ў кінатэатр альбо чакаць, пакуль ён не выйдзе ў эфір. Гэта нарадзіла крамы відэапракату, вялікую сетку Blockbuster, якая існавала прыблізна з 1980 па 2005 год. Гэта таксама дазволіла ўладальніку відэамагнітафона зрушваць час прагляду фільмаў і іншых тэлевізійных праграм пасля запісу з трансляцыі. Гэта выклікала велізарныя змены ў практыцы прагляду, бо больш не трэба было чакаць паўтарэння прапушчанай праграмы. Пераход да хатняга прагляду таксама змяніў патокі даходу кінаіндустрыі, таму што арэнда дома стварыла дадатковы прамежак часу, калі фільм мог зарабіць грошы. У некаторых выпадках фільмы, касаывя зборы з якіх у кіно былі сціплыя, атрымлівалі высокія паказчыкі на рынку пракату (напрыклад, [[Культавы фільм|культавыя фільмы]]). VHS стаў вядучым спажывецкім фарматам для хатніх фільмаў пасля «вайны фарматаў відэакасет», аднак наступныя фарматы S-VHS, W-VHS і D-VHS так і не дасягнулі ўзроўню папулярнасці VHS. У пачатку 2000-х гадоў на запісным відэарынку VHS пачаў выцясняцца [[DVD]]. Фармат DVD мае некалькі пераваг перад стужкай VHS. DVD значна лягчэй дазваляе паўторна праглядаць праграму, VHS можа пашкодзіцца альбо зламацца, што робіць DVD-дыскі лепшым фарматам з пункту гледжання пракатнай крамы. VHS-стужка можа быць сцёртая, калі на яе ўздзейнічае хутка змяняючаяся магнітнае поле дастатковай трываласці. На DVD і іншыя аптычныя дыскі такія магнітныя палі не ўплываюць. Нягледзячы на тое, што DVD-дыскі не маюць праблем касетаў, такіх як пашкоджанне стужкі або касетнага механізму, DVD-дыскі могуць быць пашкоджаны драпінамі. Іншым фактарам для крам пракату фільмаў з’яўляецца тое, што DVD-дыскі меншыя па памеры і займаюць менш месца для захоўвання. DVD-дыскі прапануюць шэраг пераваг для гледача: могуць падтрымліваць як стандартныя прапорцыі экрана 4x3, так і шырокаэкранныя прапорцыі экрана 16x9, і DVD-дыскі могуць забяспечваць у два разы больш выразнае відэа ў VHS. Акрамя таго, глядач, які хоча прапусціць фільм да канца, можа зрабіць гэта значна хутчэй з DVD, чым са стужкай VHS (якую трэба пераматаць). DVD могуць мець інтэрактыўнае меню, некалькі моўных дарожак, аўдыякаментарыі, субтытры з магчымасцю ўключэння ці выключэння, і выбару на некалькіх мовах. DVD можна таксама прайграць на камп’ютары. Дзякуючы гэтым перавагам, да сярэдзіны 2000-х DVD-дыскі былі дамінуючай формай запісаных відэафільмаў як на пракатным кіно, так і на новых кінарынках. У канцы 1990-х — пачатку 2000-х спажыўцы працягвалі выкарыстоўваць відэамагнітафоны для запісу эфірных тэлешоў, бо спажыўцы не маглі рабіць запісы на DVD. Гэты апошні бар’ер для панавання DVD быў пераадолены ў канцы 2000-х са з’яўленнем недарагіх DVD-магнітафонаў і іншых лічбавых відэарэгістратараў. DVR-прылады, якія запісваюць адлюстраванне на цвёрды дыск альбо флэш-памяць, можна набыць у крамах электронікі альбо арандаваць у правайдэраў кабельнага або спадарожнікавага тэлебачання. Пераход да DVD прывёў да таго, што рынак быў завалены выкарыстанымі фільмамі VHS, якія можна набыць у ламбардах і крамах сэканд-хэндаў, як правіла, па меншай цане, чым эквівалентная плёнка на ужываным DVD. Акрамя таго, з-за вялікай колькасці прайгравальнікаў VHS у школах і бібліятэках стужкі VHS па-ранейшаму выпускаюцца для адукацыйнага рынку. У ліпені 2016 года апошні вядомы вытворца відэамагнітафонаў Funai абвясціў, што спыняе вытворчасць відэамагнітафонаў.<ref>{{Cite news|url=https://money.cnn.com/2016/07/22/technology/vcr-funai-last/index.html|title=The last VCR will be manufactured this month|last=Sun|first=Yazhou|date=2016-07-22|work=CNNMoney|access-date=20 мая 2021|archive-date=16 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220416064627/https://money.cnn.com/2016/07/22/technology/vcr-funai-last/index.html|url-status=dead}}</ref> === Спажывецкія і паўпрафесійныя відэакамеры === [[Файл:DV_tape_sizes_2.jpg|міні|250x250пкс| DV-касеты\Злева направа: DVCAM-L, DVCPRO-M, DVC/MiniDV]] Раннія спажывецкія відэакамеры выкарыстоўвалі поўнапамерныя касеты VHS або Betamax. Пазнейшыя мадэлі перайшлі на больш кампактныя фарматы, распрацаваныя для кампактных відэакамер, такіх як VHS-C і Video8 . VHS-C — гэта зменшаная версія VHS, якая выкарыстоўвае той жа спосаб запісу і тую ж стужку, але ў меншай касеце. Можна прайграць стужкі VHS-C на звычайным магнітафоне VHS з дапамогай адаптара. Пасля з’яўлення Супер&nbsp;VHS, была выпушчана адпаведная кампактная версія, Super&nbsp;VHS-C. Video8 — ускосны нашчадак Betamax з выкарыстаннем вужэйшай стужкі і меншай касеты. З-за больш вузкіх стужак і тэхнічных адрозненняў немагчыма распрацаваць адаптар з Video8 на Betamax. Пазней Video8 быў удасканалены ў Hi8, які забяспечвае лепшую выразнасць, падобна Super&nbsp;VHS. Першы спажывецкі лічбавы запіс і [[wiktionary:prosumer#Etymology 2|паўпрафесійны]] лічбавы фармат відэа, уведзены ў 1995 годзе, выкарыстоўваў невялікую касету Digital Video Cassette (DVC).<ref>{{Cite web|url=http://www.videomaker.com/article/2381/|title=DVC Product Probe}}</ref> Пазней фармат быў перайменаваны ў MiniDV, каб адлюстраваць схему кадавання DV, але на стужках па-ранейшаму ёсць марка «DVC». Некаторыя пазнейшыя фарматы, такія як DVC Pro ад Panasonic захоўваюць арыгінальную назву. Фармат DVC / MiniDV забяспечвае якасць трансляцыі відэа і пашыраныя магчымасці нелінейнага мантажу на спажывецкім і некаторым прафесійным абсталяванні. Гэты фармат выкарыстоўваўся ў здымках многіх фільмаў, напрыклад, у «Дэні Бойл» 28 дзён пазней (2001, зняты на Canon XL1) і «Унутраная імперыя» Дэвіда Лінча (2006, знята на Sony PD170) У 1999 г. Sony перанесла схему запісу DV на 8-мм сістэмы, стварыўшы Digital8. Выкарыстоўваючы тыя ж касеты, што і Hi8, многія відэакамеры Digital8 маглі прайграваць аналагавыя запісы Video8 / Hi8, захоўваючы сумяшчальнасць з ужо запісанымі [[Відэа|аналагавымі]] відэакасетамі. У 2008 годзе Sony скончыла вытворчасць і продаж відэакамер Digital8. Sony прадставіла іншы фармат касеты для відэакамер, які называецца MicroMV, але цікавасць спажыўцоў была нізкай з-за ўласнасці гэтага фармату і яго абмежаванай падтрымкі у простых відэарэдактарах Windows, і Sony паставіла апошні блок MicroMV у 2005 годзе. У канцы 2000-х MiniDV і яго стрыечны брат высокай выразнасці, HDV, былі двума найбольш папулярнымі фарматамі на аснове стужак сярод спажыўцоў і паўпрафесійных карыстальнікаў. У фарматах выкарыстоўваюцца розныя метады кадавання, але адзін і той жа тып касеты. З 2001 года, калі быў прадстаўлены MicroMV, новых формаў касеты не было ўведзена — HDV (High Definition Video) прапануе спажыўцам HD-відэа на стужцы MiniDV. == Будучыня стужкі == З паляпшэннем тэхналогій відэакасета перажыла сваё першапачатковае выкарыстанне (арыгінальны запіс, мантаж і прайграванне трансляцыі) і цяпер з’яўляецца ў першую чаргу архіўным носьбітам. Сканчэнне веку стужкі для відэазапісу было прадказана яшчэ ў 1995 г., калі была прадэманстравана сістэма нелінейнага рэдагавання Avid, якая захоўвала відэакліпы на цвёрдых дысках. Тым не менш відэакасета ўсё яшчэ шырока выкарыстоўвалася, асабліва спажыўцамі, прыблізна да 2004 г., калі відэакамеры на аснове DVD сталі даступнымі на ўзроўні спажыўцоў, і спажывецкія камп’ютары атрымалі дастаткова вялікія дыскі для захоўвання гадзін відэа. Спажывецкія відэакамеры перайшлі са стужкавых на бязстужкавыя тэхналогіі, якія запісваюць відэа ў выглядзе камп’ютэрных файлаў. Выкарыстоўваюцца невялікія цвёрдыя дыскі і аптычныя дыскі, якія можна запісваць, і ў цяперашні час лідарам на рынку з’яўляецца цвёрдацельная памяць, напрыклад SD-карты. Ёсць дзве асноўныя перавагі: * Па-першае, капіраванне запісу на магнітафон, на [[камп’ютар]], ці іншую відэамашыну адбываецца ў рэжыме рэальнага часу або хутчэй (напрыклад, на дзесяціхвіліннае відэа спатрэбіцца не больш за дзесяць хвілін); паколькі безстужкавыя відэакамеры запісваюць відэа як гатовыя да камп’ютара файлы дадзеных, файлы можна проста скапірпваць на камп’ютар. * Па-другое, безстужкавыя відэакамеры, і ў прыватнасці тыя, якія выкарыстоўваюць цвёрдацельную памяць, значна прасцейшыя ў механічным плане і, такім чынам, больш надзейныя. Нягледзячы на гэтыя выгоды, стужка па-ранейшым шырока выкарыстоўваецца ў вытворцаў фільмаў і тэлевізійных сетках з-за сваёй даўгавечнасці, нізкага кошту і надзейнасці. Па гэтых прычынах галоўныя копіі візуальнага зместу часта захоўваюцца на стужцы, асабліва ў карыстальнікаў, якія не могуць дазволіць сабе перайсці на безстужкавыя машыны. Прафесійныя карыстальнікі, такія як трансляцыя тэлебачання, па-ранейшым актыўна выкарыстоўвалі касету ў сярэдзіне і ў канцы 2000-х гадоў. Такія безстужкавыя фарматы, як DVCPRO P2, XDCAM і AVCHD атрымліваюць шырэйшае прызнанне. У той час як запіс у рэжыме рэальнага часу перайшоў у цвёрды стан (Panasonic P2, Sony SR MASTER або XDCAM-EX), [[аптычны дыск]] (Sony XDCAM) і цвёрдыя дыскі, высокі кошт цвёрдацельнага стану і абмежаваны тэрмін захоўвання цвёрдых дыскаў робяць іх менш пажаданымі для архіўнага выкарыстання, для якога па-ранейшаму выкарыстоўваецца стужка. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Videotape}} * [http://palimpsest.stanford.edu/byorg/abbey/an/an21/an21-7/an21-708.html Страта ранніх відэазапісаў]  * [https://web.archive.org/web/20040603152849/http://www.tvhandbook.com/History/History_recording.htm ''Гісторыя тэхналогіі запісу''] (WayBack Mashine) * [https://web.archive.org/web/20040603153341/http://www.tvhandbook.com/History/History_tape.htm ''Гісторыя магнітнай стужкі''] (WayBack Mashine) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя тэлебачання]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 73o8o7ty5omkygf79ixceinm25eecwf 0 131311 5149096 3704339 2026-05-31T07:19:56Z DobryBrat 5701 дапаўненне, арфаграфія, алфавітны парадак 5149096 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{цёзкі2|Старавойтаў}} '''Міхаіл Старавойтаў''':</noinclude> * [[Міхаіл Антонавіч Старавойтаў]] (1923—1944) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). * [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (1951—2026) — беларускі гісторык, выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь (2012). <noinclude>{{Спіс цёзак-цёзак}}</noinclude> ses3s7p8evnr80ogky3z22ayolof26q 0 134793 5149075 4646621 2026-05-31T05:29:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149075 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Вязынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Вілейскі раён]] |Уключае = 33 населеныя пункты |Сталіца = [[Вязынь]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1542 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 214,4 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Вязынскі сельсавет.svg |Часавыпояс = |Тэлефонны код = +375-17-71 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://vileyka.minsk-region.by/rukovodstvo/selsovety/vyazynskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet |Заўвагі = }} '''Вя́зынскі сельсавет''' — [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Плошча сельсавета складае 214,4 км². Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2019 г. вёска) [[Вязынь]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Ільянскі раён|Ільянскага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 24 ліпеня 1957 года ў складзе Вілейскага раёна. 6 верасня 1957 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаваных [[Латыгальскі сельсавет (Вілейскі раён)|Латыгальскага]] і [[Рэдзькавіцкі сельсавет|Рэдзькавіцкага]] сельсаветаў<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 6 верасня 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 9.</ref>. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе Мінскай вобласці. == Населеныя пункты == * [[1 студзеня]] [[1947]] — 13 * [[1 студзеня]] [[2010]] — 33 == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1884 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 97,7 % — [[беларусы]], 1,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1542 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=20 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Вязынскі сельсавет}} {{Вілейскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Вязынскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Ільянскі раён|child|загаловак=Вязынскі сельсавет у [[Ільянскі раён|Ільянскім раёне]] (1940—1957)}} |спіс2 = {{Вілейскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Вязынскі сельсавет у [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] (з 1957)}} }} [[Катэгорыя:Вязынскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ільянскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] pxl9ut67t4idrizta9t16bbd39aexms 0 143519 5149064 3992742 2026-05-31T03:46:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149064 wikitext text/x-wiki {{Славутасць| |Беларуская назва = Вышаградскія могілкі |Арыгінальная назва = |Выява = Vysehrad cemetery church.jpg |Подпіс выявы = Вышаградскія могілкі пры царкве Св. Пятра і Паўла |Шырыня выявы = |Тып = |Статус = |Краіна = Чэхія |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Назва месцазнаходжання = Горад |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 03|lat_sec = 54 |lon_dir = E|lon_deg = 14|lon_min = 25|lon_sec = 04 |region = CZ |CoordScale = 1000 |Месцазнаходжанне = [[Прага]] |Архітэктурны стыль = |Першае згадванне = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Стан = Дзеючыя |Commons = Vyšehrad Cemetery }} '''Вышаградскія могілкі''' ({{lang-cz|Vyšehradský hřbitov}}) — могілкі ў [[Прага|Празе]] ў гістарычным раёне [[Вышаград]] пры царкве Св. Пятра і Паўла. З [[XIX]] стагоддзя могілкі сталі месцам пахавання амаль 600 найбуйнейшых фігур чэшскага нацыянальнага адраджэння. Галерэя могілкавых пластык і надмагілляў, створаных лепшымі скульптарамі таго часу ([[Іозеф Вацлаў Мысльбек|І. В. Мысльбек]], [[Францішак Білек|Ф. Білек]], [[Багуміл Кафка|Б. Кафка]], [[Отакар Шпаніель|О. Шпаніель]] і іншыя). Тэрыторыя могілак падзелена на 15 сектараў. Ва ўсходняй частцы могілак знаходзіцца магільны склеп '''Сла́він''' ({{lang-cz|Slavín}}) — агульная магіла мужчын і жанчын, якія ўславілі сваімі справамі чэшскі народ. Славін узнік у [[1889]]—[[1893]] гадах па праекце архітэктара Антаніна Віела ({{lang-cs|[[:cs:Antonín Wiehl|Antonín Wiehl]]}}). Сімвалам Славіна стаў цэнтральны помнік з фігурай крылатага генія Радзімы. Скульптурнае афармленне з'яўляецца творам Іозефа Маўдзера ({{lang-cs|Josef Mauder}}). == Гісторыя == У [[1860-я]] гады распаўсюдзілася ідэя стварыць на Вышаградзе нацыянальныя могілкі. У [[1875]] годзе тэрыторыя інуючых пры царкве Св. Пятра і Паўла могілак была пашырана. == Спіс пахаваных == === Кампазітары, музыканты === * [[Бедржых Сметана]] ([[1824]]—[[1884]]) — чэшскі кампазітар, заснавальнік нацыянальнай кампазітарскай школы. * [[Антанін Дворжак]] ([[1841]]—[[1904]]) — выбітны чэшскі кампазітар. * [[Здэнек Фібіх]] ([[1850]]—[[1900]]) — чэшскі кампазітар, прадстаўнік рамантычнага кірунку. * [[Отакар Острчыл]] ([[1879]]—[[1935]]) — чэшскі кампазітар і дырыжор. * [[Вілем Курц-малодшы]] ([[1872]]—[[1945]]) — піяніст і педагог. * [[Карал Анчарл]] ([[1908]]—[[1973]]) — дырыжор. * [[Рафаэль Кубелік]] ([[1914]]—[[1996]]) — дырыжор і кампазітар. === Мастакі, скульптары === * [[Альфонс Муха]] ([[1860]]—[[1939]]) — жывапісец, тэатральны мастак, ілюстратар, прадстаўнік стылю «[[мадэрн]]». * [[Мікалаш Алеш]] ([[1852]]—[[1913]]) — мастак і ілюстратар. * [[Макс Швабінскі]] ([[1873]]—[[1962]]) — мастак. * [[Іозеф Мысльбек]] ([[1848]]—[[1922]]) — скульптар. * [[Ладзіслаў Шалаўн]] ([[1870]]—[[1946]]) — скульптар. === Пісьменнікі, паэты === * [[Карал Чапек]] ([[1890]]—[[1938]]) — выбітны чэшскі пісьменнік і драматург. * [[Карал Гінек Маха]] ([[1810]]—[[1836]]) — чэшскі паэт-рамантык, родапачынальнік нацыянальнай паэзіі. * [[Яраслаў Врхліцкі]] ([[1853]]—[[1912]]) — чэшскі паэт, драматург і перакладчык. * [[Сватаплук Чэх]] ([[1846]]—[[1908]]) — чэшскі пісьменнік і паэт. * [[Бажэна Нямцова]] ([[1820]]—[[1862]]) — чэшская пісьменніца, родапачынальніца нацыянальнай прозы. * [[Ян Неруда]] ([[1834]]—[[1891]]) — чэшскі празаік. * [[Віцезслаў Незвал]] ([[1900]]—[[1958]]) — чэшскі паэт-сюррэаліст. === Іншыя === * [[Мілада Горакова]] ([[1901]]—[[1950]]) — ахвяра камуністычных рэпрэсій. * [[Яраслаў Гейраўскі]] ([[1890]]—[[1967]]) — хімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі]]. * [[Іозеф Біцан]] ([[1913]]—[[2001]]) — футбаліст. * [[Уласта Бурыян]] ([[1891]]—[[1962]]) — акцёр. * [[Здэнек Капал]] ([[1914]]—[[1993]]) — астраном. * [[Павел Вент]] — беларускі ваенны дзеяч. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Vyšehrad Cemetery}} * [http://www.praguewelcome.cz/cs/informace/o-praze/pamatky/top-10-prazskych-pamatek/51-vysehradsky-hrbitov-a-slavin.shtml Вышаградскія могілкі і Славін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111021052741/http://www.praguewelcome.cz/cs/informace/o-praze/pamatky/top-10-prazskych-pamatek/51-vysehradsky-hrbitov-a-slavin.shtml |date=21 кастрычніка 2011 }} * [http://www.blesk.cz/clanek/celebrity-domaci-celebrity/126058/vysehrad-tady-odpocivaji-nejvetsi-velikani-ceska.html Артыкул пра Вышаградскія могілкі] на blesk.cz {{ref-cz}} * [http://wikimapia.org/#lat=50.0646629&lon=14.4178755&z=18&l=1&m=b&search=vysehrad Вышаградскія могілкі] на [[Wikimapia]] [[Катэгорыя:Вышаград]] [[Катэгорыя:Могілкі Прагі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1860-я гады]] [[Катэгорыя:1860-я ў Празе]] e7zdt343fu2oggoktbhw934zjm9r19c 0 146545 5149126 4714007 2026-05-31T08:59:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149126 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Вячаслаў Голік | поўнае імя = Вячаслаў Аляксандравіч Голік | выява = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = | нумар = | пазіцыя = [[абаронца (футбол)|абаронца]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2007—2008| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Савіт|Савіт (Магілёў)]]|9 (1) |2009—2011| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк)]]|1 (0) |2010—2011| {{Арэнда}} {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]|28 (3) |2012| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]|8 (0) |2013| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт (Мікашэвічы)]]|4 (0) |2014| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Рэчыца-2014|Рэчыца-2014]]|24 (1) |2015—2019| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Хімік Светлагорск|Хімік (Светлагорск)]]|115 (6) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2009|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-21|Беларусь (да 21)]]|6 (0) }} }} '''Вячаслаў Голік''' (нар. {{ДН|1|5|1989}}, {{МН|Магілёў}}) — беларускі [[футбол|футбаліст]], [[абаронца (футбол)|абаронца]]. == Клубная кар’ера == Пачынаў кар’еру ў магілёўскім «[[ФК Савіт|Савіце]]». Пасля таго, як «Савіт» спыніў існаванне, перайшоў у «[[ФК Нафтан|Нафтан]]». Не здолеў замацавацца ў наваполацкім клубе і быў аддадзены ў арэнду мазырскай «[[ФК Славія Мазыр|Славіі]]», у якую перайшоў у пачатку 2012 года на сталай аснове. У сакавіку 2013 стаў іграком мікашэвіцкага «[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніта]]». У жніўні 2013 года пакінуў мікашэвіцкі клуб, у другой палове 2013 года аднаўляўся пасля траўмы. У красавіку 2014 года падпісаў кантракт з «[[ФК Рэчыца-2014|Рэчыцай-2014]]»<ref>{{cite web |date = |url = http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/fcvedrich97/599009.html |title = Медведев, Кабельский и три новичка подписали контракты с «Речицей 2014» |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru |archive-date = 6 сакавіка 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160306063052/http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/fcvedrich97/599009.html |url-status = dead }}</ref>. У рэчыцкім клубе здолеў замацавацца ў асноўным складзе, дапамог камандзе заняць высокае пятае месца ў Першай лізе 2014. У студзені 2015 года быў на праглядзе ў магілёўскім «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпры]]»<ref>{{cite web|date = |url = http://by.tribuna.com/football/1026888621.html |title = Тупчий и еще восемь футболистов находятся на просмотре в «Днепре» |website = by.tribuna.com |access-date = |language = ru}}</ref>, аднак у выніку пачаў сезон у складзе светлагорскага «[[ФК Хімік Светлагорск|Хіміка]]», дзе правёў пяць гадоў і быў адным з асноўных абаронцаў. У студзені 2020 года па справе аб дагаварных матчах быў дыскваліфікаваны АБФФ на тры гады<ref>{{cite web|date = 2020-01-16|url = https://football.by/news/135711 |title = Сучков и Белявский - персоны нон-грата, еще 14 игроков дисквалифицированы. АБФФ наказала за "договорняки" |website = football.by |access-date = 2024-04-17|language = ru}}</ref>. У ліпені 2020 года па выніках крымінальнай справы быў прысуджаны да 2 гадоў абмежавання волі<ref>{{cite web|date = 2020-07-13|url = https://football.by/news/141705 |title = Оглашены приговоры участникам дела о договорных матчах. Алексея Козлова взяли под стражу в зале суда |website = football.by |access-date = 2024-04-17|language = ru}}</ref>. == Міжнародная кар’ера == У 2009 годзе гуляў за [[Моладзевая зборная Беларусі па футболе|моладзевую зборную Беларусі]]. == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|2009]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] == Статыстыка выступленняў == {| cellspacing="0" cellpadding="3" style="border:1px solid #AAAAAA;font-size:95%" |- bgcolor="#E4E4E4" !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=50 |Сезон !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=10 |Дывізіён !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=100 |Клуб !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Краіна !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Матчы !style="border-bottom:1px solid #AAAAAA" width=20 |Галы |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] || Д2 || [[ФК Савіт|Савіт]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 3 || 0 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] || Д1 || [[ФК Савіт|Савіт]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 6 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] || Д1 || [[ФК Нафтан|Нафтан]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 1 || 0 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] || Д2 || [[ФК Славія Мазыр|Славія]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 24 || 2 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] || Д2 || [[ФК Славія Мазыр|Славія]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 4 || 1 |- align="center" | [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] || Д1 || [[ФК Славія Мазыр|Славія]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 8 || 0 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] (1) || Д2 || [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 4 || 0 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] || Д2 || [[ФК Рэчыца-2014|Рэчыца-2014]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 24 || 1 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] || Д2 || [[ФК Хімік Светлагорск|Хімік]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 26 || 2 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] || Д2 || [[ФК Хімік Светлагорск|Хімік]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 22 || 2 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] || Д2 || [[ФК Хімік Светлагорск|Хімік]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 27 || 1 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] || Д2 || [[ФК Хімік Светлагорск|Хімік]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 22 || 1 |- align="center" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] || Д2 || [[ФК Хімік Светлагорск|Хімік]] || {{Сцяг|Беларусь}} || 18 || 0 |- align="center" |} == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Голік Вячаслаў Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Савіт]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Нафтан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Славія Мазыр]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Граніт Мікашэвічы]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэчыца-2014]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Хімік Светлагорск]] 248rw70eujhxdnr4lfmirkhkph0hie7 0 147048 5149091 4832204 2026-05-31T07:05:42Z DenisBorum 139498 5149091 wikitext text/x-wiki {{міфалагічны персанаж}} '''Тот'''{{sfn|БелЭн|2002}}, '''Джэхуці'''{{sfn|БелЭн|2002}} — бог мудрасці і ведаў у [[Рэлігія Старажытнага Егіпта|рэлігіі Старажытнага Егіпта]]<ref name="FB">[https://fb.ru/article/131435/bog-tot---bog-mudrosti-i-znaniy-v-drevnem-egipte Бог Тот - бог мудрости и знаний в Древнем Египте]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://www.yaklass.ru/p/history/5-klass/drevnii-vostok-6002396/religiia-6397937/re-80778add-90d4-4d93-a38c-d0c572570e3b Боги Древнего Египта]{{ref-ru}}</ref>. == Апісанне == Меў вобраз чалавека з галавой птушкі ібіс і прыладамі для пісьма ў руках. Лічыўся стваральнікам усяго інтэлектуальнага жыцця, апекуном пісараў, архіваў, бібліятэк. Паводле ўяўленняў егіпцян, Тот вёў лік дням, месяцам, гадам, запісваў дні нараджэння і смерці людзей, вёў летапісы. Ён раздзяліў час на месяцы. Пісцы лічылі Тота сваім заступнікам і перад пачаткам працы здзяйснялі яму ўзліванні{{sfn|Мифы народов мира|1992}}. Пад заступніцтвам Тота знаходзіліся ўсе архівы і знакамітая бібліятэка [[Гермаполь|Гермопаля]]{{sfn|Мифы народов мира|1992}}. «Кіраваў усімі мовамі» і сам лічыўся мовай бога{{sfn|Мифы народов мира|1992}}. У кульце мёртвых і ў пахавальным абрадзе Тоту належала вядучая роля. Як візір багоў і пісец энеады багоў ён прысутнічаў на судзе [[Асірыс]]а{{sfn|Мифы народов мира|1992}}. Жонкай Тота лічылася багіня ісціны і парадку [[Маат]]{{sfn|Мифы народов мира|1992}}. == Гл. таксама == * [[Гермес Трысмегіст]] – адпавядае Тоту ў [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэцкай міфалогіі]]<ref name="FB" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тот, Джэхуці||493}} * {{ВСЭ3|Тот|26|124}} * {{Крыніцы/Мифы народов мира: Энциклопедия|том=2|частка=Тот, Джехути|аўтар=Рубинштейн Р. И.|старонкі=521—522}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Thoth}} * [http://ru-egypt.com/sources/molitva_totu,_papirus_anastasi_v Малітва богу Тоту аб пасланні ўмення добра пісаць] * [http://ru-egypt.com/sources/gimn_totu._papirus_anastasi_iii Гімн Тоту. Папірус Anastasi III] {{Рэлігія Старажытнага Егіпта}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старажытнаегіпецкія багі]] [[Катэгорыя:Багі мудрасці і ведаў]] [[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Багі месяца]] [[Катэгорыя:Фараоны дынастыі богаў]] [[Катэгорыя:Фараоны паводле алфавіта]] autgfjr9mlbem5jv99ei4mptigqk9v4 0 153934 5148698 5148695 2026-05-30T12:08:25Z M.L.Bot 261 /* Місія БНР у Берліне */ 5148698 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === З дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам (сацыяльным ліфтам), а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з Гольдынгена{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт у Сянне, пара выехала ў Маскву, дзе 14 ліпеня 1896 года вянчалася ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы (пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім саборы). 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, сям’я жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, пазней пераязджала ў Грыбаедаў і Буцікоўскі завулкі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак, гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі {{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай статыстыкай {{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае яго ў гэты час з іншым беларускім актывістам — [[Яўсей Канчар|Яўсеем Канчаром]], адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам {{sfn|Баринов|2024|p=133, 134}}. У 1896 годзе Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі праз суседа па кватэры {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю па даследаванні стэпавых абласцей (Казахстан), дзе ён загадваў партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі {{sfn|Баринов|2024|p=133, 135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у Пецярбургскім земстве, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Маскоўска-Казанскай чыгункі {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву, за што ў ахоўным аддзяленні лічыўся «асобай, крайне небяспечнай для грамадства». Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у ліпені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуся ў Расію.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У лютым 1906 года арыштаваны ў Маскве і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і патроны {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт высылка ў Туруханскі край была заменена на тры гады ў Тары Тобальскай губерні {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў 1913 годзе праз яго «без вестак адсутнасць» на працягу пяці гадоў {{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу {{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя === Жыў у Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У Хелераў каля Дрэздэна стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада», захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў Інстытута рытму Эміля Жака-Далькроза {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Сярод яго кантактаў у эміграцыі былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, працаваў у Бюро па росшуку ваеннапалонных {{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне {{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію і Скандынавію вярнуўся ў Расію, афіцыйна — каб «уступіць у шэрагі абаронцаў радзімы» пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Арыштаваны і змешчаны ў Цюменскую турму, адкуль вызвалены ў студзені 1916 года пасля прашэння брата-генерала Аляксандра{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі, і праўда ў 1911 годзе ён удзельнічаў у міжнародных кангрэсах па жыллёвай гігіене ў Дрэздэне {{sfn|Баринов|2024|p=137, 138}}. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года далучыўся да беларускага руху. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны праект «грамадства роўных» {{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працаваў у кіраўніцтве «Цэнтрбелсаюзу» (Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю), а ў 1919 годзе быў членам [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэту]] ў Вільні ад беларускіх эсэраў {{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Місія БНР у Берліне ==== У 1920 годзе пераехаў у Берлін. У адрасных кнігах горада яго прозвішча сустракаецца ў варыянтах Borovskoy, Borowsky і Barovsky {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Да куплі дома ў Мальсдорфе змяніў некалькі адрасоў: Вільгельмсхёэрштрасэ, 17, Гослерштрасэ, 20, Ёахімсталерштрасэ, 4 і Аўгсбургерштрасэ, 30 {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. 4 красавіка 1921 года прызначаны ў місію БНР у Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканоміцы, спрабуючы прадаць правы на беларускія лясы праз фірму IWEG {{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У справах ён выяўляў неабачлівасць, напрыклад, мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным контрагентам для азнаямлення{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся няўдачай, пакінуўшы яго ў 1925 годзе пад пагрозай судовага прыстава {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Адчайная матэрыяльная сітуацыя, імаверна, стала прычынай перадачы Бароўскім архіва місіі ў Прагу {{sfn|Баринов|2024|p=142}}. [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] у 1922 годзе крытыкаваў яго: «''человек хоть и добрый, но как политический деятель — слабоват. Не дурак выпить и поболтать, но дальше этого обычно не идет''»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У кастрычніку 1925 года місію ліквідавалі{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. За перадачу архіва дыпламатычнай місіі БНР ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе ў сакавіку 1926 года атрымаў «суровую адповедзь» ад Ластоўскага {{sfn|Баринов|2024|p=138}}. ==== Па скасаванні місіі ==== З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна значыўся як ''Schriftsteller'' (пісьменнік, літаратар) {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад Льва Талстога{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў у раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38). З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1932 годзе ў яго пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі», дзе дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй, а ён сам — сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Падчас Другой сусветнай вайны працаваў у службе «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]» (з 6 жніўня 1941) карэктарам тэкстаў. Барынаў дапускае, што гэтая праца была для яго «сінекурай» {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] абмежаваўся трыма месяцамі ў канцы 1944 года перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў {{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб|лагеры для перамешчаных асоб]] {{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пазней пахаванне ліквідавана як бесгаспадарнае {{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са шляхты Аршанскага павета, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе, вярнуўся ў 113-ы полк. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі зрабіў кар’еру спевака. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] q6fp2gc6xpva4z5yjch36v351w6gaie 5148737 5148698 2026-05-30T13:20:09Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5148737 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === З дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам (сацыяльным ліфтам), а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады і маскоўскі перыяд === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшую за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Працоўная і экспедыцыйная дзейнасць === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае яго ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаючыся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прошэнне аб працаўладкаванні пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага быў прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. === Рэвалюцыйная дзейнасць і арышты === Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. Бароўскі захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды, а таксама сістэмай рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як прадстаўнік ад Расіі на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Беларуская нацыянальная дзейнасць === Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху. У гэты час яго імя ўпершыню згадваецца сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю («Цэнтрбелсаюзу»){{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Дыпламатычная місія БНР у Берліне === У 1920 годзе пераехаў у Берлін. 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, і ў студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы і схільнасць да баўлення часу за размовамі і выпіўкай{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія фактычна спыніла працу ў канцы 1924 года, а афіцыйна была ліквідавана ў кастрычніку 1925 года{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. === Жыццё пасля скасавання місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» («Як мінае каханне і іншыя творы»){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай{{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо было ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са шляхты Аршанскага павета, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе, вярнуўся ў 113-ы полк. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі зрабіў кар’еру спевака. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 2vyhyap6ryv60z2cxl9fivwzg1759b1 5148747 5148737 2026-05-30T13:34:51Z M.L.Bot 261 /* Паходжанне і сям’я */ 5148747 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім па старшынстве з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады і маскоўскі перыяд === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшую за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Працоўная і экспедыцыйная дзейнасць === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае яго ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаючыся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прошэнне аб працаўладкаванні пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага быў прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. === Рэвалюцыйная дзейнасць і арышты === Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. Бароўскі захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды, а таксама сістэмай рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як прадстаўнік ад Расіі на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Беларуская нацыянальная дзейнасць === Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху. У гэты час яго імя ўпершыню згадваецца сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю («Цэнтрбелсаюзу»){{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Дыпламатычная місія БНР у Берліне === У 1920 годзе пераехаў у Берлін. 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, і ў студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы і схільнасць да баўлення часу за размовамі і выпіўкай{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія фактычна спыніла працу ў канцы 1924 года, а афіцыйна была ліквідавана ў кастрычніку 1925 года{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. === Жыццё пасля скасавання місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» («Як мінае каханне і іншыя творы»){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай{{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо было ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са шляхты Аршанскага павета, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе, вярнуўся ў 113-ы полк. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі зрабіў кар’еру спевака. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 405qwc5f59a0ozdbpcyfe26utd9y1p8 5148750 5148747 2026-05-30T13:41:11Z M.L.Bot 261 /* Бацька */ 5148750 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім па старшынстве з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады і маскоўскі перыяд === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшую за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Працоўная і экспедыцыйная дзейнасць === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае яго ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаючыся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прошэнне аб працаўладкаванні пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага быў прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. === Рэвалюцыйная дзейнасць і арышты === Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. Бароўскі захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды, а таксама сістэмай рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як прадстаўнік ад Расіі на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Беларуская нацыянальная дзейнасць === Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху. У гэты час яго імя ўпершыню згадваецца сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю («Цэнтрбелсаюзу»){{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Дыпламатычная місія БНР у Берліне === У 1920 годзе пераехаў у Берлін. 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, і ў студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы і схільнасць да баўлення часу за размовамі і выпіўкай{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія фактычна спыніла працу ў канцы 1924 года, а афіцыйна была ліквідавана ў кастрычніку 1925 года{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. === Жыццё пасля скасавання місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» («Як мінае каханне і іншыя творы»){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай{{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо было ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі зрабіў кар’еру спевака. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 4vnk5ztsgllbp65el04ukayb1pnc6km 5148755 5148750 2026-05-30T13:43:19Z M.L.Bot 261 /* Браты і сёстры */ 5148755 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім па старшынстве з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады і маскоўскі перыяд === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшую за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Працоўная і экспедыцыйная дзейнасць === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае яго ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаючыся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прошэнне аб працаўладкаванні пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага быў прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. === Рэвалюцыйная дзейнасць і арышты === Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. Бароўскі захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды, а таксама сістэмай рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як прадстаўнік ад Расіі на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Беларуская нацыянальная дзейнасць === Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху. У гэты час яго імя ўпершыню згадваецца сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю («Цэнтрбелсаюзу»){{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Дыпламатычная місія БНР у Берліне === У 1920 годзе пераехаў у Берлін. 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, і ў студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы і схільнасць да баўлення часу за размовамі і выпіўкай{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія фактычна спыніла працу ў канцы 1924 года, а афіцыйна была ліквідавана ў кастрычніку 1925 года{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. === Жыццё пасля скасавання місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» («Як мінае каханне і іншыя творы»){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай{{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо было ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі зрабіў кар’еру спевака. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] j852dheygapa6t01v537f1f4h59icxo 5148756 5148755 2026-05-30T13:44:08Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5148756 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім па старшынстве з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады і маскоўскі перыяд === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Працоўная і экспедыцыйная дзейнасць === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Барынаў параўноўвае яго ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаючыся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прошэнне аб працаўладкаванні пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага быў прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. === Рэвалюцыйная дзейнасць і арышты === Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры ператрусе знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. Бароўскі захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды, а таксама сістэмай рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як прадстаўнік ад Расіі на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Беларуская нацыянальная дзейнасць === Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху. У гэты час яго імя ўпершыню згадваецца сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю («Цэнтрбелсаюзу»){{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Дыпламатычная місія БНР у Берліне === У 1920 годзе пераехаў у Берлін. 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, і ў студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы і схільнасць да баўлення часу за размовамі і выпіўкай{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія фактычна спыніла працу ў канцы 1924 года, а афіцыйна была ліквідавана ў кастрычніку 1925 года{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. === Жыццё пасля скасавання місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» («Як мінае каханне і іншыя творы»){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай{{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо было ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік 28.03.1869, паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі зрабіў кар’еру спевака. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 9nmwgomwunyqd9aeogivr6sg6nt7ty2 5148760 5148756 2026-05-30T13:57:57Z M.L.Bot 261 /* Раннія гады і маскоўскі перыяд */ 5148760 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім па старшынстве з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаючыся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. Бароўскі захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды, а таксама сістэмай рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як прадстаўнік ад Расіі на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху. У гэты час яго імя ўпершыню згадваецца сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю («Цэнтрбелсаюзу»){{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя (1920-1945) === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== У 1920 годзе пераехаў у Берлін. 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, і ў студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы і схільнасць да баўлення часу за размовамі і выпіўкай{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія фактычна спыніла працу ў канцы 1924 года, а афіцыйна была ліквідавана ў кастрычніку 1925 года{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» («Як мінае каханне і іншыя творы»){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай{{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі зрабіў кар’еру спевака. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 4er5b6md9ij4mxwlx37fixrzkayi2lm 5148764 5148760 2026-05-30T14:03:19Z M.L.Bot 261 /* Другая сусветная вайна і смерць */ 5148764 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім па старшынстве з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаючыся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. Бароўскі захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды, а таксама сістэмай рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як прадстаўнік ад Расіі на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года далучыўся да беларускага руху. У гэты час яго імя ўпершыню згадваецца сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю («Цэнтрбелсаюзу»){{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя (1920-1945) === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== У 1920 годзе пераехаў у Берлін. 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, і ў студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы і схільнасць да баўлення часу за размовамі і выпіўкай{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія фактычна спыніла працу ў канцы 1924 года, а афіцыйна была ліквідавана ў кастрычніку 1925 года{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» («Як мінае каханне і іншыя творы»){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай{{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі зрабіў кар’еру спевака. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 6vslr6j8svk4m47cf3c5swvtzoy5xgb 5148774 5148764 2026-05-30T14:12:48Z M.L.Bot 261 /* Дыпламатычная місія БНР у Берліне */ 5148774 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім па старшынстве з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаючыся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. Бароўскі захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды, а таксама сістэмай рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як прадстаўнік ад Расіі на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю («Цэнтрбелсаюзу»){{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя (1920-1945) === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, і ў студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы і схільнасць да баўлення часу за размовамі і выпіўкай{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія фактычна спыніла працу ў канцы 1924 года, а афіцыйна была ліквідавана ў кастрычніку 1925 года{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» («Як мінае каханне і іншыя творы»){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай{{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі зрабіў кар’еру спевака. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 568h3v5b9irwd1qo6s7255azna8kc2l 5148776 5148774 2026-05-30T14:21:56Z M.L.Bot 261 /* Вяртанне ў Расію (1915—1917) */ 5148776 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім па старшынстве з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці, што ў выніку прывяло Андрэя да беларускага нацыяналізму{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай мужчынскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаючыся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. Бароўскі захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды, а таксама сістэмай рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як прадстаўнік ад Расіі на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю («Цэнтрбелсаюзу»){{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя (1920-1945) === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, і ў студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы і схільнасць да баўлення часу за размовамі і выпіўкай{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія фактычна спыніла працу ў канцы 1924 года, а афіцыйна была ліквідавана ў кастрычніку 1925 года{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» («Як мінае каханне і іншыя творы»){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай{{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі зрабіў кар’еру спевака. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] bpdridopyo5ctwtlexlmg9b17uu09jq 5148779 5148776 2026-05-30T14:31:42Z M.L.Bot 261 5148779 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — Елгава, Латвія), дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім па старшынстве з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду аглашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім (Тартускім) і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаючыся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. Бароўскі захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды, а таксама сістэмай рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як прадстаўнік ад Расіі на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя (1920-1945) === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, і ў студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы і схільнасць да баўлення часу за размовамі і выпіўкай{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай{{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі зрабіў кар’еру спевака. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] senkfs2e98heljjws8u9hejinxl8ros 5148780 5148779 2026-05-30T14:38:37Z M.L.Bot 261 5148780 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім па старшынстве з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаючыся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. Бароўскі захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды, а таксама сістэмай рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як прадстаўнік ад Расіі на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя (1920-1945) === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, і ў студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы і схільнасць да баўлення часу за размовамі і выпіўкай{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай{{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі зрабіў кар’еру спевака. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] ipcjome1enn9w0kex2f0f47kdk751ux 5148781 5148780 2026-05-30T14:43:06Z M.L.Bot 261 /* Другая эміграцыя (1920-1945) */ 5148781 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім па старшынстве з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі і шукалі новыя калектыўныя ідэнтычнасці{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаючыся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. Бароўскі захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды, а таксама сістэмай рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як прадстаўнік ад Расіі на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, і ў студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы і схільнасць да баўлення часу за размовамі і выпіўкай{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай{{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі зрабіў кар’еру спевака. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 0sjm80ywentj03dywanjsvkgojwiybz 5148783 5148781 2026-05-30T15:08:28Z M.L.Bot 261 /* Паходжанне і сям’я */ 5148783 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім па старшынстве з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Аднак, дасягнуў поспеху на бюракратычнай ніве, як павятовы воінскі начальнік, і быў узнагароджаны ордэнам Св. Уладзіміра 3-й ступені, што лічылася высокім дасягненнем для армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага — прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай, адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў і шукалі новыя калектыўныя самасвядомасці{{sfn|Баринов|2024|p=128, 140, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаючыся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. Бароўскі захапляўся ідэямі гармоніі чалавека і прыроды, а таксама сістэмай рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як прадстаўнік ад Расіі на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі пытаннямі гарадской гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. У дыпламатычнай працы засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, і ў студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы і схільнасць да баўлення часу за размовамі і выпіўкай{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай{{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі зрабіў кар’еру спевака. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] ib1grtd2cm7h2f7cy5w2y9959fyj4uj 5148790 5148783 2026-05-30T15:31:46Z M.L.Bot 261 5148790 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім па старшынстве з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ордэнам Св. Уладзіміра 3-й ступені, што лічылася высокім дасягненнем для армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў і шукалі новыя калектыўныя самасвядомасці{{sfn|Баринов|2024|p=128, 140, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У гэты час прафесія статыстыка часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Кіраўнік экспедыцыі Фёдар Шчэрбіна, актывіст кубанскага і ўкраінскага рухаў, мог аказаць уплыў на пазнейшае спалучэнне Бароўскім сацыяльных і нацыянальных лозунгаў{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаючыся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў», і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Барынаў характарызуе яго ў гэты час як «слугу ўсіх гаспадароў», які выконваў функцыі сувязнога і кур’ера{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца» і хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працэсс яго «рэбеларусізацыі» быў непаслядоўным: асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Ён быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Праз немагчымасць палітычных поспехаў пасля Рыжскага міру, Бароўскі засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У чэрвені 1921 года да яго звярталіся камерсанты з Кёнігсберга па «ахоўныя граматы» для паездак па Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Супрацоўніцтва з IWEG мела складаную сістэму ўзаемаразлікаў з залучэннем пазык у трэціх асоб пад будучыя паступленні{{sfn|Баринов|2024|p=141-142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, бо фірма IWEG імкнулася збыць неліквідныя тавары, а рынак быў закрыты праз польска-літоўскі канфлікт{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра «катастрафічнае» матэрыяльнае становішча і пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы, называючы «слабаватым» палітыкам, які «не дурань выпіць і пабалбатаць»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. На думку Барынава, прычынай продажу архіва было менавіта цяжкае фінансавае становішча{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі; верагодна, ён быў пазаштатным супрацоўнікам{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтва «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Пры рэгістрацыі яго прозвішча мела варыянты напісання: Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай. Барынаў удакладняе, што яны пачалі жыць разам яшчэ падчас яго першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, верагодна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] ndu3bikol0tl1lhjduwnm4j36srj32d 5148792 5148790 2026-05-30T15:37:32Z M.L.Bot 261 5148792 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім па старшынстве з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ордэнам Св. Уладзіміра 3-й ступені, што лічылася высокім дасягненнем для армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў і шукалі новыя калектыўныя самасвядомасці{{sfn|Баринов|2024|p=128, 140, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У гэты час прафесія статыстыка часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Кіраўнік экспедыцыі Фёдар Шчарбіна, актывіст кубанскага і ўкраінскага рухаў, мог аказаць уплыў на пазнейшае спалучэнне Бароўскім сацыяльных і нацыянальных лозунгаў{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў», і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Барынаў характарызуе яго ў гэты час як «слугу ўсіх гаспадароў», які выконваў функцыі сувязнога і кур’ера{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца» і хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працэсс яго «рэбеларусізацыі» быў непаслядоўным: асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Ён быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Праз немагчымасць палітычных поспехаў пасля Рыжскага міру, Бароўскі засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У чэрвені 1921 года да яго звярталіся камерсанты з Кёнігсберга па «ахоўныя граматы» для паездак па Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Супрацоўніцтва з IWEG мела складаную сістэму ўзаемаразлікаў з залучэннем пазык у трэціх асоб пад будучыя паступленні{{sfn|Баринов|2024|p=141-142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, бо фірма IWEG імкнулася збыць неліквідныя тавары, а рынак быў закрыты праз польска-літоўскі канфлікт{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра «катастрафічнае» матэрыяльнае становішча і пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы, называючы «слабаватым» палітыкам, які «не дурань выпіць і пабалбатаць»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. На думку Барынава, прычынай продажу архіва было менавіта цяжкае фінансавае становішча{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі; верагодна, ён быў пазаштатным супрацоўнікам{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтва «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Пры рэгістрацыі яго прозвішча мела варыянты напісання: Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай. Барынаў удакладняе, што яны пачалі жыць разам яшчэ падчас яго першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, верагодна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] i69hld3x6hv58obzse2gbwtcel3lorc 5148795 5148792 2026-05-30T15:41:19Z M.L.Bot 261 5148795 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім па старшынстве з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ордэнам Св. Уладзіміра 3-й ступені, што лічылася высокім дасягненнем для армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў і шукалі новыя калектыўныя самасвядомасці{{sfn|Баринов|2024|p=128, 140, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У гэты час прафесія статыстыка часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Кіраўнік экспедыцыі Фёдар Шчарбіна, актывіст кубанскага і ўкраінскага рухаў, мог аказаць уплыў на пазнейшае спалучэнне Бароўскім сацыяльных і нацыянальных лозунгаў{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў», і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Барынаў характарызуе яго ў гэты час як «слугу ўсіх гаспадароў», які выконваў функцыі сувязнога і кур’ера{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца» і хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працэсс яго «рэбеларусізацыі» быў непаслядоўным: асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Ён быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Праз немагчымасць палітычных поспехаў пасля Рыжскага міру, Бароўскі засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У чэрвені 1921 года да яго звярталіся камерсанты з Кёнігсберга па «ахоўныя граматы» для паездак па Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Супрацоўніцтва з IWEG мела складаную сістэму ўзаемаразлікаў з залучэннем пазык у трэціх асоб пад будучыя паступленні{{sfn|Баринов|2024|p=141-142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, бо фірма IWEG імкнулася збыць неліквідныя тавары, а рынак быў закрыты праз польска-літоўскі канфлікт{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра «катастрафічнае» матэрыяльнае становішча і пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы, называючы «слабаватым» палітыкам, які «не дурань выпіць і пабалбатаць»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. На думку Барынава, прычынай продажу архіва было менавіта цяжкае фінансавае становішча{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі; верагодна, ён быў пазаштатным супрацоўнікам{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтва «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Пры рэгістрацыі яго прозвішча мела варыянты напісання: Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай. Барынаў удакладняе, што яны пачалі жыць разам яшчэ падчас яго першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, верагодна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] aqzhwukc90gtboueipli9zo2lksnbzn 5148796 5148795 2026-05-30T15:42:12Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5148796 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ордэнам Св. Уладзіміра 3-й ступені, што лічылася высокім дасягненнем для армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў і шукалі новыя калектыўныя самасвядомасці{{sfn|Баринов|2024|p=128, 140, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У гэты час прафесія статыстыка часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Кіраўнік экспедыцыі Фёдар Шчарбіна, актывіст кубанскага і ўкраінскага рухаў, мог аказаць уплыў на пазнейшае спалучэнне Бароўскім сацыяльных і нацыянальных лозунгаў{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў», і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Барынаў характарызуе яго ў гэты час як «слугу ўсіх гаспадароў», які выконваў функцыі сувязнога і кур’ера{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца» і хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працэсс яго «рэбеларусізацыі» быў непаслядоўным: асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Ён быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Праз немагчымасць палітычных поспехаў пасля Рыжскага міру, Бароўскі засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У чэрвені 1921 года да яго звярталіся камерсанты з Кёнігсберга па «ахоўныя граматы» для паездак па Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Супрацоўніцтва з IWEG мела складаную сістэму ўзаемаразлікаў з залучэннем пазык у трэціх асоб пад будучыя паступленні{{sfn|Баринов|2024|p=141-142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, бо фірма IWEG імкнулася збыць неліквідныя тавары, а рынак быў закрыты праз польска-літоўскі канфлікт{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра «катастрафічнае» матэрыяльнае становішча і пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы, называючы «слабаватым» палітыкам, які «не дурань выпіць і пабалбатаць»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. На думку Барынава, прычынай продажу архіва было менавіта цяжкае фінансавае становішча{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі; верагодна, ён быў пазаштатным супрацоўнікам{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтва «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Пры рэгістрацыі яго прозвішча мела варыянты напісання: Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай. Барынаў удакладняе, што яны пачалі жыць разам яшчэ падчас яго першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, верагодна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 4bubpv17vtry8repyfwp7zbc6vsv2na 5148808 5148796 2026-05-30T16:08:40Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5148808 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ордэнам Св. Уладзіміра 3-й ступені, што лічылася высокім дасягненнем для армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў і шукалі новыя калектыўныя самасвядомасці{{sfn|Баринов|2024|p=128, 140, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У гэты час прафесія статыстыка часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Кіраўнік экспедыцыі Фёдар Шчарбіна, актывіст кубанскага і ўкраінскага рухаў, мог аказаць уплыў на пазнейшае спалучэнне Бароўскім сацыяльных і нацыянальных лозунгаў{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў», і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Барынаў характарызуе яго ў гэты час як «слугу ўсіх гаспадароў», які выконваў функцыі сувязнога і кур’ера{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца» і хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працэсс яго «рэбеларусізацыі» быў непаслядоўным: асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Ён быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Праз немагчымасць палітычных поспехаў пасля Рыжскага міру, Бароўскі засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У чэрвені 1921 года да яго звярталіся камерсанты з Кёнігсберга па «ахоўныя граматы» для паездак па Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Супрацоўніцтва з IWEG мела складаную сістэму ўзаемаразлікаў з залучэннем пазык у трэціх асоб пад будучыя паступленні{{sfn|Баринов|2024|p=141-142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, бо фірма IWEG імкнулася збыць неліквідныя тавары, а рынак быў закрыты праз польска-літоўскі канфлікт{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра «катастрафічнае» матэрыяльнае становішча і пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы, называючы «слабаватым» палітыкам, які «не дурань выпіць і пабалбатаць»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. На думку Барынава, прычынай продажу архіва было менавіта цяжкае фінансавае становішча{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі; верагодна, ён быў пазаштатным супрацоўнікам{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтва «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Пры рэгістрацыі яго прозвішча мела варыянты напісання: Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай. Барынаў удакладняе, што яны пачалі жыць разам яшчэ падчас яго першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] mfxd57iw57j2cwntf32m2805kmbcwvy 5149088 5148808 2026-05-31T07:01:25Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5149088 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ордэнам Св. Уладзіміра 3-й ступені, што лічылася высокім дасягненнем для армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў і шукалі новыя калектыўныя самасвядомасці{{sfn|Баринов|2024|p=128, 140, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах, яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У гэты час прафесія статыстыка часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Кіраўнік экспедыцыі Фёдар Шчарбіна, актывіст кубанскага і ўкраінскага рухаў, мог аказаць уплыў на пазнейшае спалучэнне Бароўскім сацыяльных і нацыянальных лозунгаў{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за рэвалюцыйную дзейнасць у ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна, дзе стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Сярод яго кантактаў былі Максім Літвінаў, Рыгор Алексінскі, Мікалай Рубакін, Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Серж Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Падчас Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных руска-германскага фронту{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў», і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Барынаў характарызуе яго ў гэты час як «слугу ўсіх гаспадароў», які выконваў функцыі сувязнога і кур’ера{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб уладкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і 21 снежня дастаўлены ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца» і хоча ўступіць у армію добраахвотнікам{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працэсс яго «рэбеларусізацыі» быў непаслядоўным: асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Ён быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Праз немагчымасць палітычных поспехаў пасля Рыжскага міру, Бароўскі засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У чэрвені 1921 года да яго звярталіся камерсанты з Кёнігсберга па «ахоўныя граматы» для паездак па Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Супрацоўніцтва з IWEG мела складаную сістэму ўзаемаразлікаў з залучэннем пазык у трэціх асоб пад будучыя паступленні{{sfn|Баринов|2024|p=141-142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, бо фірма IWEG імкнулася збыць неліквідныя тавары, а рынак быў закрыты праз польска-літоўскі канфлікт{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра «катастрафічнае» матэрыяльнае становішча і пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы, называючы «слабаватым» палітыкам, які «не дурань выпіць і пабалбатаць»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. На думку Барынава, прычынай продажу архіва было менавіта цяжкае фінансавае становішча{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі; верагодна, ён быў пазаштатным супрацоўнікам{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтва «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Пры рэгістрацыі яго прозвішча мела варыянты напісання: Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай. Барынаў удакладняе, што яны пачалі жыць разам яшчэ падчас яго першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] gxjwcoef3hcf65206xv5a6lgp4ltxp9 5149111 5149088 2026-05-31T08:06:47Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5149111 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ордэнам Св. Уладзіміра 3-й ступені, што лічылася высокім дасягненнем для армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў і шукалі новыя калектыўныя самасвядомасці{{sfn|Баринов|2024|p=128, 140, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах, яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У гэты час прафесія статыстыка часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. На думку Барысава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі Фёдар Шчарбіна, актывіст кубанскага і затым украінскага рухаў, якія спалучалі сацыяльныя і нацыянальныя лозунгі, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім сваёй малой радзімы, хаця па выхаванні ён відавочна не меў духоўных сувязяў з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі Рыгор Алексінскі і Максім Літвінаў, пісьменнік Мікалай Рубакін, адзін з лідараў эсэраў Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Сяргей Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных з Цэнтральных дзяржаў расійска-германскага фронту ў Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў», і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Барынаў характарызуе Бароўскага ў гэты час як «слугу ўсіх гаспадароў», які мог выконваць рознага роду ад каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца "паслужыць чым-небудзь" айчыне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працэсс яго «рэбеларусізацыі» быў непаслядоўным: асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Ён быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Праз немагчымасць палітычных поспехаў пасля Рыжскага міру, Бароўскі засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У чэрвені 1921 года да яго звярталіся камерсанты з Кёнігсберга па «ахоўныя граматы» для паездак па Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць канфедэнцыйную перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Супрацоўніцтва з IWEG мела складаную сістэму ўзаемаразлікаў з залучэннем пазык у трэціх асоб пад будучыя паступленні{{sfn|Баринов|2024|p=141-142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, бо фірма IWEG імкнулася збыць неліквідныя тавары, а рынак быў закрыты праз польска-літоўскі канфлікт{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра «катастрафічнае» матэрыяльнае становішча і пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы, называючы «слабаватым» палітыкам, які «не дурань выпіць і пабалбатаць»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. На думку Барынава, прычынай продажу архіва было менавіта цяжкае фінансавае становішча{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі; верагодна, ён быў пазаштатным супрацоўнікам{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтва «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Пры рэгістрацыі яго прозвішча мела варыянты напісання: Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай. Барынаў удакладняе, што яны пачалі жыць разам яшчэ падчас яго першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] nebnxsal74ewgt3nyk47w41whvriu7t 5149114 5149111 2026-05-31T08:31:25Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5149114 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года быў ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ордэнам Св. Уладзіміра 3-й ступені, што лічылася высокім дасягненнем для армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў і шукалі новыя калектыўныя самасвядомасці{{sfn|Баринов|2024|p=128, 140, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У навуковай літаратуры (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) панавала версія, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах, яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, аднак гэтыя звесткі не пацвярджаюцца сінхроннымі крыніцамі, Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У гэты час прафесія статыстыка часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. На думку Барысава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі Фёдар Шчарбіна, актывіст кубанскага і затым украінскага рухаў, якія спалучалі сацыяльныя і нацыянальныя лозунгі, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім сваёй малой радзімы, хаця па выхаванні ён відавочна не меў духоўных сувязяў з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі Рыгор Алексінскі і Максім Літвінаў, пісьменнік Мікалай Рубакін, адзін з лідараў эсэраў Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Сяргей Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных з Цэнтральных дзяржаў расійска-германскага фронту ў Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў», і зафіксавала яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Барынаў характарызуе Бароўскага ў гэты час як «слугу ўсіх гаспадароў», які мог выконваць рознага роду ад каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца "паслужыць чым-небудзь" айчыне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працэсс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным: асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»), таксама на пачатку сваёй другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці, але пазней усё ж пагрузіўся ў беларускае жыццё троху глыбей{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Ён быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Праз немагчымасць палітычных поспехаў пасля Рыжскага міру, Бароўскі засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У чэрвені 1921 года да яго звярталіся камерсанты з Кёнігсберга з пытаннем ці магчыма атрымаць «ахоўныя граматы» для паездак па Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Супрацоўніцтва з IWEG мела складаную сістэму ўзаемаразлікаў з залучэннем пазык у трэціх асоб пад будучыя паступленні{{sfn|Баринов|2024|p=141-142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, бо фірма IWEG імкнулася збыць неліквідныя тавары, а рынак быў закрыты праз польска-літоўскі канфлікт{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра «катастрафічнае» матэрыяльнае становішча і пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы, называючы «слабаватым» палітыкам, які «не дурань выпіць і пабалбатаць»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. На думку Барынава, прычынай продажу архіва было менавіта цяжкае фінансавае становішча{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі; верагодна, ён быў пазаштатным супрацоўнікам{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтва «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Пры рэгістрацыі яго прозвішча мела варыянты напісання: Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай. Барынаў удакладняе, што яны пачалі жыць разам яшчэ падчас яго першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] 40wdihze5to5jue60p8ws1grrwq955j 5149143 5149114 2026-05-31T09:17:42Z M.L.Bot 261 /* Паходжанне і сям’я */ 5149143 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокага для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў і шукалі новыя калектыўныя самасвядомасці{{sfn|Баринов|2024|p=128, 140, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы і рабілі ваенную кар'еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім соборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я пачаткова жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У многіх публікацыях (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах, яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, крыніца такой версіі не даецца, гэтыя звесткі не пацвярджаюцца -- Бароўскі не меў вышэйшай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У гэты час прафесія статыстыка часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. На думку Барысава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі Фёдар Шчарбіна, актывіст кубанскага і затым украінскага рухаў, якія спалучалі сацыяльныя і нацыянальныя лозунгі, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім сваёй малой радзімы, хаця па выхаванні ён відавочна не меў духоўных сувязяў з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі Рыгор Алексінскі і Максім Літвінаў, пісьменнік Мікалай Рубакін, адзін з лідараў эсэраў Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Сяргей Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных з Цэнтральных дзяржаў расійска-германскага фронту ў Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Барынаў характарызуе Бароўскага ў гэты час як «слугу ўсіх гаспадароў», які мог выконваць рознага роду даручэнні ад каго ўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца "паслужыць чым-небудзь" айчыне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працэсс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным: асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»), таксама на пачатку сваёй другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці, але пазней усё ж пагрузіўся ў беларускае жыццё троху глыбей{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Ён быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Праз немагчымасць палітычных поспехаў пасля Рыжскага міру, Бароўскі засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У чэрвені 1921 года да яго звярталіся камерсанты з Кёнігсберга з пытаннем ці магчыма атрымаць «ахоўныя граматы» для паездак па Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Супрацоўніцтва з IWEG мела складаную сістэму ўзаемаразлікаў з залучэннем пазык у трэціх асоб пад будучыя паступленні{{sfn|Баринов|2024|p=141-142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, бо фірма IWEG імкнулася збыць неліквідныя тавары, а рынак быў закрыты праз польска-літоўскі канфлікт{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра «катастрафічнае» матэрыяльнае становішча і пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы, называючы «слабаватым» палітыкам, які «не дурань выпіць і пабалбатаць»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. На думку Барынава, прычынай продажу архіва было менавіта цяжкае фінансавае становішча{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі; верагодна, ён быў пазаштатным супрацоўнікам{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтва «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Пры рэгістрацыі яго прозвішча мела варыянты напісання: Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай. Барынаў удакладняе, што яны пачалі жыць разам яшчэ падчас яго першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] ht7kr4v7sut57mx5ksiq2g9jqf8feoh 5149144 5149143 2026-05-31T09:22:24Z M.L.Bot 261 /* Раннія гады */ 5149144 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокага для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў і шукалі новыя калектыўныя самасвядомасці{{sfn|Баринов|2024|p=128, 140, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы і рабілі ваенную кар'еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У многіх публікацыях (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах, яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такой версіі не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Гэтыя звесткі не пацвярджаюцца выяўленымі дакументамі, паводле Барынава, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У гэты час прафесія статыстыка часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным «меншавіком», а Бароўскі — «парывістым» эсэрам{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Упершыню Бароўскі трапіў пад нагляд паліцыі ў 1896 годзе праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года ён далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. На думку Барысава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі Фёдар Шчарбіна, актывіст кубанскага і затым украінскага рухаў, якія спалучалі сацыяльныя і нацыянальныя лозунгі, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім сваёй малой радзімы, хаця па выхаванні ён відавочна не меў духоўных сувязяў з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У канцы 1898 года яго рэчы знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што прымусіла Бароўскага тэрмінова з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Таропава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць»{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі Рыгор Алексінскі і Максім Літвінаў, пісьменнік Мікалай Рубакін, адзін з лідараў эсэраў Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Сяргей Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада»{{sfn|Баринов|2024|p=135-136}}. У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных з Цэнтральных дзяржаў расійска-германскага фронту ў Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Барынаў характарызуе Бароўскага ў гэты час як «слугу ўсіх гаспадароў», які мог выконваць рознага роду даручэнні ад каго ўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца "паслужыць чым-небудзь" айчыне{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працэсс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным: асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»), таксама на пачатку сваёй другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці, але пазней усё ж пагрузіўся ў беларускае жыццё троху глыбей{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Ён быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Праз немагчымасць палітычных поспехаў пасля Рыжскага міру, Бароўскі засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У чэрвені 1921 года да яго звярталіся камерсанты з Кёнігсберга з пытаннем ці магчыма атрымаць «ахоўныя граматы» для паездак па Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Супрацоўніцтва з IWEG мела складаную сістэму ўзаемаразлікаў з залучэннем пазык у трэціх асоб пад будучыя паступленні{{sfn|Баринов|2024|p=141-142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, бо фірма IWEG імкнулася збыць неліквідныя тавары, а рынак быў закрыты праз польска-літоўскі канфлікт{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра «катастрафічнае» матэрыяльнае становішча і пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы, называючы «слабаватым» палітыкам, які «не дурань выпіць і пабалбатаць»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. На думку Барынава, прычынай продажу архіва было менавіта цяжкае фінансавае становішча{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі; верагодна, ён быў пазаштатным супрацоўнікам{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтва «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Пры рэгістрацыі яго прозвішча мела варыянты напісання: Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай. Барынаў удакладняе, што яны пачалі жыць разам яшчэ падчас яго першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] ihvxbn8fi5sjlm2tk8ye1qirunx8fj9 5149163 5149144 2026-05-31T09:56:13Z M.L.Bot 261 /* Эсэраўскі актывізм */ 5149163 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокага для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў і шукалі новыя калектыўныя самасвядомасці{{sfn|Баринов|2024|p=128, 140, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы і рабілі ваенную кар'еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У многіх публікацыях (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах, яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такой версіі не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Гэтыя звесткі не пацвярджаюцца выяўленымі дакументамі, паводле Барынава, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У гэты час прафесія і заняцце статыстыкай часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным меншавіком, а Бароўскі — хутка эвалюцыянаваў ад сацыял-дэмакратаў да эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У 1896 годзе Бароўскі ўпершыню трапіў пад нагляд паліцыі праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. На думку Барысава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі Фёдар Шчарбіна, актывіст кубанскага і затым украінскага рухаў, якія спалучалі сацыяльныя і нацыянальныя лозунгі, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім сваёй малой радзімы, хаця па выхаванні ён відавочна не меў духоўных сувязяў з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што вымусіла Бароўскага тэрмінова зноў з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Торапава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць» цягам пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі Рыгор Алексінскі і Максім Літвінаў, пісьменнік Мікалай Рубакін, адзін з лідараў эсэраў Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Сяргей Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута і ўдзельнічаў у арганізацыі мерапрыемстваў гэтага інстытура. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных расійскага-германскага фронту, якое мусіла шукаць аўстра-германскіх ваеннапалонных у Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. На думку Барынава, Бароўскага ў гэты час можна было ахарактарызаваць як «слугу ўсіх гаспадароў», ён мог выконваць рознага роду даручэнні каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца "паслужыць чым-небудзь" айчыне.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=136}}, пасля вызвалення Бароўскі паехаў у Маскву, невядома ці атрымаў нейкую пасаду і гарадской гаспадарцы, але выехаць за мяжу яму не дазволілі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=140, 142}}. Працэсс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным: асабістыя лісты Бароўскага лідарам БНР напісаны па-руску з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»), таксама на пачатку сваёй другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці, але пазней усё ж пагрузіўся ў беларускае жыццё троху глыбей{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Ён быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Праз немагчымасць палітычных поспехаў пасля Рыжскага міру, Бароўскі засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У чэрвені 1921 года да яго звярталіся камерсанты з Кёнігсберга з пытаннем ці магчыма атрымаць «ахоўныя граматы» для паездак па Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Супрацоўніцтва з IWEG мела складаную сістэму ўзаемаразлікаў з залучэннем пазык у трэціх асоб пад будучыя паступленні{{sfn|Баринов|2024|p=141-142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, бо фірма IWEG імкнулася збыць неліквідныя тавары, а рынак быў закрыты праз польска-літоўскі канфлікт{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра «катастрафічнае» матэрыяльнае становішча і пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы, называючы «слабаватым» палітыкам, які «не дурань выпіць і пабалбатаць»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. На думку Барынава, прычынай продажу архіва было менавіта цяжкае фінансавае становішча{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі; верагодна, ён быў пазаштатным супрацоўнікам{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтва «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Пры рэгістрацыі яго прозвішча мела варыянты напісання: Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай. Барынаў удакладняе, што яны пачалі жыць разам яшчэ падчас яго першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] m9agqpccooecjutliwgn2ihedrkmy87 5149166 5149163 2026-05-31T10:00:48Z M.L.Bot 261 /* Вяртанне ў Расію (1915—1917) */ 5149166 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокага для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў і шукалі новыя калектыўныя самасвядомасці{{sfn|Баринов|2024|p=128, 140, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы і рабілі ваенную кар'еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У многіх публікацыях (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах, яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такой версіі не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Гэтыя звесткі не пацвярджаюцца выяўленымі дакументамі, паводле Барынава, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У гэты час прафесія і заняцце статыстыкай часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным меншавіком, а Бароўскі — хутка эвалюцыянаваў ад сацыял-дэмакратаў да эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У 1896 годзе Бароўскі ўпершыню трапіў пад нагляд паліцыі праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. На думку Барысава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі Фёдар Шчарбіна, актывіст кубанскага і затым украінскага рухаў, якія спалучалі сацыяльныя і нацыянальныя лозунгі, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім сваёй малой радзімы, хаця па выхаванні ён відавочна не меў духоўных сувязяў з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што вымусіла Бароўскага тэрмінова зноў з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Торапава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць» цягам пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі Рыгор Алексінскі і Максім Літвінаў, пісьменнік Мікалай Рубакін, адзін з лідараў эсэраў Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Сяргей Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута і ўдзельнічаў у арганізацыі мерапрыемстваў гэтага інстытура. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных расійскага-германскага фронту, якое мусіла шукаць аўстра-германскіх ваеннапалонных у Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. На думку Барынава, Бароўскага ў гэты час можна было ахарактарызаваць як «слугу ўсіх гаспадароў», ён мог выконваць рознага роду даручэнні каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца "паслужыць чым-небудзь" айчыне.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=136}}, пасля вызвалення Бароўскі паехаў у Маскву, невядома ці атрымаў нейкую пасаду і гарадской гаспадарцы, але выехаць за мяжу яму не дазволілі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=139, 141}}. Працэс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным: асабістыя лісты Бароўскага да лідараў БНР напісаны рускай з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»), на пачатку другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці, але пазней усё ж троху глыбей пагрузіўся ў беларускае жыццё{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Ён быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Праз немагчымасць палітычных поспехаў пасля Рыжскага міру, Бароўскі засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У чэрвені 1921 года да яго звярталіся камерсанты з Кёнігсберга з пытаннем ці магчыма атрымаць «ахоўныя граматы» для паездак па Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Супрацоўніцтва з IWEG мела складаную сістэму ўзаемаразлікаў з залучэннем пазык у трэціх асоб пад будучыя паступленні{{sfn|Баринов|2024|p=141-142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, бо фірма IWEG імкнулася збыць неліквідныя тавары, а рынак быў закрыты праз польска-літоўскі канфлікт{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра «катастрафічнае» матэрыяльнае становішча і пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы, называючы «слабаватым» палітыкам, які «не дурань выпіць і пабалбатаць»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. На думку Барынава, прычынай продажу архіва было менавіта цяжкае фінансавае становішча{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі; верагодна, ён быў пазаштатным супрацоўнікам{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтва «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Пры рэгістрацыі яго прозвішча мела варыянты напісання: Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай. Барынаў удакладняе, што яны пачалі жыць разам яшчэ падчас яго першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] dulwdbwxh88ukmnep07bh1enk00huft 5149190 5149166 2026-05-31T10:27:04Z M.L.Bot 261 /* Дыпламатычная місія БНР у Берліне */ 5149190 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокага для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў і шукалі новыя калектыўныя самасвядомасці{{sfn|Баринов|2024|p=128, 140, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы і рабілі ваенную кар'еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У многіх публікацыях (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах, яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такой версіі не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Гэтыя звесткі не пацвярджаюцца выяўленымі дакументамі, паводле Барынава, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У гэты час прафесія і заняцце статыстыкай часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным меншавіком, а Бароўскі — хутка эвалюцыянаваў ад сацыял-дэмакратаў да эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У 1896 годзе Бароўскі ўпершыню трапіў пад нагляд паліцыі праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. На думку Барысава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі Фёдар Шчарбіна, актывіст кубанскага і затым украінскага рухаў, якія спалучалі сацыяльныя і нацыянальныя лозунгі, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім сваёй малой радзімы, хаця па выхаванні ён відавочна не меў духоўных сувязяў з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што вымусіла Бароўскага тэрмінова зноў з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года){{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства»{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Торапава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць» цягам пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі Рыгор Алексінскі і Максім Літвінаў, пісьменнік Мікалай Рубакін, адзін з лідараў эсэраў Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Сяргей Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута і ўдзельнічаў у арганізацыі мерапрыемстваў гэтага інстытура. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных расійскага-германскага фронту, якое мусіла шукаць аўстра-германскіх ваеннапалонных у Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. На думку Барынава, Бароўскага ў гэты час можна было ахарактарызаваць як «слугу ўсіх гаспадароў», ён мог выконваць рознага роду даручэнні каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца "паслужыць чым-небудзь" айчыне.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=136}}, пасля вызвалення Бароўскі паехаў у Маскву, невядома ці атрымаў нейкую пасаду і гарадской гаспадарцы, але выехаць за мяжу яму не дазволілі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=139, 141}}. Працэс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным: асабістыя лісты Бароўскага да лідараў БНР напісаны рускай з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»), на пачатку другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці, але пазней усё ж троху глыбей пагрузіўся ў беларускае жыццё{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Ён быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Праз немагчымасць палітычных поспехаў пасля Рыжскага міру, Бароўскі засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У чэрвені 1921 года да яго звярталіся камерсанты з Кёнігсберга з пытаннем ці магчыма атрымаць «ахоўныя граматы» для паездак па Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Супрацоўніцтва з IWEG мела складаную сістэму ўзаемаразлікаў з залучэннем пазык у трэціх асоб пад будучыя паступленні{{sfn|Баринов|2024|p=141-142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, бо фірма IWEG імкнулася збыць неліквідныя тавары, а рынак быў закрыты праз польска-літоўскі канфлікт{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра «катастрафічнае» матэрыяльнае становішча і пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы, называючы «слабаватым» палітыкам, які «не дурань выпіць і пабалбатаць»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. На думку Барынава, прычынай продажу архіва было менавіта цяжкае фінансавае становішча{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Тым самым часам, у 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Аднак, пра сувязі Бароўскага з рускай эміграцыяй у 1930-я гады няма ніякіх звестак. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі; верагодна, ён быў пазаштатным супрацоўнікам{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтва «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Пры рэгістрацыі яго прозвішча мела варыянты напісання: Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай. Барынаў удакладняе, што яны пачалі жыць разам яшчэ падчас яго першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] s69me60br8aicjo1jqaii0lhg3pb97a 5149206 5149190 2026-05-31T10:42:49Z M.L.Bot 261 /* Першая эміграцыя (1907—1915) */ 5149206 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]]. == Біяграфія == === Паходжанне і сям’я === Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве, дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку Ігара Барынава, ваенная служба была для яго вымушаным крокам, асноўным інструментам сацыяльнай мабільнасці, а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу талентаў да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокага для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у Дынабургу 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шэраговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў і шукалі новыя калектыўныя самасвядомасці{{sfn|Баринов|2024|p=128, 140, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы і рабілі ваенную кар'еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. === Раннія гады === Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай выбыцця была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена, на шэсць гадоў старэйшай за Бароўскага{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў Сянне, пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=131-132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У многіх публікацыях (у прыватнасці, у У. Сакалоўскага) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах, яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такой версіі не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Гэтыя звесткі не пацвярджаюцца выяўленымі дакументамі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. === Эсэраўскі актывізм === У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаючыся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У гэты час прафесія і заняцце статыстыкай часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Ігар Барынаў параўноўвае Бароўскага ў гэты час з іншым беларускім актывістам — Яўсеем Канчаром, адзначаючы, што абодва працавалі статыстыкамі на ўскраінах імперыі, але мелі розныя тэмпераменты: Канчар быў метадычным меншавіком, а Бароўскі — хутка эвалюцыяніраваў ад сацыял-дэмакратаў да эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=133-134}}. У адрозненне ад Канчара, Бароўскі не займаўся павышэннем кваліфікацыі на курсах і не публікаваўся ў профільных выданнях{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. У 1896 годзе Бароўскі ўпершыню трапіў пад нагляд паліцыі праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы нарадаволец Іван Уродкаў і будучы дэпутат I-й Дзяржаўнай думы ад працавікоў Рыгор Шапашнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барысава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі Фёдар Шчарбіна, актывіст кубанскага і затым украінскага рухаў, якія спалучалі сацыяльныя і нацыянальныя лозунгі, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім сваёй малой радзімы, хаця па выхаванні ён відавочна не меў духоўных сувязяў з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што вымусіла Бароўскага тэрмінова зноў з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў апынуўся ў Маскве, дзе быў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай. 15 студзеня 1904 года ён падаў прашэнне пра працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года).{{sfn|Баринов|2024|p=133}} Бароўскі быў актыўным дзеячам партыі эсэраў, займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства». Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Торапава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць» цягам пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу.{{sfn|Баринов|2024|p=134}} === Першая эміграцыя (1907—1915) === Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі Рыгор Алексінскі і Максім Літвінаў, пісьменнік Мікалай Рубакін, адзін з лідараў эсэраў Андрэй Аргунаў, а таксама дзеячы мастацтва Сяргей Дзягілеў і Леў Бакст, з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей.{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута і ўдзельнічаў у арганізацыі мерапрыемстваў гэтага інстытура. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада».{{sfn|Баринов|2024|p=135}} У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}. Пасля пачатку ў 1914 годзе Першай сусветнай вайны выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных расійскага-германскага фронту, якое мусіла шукаць аўстра-германскіх ваеннапалонных у Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. На думку Барынава, Бароўскага ў гэты час можна было ахарактарызаваць як «слугу ўсіх гаспадароў», ён мог выконваць рознага роду даручэнні каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. === Вяртанне ў Расію (1915—1917) === 24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца "паслужыць чым-небудзь" айчыне.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=136}}, пасля вызвалення Бароўскі паехаў у Маскву, невядома ці атрымаў нейкую пасаду і гарадской гаспадарцы, але выехаць за мяжу яму не дазволілі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. У 1919 годзе быў членам Беларускага нацыянальнага камітэту ў Вільні як прадстаўнік беларускіх эсэраў і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=139, 141}}. Працэс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным: асабістыя лісты Бароўскага да лідараў БНР напісаны рускай з украпваннем асобных беларускіх слоў (напрыклад, «сябры», «грамадзяне»), на пачатку другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці, але пазней усё ж троху глыбей пагрузіўся ў беларускае жыццё{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. === Другая эміграцыя === ==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ==== 4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком місіі БНР у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч марак){{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Ён быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=140}}. Праз немагчымасць палітычных поспехаў пасля Рыжскага міру, Бароўскі засяродзіўся на эканамічных пытаннях, у прыватнасці на супрацоўніцтве з фірмай IWEG (Internationale Waren Export- und Import-Gesellschaft){{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У мемарандуме для IWEG (жнівень 1921) Бароўскі апісваў Літву як «астравок стабільнасці» на Усходзе і прапаноўваў правы на распрацоўку прыродных багаццяў Беларусі ў абмен на прамысловыя тавары для кааператываў Заходняй Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У чэрвені 1921 года да яго звярталіся камерсанты з Кёнігсберга з пытаннем ці магчыма атрымаць «ахоўныя граматы» для паездак па Беларусі{{sfn|Баринов|2024|p=141}}. У камерцыйных справах ён выяўляў неабачлівасць: мог перадаць перапіску з IWEG пабочным асобам і пасля патрабаваць яе вяртання{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Супрацоўніцтва з IWEG мела складаную сістэму ўзаемаразлікаў з залучэннем пазык у трэціх асоб пад будучыя паступленні{{sfn|Баринов|2024|p=141-142}}. Камерцыйныя авантуры скончыліся фінансавым крахам, бо фірма IWEG імкнулася збыць неліквідныя тавары, а рынак быў закрыты праз польска-літоўскі канфлікт{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. У студзені 1925 года Бароўскі пісаў пра «катастрафічнае» матэрыяльнае становішча і пагрозу судовага прыстава{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Аляксандр Цвікевіч у 1922 годзе крытыкаваў яго за адсутнасць ініцыятывы, называючы «слабаватым» палітыкам, які «не дурань выпіць і пабалбатаць»{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Місія афіцыйна ліквідавана ў кастрычніку 1925 года, але да гэтага амаль год не функцыянавала{{sfn|Баринов|2024|p=142-143}}. У сакавіку 1926 года Бароўскі перадаў архіў місіі ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую адповедзь» ад Вацлава Ластоўскага{{sfn|Баринов|2024|p=138-139}}. На думку Барынава, прычынай продажу архіва было менавіта цяжкае фінансавае становішча{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. Тым самым часам, у 1921 годзе Бароўскі стаў сузаснавальнікам рускамоўнага выдавецтва «Фаланга», якое выпускала часопіс «Война и мир» (веснік навукі і тэхнікі, блізкі да «сменавехаўцаў»){{sfn|Баринов|2024|p=139}}. У верасні 1921 года ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока ў Берліне{{sfn|Баринов|2024|p=139}}. Аднак, пра сувязі Бароўскага з рускай эміграцыяй у 1930-я гады няма ніякіх звестак. === Па скасаванні місіі === З 1926 года ў адрасных кнігах Берліна яго прафесія пазначалася як Schriftsteller (пісьменнік, літаратар){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Версія Алеся Вініцкага пра тое, што Бароўскі трымаў бюро перакладаў, не пацвярджаецца адраснымі кнігамі; верагодна, ён быў пазаштатным супрацоўнікам{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. У 1926 годзе ў выдавецтва «Айгенбродлер» выйшаў яго пераклад зборніка Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke»{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. З 1927 года жыў на ўсходняй ускраіне Берліна ў раёне Мальсдорф (Брукзалерштрасэ, 38){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Пры рэгістрацыі яго прозвішча мела варыянты напісання: Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. З 1936 года там сама была зарэгістравана яго трэцяя жонка — Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга, якая працавала краўчыхай. Барынаў удакладняе, што яны пачалі жыць разам яшчэ падчас яго першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143-144}}. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты Анатоль Шкутка і Міхаіл Маскалік, якія заснавалі «Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі»; дом Бароўскага стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а ён сам — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. === Другая сусветная вайна і смерць === З 6 жніўня 1941 года працаваў у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «Вінета» карэктарам тэкстаў{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. Яго ўдзел у Беларускай цэнтральнай радзе быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года ён на працягу трох месяцаў лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» быў уключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт{{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. == Сям’я == === Бацька === Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 137}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік. Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}} Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}. === Маці === Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}} === Браты і сёстры === У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}} * '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік Белага руху, генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа. ** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі. * '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}. * '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}} * ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218. == Спасылкі == * {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}} * {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}} * {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}} * {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] j33axjeo4cnd2msuxwaq76yib0x8x1x 0 165966 5148992 4973482 2026-05-30T20:33:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148992 wikitext text/x-wiki {{НП |беларуская назва = Вольфен |арыгінальная назва = Wolfen |герб = DE-ST 15-0-82-015 Wolfen COA.png |краіна = Германія |статус = горад |від раёна = Раён |від рэгіёна = Землі Германіі{{!}}Зямля |раён = раён Бітэрфельд{{!}}Бітэрфельд |рэгіён = Саксонія-Ангальт |глава = <small>на [[2007]]:</small> Петра Вуст ([[беспартыйны]]) |від главы = обер-бургамістр |lat_dir=N|lat_deg=51|lat_min=39 |lon_dir=E|lon_deg=12|lon_min=16 |CoordAddon=type:city(25271)_region:DE |плошча=23,13 |вышыня цэнтра НП =74–90 |насельніцтва = 25&nbsp;271 |год перапісу = 2005 |часавы пояс = +1 |паштовы індэкс = 06766 |тэлефонны код = +49 3494 |Афіцыйны код = 15 1 54 044 |аўтамабільны код = BTF |сайт = http://www.wolfen.de/ }} '''Вольфен''' ({{lang-de|Wolfen}}) — горад у [[Германія|Германіі]], у зямлі [[Саксонія-Ангальт]]. Уваходзіць у склад раёна Бітэрфельд. Падпарадкоўваецца кіраванню Вольфен. Насельніцтва {{num|25271}} чал. Займае плошчу 23,13 км². Афіцыйны код — 15 1 54 044. Горад падзяляецца на 6 гарадскіх раёнаў. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.wolfen.de/ Афіцыйная старонка]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Гарады Саксоніі-Ангальт]] 0qla4v1z8usvll4p1zr7whnqh0xu10x 0 166231 5148785 4979783 2026-05-30T15:13:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148785 wikitext text/x-wiki {{Дэпартамент Францыі| Дэпартамент=Верхняя Савоя| Дэпартамент-Фр=Haute-Savoie| нумар=74| рэгіён=[[Рона — Альпы]]| прэфектура=[[Ансі]]| супрэфектуры=[[Банвіль]]<br />[[Сен-Жульен-ан-Жэневуа]] <br />[[Танон-ле-Бен]]| насельніцтва= 631,7 тыс.| год=1999| месца= 33 | шчыльнасць= 144 | плошча=4388 | акруга=4 | кантоны= 34| камуны= 294| president= Эрнэст Нікален | pres_party=Саюз за народны рух| img_coa=Arms of the House of Savoy.svg| сайт=[http://www.Haute-Savoie.pref.gouv.fr]| }} '''Ве́рхняя Саво́я''' ({{lang-fr|Haute-Savoie}}, {{lang-oc|Nauta Savòia}}, {{lang-frp|Hôta-Savouè}}) — дэпартамент на ўсходзе [[Францыя|Францыі]], адзін з дэпартаментаў рэгіёна [[Рона — Альпы]]. Парадкавы нумар 74. Адміністрацыйны цэнтр — [[Ансі]] (Анесі). Насельніцтва 631,7 тыс. чалавек (33-е месца сярод дэпартаментаў, даныя [[1999]] г.). == Геаграфія == Плошча тэрыторыі 4388 км&sup2;. Дэпартамент размешчаны ў [[Альпы|Альпах]] і мяжуе з [[Італія|Італіяй]] і [[Швейцарыя|Швейцарыяй]]. Тут знаходзяцца гара [[Манблан]] і возера [[возера Ансі|Ансі]], тутака ж знаходзіцца горад [[Эвіян]] з сусветна вядомай крыніцай мінеральнай вады. Яшчэ адна славутасць - другая па глыбіні [[пячора]] ў свеце Gouffre Mirolda, глыбінёй 1733 м. Дэпартамент уключае 4 акруга, 34 кантона і 294 камуны. [[Акруга (Францыя)|Акруга]]: * [[акруга Ансі|Ансі]] ([[:fr:Arrondissement d'Annecy|Annecy]]) * [[акруга Банвіль|Банвіль]] ([[:fr:Arrondissement de Bonneville|Bonneville]]) * [[акруга Сен-Жульен-ан-Жэневуа|Сен-Жульен-ан-Жэневуа]] ([[:fr:Arrondissement de Saint-Julien-en-Genevois|Saint-Julien-en-Genevois]]) * [[акруга Танон-ле-Бен|Танон-ле-Бен]] ([[:fr:Arrondissement de Thonon-les-Bains|Thonon-les-Bains]]) == Насельніцтва == Большасць насельніцтва - французы. Вернікі - каталікі. == Гісторыя == Да сярэдзіны XIX стагоддзя Савоя належала Савойскай герцагскай дынастыі. У сакавіку [[1860]] г. яна была далучана да Францыі. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Савойи Верхней департамент}} * [http://www.Haute-Savoie.pref.gouv.fr Прэфектура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180907142353/http://www.haute-savoie.pref.gouv.fr/ |date=7 верасня 2018 }} * [http://www.cg74.fr Генеральны савет (орган мясцовага самакіравання дэпартамента)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110209001835/http://www.cg74.fr/ |date=9 лютага 2011 }} * [http://www.savoiehautesavoie.com Афіцыйны сайт турыстычнай арганізацыі Верхняй Савоі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210613021402/http://savoiehautesavoie.com/ |date=13 чэрвеня 2021 }} {{Дэпартаменты Францыі}} [[Катэгорыя:Верхняя Савоя| ]] ghoe7ytg4fpmz26752jxi4d3mzm0sdh 0 190247 5149093 4758319 2026-05-31T07:17:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149093 wikitext text/x-wiki [[Файл:2MASS_LSS_chart-NEW_Nasa_rus.jpg|right|thumb|444px|Панарама небасхілу ў караткахвалевых ІЧ-прамянях — становішча Вялікага Атрактара (Great Attractor) паказана доўгай блакітнай стрэлкай з правага ніжняга вугла выявы]] '''Вялікі атрактар''' — [[гравітацыя|гравітацыйная]] анамалія, размешчаная ў [[Міжгалактычная прастора|міжгалактычнай прасторы]] на адлегласці прыкладна 65 [[парсек|Мпк]] або 250 млн [[Светлавы год|светлавых гадоў]]<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1162772 Скопішча галактык у кірунку да Вялікага атрактара]</ref> у сузор'і [[сузор'е Навугольнік|Навугольніка]]. Гэты аб'ект, які мае масу дзясяткаў тысяч мас [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]], назіраецца дзякуючы эфекту, які ён аказвае на рух назіраных намі галактык і іх скопішчаў на ўчастку прасторы, працягласцю ў некалькі сотняў мільёнаў светлавых гадоў. Гіпотэза пра існаванне Вялікага атрактара былы выказана ў [[1986]] годзе. Назіранне Вялікага атрактара абцяжарана тым, што ён знаходзіцца ў [[галактычныя каардынаты|«зоне пазбягання»]], закрытай ад назірання плоскасцю [[Млечны шлях|Млечнага шляху]] з вялікай колькасцю пылу. [[Мясцовае звышскопішча]] (у тым ліку [[Мясцовая група]]) знаходзіцца ў зоне гравітацыйнага ўздзеяння Вялікага атрактара. Хоць Вялікі атрактар аддаляецца ад нас, хуткасць аддалення ад яго нашай і бліжэйшых Галактык паменшана (у параўнанні з [[закон Хабла|законам Хабла]]) прыкладна на 250 км/с. У прылеглых да атрактара абласцях Уселенай галактыкі выяўляюць буйнамаштабная плынь у бок да Вялікага атрактара з хуткасцю парадку 491±200 кіламетраў у секунду<ref>{{Cite web |url=http://www.grani.ru/Society/Science/m.112396.html |title=Нашу Галактыку засмоктвае невядомы Мальстрэм |access-date=6 лютага 2014 |archive-date=14 мая 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514214549/http://grani.ru/Society/Science/m.112396.html |url-status=dead }}</ref>. У кірунку да Вялікага атрактара знаходзіцца [[Скопішча галактык|скопішча галактык]] Abell 3627, якое, верагодна, і служыць яго цэнтрам. Маса — парадку 5{{e|16}} сонечных мас, але маса бачнага рэчыва ў той вобласці, прынамсі, у 10 разоў меншая. Лічыцца, што асноўную масу складае [[цёмная матэрыя]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://cih.ru/a1/g08.html Вялікі Атрактар] * [http://cosmo.irk.ru/part6-2.html Буйнамаштабная структура Сусвету і яе паходжанне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160209131611/http://cosmo.irk.ru/part6-2.html |date=9 лютага 2016 }} * {{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/eid/apod/ap960218|title=Скопішча Эйбл 3627 у Вялікім Атрактары|accessdate=2013-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131030121411/http://www.astronet.ru/db/msg/eid/apod/ap960218|archivedate=30 кастрычніка 2013|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1169716|title=Галактыкі за Млечным Шляхам|accessdate=2013-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120314044519/http://www.astronet.ru/db/msg/1169716|archivedate=14 сакавіка 2012|url-status=live}} {{Галактыкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Касмічныя з'явы]] [[Катэгорыя:Навугольнік (сузор’е)]] cm93un3uqa2bhl1nor3a7hlthlbls4k 0 190559 5149067 5051247 2026-05-31T04:13:27Z StarDeg 16311 5149067 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Цыбульскі}} {{Кінематаграфіст |імя = Збігнеў Цыбульскі |арыгінал імя = Zbigniew Cybulski |выява = Zbigniew cybulski 1966.jpg |шырыня = 200px |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = Zbigniew Cybulski |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = {{POL}} |гады актыўнасці = 1954 — 1967 |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = }} '''Збігнеў Цыбульскі''' ({{Lang-pl|Zbigniew Hubert Cybulski}}; {{ДН|3|11|1927}}, [[Княжэ, Івана-Франкоўская вобласць|Княжэ]], {{Месца нараджэння|Станіслаўскае ваяводства|у Снятынскім раёне|Івана-Франкоўская вобласць}}, [[Польшча]] — {{ДС|8|1|1967}}, {{МС|Уроцлаў|ва Уроцлаве|}}) — польскі {{акцёр|Польшчы|XX стагоддзя}} кіно. Скончыў у Кракаве Дзяржаўную вышэйшую тэатральную школу (1953). Працаваў у тэатрах [[Гданьск]]а, Варшавы. У 1954 дэбютаваў у кіно. Вядомасць Цыбульскаму прынеслі ролі ў фільмах рэжысёраў [[Анджэй Вайда|А. Вайды]] «[[Попел і дыямент]]» (1958) і Е. Кавалеровіча «Цягнік» (1959). Цыбульскі належаў да рамантычнай школы, яго творчасць адрознівалася адкрытым праяўленнем пачуццяў, імпульсіўнасцю, напружанай эмацыянальнасцю. Акцёр увасобіў на экране біяграфію пакалення, да якога належаў сам, з яго пошукамі, імкненнем да ісціны. Сярод іншых роляў: Рысь («Каханне дваццацігадовых»), Віктар («Як быць каханай») — абодва ў 1962; капітан Зентэк («Злачынца і дзяўчына», 1963), Янак («Поўны наперад», 1967). {{зноскі}} == Спасылкі == * {{imdb name|0194193|name=Збігнеў Цыбульскі}} * [http://www.filmpolski.pl/fp/index.php/114705 Zbigniew Cybulski]{{ref-pl}} на сайце filmpolski.pl {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Цыбульскі}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Дзяржаўнай вышэйшай тэатральнай школы ў Кракаве]] [[Катэгорыя:Ахвяры наезду цягніка]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Катавіцах]] 39rav6bpsji8e9betlpf1q4xzdvbxwq 100 193297 5148803 5146570 2026-05-30T15:51:07Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5148803 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Мінскі японскі сад|2026-05-30T10:51:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Фёдар Сяргеевіч Фешчанка|2026-05-24T20:34:52Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Горкі каштан васьмітычынкавы|2026-05-23T11:14:21Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Апельсін (плод)|2026-05-22T15:26:11Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Тамара Амвросьеўна Будкевіч|2026-05-22T08:10:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Пятровіч Заманскі|2026-05-17T17:40:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Векавы дуб (Шыпілавічы)|2026-05-06T15:10:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавы вяз (Мар’іна Горка)|2026-05-06T14:54:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Шыракалістае насаджэнне Старадарожскага лясгаса|2026-05-06T14:52:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавыя дрэвы Галынкаўскага лясніцтва|2026-05-05T16:37:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вяз-старажыл (Талуі)|2026-05-05T16:30:54Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Векавы дуб Касцюковіцкага лясгаса|2026-05-05T16:25:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Крыстапольскія векавыя дрэвы|2026-05-05T16:21:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Грушаўскі парк з дубам «Дэвайціс»|2026-05-05T10:03:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дуб і сасна|2026-05-05T09:46:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ліпа драбналістая «Ясянецкая»|2026-05-05T09:28:53Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Старадаўнія дубы Багушэўскага лясгаса|2026-05-05T09:16:33Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Жаўрук баравы|2026-04-20T09:12:42Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Знакі (фільм)|2026-04-19T13:49:48Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Сіеста|2026-04-17T19:57:58Z|Lš-k.}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> tpn9i8zepwkhwn4zdqdomaov2x6er7c 100 193441 5148799 5148366 2026-05-30T15:50:31Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5148799 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Мінскі японскі сад|2026-05-30T10:51:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Дзвінская беларуская тэатральная трупа|2026-05-29T21:56:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Парк Кіёта (Кіеў)|2026-05-29T08:46:56Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Музей Энігальдзі-Наны|2026-05-26T00:52:57Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|2026-05-25T23:16:21Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Уэна (парк)|2026-05-25T18:25:49Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Роан-дзі|2026-05-25T18:17:17Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сад Кансэн-эн|2026-05-25T18:07:14Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Афіны)|2026-05-25T11:58:10Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Генуэзская школа|2026-05-25T10:22:38Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Парк Інакасіра|2026-05-25T10:16:36Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сад Окума|2026-05-25T09:58:49Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сады Хамарыкю|2026-05-25T09:45:36Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Тофуку-дзі|2026-05-25T09:34:31Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Рыжскі беларускі народны тэатр|2026-05-24T10:21:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вавілонская астраномія|2026-05-23T23:23:22Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Штаб-кватэра UNESCO|2026-05-23T17:46:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Юкімі-даро|2026-05-23T14:11:34Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|2026-05-23T11:54:37Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Чэнстахоўская панарама|2026-05-23T00:36:35Z|Γλωσσολαλιά}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> hcy3y4jhylrqgd6x74r9xtzfkc30e9e 0 197852 5148797 4776256 2026-05-30T15:47:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148797 wikitext text/x-wiki [[Image:Västerbottensgruppen vapen.svg|150x200px|справа|Эмблема Вестэрботэнскага палка]] {{coord|63|50|03|N|20|15|34|E|type:landmark_source:kolossus-svwiki|display=title}} '''Вестэрботэнскі полк''' ({{lang-sv|Västerbottens regemente}}), абазначэнні I 19, I XIX, I 20 і I 20/Fo 61 — былы пяхотны полк шведскай арміі, што пачаў сваю гісторыю з 16 стагоддзя. Гэта была расфарміраваны ў 2000 годзе. Салдаты палка былі першапачаткова набраныя з правінцыі Вестэрботэн, і пазней ён меў гарнізон там. == Гісторыя == Полк мае свае вытокі ў fänikor (кампаній), узнятыя ў Вестэрботэне ў 1550-х гадах і 1560-х. У 1615 г. гэтыя падраздзяленні разам з fänikor ад бліжэйшых правінцый Энгерманланд, Медэльпадж, Хельсінгланд і Гэстрыкланд — былі арганізаваны Густавам II Адольфам ва ўрадзе Норланда, сем з якіх з усіх 24 кампаній былі набраныя ў Вестэрботэне. Кіраванне Норланда складалася з трох палявых палкоў, адным з якіх быў Вестэботэнскі. Дзесьці каля 1624 года, вялікі полк пастаянна падзелены на тры невялікія палкі, адным з якіх быў Вестэботэнскі. Вестэрботэнскі полк быў адным з першапачатковых 20 шведскіх пяхотных палкоў, згаданых у шведскай канстытуцыі 1634 года. Полк быў адведзены ў 1696 годзе. Ён змяніў назву на Vasterbottens fältjägarregemente ў 1829 годзе і быў падзелены на два корпуса памеру батальёна ў 1841 годзе, адзін з іх які з'яўляецца Västerbottens fältjägarkår, іншы Norrbottens fältjägarkår. Блок быў павышаны да палкавога памеру і перайменаваны назад у Vasterbottens regemente ў 1892 годзе. Полк меў свае палігоны ў розных месцах у Вестэрботэне, але ў канчатковым выніку з'явіўся гарнізон ва Умеа ў 1909 годзе. Полк атрымаў абазначэнне I 19 (19-га пяхотнага палка) ў агульным парадку ў 1816 годзе. == Арганізацыя == {{col-begin}} {{col-2}} ;1634(?) *Livkompaniet *Överstelöjtnantens kompani *Majorens kompani *Lövångers kompani *Kalix kompani *Bygdeå kompani *Skellefteå kompani *Piteå kompani {{col-2}} ;1841 *Livkompaniet *Skellefteå kompani *Bygdeå kompani *Lövångers kompani {{col-end}} == Спасылкі == <div style="font-size: 90%;"> ;Друкаваныя *{{cite book |last=Braunstein |first=Christian |title=Sveriges arméförband under 1900-talet |year=2003 |publisher=Statens Försvarshistoriska Museer |location=Stockholm |isbn=91-971584-4-5}} *{{cite book |last=Holmberg |first=Björn |title=Arméns regementen, skolor och staber: en sammanställning |year=1993 |publisher=Svenskt militärhistoriskt bibliotek |location=Arvidsjaur |isbn=91-972209-0-6}} *{{cite book |last=Kjellander |first=Rune |title=Sveriges regementschefer 1700-2000: chefsbiografier och förbandsöversikter |year=2003 |publisher=Probus |location=Stockholm |isbn=91-87184-74-5}} *{{cite book |last=Nelsson |first=Bertil |title=Från Brunkeberg till Nordanvind: 500 år med svenskt infanteri |year=1993 |publisher=Probus |location=Stockholm |isbn=91-87184-23-0}} *{{cite book |title=Svensk rikskalender 1908 |url=https://runeberg.org/rikskal/1908/ |year=1908 |publisher=P.A. Norstedt & Söner |location=Stockholm}} ;Анлайн *{{cite web |last=Holmén |first=Pelle |coauthors=Sjöberg, Jan |url=http://www.tdg.nu/swedish_armed_forces/ |title=Swedish Armed Forces 1900-2000 |accessdate=2007-08-20 |year=2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928144143/http://www.tdg.nu/swedish_armed_forces/ |archivedate=28 верасня 2007 |url-status=dead }} *{{cite web |last=Högman |first=Hans |url=http://www.algonet.se/~hogman/militaria.htm |title=Militaria - Svensk militärhistoria |accessdate=2007-08-20 |year=2007 |archiveurl=https://archive.today/20121205021624/http://www.algonet.se/~hogman/militaria.htm |archivedate=5 снежня 2012 |url-status=dead }} *{{cite web |last=Persson |first=Mats |url=http://www.mvs.chalmers.se/~m95perm_2/forband/ |title=Swedish Army Regiments |accessdate=2007-08-20 |year=1998 |archive-date=30 жніўня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070830204348/http://www.mvs.chalmers.se/~m95perm_2/forband/ |url-status=dead }} *{{cite web |last=Sharman |first=Ken |url=http://home.golden.net/~ksharman/gnw/Indel.html |title=Swedish military administrative division as per 1629 |accessdate=2007-08-20 |year=2000}} </div> [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Швецыі]] 42yljrk0675kds93om3558hn17qyuis 0 203035 5148700 4875480 2026-05-30T12:12:13Z Makenzis 56337 5148700 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Урарту | Лагатып = | ПоўнаяНазва = | Мянушкі = Proud Eagles (Ганарлівыя арлы), бела-сінія | Горад = [[Ерэван]], [[Арменія]] | Заснаваны = [[20 студзеня]] [[1992]] | Стадыён = [[Урарту (стадыён)|Урарту]], [[Ерэван]] | Умяшчальнасць = 6050 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Армянская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-ліга]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 5 месца | Сайт = http://www.fcbanants.am/ |pattern_la1 =_banants1819h |pattern_b1 =_banants1819h |pattern_ra1 =_banants1819h |pattern_sh1= |leftarm1 =55308D |body1 =55308D |rightarm1 =55308D |shorts1 =55308D |socks1 =55308D |pattern_la2 =_karlsruher1819t |pattern_b2 =_karlsruher1819t |pattern_ra2 =_karlsruher1819t |pattern_sh2= |leftarm2 =FF7F00 |body2 =FF7F00 |rightarm2 =FF7F00 |shorts2 =FF7F00 |socks2 =FF7F00 }} '''«Урарту»''' ({{lang-hy|Ուրարտու Ֆուտբոլային Ակումբ}}) — [[Арменія|армянскі]] [[футбольны клуб]] з [[Ерэван]]а. Заснаваны ў [[1992]] годзе ў горадзе [[Абавян (горад)|Абавян]], да 2019 года быў вядомы пад назвай «Бананц». == Ранейшыя назвы == * 1992—1995: «Бананц» Катайк * 2001—2019: «Бананц» Ерэван * з 2019: «Урарту» Ерэван == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Арменіі па футболе|Чэмпіянат Арменіі]]:''' ** '''Пераможца (2):''' 2013/14, 2022/23 * '''[[Кубак Арменіі па футболе|Кубак Арменіі]]:''' ** '''Уладальнік (4):''' 1992, 2007, 2016, 2023 * '''[[Суперкубак Арменіі па футболе|Суперкубак Арменіі]]:''' ** '''Уладальнік (1):''' 2014 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://fcurartu.am/ru Афіцыйны сайт]{{ref-ru}} * [http://www.klisf.info/numeric/index.app?cmd=comm_tst&lang=ru&id=568725330446696513069518804830 Профіль на klisf.info]{{ref-ru}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.banants-erevan..1339..en.html Профіль на www.footballdatabase.eu]{{ref-en}} * [http://www.eufo.de/football/arm/banaevan.htm Профіль на eufo.de] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070926211231/http://www.eufo.de/football/arm/banaevan.htm |date=26 верасня 2007 }}{{ref-de}} * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=85 Профіль на national-football-teams.com]{{ref-en}} * [http://www.football-lineups.com/team/FC_Banants/All/Players/ Профіль на www.football-lineups.com]{{ref-en}} {{Армянская Прэм’ер-ліга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Арменіі|Урарту]] [[Катэгорыя:ФК Урарту| ]] [[Катэгорыя:Абавян (горад)]] qlut1cqr33sasa94fbk5civ6b3tcjmf 5148701 5148700 2026-05-30T12:12:25Z Makenzis 56337 /* Спасылкі */ 5148701 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Урарту | Лагатып = | ПоўнаяНазва = | Мянушкі = Proud Eagles (Ганарлівыя арлы), бела-сінія | Горад = [[Ерэван]], [[Арменія]] | Заснаваны = [[20 студзеня]] [[1992]] | Стадыён = [[Урарту (стадыён)|Урарту]], [[Ерэван]] | Умяшчальнасць = 6050 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Армянская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-ліга]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 5 месца | Сайт = http://www.fcbanants.am/ |pattern_la1 =_banants1819h |pattern_b1 =_banants1819h |pattern_ra1 =_banants1819h |pattern_sh1= |leftarm1 =55308D |body1 =55308D |rightarm1 =55308D |shorts1 =55308D |socks1 =55308D |pattern_la2 =_karlsruher1819t |pattern_b2 =_karlsruher1819t |pattern_ra2 =_karlsruher1819t |pattern_sh2= |leftarm2 =FF7F00 |body2 =FF7F00 |rightarm2 =FF7F00 |shorts2 =FF7F00 |socks2 =FF7F00 }} '''«Урарту»''' ({{lang-hy|Ուրարտու Ֆուտբոլային Ակումբ}}) — [[Арменія|армянскі]] [[футбольны клуб]] з [[Ерэван]]а. Заснаваны ў [[1992]] годзе ў горадзе [[Абавян (горад)|Абавян]], да 2019 года быў вядомы пад назвай «Бананц». == Ранейшыя назвы == * 1992—1995: «Бананц» Катайк * 2001—2019: «Бананц» Ерэван * з 2019: «Урарту» Ерэван == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Арменіі па футболе|Чэмпіянат Арменіі]]:''' ** '''Пераможца (2):''' 2013/14, 2022/23 * '''[[Кубак Арменіі па футболе|Кубак Арменіі]]:''' ** '''Уладальнік (4):''' 1992, 2007, 2016, 2023 * '''[[Суперкубак Арменіі па футболе|Суперкубак Арменіі]]:''' ** '''Уладальнік (1):''' 2014 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://fcurartu.am/ru Афіцыйны сайт]{{ref-ru}} * [http://www.klisf.info/numeric/index.app?cmd=comm_tst&lang=ru&id=568725330446696513069518804830 Профіль на klisf.info]{{ref-ru}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.banants-erevan..1339..en.html Профіль на www.footballdatabase.eu]{{ref-en}} * [http://www.eufo.de/football/arm/banaevan.htm Профіль на eufo.de] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070926211231/http://www.eufo.de/football/arm/banaevan.htm |date=26 верасня 2007 }}{{ref-de}} * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=85 Профіль на national-football-teams.com]{{ref-en}} {{Армянская Прэм’ер-ліга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Арменіі|Урарту]] [[Катэгорыя:ФК Урарту| ]] [[Катэгорыя:Абавян (горад)]] 0g00kegcj4jecygj37a6f8j063x8bxn 5148702 5148701 2026-05-30T12:12:34Z Makenzis 56337 /* Спасылкі */ 5148702 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Урарту | Лагатып = | ПоўнаяНазва = | Мянушкі = Proud Eagles (Ганарлівыя арлы), бела-сінія | Горад = [[Ерэван]], [[Арменія]] | Заснаваны = [[20 студзеня]] [[1992]] | Стадыён = [[Урарту (стадыён)|Урарту]], [[Ерэван]] | Умяшчальнасць = 6050 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Армянская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-ліга]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 5 месца | Сайт = http://www.fcbanants.am/ |pattern_la1 =_banants1819h |pattern_b1 =_banants1819h |pattern_ra1 =_banants1819h |pattern_sh1= |leftarm1 =55308D |body1 =55308D |rightarm1 =55308D |shorts1 =55308D |socks1 =55308D |pattern_la2 =_karlsruher1819t |pattern_b2 =_karlsruher1819t |pattern_ra2 =_karlsruher1819t |pattern_sh2= |leftarm2 =FF7F00 |body2 =FF7F00 |rightarm2 =FF7F00 |shorts2 =FF7F00 |socks2 =FF7F00 }} '''«Урарту»''' ({{lang-hy|Ուրարտու Ֆուտբոլային Ակումբ}}) — [[Арменія|армянскі]] [[футбольны клуб]] з [[Ерэван]]а. Заснаваны ў [[1992]] годзе ў горадзе [[Абавян (горад)|Абавян]], да 2019 года быў вядомы пад назвай «Бананц». == Ранейшыя назвы == * 1992—1995: «Бананц» Катайк * 2001—2019: «Бананц» Ерэван * з 2019: «Урарту» Ерэван == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Арменіі па футболе|Чэмпіянат Арменіі]]:''' ** '''Пераможца (2):''' 2013/14, 2022/23 * '''[[Кубак Арменіі па футболе|Кубак Арменіі]]:''' ** '''Уладальнік (4):''' 1992, 2007, 2016, 2023 * '''[[Суперкубак Арменіі па футболе|Суперкубак Арменіі]]:''' ** '''Уладальнік (1):''' 2014 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://fcurartu.am/ru Афіцыйны сайт]{{ref-ru}} * [http://www.klisf.info/numeric/index.app?cmd=comm_tst&lang=ru&id=568725330446696513069518804830 Профіль на klisf.info]{{ref-ru}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.banants-erevan..1339..en.html Профіль на www.footballdatabase.eu]{{ref-en}} * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=85 Профіль на national-football-teams.com]{{ref-en}} {{Армянская Прэм’ер-ліга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Арменіі|Урарту]] [[Катэгорыя:ФК Урарту| ]] [[Катэгорыя:Абавян (горад)]] j6f7oj7j48r2xnkiadnww0aw21kn1bi 5148703 5148702 2026-05-30T12:12:40Z Makenzis 56337 /* Спасылкі */ 5148703 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Урарту | Лагатып = | ПоўнаяНазва = | Мянушкі = Proud Eagles (Ганарлівыя арлы), бела-сінія | Горад = [[Ерэван]], [[Арменія]] | Заснаваны = [[20 студзеня]] [[1992]] | Стадыён = [[Урарту (стадыён)|Урарту]], [[Ерэван]] | Умяшчальнасць = 6050 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Армянская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-ліга]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 5 месца | Сайт = http://www.fcbanants.am/ |pattern_la1 =_banants1819h |pattern_b1 =_banants1819h |pattern_ra1 =_banants1819h |pattern_sh1= |leftarm1 =55308D |body1 =55308D |rightarm1 =55308D |shorts1 =55308D |socks1 =55308D |pattern_la2 =_karlsruher1819t |pattern_b2 =_karlsruher1819t |pattern_ra2 =_karlsruher1819t |pattern_sh2= |leftarm2 =FF7F00 |body2 =FF7F00 |rightarm2 =FF7F00 |shorts2 =FF7F00 |socks2 =FF7F00 }} '''«Урарту»''' ({{lang-hy|Ուրարտու Ֆուտբոլային Ակումբ}}) — [[Арменія|армянскі]] [[футбольны клуб]] з [[Ерэван]]а. Заснаваны ў [[1992]] годзе ў горадзе [[Абавян (горад)|Абавян]], да 2019 года быў вядомы пад назвай «Бананц». == Ранейшыя назвы == * 1992—1995: «Бананц» Катайк * 2001—2019: «Бананц» Ерэван * з 2019: «Урарту» Ерэван == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Арменіі па футболе|Чэмпіянат Арменіі]]:''' ** '''Пераможца (2):''' 2013/14, 2022/23 * '''[[Кубак Арменіі па футболе|Кубак Арменіі]]:''' ** '''Уладальнік (4):''' 1992, 2007, 2016, 2023 * '''[[Суперкубак Арменіі па футболе|Суперкубак Арменіі]]:''' ** '''Уладальнік (1):''' 2014 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://fcurartu.am/ru Афіцыйны сайт]{{ref-ru}} * [http://www.klisf.info/numeric/index.app?cmd=comm_tst&lang=ru&id=568725330446696513069518804830 Профіль на klisf.info]{{ref-ru}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.banants-erevan..1339..en.html Профіль на www.footballdatabase.eu]{{ref-en}} {{Армянская Прэм’ер-ліга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Арменіі|Урарту]] [[Катэгорыя:ФК Урарту| ]] [[Катэгорыя:Абавян (горад)]] tvof3yc4lca206ff61eykspi804r7kz 0 204393 5148823 4849208 2026-05-30T16:50:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148823 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Водна-зялёны дыяметр Мінска |Арыгінальная назва = | Выява = View of Minsk.jpg | Подпіс выявы = Водна-зялёны дыяметр у цэнтры Мінска | Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Мінск |lat_dir = |lon_dir = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = калектыў аўтараў арганізацый «[[Мінскпраект]]» і «[[Мінскводаканал]]» ''(у розныя часы)'': архітэктары — [[Васіліса Паўлаўна Шыльнікоўская]], [[Яраслаў Львовіч Ліневіч]], [[Барыс Алегавіч Юрцін]], [[Любоў Дзмітрыеўна Усава]], Аляксей Аляксеевіч Галякоў, Э.Н. Георгіева і інш.; інжынеры-гідратэхнікі — В. Савіч, [[Мікалай Мікалаевіч Сакалоўскі]] і інш. |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = пачатак 1940-х гг. |Заканчэнне будаўніцтва = канец 1970-х гг. |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = даўжыня — 41 км (7 вадасховішчаў каскадам); перапад вышынь воднага каскада — 28,6 м; агульная плошча — каля 2800 га; звыш 20 «зялёных зон» на тэрыторыі ўсёй водна-зялёнай сістэмы Мінска (паркі, скверы, бульвары, сады і інш.) |На карце = |Сайт = |Commons = }} '''Во́дна-зялё́ны дыя́метр Мі́нска''' — сістэма [[вадаём]]аў, [[парк]]аў, [[бульвар]]аў і сквераў абапал ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]], якая перасякае шырокай «''зялёнай стужкай''» увесь [[Мінск|горад Мінск]] ([[Беларусь]]) з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход — ад [[Дразды (вадасховішча)|вадасховішча Дразды]] да [[Шабаны (жылы раён)|Шабаноў]]. Водна-зялёны дыяметр [[Мінск]]а быў створаны ў выніку архітэктурна-ландшафтнага пераўтварэння поймы мінскай [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|ракі Свіслачы]] ў 1950—1970-ых гадоў і з’яўляецца часткай [[Вілейска-Мінская водная сістэма|Вілейска-Мінскай воднай сістэмы]]. Стаў адным з двух планіровачных «''стрыжняў''» Мінска і перасякаецца пад прамым вуглом з паўднёвага захаду на паўночны ўсход другім галоўным гарадскім дыяметрам («''стрыжнем''») — [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспектам Незалежнасці]]. З’яўляецца ўнікальным<ref>[https://realt.onliner.by/2013/10/10/arxitektor Заслуженный архитектор БССР: «В Минске надо сохранить зеленые зоны, не стоит увлекаться „стекломанией“ и делать из него Нью-Йорк»]</ref><ref name="bsc.by">[http://bsc.by/story/vozrozhdenie-minska-iz-pepla-grazhdanskiy-i-arhitekturnyy-podvig Возрождение Минска из пепла — гражданский и архитектурный подвиг]</ref> горадабудаўнічым комплексам у свеце і важнай ландшафтна-рэкрэацыйнай зонай [[Мінск|беларускай сталіцы]]. Галоўная яго ўнікальнасць заключаецца ў непарыўнасці і маштабах<ref name="news.tut.by">''Михальцов, В.'' [http://news.tut.by/society/452788.html Перекрыли кислород. Что происходит с водно-зеленым диаметром Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150627110836/http://news.tut.by/society/452788.html |date=27 чэрвеня 2015 }}</ref>. Да водна-зялёнага дыяметра Мінска былі дапраектаваны і пабудаваны (як лагічнае і карыснае дапаўненне) [[Сляпянская водная сістэма|Сляпянскае воднае паўкола]] і [[Лошыцкая водная сістэма|Лошыцкае воднае паўкола]], якія разам (паводле задумкі) ствараюць '''водна-зялёную сістэму Мінска'''. Паводле ацэнкі спецыялістаў, па праву з’яўляецца сімвалам горада і ландшафтна-архітэктурнай каштоўнасцю. У цяперашні час на водна-зялёным дыяметры [[Мінск]]а ўзводзяцца розныя пабудовы, што парушае першапачатковае прызначэнне водна-зялёнага дыяметра і цэласнасць комплекса, як і саму канцэпцыю стварэння адзінай водна-зялёнай сістэмы Мінска. == Гісторыя стварэння == Паркабудаўніцтва ў Мінску пачалося ў 1790-ыя гг., калі каля [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|ракі Свіслачы]] быў закладзены [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|Губернатарскі сад (пазней Гарадскі сад, а зараз Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага)]] — першы публічны парк у Беларусі, дзе жыхары і госці горада адпачывалі і які гарадскія ўлады ўдасканальвалі ўсё XIX стагоддзе, аднак сама Свіслач уяўляла сабой неглыбокую і вузкую рэчку<ref>''Харэўскі, С.'' Горад ночы… С. 33—34.</ref>. У 1917 г. насельніцтва Мінска налічвала 134,5 тыс. чалавек, а ў 1940 г. дасягнула 270 тыс., аднак да пачатку 1930-х гг. зялёных насаджэнняў агульнага карыстання ў Мінску было мала — Гарадскі сад і два скверы — [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|Аляксандраўскі (цяпер Цэнтральны)]] і Саборны (сквер на [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]])<ref>Архітэктура Беларусі : нарысы эвалюцыі… С. 166, 167, 171.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Miensk, Śvisłač, Mieski Sad. Менск, Сьвіслач, Мескі Сад (1901-17).jpg|Губернатарскі сад пачатку XX ст. — цяпер [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага]]. File:Minsk - Gubernatarski sad - before 1917 AD.jpg|Губернатарскі сад пачатку XX ст., «алея кахання», — цяпер [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага]]. File:Miensk, Śvisłač. Менск, Сьвіслач (1912).jpg|Рака Свіслач у Мінску, фота 1912 г. File:Miensk, Śvisłač, Chłusaŭ most. Менск, Сьвіслач, Хлусаў мост (1915).jpg|Берагі Свіслачы і Хлусаў мост у цэнтральнай частцы Мінска, фота 1915 г. File:Miensk, Śvisłač-Zybickaja. Менск, Сьвіслач-Зыбіцкая (1918).jpg|Бераг Свіслачы і Хлусаў мост у Мінску, фота 1918 г. </gallery> [[Выява:Вілейска-Мінская водная сістэма - схема.jpg|left|thumb|Водна-зялёная сістэма Мінска: [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|рака Свіслач]], [[Лошыцкая водная сістэма]] ''(злева)'' і [[Сляпянская водная сістэма]] ''(справа)'' — звязаныя з [[Вілейска-Мінская водная сістэма|Вілейска-Мінскай воднай сістэмай]].]] Генеральны план Мінска 1932 г. не толькі ўпершыню пераўтвараў гістарычна складзеную радыяльную структуру ў радыяльна-кальцавую, але і прадугледжваў паступовае фарміраванне сістэмы невялікіх паркаў у пойме ракі Свіслач<ref>Архітэктура Беларусі : нарысы эвалюцыі… С. 167, 171.</ref>. Мэтанакіраванае паляпшэнне прыроднага ландшафта Мінска пачалося ў 1940-ыя гг. стварэннем водна-зялёнай зоны горада, калі яшчэ не было самога праекта водна-зялёнага дыяметра, першым крокам чаго была пабудова ў 1940—1941 гг. плаціны на рацэ Свіслачы і ніжэй плаціны [[Камсамольскае возера|Камсамольскага возера (вадасховішча)]] у рысе горада<ref>Градостроительство Белоруссии… С. 101—102; Архітэктура Беларусі : нарысы эвалюцыі… С. 171.</ref>. У часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] многія драўляныя кварталы па берагам Свіслачы былі знішчаны, і з’явілася мажлівасць пашырыць існуючыя паркі і пабудаваць новыя. Так, у 1945 г. была адноўлена плаціна на Свіслачы, разбураная вайной, і спецыяльна быў створаны [[Парк Перамогі (Мінск)|парк Перамогі]] каля [[Камсамольскае возера|Камсамольскага возера]], якое пазней стала найважнейшым элементам водна-зялёнага дыяметра Мінска<ref>Градостроительство Белоруссии… С. 102</ref>. Менавіта генеральны план Мінска 1946 г. прадуглежваў стварэнне магістралі паркаў уздоўж Свіслачы і пашырэнне і добраўпарадкаванне поймы галоўнай ракі Мінска<ref>Архітэктура Беларусі : нарысы эвалюцыі… С. 172; Градостроительство Белоруссии… С. 57.</ref>. Кампазіцыя паркаў ад [[Вуліца Няміга|вуліцы Нямігі]] на паўночны ўсход уздоўж Свіслачы атрымала назву «Паркавая магістраль», што адлюстравалася і ў назве паралельнай паркам вуліцы — [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|вуліца Паркавая магістраль (цяпер праспект Пераможцаў)]]. Пры пашырэнні забудовы гарадскіх кварталаў Мінска архітэктары таксама пакідалі некранутымі многія старажытныя лясныя масівы, якія станавіліся паркамі горада — напрыклад, [[парк Чалюскінцаў]] (былы лес паноў [[Ваньковічы|Ваньковічаў]]), [[парк імя 50-годдзя Кастрычніка]] і інш. Менавіта з канца 1940-х гг. пачынае фарміравацца водна-зялёны дыяметр Мінска, у якім вялікую ролю пачынаюць іграць паркі ў цэнтры Мінска — [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|парк імя Максіма Горкага]], [[парк імя Янкі Купалы]], [[Парк Перамогі (Мінск)|парк Перамогі]], а ў паўднёва-усходняй частцы ствараецца [[Чыжоўскае вадасховішча]]<ref>Архітэктура Беларусі : нарысы эвалюцыі… С. 176.</ref>. Будаўніцтва ў 1956 г. [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскага вадасховішча («Мінскага мора»)]] дазволіла кардынальна палепшыць водны рэжым ракі Свіслач у Мінску і яе першых вадасховішчаў<ref>Градостроительство Белоруссии… С. 102; Архітэктура Беларусі : нарысы эвалюцыі… С. 176.</ref>. [[Выява:Водна-зялёная сістэма Мінска - план.jpg|thumb|Водна-зялёная сістэма Мінска: водна-зялёны дыяметр абапал ракі Свіслач, [[Лошыцкая водная сістэма]] ''(злева)'' і [[Сляпянская водная сістэма]] ''(справа)'', дапоўненыя «зялёнымі клінамі». Праект 1970-х гг.]] У канцы 1960-х гг. выявілася неабходнасць унясення карэктывы ў зацверджаны ў 1965 г. генеральны план Мінска, што тлумачылася празмерна хуткімі тэмпамі росту горада. Менавіта тады былі дадзены прапановы па забудове з усебаковым выкарыстаннем мясцовых прыродных умоў і фарміраваннем узаемазвязаных ансамбляў. Адною з найважнейшых вартасцей праекта новага плана было арганічнае спалучэнне штучна створанага прыроднага асяроддзя з забудовай, выкарыстанне патэнцыяльных мажлівасцей малой ракі і даволі спакойнага рэльефу мясцовасці для стварэння жывапіснага водна-зялёнага дыяметра [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|ракі Свіслач]]: фактычна штучна створаная рэчка, якая ператваралася ў сістэму каскадаў вадасховішчаў, павінна была стварыць у многім мікраклімат усяго цэнтра горада<ref name="ReferenceA">Гл. главу 4 у кнізе «Потапов, Л. С. Силуэт Минска / Л. С. Потапов. — Минск : Наука и техника, 1980. — 144 с.»</ref>. [[Выява:Svisloch river in Minsk - 4 - 2014 AD.JPG|thumb|left|Рака Свіслач абапал зеляніны [[Парк імя Янкі Купалы|парка імя Янкі Купалы]] і [[парк Марата Казея|парка Марата Казея]] ў цэнтральнай частцы дыяметра, фота 2014 г.]] Работы па стварэнні сучаснай сістэмы зялёных насаджэнняў пачаліся менавіта з 1970-х гг. з абваднення (з дапамогай вадасховішчаў), азелянення і добраўпарадкавання поймы ракі Свіслач, што да таго рабілася толькі фрагментарна: быў створаны ланцужок паркаў, сквераў і прыгарадных зон адпачынку са штучнымі пляжамі і гранітнымі набярэжнымі ўздоўж ракі Свіслач ад Заслаўскага вадасховішча да вуліцы Пуліхава, якія знаходзіліся абапал штучна створаных вадасховішчаў [[Вадасховішча Крыніца|Крыніца]], [[Вадасховішча Дразды|Дразды]], [[Камсамольскае возера]] і ў разы пашыранага рэчышча ракі Свіслач, што было пачаткам складвання непарыўнай сістэмы гарадскіх і прыгарадных «зялёных зон», а таксама максімальнага раскрыцця горада ў бок натуральнага прыроднага асяроддзя<ref>Градостроительство Белоруссии… С. 102; ''Воинов, А. А.'' История архитектуры Белоруссии. — Т. 2. — С. 132; [http://news.tut.by/society/324147.html Водно-зеленая артерия Минска в опасности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133409/http://news.tut.by/society/324147.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Павялічыўся водаабмен у Свіслачы ў пяць разоў, узрасла мастацкая выразнасць ландшафту<ref>''Воинов, А. А.'' История архитектуры Белоруссии. — Т. 2. — С. 132.</ref>. Карэктывы плана ў канцы 1960-х гг. вызначалі галоўныя кампазіцыйныя восі горада: першая вось — галоўны праспект горада [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|(праспект Леніна, цяпер — праспект Незалежнасці)]], другая — уздоўж водна-зялёнага дыяметра [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|ракі Свіслач]] (раён больш свабоднай, ландшафтнай забудовы). Галоўныя кампазіцыйныя восі павінны быць непарыўна ўзаемазвязаны з архітэктурна-планіровачнай структурай горада: непарыўны водна-зялены дыяметр павінен перасякаць горад з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход; праспект Леніна не павінен заканчвацца на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Леніна (цяпер плошча Незалежнасці)]], а яго варта накіраваць цераз увесь горад з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад<ref name="ReferenceA"/>. Паводле абноўленага ў канцы 1960-х гг. генеральнага плана Мінска, тэрыторыя паркаў і бульвараў водна-зялёнага дыяметра не павінна была забудоўвацца дамамі: гарадскія вуліцы і праспекты, якія абрамлялі водна-зялёны дыяметр, павінны афармляцца забудовай толькі з аднаго боку, які не прымыкаў да паркавай зоны, а вялікія і знакавыя будынкі там павінны былі ставіцца ў «краявідных кропках» і мець у першую чаргу сілуэтную архітэктуру<ref name="ReferenceA"/>. Так, [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|вуліца Паркавая магістраль (цяпер праспект Пераможцаў)]] была забудавана толькі з аднаго боку — ад [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Сабора Святых апосталаў Пятра і Паўла]] да [[Юбілейная (гасцініца, Мінск)|гасцініцы «Юбілейная»]] і далей — за [[гасцініца «Планета», Мінск|гасцініцу «Планета»]] да [[Вяснянка (жылы раён)|жылога раёна Вяснянка]]. З большага паўночная, цэнтральная і паўднёвая часткі водна-зялёнага дыяметра былі ўжо завершаны ў [[1976]] г.<ref name="realt.onliner.by">''Darriuss.'' [http://realt.onliner.by/2012/09/08/darriuss-23 Районы, кварталы. Слепянская водная система: триумф советских архитекторов]</ref> Так былі праведзены буйнамаштабныя пераўтварэнні ландшафта, якому надалі вялікую эстэтыку, — вялікія адкрытыя прасторы поймы ракі Свіслач сталі адыгрываць важную ролю ў фарміраванні аблічча беларускай сталіцы<ref name="ReferenceB">Градостроительство Белоруссии… С. 111.</ref>. Беларускія ландшафтныя архітэктары таксама зрабілі вялікую працу па эстэтызацыі дэталей архітэктуры паверхні зямлі: галоўнымі кампазіцыйнымі элементамі зялёнай зоны сталі групы пляцовак і модульныя кветкавыя сады, што дазволіла нават такой нязначнай актывізацыяй рэльефа стварыць мноства маляўнічых вобразаў і сілуэтаў, хараство якіх узмацняецца прысутнымі вадаёмамі<ref name="ReferenceB"/>. == Пераўтварэнне ў водна-зялёную сістэму Мінска == [[Выява:Відавыя сілуэтныя кропкі каля водна-зялёнай сістэмы Мінска.jpg|left|thumb|Краявідныя сілуэтныя будынкі-«пункты» на праспектах і вуліцах каля водна-зялёнай сістэмы Мінска. Праект 1970-х гг.]] Паводле генеральнага плана Мінска ад 1972 г. водна-зялёны дыяметр Мінска дапаўняўся [[Сляпянская водная сістэма|Сляпянскім водным паўколам (Сляпянскай воднай сістэмай)]] і [[Лошыцкая водная сістэма|Лошыцкім водным паўколам (Лошыцкай воднай сістэмай)]]. З-за адсутнасці значных рэк пры фарміраванні двух водных паўколаў выкарыстоўваліся малыя рэчкі, ручаі ці проста яры. Гэтыя штучна створаныя водна-паркавыя паўкольцы стваралі адзінае водна-паркавае кола (вадаёмы, паркі, бульвары і сады) і пранізвалі сабой перыферыйныя раёны горада і разам з водна-зялёным дыяметрам складалі адзіную ландшафтную '''водна-зялёную сістэму Мінска''', якая сваім планам нагадвала літару «Ф»<ref>Архитектура Советской Белоруссии — Architecture of the Soviet Byelorussia… С. 83, 85; Градостроительство Белоруссии… С. 60—61, 102.</ref>. Жыхароў вялікіх жылых масіваў на ўсходзе і паўдневым-захадзе горада хацелі забяспечыць месцамі для адпачынку ў фармаце «крокавай даступнасці»<ref name="realt.onliner.by"/>. Планавалася таксама, што водна-зялёная сістэма Мінска будзе з цягам часу дапаўняцца стварэннем «зялёных кліноў» і загараднымі лесапаркамі, чым будзе дасягнута ўсеахопнасць водна-зялёнай сістэмы ў горадзе<ref>Архитектура Советской Белоруссии — Architecture of the Soviet Byelorussia… С. 85; ''Воинов, А. А.'' История архитектуры Белоруссии. — Т. 2. — С. 135.</ref>. Выказваліся прапановы ў водна-зялёным дыяметры і паўколах праводзіць партэрнае азеляненне і садзіць ландшафтныя групы дрэў, якія дазволяць максімальна раскрыць сілуэт забудовы процілеглых берагоў, а таксама шорную пасадку дрэў перпендыкулярна напрамку рачной даліны, якая таксама будзе спрыяць раскрыццю сілуэту прыбярэжнай забудовы<ref name="ReferenceA"/>. [[Выява:Belarus-Minsk-Loshytsa-Pond-3.jpg|thumb|Вадаём у [[Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс|Лошыцкім сядзібна-паркавым комплексе]] ў складзе [[Лошыцкая водная сістэма|Лошыцкай воднай сістэмы]], фота 2007 г.]] З 1976 г. пачалося будаўніцтва водна-зялёных паўколаў, але да канца 1980-х гг. больш-менш было пабудавана толькі адно паўкола — [[Сляпянская водная сістэма]] (22,5 км), якую праектавалі архітэктары інстытутаў «[[Мінскпраект]]» і «[[Мінскінжпраект]]» (архітэктары [[Мікалай Фёдаравіч Жлоба|Мікалай Жлоба]], [[Барыс Алегавіч Юрцін|Барыс Юрцін]], [[Людміла Аляксандраўна Жлоба|Людміла Жлоба]], [[Людміла Уладзіміраўна Белякова|Людміла Белякова]], [[Любоў Дзмітрыеўна Усава|Любоў Усава]], [[Дзмітрый Васілевіч Герашчанка|Дзмітрый Герашчанка]], інжынеры [[Аляксандр Георгіевіч Самончык|Аляксандр Самончык]], Л. Дзеравянка і інш.)<ref>''Микша, О.'' [http://www.t-s.by/blog/2014/07/vodno-zelenyj-diametr-minska/ Грандиозная ландшафтная архитектура Минска: водно-зеленый диаметр и полукольца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150503024821/http://www.t-s.by/blog/2014/07/vodno-zelenyj-diametr-minska/ |date=3 мая 2015 }}; ''Darriuss.'' [http://realt.onliner.by/2012/09/08/darriuss-23 Районы, кварталы. Слепянская водная система: триумф советских архитекторов]</ref>. Генеральны план Мінска 1974 г. прапісваў, што праблема аховы і аздараўлення асяроддзя вялікага горада не можа быць вырашана без рэкрэацыйных прыгарадных зон і абводненага '''лесапаркавага пояса''' (у радыусе 15-25 км ад цэнтра горада) вакол знешніх меж Мінска, каб забяспечыць санітарныя і рэкрэацыйныя патрэбы беларускай сталіцы<ref>Градостроительство Белоруссии… С. 104.</ref>. Гэтым планавалася стварыць у будучым шэраг вадасховішчаў ([[вадасховішча Вяча|Вяча]], [[вадасховішча Пціч|Пціч]], [[вадасховішча Волма|Волма]] і інш.) і зон адпачынку (Валчковічы, [[Стайкі, спартыўны комплекс|Стайкі]], [[Цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі Раўбічы|Раўбічы]] і інш.). [[Выява:Minsk water and greenery system - Belarus.jpg|left|thumb|Водна-зялёная сістэма Мінска ([[2017]]): зялёны колер — водна-зялёны дыяметр і [[Сляпянская водная сістэма]]; фіялетавы — [[Лошыцкая водная сістэма]] ''(плануецца)'']] Прадугледжанае генеральным планам ад 1965 г. павелічэнне зялёных насаджэнняў агульнага карыстання (паркаў, сквераў, зялёных зон), у чым вялікі горад ужо адчуваў дэфіцыт па савецкіх стандартах, абсталяванне іх сродкамі спорту і адпачынку і транспартнымі сувязямі да 1980 г. не было выканана<ref>''Воинов, А. А.'' История архитектуры Белоруссии. — Т. 2. — С. 133.</ref>. У пачатку 1980-х гг. часткова была выканана і мэта стварэння знешняга водна-зялёнага кола (лесапаркавага пояса) вакол [[Магістраль М9|Мінскай кальцавой аўтамабільнай дарогі]] — толькі былі пабудаваны [[вадасховішча Вяча|вадасховішчы Вяча]] і [[вадасховішча Пціч|Пціч]], а таксама каскад з трох вадасховішчаў у непасрэднай блізкасці ад Мінска<ref>''Воинов, А. А.'' История архитектуры Белоруссии. — Т. 2. — С. 133, 135.</ref>. [[Выява:Tsnyanka Reservoir.jpg|left|thumb|Пляж каля [[Цнянскае вадасховішча|Цнянскага вадасховішча]] ў складзе Сляпянскай воднай сістэмы, фота 2010 г.]] Генеральным планам Мінска ад 1982 г. (з перспектывай на 2000 г.) таксама пацвярджалася і замацоўвалася, што водна-зялёная сістэма Мінска з’яўляецца асновай сістэмы зялёных насаджэнняў у горадзе<ref>Архитектура Советской Белоруссии — Architecture of the Soviet Byelorussia… С. 86.</ref>. Пасля распаду [[СССР]] і набыцця [[Беларусь|Беларуссю]] суверэннасці ў [[1991]] г. ужо не хапала сродкаў, каб пабудаваць цалкам другую, паўднёвую палову дыяметра на працягу [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] і другое паўкола на базе рэк [[Лошыца (рака)|Лошыца]] і [[Мышка]] — [[Лошыцкая водная сістэма|Лошыцкае воднае паўкола (Лошыцкая водная сістэма)]] у 22 км. Але да канца [[1980]]-х гг. былі пабудаваны асобныя фрагменты сістэмы: [[Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс|Лошыцкі парк]], [[парк Курасоўшчына|парк у раёне Курасоўшчыны]] і іншыя. Цэлай сістэмы, якая пачынаецца ад вуліцы Прытыцкага, праз жылыя раёны [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]], [[Паўднёвы Захад (жылы раён, Мінск)|Паўднёвы Захад]], [[Жылы раён Міхалова, Мінск|Міхалова]], [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчыну]], [[Лошыца (жылы раён)|Лошыцу]] і заканчваецца ў [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўскім вадасховішчы]], сфарміраваць не ўдалося. Многія беларускія архітэктары спадзяваліся, што ланцуг вадасховішчаў і паркаў усё-такі будзе пабудаваны і водна-зялёная сістэма Мінска атрымае звязнасць з усімі сваімі кампанентамі і завершаны выгляд<ref>[http://news.tut.by/society/324147.html Водно-зеленая артерия Минска в опасности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133409/http://news.tut.by/society/324147.html |date=4 сакавіка 2016 }}; ''Микша, О.'' [http://www.t-s.by/blog/2014/07/vodno-zelenyj-diametr-minska/ Грандиозная ландшафтная архитектура Минска: водно-зеленый диаметр и полукольца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150503024821/http://www.t-s.by/blog/2014/07/vodno-zelenyj-diametr-minska/ |date=3 мая 2015 }}</ref>. [[Выява:Nature of Minsk - reservoir Drazdy - 22 March 2015 AD.JPG|thumb|Бярозавы гай каля [[вадасховішча Дразды]] і [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекта Пераможцаў]] у Мінску, 22 сакавіка 2015 г.]] Рашэнне Мінскага гарадскога савета дэпутатаў ад 21 мая 1996 г. прадпісвала адмяніць усе ранейшыя рашэнні, звязаныя з праектаваннем і будаўніцтвам «пасольскай вёскі» (будынкаў для пасольстваў шэрага еўрапейскіх краін) і адміністрацыйнага будынка [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] у зоне водна-зялёнага дыяметра Мінска (у прыватнасці ў раёне [[вадасховішча Дразды]])<ref name="pravo.levonevsky.org">[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor79/text79027.htm Решение Минского городского Совета депутатов от 21 мая 1996 г. № 451 «О проекте „Корректуры генерального плана г. Минска и проекта планировки пригородной зоны“»]</ref>. Неўзабаве і прэзідэнт Беларусі, жадаючы ачысціць дачны [[жылы комплекс Дразды]] ад рэзідэнцый замежных паслоў, прапанаваў іншыя будынкі ў [[Мінск|горадзе Мінску]] для пасольстваў, што стала падставай для [[Канфлікт у Драздах|гучнага «пасольскага скандала» (1998 г.)]] з выездам на 8 месяцаў з Беларусі паслоў некаторых еўрапейскіх краін. Тое ж рашэнне ад 21 мая 1996 г. прадпісвала стварыць адзіную і непарыўную сістэму азелянення горада і прыгарада, сфарміраваную на аснове водна-зялёнага дыяметра, двух водна-зялёных паўколаў, арганізаваных уздоўж Сляпянскай і Лошыцкай водных сістэм, і сямі «зялёных кліноў», якія павінны выйсці ў лесапаркавы пояс; прыняць меры па рэгуляванні рэчышча ракі Свіслач і будаўніцтву Лошыцкай воднай сістэмы<ref name="pravo.levonevsky.org"/>. Аднак рашэнне мінскіх дэпутатаў аб завяршэнні будаўніцтва водна-зялёнай сістэмы Мінска як замкнутай і непарыўнай не было выканана з-за адсутнасці фінансавання. І падобныя палажэнні аб стварэнні бесперапыннай узаемазвязанай сістэмы ландшафтна-рэкрэацыйных тэрыторый з водна-зялёнага дыяметра (на пойменых тэрыторыях ракі Свіслач з прыярытэтным размяшчэннем шматпрофільных і спецыялізаваных паркаў агульнагарадскога значэння), водных паўколаў, лесапаркаў і зялёных кліноў з таго часу перапісваліся ў кожны новы генеральны план Мінска<ref>Гл., напрыклад: [http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic37/text206.htm Указ Президента Республики Беларусь от 23.04.2003 N 165 «Об утверждении генерального плана г. Минска с прилегающими территориями и некоторых вопросах его реализации»]; і інш.</ref>. У 2002—2006 гг., у сувязі з будаўніцтвам і ўводам у эксплуатацыю [[Новы будынак Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|новага будынка Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]], адбылося годнае і выразнае акультурванне прылеглай да бібліятэкі тэрыторыі, якая з’яўляецца часткай [[Сляпянская водная сістэма|Сляпянска воднага паўкола (Сляпянскай воднай сістэмы)]]. Аднак восенню 2014 г. пачалося будаўніцтва двухузроўневай траспартнай развязкі на перакрыжаванні [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекта Незалежнасці]] і вуліцы Філімонава (каля будынка Нацыянальнай бібліятэкі), для чаго была значна звужана тэрыторыя нядаўна добраўпарадкаванай прылеглай паркавай зоны Сляпянскай воднай сістэмы з абодвух бакоў праспекта, а таксама знесены былы ўваход у парк<ref>[http://auto.onliner.by/2014/07/10/razvjazka-3 Минск: начинается возведение двухуровневой развязки Независимости—Филимонова] // onliner.by; [http://blizko.by/notes/kakim-stanet-perekrestok-nezavisimosti-filimonova-posle-poyavleniya-razvyazki Каким станет перекресток Независимости-Филимонова после появления развязки] // blizko.by</ref>. Двухузроўневая развязка таксама «разрэзала» краявід і панараму праспекта Незалежнасці. == Цяперашняя структура == [[File:Minsk water and greenery diameter - Belarus.jpg|left|thumb|Схема водна-зялёнага дыяметра Мінска]] Водна-зялёны дыяметр Мінска з’яўляецца кампазіцыйным стрыжнем гарадскога плана і ландшафтнай структуры горада, а таксама яго асноўнай саніруючай сістэмай: выконвае функцыю [[лёгкія|«лёгкіх»]] горада, забяспечвае падтрыманне біялагічнай і ландшафтнай біяразнастайнасці, цыркулюе свежае паветра ўздож сваёй магістралі, а таму мае вялікае значэнне ў аздараўленні навакольнага асяроддзя і ўдасканаленні эстэтычных якасцей ландшафту ўсяго [[Мінск]]а<ref>''Сычова, А. В.'' Мінскі водна-зялёны дыяметр / А. В. Сычова // Архітэктура Беларусі. — С. 325—326; Градостроительство Белоруссии… С. 102.</ref>. У горадзе створана экасістэма, калі прырода сама сябе падтрымлівае і дапамагае чалавеку: паласа дыяметра дазваляе [[птушкі|птушкам]] і [[насякомыя|насякомым]] бесперашкодна патрапіць у цэнтр горада, з’есці шкоднікаў і апыліць расліны, і г.д. Калі падзяліць суцэльную прыродную тэрыторыю водна-зялёнай сістэмы горада на асобныя паркі, то гэты эфект знікне<ref name="news.tut.by"/>. Кампазіцыйнай воссю водна-зялёнага дыяметра з’яўляецца [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|рака Свіслач]], на якой створаны сяміпрыступкавы [[каскад]] [[вадасховішча]]ў праз увесь Мінск: у межах горада — [[вадасховішча Дразды]], [[Камсамольскае возера]], [[Цэнтральнае вадасховішча, Мінск|Цэнтральнае вадасховішча]] ў [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|парку імя Горкага]], [[Серабранскае вадасховішча]] ў [[ЦЭЦ-2]], [[Чыжоўскае вадасховішча]]; за межамі горада — [[Заслаўскае вадасховішча]] і [[вадасховішча Крыніца]]<ref name="ReferenceC">''Сычова, А. В.'' Мінскі водна-зялёны дыяметр / А. В. Сычова // Архітэктура Беларусі. — С. 325.</ref>. На прылеглых да вадасховішчаў тэрыторыях маюцца [[набярэжная|набярэжныя]], [[сад]]ы і паркі. Да водна-зялёнага дыяметра прымыкае [[Заказнік Лябяжы|біялагічны заказнік рэспубліканскага значэння «Лябяжы»]]. Водна-зялёны дыяметр арганічна пераходзіць у сістэму [[лесапарк]]авага пояса прыгараднай зоны Мінска на поўначы і на поўдні<ref name="ReferenceD">''Сычова, А. В.'' Мінскі водна-зялёны дыяметр / А. В. Сычова // Архітэктура Беларусі. — С. 325—326.</ref>. [[Выява:View of Victory Park Minsk.jpg|thumb|[[Парк Перамогі (Мінск)|Парк Перамогі]] — цэнтральная частка водна-зялёнага дыяметра Мінска: [[каскад]] на [[Камсамольскае возера|Камсамольскім возеры]], фота 2002 г.]] Працягласць ад упуску [[Вілейска-Мінская водная сістэма|Вілейска-Мінскай воднай сістэмы]] ў [[Заслаўскае вадасховішча]] да плаціны [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўскага вадасховішча]] складае 41 км; перапад вышынь воднага каскаду 28,6 м.<ref name="ReferenceC"/> Агульная плошча каскада ад Заслаўскага вадасховішча да Чыжоўскага вадасховішча складае каля 2800 [[га]]<ref name="ReferenceC"/>. Умоўна дыяметр падзелены на '''паўночна-заходнюю''' (ад [[Магістраль М9|кальцавой дарогі]] і да [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вуліцы Арлоўскай]]), '''цэнтральную''' (ад вуліцы Арлоўскай да [[Аранская вуліца|вуліцы Аранскай]]) і '''паўднёва-ўсходнюю''' часткі (ад вуліцы Аранскай да кальцавой дарогі)<ref name="ReferenceD"/>. На сённяшні момант звязнасць водна-зялёнага дыяметра не існуе ў цэнтральнай частцы — ад вуліцы Пуліхава да Аранскай: у дадзеным месцы абапал Свіслачы адсутнічаюць паркі ці годныя зялёныя зоны. [[Выява:Kupala Park in Minsk 01.JPG|thumb|left|Рака Свіслач сярод зеляніны [[Парк імя Янкі Купалы|парка імя Янкі Купалы]] і [[парк Марата Казея|парка Марата Казея]] ў цэнтральнай частцы дыяметра, чэрвень 2013 г.]] У склад Мінскага водна-зялёнага дыяметра (і паўколаў) уваходзіць звыш 20 «зялёных зон» (паркаў, сквераў, бульвараў, садоў і інш.)<ref name="naviny.by">''Ярошевич, А.'' [http://naviny.by/rubrics/society/2015/07/02/ic_articles_116_189233/ Над главной зеленой артерией Минска сгустились тучи]</ref>: [[Парк Перамогі (Мінск)|парк Перамогі]], [[Сквер Старосцінская слабада|сквер А. С. Пушкіна]], [[сквер Траецкая гара|Траецкая гара]] (каля Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета), [[парк Марата Казея]], [[Парк імя Янкі Купалы]], [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага]], бульвар па вуліцы Пуліхава, паркавыя зоны ў жылых раёнах [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка]], [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]] і інш.<ref name="ReferenceE">''Сычова, А. В.'' Мінскі водна-зялёны дыяметр / А. В. Сычова // Архітэктура Беларусі. — С. 326.</ref> Менавіта на маляўнічай тэрыторыі мінскага водна-зялёнага дыяметра каля [[вадасховішча Дразды]] знаходзіцца дачны [[жылы комплекс Дразды]] і з [[1994]] г. адна з рэзідэнцый [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]. Паводле дадзеных Інстытута эксперыментальнай батанікі ім. Купрэвіча НАН Беларусі, на тэрыторыі «зялёных зон» дыяметра расце больш за 200 відаў раслін, з якіх больш за 20 відаў з’яўляюцца рэдкімі для гарадскога асяроддзя і цікавыя ў мэтах азелянення Мінска: {{bt-bellat||Filipendula ulmaria}}, {{bt-bellat||Nuphar lutea}}, {{bt-bellat||Butomus umbellatus}}, {{bt-bellat|Капытнік балотны{{!}}капытнік|Calla palustris}}, {{bt-bellat|касач жоўты|Iris pseudacorus}}, {{bt-bellat||Typha angustifolia}} і інш.<ref name="naviny.by"/> [[Выява:Nature of Minsk - Phragmites - Liabiazhy lake - 22 March 2015 AD.jpg|thumb|[[Трыснёг]] каля [[Заказнік Лябяжы|стаўка «Лябяжы»]] ў [[Мінск]]у, фота 2015 г.]] Паводле дадзеных Навукова-практычнага цэнтра НАН Беларусі па біярэсурсах, у «зялёных зонах» дыяметра можна сустрэць не менш за 200 відаў птушак, з якіх не менш за 10 відаў занесены ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Беларусі]]: гняздуюцца такія рэдкія птушкі як {{bt-bellat|вялікі бугай|Botaurus stellaris}}, {{bt-bellat|Чайка шызая{{!}}шызая чайка|Larus canus}}, {{bt-bellat|пустальга звычайная|Falco tinnunculus}}, {{bt-bellat|драч|Crex crex}}, {{bt-bellat|Звычайны зімародак{{!}}зімародак|Alcedo atthis}}, {{bt-bellat|жаўрук-смяцюх|Galerida cristata}}, {{bt-bellat|малы бугай|Ixobrychus minutus}}. На водна-зялёных зонах дыяметра ў перыяд міграцыі таксама назірацца {{bt-bellat|чорны бусел|Ciconia nigra}}, {{bt-bellat|шэры журавель|Grus grus}} і {{bt-bellat|малы арлец|Aquila pomarina}}<ref name="naviny.by"/>. Важную ролю ў прасторавай кампазіцыі дыяметра адыгрываюць будынкі: [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]], павільён [[ВДНГ, Мінск|ВДНГ]], [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы]], [[Беларускі дзяржаўны цырк]], крыты каток у [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|Цэнтральным дзіцячым парку імя Максіма Горкага]], стадыён і іншыя аб’екты<ref name="ReferenceE"/>. Генеральны план горада Мінска ад 2010 г. ставіў і задачу рэалізаваць праграму развіцця водна-зялёнага дыяметра: 1) у цэнтральнай частцы дыяметра: стварыць Цэнтральны паркавы комплекс — тэрытарыяльна, функцыянальна і кампазіцыйна ўзаемазвязаныя паркі, бульвары, набярэжныя і вадаёмы, якія фарміруюцца ў водна-зялёным дыяметры і ўтвараюць з прылеглай забудовай адзіны архітэктурна-ландшафтны ансамбль<ref name="minsk.gov.by">[http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf Генеральный план г. Минска с прилегающими территориями в пределах перспективной городской черты (2010 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130319024515/http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf |date=19 сакавіка 2013 }}… С. 31.</ref>; 2) у паўночна-заходняй частцы: сфарміраваць паркавы комплекс уздоўж [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекта Пераможцаў]]<ref>[http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf Генеральный план г. Минска с прилегающими территориями в пределах перспективной городской черты (2010 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130319024515/http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf |date=19 сакавіка 2013 }}… С. 32.</ref>; 3) у паўднёва-усходняй частцы: сфарміраваць паркі агульнагарадскога значэння ў водна-зяленым дыяметры ўздоўж ракі Свіслач ([[Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс|гістарычны парк «Лошыца»]], прыродны парк, заапарк)<ref name="minsk.gov.by"/>. Прадугледжваліся і іншыя мерапрыемствы па фарміраванні прыродных паркаў і комплексным азеляненні ландшафтна-рэкрэацыйных тэрыторый у розных кутках горада, у тым ліку на тэрыторыях водна-зялёных паўколаў<ref>Падрабязней гл.: [http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf Генеральный план г. Минска с прилегающими территориями в пределах перспективной городской черты (2010 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130319024515/http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf |date=19 сакавіка 2013 }}… С. 31—34.</ref>. Генеральны план таксама патрабаваў выключыць размяшчэнне капітальных аб’ектаў усіх відаў будаўніцтва на тэрыторыях лінейных ландшафтна-рэкрэацыйных аб’ектаў (бульвараў, сквераў)<ref>[http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf Генеральный план г. Минска с прилегающими территориями в пределах перспективной городской черты (2010 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130319024515/http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf |date=19 сакавіка 2013 }}… С. 34.</ref>. З-за адсутнасці адпаведнага дагляду і фінансавання многія ўжо створаныя элементы водна-зялёнага дыяметра і водна-зялёнай сістэмы ідуць да заняпаду. <gallery perrow="5"> File:View of Minsk 2002.jpg|Цэнтральная частка дыяметра каля [[Мінскі палац спорту|Мінскага палацу спорту]] і [[вуліца Мельнікайтэ|вуліцы Мельнікайтэ]], фота 2002 г. File:Belarus-Minsk-Svislach and Starazhowskaya street-1.jpg|Рака Свіслач у цэнтральнай частцы каля [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]], лета 2005 г. File:Менск - Сьвіслач - від з Першамайскай.JPG|Паркавая зона ў цэнтральнай частцы дыяметра каля вуліцы Першамайскай, фота 2013 г. File:Čyžoŭskaje vadaschovišča.jpg|[[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўскага вадасховішча]] ў паўднёва-усходняй частцы дыяметру, фота 2012 г. File:Мінск з вышыні 04.jpg|Фрагмент цэнтральнай часткі водна-зялёнага дыяметра Мінска з вышыні птушынага палёту, фота 2010 г. </gallery> == Узнагароды праекта == У 1989 г. калектыў галоўных аўтараў праекта водна-зялёнага дыяметра Мінска (архітэктары Мікалай Жлоба, Барыс Юрцін, Васіліса Шыльнікоўская, Людміла Жлоба, Людміла Белякова, Дзмітрый Герашчанка, інжынер Аляксандр Самончык) атрымаў Дзяржаўную прэмію СССР у галіне архітэктуры за архітэктурна-ландшафтны комплекс [[Сляпянская водная сістэма|Сляпянскага воднага паўкола]]<ref>[http://minsk.gov.by/ru/org/6035/attach/778dfae/ Достижения и награды предприятия:] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305032810/http://minsk.gov.by/ru/org/6035/attach/778dfae/ |date=5 сакавіка 2016 }}</ref><ref name="ReferenceF">[http://news.tut.by/society/324147.html Водно-зеленая артерия Минска в опасности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133409/http://news.tut.by/society/324147.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Гэты аб’ект гарадской [[ландшафтная архітэктура|ландшафтнай архітэктуры]] Мінска таксама быў удастоены вялікага артыкула ў самай аўтарытэтнай «Сусветнай энцыклапедыі архітэктуры»<ref name="ReferenceF"/>. У энцыклапедыю былі ўключаны чатыры артыкулы аб архітэктурных аб’ектах [[Беларусь|Беларусі]], і менавіта артыкул аб Сляпянскай воднай сістэме з’яўляецца першым па значнасці<ref>[http://citydog.by/post/zoloto-minska-v-slepyanke/ «Золото» Минска — в Слепянке]</ref>. == Выкарыстанне мажлівасцей == [[Выява:Svisloch river in Minsk center - 2014 AD.JPG|thumb|[[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Рака Свіслач]] і «паркі» абапал яе ў цэнтральнай частцы водна-зялёнага дыяметра. Панарама з адной з «краявідных кропак» [[Мінск|горада Мінска]] — з пляца [[Кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа|Кафедральнага сабора Сашэсця Святога Духа]]. Фота 8 верасня 2014 г.]] Паводле статыстыкі ад 2005 г. у водна-зяленым дыяметры Мінска, які павінен выконваць рэкрэацыйныя функцыі, адпачывала толькі каля 1 % жыхароў горада, чаму прычынай была адсутнасць цэнтраў прыцягнення для адпачынку і спорту; водна-зялёны дыяметр пуставаў 99 % часу<ref>[http://ais.by/story/440 Центр Минска. Ретросценарий]</ref>. Для жыхароў горада прыцягальным, папулярным і карысным гарадскім праектам на тэрыторыі ландшафтна-рэкрэацыйнай зоны стала [[Мінская веласіпедная дарожка]] (26,8 км), якая была адкрыта 12 верасня 2009 г. і праходзіць па водна-зялёным дыяметры Мінска праз яго паркі ад [[вадасховішча Дразды]] да [[Шабаны (жылы раён)|Шабаноў]]. Былі ўладкаваны і лыжа-ролерныя трасы ў асобных парках дыяметра (ад вадасховішча Дразды да тэрыторыі футбольных палёў, што дазваляе праводзіць міжнародныя спаборніцтвы); распрацоўваюцца праекты рэканструкцыі асобных паркаў і бульвараў і будоўлі новых<ref name="ReferenceG">Архітэктура Беларусі : нарысы эвалюцыі… С. 193.</ref>. Напрыклад, у [[Парк імя 900-годдзя Мінска|парку імя 900-годдзя Мінска]] ў час рэканструкцыі ў 2013—2014 гг. была створана лыжа-ролерная траса, дзіцячыя і спартыўныя пляцоўкі, атракцыёны і інш., аднак зона «зялёнага аазіса» была значна звужана будаўніцтвам на яго тэрыторыі комплексу [[Чыжоўка-Арэна|«Чыжоўка-Арэна»]]<ref>[http://integritas.by/index.php?option=com_content&view=article&id=30:-google-maps-&catid=18:2012-03-06-22-26-28&Itemid=5 Фотоснимки Google Maps: как уничтожают зеленый Минск]{{Недаступная спасылка}}; [http://ais.by/article/obnovlennyy-park-im-900-letiya-minska Обновленный парк им. 900-летия Минска]</ref>. На сённяшні дзень водна-зялёны дыяметр усё ж даволі слаба насычаны аб’ектамі мастацтва (у тым ліку інтэрактыўнага дзеяння) і інфраструктурай адпачынку і спорту; слаба развіта безбар’ернае асяроддзе для жыхароў, у тым ліку інвалідаў; зрэдку гучыць жывая музыка; відавочнай з’яўляецца беднасць фларыстычнага напаўнення па-за межамі паркаў і нават у саміх парках, дзе многім дрэвам больш за 40 год<ref>Архітэктура Беларусі : нарысы эвалюцыі… С. 193; ''Садовская, Е.'' [http://www.wildlife.by/node/14265 Гостинице «Пекин» быть, несмотря на массовые протесты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305124332/http://www.wildlife.by/node/14265 |date=5 сакавіка 2016 }}; [http://news.tut.by/society/324147.html Водно-зеленая артерия Минска в опасности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133409/http://news.tut.by/society/324147.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. У пачатку XXI ст. уся плошча зялёных насаджэнняў [[Мінск]]а складала каля 5820 га, аднак адчуваўся дэфіцыт ландшафтна-рэкрэацыйных тэрыторый, бо з апошніх толькі 10 % былі добраўпарадкаваны<ref name="ReferenceG"/>. Акрамя таго, не робяцца захады захаваць і выкарыстаць вартасці натуральнай флоры, характэрнай для мясцовых шырот, што падкрэсліла б нацыянальны характар прыроднага асяроддзя (напрыклад, як гэта прадстаўлена ў мінскім біялагічным [[заказнік Лябяжы|заказніку «Лябяжы»]]). <gallery perrow="5"> File:Belarus-Minsk-Masherov Avenue-9.jpg|Зялёная зона цэнтральнай часткі водна-зялёнага дыяметра Мінска каля [[Камсамольскае возера|Камсамольскага возера]] — побач з [[Праспект Машэрава (Мінск)|праспектам Машэрава]], ліпень 2005 г. File:Svisloch river and an embankment in Minsk - 3 - 2008 AD.jpg|Набярэжная ракі Свіслач каля [[Дом-музей І з’езду РСДРП|дома-музея I з'езду РСДРП]], фота 2008 г. File:Svisloch river and an embankment in Minsk - 1 - 2014 AD.JPG|Аўтамабілі ў зялёнай зоне водна-зялёнага дыяметра каля [[Мінскі палац спорту|Палаца спорту]], фота 2014 г. File:Minsk, Belarus (8945853602).jpg|Дзеці малююць у Мінску ў [[Міжнародны дзень абароны дзяцей]], 1 чэрвеня 2013 г. File:Minsk, Belarus (8945852308).jpg|[[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага]] ў [[Міжнародны дзень абароны дзяцей]], 1 чэрвеня 2013 г. File:Шахматы Купалы.jpg|Дзеці іграюць у [[шахматы]] ў [[парк імя Янкі Купалы|парку імя Янкі Купалы]], фота 2014 г. File:Playing basketball - Victors avenue - Minsk - 2014 AD.JPG|Гульня ў [[баскетбол]] каля набярэжнай Свіслачы ў цэнтральнай частцы дыяметра, фота 2014 г. File:Bike path near Svisloch river in Minsk - 2014 AD.JPG|[[Мінская веласіпедная дарожка]] ўздоўж Свіслачы ў цэнтральнай частцы дыяметра, фота 2014 г. File:Singing fountains in Minsk - 2 - 2014 AD.JPG|[[Пяючыя фантаны, Мінск|«Пяючыя фантаны»]] каля набярэжнай Свіслачы ў цэнтральнай частцы дыяметра, фота 2014 г. File:Краявіды Мінска 102.jpg|Паркавая зона ў Мінску, лістапад 2013 г. </gallery> == Ацэнкі спецыялістаў == [[Выява:Miensk, Mieski Sad. Менск, Мескі Сад (XX, I).jpg|thumb|Губернатарскі сад (Гарадскі сад) у Мінску на фатаграфіі пачатку XX ст. — цяпер тэрыторыя [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|Цэнтральнага дзіцячага парка імя Максіма Горкага]] і пляца зямлі насупраць яго]] Паводле ацэнкі беларускага культуролага, мастацтвазнаўца і гісторыка архітэктуры [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|Сяргея Харэўскага]], водна-зялёны дыяметр [[Мінск]]а (і шырэй — уся водна-зялёная сістэма Мінска — водна-зялёны дыяметр Мінска разам са [[Сляпянская водная сістэма|Сляпянскім водным паўкальцом]] і [[Лошыцкая водная сістэма|Лошыцкім водным паўкальцом]]) з’яўляецца каштоўным адрозненнем горада (у плане прырода-ландшафтнага будаўніцтва) ад іншых сталіц свету, не кажучы пра экалагічную значнасць дыяметра для жыхароў Мінска і тое, што некаторыя паркі і лясы Мінска маюць ужо мінімум 200-гадовую гісторыю<ref>[http://fly-uni.org/naviny-lyatuchaga-universtitetu/4481.html Што ў Мінска: твар ці пыса?]{{Недаступная спасылка}}; ''Харэўскі, С.'' Горад ночы.. С. 33—34.</ref>. Харэўскі лічыць, што, чым больш у парках бетону, тым менш функцыянальным становіцца парк, і выступае з прапановамі не забудоўваць тэрыторыю водна-зялёнай сістэмы, а наадварот — стварыць на той тэрыторыі найлепшыя ўзоры [[ландшафтны дызайн|ландшафтнага дызайну]] (з мажлівасцю «дакрануцца да вады») для ўзмацнення аздараўляльна-рэкрэацыйнай функцыі гэтай зоны, запрасіўшы да ўдзелу найлепшых спецыялістаў свету, і зрабіць з гэтага ўнікальны брэнд<ref>''Харэўскі, С.'' Горад ночы.. С. 34; [http://euroradio.fm/hareuski-belaruskaya-arhitektura-nibyta-u-fraku-ale-shyrynka-rasshpilenaya Харэўскі: Беларуская архітэктура нібыта ў фраку, але шырынка расшпіленая] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304200143/http://euroradio.fm/hareuski-belaruskaya-arhitektura-nibyta-u-fraku-ale-shyrynka-rasshpilenaya |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. [[Выява:Trees in a park of in Minsk city - Belarus - 1 - 2014 AD.JPG|left|thumb|Дрэвы ў зялёнай зоне паўночна-заходняй часткі дыяметра каля [[вадасховішча Дразды]], фота 2014 г.]] Паводле ацэнкі галоўнага архітэктара (1974—1986) горада Мінска [[Юрый Панцеляймонавіч Грыгор’еў|Юрыя Грыгор’ева]], мінскі водна-зялёны дыяметр (з яго багаццем зялёных зон і водна-рэкрэацыйных рэсурсаў) з’яўляўся візітнай карткай беларускай сталіцы, пакуль не пачалася яго забудова няпрофільнымі будынкамі і парушэнне цэласнасці, што ў канечным выніку прывядзе да страты рэкрэацыйнай функцыі гэтай зоны<ref>''Булатецкая, Е.'' [http://www.nb.by/publications/archive/2003/6/*360/ Водно-зеленый диаметр Минска в соседстве с новыми объектами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130405143624/http://www.nb.by/publications/archive/2003/6/*360/ |date=5 красавіка 2013 }}</ref>. Грыгор’еў указаў, што ў адрозненне ад [[Масква|Масквы]] ([[Расія]]), дзе рака аддзелена з двух бакоў магістралямі, адарвана ад людзей і не працуе як экалагічная і рэкрэацыйная сістэма, у Мінску водна-зялёны дыяметр набліжаны для людзей і вельмі карысны для сухапутнага горада<ref>[https://www.zastroikaby.org/content/arhitektor-minskane-nuzhno-delat-iz-minska-nyu-york-u-belorusskoy-stolicy-est-svoya {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304234027/https://www.zastroikaby.org/content/arhitektor-minskane-nuzhno-delat-iz-minska-nyu-york-u-belorusskoy-stolicy-est-svoya |date=4 сакавіка 2016 }} «Не нужно делать из Минска Нью-Йорк. У белорусской столицы есть своя изюминка — обилие зеленых зон и водно-рекреационных ресурсов. Очень важно не потерять этого»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304234027/https://www.zastroikaby.org/content/arhitektor-minskane-nuzhno-delat-iz-minska-nyu-york-u-belorusskoy-stolicy-est-svoya |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Народны архітэктар Расіі, прэзідэнт Санкт-Пецярбургскага Саюза архітэктараў [[Уладзімір Васільевіч Папоў|Уладзімір Папоў]] выказаўся, што водна-зялёны дыяметр з’яўляецца галоўнай ізюмінкай і ўпрыгожваннем генеральнага плана Мінска і што гэты «зялёны каркас» горада трэба захаваць і цалкам злучыць з водна-зялёнымі паўколамі, што дазволіць водна-зялёнай сістэме набыць завершаны выгляд<ref name="bsc.by"/>. Член-карэспандэнт Расійскай акадэміі архітэктуры і будаўнічых навук, віцэ-прэзідэнт Санкт-Пецярбургскага Саюза архітэктараў [[Міхаіл Аляксандравіч Мамошын|Міхаіл Мамошын]] назваў водна-зялёны дыяметр унікальным і выдатным горадабудаўнічым дасягненнем Мінска і лічыць вельмі важным спыніць ужо распачаты працэс змяншэння гэтай рэкрэацыйнай зоны пад новую забудову<ref name="bsc.by"/>. Супрацоўнік Інстытута прыродакарыстання НАН Беларусі Людміла Краўчук сцвярджае, што водна-зялёны дыяметр мае высокую інтэгральную экалагічную каштоўнасць для Мінска і, па сутнасці, уяўляе сабой суцэльны падоўжны парк<ref name="naviny.by"/>. На Пятым Мінскім архітэктурным форуме (2015), галоўнай тэмай якога стала развіццё водна-зялёнага дыяметра беларускай сталіцы, галоўны архітэктар УП «Мінскграда» [[Аляксандр Іванавіч Акенцеў|Аляксандр Акенцеў]] выказаўся, што захаванню водна-зялёнага дыяметра Мінска спрыяла бы наданне гэтаму найважнейшаму кампаненту горадабудаўнічай структуры горада і задуманай мадэрністамі прыроднай і антрапагеннай восі Мінска — статусу ахоўнай тэрыторыі (статусу помніка гісторыі і прыроды)<ref>[http://greenbelarus.info/articles/07-09-2015/mnenie-eksperta-minsk-gorod-vampir-s-nevysokim-zapasom-ekologicheskoy-prochnosti Мнение эксперта: Минск — город-вампир с невысоким запасом экологической прочности]; [http://minskarchforum.by Пятый Минский Архитектурный Форум. «Водно-зеленый диаметр»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150801232428/http://minskarchforum.by/ |date=1 жніўня 2015 }}</ref>. Аналагаў праекта водна-зялёнага дыяметра Мінска няма ў свеце, а ёсць толькі асобныя элементы і ў значна меншых памерах у [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] ([[Германія]])<ref>[https://www.zastroikaby.org/content/arhitektor-minskane-nuzhno-delat-iz-minska-nyu-york-u-belorusskoy-stolicy-est-svoya «Не нужно делать из Минска Нью-Йорк. У белорусской столицы есть своя изюминка — обилие зеленых зон и водно-рекреационных ресурсов. Очень важно не потерять этого»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304234027/https://www.zastroikaby.org/content/arhitektor-minskane-nuzhno-delat-iz-minska-nyu-york-u-belorusskoy-stolicy-est-svoya |date=4 сакавіка 2016 }}; ''Волчек, Ю.'' [http://news.tut.by/society/352144.html На какой город Минск будет похож в 2043 году?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150921130756/http://news.tut.by/society/352144.html |date=21 верасня 2015 }}</ref>. У [[Іспанія|іспанскім]] горадзе [[Віторыя (Іспанія)|Віторыя]], які быў еўрапейскай зялёнай сталіцай (European Green Capital) у 2012 г. і паставіў тады сабе за мэту зрабіць горад яшчэ больш экалагічным, існуе паркавае кола вакол перыферыйных раёнаў горада, а гарадскія ўлады запланавалі стварыць яшчэ адно — унутранае зялёнае кола паркаў, каб «пусціць прыроду ў горад», для чаго плануюць там ліквідаваць старую гарадскую забудову цэлымі кварталамі і пабудаваць паркі і скверы<ref>[http://ec.europa.eu/environment/europeangreencapital/winning-cities/2012-vitoria-gasteiz/index.html 2012 — Vitoria-Gasteiz]</ref>. Аднак іспанскі горад Віторыя налічвае толькі каля 235 тысяч жыхароў, не мае воднай сістэмы, аналагічнай мінскай, і ўнутранага дыяметра паркаў цераз увесь горад. <gallery perrow="5"> File:Populus tremula - Catkins - in Minsk city 2014 May.JPG|Цвіценне [[асіна|асіны]] ў Мінску, 13 мая 2014 г. File:Pteridophyta in a park of in Minsk city - Belarus - 2014 AD.jpg|Папараць у зялёнай зоне паўночна-заходняй часткі дыяметра каля [[вадасховішча Дразды]], фота 2014 г. File:Nature of Minsk - flowers - 14 May 2014 AD.JPG|Кветкі ў зялёнай зоне паўночна-заходняй часткі дыяметра каля [[вадасховішча Дразды]], фота 2014 г. File:Nature of Minsk - flowers - 20 July 2014 AD.JPG|Паркавая зона каля [[Лошыца (рака)|ракі Лошыца]] ў Мінску, фота 2014 г. File:Nature of Minsk - 1 - flowers - 14 May 2014 AD.JPG|Кветкі {{bt-bellat||Veronica filiformis}} у зялёнай зоне паўночна-заходняй часткі дыяметра каля [[вадасховішча Дразды]], фота 2014 г. File:Nature of Minsk - flowers - 26 July 2014 AD.JPG|Кветкі ў Мінску, 26 ліпеня 2014. File:Landscape - Minsk city - Belarus - 11 august 2014 AD.JPG|Паркавая зона каля [[Лошыца (рака)|ракі Лошыца]] ў Мінску, фота 2014 г. File:Nature of Minsk - flower Melampyrum nemorosum - 25 July 2015 AD.JPG|Кветкі {{bt-bellat||Melampyrum nemorosum}} («Брат-сястрыца») у зялёнай зоне паўночна-заходняй часткі дыяметра каля [[вадасховішча Дразды]], фота 2015 г. File:Cirsium arvense in Minsk - 1 - 2013 AD.JPG|Цвіценне [[Бадзяк палявы|бадзякоў]] у зялёнай зоне паўночна-заходняй часткі дыяметра каля [[вадасховішча Дразды]], фота 2013 г. File:Path in a park of in Minsk city - Belarus - 1 - 2014 AD.JPG|Дарожка ў зялёнай зоне паўночна-заходняй часткі дыяметра каля [[вадасховішча Дразды]], фота 2014 г. </gallery> == Парушэнне пачатковай канцэпцыі == Па сённяшні дзень ідэя непарыўнага водна-зялёнага дыяметра (а тым больш звязанага з водна-паркавым колам і дадатковымі «зялёнымі клінамі») не з’яўляецца рэалізаванай, а на тэрыторыі паркаў, бульвараў і сквераў водна-зялёнага дыяметра Мінска паводле распараджэнняў гарадскіх улад паступова з’яўляюцца масіўныя будынкі, якія нават маюць паміж сабой слабыя кампазіцыйныя сувязі<ref>[http://ais.by/story/1050 Cилуэты Минска (назад в будущее)]</ref>. [[Выява:Belarus-Minsk-Svislach and Masheraw Avenue-1.jpg|thumb|[[Мінскі палац спорту]] (1966) і яго малая арэна (1999) у цэнтральнай частцы дыяметра ''(злева)'', фота 2002 г.]] Парушэнне першапачатковай канцэпцыі, якая не прадугледжвала будаўніцтва дамоў на тэрыторыі водна-зялёнага дыяметра, а толькі ўздоўж яго па баках цераз дарогу, пачалося яшчэ ў савецкую пару ў час стварэння праекта. Так, на тэрыторыі цэнтральнай часткі дыяметра ў 1963—1966 гг. быў пабудаваны [[Мінскі палац спорту|Рэспубліканскі палац спорту (зараз Мінскі палац спорту)]], распрацаваны калектывам архітэктараў на чале з Сяргеем Філімонавым, хоць калегі-архітэктары гучна пратэставалі і настойвалі, каб палац пабудавалі на другім баку [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|вуліцы Паркавай магістралі]], а не сярод сакавітай зеляніны паплавоў і садоў, імкнучыся зберагчы чысціню задумкі водна-зялёнага дыяметра<ref>''Харэўскі, С. В.'' Сто твораў XX стагоддзя… С. 257; ''Сергей Хоревский.'' [http://www.hata.by/architecture/parkovaya_magistral_istoriya_glavnoj_ulicy_strany-4853/ Парковая магистраль. История главной улицы страны].</ref>. Хутка ў зялёнай зоне дыяметра быў пабудаваны і інтэрнат [[БДУ]] для замежных студэнтаў на [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліцы Кастрычніцкай]]. Пазней з’явіліся [[Выставачны павільён «МінскЭкспа»|выставачны павільён «Мінск-ЭКСПА»]], [[Палац дзяцей і моладзі (Мінск)|Палац піянераў (зараз Палац дзяцей і моладзі)]] на [[Новавіленскі тракт, Мінск|Новавіленскім тракце]] і іншыя аб’екты, якія «дзіравілі» і памяншалі тэрыторыю водна-зялёнага дыяметра ў цэнтральнай частцы. [[Выява:Менск Пуліхава - мост цераз Сьвіслач ля перакрыжаваньня з Андрэеўскай (2).JPG|thumb|Будаўніцтва гасцініцы «Пекін» на тэрыторыі [[Парк імя 40-годдзя Кастрычніка|парка 40-годдзя Кастрычніка]], ліпень 2013 г.]] Самыя ж значныя адступленні ад першапачатковай канцэпцыі чысціні водна-зялёнага дыяметра [[Мінск]]а ад забудоў пачаліся ў новы гістарычны перыяд — з канца 1990-х гг. Гэта выклікала крытыку беларускіх архітэктараў ([[Юрый Панцеляймонавіч Грыгор’еў|Юрый Грыгор’еў]]<ref>''Булатецкая, Е.'' [http://www.nb.by/publications/archive/2003/6/*360/ Водно-зеленый диаметр Минска в соседстве с новыми объектами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130405143624/http://www.nb.by/publications/archive/2003/6/*360/ |date=5 красавіка 2013 }}; [https://www.zastroikaby.org/content/arhitektor-minskane-nuzhno-delat-iz-minska-nyu-york-u-belorusskoy-stolicy-est-svoya «Не нужно делать из Минска Нью-Йорк. У белорусской столицы есть своя изюминка — обилие зеленых зон и водно-рекреационных ресурсов. Очень важно не потерять этого»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304234027/https://www.zastroikaby.org/content/arhitektor-minskane-nuzhno-delat-iz-minska-nyu-york-u-belorusskoy-stolicy-est-svoya |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>, [[Міхаіл Львовіч Гаўхфельд|Міхаіл Гаўхфельд]]<ref name="ReferenceF"/>, [[Віктар Уладзіміравіч Крамарэнка|Віктар Крамарэнка]]<ref name="ReferenceH">''Волчек, Ю.'' [http://news.tut.by/society/352144.html На какой город Минск будет похож в 2043 году?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150921130756/http://news.tut.by/society/352144.html |date=21 верасня 2015 }}</ref> і інш.), аднак многія з іх станавіліся і аўтарамі пабудоў у зялёнай зоне дыяметра, чым звужалі яе<ref>''Сяргей Харэўскі.'' [http://euroradio.fm/hareuski-belaruskaya-arhitektura-nibyta-u-fraku-ale-shyrynka-rasshpilenaya Беларуская архітэктура нібыта ў фраку, але шырынка расшпіленая] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304200143/http://euroradio.fm/hareuski-belaruskaya-arhitektura-nibyta-u-fraku-ale-shyrynka-rasshpilenaya |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Так, яшчэ ў 1980-ыя гг. у цэнтральнай частцы дыяметра менавіта па праекту Юрыя Грыгор’ева былі пабудаваны дамы інтэрната [[БДУ]] для замежных студэнтаў на [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліцы Кастрычніцкай]], а ў паўночнай частцы дыяметра па праекту Міхаіла Гаўхфельда быў пабудаваны [[Футбольны манеж (Мінск)|Футбольны манеж]] (2002 г.), па праекту Крамарэнкі — [[Будынак Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|новы будынак Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]] (2014 г.). Такім жа звужэннем зялёнай рэкрэацыйнай зоны паўночнай часткі дыяметра стала будаўніцтва [[Мінскі палац спорту|малай арэны мінскага Палаца спорту]] (1999 г.), галоўнага офіса Беларускай федэрацыі футбола, галоўнага офіса Беларускай федэрацыі веславання, цэнтра «Мир фитнеса», гіпермаркета «ProStore», новага будынка галоўнага офіса Беларускай калійнай кампаніі (т.зв. рубінавы «Крышталь» (2012 г.), зараз перададзены пад галоўны офіс [[Банк развіцця Рэспублікі Беларусь|Банка развіцця Рэспублікі Беларусь]]), [[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|Плошчы Дзяржаўнага сцяга]] (2013 г.), [[Палац Незалежнасці (Мінск)|Палаца Незалежнасці]] (2013 г.), [[Лябяжы (аквапарк)|аквапарка «Лябяжы»]] (2014 г.) і іншых аб’ектаў адміністрацыйнага, офіснага, камерцыйнага і жыллёвага прызначэння паміж [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспектам Пераможцаў]] і [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|ракой Свіслач]], а таксама паміж ракой Свіслач і [[Новавіленскі тракт, Мінск|Новавіленскім трактам]]. 26 сакавіка 2015 г. падпісаны ўказ аб пачатку будаўніцтва новага будынка Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь у межах водна-зялёнага дыяметра на вуліцы Арлоўскай, для чаго са складу ландшафтна-рэкрэацыйнай зоны быў выведзены пляц зямлі ўздоўж Свіслачы<ref>[http://realty.tut.by/news/building/452495.html Для нового здания Верховного Суда «отщипнут» зеленую зону напротив Дворца Независимости] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150622032028/http://realty.tut.by/news/building/452495.html |date=22 чэрвеня 2015 }}</ref>. Звужэнне зялёнай зоны адбывалася і ў цэнтральнай частцы дыяметра. Асабліва адмоўную рэакцыю жыхароў і архітэктараў-спецыялістаў выклікала будаўніцтва са снежня 2011 г. гасцініцы «Пекін» на тэрыторыі парка 40-годдзя Кастрычніка. Жыхары-актывісты і прадстаўнікі Беларускай партыі «Зялёных» патрабавалі спыніць забудову парка і высечку дрэў, што пагражала здаровай экалогіі месца<ref>[http://belgreens.org/be/2012/01/937 Захаваць зялёныя зоны]</ref>. Гарадскія ўлады заявілі, што [[Парк імя 40-годдзя Кастрычніка|парка 40-годдзя Кастрычніка]] не існуе юрыдычна, бо такога парка няма ў зямельным кадастры Мінска, і паабяцалі павялічыць пляц паркавай зоны, засадзіўшы ў тым раёне больш дрэў, і добраўпарадкаваць навакольную тэрыторыю<ref>''Садовская, Е.'' [http://www.wildlife.by/node/14265 Гостинице «Пекин» быть, несмотря на массовые протесты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305124332/http://www.wildlife.by/node/14265 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Вялікай горадабудаўнічай няўдачай многія архітэктары палічылі і будаўніцтва атэля «Кемпінскі» (каля [[Беларускі дзяржаўны цырк|Беларускага дзяржаўнага цырка]]) у цэнтральнай частцы дыяметра, прычым, — у самым вузкім месцы водна-зялёнага дыяметра Мінска, што фактычна рабіла яшчэ адзін разрыў у суцэльнай паркавай зоне водна-зялёнага дыяметра<ref>''Копричева, А.'' [http://news.uvaga.by/eks-glavnyiy-arhitektor-minska-raskritikoval-gostinitsu-kempinski-i-zastroyku-rekreatsionnyih-zon Экс-главный архитектор Минска раскритиковал гостиницу Кемпински и застройку рекреационных зон] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140807164448/http://news.uvaga.by/eks-glavnyiy-arhitektor-minska-raskritikoval-gostinitsu-kempinski-i-zastroyku-rekreatsionnyih-zon |date=7 жніўня 2014 }}; [http://news.tut.by/society/324147.html Водно-зеленая артерия Минска в опасности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133409/http://news.tut.by/society/324147.html |date=4 сакавіка 2016 }}; [http://fly-uni.org/naviny-lyatuchaga-universtitetu/4481.html Што ў Мінска: твар ці пыса?]{{Недаступная спасылка}}; ''Волчек, Ю.'' [http://news.tut.by/society/352144.html На какой город Минск будет похож в 2043 году?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150921130756/http://news.tut.by/society/352144.html |date=21 верасня 2015 }}; [http://www.wildlife.by/node/22464 Водно-зеленый диаметр Минска уничтожают ради парковки]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Адзначалася, што вялізны атэль «Кемпінскі» не толькі пагражае цыркуляцыі паветра і захаванню рэкрэацыйнай функцыі зоны, але і шкодзіць архітэктурнаму ансамблю [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекта Незалежнасці]] ў стылі [[сталінская архітэктура|«сталінскага ампіра»]], у тым ліку, накладаючыся сваім грубым сілуэтам на помнік Перамогі на [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошчы Перамогі]]<ref name="ReferenceH"/>. На тэрыторыі будаўніцтва атэля «Кемпінскі» быў знішчаны будынак [[Першая мінская электрастанцыя|першай мінскай электрастанцыі]] — помнік прамысловай архітэктуры пачатку XX ст., які знаходзіўся пад абаронай закона і планаваўся пад музей. <gallery perrow="5"> File:Maksim Gorky Central Childrens Park in Minsk - main entrance - 2014 AD.JPG|Галоўны ўваход у [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага]]. На заднім плане — атэль «Кемпінскі». Фота 23 чэрвеня 2014 г. File:Svisloch river in Minsk - 3 - 2014 AD.jpg|Забудова зялёнай зоны ў самай вузкай частцы водна-зялёнага дыяметра Мінска — будаўніцтва гатэля «Кемпінскі» ''(справа)'', фота 2014 г. File:Independence Avenue crossing Victory square in Minsk - 2014 AD.jpg|Гатэль «Кемпінскі» за манументам Перамогі — парушэнне ансамблевасці архітэктурнага комплекса праспекта Незалежнасці і абмежавання па высотнасці. [[Плошча Перамогі (Мінск)|Плошча Перамогі]] ў Мінску, 23 чэрвеня 2014 г. File:Svisloch river in Minsk - 3 - 2013 AD.JPG|Забудова зялёнай зоны ў вузкай частцы водна-зялёнага дыяметра Мінска — уздоўж [[Мінская веласіпедная дарожка|Мінскай веласіпеднай дарожкі]] і вуліцы Зыбіцкай (Гандлёвай) ''(справа)'', фота 2013 г. File:Svisloch river in Minsk - 4 - 2013 AD.JPG|Рака Свіслач каля вуліцы Зыбіцкай (Гандлёвай) і парка імя Янкі Купалы, фота 2013 г. </gallery> На тэрыторыі паўднёвай частцы дыяметра ўздоўж [[Вуліца Маякоўскага (Мінск)|вуліцы Маякоўскай]] таксама ідзе татальная забудова зялёнай зоны з абодвух бакоў ракі Свіслач замест арганізацыі там паркавай тэрыторыі<ref name="ReferenceF"/>. Шмат маляўнічага ландшафту каля [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўскага вадасховішча]] было адрэзана ад [[Парк імя 900-годдзя Мінска|парку імя 900-годдзя Мінска]] пасля пачатку будаўніцтва на яго тэрыторыі комплексу [[Чыжоўка-Арэна|«Чыжоўка-Арэна»]]. Новае будаўніцтва таксама пагражае рэалізацыі звязнасці [[Лошыцкая водная сістэма|Лошыцкай воднай сістэмы]] і стварэнню водна-зялёнага паўкола па рацэ Лошыца да [[лесапарк Мядзвежына|лесапарка Мядзвежына]], [[парк Курасоўшчына|парка Курасоўшчына]], [[Парк Цівалі (Мінск)|парка «Цівалі»]] і [[Парк імя 60-годдзя Кастрычніка|парка 60-годдзя Кастрычніка]] — і далей да злучэння з ракой Свіслач. З 2000-х гг. становіцца тэндэнцыяй вывядзенне ландшафтна-рэкрэацыйных зон Мінска ў іншыя функцыянальныя зоны пад забудову аб’ектамі нерэкрэацыйнага прызначэння, у тым ліку паркоўкамі<ref>[http://news.tut.by/society/324147.html Водно-зеленая артерия Минска в опасности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133409/http://news.tut.by/society/324147.html |date=4 сакавіка 2016 }}; [http://www.wildlife.by/node/22464 Водно-зеленый диаметр Минска уничтожают ради парковки]{{Недаступная спасылка}}; [http://news.21.by/society/2013/01/17/697407.html Park Avenue — новы спрэчны праект у водна-зялёным дыяметры Мінска]</ref>. Гэта парушае цэласнасць комплекса, экалагічнасць тэрыторыі і канцэпцыю як водна-зялёнага дыяметра, так і водна-зялёнай сістэмы Мінска ў цэлым<ref name="ReferenceF"/>. Згодна з беларускім заканадаўствам будаўніцтва ў гэтай зоне не можа ажыццяўляцца нават пры станоўчым меркаванні мясцовай грамадскасці, аднак урэшце ландшафтна-рэкрэацыйныя зоны з’яўляюцца самымі неабароненымі тэрыторыямі ў прававым плане<ref>[http://www.wildlife.by/node/22464 Водно-зеленый диаметр Минска уничтожают ради парковки]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Суіснаванне з галоўным праспектам Мінска == [[Выява:Minsk in Winter.jpg|thumb|«Дом пад шпілем» — выдатны ўзор архітэктуры [[сталінская архітэктура|«сталінскага ампіру»]] ў Мінску]] Адным з двух планіровачных «стрыжняў» [[Мінск]]а з’яўляецца таксама [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], які перасякаецца з водна-зялёным дыяметрам Мінска пад прамым вуглом і прадстаўляе сабой унікальны суцэльны і маштабны архітэктурны ансамбль. Беларускі мастак і фатограф [[Артур Аляксандравіч Клінаў|Артур Клінаў]] з’яўляецца аўтарам урбаністычна-культурнай канцэпцыі «Горад Сонца», якая пастулюе захаванне ўнікальнасці цэнтральнай часткі Мінска — архітэктурных ансамбляў у стылі [[сталінская архітэктура|«сталінскага ампіру»]] 1930—1950-х гг. уздоўж праспекта Незалежнасці і навокал яго. Клінаў адзначыў архітэктурную каштоўнасць, мастацкую вартасць і еўрапейскую ўнікальнасць гэтага комплексу ўрбаністычных аб’ектаў і помнікаў культуры, аналага якому няма нідзе ў свеце. На думку Клінава, захаванне аўтэнтыкі і падтрымкі ў годным выглядзе архітэктурных ансамбляў у стылі «сталінскага ампіру» цэнтральнай часткі горада дазволіць ператварыць Мінск у буйны турыстычны і культурны цэнтр [[Еўропа|Еўропы]]<ref>[http://news.tut.by/society/196859.html Артур Клинов: Возрождение Города Солнца позволит государству привлечь миллионы туристов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100912231742/http://news.tut.by/society/196859.html |date=12 верасня 2010 }}; [http://partisanmag.by/?p=1032 Артур Клінаў: праект ідэальнага гораду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121209042134/http://partisanmag.by/?p=1032 |date=9 снежня 2012 }}; [http://www.rest.ej.by/rest-belarus/2013/11/11/artur_klinov_vlasti_ne_imeyut_vnyatnoy_strategii_razvitiya_minska.html Артур Клинов: Власти не имеют внятной стратегии развития Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140707155456/http://www.rest.ej.by/rest-belarus/2013/11/11/artur_klinov_vlasti_ne_imeyut_vnyatnoy_strategii_razvitiya_minska.html |date=7 ліпеня 2014 }}; [http://www.wildlife.by/node/14650 Артур КЛИНОВ: «Отстоять парк 40-летия Октября означает отстоять городскую культуру Минска»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306041752/http://wildlife.by/node/14650 |date=6 сакавіка 2016 }}</ref>. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * Архитектура Советской Белоруссии — Architecture of the Soviet Byelorussia / [[Віктар Іванавіч Анікін|В. И. Аникин]], [[Іван Іванавіч Боўт|И. И. Бовт]], [[Анатоль Аляксандравіч Воінаў|А. А. Воинов]], Ю. В. Потапов, [[Уладзімір Эдуардавіч Сакалоўскі|В. Э. Соколовский]]; Под общ. ред. В. И. Аникина. — Москва : Стройиздат, 1986. — 319 с. * Архітэктура Беларусі : нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславян. і еўрап. кантэксце: у 4 т. / [[Аляксандр Іванавіч Лакотка|А. І. Лакотка]] [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Беларус. Навука, 2009. — Т. 4, кн. 2. Архітэктура XX — пачатку XXI ст. — 790 с. * [[Анатоль Аляксандравіч Воінаў|''Воинов, А. А.'']] История архитектуры Белоруссии: учеб. для вузов по спец. 1201 «Архитектура» : в 2 т. / А. А. Воинов. — Минск : Выш. шк., 1987. — 2-е изд., перераб. и доп. — Т. 2 (Советский период). — 293 с. * ''Горохов, В. А.'' Зеленая природа города: Учеб. пособие для вузов / В. А. Горохов. — Москва : Архитектура-С, 2005. — 2-е изд., перераб. и доп. — 528 с. * Градостроительство Белоруссии / [[Віктар Іванавіч Анікін|В. И. Аникин]], Е. Л. Заславский, И. А. Иодо и др.; Под общ. ред. А. В. Сычевой. — Минск : Высшая школа, 1988. — 247 с. * ''Иодо, И. А.'' Градостроительство и градостроительное планирование: Учебное пособие / [[І. А. Іода|И. А. Иодо]], [[Георгій Аляксандравіч Патаеў|Г. А. Потаев]]. — Ростов-на-Дону : Феникс, 2008. — 285 с. * ''Потапов, Л. С.'' Силуэт Минска / Л. С. Потапов. — Минск : Наука и техника, 1980. — 144 с. * [[Ала Васілеўна Сычова|''Сычова, А. В.'']] Мінскі водна-зялёны дыяметр / А. В. Сычова // Архітэктура Беларусі : энцыкл. давед. / Беларус. Энцыкл.; редкал. [[Анатоль Аляксандравіч Воінаў|А. А. Воінаў]] [і інш.]. — Мінск : БелЭн, 1993. — С. 325—326. * ''Сычова, А. В.'' Мінскі водна-зялёны дыяметр / А. В. Сычова // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: у 5 т. — Мінск : БелСЭ, 1986. — Т. 3. — С. 576—577. * [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|''Харэўскі, С. В.'']] Сто твораў XX стагоддзя: нарысы па гісторыі мастацтва і архітэктуры Беларусі найноўшага часу / аўт.-укл. С. В. Харэўскі. — Вільня : ЕГУ, 2011. — 432 с. — ISBN 978-9955-773-51-1. * [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|''Харэўскі, С.'']] Горад ночы / С. Харэўскі // [[pARTisan]]. — 2009. — вып. 9. — С. 30—34. * [http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf Генеральный план г. Минска с прилегающими территориями в пределах перспективной городской черты (2010 г.)]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130319024515/http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf |date=19 сакавіка 2013 }} // сайт Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта * [http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor79/text79027.htm Решение Минского городского Совета депутатов от 21 мая 1996 г. № 451 «О проекте „Корректуры генерального плана г. Минска и проекта планировки пригородной зоны“»] // pravo.levonevsky.org * [http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic37/text206.htm Указ Президента Республики Беларусь от 23.04.2003 г. N 165 «Об утверждении генерального плана г. Минска с прилегающими территориями и некоторых вопросах его реализации»] // pravo.levonevsky.org * [http://minsk.gov.by/ru/org/6034/attach/a02add2/ Перечень территорий, планируемых к освоению под объекты жилищного и общественного назначения с сопутствующей обслуживающей инфраструктурой в соответствии с разработанной градостроительной документацией (2014 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140909184249/http://minsk.gov.by/ru/org/6034/attach/a02add2/ |date=9 верасня 2014 }} // сайт Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта. Камітэт архітэктуры і горадабудаўніцтва Мінгарвыканкама == Спасылкі == * [http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.gp.jpg Генеральны план горада Мінска (2010 г.). План функцыянальнага занавання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140530192703/http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.gp.jpg |date=30 мая 2014 }} ''(карта)'' * [http://news.tut.by/society/324147.html Водно-зеленая артерия Минска в опасности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133409/http://news.tut.by/society/324147.html |date=4 сакавіка 2016 }} // citydog.by * ''Микша, О.'' [http://www.t-s.by/blog/2014/07/vodno-zelenyj-diametr-minska/ Грандиозная ландшафтная архитектура Минска: водно-зеленый диаметр и полукольца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150503024821/http://www.t-s.by/blog/2014/07/vodno-zelenyj-diametr-minska/ |date=3 мая 2015 }} // t-s.by * ''Darriuss.'' [http://realt.onliner.by/2012/09/08/darriuss-23 Районы, кварталы. Слепянская водная система: триумф советских архитекторов] // onliner.by * ''Булатецкая, Е.'' [http://www.nb.by/publications/archive/2003/6/*360/ Водно-зеленый диаметр Минска в соседстве с новыми объектами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130405143624/http://www.nb.by/publications/archive/2003/6/*360/ |date=5 красавіка 2013 }} // nb.by * ''Ярошевич, А.'' [http://naviny.by/rubrics/society/2015/07/02/ic_articles_116_189233/ Над главной зеленой артерией Минска сгустились тучи] //naviny.by * [https://www.zastroikaby.org/content/arhitektor-minskane-nuzhno-delat-iz-minska-nyu-york-u-belorusskoy-stolicy-est-svoya {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304234027/https://www.zastroikaby.org/content/arhitektor-minskane-nuzhno-delat-iz-minska-nyu-york-u-belorusskoy-stolicy-est-svoya |date=4 сакавіка 2016 }} «Не нужно делать из Минска Нью-Йорк. У белорусской столицы есть своя изюминка — обилие зеленых зон и водно-рекреационных ресурсов. Очень важно не потерять этого»] // zastroikaby.org * ''Копричева, А.'' [http://news.uvaga.by/eks-glavnyiy-arhitektor-minska-raskritikoval-gostinitsu-kempinski-i-zastroyku-rekreatsionnyih-zon Экс-главный архитектор Минска раскритиковал гостиницу Кемпински и застройку рекреационных зон] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140807164448/http://news.uvaga.by/eks-glavnyiy-arhitektor-minska-raskritikoval-gostinitsu-kempinski-i-zastroyku-rekreatsionnyih-zon |date=7 жніўня 2014 }} * [http://fly-uni.org/naviny-lyatuchaga-universtitetu/4481.html Што ў Мінска: твар ці пыса?]{{Недаступная спасылка}} // budzma.by * [http://bsc.by/story/vozrozhdenie-minska-iz-pepla-grazhdanskiy-i-arhitekturnyy-podvig Возрождение Минска из пепла — гражданский и архитектурный подвиг] // bsc.by * ''Потаев, А.'' [http://yandex.by/clck/jsredir?from=yandex.by%3Byandsearch%3Bweb%3B%3B&text=&etext=433.SPTCsCY8M9cki8ulJMEYBdmrkHoyBTusdL6Jwtp-0rF7E35Ynjn65xaFI5yfVDWbcglJHsyUPVB6Sd5Y0gNPtax-BY0-tyyQJLyr2oVXGYUfVbCqcPX_qYVFdFUBAKxd-pQ5J3p-tcWkAkbNuPDXjyrIlSiEeNwBJPkPz-N6-QrF_wjvIYeFqZX3Ey6F_Qh5AEoNl0pknnf_WBfDTa6Follv5T6sOAz33q-HvGnhNMybJh7JK-Xx-LZaJ1HiBhMYt2bWZCFqkk_s-zSsb0ugIdXDY9-zXWu_51gpBbUwsHs.dcdd29eb41d4d57b781c17f6eb0370fe3851b732&uuid=&state=AiuY0DBWFJ4ePaEse6rgeAjgs2pI3DW99KUdgowt9Xti-b8lArfpY2fz6fP4kJz3QwvE_5Us_QRyYK3R8qY1thlSvug4_zflTHetYocd5s2GfufCc4H3417adDLxA93cx0950qUCMrXeuJzJwrKcG54PC707XLv4E1Fko4ch_RB3HDm86gZaHe4ivnOJp_GmXQ_7yS3Uge0crffVH2ykzRwUNCwFOd-GtnnDyAGDTI4&data=UlNrNmk5WktYejR0eWJFYk1LdmtxbjgybTFxbnFsdTVMTmhYMTVkUU5obEU3S053dmt3c3pIY3lvY2VaTTBITkM3dFZnS3dGS3poYkVFSUwyTEp5S2dicVh5Vi11ZFhYMHBxOXRxdVktbE4wM2c2ZHZTUVlJUQ&b64e=2&sign=99953aa2fec730b806e5b86b528ad6f4&keyno=0&l10n=ru&cts=1409475785390&mc=4.548064676250371 Нужны ли Минску небоскребы?] // [[Архитектура и строительство]]. — 2011. — № 2. * [http://news.21.by/society/2013/01/17/697407.html Park Avenue — новы спрэчны праект у водна-зялёным дыяметры Мінска] // news.21.by * ''Таберко, К.'' [http://ais.by/story/5527 Озеленение территорий массовой жилой застройки на примере города Минска: временная ретроспектива] // [[Архитектура и строительство]]. — 2010. — № 1. * ''Мартинович, В.'' [http://ais.by/story/15219 Образ современной белорусской архитектуры] // [[Архитектура и строительство]]. — 2012. — № 4. * ''Брянцева, О.'' [http://bsc.by/story/sovremennaya-nacionalnaya-arhitektura-belarusi Современная национальная архитектура Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140823182422/http://bsc.by/story/sovremennaya-nacionalnaya-arhitektura-belarusi |date=23 жніўня 2014 }} // bsc.by * ''Колонтай, А.'' [http://yandex.by/clck/jsredir?from=yandex.by%3Byandsearch%3Bweb%3B%3B&text=&etext=433.d-v_EvdvIJqJqjj4nFjL3P7iwJXA_H03i5ostVri8cpIc7OQd_-yZ02yQwTq53ARmlfhMtyn4MgTc0k30y6WV_eqeY5kyAcW_8h6bpA6qnjn6ocJEG5L_hLJREtWZwtgkFsgcyNr_WtkebjECcrZsuZBfgLxgD-qvcy48cnPL2gEszkN83jKa4x-0IG6gE4zw55zfu7ahntV1mUrSGhsHtduOvj5ISdlR_LTnQV23rQNx5WSbj267Ap2VYmwTDL4Fs7NHiKwUyWf4Y3nwtyENNBJRs2VOlTYaqcVdomZTNVJoLKem_i9aOk-ffv1HjZYEeVP0yzK3c1CE0Mot0m4ew.804138c84940aafead0ee5066bc0d4db543ce6b9&uuid=&state=AiuY0DBWFJ4ePaEse6rgeAjgs2pI3DW99KUdgowt9XsMCv5TMMN9UTQSQbnFqxRfmqMBQ4ByD1wIiLhpk2bRPIENhaIxx5xSWwpLyPPHo6KykCZk1pX6wrrqFPtn7op32Fq8t5dF3DAjMlt8_WI9SeXco1a3Y-cuTiOfb4UMbngoSL-A9wFZFxyrWxqxz8sj8UeIlT8agv-9jsyCPFRhRm4RCeD-hLpO3abXUCcZqlkILdErIHspCw&data=UlNrNmk5WktYejR0eWJFYk1LdmtxaWVRc0FaZXp0Q2gwemtfVFllWEtiZDB0NkJqTzRVVFc0cWp6OXB5eVhwNzV2clN1N1ZqLVdxMjRydXMtTUQ4bFIyN2NIZmRicjA5MEdIdm5ncWt5dUJUX2xVVEdVamp1Zw&b64e=2&sign=56788c0bf352a5f53a569bfc0a942b92&keyno=0&l10n=ru&cts=1409475647594&mc=4.463749485074332 Новый генеральный план г. Минска] // [[Архитектура и строительство]] * [http://belgreens.org/be/2012/01/937 Захаваць зялёныя зоны] // belgreens.org * ''Садовская, Е.'' [http://www.wildlife.by/node/14265 Гостинице «Пекин» быть, несмотря на массовые протесты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305124332/http://www.wildlife.by/node/14265 |date=5 сакавіка 2016 }} // wildlife.by * ''Вашкевіч, В.'' [http://ais.by/story/1050 Cилуэты Минска (назад в будущее)] // [[Архитектура и строительство]] * ''Рондель, І.'' [http://ais.by/story/440 Центр Минска. Ретросценарий] // [[Архитектура и строительство]] * [http://www.wildlife.by/node/22464 Водно-зеленый диаметр Минска уничтожают ради парковки]{{Недаступная спасылка}} // wildlife.by * [http://ais.by/article/obnovlennyy-park-im-900-letiya-minska Обновленный парк им. 900-летия Минска] // [[Архитектура и строительство]] * ''Волчек, Ю.'' [http://news.tut.by/society/352144.html На какой город Минск будет похож в 2043 году?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150921130756/http://news.tut.by/society/352144.html |date=21 верасня 2015 }} // citydog.by * [http://citydog.by/post/zoloto-minska-v-slepyanke/ «Золото» Минска — в Слепянке] // citydog.by * [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|''Сяргей Харэўскі.'']] [http://euroradio.fm/hareuski-belaruskaya-arhitektura-nibyta-u-fraku-ale-shyrynka-rasshpilenaya Беларуская архітэктура нібыта ў фраку, але шырынка расшпіленая] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304200143/http://euroradio.fm/hareuski-belaruskaya-arhitektura-nibyta-u-fraku-ale-shyrynka-rasshpilenaya |date=4 сакавіка 2016 }} // euroradio.fm * [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|''Сяргей Харэўскі.'']] [http://www.tio.by/novosti/8371 Минск: мертвый город или город мертвых?] // tio.by * [[Сяргей Васілевіч Харэўскі|''Сергей Хоревский.'']] [http://www.hata.by/architecture/parkovaya_magistral_istoriya_glavnoj_ulicy_strany-4853/ Парковая магистраль. История главной улицы страны] // hata.by * [http://ec.europa.eu/environment/europeangreencapital/winning-cities/2012-vitoria-gasteiz/index.html 2012 — Vitoria-Gasteiz] // europeangreencapital.ie * [http://news.minsklife.com/index.php?dn=news&to=art&id=2570 Главный архитектор Минска: спальные районы оставляют желать лучшего] // news.minsklife.com * [http://www.roofing.by/news/view/102 ТРЕТЬ ТЕРРИТОРИИ МИНСКА К 2030 ГОДУ УКРАСЯТ ПРИРОДНЫЕ ЛАНДШАФТЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304120635/http://www.roofing.by/news/view/102 |date=4 сакавіка 2016 }} // www.roofing.by * [http://mk.by/2009/10/23/977/ Мышка бежала] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304101404/http://mk.by/2009/10/23/977/ |date=4 сакавіка 2016 }} // mk.by * [http://integritas.by/index.php?option=com_content&view=article&id=30:-google-maps-&catid=18:2012-03-06-22-26-28&Itemid=5 Фотоснимки Google Maps: как уничтожают зеленый Минск]{{Недаступная спасылка}} // integritas.by * ''Зеленко, Д.'' [http://greenbelarus.info/articles/07-09-2015/mnenie-eksperta-minsk-gorod-vampir-s-nevysokim-zapasom-ekologicheskoy-prochnosti Мнение эксперта: Минск — город-вампир с невысоким запасом экологической прочности] // greenbelarus.info * [http://minskarchforum.by Пятый Минский Архитектурный Форум. «Водно‑зеленый диаметр»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150801232428/http://minskarchforum.by/ |date=1 жніўня 2015 }} // minskarchforum.by * [http://news.tut.by/society/196859.html Артур Клинов: Возрождение Города Солнца позволит государству привлечь миллионы туристов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100912231742/http://news.tut.by/society/196859.html |date=12 верасня 2010 }} // tut.by * [http://partisanmag.by/?p=1032 Артур Клінаў: праект ідэальнага гораду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121209042134/http://partisanmag.by/?p=1032 |date=9 снежня 2012 }} // partisanmag.by * [http://www.rest.ej.by/rest-belarus/2013/11/11/artur_klinov_vlasti_ne_imeyut_vnyatnoy_strategii_razvitiya_minska.html Артур Клинов: Власти не имеют внятной стратегии развития Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140707155456/http://www.rest.ej.by/rest-belarus/2013/11/11/artur_klinov_vlasti_ne_imeyut_vnyatnoy_strategii_razvitiya_minska.html |date=7 ліпеня 2014 }} // rest.ej.by * [http://www.wildlife.by/node/14650 Артур КЛИНОВ: «Отстоять парк 40-летия Октября означает отстоять городскую культуру Минска»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306041752/http://wildlife.by/node/14650 |date=6 сакавіка 2016 }} // wildlife.by * ''Нестеров, А.'' [http://www.interfax.by/news/belarus/1170530 Листву в минских парках и скверах по осени больше убирать не будут] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141104055950/http://www.interfax.by/news/belarus/1170530 |date=4 лістапада 2014 }} // interfax.by * [http://www.tio.by/novosti/14206 Архитектор Леонид Левин: Минск должен раз­ви­вать­ся, но все долж­но де­лать­ся с умом] // tio.by * [http://realt.onliner.by/2014/06/26/fotofakt-60 Фотофакт: в центре Минска обрушилась часть набережной Свислочи] // onliner.by * [http://auto.onliner.by/2014/07/10/razvjazka-3 Минск: начинается возведение двухуровневой развязки Независимости—Филимонова] // onliner.by * [http://blizko.by/notes/kakim-stanet-perekrestok-nezavisimosti-filimonova-posle-poyavleniya-razvyazki Каким станет перекресток Независимости-Филимонова после появления развязки] // blizko.by * [http://realty.tut.by/news/building/452495.html Для нового здания Верховного Суда «отщипнут» зеленую зону напротив Дворца Независимости] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150622032028/http://realty.tut.by/news/building/452495.html |date=22 чэрвеня 2015 }} // tut.by * ''Михальцов, В.'' [http://news.tut.by/society/452788.html Перекрыли кислород. Что происходит с водно-зеленым диаметром Минска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150627110836/http://news.tut.by/society/452788.html |date=27 чэрвеня 2015 }} // tut.by {{^}}{{Добры артыкул|Геаграфія|Мінск}} {{Артыкул года|2019}} {{^}}{{Вілейска-Мінская водная сістэма}} {{Сады і паркі Мінска}} {{Славутасці Мінска}} {{Траецкае прадмесце}} [[Катэгорыя:Водна-зялёны дыяметр Мінска| ]] [[Катэгорыя:Славутасці Мінска]] lrpny4utvqu0975tqe4jl9p2jrh61zw 0 206000 5149082 4890248 2026-05-31T06:01:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149082 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Вялікае Княства Літоўскае (значэнні)}} '''Вялікае Княства Літоўска-Беларускае''' — палітычны праект лідараў кансерватыўнага карэннага каталіцкага і польскамоўнага дваранства [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (галоўным чынам, членаў [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]) у 1918 г., які прадугледжваў стварэнне на землях Беларусі і Літвы канстытуцыйна-манархічнай дзяржавы пад куратарствам (апекай) [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] — Вялікага Княства Літоўска-Беларускага (з [[Паўночна-Заходні край|паўночна-заходніх губерняў]] былой Расійскай імперыі) са сталіцай у [[Вільнюс|Вільні]]. Праект быў як жаданнем мясцовага ліберальна-кансерватыўнага дваранства стварыць супольную беларуска-літоўскую дзяржаву, асобную ад [[Расія|Расіі]] і [[Польшча|Польшчы]], так і альтэрнатывай стварэння ў [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літве]] [[сацыялізм|сацыялістычных]] па характару рэспублік. Спроба стварэння Вялікага Княства Літоўска-Беларускага з'яўляецца адным з эпізодаў у працэсе змагання ў 1917—1921 гг. мясцовых кансерватыўных дваран на чале з [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвардам Вайніловічам]] (1847—1928) па рэалізацыі ідэі палітычнай суб'ектнасці беларуска-літоўскіх зямель (ці толькі [[Беларусь|Беларусі]]). == Гісторыя праекта == [[File:Mapa 6 gubernij Litwy i Bialej Rusi - Benedykt Hertz.jpg|thumb|300px|Карта [[Паўночна-Заходні край|«Паўночна-Заходняга краю»]] Расійскай імперыі — «Карта шасці губерняў Літвы і Беларусі», надрукаваная ў выдавецтве газеты [[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]], паміж 1905—1910 гг.]] Ініцыятарамі стварэння ў 1918 г. Вялікага Княства Літоўска-Беларускага выступілі лідары кансерватыўнага карэннага каталіцкага і польскамоўнага маёнткавага сярэднезаможнага і заможнага дваранства [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], многія з якіх былі лідарамі і членамі [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі (МТСГ)]], а таксама былымі прадстаўнікамі [[краёўцы|ліберальна-кансерватыўнага кірунка «краёвасці»]], якія патрабавалі раней (у 1905—1907 гг.) ад расійскай улады і грамадства палітычнай суб'ектасці [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў (Паўночна-Заходняга краю)]] у форме аўтаноміі ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>''Szpoper, D.'' Sukcesorzy Wielkiego Księstwa... С. 62—76; ''Szpoper, D.'' Gente Lithuana... С. 240—241.</ref>. Лідарам краёўцаў-кансерватараў быў [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]], старшыня МТСГ. Апагей уплыву ліберальна-кансерватыўнага кірунка «краёвасці» у літоўска-беларускіх землях быў у 1905—1911 гг., але і пасля гэтага лідары ліберальна-кансерватыўнага кірунка «краёвасці» у Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губернях не адмовіліся ад ідэі палітычнай суб'ектнасці літоўска-беларускіх зямель у той ці іншай форме. Яшчэ ў часы Расійскай імперыі мінскія кансерватыўныя дваране на закрытых сходах [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] выказваліся, што плануемая незалежная беларуска-літоўская дзяржава павінна мець канстытуцыйна-манархічны лад і падтрымліваць ліберальна-кансерватыўныя каштоўнасці (павага права прыватнай уласнасці; прававая роўнасць усіх моў, культур і веравызнанняў; падтрымка сямейных каштоўнасцей і рэлігійнасці; развіццё сістэмы адукацыі і ўсеагульная пісьменнасць; скасаванне саслоўных адрозненняў; і інш.)<ref>''Szpoper, D.'' Sukcesorzy Wielkiego Księstwa... С. 62—76, 141; ''Szpoper, D.'' Gente Lithuana... С. 240—241.</ref>. [[Караль Канстанцінавіч Незабытоўскі|Караль Незабытоўскі]] (1865—1952), адзін з лідараў таварыства, афарыстычна заявіў аднойчы на сходзе Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, што «рэспубліка» прывядзе да «рэж публіку»<ref>''Szpoper, D.'' Sukcesorzy... С. 141.</ref>. Планавалася, што сталіцай Вялікага Княства будзе [[Вільнюс|Вільня]]. Пасля звяржэння расійскага самаўладдзя ў ходзе [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]] і ўстанаўлення Часовага ўрада Расіі ў [[Петраград]]зе лідары МТСГ на чале з Эдвардам Вайніловічам узялі кірунак на рэалізацыю палітычнай суб'ектнасці [[Беларусь|Беларусі]], хоць лідары МТСГ не пастулявалі выразна акрэсленую форму палітычнай суб'ектнасці Беларусі — гэта залежала ад зменлівых знешніх абставін<ref>''Jurkowski, R.'' Rada Polska … С. 72.</ref>. Праз віцэ-старшыню МТСГ [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Рамана Скірмунта]], які быў найбліжэйшым сябрам і «правай рукой» Эдварда Вайніловіча, мінскія дваране-кансерватары хацелі паўплываць на сацыялістычныя партыі і арганізацыі ў Мінскай губерні і замацаваць памяркоўную праграму аграрных рэформ у Беларусі, не дапускаючы скасавання права прыватнай уласнасці на зямлю і нацыяналізацыі ўсёй зямлі без выкупу, а таксама імкнуліся ў сярэдзіне красавіка [[1917]] г. дабіцца ў Часовага ўрада Расіі аўтаноміі [[Беларусь|Беларусі]] ў складзе Расіі, увядзення ў школах беларускай мовы і гісторыі Беларусі, правядзення дэмакратычных выбараў у мясцовыя органы ўлады, кампенсацыю насельніцтву страт, прычыненых вайной, і інш.<ref>''Ладысеў, У.Ф.'' На пераломе эпох... С. 7—8, 10—12; ''Brzoza, Cz.'' Skirmunt Roman... С. 185.</ref> [[File:Jerzy Hutten-Czapski 1861-1930 - belarus 1- 1917 AD.jpg|thumb|300px|Картка Усерасійскага сельскагаспадарчага перапісу 1917 года, дзе граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі]] ўласна пазначыў сваю нацыянальнасць як "беларус".]] Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкага перавароту]] ў Расіі і ўсталявання ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]] ўлады [[бальшавікі|бальшавікоў]], якія [[Дэкрэт аб зямлі, Расія|дэкрэтам аб зямлі]] ад [[26 кастрычніка]] [[1917]] г. скасоўвалі прыватную ўласнасць на зямлю, лідары МТСГ адправілі праз лінію фронта дэлегацыю прадстаўнікоў [[Польская рада Мінскай зямлі|Польскай рады Мінскай зямлі]] для сустрэчы ў [[Брэст|Брэсце]] з нямецкім генералам [[Макс Гофман|Максам Гофманам]] (1869—1927) і прапанавалі немцам займаць тэрыторыю Беларусі да [[Дняпро|Дняпра]], абяцаючы дапамогу ў гэтым праз стварэнне ўласных вайсковых адзінак<ref>''Jurkowski, R.'' Rada Polska … С. 76, 78—79.</ref><ref>Галоўным жаданнем было, паводле слоў удзельніка дэлегацыі {{нп3|Ежы Асмалоўскага||pl|Jerzy Osmołowski}} (1872—1952), каб [[Беларусь]] ''«была б толькі адарвана ад Расіі, была б толькі пад уплывамі Захада»'', бо [[Заходняя культура|Захад]] успрымаўся ў першую чаргу як цывілізаваны і развіты капіталістычны свет, а Расія як краіна, дзе перамагалі сацыялістычныя і негуманныя палітычныя сілы. Гл.: ''Jurkowski, R.'' Rada Polska … С. 79.</ref>. Пасля сустрэчы ў Брэсце з немцамі дэлегацыя адправілася ў [[Варшава|Варшаву]], каб наладзіць кантакт і дабіцца збліжэння з паўнезалежнай пранямецкай польскай [[Рэгенцкая Рада, Польшча|Рэгенцкай Радай]] [[Каралеўства Польскае (1916—1918)|Каралеўства Польскага (1916—1918)]] у [[Варшава|Варшаве]], кіруючыся ў сваіх планах прынцыпам ''«толькі, каб не Расія»''<ref>''Jurkowski, R.'' Rada Polska … С. 78—79.</ref>. Лідары МТСГ, кіруючыся таксама прынцыпам захавання палітычнай суб'ектнасці Беларусі, праз сваіх дэлегатаў ад [[Польская рада Мінскай зямлі|Польскай рады Мінскай зямлі]] заявілі польскай Рэгенцкай Радзе аб жаданні выхаду Беларусі з-пад уплываў бальшавіцкай Расіі, але ''«без намеру непасрэднага ўключэння Беларусі ў склад Польшчы»''<ref>''Jurkowski, R.'' Rada Polska … С. 79.</ref>. У склад Рэгенцкай Рады ў Варшаве ўваходзіў і даўні сябар графа [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскага]] ксёндз [[Зыгмунт Хелміцкі]]. Вынікам дамоўленасці стаў наступ у лютым 1918 г. нямецкіх войск на Мінск, дзе нямецкая ваенная ўлада (10-я нямецкая армія) адхіліла прэтэнзіі [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] (на чале з [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпам Варонкам]]) на ўладу і негатыўна аднеслася да яго сацыялістычнага складу і заяўленняў ''«абараняць заваёвы рэвалюцыі»'', а прыняла прывітальны адрас і мемарыял ад дваран-кансерватараў, падпісаны ў тым ліку і [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвардам Вайніловічам]], і ўхваліла стварэнне ў Мінску [[25 лютага]] [[1918]] г. [[Менскае беларускае прадстаўніцтва|Менскага беларускага прадстаўніцтва (Беларускага народнага прадстаўніцтва)]] на чале з [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раманам Скірмунтам]]<ref>''Ладысеў, У.Ф.'' На пераломе эпох... С. 34—35; ''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 208.</ref><ref>Калі 21 лютага 1918 г. нямецкія войскі без бою ўвайшлі ў Мінск, то ў прывітальнай прамове на [[Віленскі вакзал (Мінск)|Віленскім вакзале]] мінскія маянткоўцы (Ігнат Віткевіч, Эдмунд Івашкевіч, [[Чэслаў Урбанавіч Крупскі|Чэслаў Крупскі]] і іншыя члены [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] і Польскай рады Мінскай зямлі), сярод якіх прысутнічалі [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] і [[Павел Аляксюк]], выказалі ўдзячнасць нямецкаму генералу Гофману ''«за вяртанне грамадскага парадку, дапамогу ў аддзяленні ад [[бальшавікі|бальшавіі]] і супольнае жыццё з народамі [[Заходні свет|Захада]] з апорай на нямецкую дзяржаву». Гл.: ''Jurkowski, R.'' Rada Polska … С. 81.</ref>. Канкурэнтамі дваран-кансерватараў (прыхільнікаў капіталістычнага ладу дзяржавы) у працэсе стварэння беларускай дзяржаўнасці былі беларускія сацыялістычныя партыі і арганізацыі. Аб'яўленне [[25 сакавіка]] [[1918]] г. у занятым нямецкімі войскамі Мінску незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР)]], што пачала стварацца як [[сацыялізм|сацыялістычная]] дзяржава<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі... С. 197.</ref>, было ўспрынята кансерватыўнымі мінскімі дваранамі негатыўна: яшчэ [[9 сакавіка]] [[1918]] г. была прынята [[Другая Устаўная грамата|Другая Устаўная грамата БНР]], сёмы пункт якой аб'яўляў скасаванне прыватнай уласнасці на зямлю. Раман Скірмунт, які [[12 красавіка]] [[1918]] г. быў уведзены ў склад Рады БНР, арыентаваў Раду на супрацоўніцтва з нямецкай ваеннай адміністрацыяй у Мінску і Германіяй: па ініцыятыве Рамана Скірмунта [[25 красавіка]] [[1918]] г. старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] [[Іван Мікітавіч Серада|Іван Серада]], старшыня Народнага сакратарыята [[Язэп Варонка]], члены рады БНР [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]], [[Павел Аляксюк]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]] і іншыя асобы адправілі тайную тэлеграму германскаму імператару, у якой паведамлялі аб жаданні незалежнай і непадзельнай Беларусі ў саюзе з [[Германская імперыя|Германскай імперыяй]]<ref>Гісторыя Беларусі. Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг… С. 99—101; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі... С. 200—201; ''Łatyszonek, O.'' [http://pdf.kamunikat.org/170-1.pdf Białoruskie formacje wojskowe 1917—1923] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927071854/http://pdf.kamunikat.org/170-1.pdf |date=27 верасня 2020 }}... С. 81.</ref>. Па рэкамендацыі германскага ваеннага камандавання ў Мінску фарміраванне новага склада кабінета міністраў БНР было даручана Раману Скірмунту. У маі [[1918]] г. Скірмунт як дэлегат [[БНР]] выехаў у [[Берлін]], дзе безвынікова хадайнічаў аб аудыенцыі ў германскага імператара<ref>Гісторыя Беларусі. Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг… С. 99—101.</ref>. Тым не менш, на думку беларускага гісторыка [[Захар Васільевіч Шыбека|Захара Шыбекі]], толькі пад аховай 10-й нямецкай арміі, якую прывялі ў Мінск і Мінскую губерню мясцовыя кансерватыўныя каталіцкія і польскамоўныя маянткоўцы, удалося разгарнуць стварэнне рэальных элементаў уладных структур [[БНР]] — Рады, мясцовых рад у паветах (выбарных органаў БНР) — і выдаваць пашпарты БНР, займацца міжнароднай дзейнасцю, адкрываць беларускамоўныя школы і выдаваць газеты, аднавіць дзейнасць царквы і касцёла, акрамя стварэння ўласнага войска і паліцыі БНР, што не дазвалялі немцы<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі... С. 202—205.</ref>. Шыбека лічыць, што без нямецкіх гарантый ва ўмовах незацікаўленнасці і захопніцкіх намераў бліжэйшых суседзяў (Расіі, Украіны, Польшчы і Літвы) наўрад ці ўдалося зрабіць такі феномен як [[БНР]] — важны досвед стварэння беларускай дзяржаўнасці ў XX ст., што стала ўзорным і сімвалічным на наступныя гады<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі... С. 206, 209.</ref>. 16 чэрвеня 1918 г. у Мінску т.зв. «група Вайніловіча» звярнулася з Дэкларацыяй да камандзіра 10-й нямецкай арміі нямецкага генерала [[Эрых фон Фалькенгайн|Эрыха фон Фалькенгайна]], у якой прасіла паспрыяць прызнанню незалежнасці Беларускай дзяржавы: ''«Агульны сход [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], які складаецца з верных сыноў і грамадзян гэтай краіны, выказвае гарачае пажаданне, што багатая гістарычнымі, дзяржаўнымі традыцыямі і этнаграфічнай адметнасцю Беларусь, краіна з уласнай культурай з дапамогай магутнага Германскага Рэйха будзе прызнана незалежнай дзяржавай па прыкладу Літвы і Украіны і расквітнее ў саюзе з Цэнтральна-еўрапейскімі дзяржавамі»''. Гэтая Дэкларацыя была падпісана прадстаўнікамі МТСГ ([[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]], [[Мечыслаў Пароўскі]], Вітальд Лопат, Зыгмунт Рэвенскі, Ігнат Віткевіч), Саюза землеўласнікаў (граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Гутэн-Чапскі]], [[Аляксандр Янавіч Любанскі|Аляксандр Любанскі]], [[Леў Львовіч Ваньковіч]], Міхал Валовіч) і Саюза Мінскага дваранства (Людвік Уняхоўскі, [[Геранім Кеневіч (1867—1925)|Геранім Кеневіч]], Юзаф Свянціцкі)<ref>''Смалянчук, А.Ф.'' Раман Скірмунт (1868—1939): Жыццяпіс грамадзяніна Краю / А.Ф. Смалянчук. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2018. — С.451—452.</ref>. У ліпені 1918 г. кіраўнік Прадстаўніцтва Рэгенцыйнай Рады [[Каралеўства Польскае (1916—1918)|Каралеўства Польскага]] у Берліне граф [[Адам Ронікер]] атрымаў распараджэнне з дапамогай друку пазнаёміць грамадства Германскай Імперыі і Аўстра-Венгерскай імперыі з гэтым дакументам. У суправаджальным лісце да распаражэння ўказвалася, што мінскія землеўласнікі падтрымліваюць незалежнасць Беларусі, абвешчаную [[Рада БНР|Радай БНР]], і іх пазіцыя не звязана з польскім нацыянальным рухам<ref>''Смалянчук, А.Ф.'' Раман Скірмунт (1868—1939): Жыццяпіс грамадзяніна Краю / А.Ф. Смалянчук. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2018. — С.452.</ref>. Раман Скірмунт, якому было даручана сфарміраваць новы кабінет міністраў БНР з [[9 ліпеня]] [[1918]] г. і якога падтрымлівалі лідары [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] і дваране-кансерватары, адразу паставіў на перагляд сёмы пункт [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматы БНР]], які тычыўся аграрнага пытання. З ухвалы кансерватыўных дваран-маянткоўцаў Скірмунт прапаноўваў беларускім сацыялістычным партыям кампраміс па зямельным пытанні (продаж часткі зямлі маянткоўцаў сялянам невялікімі надзеламі па цане, якая адпавядала іх рэальнай вартасці), але не змог дабіцца паразумення ў сацыялістаў<ref name="ReferenceA">''Ладысеў, У.Ф.'' На пераломе эпох... С. 42.</ref>. У канечным выніку [[20 ліпеня]] [[1918]] г. кабінет Рамана Скірмунта быў вымушаны афіцыйна падаць у адстаўку, а фармаванне новага складу кабінета, створанага на кааліцыйнай аснове, прадстаўнікі фракцый [[Рада БНР|Рады БНР]] даручылі [[Іван Мікітавіч Серада|Івану Серадзе]]<ref name="ReferenceA"/>. А ў намерах жа мясцовых кансерватыўных дваран-маянткоўцаў было фармаванне за ўласны кошт галоўнага для ўмацавання беларускай дзяржаўнасці — войска [[БНР]] у 200 тысяч жаўнераў, фінансаванне якога абяцалі падтрымаць таксама і віленскія банкіры<ref>''Łatyszonek, O.'' [http://pdf.kamunikat.org/170-1.pdf Białoruskie formacje wojskowe 1917—1923] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927071854/http://pdf.kamunikat.org/170-1.pdf |date=27 верасня 2020 }}... С. 86.</ref>. Нямецкае палітычнае кіраўніцтва ў [[Берлін|Берліне]] не спяшалася з працэсам прызнання і падтрымкі беларускай дзяржаўнасці і фармавання беларускага войска. == Зварот да германскага імператара == [[File:De Duitsche troepen bij den opmarsch in het bezette Minsk..jpg|thumb|Генерал-фельдмаршал фон Эйнхарн (злева) і генерал [[Фердынанд фон Брэдаў]] (справа) наведалі нядаўна заняты нямецкімі войскамі [[Мінск]]. Фота 1918 г. — каля [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|касцёла Найсвяцейшай Дзевы Марыі]]]] [[File:Minsk - Parad niameckih vojsk na pliacu Svabody - prymaje general-feldmarshal Erich von Falkenhayn - 1918 AD.jpg|thumb|Парад нямецкіх войск у Мінску на [[Плошча Свабоды, Мінск|плошчы Свабоды]] — прымае генерал-фельдмаршал [[Эрых фон Фалькенхайн]]. Фота 1918 г.]] Як вынікае з мемуараў Эдварда Вайніловіча, пасля таго, як у канцы кастрычніка/пачатку лістапада [[1918]] г.<ref>Дакладная дата звароту невядома.</ref> нямецкія войскі пакідалі тэрыторыю [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] паводле рашэнняў [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] з бальшавікамі ад [[3 сакавіка]] [[1918]] г., у [[Мінск|Мінску]] лідары карэннага дваранства Мінскай губерні (галоўным чынам, члены [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]) выказаліся супраць падзелу Беларусі на часткі, выступілі з ініцыятывай стварэння пад нямецкім куратарствам «Вялікага Княства Літоўска-Беларускага» (з [[Паўночна-Заходні край|паўночна-заходніх губерняў]])<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 208—209.</ref><ref>[http://old.belcollegium.org/lekcyji/historyja/szybeka_01.htm ''Захар Шыбека''. Чаму Вільня не стала сталіцай БНР?]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Самым маладым у той дэлегацыі, паводле слоў Эдварда Вайніловіча, быў Зыгмунт Рэвенскі<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 208—209.</ref>. Першапачаткова ўзначаліць дэлегацыю мінскіх дваран да нямецкага генерала [[Эрых фон Фалькенгайн|Эрыха фон Фалькенгайна]] (1861—1922), камандзіра 10-й нямецкай арміі, было прапанавана [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварду Вайніловічу]] як самаму паважанаму і ўплывоваму лідару карэнных мінскіх дваран (пра што ведалі і нямецкія ўлады), але той адмовіўся, бо меў антынямецкія палітычныя погляды і не лічыў годным ствараць дзяржаву пад нямецкім куратарствам. Аднак у канечным выніку Вайніловіч падпісаў зварот (без гэтага дакумент не меў бы вялікай вагі), хоць і не паставіў свой подпіс на першым месцы ў дакуменце, і прысутнічаў у складзе дэлегацыі (дзе былі і асобныя рускія маянткоўцы Мінскай губерні) да генерала фон Фалькенгайна. У [[Мінск|Мінску]] дэлегаты (30 асоб), якіх узначаліў новавыбраны [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскі губернскі маршалак]] граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]], папрасілі генерала Фалькенгайна паведаміць аб сваім памкненні германскаму імператару [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельму II]]<ref>Паводле звестак гісторыка Захара Шыбекі, у час падання звароту граф Ежы Чапскі назваў сябе беларусам. Гл.: [http://old.belcollegium.org/lekcyji/historyja/szybeka_01.htm ''Захар Шыбека''. Чаму Вільня не стала сталіцай БНР?]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па сутнасці гэта была апошняя спроба [[краёўцы|краёўцаў-кансерватараў]] да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага яднання літоўска-беларускіх зямель, прычым не ў якасці аўтаноміі ў рамках Расіі ці Польшчы, а як самастойнай дзяржавы. Генерал фон Фалькенгайн адказаў дэлегацыі мінскіх дваран, што павінен строга выконваць рашэнні [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міра]], але перадасць прапанову ў Галоўную імператарскую стаўку<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 208—209; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі... С. 208; ''Smaliańczuk, A.'' [http://www.pogon.lt/powiadomienia-z-bialorusi/318-aleksander-smalianczuk-bialorusini-w-gronie-krajowcow.html Białorusini w gronie krajowców].</ref>. У [[Берлін]] (сталіцу Германскай імперыі) 24 кастрычніка 1918 г. з місіяй ад мінскіх дваран-кансерватараў на чале дэлегацыі мясцовых дваран (князь [[Антоні Альбрэхт Радзівіл]], [[Станіслаў Хржанстоўскі]], граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]], [[Аляксандр Янавіч Любанскі|Аляксандр Любанскі]]) і прадстаўніка купецтва і прадпрымальнікаў (Грэгар Каплан) паехаў [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]], але атрымаць аудыенцыю ў германскага імператара Вільгельма II ім не ўдалося<ref>''Smaliańczuk, A.'' [https://www.pogon.lt/bialorus/266-aleksander-smalianczuk-bialorusini-w-gronie-krajowcow.html Białorusini w gronie krajowców].</ref><ref>''Смалянчук, А.Ф.'' Раман Скірмунт (1868—1939): Жыццяпіс грамадзяніна Краю / А.Ф. Смалянчук. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2018. — С.485.</ref>. У Берліне пачалася [[Лістападаўская рэвалюцыя]] (1918), якая ліківідавала нямецкую манархію і ўстанавіла рэспубліку. Немцы ў лютым [[1919]] г. хутка пакінулі ўсю тэрыторыю Беларусі, а на змену ім прыходзілі войскі бальшавікоў — [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|Чырвоная армія]]. Тое, што новай дзяржаве давалі назву «Вялікае Княства Літоўска-Беларускае» (а не, напрыклад, «Каралеўства Літвы і Беларусі»), з'яўляецца прамым зваротам да гістарычнай традыцыі дзяржаўнасці на літоўска-беларускіх землях у форме сярэднявечнага [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага (ВКЛ)]] і жаданнем правесці ад яго пераемнасць — [[краёўцы|«краёўцы»]] звярталіся як да дзяржаўных традыцый [[ВКЛ]], так і сваіх генеалагічных і культурных каранёў у гэтай дзяржаве<ref>''Szpoper, D.'' Sukcesorzy... С. 52.</ref>. Навацыяй было тое, што мінскія дваране прапаноўвалі даць назву новай дзяржаве не «Вялікае Княства Літоўскае» (альбо «Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае»), а «Вялікае Княства Літоўска-Беларускае», што сведчыла пра прыманне імі новага значэння геаграфічнай і этнанімічнай тэрміналогіі, змененай у [[Паўночна-Заходні край|«паўночна-заходніх губернях»]] за часы Расійскай імперыі пад уплывам афіцыйнай расійскай ідэалогіі і навукі, калі слова «Беларусь» пачало адносіцца толькі да арэала рассялення славянамоўнага сялянства Паўночна-Заходняга краю, а «Літва» — толькі да балтамоўнага. <gallery perrow=5> File:Edward Woynillowicz 1847-1928 - bf 1917 AD.jpg|[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] (1847—1928) File:Jerzy Hutten-Czapski 7 - 1861-1930.jpg|граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]] (1861—1930) File:Karol Niezabytowski.jpg|[[Караль Канстанцінавіч Незабытоўскі|Караль Незабытоўскі]] (1865—1952) File:Roman Skirmunt.jpg|[[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] (1868—1939) File:Aleksander Lubanski (1863-1932) - Belarus - before 1919 AD.jpg|[[Аляксандр Янавіч Любанскі|Аляксандр Любанскі]] (1863—1932) </gallery> Праект стварэння Вялікага Княства Літоўска-Беларускага не з'яўляецца дастаткова вывучанай гісторыкамі тэмай. Аднак ёсць ускосныя звесткі, што мінскія ініцыятары палітычнага праекта, верагодна, мелі пэўныя сувязі і каардынацыю з кансерватыўнымі каталіцкімі і польскамоўнымі дваранамі ў трыманай [[Літоўская Тарыба|Літоўскай Тарыбай]] [[Вільнюс|Вільні]] і Віленшчыне, а таксама прадстаўнікамі ў [[Берлін|Берліне]], у прыватнасці — з князем [[Мацей Мікалай Радзівіл|Мацеем Радзівілам]] (1873—1920), графам [[Альфрэд Ян Тышкевіч|Альфрэдам Тышкевічам]] (1882—1930), графам [[Ян Міхал|Янам Тышкевічам]] (1896–1939) і інш., якім не падабалася палітыка [[Літоўская Тарыба|Літоўскай Тарыбы]]<ref>''Gierowska-Kałłaur, J.'' Zarząd cywilny Ziem Wschodnich... S. 28.</ref>. Акрамя таго, сам праект Вялікага Княства Літоўска-Беларускага быў па сутнасці аналагічным праектам у шэрагу з'яўлення манархічных дзяржаў-[[лімітроф]]аў пад куратарствам Германіі на землях Польшчы, Эстоніі, Латвіі, Літвы, Украіны і Фінляндыі ў той жа перыяд, калі эканоміка Германіі ўжо не вытрымлівала ваенных выдаткаў, што пагражала здаваннем немцамі пазіцый на ўсходнім фронце пад канец [[Першая сусветная вайна|Першай суветнай вайны]]. == Пошукі новых форм палітычнай суб'ектнасці Беларусі і Літвы == Спроба стварэння Вялікага Княства Літоўска-Беларускага з'яўляецца адным з эпізодаў у працэсе змагання ў 1917—1921 гг. мясцовых кансерватыўных дваран на чале з [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвардам Вайніловічам]] (1847—1928) па рэалізацыі ідэі палітычнай суб'ектнасці беларуска-літоўскіх зямель (ці толькі [[Беларусь|Беларусі]]) і зламання іх правінцыялізацыі на міжнароднай арэне. Пасля няўдачы стварыць Вялікае Княства Літоўска-Беларускае многія каталіцкія і польскамоўныя кансерватыўныя дваране (у тым ліку, многія члены [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]) падтрымалі ідэю ўваходжання літоўска-беларускіх зямель як суб'екта федэрацыі ў склад аднаўляемай у 1919—1920 гг. [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]] шматнацыянальнай федэрацыйнай Рэчы Паспалітай і прынялі ўдзел у фінансаванні [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларускіх дывізій]]<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 220—221.</ref>. Ідэю ператварэння [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы (1918—1939)]] у канстытуцыйна-манархічную і федэрацыйную дзяржаву (з такіх складовых суб'ектаў як [[Польшча]], [[Беларусь]] і [[Літва]]) будуць падтрымліваць [[віленскія кансерватары|«віленскія кансерватары»]], якія сталі ў пэўнай ступені пераемнікамі [[краёўцы|ліберальна-кансерватыўнай плыні «краёўцаў»]]. == Паралелі назвы == Афіцыйная гістарычная навука і [[ідэалогія]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] XIX — пачатку XX ст. для апраўдання (легітымацыі) валодання землямі былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]] (т.зв. [[Паўночна-Заходні край|«паўночна-заходнімі губернямі»]]) імкнулася максімізаваць і падкрэсліць вялікую ролю «рускага» насельніцтва і [[праваслаўе|праваслаўя]] ў працэсе фармавання, характара і гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. Саму дзяржаву расійскія гісторыкі ([[Мікалай Паўлавіч Дашкевіч|Мікалай Дашкевіч]], [[Фёдар Іванавіч Леантовіч|Фёдар Леантовіч]], [[Уладзімір Баніфацьевіч Антановіч|Уладзімір Антановіч]], [[Мацвей Кузьміч Любаўскі|Мацвей Любаўскі]], [[Іван Іванавіч Лапо|Іван Лапо]], [[Аляксандр Ягоравіч Праснякоў|Аляксандр Праснякоў]] і інш.) азначалі ў сваіх працах [[неалагізм]]ам «Літоўска-Руская дзяржава» альбо «Літоўска-Рускае княства»<ref name="arche.bymedia.net">''Казакевіч, А.'' [http://arche.bymedia.net/2003-5/kaza503.html Вялікае Княства Літоўскае як ідэалагічная рэальнасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120416070401/http://arche.bymedia.net/2003-5/kaza503.html |date=16 красавіка 2012 }}.</ref><ref>Такую тэрміналогію ўжываюць і некаторыя сучасныя расійскія гісторыкі, напрыклад, [[Андрэй Юр'евіч Дварнічэнка]].</ref>. З пачатку XX ст. ідэолагі беларускага нацыянальна-дэмакратычнага і сацыялістычнага рухаў, многія з якіх сталі і гісторыкамі, выпрацоўвалі ўласны погляд на гісторыю і характар [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], што сфармаваўся ў многім на адукацыйнай глебе расійскіх універсітэтаў і пад уплывам расійскай гістарыяграфічнай традыцыі: напрыклад, вучнем Уладзіміра Антановіча быў [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], а вучнем Мацвея Любаўскага — [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімір Пічэта]]<ref name="arche.bymedia.net"/>. Калі ў сваім нарысе «Кароткая гісторыя Беларусі» (1910) [[Вацлаў Ластоўскі]] называе Вялікае Княства Літоўскае ў рэчышчы расійскай традыцыі «Літоўска-Рускім гасударствам», толькі зрэдку ўжываючы азначэнні наўзор «літоўска-беларускія баяры, паслы», то хутка дзеячы беларускага нацыянальна-дэмакратычнага і сацыялістычнага рухаў пачалі выкарыстоўваць новы тэрмін — «Літоўска-Беларускае княства»: напрыклад, [[Янка Купала]] ў сваім артыкуле ''«Ці маем мы права выракацца роднай мовы?»'' ([[Наша ніва (1906)|газета «Наша ніва»]], №15 1914 г.) карыстаецца тэрмінам «Літоўска-Беларускае княжства» для абазначэння сярэднявечнага [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]]<ref>''Купала, Янка''. Поўны збор твораў: у 9 т. — Т. 8. — С. 36.</ref>. А ў 1919 г. гісторыкі [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]] («Асновы дзяржаўнасці Беларусі», 1919 г.), [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|Усевалад Ігнатоўскі]] («Кароткія нарысы гісторыі Беларусі», 1919 г.), [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] («Беларусь. Палітычны нарыс», 1919 г.) выдаюць свае знакавыя працы з выкарыстаннем тэрмінаў «Літоўска-Беларускае княства», «Літоўска-Беларускае гаспадарства» і «Вялікае Княства Літоўска-Беларускае»<ref name="arche.bymedia.net"/><ref>Тэрмін «Вялікае Княства Літоўска-Беларускае» выкарыстоўвае Цвікевіч. Гл.: ''Цвикевич, А.'' Беларусь: политический очерк (перевод с белорусского)... С. 5.</ref>. У 1919 г. у [[Беларусь (газета, Мінск)|газеце «Беларусь»]] (№33 1919 г.) [[Янка Купала]] апублікаваў свой артыкул ''«Незалежнасць»'', дзе двойчы выкарыстоўвае тэрмін «Вялікае Літоўска-Беларускае княжства» адносна сярэднявечнага Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага<ref>''Купала, Янка''. Поўны збор твораў: у 9 т. — Т. 8. — С. 76—78.</ref>. Беларускі гісторык [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алег Дзярновіч]] лічыць, што звязванне гісторыі і пераемнасці традыцый сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] і [[беларусы|беларусаў]] толькі з тэрмінам [[Русь, зямля|«Русь»]] у гісторыі і складзе назвы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]] з'яўляецца непаўнавартасным і памылковым<ref>''Дзярновіч, А.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/Пошукі_Айчыны:_'Літва'_і_'Русь'_у_сучаснай_беларускай_гістарыяграфіі.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html |date=21 верасня 2022 }}.</ref>. == Гл. таксама == * [[Каралеўства Польскае (1916—1918)]] * [[Каралеўства Літва (1918)]] * [[Аб’яднанае Балтыйскае герцагства]] (1918) * [[Каралеўства Фінляндыя]] (1918—1919) * [[Вільгельм Франц Габсбург-Латарынгскі]] (1895—1948) * [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)]] * [[Вялікае Княства Літоўскае (1811)]] * [[Шляхецкі рух]] {{зноскі}} == Літаратура == * [[Крысціна Гамулка|''Гамулка, К.'']] Паміж Польшчай і Расіяй. Беларусь у канцэпцыях польскіх палітычных фарміраванняў (1918—1922) / К. Гамулка ; пераклад з польскай мовы. — Вільня, 2008. — 256 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / А. Вабішчэвіч [і інш.]; рэдкал. М. Касцюк (гал. рэд.) і інш. - Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — 613 с. * [[Алег Іванавіч Дзярновіч|''Дзярновіч, А.'']] [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/Пошукі_Айчыны:_'Літва'_і_'Русь'_у_сучаснай_беларускай_гістарыяграфіі.html Пошукі Айчыны: «Літва» і «Русь» у сучаснай беларускай гістарыяграфіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220921214302/http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52c/%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%90%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B%3A_%27%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B0%27_%D1%96_%27%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%27_%D1%83_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96.html |date=21 верасня 2022 }} / А. Дзярновіч // Палітычная сфера. — 2012. — №18—19 (1—2). — С. 30—53. [http://pawet.net/files/dz_litva_i_rus.pdf] * ''Казакевіч, А.'' [http://arche.bymedia.net/2003-5/kaza503.html Вялікае Княства Літоўскае як ідэалагічная рэальнасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120416070401/http://arche.bymedia.net/2003-5/kaza503.html |date=16 красавіка 2012 }} / А. Казакевіч // Arche. — 2003. — № 5. — C. 43—60. * [[Янка Купала|''Купала, Янка'']]. Поўны збор твораў: у 9 т. / Янка Купала. — Т. 8. Артыкулы, нататкі, выступленні. Калектыўныя творы. — Мінск : Мастацкая літаратура, 2002. — 462 с. * ''Ладысеў, У.Ф.'' На пераломе эпох: станаўленне беларускай дзяржаўнасці (1917—1920 гг.) / У.Ф. Ладысеў, [[Пётр Іванавіч Брыгадзін|П.І. Брыгадзін]]. — Мінск : БДУ, 1999. — 128 с. * ''Раюк, А.Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/251512/1/Раюк_НТ_%202020_%20Истор_Ч.2-178-184.pdf Беларускі палітычны кансерватызм канца XIX – пачатку XX ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220303072216/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/251512/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_%202020_%20%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A7.2-178-184.pdf |date=3 сакавіка 2022 }} / А.Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В.А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2020. — Вып. 20. — Ч. 2. — С. 178—184. * ''Раюк, А.Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_27.pdf Статус Беларусі ў свядомасці мясцовых каталіцкіх дваран-кансерватараў канца XIX — пачатку XX ст.] / А.Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 27. — С. 337—342. * [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|''Цвикевич, А.'']] Беларусь: политический очерк (перевод с белорусского) / А. Цвикевич. — Берлин : Издание Чрезвычайной дипломатической миссии БНР, 1919. — 33 с. * [[Захар Васільевіч Шыбека|''Шыбека, З.'']] Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. * ''Brzoza, Cz.'' Skirmunt Roman / Cz. Brzoza, K. Stepan // Polski Słownik Biograficzny. — Warszawa etc.: Ossolineum, 1998. — T. XXXVIII/2. — Zesz. 157: Skimbrowicz Hipolit — Skowroński Ignacy. — S. 184—187. * ''Gierowska-Kałłaur, J.'' Zarząd cywilny Ziem Wschodnich (19 lutego 1919 — 9 września 1920) / J. Gierowska-Kałłaur. — Warszawa : Neriton, 2003. — 455 s. * [[Раман Юркоўскі|''Jurkowski, R.'']] Rada Polska Ziemi Mińskiej wobec I Korpusu polskiego gen. J. Dowbór-Muśnickiego / R. Jurkowski // Знакамітыя мінчане: Матэрыялы Беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 9 ліст. 2006 г. / Польскі Ін-т у Мінску; рэдкал. А. Вялікі [і інш.]; навук. рэд. А. Вялікі і З. Вінніцкі. — Мінск: Польскі Ін-т у Мінску, 2007. — С. 65—81. * [[Алег Юр’евіч Латышонак|''Łatyszonek, O.'']] [http://pdf.kamunikat.org/170-1.pdf Białoruskie formacje wojskowe 1917—1923] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927071854/http://pdf.kamunikat.org/170-1.pdf |date=27 верасня 2020 }} / O. Łatyszonek. — Białystok : Białoruskie Towarzystwo Historyczne, 1995. — 273 s. * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Smaliańczuk, A.'']] [https://www.pogon.lt/bialorus/266-aleksander-smalianczuk-bialorusini-w-gronie-krajowcow.html Białorusini w gronie krajowców] — інтэрнэт-версія артыкула Аляксандра Смаленчука са сборніка «Ostatni obywatele Wielkiego Księstwa Litewskiego» (red. Tadeusz Bujnicki i Krzysztof Stępnik. Wyd. Uniwersytetu Marii Curie-Składowskiej, Lublin, 2005) * [[Дарыуш Шпопер|''Szpoper, D.'']] Gente Lithuana, Natione Lithuana. Myśl polityczna i działalność Konstancji Skirmuntt (1851—1934) / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 2009. — 487 s. * [[Дарыуш Шпопер|''Szpoper, D.'']] Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904—1939 / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 1999. — 357 s. * [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|''Woyniłłowicz, E.'']] Wspomnienia. 1847—1928 / E. Woyniłłowicz. — Wilno : Józef Zawadzki, 1931. — cz. 1. — 368 s. == Спасылкі == * [https://belcollegium.com/zaxar-shybeka-chamu-vilnya-ne-stala-stalicaj-bnr/ ''Захар Шыбека''. Чаму Вільня не стала сталіцай БНР?]{{Недаступная спасылка}} // belcollegium.com * [http://novychas.info/poviaz_casou/janush_radz_v_l_tragedija_kans/ Януш Радзівіл: Трагедыя кансерватара] // novychas.info {{Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР, 1917—1924}} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Княствы ў беларускай гісторыі]] [[Катэгорыя:Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:Краёўцы]] [[Катэгорыя:Беларусь у Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Брэсцкі мір]] ooge03b4t8hodr0lk0mn010ghx08lho 0 209678 5148815 4417373 2026-05-30T16:23:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148815 wikitext text/x-wiki [[Выява:WalesNumbered.png|thumb|right|280px|Адміністрацыйная карта Уэльса]] Актам аб мясцовым кіраванні 1994 года, зацверджаным [[Парламент Вялікабрытаніі|Парламентам Вялікабрытаніі]], [[Уэльс]] падзелены на 22 унітарныя адміністрацыйныя адзінкі. У іх лік уваходзяць: 9 графстваў, 3 гарады<ref>Усяго ва Уэльсе пяць населеных пунктаў маюць статус горада ({{lang-en|city}}) — акрамя ўнітарных аўтаномій [[Кардыф]]а, [[Ньюпарт]]а і [[Суонсі]], такі статус атрымалі камуны [[Бангар (Уэльс)|Бангар]] і [[Сент-Дэйвідс]].</ref> і 10 гарадоў-графстваў. Унітарныя адзінкі, нягледзячы на розніцу ў назве статусу, маюць роўныя правы. Некаторыя назвы абласцей Уэльса адрозніваюцца ад тых, якія былі вызначаны Актам 1994 года. Наступныя змены былі ўнесены Актам 1996 года і дзейнічаюць з 2 красавіка 1996 года: * Вобласць «Аберкануі і Колуін» пераназвана ў [[Конуі]]; * Вобласць «Англсі» — у [[Англсі|Востраў Англсі]]; * Вобласць «Карнарваншыр і Мерыянетшыр» — у [[Гвінед]]; * Вобласць «Кардыганшыр» — у [[Керэдыгіян]]; * Вобласць «Ніт і Порт Толбат» — у [[Ніт — Порт-Толбат]]. == Вобласці Уэльса == ''Вобласці з'яўляюцца графствамі, калі не пазначаны * (для гарадоў) ці † (для гарадоў-графстваў)'' {|class="standard sortable" width="100%" style="text-align: center;" |- style="background:#ddd;" !rowspan="2"| № !colspan="3"| Назва вобласці !rowspan="2"| Адміністрацыйны цэнтр !rowspan="2"| Плошча,<br />км² !rowspan="2"| Насельніцтва,<br />чал. (2011)<ref name="Census2011">[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html 2011 Census, Population and Household Estimates for the United Kingdom] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |date=31 студзеня 2016 }}: ([http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip 2011 Census: QS211EW Ethnic group (detailed), wards in England and Wales (ZIP 7239Kb)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131102072318/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip |date=2 лістапада 2013 }})</ref> !rowspan="2"| Шчыльнасць,<br />чал./км² !rowspan="2" class=unsortable width=120|Карта |- ! на беларускай мове ! на англійскай мове ! на [[валійская мова|валійскай мове]] |- | 1 | [[графства Мертыр-Тыдвіл|Мертыр-Тыдвіл]]† | Merthyr Tydfil | Merthyr Tudful | [[горад Мертыр-Тыдвіл|Мертыр-Тыдвіл]] | 111 | 58 800 | 529,73 | [[Выява:WalesMerthyrTydfil.png|100px]] |- | 2 | [[Кайрфілі]]† | Caerphilly | Caerffili | [[Хенгайд]] | 278 | 178 800 | 643,17 | [[Выява:WalesCaerphilly.png|100px]] |- | 3 | [[Блайнай-Гвент]]† | Blaenau Gwent | Blaenau Gwent | [[Эбу-Вейл]] | 109 | 69 800 | 640,37 | [[Выява:WalesBlaenauGwent.png|100px]] |- | 4 | [[Торвайн]]† | Torfaen | Torfaen | [[Понтыпул]] | 126 | 91 100 | 723,02 | [[Выява:WalesTorfaen.png|100px]] |- | 5 | [[Монмутшыр]] | Monmouthshire | Sir Fynwy | [[Кумбран]] | 860 | 91 300 | 106,16 | [[Выява:WalesMonmouthshire.png|100px]] |- | 6 | [[Ньюпарт]]* | Newport | Casnewydd | [[Ньюпарт]] | 190 | 145 700 | 766,84 | [[Выява:WalesNewport.png|100px]] |- | 7 | [[Кардыф]]* | Cardiff | Caerdydd | [[Кардыф]] | 140 | 346 100 | 2472,14 | [[Выява:WalesCardiff.png|100px]] |- | 8 | [[Даліна Гламарган]]† | Vale of Glamorgan | Bro Morgannwg | [[Бары, Уэльс|Бары]] | 335 | 126 300 | 377,01 | [[Выява:WalesValeOfGlamorgan.png|100px]] |- | 9 | [[Брыджэнд, Уэльс|Брыджэнд]]† | Bridgend | Pen-y-bont ar Ogwr | [[горад Брыджэнд|Брыджэнд]] | 246 | 139 200 | 565,85 | [[Выява:WalesBridgend.png|100px]] |- | 10 | [[Ронта-Кінан-Таў]]† | Rhondda Cynon Taf | Rhondda Cynon Taf | [[Тоніпандзі]] | 424 | 234 400 | 552,83 | [[Выява:WalesRhonddaCynonTaff.png|100px]] |- | 11 | [[Ніт — Порт-Толбат]]† | Neath Port Talbot | Castell-nedd Port Talbot | [[Порт-Толбат]] | 442 | 139 800 | 316,29 | [[Выява:WalesNeathPortTalbot.png|100px]] |- | 12 | [[Суонсі]]* | Swansea | Abertawe | [[Суонсі]] | 378 | 239 000 | 632,28 | [[Выява:WalesSwansea.png|100px]] |- | 13 | [[Кармартэншыр]] | Carmarthenshire | Sir Gaerfyrddin | [[Кармартэн]] | 2395 | 183 800 | 76,74 | [[Выява:WalesCarmarthenshire.png|100px]] |- | 14 | [[Керэдыгіян]] | Ceredigion | Ceredigion | [[Аберайран]] | 1795 | 75 900 | 42,28 | [[Выява:WalesCeredigion.png|100px]] |- | 15 | [[Повіс]] | Powys | Powys | [[Ландрындад-Уэлс]] | 5196 | 133 000 | 25,60 | [[Выява:WalesPowys.png|100px]] |- | 16 | [[Рэксем|Графства Рэксем]] | Wrexham | Wrecsam | [[Рэксем]] | 498 | 134 800 | 270,68 | [[Выява:WalesWrexham.png|100px]] |- | 17 | [[Флінтшыр]] | Flintshire | Sir y Fflint | [[Молд]] | 438 | 152 500 | 348,17 | [[Выява:WalesFlintshire.png|100px]] |- | 18 | [[Дэнбішыр]] | Denbighshire | Sir Ddinbych | [[Рацін, Уэльс|Рацін]] | 844 | 93 700 | 111,02 | [[Выява:WalesDenbighshire.png|100px]] |- | 19 | [[Конуі]]† | Conwy | Conwy | [[горад Конуі|Конуі]] | 1130 | 115 200 | 101,95 | [[Выява:WalesConwy.png|100px]] |- | 20 | [[Гвінед]] | Gwynedd | Gwynedd | [[Карнарван]] | 2548 | 121 900 | 47,84 | [[Выява:WalesGwynedd.png|100px]] |- | 21 | [[Англсі|Востраў Англсі]] | Isle of Anglesey | Ynys Môn | [[Лангеўні]] | 714 | 69 700 | 97,62 | [[Выява:WalesAnglesey.png|100px]] |- | 22 | [[Пембрукшыр]] | Pembrokeshire | Sir Benfro | [[Хаверфардвест]] | 1590 | 122 400 | 76,98 | [[Выява:WalesPembrokeshire.png|100px]] |- !colspan="5"| Усяго ! 20 777 ! 3 063 500 ! 147,45 ! |} == Гл. таксама == * [[Адміністрацыйны падзел Вялікабрытаніі]] * [[Традыцыйныя графствы Уэльса]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1994/Ukpga_19940019_en_1.htm Тэкст Акта аб мясцовым кіраванні 1994 г. на сайце OPSI] {{ref-en}} {{Вобласці Уэльса}} {{Уэльс у тэмах}} [[Катэгорыя:Вобласці Уэльса| ]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Уэльса| ]] 3oup3ie399p74r9l5jiv2duosrq1qip 0 217861 5149071 5051677 2026-05-31T04:43:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149071 wikitext text/x-wiki {{Край Латвіі | назва = Вэнтспілскі край | арыгінал_назвы = Ventspils novads | карта = Ventspils novada karte.png | выява_герба = Ventspils novads COA.svg | назва_герба = Герб Вэнтспілскага края | шырыня_герба = 80px | выява_сцяга = | назва_сцяга = | цэнтр = Вэнтспілс | плошча = 2472 | насельніцтва = 12 139 | год_перапісу = 2011 | шчыльнасць = 4,91 | створаны = [[2009]] | скасаваны = | мэр = Айварс Муцэніэкс | мэр_год = | тэрыторыі = {{collapsible list|title=1 горад і<br />12 воласцяў|<br />горад [[Пілтэнэ]]<br />[[Анцская воласць]]<br />[[Варвская воласць]]<br />[[Зіраская воласць]]<br />[[Злэкаская воласць]]<br />[[Пілтэнская воласць]]<br />[[Попская воласць]] <br />[[Пузская воласць]]<br />[[Таргальская воласць]]<br />[[Угальская воласць]]<br />[[Усмская воласць]]<br />[[Ужаваская воласць]]<br />[[Юркалнская воласць]]}} | цэнтры_паслуг = | карта2 = | карта2_апісанне = | сайт = www.ventspilsnovads.lv }} '''Вэнтспілскі край''' ({{lang-lv|Ventspils novads}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным захадзе [[Латвія|Латвіі]] ў вобласці [[Курзэмэ]]. [[Край, Латвія|Край]] складаецца з дванаццаці [[Воласці Латвіі|воласцяў]] і горада [[Пілтэнэ]]. Адміністрацыя самакіравання знаходзіцца ў горадзе рэспубліканскага падпарадкавання — [[Вэнтспілс]], якія не ўваходзяць у склад края. Мяжуе з [[Дундажскі край|Дундажскім]], [[Талсінскі край|Талсінскім]], [[Кулдыжскі край|Кулдыжскім]], [[Алсунгскі край|Алсунгскім]], [[Павіласцкі край|Павіласцкім]] краямі і горадам Вэнтспілс. Насельніцтва на 1 студзеня [[2010]] года склала 13 510 чалавек<ref name="pmlp">{{cite web|url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2009/3ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits.pdf|title=Колькасць насельніцтва ў самакіраваннях на 01.01.2010|date=2010-01-23|publisher=Упраўленне па справах грамадзянства і міграцыі|lang=lv|archiveurl=https://www.webcitation.org/67CSn0cjI?url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2009/3ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits.pdf|archivedate=26 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Плошча края складае 2472 км²<ref>{{cite web|url=http://www.raplm.gov.lv/uploads/filedir/Nozares/Pasvaldibas/Administratīvi%20teritoriālais%20iedalījum%20ar%20platibu.doc|title=Адміністрацыйны падзел Латвіі|publisher=Міністэрства па справах рэгіянальнага развіцця і самакіраванняў|lang=lv|archiveurl=https://www.webcitation.org/67CSnViHZ?url=http://www.raplm.gov.lv/uploads/filedir/Nozares/Pasvaldibas/Administrat%C4%ABvi%20teritori%C4%81lais%20iedal%C4%ABjum%20ar%20platibu.doc|archivedate=26 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Край быў утвораны [[1 ліпеня]] [[2009]] года па заканчэнні латвійскай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы з часткі [[Вэнтспілскі раён|Вэнтспілскага раёна]]. == Нацыянальны склад == Нацыянальны склад насельніцтва края паводле вынікаў перапісу насельніцтва Латвіі 2011 года размеркаваны такім чынам<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic-comm2011.htm |title=Насельніцтва Латвіі паводле перапісу насельніцтвы 2011 |access-date=28 снежня 2014 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012011/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic-comm2011.htm |url-status=dead }}</ref>: {|class="wikitable" |- !Нацыянальнасць !Колькасць,<br />чал. (2011) !% |- ![[Латышы]] |11 138 |91,75 % |- ![[Рускія]] |483 |3,98 % |- ![[Беларусы]] |90 |0,74 % |- ![[Украінцы]] |162 |1,33 % |- ![[Палякі]] |49 |0,40 % |- ![[Літоўцы]] |96 |0,79 % |- !Іншыя |121 |1,00 % |- !усяго |12 139 |100,00 % |} == Тэрытарыяльны падзел == * горад [[Пілтэнэ]] ({{lang-lv|Piltene}}) * [[Анцская воласць]] ({{lang-lv|Ances pagasts}}) * [[Варвская воласць]] ({{lang-lv|Vārves pagasts}}) * [[Зіраская воласць]] ({{lang-lv|Ziru pagasts}}) * [[Злэкаская воласць]] ({{lang-lv|Zlēku pagasts}}) * [[Пілтэнская воласць]] ({{lang-lv|Piltenes pagasts}}) * [[Попская воласць]] ({{lang-lv|Popes pagasts}}) * [[Пузская воласць]] ({{lang-lv|Puzes pagasts}}) * [[Таргальская воласць]] ({{lang-lv|Tārgales pagasts}}) * [[Угальская воласць]] ({{lang-lv|Ugāles pagasts}}) * [[Усмская воласць]] ({{lang-lv|Usmas pagasts}}) * [[Ужаваская воласць]] ({{lang-lv|Užavas pagasts}}) * [[Юркалнская воласць]] ({{lang-lv|Jūrkalnes pagasts}}) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.ventspilsnd.lv Афіцыйны сайт Вэнтспілскага края] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130721213816/http://ventspilsnd.lv/ |date=21 ліпеня 2013 }} {{ref-lv}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйны падзел Латвіі}} [[Катэгорыя:Вэнтспілскі край| ]] j0lar64244mu1pjamem7zfparddt6ix 0 224742 5148814 5105082 2026-05-30T16:17:12Z Için warum 153459 /* Назва */ 5148814 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Важгінты |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir =N|lat_deg = 53|lat_min = 09|lat_sec = 12 |lon_dir =E|lon_deg = 25|lon_min = 45|lon_sec = 27 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Баранавіцкі |сельсавет = Жамчужненскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Важгі́нты'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Važhinty}}, {{lang-ru|Важгинты}}) — [[вёска]] ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Жамчужненскі сельсавет|Жамчужненскага сельсавета]]. Размешчаны за 18 км на захад ад [[Баранавічы|Баранавічаў]]. Да 22 сакавіка 1962 года вёска ўваходзіла ў склад [[Палонкаўскі сельсавет|Палонкаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнні выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 студзеня і 22 сакавіка 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>, да 18 сакавіка 1985 года — у склад [[Перхавіцкі сельсавет|Перхавіцкага сельсавета]]<ref>[http://www.kaznachey.com/doc/eU25WQ66SDV Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета народных депутатов от 18 марта 1985 г. № 177 Об изменении в административно-территориальном делении Барановичского района]</ref>. == Назва == Назва мяркуецца (кім?) ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені тыпу ''Važ-gintas'', тут жа фіксавалася старое прозвішча Важгінт<ref>{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=Масква|старонкі=136}}</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS97-T97H-S?i=485&cat=1426354</ref>. == Насельніцтва == * 10 двароў, 18 жыхароў (1998) * 5 гаспадарак, 9 жыхароў (2005) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1|Выжгінты}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Жамчужненскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Жамчужненскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна]] ds5vbdmriniu9sl7oui76f7k56hjozs 0 229750 5149074 5084836 2026-05-31T05:00:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149074 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | загаловак = Вядзьмар 2: Забойцы каралёў | стыль загалоўка = | выява = [[Выява:The Witcher 2.jpg|300px]] | подпіс = Вокладка англамоўнага выдання гульні | распрацоўшчык = {{Сцяг|Польшча}} [[CD Projekt RED]] | выдаўцы = {{Сцяг|ЗША}} [[Atari]]<br /> {{Сцяг|Польшча}} [[CD Projekt]]<br />{{Сцяг|Расія}} [[1С]]-[[Soft Club]]<ref name="igromir_2009_news">{{Cite web | url = http://www.witcher.net.ru/modules.php?name=News&file=view&sid=930 | title = «Вядзьмар 2» на «ИгроМир»! | author = Ksandr Warfire | publisher = [http://www.witcher.net.ru/ «Хронікі Каэр Морхена»] | date = 5 лістапада 2009 года | accessdate = 28 студзеня 2017 | url-status = dead }}</ref><ref name="present">{{Cite web| url = http://www.gamer.ru/vedmak-2/otchet-s-prezentatsii-vedmaka-2-v-moskve | title = Отчет с презентации Ведьмара 2 в Москве| publisher = [[Gamer.ru]] | date = 11 лютага 2011| accessdate = 28 студзеня 2017}}</ref><br /> {{Сцяг|ЗША}} {{Сцяг|Аўстралія}} [[Warner Bros. Interactive Entertainment]] (Xbox 360-версія) | лакалізатар = {{Сцяг|Расія}} [[Snowball Studios]]<ref name="igromir_2009_news"/><ref name="present"/> | дызайнеры = | сцэнарысты = | мастакі = | кампазітары = [[Адам Скарупа]], <br /> [[Кшыштаф Вежынкевіч]] | разгарнуць стваральнікаў = 1 | серыя = | дата анонсу = [[24 сакавіка]] [[2010]]<ref name="announce_rus">{{cite web |url= http://www.witcher.net.ru/modules.php?name=News&file=view&sid=970 |title= "Вядзьмар 2: Забойцы каралёў" - афіцыйны анонс! |author= Ksandr Warfire |publisher= [http://www.witcher.net.ru «Хронікі Каэр Морхена»] |date= 24 сакавіка 2010 года |accessdate= 28 студзеня 2017 |url-status= dead }}</ref> | даты выпуску = '''Microsoft Windows'''<br />{{vgrelease|RU=16 мая 2011 <ref name="rus_release">{{cite web | url = http://www.softclub.ru/news/2010/03/24/13744-vedmak-2-ubijtsy-korolej-geralt-edet-v-rossiyu | title = «Вядзьмар 2. Забойцы каралёў» — Геральт едзе ў Расію | date = 24 сакавіка 2010 года | publisher = [[Soft Club]] | accessdate = 28 студзеня 2017 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>}} {{сцяг|Зямля|}}17 мая 2011<br /> '''Xbox 360'''<br /> {{сцяг|Зямля|}} 17 красавіка 2012 | платформа = [[Персанальны камп’ютар|ПК]] ([[Microsoft Windows]], [[Linux]]<ref>{{cite web|url=http://steamdb.info/app/20920/|title=The Witcher® 2: Assassins of Kings Enhanced Edition|accessdate=2013-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160129075335/https://steamdb.info/app/20920/|archivedate=29 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref>, [[Mac OS X]]<ref>{{cite web|url=http://www.thewitcher.com/the-witcher/2/mac/|title=The Witcher® 3: Wild Hunt|accessdate=2013-02-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EMpCZ71n?url=http://www.thewitcher.com/the-witcher/2/mac/|archivedate=12 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>). <br />[[Xbox 360]]<ref>[http://news.playground.ru/33647/ Навіны / The Witcher 2: Assassins of Kings афіцыйна перабіраецца на Xbox 360 — гульнявыя навіны, сайт гульнявых навін, самыя свежыя і апошнія гульнявыя навіны<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> | рухавічок = [[RED Engine]]<ref name="igromir_2009_gameland">{{cite web|url=http://www.gameland.ru/news/46645/|title=ИгроМир’09: Пацверджана распрацоўка «Ведзьмара 2»|author=Андрэй Акушка|publisher=[[Страна Игр]]|datepublished=6 лістапада 2009 года|accessdate=2009-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110830105050/http://www.gameland.ru/news/46645|archivedate=30 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, <br /> [[Havok]] ([[фізічны рухавік]]) | ліцэнзія = | бюджэт = | версія = | апошняя версія = 3.4.4.1. | дата апошняй версіі = [[17 мая]] [[2013]]<ref name="latest_patch">{{Cite web|url =http://www.playground.ru/files/patch_the_witcher_2_assassins_of_kings_v3_3_3_4-66937/| title = The Witcher 2: Assassins of Kings | author = | date = 05 мая 2013 года | publisher = Playground.ru| accessdate = 28 студзеня 2017}}</ref> | жанры = [[Hack and slash]], [[CRPG]] | рэжым = [[Аднакарыстальніцкая гульня|Аднакарыстальніцкі]] | рэйтынгі = {{Рэйтынгі гульняў|BBFC=18|PEGI=18|USK=16|ESRB=M}} | носьбіт = [[DVD]], [[Лічбавая дыстрыбуцыя]] | сістэмныя патрабаванні = {{Collapsible list |title=[[Microsoft Windows]]<ref>{{cite web|url=http://games.1c.ru/witcher2/?type=syst|title=Вядзьмар 2. Забойцы каралёў сістэмныя патрабаванні|publisher=[[1с]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022072055/http://games.1c.ru/witcher2/?type=syst|archivedate=22 кастрычніка 2011|accessdate=2 мая 2015|url-status=dead}}</ref> | '''Мінімальныя''' * Аперацыйная сістэма Windows XP/Vista/7; * Працэсар Intel Core 2 Duo c тактавай частатой 2,2 Ггц ці AMD Athlon 64 X2 5000+; * 1 Гб (для XP)/2 Гб (для Vista/7) аператыўнай памяці; * Відэакарта з 512 Мб відэапамяці і падтрымкай Pixel Shader 3.0 GeForce 8800 ці ATI Radeon HD 3850; * 16 Гб свабоднага месца на цвёрдым дыску; * Гукавая карта, сумяшчальная з DirectX; '''Рэкамендуемыя''' * Аперацыйная сістэма Microsoft Windows XP/Vista/7; * Працэсар Intel Core 2 Quad ці AMD Phenom X4; * 3 Гб (для XP)/4 Гб (для Vista/7) аператыўнай памяці; * Відэакарта з 1 Гб відэапамяці і падтрымкай Pixel Shader 3.0 GeForce 260 ці ATI Radeon HD 4850; * 16 Гб свабоднага месца на цвёрдым дыску; * Гукавая карта, сумяшчальная з DirectX; }} | кіраванне = '''[[Персанальны камп’ютар|ПК]]:''' [[Камп’ютарная клавіятура|клавіятура]] і [[Камп’ютарная мыш|мыш]]<br />'''[[Xbox 360]]:''' [[геймпад]] | сайт = '''{{URL|TheWitcher.com/witcher2}}''' }} «'''Вядзьмар 2: Забойцы каралёў'''» ({{lang-pl|Wiedźmin 2: Zabójcy królów}}, {{lang-en|The Witcher 2: Assassins of Kings}}) — [[камп’ютарная ролевая гульня]], распрацаваная [[Польшча|польскай]] кампаніяй «[[CD Projekt RED]]» па матывах [[Вядзьмар (серыя раманаў)|серыі раманаў «Вядзьмар»]] вядомага польскага пісьменніка [[Анджэй Сапкоўскі|Анджэя Сапкоўскага]], працяг ([[сіквел]]) камп’ютарнай гульні «[[Вядзьмар (гульня)|Вядзьмар]]» [[2007 год у камп’ютарных гульнях|2007 года]] выпуску. [[Рэліз, праграмнае забеспячэнне|Рэліз]] гульні адбыўся [[16 мая]] [[2011]] года — у Расіі<ref name="rus_release"/>, 17 мая — у Еўропе і ЗША і [[17 красавіка]] [[2012]] года на [[Xbox 360]]<ref>{{cite web|url=http://news.playground.ru/34050/|title=Запуск The Witcher 2 на Xbox 360 пераносіцца на пачатак наступнага года|author=Pavel Zharnikov|publisher=[[PlayGround.ru]]|datepublished=2 жніўня 2011 года|accessdate=2 чэрвеня 2012|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120106001813/http://news.playground.ru/34050/|archivedate=6 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. == Гульнявы свет == {{Асноўны|Свет «Ведзьмара»}} === Сюжэт === Дзеянні гульні «Вядзьмар 2: Забойцы каралёў» пачынаюцца неўзабаве пасля падзей гульні «[[Вядзьмар (гульня)|Вядзьмар]]» і таксама праходзяць у [[Свет «Ведзьмара»|свеце кніг]] [[Анджэй Сапкоўскі|Анджэя Сапкоўскага]]. Галоўны герой па-ранейшаму [[вядзьмар]] [[Геральт з Рывіі]]<ref name="igromir_polygamia">{{Cite web | url = http://polygamia.pl/Polygamia/1,95338,7243548,Rosjanie_juz_widzieli_Wiedzmina_2_w_akcji.html | title = Rosjanie już widzieli Wiedźmina 2 w akcji | author = Piotr Gnyp | publisher = [[Polygamia.pl]] | date = 11 ноября 2009 года | accessdate = 28 студзеня 2017 | lang = pl | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150926130820/http://polygamia.pl/Polygamia/1,95338,7243548,Rosjanie_juz_widzieli_Wiedzmina_2_w_akcji.html | archivedate = 26 верасня 2015 | url-status = dead }}</ref>. Паводле слоў Анджэя Сапкоўскага ён не прымаў удзелу ў распрацоўцы сюжэту гульні і нават не ведаў пра яе стварэнне<ref>{{Cite web | url = http://www.gamezilla.pl/content/andrzej-sapkowski-nie-jest-zaangazowany-w-produkcje-wiedzmina-2 | title = Andrzej Sapkowski nie jest zaangażowany w produkcję Wiedźmina 2 | author = Wiktor Cegła | date = 8 октября 2009 года | publisher = [http://www.gamezilla.pl/ Gamezilla.pl] | accessdate = 28 студзеня 2017 | lang = pl | archivedate = 31 ліпеня 2012 | archiveurl = https://archive.today/20120731185506/http://gamezilla.komputerswiat.pl/newsy/2009/41/andrzej-sapkowski-nie-jest-zaangazowany-w-produkcje-wiedzmina-2 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.sapkowski.su/modules.php?name=News&file=view&sid=70 | title = Сапкоўскі і «Вядзьмар 2» | date = 3 снежня 2009 года | publisher = [http://www.sapkowski.su/ Светы Анджэя Сапкоўскага] | accessdate = 28 студзеня 2017}}</ref>. Сюжэт, у параўнанні з першай часткай гульні, стаў больш развітым. Галоўны герой шмат падарожнічае, а ў гульнявым сюжэце замяшана магутная магія<ref name="igromir_polygamia" />. Распрацоўшчыкі забяспечылі высокі ўзровень рэгуляльнасці, і да сярэдзіны гульні магчымыя варыянты развіцця сюжэту могуць вельмі адрознівацца адзін ад іншага<ref name="igromir_2009_gameland"/>. Канец сюжэту пралогу заканчваецца замахам на караля Фольтэста. Геральт не змог прадухіліць замах і таямнічы забойца, які меў «вядзьмачыя» вочы, збег. У «The Witcher 2: Assassins of Kings» Геральта абвінавацілі ў забойстве Фольтэста і яму трэба адправіцца расследаваць гэта злачынства і аднавіць сваю рэпутацыю<ref name="igromir_2009_gameland"/>. === Персанажы === ==== Асноўныя персанажы ==== * '''[[Геральт з Рывіі]]''' — вядзьмар, галоўны герой гульні. * '''[[Трыс Мерыгальд]]''' — чарадзейка, палюбоўніца Геральта. Складаецца ў ложа чарадзеек. * '''[[Казялец (персанаж)|Казялец]]''' — бард, паэт, бабнік, лепшы сябар Геральта, прынамсі, лічыць сябе такім. Агент Рашэ ў Флотзаме. Таксама ўсё апавяданне ў дзённіку і журнале заданняў вядзецца ад яго асобы. * '''[[Золтан Хівай]]''' — красналюд, сябар Геральта. У другой главе ў любым выпадку дапамагае Аэдзірну. * '''[[Вернан Рашэ]]''' — глава спецыяльнага атрада. Дапамагае Геральту збегчы з турмы. Геральт можа выбраць яго ў якасці саюзніка. У такім разе другая глава праходзіцца за Каэдвен. * '''Ёрвет''' — эльф, лідар ская’таэляў у лясах Флотзама. Геральт можа выбраць яго ў якасці саюзніка. У такім разе другая глава праходзіцца за Аэдзірн. * '''Лета з Гулеты'''— вядзьмар. Забойца каралёў. Носіць амулет вядзьмачай школы Змяі. * '''Саскія''' — правадыр паўстанцаў, апантаная ідэяй стварыць незалежную дзяржаву ў даліне Понтара, дзе будуць мірна жыць эльфы, красналюды і людзі, з гэтай мэтай выступае супраць Хенсельта і падтрымлівае прынца Стэніса. * '''Філіпа Эйльхарт''' — чарадзейка, экс-дарадчыца караля Радавіда Рэданскага. З’яўляецца самай магутнай чарадзейкай Поўначы. * '''Шэала дэ Тансервіль''' — чарадзейка, дарадчыца каралевы Зулейкі з Кавіра. ==== Другарадныя персанажы ==== * '''[[Дэмавенд]]''' — кароль Аэдзірна. Першая ахвяра Лета. Быў забіты (абезгалоўлены) па замове Шэалы дэ Тансервіль. * '''[[Фольтэст]]'''  — кароль Тэмерыі. Узначальваў аблогу замка Ла Валетаў у пралогу і быў забіты ўвечар таго ж дня, прама на вачах у сваіх дзяцей. * '''Шылярд фіц Эстэрлен'''  — пасол Нільфгаарда. Калі забіць у пралогу Арыяна Ла Валета, то ён дапаможа збегчы з турмы. Калі Геральт ратуе Трыс у 3 главе, то ён бярэ Шылярда ў закладнікі, аднак нільфгаардскі камандзір уласнаручна застрэліць яго. * '''Арыян Ла Валет'''  — сын Луізы Ла Валет і старога барона, Геральт можа забіць яго ў пралогу. Але калі пераканаць яго здацца, то збягаючы з вязніцы вы можаце дапамагчы яму знішчыць замак. * '''Анаіс Ла Валет''' — пазашлюбная дачка караля Фольтэста. * '''Бусі Ла Валет''' — пазашлюбны сын караля Фольтэста. * '''Бернард Ларэда'''  — кашталян Флотзама. У выпадку выбару шляху Ёрвета, можна яго забіць, а можна выратаваць эльфскіх жанчын, у такім разе кашталян уцякае. Пры выбары Рашэ, вядзьмар забівае Ларэда. * '''Седрык'''  — эльф з Флотзама, былы ская’таэль, які валодае яснабачаннем, мае сур’ёзныя праблемы з алкаголем. Дапамагае Геральту атрымаць інфармацыю пра Кейрана. У канцы першай главы гіне, спрабуючы абараніць Трыс ад Лета, які ўварваўся ў пакой Шэалы дэ Тансервіль. Перад смерцю прадказвае Геральту вяртанне памяці, калі ён адпусціць душы загінулых на вайне Аэдзірна з Каэдвенам тры гады назад. * '''[[Хенсельт]]''' — кароль Каэдвена. Марыць атрымаць Тэмерыю і Верхні Аэдзірн (Ніжнюю Мархію) у свае рукі. У 2 главе Вернан Рашэ намерваецца забіць караля, каб адпомсціць за смерць сваіх людзей, павешаных па загадзе Хенсельта. Геральт можа адгаварыць Рашэ ад помсты або даць яму самому вырашыць лёс караля, пры другім варыянце Хенсельт будзе забіты. (Праходжанне за Рашэ). * '''Сабрына Глевісіг''' — чарадзейка, дарадчыца караля Хенсельта. Была пакарана смерцю Хенсельтам за знішчэнне армій Аэдзірна і Каэдвена, ужыўшы неканвенцыйную зброю (Агонь Мелгара). Пракляла караля Хенсельта. Салдат Яган, які нанёс ёй удар міласэрнасці, стаў Натхнёным і заснаваў культ, які ўшаноўвае Сабрыну. * '''Дэтмальд''' — чарадзей, саветнік караля Хенсельта. Практыкуе некрамантыю і іншыя забароненыя вобласці магіі, падчас аднаго з квэстаў можна прадаць яму некраманцкія рукапісы. Гомасексуал. Калі праходзіць за Вернана Рашэ і выратаваць прынцэсу Анаіс, а не Трыс, то ў 3 главе ён заб’е Дэтмальда. Калі праходзіць за Ёрвета, то Дэтмальда пакараюць смерцю красналюды ў канцы 2 главы. Калі вы выбралі шлях Рашэ і выратавалі Трыс, Дэтмальд збяжыць. * '''[[Радавід]]'''  — кароль Рэданіі, муж прынцэсы Ады (пры ўмове што перанесены захаванні з першай часткі, дзе Ада вызвалена ад чар), дачкі Фольтэста. * '''Стэніс'''  — спадчыннік трона Аэдзірна. У другой главе, гуляючы за Ёрвета, ёсць выбар, або даць сялянам забіць яго, або выратаваць. Калі яго выратаваць, становіцца каралём Аэдзірна. Калі гуляць за Рашэ, то Стэніс загіне ў прывіднай імгле ад зданяў. * '''Зерыт і Эган''' — браты-ведзьмары са школы Змяі, падручныя Лета, павінны былі забіць караля Хенсельта. Аднак пры праходжанні за Рашэ Эгана забівае Геральт, а Зерыта — Шэала, а пры праходжанні за ская’таэляў Геральт толькі пачуе, што іх абодвух забіла Шэала. * '''Зігфрыд з Дэнесле'''  — вялікі магістр Ордэны Пылаючай Ружы, з’яўляецца ў гульні, калі захаванні з першай часткі перанесены ў другою (прычым толькі, калі праходзіць першую частку за Ордэн). Шчыра рады сустрэчы з Геральтам і не верыць у тое, што ён забіў Фольтэста. * '''Цынтыя'''  — адэптка магіі, вучаніца Філіпы Эйльхарт, яе палюбоўніца. Насамрэч з’яўляецца шпіёнкай Нільфгаарда. Ператварыла Трыс у нефрытавую статуэтку закляццем «Артэфактнай кампрэсіі». У «Пашыраным выданні» з ёй звязаны адзін з новых квэстаў у 3 главе. * '''Ян Наталіс'''  — канетабль тэмерскай арміі і часовы намеснік Тэмерыі. * '''Брыгіда Пепебрак''' — дама пры двары караля Фольтэста. Прыглядала за незаконнанароджанымі дзецьмі забітага караля. Прысутнічала пры гібелі Бусі. У «Пашыраным выданні» з ёй звязаны адзін з новых квэстаў у 3 главе. * '''Барон Кімбальт''' — тэмерскі арыстакрат. У «Пашыраным выданні» з ім звязаны адзін з новых квэстаў у 3 главе. * '''Граф Маравель'''  — тэмерскі арыстакрат. У «Пашыраным выданні» з ім звязаны адзін з новых квэстаў у 3 главе. * '''Рэнуальд аэп Матсен'''  — камандзір нільфгаардскіх рыцараў у Лок Муіне. * '''Асірэ вар Анагыд''' — моцная нільфгаардская чарадзейка. Як і 11 іншых чарадзеек уваходзіць у склад «Чарадзейскага Ложа». Пры праходжанні за Ёрвета, у 3 главе будзе паказана як Асірэ праводзіць дэкампрэсію, пасля чаго яе забівае Шылярд. == Геймплэй == У гульні дапрацаваны і істотна зменены [[геймплэй]] у параўнанні з папярэдняй часткай. Адным з новаўвядзенняў стала магчымасць пераадольваць невялікія перашкоды ў відзе платоў і некаторых пабудоў<ref name="wnr_post_im2009">{{cite web|url=http://www.witcher.net.ru/modules.php?name=Articles&pa=showarticle&artid=323|title=Са свету па нітцы - агляд Ведзьмара 2|author=Ksandr Warfire|publisher=[http://www.witcher.net.ru/ «Хронікі Каэр Морхена»]|datepublished=21 лістапада 2009 года|accessdate=2009-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120419064650/http://www.kaermorhen.ru/modules.php?name=Articles|archivedate=19 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Баявая сістэма гульні перапрацавана<ref name="igromir_polygamia" />. [[Комба (камп’ютарныя гульні)|Комба]] засталіся, аднак была ўкаранёная сістэма [[Quick Time Event]]s (QTE)<ref name="wnr_post_im2009"/>. Як і ў першай частцы, у гульні ёсць босы (велізарныя пачвары або моцныя людзі, часам ведзьмары). Сярэдняе праходжанне гульні займае больш за 40 гадзін<ref>{{cite web|url=http://kotaku.com/5801811/all-witcher-2-dlc-will-be-free-developer-assures|title=All Witcher 2 DLC will be Free, Developer Assures|author=Owen Good|quote=The rep estimated Witcher 2 clocks in with 40 hours of gameplay in the main quest, and double or triple that if you take your time with its non-linear components.|date=2011-05-13|publisher=Kotaku|lang=en|accessdate=2012-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120430083559/http://kotaku.com/5801811/all-witcher-2-dlc-will-be-free-developer-assures|archivedate=30 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. == Гульнявы рухавік == У гульні «The Witcher 2: Assassins of Kings» выкарыстоўваецца цалкам новы мультыплатформавы<ref name="wnr_press-conf">{{cite web|url=http://www.witcher.net.ru/modules.php?name=News&file=view&sid=938|title=Вядзьмар 2 - Яшчэ некалькі фактаў|author=Ksandr Warfire|publisher=[http://www.witcher.net.ru/ «Хронікі Каэр Морхена»]|datepublished=2 снежня 2009 года|accessdate=2009-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509074751/http://www.kaermorhen.ru/modules.php?name=News|archivedate=9 мая 2013|url-status=dead}}</ref> [[гульнявы рухавік]]<ref name="AoK_faq_pl">{{Cite web| url = http://www.gry-online.pl/S018.asp?id=547 | title = The Witcher 2: Assassins of Kings — official FAQ |author= Redakcja GRY-OnLine | publisher = [[GRY-OnLine]] | date= 22 верасня 2009 года | accessdate = 28 студзеня 2017 | lang = en |description= Арыгінальны артыкул, англамоўная версія}}</ref><ref name="AoK_faq_ru">{{Cite web | url = http://www.witcher.net.ru/modules.php?name=News&file=view&sid=918 | title = Вядзьмар 2 — афіцыйны FAQ | author = Ksandr Warfire | publisher = [http://www.witcher.net.ru/ «Хронікі Каэр Морхена»] | date = 23 верасня 2009 года | accessdate = 28 студзеня 2017 | description = Поўны пераклад інтэрв'ю на рускую мову | archive-date = 28 верасня 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090928033435/http://www.witcher.net.ru/modules.php?name=News&file=view&sid=918 | url-status = dead }}</ref> пад назвай «[[RED Engine]]», распрацаваны сіламі CD Projekt RED спецыяльна для гульні. У якасці [[Фізічны рухавік|фізічнага рухавіка]] выкарыстоўваецца [[Havok]] распрацоўкі [[Havok, кампанія|аднайменнай кампаніі]]. Паводле слоў распрацоўшчыкаў, «RED Engine» факусуецца не толькі на графіцы і фізіцы, але і на пабудове нелінейнай сістэмы квэстаў<ref name="wnr_press-conf"/><ref name="polygamia_1">{{Cite web| url = http://polygamia.pl/cdp-wiedzmin-2-przelomowym-rpgiem-nowy-silnik-w-absolutnej-awangardzie/ | title = CDP: Wiedźmin 2 przełomowym RPGiem, nowy silnik w absolutnej awangardzie | author = Inni | publisher = [[Polygamia.pl]] | date = 18 лістапада 2009 года | accessdate = 28 студзеня 2017 | lang = pl}}</ref>. [[Графічны рухавік]] падтрымлівае дынамічныя цені, [[normal mapping]] і [[parallax mapping]]<ref name="first_teaser_youtube">{{Cite web| url = http://www.youtube.com/watch?v=JciyoGmnGyo | title = The Witcher 2 Gameplay - Internal video! | author = WeasleyJunior | publisher = [[YouTube]] | date= 16 верасня 2009 года | accessdate = 28 студзеня 2017| lang = en}}</ref>. У параўнанні з [[Вядзьмар (гульня)|першай часткай гульні]] палепшана дэталізацыя [[Тэкстура, трохмерная графіка|тэкстур]], а таксама больш рэалістычнымі сталі змена часу сутак і пагодныя з’явы<ref name="first_teaser_youtube" />. == Водгукі == {{Video game reviews | ИМ = 9/10<ref>{{cite web|url=http://www.igromania.ru/articles/146285/The_Witcher_2_Assassins_of_Kings.htm|title=The Witcher 2: Assassins of Kings|author=Максім Ерамееў|quote=Рэдкі выпадак: перад намі гульня, якая практычна цалкам адпавядае нашым чаканням. Гэта вялікая (да 20 гадзін толькі на асноўную сюжэтную лінію) RPG, якая дае іграку даволі шырокую свабоду выбару і не забываецца, што яго, наогул кажучы, трэба забаўляць|date=2011-05-17|publisher=[[Игромания]]|lang=ru|accessdate=2011-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120421020449/http://www.igromania.ru/articles/146285/The_Witcher_2_Assassins_of_Kings.htm|archivedate=21 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref> | revRu1 = [http://core-rpg.ru/ C.O.R.E.] |PG = 9,0/10<ref>{{Cite web| url = http://www.playground.ru/articles/33588/ | title = The Witcher 2: Assassins of Kings. Вяртанне Белага Ваўка | author = Alex_51 | date = 26 мая 2011 года | publisher = [[PlayGround.ru]] | accessdate = 28 студзеня 2017}}</ref> | revRu1Score = 9/10<ref name="amell">{{cite web|url=http://core-rpg.ru/publ/recenzii_i_stati/recenzii/the_witcher_2_assassins_of_kings_review/2-1-0-27|title=The Witcher 2: Assassins of Kings (Review)|author=Барыс Логінаў|date=2011-05-25|quote=„Вядзьмар 2: Забойцы Каралёў“ – гэта сучасная ролевая гульня з захапляльным і па-сапраўднаму нелінейным сюжэтам, прыгожай графікай і цудоўным дызайнам, запамінальным саўндтрэкам і неверагодна зацягвалым геймплэем. Галоўны прэтэндэнт на званне ролевай гульні года|lang=ru|accessdate=2011-05-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/66l3gpggq?url=http://core-rpg.ru/publ/recenzii_i_stati/recenzii/the_witcher_2_assassins_of_kings_review/2-1-0-27|archivedate=8 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref> | AG = 81 %<ref>[http://www.ag.ru/reviews/witcher_2_assassins_of_kings Вядзьмар 2: Забойцы каралёў (Witcher 2: Assassins of Kings, The) - рэцэнзія і агляд на ігру на AG.ru<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> |ПКИ = 8.0 / 10<ref name="Вядзьмар 2: Забойцы каралёў">{{cite web|url=http://www.gameland.ru/pc/the-witcher-2-assassins-of-kings/reviews/50716/|title=Вядзьмар 2: Забойцы каралёў ''(PC)''|author=Аляксандр Перакупшчыкаў|date=23 чэрвеня 2011|work=PC ИГРЫ|publisher=[[Gameland.ru]]|accessdate=2011-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120726053956/http://gameland.ru/pc/the-witcher-2-assassins-of-kings/reviews/50716/|archivedate=26 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> |СИ=9.0/10<ref name="Агляд Вядзьмар 2. Забойцы каралёў">{{cite web|url=http://www.gameland.ru/pc/the-witcher-2-assassins-of-kings/reviews/50832/|title=Агляд Вядзьмар 2. Забойцы каралёў|author=Ілья Чанцоў|work=[[Страна Игр]]|publisher=[[Gameland.ru]]|datepublished=1 ліпеня 2011 года|accessdate=28 жніўня 2011|lang=rus|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111225022926/http://gameland.ru/pc/the-witcher-2-assassins-of-kings/reviews/50832|archivedate=25 снежня 2011|url-status=dead}}</ref> |ЛКИ = 85 %<ref name = "ЛКИ пра Ведзьмара">{{cite web|url=http://www.lki.ru/text.php?id=6448|title=""Вядзьмар 2: Забойцы каралёў: РЭЦЭНЗІІ|author=Аляксей Шунькоў|work=[[Лепшыя камп’ютарныя гульні]]|lang=ru|datepublished=2011-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120512220049/http://lki.ru/text.php?id=6448|archivedate=12 мая 2012|accessdate=2 мая 2015|url-status=dead}}</ref> <!-- Reviewers --> | GSpot = 9.0/10<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/pc/rpg/thewitcher2/review.html|title=The Witcher 2: Assassins of Kings Review|author=Kevin VanOrd|quote=Richly textured and stuffed with memorable moments, The Witcher 2: Assassins of Kings is a marvel among role-playing games.|date=2011-05-23|publisher=[[GameSpot]]|lang=en|accessdate=2011-05-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110601004407/http://www.gamespot.com/pc/rpg/thewitcher2/review.html|archivedate=1 чэрвеня 2011|url-status=dead}}</ref> |rev1 = [[Хатні ПК]] |rev1Score = {{рэйтынг-5|4}} (часопіс)<ref>{{артыкул|аўтар=Дмитрий Веселов|загаловак=Крещение огнем|спасылка=http://www.dpk.itc.ua/content/34340|выданне=Домашний ПК|год=2011|нумар=6|старонкі=72-73}}</ref> }} Праект быў вельмі добра прыняты крытыкамі, абсалютная большасць рэцэнзій дадатна характарызавалі гульню. Партал [[Games-TV]] адклікаўся пра гульню хвалебна, выставіўшы ў сваім аглядзе вышэйшы бал — «CD Projekt RED зрабіла ўзорную RPG! Відовішчную, сучасную, якая, аднак, не забываецца пра карані»<ref>[http://www.games-tv.ru/reviews/the_witcher_2_assassins_of_kings/geroev_ne_menyayut Відэаагляд гульні] ад партала [[Games-TV]]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110531022825/http://www.games-tv.ru/reviews/the_witcher_2_assassins_of_kings/geroev_ne_menyayut|date=31 мая 2011}} {{ref-ru}}</ref>. Выданне «[[Гульняманія, часопіс|Игромания]]» станоўча адгукнулася пра гульню — «Рэдкі выпадак: перад намі гульня, якая практычна цалкам адпавядае нашым чаканням. Гэта вялікая (да 20 гадзін толькі на асноўную сюжэтную лінію) RPG, якая дае іграку даволі шырокую свабоду выбару і не забываецца, што яго, наогул гаворачы, трэба забаўляць».<ref>[http://www.igromania.ru/articles/146285/The_Witcher_2_Assassins_of_Kings.htm Рэцэнзіі > The Witcher 2: Assassins of Kings<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> Гульня атрымала 9 з 10 балаў і заняла трэцяе месца ў намінацыі «RPG года» (2011). Падводзячы вынікі года рэдакцыя адзначыла, што «страціўшы трохі ў самабытнасці (вылузвання ў ролевай і баявой сістэме стала менш), другі „Вядзьмар“ відавочна набыў у фарбах, маштабе і рэжысуры».<ref>{{артыкул | аўтар = Алексей Макаренков, Алексей Моисеев, Александр Трифонов, Илья Янович, Кирилл Волошин, Максим Еремеев, Ольга Анциферова, Сергей Колокольников | загаловак = Игровые итоги 2011 года | спасылка = | выданне = [[Гульняманія, часопіс|Игромания]] | год = 2012 | нумар = 2 (173) | старонкі = 37—65 }}</ref> Інтэрнэт партал [[PlayGround.ru|Playground]] так ахарактарызаваў гульню ў сваім аглядным артыкуле «Вердыкт: адна з лепшых [[Ролевая гульня|RPG]] у гісторыі, годная заняць месца побач з тытанамі жанру.»<ref>[http://www.playground.ru/articles/33588/ Артыкулы / The Witcher 2: Assassins of Kings. Вяртанне Белага Ваўка — агляды, артыкулы, прэв’ю, рэв’ю, дайджэсты, відэаагляды, відэапрэв’ю, відэадайджэсты, інтэрв’ю<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> У аглядзе [[PC Игры]] трохі наракалі на кіраванне ў ПК-версіі, але пры гэтым лічаць, што «свет, створаны польскімі ўмельцамі ў другім „Ведзьмары“, настолькі харошы і чароўны, што гэтай гульні і яе стваральнікам можна прабачыць шматлікае».<ref name="Вядзьмар 2: Забойцы каралёў" /> [[Страна Игр]]: «Але ў цэлым „Вядзьмар 2“ пакідае дваістае адчуванне: нібы б алдскульнай хардкорнай RPG у дэкарацыях RPG сучаснай. Унутры гульні Геральт, паляўнічы на чароўных пачвар, не вельмі вось упэўнена сябе адчувае ў свеце палітычных інтрыг, дзе ўсім запраўляюць пачвары ў людскім абліччы.»<ref name="Агляд Вядзьмар 2. Забойцы каралёў"/> Часопіс «[[Лучшие компьютерные игры]]» адзначае, што нягледзячы на вельмі высокі ўзровень выканання, «Вядзьмар 2: Забойцы каралёў» пазбавілася многіх удалых дэталяў першай часткі і дадала да іх нямала няўдалых. «Неверагодна прыгожая ролевая гульня па свеце Сапкоўскага — амаль ідэальная, калі не ведаць пра існаванне першага „Ведзьмара“. Новы праект зрабіў вялікі крок у бок канвеера. Ён быццам бы сабраны з канструктара, злеплены з „правераных“ ролевых элементаў і часам імкнецца разваліцца па швах.»<ref name = "ЛКИ пра Ведзьмара" /> Прэзідэнт ЗША [[Барак Абама]] падчас візіту ў Польшчу, выступіў з хвалебнай прамовай пра дасягненні Польшчы ў вобласці сусветнай эканомікі, у прыватнасці адзначыўшы гульню пра Геральта, якая заваявала любоў у геймераў па ўсім свеце. Аднак Абама тут жа прызнаўся, што сам не вельмі добра разбіраецца ў відэагульнях, а ў Witcher ён і зусім не гуляў<ref>[http://gmbox.ru/news/barak-obama-pohvalil-vtorogo-vedmaka Барак Абама пахваліў другога «Ведзьмара»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140717061813/http://gmbox.ru/news/barak-obama-pohvalil-vtorogo-vedmaka |date=17 ліпеня 2014 }}</ref><ref>[http://www.eurogamer.net/articles/2014-06-03-obama-praises-witcher-2-but-it-doesnt-sound-like-he-played-it Obama praises Witcher 2, but it doesn’t sound like he played it], [[Eurogamer]], Tuesday, 3 June 2014</ref><ref>[http://telegraf.vesti.lv/news/obama-ob-uspehah-polyshi-govorit-vedymak Абама: Пра поспехі Польшчы гаворыць «Вядзьмар»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140609045039/http://telegraf.vesti.lv/news/obama-ob-uspehah-polyshi-govorit-vedymak |date=9 чэрвеня 2014 }}, Telegraph, 07.06.2014</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://thewitcher.com/witcher2/ Афіцыйны сайт TheWitcher.com] {{ref-en}} {{ref-pl}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Свет «Ведзьмара»}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2011 года]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні па матывах кніг]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя ролевыя гульні]] [[Катэгорыя:Action/RPG]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Польшчы]] eo9v9y3ernrmhgof3odif3mc1k2p8zd 0 237618 5148816 5100379 2026-05-30T16:28:57Z Için warum 153459 5148816 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Акелы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Камайскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Аке́лы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Akiely}}, {{lang-ru|Акелы}}) — [[хутар]] у [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Камайскі сельсавет|Камайскага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Ігар Міхайлавіч Пракаповіч|І. Пракаповіча]], назва вёскі Акелы паходзіць ад старажытнага імя ''Акіла (Акула)'', што па-лацінску азначае «арол»<ref>І. М. Пракаповіч. Назвы нашых мясцін. Мінск, 2013. С. 16.</ref>. == Архіў == [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (сучасны)|Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча]] выклаў у агульны доступ алічбаваную калекцыю эканамічных дакументаў хутара Акелы за 1948-1950 гады<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/@muzej_vilenski/lists/29/архіў-акелаў|title=Архіў Акелаў|publisher=Віленскі беларускі музэй імя Івана Луцкевіча}}</ref>. == Іншае == Паблізу, каля Камаяў шырока фіксавалася прозвішча Акелан<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/share/?manifest=https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/view/267116692/316108306/lt/iiif/manifest&lang=lt&page=120</ref>. Ёсць літоўскія ''Akelis, Akelaitis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=bffcc8d13cda2cb6adce5851d60cd30a</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Камайскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Камайскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] 4mph8q03lanap8zgsxlm10qtaulw2oi 0 237625 5148751 5103102 2026-05-30T13:41:54Z Için warum 153459 5148751 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бянапаль |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |сельсавет = Камайскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Бяна́паль'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bianapaĺ}}, {{lang-ru|Бенаполь}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Камайскі сельсавет|Камайскага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Ігар Міхайлавіч Пракаповіч|І. Пракаповіча]], назва вёскі Бянапаль складаецца з дзвюх частак: ''Беня'' — скажоная форма кананічнага хрысціянскага імені ''Бенедыкт'' і ''поле''. Вёска вырасла на месцы «Бенедыктава поле»<ref>І. М. Пракаповіч. Назвы нашых мясцін. Мінск, 2013. С. 24.</ref>. == Іншае == Фіксаваліся лідскія прозвішчы Беніс, Бень, Беневіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-FW78-W?i=89&cc=4166194&cat=741862 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89FL-921J?i=994&cat=2325345 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99F2-19JY-P?cat=2325345&i=935</ref>. Былі горадзенскія Бэновіч, Беноўскі,<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZSKC-R?i=823&cat=1046002 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-N36X-T?i=418&cat=1046002</ref> старыя літоўскія Бэнэйка, Бэнэйша<ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=669%2F1%2F176 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-T9KF-1?i=491&cat=1651975</ref>. Ёсць літоўскія ''Benys, Benaitis'', латышскае ''Benis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=c266d6c89c9acb740e7a973ac4e19ab7 https://uzvardi.lv/surname/760176</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Камайскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Камайскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]] ow39c8rju7kb4gll6njsgmu93gpr6di 0 239248 5148743 4898629 2026-05-30T13:27:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148743 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Бальбінава (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бальбінава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 13|lat_sec = 26 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 06|lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Ушацкі |сельсавет = Глыбачанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243026864 }} '''Бальбі́нава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Baĺbinava}}, {{lang-ru|Бальбиново}}) — [[вёска]] ва [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Глыбачанскі сельсавет|Глыбачанскага сельсавета]]. Да 19 лютага 1958 года вёска ўваходзіла ў склад [[Усвейскі сельсавет|Усвейскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 лютага 1958 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 2.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|I|86|Balbinowo}} * {{SgKP|X|892|Smokowo}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Глыбачанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Глыбачанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ушацкага раёна]] i8f4135az6irn91ojb9msfi3cw4rbrl 0 241775 5148789 5033405 2026-05-30T15:29:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148789 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Веснава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 51|lat_sec = 56 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 33|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Глускі |сельсавет = Хваставіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243022591 }} '''Ве́снава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ве́снаў, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Viesnava}}, {{lang-ru|Весново}}) — [[вёска]] ў [[Глускі раён|Глускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хваставіцкі сельсавет|Хваставіцкага сельсавета]]. Каля вёскі знаходзіцца ДУ "Глускі дзіцячы сацыяльны пансіянат "Веснава" (раней — Веснаўскі дом-інтэрнат для дзяцей-інвалідаў з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця).<ref>{{Cite web|url=https://glusk.gov.by/social/soczasch/itemlist/category/141-vesnovskij-dom-internat-dlya-detej-invalidov-s-osobennostyami-psikhofizicheskogo-razvitiya|title=Государственное учреждение «Глусский детский социальный пансионат «Весново»|website=glusk.gov.by|access-date=2025-09-09}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.glusk.by/%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/o-rabote-vesnovskogo-doma-internata-dlya-detej-invalidov-s-osobennostyami-psixofizicheskogo-razvitiya-o-ego-vospitannikax-i-rabotnikax-rasskazyvaet-zamestitel-direktora-po-uchebno-vospitatelnoj-rabot/|title=О работе «Весновского дома-интерната для детей-инвалидов с особенностями психофизического развития», о его воспитанниках и работниках рассказывает заместитель директора по учебно-воспитательной работе Татьяна КАРПОВИЧ|first=Газета|last=Радзiма|website=glusk.by|date=2021-01-09|access-date=2025-09-09|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хваставіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Хваставіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глускага раёна]] tqqagy4mf00iw3kixz9wtylsz8nfxhx 0 242761 5148736 5012404 2026-05-30T13:20:06Z Aliaksei Lastouski 75892 5148736 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Бацэвічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 24|lat_sec = 10 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 14|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Клічаўскі |сельсавет = Бацэвіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243027805 }} '''Бацэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bacevičy}}, {{lang-ru|Бацевичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бацэвіцкі сельсавет|Бацэвіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Згадваецца ў 1560 годзе як вёска ў [[Свіслацкая воласць|Свіслацкай воласці]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1769, воп. 1, спр. 7, с. 178</ref>. У 1676 годзе згадваецца як маёнтак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Ян Якуб Офенберг]] - лекар, польскі незалежніцкі дзяяч * [[Стэфан Офенберг]] - чыгуначнік, першы намеснік дырэктара [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]]. * [[Аркадзь Антонавіч Смоліч]] (1891—1938) — дзеяч [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальна-дзяржаўнага адраджэння]], вучоны у галіне эканомікі, сельскай гаспадаркі, картаграфіі, геаграфіі. * [[Ларыса Георгіеўна Дзям’янава]] (нар. 1947) — беларускі архітэктар і дызайнер. * [[Ніна Якаўлеўна Сямак]] (нар. 1919) — беларуская ўрач, Заслужаны ўрач Беларускай ССР (1964). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бацэвіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бацэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клічаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Бацэвічы| ]] mahhkuo0krq27p0ar52sa0zimeds7r7 0 249194 5149016 4937904 2026-05-30T21:56:30Z Bk1949 50943 5149016 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Навікі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Навікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 31|lat_sec = 52 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 04|lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ашмянскі |сельсавет = Жупранскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242996869 }} '''Навікі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Naviki}}, {{lang-ru|Новики}}) — [[вёска]] ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Жупранскі сельсавет|Жупранскага сельсавета]]. За 19 км на паўночны ўсход ад [[Ашмяны|Ашмян]], 2 км ад чыгуначнай станцыі [[Ашмяны (станцыя)|Ашмяны]] (на лініі Маладзечна — Вільнюс), 208 км ад Гродна. Праз Навікі доўжыцца так званы «[[Чорны тракт]]». 19 гаспадарак, 43 жыхары (2015). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-1|Навікі|287}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Жупранскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Жупранскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна]] [[Катэгорыя:Навікі (Ашмянскі раён)| ]] 7et6v11m5ttyin1wt3zt5065rldz2rk 0 249252 5149051 4909183 2026-05-31T02:01:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149051 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Выгада}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = хутар |беларуская назва = Выгада |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ашмянскі |сельсавет = Каменналогскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Вы́гада'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Выго́да'''</ref> ({{lang-be-trans|Vyhada}}, {{lang-ru|Выгода}}) — былы [[хутар]] у [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Каменналогскі сельсавет|Каменналогскага сельсавета]]. Ліквідаваны ў 2012 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.pravoby.info/reg/20/899.htm |title=Решение Ошмянского районного Совета депутатов от 22.11.2012 N 120 "Об упразднении сельских населенных пунктов Ошмянского района" |access-date=26 кастрычніка 2016 |archive-date=9 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209201528/http://www.pravoby.info/reg/20/899.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} h9ovjhgq6roh8zoo5tecz5vznod9mak 0 267956 5148697 5003258 2026-05-30T12:03:43Z Makenzis 56337 5148697 wikitext text/x-wiki {{Картка:ФК | Назва = Алашкерт | Лагатып = <!--Alashkertnew.gif--> | ПоўнаяНазва = | Мянушкі = | КароткаяНазва = | Заснаваны = [[1990]], [[1998]], [[2011]] | Расфармаваны = [[1993]](?), [[2000]] | Горад = [[Мартуні (Гегаркунік)|Мартуні]] | Стадыён = Алашкерт, [[Ерэван]] | Умяшчальнасць = 6,850 | Прэзідэнт = Баграт Наваян | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Армянская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-ліга]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 4 месца | Сайт = http://fcalashkert.am/ <!-- Форма --> | pattern_la1 = _sallerlissabon1yb | pattern_b1 = _sallerlissabon1yb | pattern_ra1 = _sallerlissabon1yb | pattern_sh1 = _sallerlissabon1yb | pattern_so1 = _sallerstrumpfe1yb | leftarm1 = | body1 = | rightarm1 = | shorts1 = | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _alashkert2021a | pattern_b2 =_alashkert2021a | pattern_ra2 = _alashkert2021a | pattern_sh2 = _alashkert2021a | pattern_so2 = _alashkert2021a | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _naftan20t | pattern_b3 =_naftan20t | pattern_ra3 = _naftan20t | pattern_sh3 = _naftan20t | pattern_so3 = _naftan20t | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = FFFFFF }} '''«Алашкерт»''' ({{lang-hy|Ֆուտբոլային Ակումբ „Ալաշկերտ“ Մարտունի}}) — армянскі футбольны клуб з [[Ерэван]]а (першапачаткова з горада [[Мартуні (Гегаркунік)|Мартуні]]), заснаваны ў [[2011]] годзе. == Гісторыя == Клуб быў створаны ў [[1990]] і да стварэння незалежнага армянскага чэмпіянату па футболе ў [[1992]], выступаў у мясцовым чэмпіянаце Армянскай ССР. Каманда ўдзельнічала ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Арменіі па футболе 1992|першым розыгрышы чэмпіянату Арменіі]], дзе заняла апошняе 24 месца, і ў наступным, 1993 годзе, павінна была выступаць у [[Першая ліга чэмпіянату Арменіі па футболе 1993|Першай лізе]]. Але каманда знялася з чэмпіянату і неўзабаве была расфарміравана. Перад пачаткам [[Першая ліга чэмпіянату Арменіі па футболе 1998|чэмпіянату краіны ў 1998]], клуб узнавіўся і падаў заяўку на ўдзел у ім у Першай лізе. Па выніках першынства размясціўся ў сярэдзіне табліцы, заняўшы 6-е месца. У [[Першая ліга чэмпіянату Арменіі па футболе 1999|сезоне 1999]] каманда ў чарговы раз здымаецца з розыгрышу. Клуб працягваў існаванне, і рабіў спробы ўзяць удзел у [[Першая ліга чэмпіянату Арменіі па футболе 2000|першынстве 2000]]. Але пазней усё ж зняўся да пачатку чэмпіянату, а пасля расфарміраваўся. У снежні 2011 года бізнесмен і дырэктар турыстычнага агенцтва «Баграт тур» Баграт Наваян адрадзіў клуб, заснаваўшы яго з чыстага ліста. Каманда прыняла ўдзел у сезоне [[Першая ліга Арменіі па футболе 2012/2013|Першай лігі Арменіі 2012/13]], дзе за чатыры туры да завяршэння чэмпіянату забяспечыла выхад у Прэм’ер-лігу. У сезоне 2013/14 клуб пераехаў у Ерэван дэбютаваў у Прэм’ер-лізе і заняў апошняе месца, але з-за таго што ў Першай лізе ўдзельнічалі толькі дублюючыя каманды, «Алашкерт» не пакінуў чэмпіянат у наступным сезоне. У [[Армянская Прэм’ер-ліга 2014/2015|чэмпіянаце 2014/15]] «Алашкерт» заняў 4-е месца, якое дало права камандзе выступаць у [[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|Лізе Еўропы УЕФА]]. У 1-м кваліфікацыйным раўндзе «Алашкерт» сустракаўся з шатландскім [[ФК Сент-Джонстан|«Сент-Джонстанам»]]. Нягледзячы на тое, што шатландцы былі відавочнымі фаварытамі, «Алашкерт» перамог 1:0 у хатнім матчы і дзякуючы забітаму голу ў гасцях, прайшоў далей. У 2-м кваліфікацыйным раўндзе «Алашкерт» сустракаўся з казахстанскім [[ФК Кайрат Алматы|«Кайратам»]], але ў гасцях прайграў 3:0, а ў хатнім матчы здабыў перамогу з лікам 2:1. У сезоне 2015/16 «Алашкерт» здолеў упершыню стаць чэмпіёнам Арменіі, а два наступных года паўтараў свой поспех. == Статыстыка выступленняў == {|class="wide collapsible collapsed" |- align="center" !colspan="11" style="background: #000000; color:#FFFF00|'''Алашкерт ў Чэмпіянаце і Кубку Арменіі''' |- align="center" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=40|{{Comment|М|Месца}} !width=40|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=40|{{Comment|В|Перамогі}} !width=40|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=40|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=80|Галы !width=45|Ачкі !width=100|[[Кубак Арменіі па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- align="center" | 1992 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Арменіі па футболе 1992|Вышэйшая (Д1)]] || '''24''' || 44 || 8 || 4 || 32 || 70–135 || '''20''' ||[[Кубак Арменіі па футболе 1992|Чвэрцьфінал]] || |- align="center" | 1998 || [[Першая ліга Арменіі па футболе 1998|Першая (Д2)]] || '''6''' || 24 || 9 || 8 || 7 || 30–25 || '''26''' ||[[Кубак Арменіі па футболе 1998|1/16 фінала]] || |- align="center" | 2012–13 || [[Першая ліга Арменіі па футболе 2012/2013|Першая (Д2)]] || '''1''' || 36 || 24 || 6 || 6 || 80–31 || '''78''' ||[[Кубак Арменіі па футболе 2012/2013|Чвэрцьфінал]] || |- align="center" | 2013–14 || [[Армянская Прэм’ер-ліга 2013/2014|Прэм’ер-ліга (Д1)]] || '''8''' || 28 || 6 || 6 || 16 || 38–69 || '''24''' ||[[Кубак Арменіі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] || |- align="center" | 2014–15 || [[Армянская Прэм’ер-ліга 2014/2015|Прэм’ер-ліга (Д1)]] || '''4''' || 28 || 10 || 8 || 10 || 32–35 || '''38''' ||[[Кубак Арменіі па футболе 2014/2015|Паўфінал]] || |- align="center" | 2015–16 || [[Армянская Прэм’ер-ліга 2015/2016|Прэм’ер-ліга (Д1)]] ||style=background:gold|'''1''' || 28 || 16 || 7 || 5 || 50–24 || '''55''' ||[[Кубак Арменіі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- align="center" | 2016–17 || [[Армянская Прэм’ер-ліга 2016/2017|Прэм’ер-ліга (Д1)]] ||style=background:gold|'''1''' || 30 || 19 || 7 || 4 || 59–26 || '''64''' ||[[Кубак Арменіі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- align="center" | 2017–18 || [[Армянская Прэм’ер-ліга 2017/2018|Прэм’ер-ліга (Д1)]] ||style=background:gold|'''1''' || 30 || 14 || 8 || 8 || 44–31 || '''50''' ||[[Кубак Арменіі па футболе 2017/2018|Фіналіст]] || |- align="center" | 2018–19 || [[Армянская Прэм’ер-ліга 2018/2019|Прэм’ер-ліга (Д1)]] || '''4''' || 32 || 15 || 6 || 11 || 37–27 || '''51''' ||[[Кубак Арменіі па футболе 2018/2019|Пераможца]] || |- align="center" | 2019–20 || [[Армянская Прэм’ер-ліга 2019/2020|Прэм’ер-ліга (Д1)]] ||style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 14 || 5 || 9 || 51–31 || '''47''' ||[[Кубак Арменіі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- align="center" | 2020–21 || [[Армянская Прэм’ер-ліга 2020/2021|Прэм’ер-ліга (Д1)]] ||style=background:gold|'''1''' || 24 || 13 || 7 || 4 || 25–15 || '''46''' ||[[Кубак Арменіі па футболе 2020/2021|Фіналіст]] || |- align="center" | 2021–22 || [[Армянская Прэм’ер-ліга 2021/2022|Прэм’ер-ліга (Д1)]] ||style="background:#cc9966"|'''3''' || 32 || 14 || 9 || 9 || 38–30 || '''51''' ||[[Кубак Арменіі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |} === Міжнародныя кубкі === {| class="wikitable" style="text-align: right;" |- style="text-align: center;" !Кубак !width=30|Г !width=30|В !width=30|Н !width=30|П !width=80|М |- style="text-align: center;" |[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]||14||3||5||6||12–20 |- style="text-align: center;" |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]||17||7||3||7||17–23 |- style="text-align: center;" |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]||6||0||1||5||4–5 |- style="text-align: center;" |Усяго||37||10||9||18||33–58 |} {| class="wikitable" ! Сезон ! Турнір ! Раўнд ! colspan=2| Сапернік ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/16]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Шатландыя}} |[[ФК Сент-Джонстан|Сент-Джонстан]] |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''2:2''' <small>{{Comment|г.в.|Гол на чужым полі}}</small> |[[Выява:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Казахстан}} |[[ФК Кайрат Алматы|Кайрат]] |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:4''' |[[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|2016/17]] |rowspan="2"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 к/р |{{Сцяг|Андора}} |[[ФК Санта Калома|Санта Калома]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:0''' |[[Выява:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Грузія}} |[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:3''' |[[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|2017/18]] |rowspan="2"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 к/р |{{Сцяг|Андора}} |[[ФК Санта Калома|Санта Калома]] |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''2:1''' |[[Выява:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Беларусь}} |[[ФК БАТЭ|БАТЭ]] |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:4''' |[[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="1"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2018/2019|2018/19]] |rowspan="1"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 к/р |{{Сцяг|Шатландыя}} |[[ФК Сэлтык|Сэлтык]] |align="center"|0:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:6''' |[[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2018/2019|2018/19]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Чарнагорыя}} |[[ФК Суцьеска Нікшыч|Суцьеска]] |align="center"|1:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:0''' |[[Выява:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Румынія}} |[[ФК ЧФР Клуж|ЧФР]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:7''' |[[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/20]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Паўночная Македонія}} |[[ФК Македонія Гёрчэ-Петраў|Македонія]] |align="center"|3:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1''' |[[Выява:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Румынія}} |[[ФК Сцяўа Бухарэст|ФКСБ]] |align="center"|0:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:5''' |[[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2020/2021|2020/21]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Паўночная Македонія}} |[[ФК Рэнова|Рэнова]] |align="center" colspan="3"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |[[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2021/2022|2021/22]] |rowspan="2"|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]] |1 к/р |{{Сцяг|Уэльс}} |[[ФК Конас-Кі Номадс|Конас-Кі Номадс]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:2''' |[[Выява:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Малдова}} |[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф]] |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''1:4''' |[[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2021/2022|2021/22]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |3 к/р |{{Сцяг|Казахстан}} |[[ФК Кайрат Алматы|Кайрат]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|3:2 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:2''' |[[Выява:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |плэй-оф |{{Сцяг|Шатландыя}} |[[ФК Рэйнджэрс|Рэйнджэрс]] |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:1''' |[[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="3"|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2021/2022|2021/22]] |rowspan="3"|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |rowspan="3"|групавы этап |{{Сцяг|Ізраіль}} |[[ФК Макабі Тэль-Авіў|Макабі Тэль-Авіў]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |rowspan="3"|'''4-е месца''' |rowspan="3"|[[Выява:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |{{Сцяг|Фінляндыя}} |[[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК]] |align="center"|2:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |- |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК ЛАСК Лінц|ЛАСК]] |align="center"|0:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |- |} == Галоўныя трэнеры == * {{Сцяг|СССР||20px}} А. Е. Рэшатаў (1990—1991) * {{Сцяг|Арменія||20px}} С. Багдасаран (1992) * {{Сцяг|Арменія||20px}} С. Еганян (1992) * {{Сцяг|Арменія||20px}} [[Альберт Саркісян]] (2011—2013) * {{Сцяг|Арменія||20px}} [[Армен Гюльбудагянц]] (2013—2014) * {{Сцяг|Арменія||20px}} [[Абраам Хашманян]] (2013—2016) * {{Сцяг|Арменія||20px}} [[Арам Васканян]] (2016—2017) * {{Сцяг|Арменія||20px}} [[Абраам Хашманян]] (2017—2018) * {{Сцяг|Арменія||20px}} [[Варужан Сукіасян]] (2018) * {{Сцяг|Арменія||20px}} [[Арам Васканян]] (2018—2019) * {{Сцяг|Арменія||20px}} [[Абраам Хашманян]] (2019—2021) * {{Сцяг|Арменія||20px}} [[Аляксандр Грыгаран]] (2021) * {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Мілан Міланавіч]] (2021—2022) * {{Сцяг|Арменія||20px}} [[Арам Васканян]] (з 2022) {{Бібліяінфармацыя}} {{Армянская Прэм’ер-ліга}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Арменіі|Алашкерт]] [[Катэгорыя:Мартуні (Гегаркунік)]] [[Катэгорыя:ФК Алашкерт| ]] 5mv4k3c6uxs7xtq25r6r5yd5os01n3z 0 275874 5149103 5089193 2026-05-31T07:45:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149103 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Вялікія Шылавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 01|lat_sec = 40 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 23|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Слонімскі |сельсавет = Дзеравянчыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 242989982 }} '''Вялі́кія Шы́лавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialikija Šylavičy}}, {{lang-ru|Великие Шиловичи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909r0023163&q_id=5035596|title=Решение Слонимского районного Совета депутатов от 26 марта 2009 года № 17-122 «О преобразовании некоторых населенных пунктов Слонимского района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Слонімскі раён|Слонімскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Дзеравянчыцкі сельсавет|Дзеравянчыцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 13 км у напрамку на поўдзень ад горада [[Слонім]], за 161 км ад [[Гродна]]<ref name="БЭ4">{{Крыніцы/БелЭн|4к}}</ref>. == Гісторыя == Да 6 жніўня 1979 года Вялікія Шылавічы ўваходзілі ў склад [[Жыровіцкі сельсавет|Жыровіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 6 жніўня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).</ref>, да 28 жніўня 2013 года з’яўляліся цэнтрам [[Вялікашылавіцкі сельсавет|Вялікашылавіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0059927&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 28 августа 2013 г. № 249 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Слонимского района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == * [[1996]] год — 994 жыхары, 362 двары<ref name="БЭ4" />. == Славутасці == * [[Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай (Вялікія Шылавічы)|Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай]] (XIX ст.) == Вядомыя асобы == * [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан]] ([[1947]]—[[2011]]) — беларускі [[гісторык]], літаратуразнавец. * [[Вольга Аляксандраўна Дубоўская|Вольга Аляксандраўна Дубоўская-Салевіч]] (нар. [[1983]]) — беларуская [[Лёгкая атлетыка|лёгкаатлетка]] (марафон). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Вялікія Шылавічы}} — С. 389. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|https://globustut.by/bolsh_shilov/index.htm}} {{Дзеравянчыцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзеравянчыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слонімскага раёна]] [[Катэгорыя:Вялікія Шылавічы| ]] g2d34yarfzcfq5bkteb2lncnz52jmv6 0 275917 5149004 5091767 2026-05-30T21:18:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149004 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вострава}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Вострава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 57|lat_sec = 07 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 01|lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Слонімскі |сельсавет = Міжэвіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242987226 }} '''Во́страва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vostrava}}, {{lang-ru|Острово}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910r0030745&q_id=5035596|title=Решение Слонимского районного Совета депутатов от 11 марта 2010 года № 24-175 «О преобразовании некоторых населенных пунктов Слонимского района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Слонімскі раён|Слонімскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Міжэвіцкі сельсавет|Міжэвіцкага сельсавета]]. == Славутасці == [[Файл:Вострава. Царква Міхала Арханёла (01).jpg|міні|злева|Царква Святога Міхала Арханёла]] * [[Свята-Міхайлаўская царква (Вострава, Слонімскі раён)|Свята-Міхайлаўская царква]] ([[ХІХ ст.]]) {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Міжэвіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Міжэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слонімскага раёна]] [[Катэгорыя:Вострава (Слонімскі раён)| ]] r8g4tuh9d3bwe311thah6xcauxv0eva 0 282003 5149007 4855194 2026-05-30T21:24:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149007 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Востраў (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Востраў |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Рудзенскі }} '''Во́страў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vostraŭ}}, {{lang-ru|Остров}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рудзенскі сельсавет|Рудзенскага сельсавета]]. Месціцца за 23 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 38 км ад [[Мінск|Мінска]]. == Гісторыя == У XVIII стагоддзі ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Шляхта|шляхецкая]] ўласнасць. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Уласнасць [[Ратынскія|Ратынскіх]], адносілася да [[Дамен (зямля)|дамена]] [[Станіславова (Пухавіцкі раён)|Станіславова]]{{Sfn|SgKP|1886|s=702}}. У першай палове XIX стагоддзя Станіслаў Ратынскі прадаў вёску [[Ваньковічы|Ваньковічам]], якім яна належала да скасавання [[Прыгоннае права|прыгоннага права]]{{Sfn|SgKP|1886|s=702}}. Пасля 1861 года ў [[Дукорская воласць|Дукорскай воласці]] Ігуменскага павета. У 1901 годзе адкрыта 1-класнае [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары [[Дукорская воласць|Дукорскай воласці]] пісалі звароты ў [[Народны Сакратарыят Беларусі]] са скаргамі на дзеянні нямецкіх акупацыйных улад<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У пачатку 1920-х гадоў працавала школа 1-й ступені. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 4 ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Паводле перапісу 1960 года населены пункт меў статус [[Пасёлак|пасёлка]]. == Насельніцтва == * 1897 год — 45 двароў, 261 жыхар * 1908 год — 48 двароў, 305 жыхароў * 1917 год — 45 двароў, 311 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=95}} * 1960 год — 88 жыхароў * 2002 год — 12 двароў, 37 жыхароў * 2009 год — 40 жыхароў * 2019 год — 45 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-10-08|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Елісеевіч Лабанок]] (1907—1984) — беларускі дзяржаўны дзеяч, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Віцебскай вобласці. Герой Савецкага Саюза (1943). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Востраў|127}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7|702|Ostrów|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рудзенскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Рудзенскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] 0emsfmzhr618xzdhiuizbuegph3yk0o 0 283119 5148811 5050853 2026-05-30T16:11:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148811 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вецярэвічы |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 21|lat_sec = 43 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 50|lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Шацкі |ранейшыя імёны = Вечаровічы<br/>Вечарэвічы<br/>Вецярэвічы 1-я }} '''Вецярэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пе́рвыя Вецярэ́вічы'''.</ref> ({{lang-be-trans|Vieciarevičy}}, {{lang-ru|Ветеревичи}}), раней '''Вечаровічы'''<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 199.</ref> або '''Вечарэвічы'''{{Sfn|SgKP|1893|s=229}} — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Пціч (рака)|Пціч]]. Уваходзіць у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Sofja Radzivił (Alelkavič), Pahonia. Соф’я Радзівіл (Алелькавіч), Пагоня (1602) (2).jpg|150px|міні|злева|Пячатка з «[[Пагоня|Пагоняй]]» і подпіс [[Соф’я Слуцкая|Соф’і Радзівіл (Алелькавіч)]], 1602 г.]] Вядомы з XVII стагоддзя, калі ўваходзілі ў склад [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]] князёў [[Алелькавічы|Алелькавічаў]]. У 1589 годзе было 20 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]]. Ад 1612 года праз вена і запіс апошняй княгіні [[Соф’я Слуцкая|Соф’і Алелькавічаўны]] перайшлі да [[Радзівілы|Радзівілаў]]{{Sfn|SgKP|1893|s=229}}. У даведніках як «[[Гарады і вёскі Беларусі]]» раннюю гісторыю Вецярэвічаў памылкова прыпісваюць [[Вецярэвічы 2|Вецярэвічам 2]], аднак яшчэ ў сярэдзіне XIX стагоддзя на картах цяперашнія Вецярэвічы 2 не паказваліся<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1418726_53.359394,27.843818|title=Европейская Россия (Шуберт) 1:126K v.2 - вуліца Пралетарская 30-48, Шацкі сельскі савет, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-04-06}}</ref>, даведнік «Памяць. Пухавіцкі раён» дае правільныя звесткі. У XVIII стагоддзі ўваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Напісанне [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]]: ''Вечеровичи''<ref name="atlas1" />. У 1759 годзе трымаў у праве заставы [[Тэадор Незабітоўскі]], які з намовы князя [[Геранім Фларыян Радзівіл|Гераніма Фларыяна Радзівіла]] чыніў адсюль [[Наезд (звычай)|напады]] на суседнія [[Вяркалы]], якія былі ў валоданні [[Гервазы Людвік Аскерка|Гервазыя Аскеркі]], а пасля яго сына Антонія{{Sfn|SgKP|1893|s=229}}. За што Аскеркі судзіліся з нападнікам і доўга трывалі памежныя спрэчкі{{Sfn|SgKP|1893|s=229}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Ігуменскім павеце Мінскай губерні. У 1795 годзе была [[карчма]]. У 1806 годзе [[Юзаф Габрыель Аскерка]] і яго жонка Ганна з [[Чапскія|Чапскіх]] выкупілі Вецярэвічы ў Гераніма Фларыяна Радзівіла, якія мелі рэзідэнцыю ў [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацку Белым]]. Эксдывізійны суд праз даўгі Аскеркаў, які ішоў 1812—1816 гады, перадаў Вецярэвічы [[Грушвіцкія|Грушвіцкім]], якія мелі сядзібу ў [[Вяркалы|Вяркалах]]{{Sfn|SgKP|1893|s=229}}. У валоданні Грушвіцкіх Вецярэвічы заставаліся да скасавання прыгоннага права ў 1861 года{{Sfn|SgKP|1893|s=229}}. Пасля 1861 года ў [[Шацкая воласць|Шацкай воласці]] Ігуменскага павета. Праваслаўны прыход [[Парэчча (Пухавіцкі раён)|Парэчча]]. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы былі [[хлебазапасны магазін]], піцейны дом, капліца. У 1906 годзе адкрылася земскае [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У пачатку 1920-х гадоў працавала школа 1-й ступені. З 20 жніўня 1924 года ў [[Слабадскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Слабодскім сельсавеце]] [[Шацкі раён (БССР)|Шацкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]], з 4 жніўня 1927 года ў [[Грэскі раён|Грэскім раёне]] Менскай акругі (да 26 ліпеня 1930), з 8 ліпеня 1931 года ў Пухавіцкім раёне, з 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. Пэўны час звалася Вецярэвічы-1. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У ваколіцах вёскі дзейнічала савецкай партызанская брыгада «[[Партызанская брыгада «Буравеснік»|Буравеснік]]». У 2011 годзе вёска Вецярэвічы [[Вецярэвіцкі сельсавет|Вецярэвіцкага сельсавета]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] ператворана ў [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911n0039992&q_id=1522241|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 4 марта 2011 года № 56 "О преобразовании деревни Ветеревичи Ветеревичского сельсовета в агрогородок"|url-status=dead}}</ref>. Пасля зноў [[вёска]]. Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Вецярэвіцкі сельсавет|Вецярэвіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1800 год — 25 двароў, 130 жыхароў * 1860 год — 107 душ мужчынскага полу * 1897 год — 101 двор, 582 жыхары * 1908 год — 128 двароў, 721 жыхар * 1917 год — 138 двароў, 793 жыхары, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=125}} * 2002 год — 50 двароў, 88 жыхароў * 2009 год — 79 жыхароў<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Итоговые данные перепеси населения Республики Беларусь 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 2012 год — 43 гаспадаркі, 77 жыхароў * 2019 год — 71 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-04-06|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Рэлігія == * Праваслаўная царква. У вёсцы ёсць прыход іконы Божай Маці. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Вецярэвічы 1, Вецярэвічы 2|125}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|ref=Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|спасылка=https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|аўтар=|загаловак=Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|адказны=Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|год=1924|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Белтрестпечать|том=|старонкі=|старонак=|серыя=|isbn=|тыраж=}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13|299|Wieczerewicze, białorus. Wiaczarewiczy|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] mlb7g84dls4wesn3a5sxfusjgvnpje6 0 283120 5148812 5006356 2026-05-30T16:12:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148812 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вецярэвічы 2 |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Шацкі }} '''Вецярэ́вічы 2'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Другі́я Вецярэ́вічы'''.</ref> ({{lang-be-trans|Vieciarevičy 2}}, {{lang-ru|Ветеревичи 2}}), часам '''Другія Вецярэвічы''' — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на сутоку рэк [[Асінаўка (прыток Пцічы)|Яшна]] і [[Пціч (рака)|Пціч]]. Уваходзіць у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[Хутар|хутары]] ля вёскі [[Вецярэвічы]] ў 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519262_z14_53.345426,27.838068|title=Карта РККА Белоруссии в масштабе 1:42К - Шацкі сельскі савет, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-04-07}}</ref>. У даведніках як «[[Гарады і вёскі Беларусі]]» раннюю гісторыю Вецярэвічаў памылкова прыпісваюць [[Вецярэвічы 2|Вецярэвічам 2]], аднак яшчэ ў сярэдзіне XIX стагоддзя на картах цяперашнія Вецярэвічы 2 не паказваліся<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1418726_53.359394,27.843818|title=Европейская Россия (Шуберт) 1:126K v.2 - вуліца Пралетарская 30-48, Шацкі сельскі савет, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-04-06}}</ref>, даведнік «Памяць. Пухавіцкі раён» дае правільныя звесткі, апроч перапісу 1917 года, дзе Вецярэвічам 2 прыпісаны звесткі маёнтка [[Вяркалы]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У ваколіцах вёскі дзейнічала савецкай партызанская брыгада «[[Партызанская брыгада «Буравеснік»|Буравеснік]]». Навучанне дзяцей праводзілася па хатах, пакуль у 1953 годзе не была пабудавана Зоркаўская пачатковая школа. У 1963 годзе на базе сельскага клуба быў адкрыты пяты клас няпоўнай васьмігадовай школы. У 1968/1969 навучальным годзе васьмігадовая школа была пераназваная ў Зоркаўскую сярэднюю школу. Сучасны будынак школы адкрыты 20 кастрычніка 1979 года<ref>http://www.zorka-upk.guo.by/o-shkole/istoriya-shkolyi {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181015113745/http://www.zorka-upk.guo.by/o-shkole/istoriya-shkolyi |date=15 кастрычніка 2018 }}</ref>. З 4 студзеня 1964 года цэнтр [[Вецярэвіцкі сельсавет|Вецярэвіцкага сельсавета]]. 28 мая 2013 года ён быў скасаваны, а тэрыторыя далучана да Шацкага сельсавета<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Інфраструктура == На 2013 год былі [[Зоркаўскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — сярэдняя школа|сярэдняя школа]], медыцынскі пункт, ветэрынарны ўчастак, крама, клуб, аддзяленне сувязі. == Насельніцтва == * 1996 год — 162 двары, 470 жыхароў<ref name="bel4">{{Крыніцы/БелЭн|4}} — С. 133.</ref> * 2002 год — 158 двароў, 432 жыхароў * 2009 год — 367 жыхароў<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Итоговые данные перепеси населения Республики Беларусь 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 2012 год — 153 гаспадаркі, 387 жыхароў * 2019 год — 365 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-04-07|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Вецярэвічы 1, Вецярэвічы 2|125}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|ref=Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|спасылка=https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|аўтар=|загаловак=Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|адказны=Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|год=1924|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Белтрестпечать|том=|старонкі=|старонак=|серыя=|isbn=|тыраж=}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вецярэвічы 2| ]] icvqly99633951kd0n733n5f9q84euu 0 283121 5149108 5012389 2026-05-31T08:02:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149108 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вяркалы |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Шацкі }} '''Вярка́лы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viarkaly}}, {{lang-ru|Веркалы}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]. == Назва == Верагодна, назва мае [[Балтыйскія мовы|балцкую]] аснову, звязаную з [[Літоўская мова|літоўскім]] словам ''verkauti'' ''—'' плакаць, ліць слёзы<ref>{{Cite web|url=https://ekalba.lt/zodziu-prasmiu-tinklas/leksinis-irasas/NET.cae08cf7-e5be-4cfb-aa1c-c9d898b96402.LexicalEntry/|title=Lietuvių kalbos išteklių informacinė sistema E. KALBA|website=ekalba.lt|access-date=2025-04-08}}</ref>. Паводле географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], у тапаніміі такія назвы звязаны з мянушкамі ці прозвішчамі<ref>{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 48</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Sofja Radzivił (Alelkavič). Соф’я Радзівіл (Алелькавіч) (H. Lajbovič, 1758, 1875).jpg|254x254px|міні|злева|[[Соф’я Слуцкая|Соф’я Радзівіл]] з [[Алелькавічы|Алелькавічаў]]]] У XVI стагоддзі ўласнасць князёў [[Алелькавічы|Алелькавічаў (Слуцкіх)]]. Вяркалы вядомы прынамсі з 1572 года, калі ад Яна Шчарбіны (відаць, паўнамоцнага прадстаўніка [[Слуцкія|Слуцкіх]]) яны былі атрыманы ў заставу нейкім Шаблавінскім. У 1601 годзе [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш Радзівіл]], як муж [[Соф’я Слуцкая|Соф’і Алелькавіч]], аддаваў Вяркалы ў заставу Прушыцкаму{{Sfn|SgKP|1893|s=231}}. У 1612 годзе, па смерці Соф’і Алелькавіч, праз [[Вена (права)|вена]] да мужа [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януша]] перайшлі [[Радзівілы|Радзівілам]]{{Sfn|SgKP|1893|s=231}}. У 1626 годзе Вяркалы былі ў заставе ў [[Грабніцкія|Грабніцкіх]]. У 1680 годзе былі ў заставе ў [[Корсакі|Корсакаў]], якія здавалі іх [[Ян Душэўскі|Яну Душэўскаму]]. У 1694 годзе Корсакі перадалі свае правы на Вяркалы сужэнцам [[Войны (род)|Войнам]], каторыя ў 1695 годзе атрымалі інтрамісію Вяркалаў (увайшлі ў валоданне). У 1733 годзе Войны перадалі свае правы Хадароўскаму, але ненадоўга, у 1736 годзе тут былі як вечныя ўласнікі [[Бандынэлі]]{{Sfn|SgKP|1893|s=231}}. У 1739 годзе Петранэля Бандынэлава перапрадае Вяркалы [[Аскеркі|Аскерку]], уласніку [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацка]]{{Sfn|SgKP|1893|s=231}}. У той час Вяркалы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 202.</ref>. У 1755 годзе Аскерка аддаваў Вяркалы ў заставу Паўловічу, у 1778 годзе [[Юзаф Гервазы Аскерка]] перадаў у дажывотнае валоданне [[Людвік Грушвіцкі|Людвіку Грушвіцкаму]] і яго жонцы Соф’і з [[Яварынскія|Яварынскіх]]. Пазней Грушвіцкія выкупілі Вяркалы{{Sfn|SgKP|1893|s=231}}. У сярэдзіне XVIII стагоддзя ішлі доўгія памежныя спрэчкі паміж Вяркаламі (уласнасць Аскеркаў) і [[Вецярэвічы|Вецярэвічамі]] (уласнасць Радзівілаў)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://geoforum.pl/file.php?table=spis_geodeta&id=9266|title=Mapy sądów podkomorskich, komisarskich, referendarskich, asesorskich i trybunałów, cz. II|quote=Mapa wsi Wieszczerzewicze i Werkały, 1754 r., AGAD, Zb. Kart. 446-39}}</ref>. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1795 годзе [[сяло]], былі царква, млын, карчма. У 1800 годзе былі касцёл і млын. Міхал Грушвіцкі, адзін з трох сыноў Людвіка, пасяліўся ў Вяркалах і фундаваў тут філіяльны касцёльчык, каторы быў закрыты каля 1850 года{{Sfn|SgKP|1893|s=231}}. Па смерці Міхала Грушвіцкага Вяркаламі валодала яго дачка Міхаліна, жонка Тадэвуша Абранпальскага, іх сын Рудольф атрымаў фальварак [[Міхалова (Пухавіцкі раён)|Міхалоў]], аддзелены ад Вяркал. Міхаліна Абранпальская па смерці мужа ажанілася з Аркадыюшам Шыстоўскім, па смерці Міхаліны ўласнасць перайшла да іх сына [[Мечыслаў Шыстоўскі|Мечыслава Шыстоўскага]], прафесара акадэміі інжынераў. Мечыслаў Шыстоўскі правёў тут значную меліярацыю балот{{Sfn|SgKP|1893|s=231}}. У 1876 годзе ў маёнтку Вяркалы Абранпальскіх пэўны час жыў удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] Віктар Стацэвіч, сын Баніфацыя, які па амністыі і вяртанні з эміграцыі быў пад следствам і атрымліваў дазволы для пражывання на радзіме{{Sfn|Матвейчык Д.|2016|с=545}}. Пасля 1861 года ў [[Шацкая воласць|Шацкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]. У 1884 годзе ў вёсцы адкрыта школа граматы. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы быў [[хлебазапасны магазін]]. Краязнавец [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] згадваў у другой палове XIX стагоддзя, што маёнтак Вяркалы з дзясятак гадоў таму быў значна большы, пакуль частка, званая [[Ванячы]], не перайшла ў спадчыну Юзафа Абранпальскага{{Sfn|SgKP|1893|s=231}}. Шыстоўскія збудавалі капліцу-пахавальню на могілках у [[Пратасаўшчына (Пухавіцкі раён)|Пратасаўшчыне]]. У 1889 годзе маёнтак ва ўласнасці [[Дваранства|двараніна]] [[Каталіцтва|рыма-каталіцкага]] веравызнання Аркадыюша Шыстоўскага, была 1061 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяціна]] зямлі{{Sfn|Памяць|2003|с=98}}. У 1913 годзе маёнтак ва ўласнасць Мечыслава Шыстоўскага, было 700 дзесяцін{{Sfn|Nad Świsłoczą|1914|s=101}}. У 1916 годзе ў вёсцы адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. === Найноўшы час === [[Image:Šacak. Шацак (1927).jpg|thumb|left|Карта ваколіц Шацка 1927 года, на якой пазначана вёска Вяркалы.]]З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У пачатку 1920-х гадоў працавала школа 1-й ступені, дзе ў 1922 годзе было 40 вучняў. У пачатку 1930-х гадоў праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Перамога», была кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 1 красавіка 1960 года вёска ў складзе [[Слабадскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Слабадскога сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>, з 1 красавіка 1960 года да 5 траўня 1962 года — у складзе [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]], пасля — зноў у складзе Слабадскога сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 мая 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. Да 28 траўня 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Вецярэвіцкі сельсавет|Вецярэвіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1795 год — 48 жыхароў * 1800 год — 4 двары, 37 жыхароў * 1858 год — 120 жыхароў * 1897 год — вёска, 253 жыхары; маёнтак, 3 двары, 33 жыхары * 1908 год — вёска, 50 двароў, 341 жыхар; маёнтак, 1 двор, 42 жыхары{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=26}} * 1917 год — вёска, 50 двароў, 286 жыхароў; маёнтак, 1 двор, 16 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=125}} * 1960 год — 140 жыхароў * 2002 год — 25 двароў, 53 жыхары * 2009 год — 31 жыхар<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Итоговые данные перепеси населения Республики Беларусь 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 2019 год — 20 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-04-07|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Вяркалы|128}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13|231|Werkały, białorus. Warkały|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = Spis ziemian mińskich, posiadających 100 i więcej dziesięcin ziemi|загаловак = Nad Świsłoczą : kalendarz miński informacyjny na rok 1914|арыгінал = |спасылка = https://polona.pl/preview/f2a6669f-c208-41f0-a262-d48acb2e63e3|адказны = pod redakcją W. Dworzaczka|выданне = |месца = Wilno|выдавецтва = Znicz|год = 1914|том = |старонкі = |alleseiten = 130|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Nad Świsłoczą}} * {{кніга|аўтар = [[Дзмітрый Часлававіч Матвейчык|Матвейчык Д]].|частка = |загаловак = Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў : біяграфічны слоўнік : (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2016|том = |старонкі = |старонак = 735|серыя = |isbn = 978-985-01-1159-3|тыраж = |ref = Матвейчык Д.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] i1nbph9mekvo4taojriaywylepzy5z3 0 283147 5149118 4703800 2026-05-31T08:43:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149118 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вясёлае}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вясёлае 2 |арыгінальная назва = Вясёлае |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Дукорскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Вясёлае |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Вясё́лае 2'''<ref>[http://kodeksy-by.com/norm_akt/source-Пуховичский%20райсовет/type-Решение/203-28.02.2014.htm РЕШЕНИЕ ПУХОВИЧСКОГО РАЙОННОГО СОВЕТА ДЕПУТАТОВ 28 февраля 2014 г. № 203 О переименовании деревни Весёлое Дукорского сельсовета]</ref>, да 2014 года '''Вясё́лае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viasiolaje}}, {{lang-ru|Весёлое}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дукорскі сельсавет|Дукорскага сельсавета]]. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Дрычынскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дрычынскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Інфраструктура == Каля вёскі праходзіць [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі]] [[Мінск]] — [[Гомель]]. Месціцца [[Дрычын (прыпыначны пункт)|прыпыначны пункт Дрычын]]. == Насельніцтва == * 1926 год — 28 двароў, 138 жыхароў * 2002 год — 40 двароў, 88 жыхароў * 2009 год — 86 жыхароў * 2019 год — 79 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-03-29|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Вясёлае 2|129}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукорскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Дукорскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] lhag19xtl3wb28gt89hrbin6ws3tuvv 0 283169 5149000 5119805 2026-05-30T20:42:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149000 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Амельна}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Вомельна |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет2 = Дубраўскі |OpenStreetMap = 243020963 }} '''Во́мельна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''О́мельна, Во́мелен, м. (каля Во́мелена)'''</ref> ({{lang-be-trans|Vomieĺna}}, {{lang-ru|Омельно}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911n0039994&q_id=1522241|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 4 марта 2011 года № 59 "О преобразовании деревни Омельно Дубровского сельсовета в агрогородок"|access-date=8 студзеня 2025|archive-date=12 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212055513/https://etalonline.by/document/?regnum=d911n0039994&q_id=1522241|url-status=dead}}</ref> у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дубраўскага сельсавета]]. == Назва == На думку географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], назва паходзіць ад кустоў [[Амяла|амялы]]<ref>{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}}</ref>. == Геаграфія == Месціцца за 18 км на паўднёвы захад ад Мар’інай Горкі, 73 ад Мінска, 20 км ад [[Чыгуначная станцыя|чыгуначнай]] [[Пухавічы (станцыя)|станцыі Пухавічы]] на лініі [[Мінск]] — [[Асіповічы]], на аўтамабільнай дарозе Мар’іна Горка — [[Шышчыцы]], непадалёк ад ракі [[Пціч (рака)|Пціч]]. Каля аграгарадка месціцца [[Амяльнянскі біялагічны заказнік]]. У сярэдзіне XIX сяло акружалі дубовыя, грабавыя і кляновыя лясы, невялікім каналам вёска была злучана з ракой Пціч{{Sfn|Памяць|2003|с=711}}. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === [[Файл:Vomieĺna, vulica. Вомельна, вуліца (1905).jpg|міні|злева|Вуліца ў Вомельне. Фота [[Вячаслаў Костка|Вячаслава Косткі]], 1905 г.]] У пісьмовых крыніцах вядома з XVI стагоддзя. У 1598 годзе [[сяло]] ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], уласнасць [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У 1744 года [[маёнтак]] М. Агінскай-Завішы, быў млын. Пазней у складзе маёнтка [[Навасёлкі (Пухавіцкі раён)|Навасёлкі]] ўласнасці [[Барэцкія|Барэцкай]]<ref>{{Cite web|url=https://helper.archonline.by/|title=Дапаможнік|website=helper.archonline.by|access-date=2023-12-15|archive-date=3 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203234518/https://www.helper.archonline.by/|url-status=dead}}</ref>. У 1716 годзе была пабудавана [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніяцкая]] царква. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 годзе сяло, шляхецкая ўласнасць, былі Вазнясенская царква і карчма. У 1860 годзе царква была перабудавана. У 1863 годзе адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. З 1860-х гадоў цэнтр [[Амяльнянская воласць|Амяльнянскай воласці]] Ігуменскага павета. У 1879 годзе — цэнтр праваслаўнага прыходу (1,3 тыс. вернікаў), пры царкве было папячыцельства. У 1886 годзе дзейнічала школа, праваслаўная царква, валасное праўленне. У 1892 годзе ў школе вучыліся 32 хлопчыкі, 14 дзяўчынак. У 1900 годзе школу наведваў 71 вучань, настаўнікам быў Барыс Мяцельскі. Пэўны час было ўласнасцю [[Бурзынскія|Бурзынскіх]], пазней уласнасць [[Ратынскія|Ратынскіх]]{{Sfn|SgKP|1886|с=530}}. У 1888 годзе памешчык Ратынскі заснаваў тут крухмальны завод, на якім ў 1889 годзе працавалі 4 рабочыя. [[Файл:806-27. Валасны сход, Ігуменскі павет. 1905 год.jpg|міні|[[Валасны сход]] у Вомельне (цэнтр [[Амяльнянская воласць|Амяльнянскай воласці]]), 1905 г.]] У 1897 годзе ў сяле дзейнічалі праваслаўная царква (больш за 1 тыс. прыхаджан), валасное праўленне, народнае вучылішча, [[хлебазапасны магазін]], лаўка, піцейны дом, побач аднайменны маёнтак. Насельніцтва ў асноўным займалася земляробствам і жывёлагадоўляй{{Sfn|Памяць|2003|с=23}}, рабілі рагожкі з бярозавага лыка, простыя колы і сані{{Sfn|SgKP|1886|с=530}}. <gallery caption="Вомельна на здымках [[Вячаслаў Костка|Вячаслава Косткі]], 1905 г." widths="150" heigths="150" class="center"> Vomieĺna, vulica. Вомельна, вуліца (1905) 2.jpg|Вуліца Vomieĺna, žorny. Вомельна, жорны (1905).jpg|Жанчына з жорнамі Vomieĺna, kuźnia. Вомельна, кузня (1905).jpg|Кузня Vomieĺna, kuźnia. Вомельна, кузня (1905) 2.jpg|Кузня, вастрэнне новай сякеры </gallery> === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Вомельны і Амяльнянскай воласці накіроўвалі звароты ў [[Народны Сакратарыят Беларусі]] са скаргамі на дзеянні нямецкіх акупацыйных улад<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Маёнтак быў нацыяналізаваны, на яго месцы заснаваны пасёлак [[Востраў (Амяльнянскі сельсавет)|Востраў]]. У 1924—1939 гадах — цэнтр [[Кнорынскі сельсавет|Кнорынскага сельсавета]], у 1939—1962 гадах — цэнтр [[Варашылаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Варашылаўскага сельсавета]]. У пачатку 1920-х гадоў працавала школа 1-й ступені, у 1922 годзе былі 3 настаўнікі і 80 вучняў. У 1930-х гадах праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] імя Кнорына, працавала кузня і сталярня. У 1938 годзе нададзены статус вёскі. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У Вомельне месціўся штаб савецкай партызанскай брыгады «[[Партызанская брыгада «Буравеснік»|Буравеснік]]». У траўні 1944 года Вомельна была спалена ў час нямецкай [[карная аперацыя «Півоня»|карнай аперацыі «Півоня»]]<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/3296|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2023-12-15|archive-date=12 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212152714/http://db.narb.by/search/3296|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/tak-ubivali-lyudey-11.html|title=Так убивали людей|first=СБ-Беларусь|last=|website=www.sb.by|date=2009-06-17|access-date=2023-12-15}}</ref>. У 1962—1965 гадах вёска ў складзе [[Сінчанскі сельсавет|Сінчанскага сельсавета]], у 1965—1972 гадах яго цэнтр. У 1972—1984 гадах — цэнтр [[Амяльнянскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Амяльнянскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 ліпеня 1984 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1984, № 26 (1796).</ref>. У 1976 годзе да Вомельны была далучана вёска [[Востраў (Амяльнянскі сельсавет)|Востраў]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 мая, 10 і 25 чэрвеня, 15 і 29 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>{{Sfn|Памяць|2003|с=23}} (колішні маёнтак Вомельна). Паводле перапісу 1976 года мела статус [[Пасёлак|пасёлка]]. == Насельніцтва == * 1744 год — 32 двары, 89 жыхароў мужчынскага полу * 1816 год — 36 двароў, 170 жыхароў * 1858 год — 112 [[Рэвізская душа|рэвізскіх душ]] * 1886 год — 58 двароў, 372 жыхары * 1897 год — сяло, 92 двары, 576 жыхароў; маёнтак, 8 жыхароў * 1908 год — 99 двароў, 688 жыхароў; маёнтак, 1 двор, 61 жыхар * 1917 год — сяло, 131 двор, 684 жыхары; маёнтак, 41 жыхар * 1960 год — 465 жыхароў * 2002 год — 148 двароў, 355 жыхароў * 2012 год — 109 гаспадарак, 232 жыхары * 2019 год — 186 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-30|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Інфраструктура == === Культура і грамадства === * Бібліятэкі * Клуб === Медыцына === * Акушэрскі пункт * Ветэрынарны ўчастак === Эканоміка === * Механічныя майстэрні * Аддзяленне сувязі * Ашчадная каса * Крама == Славутасці == === Страчаная спадчына === * [[Спаса-Узнясенская царква (Вомельна)|Царква Ушэсця Гасподняга]] (1897—1943) == Вядомыя асобы == * [[Юлія Уладзіміраўна Хіраска]] (1906—1985)— беларуская артыстка балета. * [[Віктар Іванавіч Барысевіч]] (нар. 1939) — беларускі вучоны-эканаміст. * [[Таіса Іванаўна Сушко]] (нар. 1949) — беларускі эканаміст, кандыдат эканамічных навук<ref>{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar495566&strq=l_siz=20|title=Таіса Сушко|website=unicat.nlb.by|access-date=2023-12-15}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Омельна|164—165}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухав. р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7|530|Omelno|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вомельна| ]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] bm266tijw4pddqug4xnu34i3rn0v7ob 0 283170 5149077 5072694 2026-05-31T05:36:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149077 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вялень |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 26|lat_sec = 27 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 02|lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет2 = Дубраўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 1476452061 }} '''Вяле́нь'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialień}}, {{lang-ru|Велень}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дубраўскага сельсавета]]. Месціцца за 13 км на паўднёвы захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 68 км ад [[Мінск]]а. == Гісторыя == === Найноўшы час === У XVIII стагоддзі ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Нейкі час уласнасць Барэцкай, у складзе маёнтка [[Навасёлкі (Пухавіцкі раён)|Навасёлкі]]<ref>{{Cite web|url=https://helper.archonline.by/|title=Дапаможнік|website=helper.archonline.by|access-date=2023-12-21|archive-date=3 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203234518/https://www.helper.archonline.by/|url-status=dead}}</ref>. У канцы XVIII стагоддзя вёска ў [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], былі карчма і млын, уласнасць генерал-маёра Грабе-Завішы{{sfn|ГВБ|2013|с=127}}. У 1800 годзе ўласнасць [[Ратынскія|Ратынскага]]. Паводле перапісу 1858 года ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]]. Пасля 1861 года ў [[Амяльнянская воласць|Амяльнянскай воласці]] Ігуменскага павета. У 1861 годзе Вялень разам з маёнткам Навасёлкі ў Ратынскага купіў [[Баніфацый Урбанавіч Крупскі|Баніфацый Крупскі]]. Маёнтак у Крупскага быў адабраны за ўдзел у [[Паўстанне 1863 года ў Ігуменскім павеце|паўстанні 1863 года]]. У 1870 годзе Вялень з іншай маёмасцю Крупскага была перададзена расійскаму чыноўніку [[Леў Савіч Макаў|Льву Макаву]], 200 [[Валока|валок]] зямлі атрымаў [[Іван Ягоравіч Шэвіч (дзяржаўны служачы)|Іван Ягоравіч Шэвіч]]{{Sfn|SgKP|1893|с=312}}. У 1876 годзе ўласнасць Івана Ягоравіча Шэвіча, было 4086 дзесяцін, гаспадарку вёў арандатар{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|1877|с=186}}. У 1888 годзе ўласнасць Івана і {{нп5|Сяргей Ягоравіч Шэвіч|Сяргея Ягоравічаў Шэвічаў|d|Q16043804}}, было 1020 дзесяцін{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=229}}. Фальварак месціўся там, дзе цяпер вёска [[Новы Уборак]]. У 1914 годзе ўласнасць Лідзіі Іванаўны Мірковіч, народжанай Шэвіч<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://imperialguard.ru/tpost/plnbnzgdf1-mirkovich-2-i-pyotr-mihailovich|title=Миркович 2-й Пётр Михайлович|website=imperialguard.ru|access-date=2025-12-26}}</ref>, было 4379 дзесяцін{{Sfn|Дрозд Д.|2013|с=354}}. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Амяльнянскай воласці накіроўвалі звароты ў [[Народны Сакратарыят Беларусі]] са скаргамі на дзеянні нямецкіх акупацыйных улад<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У пачатку 1920-х гадоў працавала школа 1-й ступені. У пачатку 1930-х праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Іскра», працавала кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У ваколіцах вёскі дзейнічалі савецкія партызанскія брыгады «Беларусь» і «Буравеснік». У перыяд вайны ў вёсцы былі тройчы праведзены карныя аперацыі, вёска спалена<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/5641|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2023-12-21|archive-date=11 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241111130715/http://db.narb.by/search/5641|url-status=dead}}</ref>. Пасля вайны вёска адноўлена. == Насельніцтва == * 1800 год — 17 двароў, 95 жыхароў * 1816 год — 27 двароў, каля 130 жыхароў * 1858 год — 127 жыхароў * 1897 год — 44 двары, 255 жыхароў * 1908 год — 49 двароў, 283 жыхары * 1917 год — 59 двароў, 313 жыхароў * 1960 год — 292 жыхары * 2002 год — 22 двары, 46 жыхароў * 2010 год — 20 гаспадарак, 31 жыхар * 2012 год — 14 гаспадарак, 19 жыхароў * 2019 год — 29 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-30|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Янка Ролсан]] (1912—1994) — беларускі эмігранцкі дзеяч, паэт. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Вялень|127—128}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухав. р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = [[Зміцер Дрозд|Дрозд Д.]]|частка = |загаловак = Землевладельцы Минской губернии, 1900—1917: справочник|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Медисонт|год = 2013|том = |старонкі = |старонак = 694|серыя = |isbn = 978-985-7085-07-1|тыраж = |ref = Дрозд Д.}} * {{Крыніцы/Матвейчык. Удзельнікі паўстання 1863-1864 гадоў. Біяграфічны слоўнік}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|арыгінал = |спасылка = |адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Типографія Губернскаго Правленія|год = 1877|том = |старонкі = |старонак = 187|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13|312|Wieleń|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Ратынскія]] [[Катэгорыя:Вялень| ]] [[Катэгорыя:Крупскія герба «Корчак»]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] a4u4dst2zftztacr8gacoycxorpt7zy 0 283182 5149117 4703799 2026-05-31T08:42:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149117 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вясёлае}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вясёлае |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = GTTwj-n2kiI.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Дукорскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Вясёлая |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Вясё́лае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viasiolaje}}, {{lang-ru|Весёлое}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дукорскі сельсавет|Дукорскага сельсавета]]. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1926 год — 24 двары, 112 жыхароў * 2002 год — 21 двор, 49 жыхароў * 2009 год — 46 жыхароў * 2019 год — 36 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-03-29|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Вясёлае|128—129}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукорскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Дукорскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] f0sr317rf9jp0hqqaiz1q9f96h7uxa3 0 283199 5149060 4792429 2026-05-31T03:18:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149060 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Высокая Старына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Пухавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243023377 }} '''Высо́кая Старына́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vysokaja Staryna}}, {{lang-ru|Высокая Старина}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пухавіцкі сельсавет|Пухавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Упамінаецца ў 1870 годзе як [[засценак]] у [[Пагарэльская воласць|Пагарэльскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1897 годзе [[Ваколіца (тып паселішча)|ваколіца]], быў малітоўны дом. У канцы XIX стагоддзя дробнымі землеўладальнікамі ў ваколіцы былі хрысціяне і яўрэі{{Sfn|SgKP|1895|с=|p=128}}. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Краснаакцябрскі сельсавет|Краснаакцябрскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. № 222 «Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района»]{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 15 двароў, 109 жыхароў * 1908 год — 17 двароў, 126 жыхароў * 1926 год — 20 двароў, 109 жыхароў * 1960 год — 72 жыхары * 2002 год — 10 двароў, 16 жыхароў * 2012 год — 5 гаспадарак, 8 жыхароў * 2019 год — 5 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Высокая Старына|127}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14|128|Wysoka Starzyna|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пухавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пухавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] f8mhzr679s7c9wyfgghcks7269j7eum 0 283214 5148841 5122216 2026-05-30T17:22:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148841 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Войраўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 37|lat_sec = 47 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 33|lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Навапольскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 1713 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 5 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243015454 }} '''Во́йраўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vojraŭka}}, {{lang-ru|Войровка}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навапольскі сельсавет|Навапольскага сельсавета]]. Месціцца за 45 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 23 км ад [[Мінск]]а, 22 км ад чыгуначнай станцыі [[Рудзенск (станцыя)|Рудзенск]] на лініі [[Мінск-Пасажырскі|Мінск]] — [[Асіповічы I|Асіповічы]], на рацэ Пяскоўка{{Sfn|Jelski A.|1893|с=759}} (прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]]). == Назва == Ёсць літоўскія прозвішчы ''Vaira, Vairis, Vairys''<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 1135—1136.</ref>, тапонім {{нп5|Вайрышкей|Вайрышкей|d|Q16475077}} ({{lang-lt|Vairiškiai}}). == Гісторыя == У канцы XVIII ст. вёска ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 годзе былі млын, карчма, уласнасць [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]], належала да [[Дамен (зямля)|дамена]] [[Самуэлева]]{{Sfn|Jelski A.|1893|с=759}}. Пасля 1861 года ў [[Дудзіцкая воласць|Дудзіцкай воласці]] Ігуменскага павета. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. [[Файл:Vojraŭka (4).jpg|міні|Паказальнік і прыдарожны крыж, 2019 г.]] Паводле перапісу 1960 года мела статус [[пасёлак|пасёлка]]. == Насельніцтва == * 1800 год — 3 двары, 36 жыхароў * 1897 год — 13 двароў, 58 жыхароў * 1917 год — 15 двароў, 81 жыхар * 1960 год — 69 жыхароў * 1999 год — 8 жыхароў * 2002 год — 7 двароў, 9 жыхароў * 2010 год — 13 жыхароў * 2012 год — 11 гаспадарак, 15 жыхароў * 2019 год — 33 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Спіс вуліц == * Зарэчная вуліца * Зялёная вуліца * Лугавая вуліца * Мінская вуліца * Набярэжная вуліца * Пагранічная вуліца * Палявая вуліца * Садовая вуліца * Сонечная вуліца * Цэнтральная вуліца * Цяністая вуліца * Шабунёўская вуліца<ref>{{cite web|url = http://gzk.nca.by/057799473eb9dc445f7ff1d3f1a2d37a.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21109%26setstreet%3D%26rand%3D0.6231165505804057|title = Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher = Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Войраўка|126}} * {{кніга|аўтар = |частка = Населеныя пункты, якія не існуюць|загаловак = Памяць: Гіст-дакум. хроніка Мінскага р-на|арыгінал = |спасылка = |адказны = Гал. рэд. Беларус. Энцыкл.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БелЭн|год = 1998|том = |старонкі = |старонак = 640|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Памяць. Мінскі}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі |арыгінал = |спасылка = |адказны = [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = 3000 |ref = Памяць. Пухавіцкі}} * {{кніга|аўтар = [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A]].|частка = Wojrówka|загаловак = Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIII: Warmbrun — Worowo|арыгінал = |спасылка = http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/759|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = 1893|том = |старонкі = 759|старонак = 960|ref=Jelski A.}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навапольскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Навапольскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] kkdbmthom3s093lbjdx3gd7v1qmjctq 0 283228 5149104 4749434 2026-05-31T07:52:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149104 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вяндзеж |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет2 = Навасёлкаўскі }} '''Вяндзе́ж'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ве́ндзеж (за Ве́ндзежам)'''</ref> ({{lang-be-trans|Viandziež}}, {{lang-ru|Вендеж}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]]. Месціцца за 7 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 55 км ад [[Мінск]]а. Каля вёскі праходзіць чыгунка [[Мінск]] — [[Асіповічы]], ёсць [[Вяндзеж (прыпыначны пункт)|прыпыначны пункт Вяндзеж]]. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У 1816 годзе [[фальварак]] у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], уласнасць [[Ратынскія|Ратынскіх]]. У сярэдзіне XIX стагоддзя маёнтак, уласнасць С. Быкоўскага. Пасля 1861 года ў [[Навасёлкаўская воласць|Навасёлкаўскай воласці]] Ігуменскага павета. У 1889 годзе ўласнасць праваслаўнага двараніна Міхаіла Ісавер’евіча Здановіча, было 885 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі{{Sfn|Памяць|2003|с=84}}. Паводле перапісу 1897 года была мураваная капліца. === Найноўшы час === [[Файл:Viandziež 1.jpg|міні|Вяндзеж, 2020 г.]] З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1940 годзе да Вяндзежа была далучана ўтвораная за савецкім часам вёска Вяндзежская Слабада. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1897 год — 2 двары, 18 жыхароў * 1917 год — 6 двароў, 47 жыхароў * 1960 год — 166 жыхароў * 1999 год — 39 жыхароў * 2002 год — 25 двароў, 35 жыхароў * 2010 год — 24 жыхары * 2019 год — 35 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Славутасці == * Гаспадарскі будынак сядзібнага двара (XIX ст.)<ref>{{Cite web|url=https://globustut.by/vendezh/|title=Вендеж|website=globustut.by|access-date=2024-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Вендзеж|124—125}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-2|682|Wendeż|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Ратынскія]] 6omqs01rzb0llf79noa7z3g5e2qr0y7 0 283277 5149053 5007991 2026-05-31T02:26:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149053 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Выемка |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Шацкі }} '''Вы́емка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vyjemka}}, {{lang-ru|Выемка}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Пціч (рака)|Пціч]]. Уваходзіць у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]. == Назва == Выемка — паглыбленне на полі, дарозе, кар’ер або нізкае месца, нізіна{{sfn|Яшкін І. Я.|1971}}. Раней урочышча Выемка (Выямкі) месцілся на поўдзень на цяперашняй вёскі, у балоцістай мясцовасці<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/14194126_z13_53.308727,27.988185|title=Запад СССР - РККА 1:100К - Шацкі сельскі савет, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-04-07}}</ref>. == Гісторыя == Вядома з XX стагоддзя, дагэтуль на картах не абазначалася. Паводле перапісу 1908 года [[Урочышча|ўрочышча]] Выямкі ({{lang-ru|Выямки}}) у [[Амяльнянская воласць|Амяльнянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=33}}. Паводле перапісу 1917 года [[хутар]] Выемка{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=97}}. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Амяльнянскай воласці накіроўвалі звароты ў [[Народны Сакратарыят Беларусі]] са скаргамі на дзеянні нямецкіх акупацыйных улад<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Паводле карты 1926 года, пасёлак Выемка месціўся на поўдзень ад цяперашняга паселішча, на ўсход ад Ямнага, а на месцы цяперашняй Выемкі быў пасёлак Алесіў Гай на 8 двароў<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519262_z14_53.316932,27.988872|title=Карта РККА Белоруссии в масштабе 1:42К - Выемка, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-04-07}}</ref>. Перад вайной у Выемцы было 8 двароў, у Алесівым Гаі было 12 двароў<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/14194126_z13_53.316937,27.989902|title=Запад СССР - РККА 1:100К - Выемка, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-04-07}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 5 траўня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад [[Варашылаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Варашылаўскага сельсавета]], пасля — у складзе [[Селецкі сельсавет|Селецкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 мая 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Селецкі сельсавет|Селецкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. № 222 «Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района»]{{ref-ru}}</ref>. З 2006 года па 28 траўня 2013 года ў складзе [[Вецярэвіцкі сельсавет|Вецярэвіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1908 год — 2 двары, 11 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=33}} * 1917 год — 1 двор, 7 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=97}} * 1926 год — 6 двароў, 25 жыхароў * 1960 год — 113 жыхароў * 2009 год — 12 жыхароў<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Итоговые данные перепеси населения Республики Беларусь 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 2019 год — 9 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-04-07|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Выемка|127}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{Крыніцы/Беларускія геаграфічныя назвы|Выемка|40}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] g27n4j2e03knrg86tvzi2pavf11z4g1 0 283316 5148798 5122215 2026-05-30T15:50:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148798 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Весялова}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Весялова |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 20|lat_sec = 51 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 20|lon_sec = 05 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блужскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243020158 }} '''Весяло́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viesialova}}, {{lang-ru|Веселово}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Блужскі сельсавет|Блужскага сельсавета]]. Месціцца за 23 км на паўднёвы ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 77 км ад [[Мінск]]а, 3 км ад чыгуначнай станцыі [[Талька (станцыя)|Талька]], на рацэ [[Талька (рака)|Таль (Талька)]]. == Гісторыя == У 2-й палове XIX стагоддзя [[урочышча|ўрочышча]] [[Амяльнянская воласць|Амяльнянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1917 годзе [[засценак]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Амяльнянскай воласці накіроўвалі звароты ў [[Народны Сакратарыят Беларусі]] са скаргамі на дзеянні нямецкіх акупацыйных улад<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1926 годзе вёска. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да [[30 кастрычніка]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Талькаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Талькаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm Рашэнне Мінскага абласнога савета дэпутатаў ад 30.10.2009 № 219 «Аб змяненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Мінскай вобласці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131111231446/http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm |date=11 лістапада 2013 }}{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 5 двароў, 33 жыхары * 1908 год — 5 двароў, 31 жыхар * 1917 год — 14 двароў, 101 жыхар * 1926 год — 18 двароў, 101 жыхар * 1960 год — 95 жыхароў * 2002 год — 19 двароў, 24 жыхары * 2010 год — 11 гаспадарак, 14 жыхароў * 2012 год — 11 гаспадарак, 13 жыхароў * 2019 год — 12 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Весялова|124}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Блужскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Блужскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] 8xyqoaab5toiri3xvyom5blyowu9wrg 0 283317 5149083 5122217 2026-05-31T06:09:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149083 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вялікае Поле}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вялікае Поле |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 24|lat_sec = 09 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 23|lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блужскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243023417 }} '''Вялі́кае По́ле'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialikaje Polie}}, {{lang-ru|Великое Поле}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Блужскі сельсавет|Блужскага сельсавета]]. Месціцца за 25 км на паўднёвы ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 80 км ад [[Мінск]]а, 6 км ад чыгуначнай станцыі [[Талька (станцыя)|Талька]], на рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. == Назва == Назва паходзіць ад асаблівасцей мясцовасці. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў склад [[Талькаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Талькаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm Рашэнне Мінскага абласнога савета дэпутатаў ад 30.10.2009 № 219 «Аб змяненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Мінскай вобласці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131111231446/http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm |date=11 лістапада 2013 }}{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1926 год — 71 жыхар * 1960 год — 60 жыхароў * 2002 год — 4 двары, 4 жыхары * 2007 год — 3 жыхары * 2010 год — 2 гаспадаркі, 2 жыхары * 2012 год — 0 жыхароў * 2019 год — 1 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Славутасці == * На левым беразе Свіслачы месціцца [[Вялікае Поле (селішча)|селішча]], якое адносіцца да II—V стагоддзяў н.э. і эпохі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Вялікае Поле|128}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Блужскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Блужскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вялікае Поле (Пухавіцкі раён)| ]] lvc1lbhnx8o20uu578savask6gpb1fx 0 283331 5149023 5008373 2026-05-30T22:18:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149023 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вугалец}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вугалец |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Турынскі }} '''Вугале́ц'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vuhaliec}}, {{lang-ru|Уголец}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Волма (прыток Свіслачы)|Волма]]. Уваходзіць у склад [[Турынскі сельсавет|Турынскага сельсавета]]. == Назва == Назва паходзіць ад слова [[вугал]]. Назвы такога кшталту шырока распаўсюджаны на Беларусі ([[Вуглы]], [[Вугалок]], [[Вугольнікі]] і да т. п.)<ref>{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 382</ref>. == Гісторыя == У 1584 годзе ў складзе маёнтка [[Балоча]], уласнасць І. Лядскага, [[Старабеларуская мова|ст.-бел.]] Уголец<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 200.</ref>. Уваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У другой палове XVIII стагоддзя ў складзе маёнтка [[Турын (Пухавіцкі раён)|Турын]], уласнасць [[Валадковічы|Валадковічаў]]<ref name="atlas3">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 199.</ref>. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У XIX стагоддзі пэўны час належала [[Ратынскія|Ратынскім]]{{Sfn|Памяць|2003|с=726}}. Перад скасаваннем прыгоннага права ў складзе маёнтка [[Новыя Увалокі]], уласнасць [[Каржанеўскія (род)|Каржанеўскіх]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://helper.archonline.by/|title=Дапаможнік|publisher=Архівы Беларусі|access-date=9 лістапада 2024|archive-date=3 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203234518/https://www.helper.archonline.by/|url-status=dead}}</ref>. Пасля 1861 года ў [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] Ігуменскага павета. У другой палове XIX стагоддзя быў [[хлебазапасны магазін]]. У 1912 годзе адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Народнае вучылішча пераўтворана ў школу 1-й ступені, у 1922 годзе было 2 настаўнікі і 70 вучняў. У 1930-я гады праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Чырвоны Сцяг», была кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 2 ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]], каля вёскі базіраваліся Пухавіцкі падпольны раённы камітэт [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б]], партызанскія брыгады «[[Партызанская брыгада «Полымя»|Полымя]]» і [[1-я Мінская партызанская брыгада|1-я Мінская]]. У ходзе карных аперацый нямецкіх войскаў у жніўні 1943 года і сакавіку—красавіку 1944 года былі спалены 124 дамы (усе) і забіта 322 чалавекі<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/5622|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-11-12|archive-date=12 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241112015058/http://db.narb.by/search/5622|url-status=dead}}</ref>. Пасля вайны вёска была адноўлена. == Насельніцтва == * 1800 год — 22 двары, 191 жыхар * сяр. XIX ст. — 70 двароў, 464 жыхары * 1897 год — 69 двароў, 458 жыхароў * 1908 год — 77 двароў, 502 жыхары, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=113}} * 1917 год — 90 двароў, 534 жыхары * 1999 год — 75 жыхароў * 2010 год — 48 жыхароў * 2019 год — 37 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Мікалай Захаравіч Ашэйчык|Мікалай Ашэйчык]] (нар. 1940) — Заслужаны будаўнік Рэспублікі Беларусь. == Мемарыялы == * Брацкая магіла савецкіх салдат, якія загінулі ў Другую сусветную вайну. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Угалец|189}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12|756|Uholec|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Турынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Турынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Ратынскія]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] lyzynrbt3xluka58q7664np6qo3fwxh 0 283332 5149119 4869281 2026-05-31T08:43:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149119 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вясёлая Горка |выява = Весёлая_Горка.jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Турынскі }} '''Вясё́лая Го́рка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viasiolaja Horka}}, {{lang-ru|Весёлая Горка}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Турынскі сельсавет|Турынскага сельсавета]]. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1926 год — 11 двароў, 54 жыхары * 1999 год — 9 жыхароў * 2002 год — 3 двары, 8 жыхароў * 2010 год — 7 жыхароў * 2019 год — 9 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Вясёлая Горка|129}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Турынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Турынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] qx52kjnyjmn5l8dejfqke3o8u9imsps 0 283333 5149120 4869283 2026-05-31T08:47:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149120 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вясёлы Гай |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Турынскі }} '''Вясёлы Гай'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viasioly Haj}}, {{lang-ru|Весёлый Гай}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Турынскі сельсавет|Турынскага сельсавета]]. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1926 годзе ў [[Калгас|калгасе]] «Вясёлы гай». У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1926 год — 10 двароў, 50 жыхароў * 1999 год — 1 жыхар * 2002 год — 1 двор, 1 жыхар * 2010 год — 1 жыхар * 2019 год — 3 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Міхайлавіч Фінскі]] (нар. 1953) — беларускі скульптар. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Вясёлы Гай|129}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Турынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Турынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] kxwzzsqwdiq81kuugdw4rtr3p262a8p 0 283356 5148771 5122213 2026-05-30T14:09:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148771 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вераб’ёўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вераб’ёўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 33|lat_sec = 09 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 48|lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Навапольскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243017973 }} '''Вераб’ёўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vierabjoŭka}}, {{lang-ru|Веробьёвка}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навапольскі сельсавет|Навапольскага сельсавета]]. Месціцца за 36,5 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 52,5 км ад [[Мінск]]а, 14,5 км ад чыгуначнай станцыі [[Рудзенск (станцыя)|Рудзенск]] на лініі Мінск — Асіповічы. == Назва == [[Патронім|Патранамічная]] назва, утвораная ад асновы ''верабей''. == Гісторыя == [[Файл:Vierabjoŭka. Вераб’ёўка (1867).jpg|міні|злева|Урочышча Вераб’еўка на плане [[Азярычына]] 1867 года.]] [[Урочышча]] Вераб’ёўка вядома прынамсі з сярэдзіны XIX стагоддзя. Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], месца пасялення жыхароў [[Азярычына]]{{Sfn|Слаўнае сяло Азярычына|2019|с=332}}. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У ваколіцах дзейнічала савецкая [[партызанская брыгада «Беларусь»]]. У лютым—сакавіку 1944 года ў ходзе нямецкай карнай аперацыі былі спалены ўсе 47 дамоў вёскі<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/766|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-05-02|archive-date=10 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260110163026/http://db.narb.by/search/766|url-status=dead}}</ref>. Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Узлянскі сельсавет|Узлянскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1999 год — 68 жыхароў * 2002 год — 38 двароў, 68 жыхароў * 2010 год — 52 жыхары * 2012 год — 47 жыхароў * 2019 год — 34 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Спіс вуліц == * Садовая вуліца<ref>{{cite web|url = http://gzk.nca.by/bbbe7cc41bf683c53d9d6e6d30ed1ce3.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21275%26setstreet%3D%26rand%3D0.5962913419024676|title = Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher = Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Вераб’ёўка|124}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = [[Зміцер Санько|Санько З]]., Санько Ю.|частка = |загаловак = Слаўнае сяло Азярычына: Свет нашых продкаў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = [[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналогія]]|год = 2019|том = |старонкі = |старонак = 352|серыя = |isbn = 978-985-458-302-0|тыраж = |ref = Слаўнае сяло Азярычына}} * {{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навапольскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Навапольскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] kobueorgm543xxqrb5h0naeh9xsd2ru 0 285998 5149084 5036198 2026-05-31T06:24:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149084 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Каменка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вялікая Каменка |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі |ранейшыя імёны = Каменка }} '''Вялі́кая Ка́менка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vialikaja Kamienka}}, {{lang-ru|Великая Каменка}}) — [[вёска]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] Каменка<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519262_53.459796,27.695846|title=Карта РККА Белоруссии в масштабе 1:42К - Хатлянскі сельскі савет, Уздзенскі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-09-19}}</ref> ў 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У даведніку [[Гарады і вёскі Беларусі]] паселішча памылкова атаясамліваюць з хутарам і ўрочышчам [[Казакоў Вугал]], якія месціліся ў іншым месцы<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519262_z14_53.417384,27.492942|title=Карта РККА Белоруссии в масштабе 1:42К - Хатлянскі сельскі савет, Уздзенскі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-09-19}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 2 ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. 22 студзеня 1944 года нямецкія войскі цалкам спалілі вёску, забілі 22 жыхары. Пасля вайны вёска адноўлена. Да 1 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. == Насельніцтва == * 1939 год — 17 двароў, 121 жыхар * 1970 год — 59 жыхароў * 1999 год — 12 жыхароў * 2009 год — 9 жыхароў * 2019 год — 9 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-09-19|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-5|Вялікая Каменка|198}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] ilj6mc6hn9cdj7sfsyov6xu4fbo8m3z 0 294913 5149058 5112560 2026-05-31T03:11:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149058 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Высокае |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Vysokaje,_Pinsk_District.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 09|lat_sec = 03 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 11|lon_sec = 34 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пінскі |сельсавет2 = Гарадзішчанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242994343 }} {{значэнні}} '''Высо́кае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vysokaje}}, {{lang-ru|Высокое}}) — [[вёска]] ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадзішчанскі сельсавет (Пінскі раён)|Гарадзішчанскага сельсавета]]. У 1940—1954 гадах цэнтр [[Высокаўскі сельсавет (Пінскі раён)|Высокаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>, у 1954—1957 гадах у складзе [[Пінкавіцкі сельсавет|Пінкавіцкага сельсавета]], з 1957 года ў складзе Гарадзішчанскага сельсавета<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r957b0005850&q_id=5378887|title=Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета депутатов трудящихся от 3 июня 1957 года № 344 «О частичном изменении в административно-территориальном делении сельских Советов Брестского и Пинского районов и Домачевского поселкового Совета Брестского района»|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарадзішчанскі сельсавет (Пінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гарадзішчанскі сельсавет (Пінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёна]] aes5ewodwbj4zko0v0a14ec54ixsvuf 0 309631 5149054 4984949 2026-05-31T02:27:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149054 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Выжылы}} {{Фільм |Беларуская назва = Выжылы |Арыгінальная назва = The Revenant |Выява = Постар фільма «Выжылы» (2015).jpg |Памер = 230px |Жанр = [[вестэрн]], [[трылер]] |Рэжысёр = [[Алехандра Гансалес Іньярыту|Алехандра Г. Іньярыту]] |Прадзюсар = {{нп5|Стыў Голін||en|Steve Golin}}<br />Кейт Рэдман<br />Дэвід Кантэр<br />Алехандра Г. Іньярыту<br />[[Арнан Мілчэн]]<br />Джэймс Скотчдапале |Сцэнарыст = Майкл Панке (раман)<br />Алехандра Г. Іньярыту<br />Марк Л. Сміт |Акцёры = [[Леанарда Дзі Капрыа]]<br />[[Том Хардзі]]<br />[[Уіл Поўлтэр]]<br />[[Донал Глісан]] |Аператар = [[Эмануэль Любецкі]] |Кампазітар = [[Руіты Сакамота]]<br />[[Alva Noto]]<br />{{нп5|Брайс Дэснер||en|Bryce Dessner}} |Кампанія = [[Regency Enterprises]]<br />Anonymous Content<br />{{нп5|RatPac-Dune Entertainment|RatPac Entertainment|en|RatPac-Dune Entertainment}}<br />[[20th Century Fox]] (пракат) |Бюджэт = 135 млн [[Долар ЗША|$]] |Зборы = 281 228 265 $ |Краіна = {{Сцягафікацыя|ЗША}} |Мова = [[Англійская мова|англійская]] |Час = 156 мін |Год = 2015 }} '''«Вы́жылы»''' ({{lang-en|The Revenant}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[вестэрн]]-[[трылер]] 2015 года рэжысёра [[Алехандра Гансалес Іньярыту|Алехандра Г. Іньярыту]]. Адаптаваны сцэнарый па аднайменным рамане Майкла Панку 2013 года быў напісаны Іньярыту і Маркам Л. Смітам і часткова заснаваны на жыцці [[маўнтынмены|маўнтынмена]] [[Х'ю Глас]]а. Галоўныя ролі выканалі [[Леанарда Дзі Капрыа]], [[Том Хардзі]], [[Уіл Поўлтэр]] і [[Донал Глісан]]. Прадстаўлены ў дванаццаці намінацыях на прэмію «[[Оскар (кінапрэмія, 2016)|Оскар]]». == Сюжэт == Першая траціна XIX стагоддзя, паўночны захад Амерыкі. На [[трапер]]а [[Х'ю Глас]]а ([[Леанарда Дзі Капрыа]]) нападае мядзведзіца. Група падзяляецца на дзве часткі, з цяжка параненым Гласам застаюцца яго сын-мяшанец Хоўк і два паляўнічыя — Джон Фіцджэральд і [[Джым|Джым Брыджэр]]. Яны павінны дачакацца смерці Гласа і пахаваць яго, але замест гэтага Фіцджэральд забівае Хоўка і пераконвае Брыджэра кінуць Глас, які памірае. Насуперак лёсу Гласу ўдаецца выжыць, і ён адпраўляецца ў небяспечны і поўны нягод шлях, каб адпомсціць за здраду. == У ролях == {{У ролях уверсе}} {{У ролях|[[Леанарда Дзі Капрыа]]||[[Глас, Х'ю|Х'ю Глас]]|}} {{У ролях|[[Том Хардзі]]||Джон Фіцджэральд|}} {{У ролях|[[Уіл Поўлтэр]]||[[Джым Брыджэр]]|}} {{У ролях|[[Донал Глісан]]||[[Эндру Генры]]|}} {{У ролях|Форэст Гудлак||Хоўк, сын Гласа|}} {{У ролях|{{нп5|Пол Андэрсан, акцёр|Пол Андэрсан|en|Paul Anderson (actor)}}||Андэрсан|}} {{У ролях|[[Брэндан Флетчэр]]||Фраймен|}} {{У ролях|[[Крыстафер Ёнер]]||Мэрфі|}} {{У ролях|{{нп5|Брэд Картэр||en|Brad Carter}}||Джоні|}} {{У ролях|[[Лукас Хаас]]||Джонс|}} {{У ролях|Грэйс Даў|||жонка Гласа}} {{У ролях ніз}} == Здымкі == Па жаданні Іньярыту фільм быў зняты ў храналагічнай паслядоўнасці на прыродзе пры натуральным асвятленні і без выкарыстання [[зялёны экран|зялёных экранаў]]. Здымкі прайшлі ў [[Брытанская Калумбія|Брытанскай Калумбіі]] і [[Альберта (правінцыя)|Альберце]] ([[Канада]]), а таксама на поўдні [[Аргенціна|Аргенціны]]<ref name="nashaniva.by">[http://nashaniva.by/?c=ar&i=163288 «Выжылы»: у храналагічнай паслядоўнасці на прыродзе пры натуральным асвятленні] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]</ref>. У фільме пераважае блакітны колер заснежаных бяскрайніх лясоў. Падзеі адбываюцца на фоне прыроднага багацця заходняй [[Амерыка|Амерыкі]] і смяротных сутычак з [[індзейцы|індзейцамі]]. У фільме зняліся некалькі маладых зорак індзейскага паходжання і шмат [[масоўка|масоўкі]]<ref name="nashaniva.by"/>. == Саўндтрэк == [[Музыка да фільма]] была напісана японскім кампазітарам [[Руіты Сакамота]] ў супрацоўніцтве з {{нп5|Брайс Дэснер|Брайсам Дэснерам|en|Bryce Dessner}} і гуртам [[The National]], а таксама электронным музыкантам ''[[Alva Noto]]''<ref>{{cite web|last1=Henry|first1=Dusty|last2=Geslani|first2=Michelle|title=The National’s Bryce Dessner composing soundtrack for Leonardo DiCaprio’s The Revenant|url=http://consequenceofsound.net/2015/10/the-nationals-bryce-dessner-composing-soundtrack-for-leonardo-dicaprios-the-revenant/|publisher=[[Consequence of Sound]]|access-date=21 снежня 2015|date=20 кастрычніка 2015}}</ref>. Музычнае суправаджэнне карціны было выканана берлінскім аркестрам пад кіраўніцтвам дырыжора {{нп5|Андрэ дэ Рыдэр|Андрэ дэ Рыдэра|en|Andre de Ridder}}<ref name="Pitchfork2">{{cite web|last1=Minsker|first1=Evan|title=The National's Bryce Dessner Shares "Imagining Buffalo" From The Revenant Soundtrack|url=http://pitchfork.com/news/62350-the-nationals-bryce-dessner-shares-imagining-buffalo-from-the-revenant-soundtrack/|website=[[Pitchfork Media]]|publisher=[[Condé Nast]]|access-date=21 декабря 2015|date=2 декабря 2015}}</ref><ref>{{cite web|last1=Gordon|first1=Jeremy|title=The National's Bryce Dessner and Alva Noto Joined Ryuichi Sakamoto on The Revenant Score|url=http://pitchfork.com/news/61726-the-nationals-bryce-dessner-and-alva-noto-joined-ryuichi-sakamoto-on-the-revenant-score/|website=[[Pitchfork Media]]|publisher=[[Condé Nast]]|access-date=21 декабря 2015|date=21 октября 2015}}</ref>. Саўндтрэк выйшаў 25 снежня 2015 года для лічбавай спампоўкі, а 8 студзеня 2016 года — на кампакт-дыску<ref name="Pitchfork2" />. == Пракат і касавыя зборы == Фільм выйшаў у {{нп5|Абмежаваны пракат|абмежаваны пракат|en|Limited release}} у [[ЗША]] і [[Канада|Канадзе]] 25 снежня 2015 года<ref name="EllisonTalks"/>, сабраўшы за выхадныя 474 560 долараў<ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2015/12/star-wars-force-awakens-christmas-weekend-box-office-record-joy-daddys-home-concussion-point-break-1201672899/|title=‘Star Wars’ Flies To $540M In Second Best Box Office Weekend Of All Time|publisher=[[Daedline]]|date=28 снежня 2015|access-date=11 студзеня 2016}}</ref> і стаўшы другім па велічыні касавых збораў у абмежаваным пракаце за 2015 год пасля карціны «[[Стыў Джобс (фільм)|Стыў Джобс]]»<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2015/12/13/box-office-in-the-heart-of-the-sea-is-a-whale-of-a-fail-big-short-strikes-it-rich/|title=Box Office: 'In The Heart Of The Sea' Is A Whale Of A Fail, 'Big Short' Strikes It Rich|publisher=[[Forbes]]|date=13 снежня 2015|access-date=11 студзеня 2016}}</ref>. За некалькі дзён да гэтага, 21 снежня, {{нп5|Прамакопія|прамакопіі|en|Screener}} фільма «Выжылы», а таксама шэрагу карцін, якія ўдзельнічаюць у [[Оскар (кінапрэмія, 2016)|«оскараўскай» кампаніі]], былі выкладзены [[Парушэнне аўтарскага права|пірацкай групоўкай]] «Hive-CM8» на сайты торэнт-трэкераў у Інтэрнэт<ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2015/12/hateful-eight-revenant-leak-online-screeners-1201670474/|title='The Hateful Eight' & 'The Revenant' Leaked Online Ahead Of Christmas Release|publisher=[[Dedadline]]|access-date=11 студзеня 2016}}</ref>, дзе толькі за першыя суткі было зафіксавана звыш 739 580 спамповак<ref>{{cite web|url=http://variety.com/2015/film/news/hateful-eight-revenant-leak-watch-online-1201666010/|title=‘Revenant,’ ‘Hateful Eight’ Screeners Leak to Huge Piracy Before Theatrical Release|author=Maane Khatchatourian.|publisher=[[Variety]]|date=2015-12-21|access-date=21 снежня 2015|lanf=en}}</ref>. 7 студзеня 2016 года карціна выйшла ў [[Расія|Расіі]] пад назвай «Выжылы»<ref name="foxrussia">{{cite web|url=http://www.foxrussia.com/revenant|title=Выжылы|publisher=[[20th Century Fox|Дваццатае Стагоддзе Фокс СНД]] — дыстрыб'ютар фільма|access-date=2015-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20151203145408/http://www.foxrussia.com/revenant|archive-date=3 снежня 2015|url-status=dead}}</ref>, пабіўшы рэкорд касавых збораў у навагоднім пракаце і сабраўшы за адзін дзень звыш 160 мільёнаў рублёў<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2016/01/09/revenant/|title=Премьера «Выжившего» побила рекорд новогоднего проката в России|publisher=[[Lenta.ru]]|date=9 января 2015|access-date=11 января 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/culture/news/2016/01/09/n_8099225.shtml|title=Фильм «Выживший» с Ди Каприо побил рекорд новогоднего проката в России|publisher=[[Gazeta.ru]]|date=9 января 2015|access-date=11 января 2016}}</ref>. 8 студзеня 2016 года фільм выйшаў у {{нп5|Шырокі пракат|шырокі пракат|en|Wide release}} у ЗША<ref name="EllisonTalks">{{cite news|last1=McNary|first1=Dave|title=Leonardo DiCaprio’s Survival Drama 'The Revenant' Attracts Megan Ellison's Annapurna|url=http://variety.com/2014/film/news/leonardo-dicaprios-survival-drama-the-revenant-attracts-megan-ellisons-annapurna-1201261423/|newspaper=[[Variety]]|access-date=27 кастрычніка 2014|date=11 ліпеня 2014}}</ref>, зарабіўшы за два папярэднія тыдні каля 1,6 мільёнаў долараў<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://deadline.com/2016/01/the-revenant-star-wars-the-force-awakens-weekend-box-office-1201678383/|title=‘Force Awakens’ Crosses $800M & Holds No. 1, ‘Revenant’ Takes No. 2 With $38M – Final Sunday|publisher=[[Deadline.com|Deadline]]|date=10 студзеня 2015|access-date=11 студзеня 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2016/01/star-wars-force-awakens-the-revenant-leonardo-dicaprio-weekend-box-office-1201676277/|title=‘The Revenant’ Will Bear Through Box Office Weekend Dominated By ‘Force Awakens’ – Preview|publisher=[[Deadline.com|Deadline]]|date=5 студзеня 2015|access-date=11 студзеня 2016}}</ref>. У гэты дзень фільм сабраў касу ў памеры 14,4 мільёнаў долараў, заняўшы спачатку другое месца ў нацыянальным пракаце, а затым апярэдзіўшы і новыя «[[Зорныя войны: Абуджэнне сілы|Зорныя войны]]»<ref name=autogenerated1 /><ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2016/01/09/box-office-star-wars-the-force-awakens-falls-to-2nd-place-on-friday-still-topping-800m/|title=Box Office: 'Star Wars: The Force Awakens' Falls To 2nd Place On Friday, Still Topping $800M|publisher=[[Forbes]]|access-date=11 студзеня 2016}}</ref>. За выхадныя фільм сабраў 38 мільёнаў, на 70 % перавысіўшы першапачатковыя прагнозы па зборах і заняўшы другое месца ў пракаце пасля «Зорных войнаў» з 41,6 мільёнамі<ref name=autogenerated1 />. На некалькіх пракатных рынках за межамі [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] зборы фільма склалі 20,2 мільёнаў долараў ([[Расія]] — 7,6 млн, [[Германія]] — 4,3 млн, [[Аўстралія]] — 2,9 млн, [[Аўстрыя]] — 941 тысяч, [[Швейцарыя]] — 837 тысяч, [[Тайвань]] — 686 тысяч), у выніку чаго ён заняў першае месца сярод нядаўна выпушчаных карцін<ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2016/01/revenant-hateful-eight-star-wars-force-awakens-sherlock-international-box-office-weekend-results-1201679472/|title=‘The Revenant’ Rides To $20M+ In Offshore Debut; ‘Star Wars’ Cumes $921.4M – International Box Office|publisher=[[Deadline.com|Deadline]]|date=10 студзеня 2015|access-date=11 студзеня 2016}}</ref>. Станам на 2 лютага, агульныя касавыя зборы фільма склалі 281,2 мільёна<ref name="boxoffice">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=revenant.htm|title=The Revenant (2015)|publisher=[[Box Office Mojo]]|access-date=11 студзеня 2015}}</ref>. 15 студзеня фільм выйшаў у пракат у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{cite web|url=http://www.screendaily.com/news/the-revenant-sets-uk-release-date/5096974.article|title='The Revenant' sets UK release date|author=Michael Rosser|publisher={{нп5|Screen International|Screen International|en|Screen International}}|date=17 лістапада 2015|access-date=21 снежня 2015}}</ref>. === Крытыка === 23 лістапада адбыўся першы паказ фільма ў тысячамясцовай зале {{нп5|Тэатр Сэмюэла Голдвіна|тэатра Сэмюэла Голдвіна|en|Samuel Goldwyn Theater}} перад членамі камітэта па намінацыях [[Акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук|Акадэміі кінематаграфічных мастацтваў і навук]], адказнай за ўручэнне [[Оскар|прэміі «Оскар»]]<ref>{{cite web|url=http://www.thewrap.com/the-revenant-wins-raves-at-first-screenings-as-leonardo-dicaprio-calls-it-a-beautiful-blur/|title=‘The Revenant’ Wins Raves at First Screenings, As Leonardo DiCaprio Calls It ‘a Beautiful Blur’|publisher=The Wrap|date=24 лістапада 2015|access-date=21 снежня 2015}}</ref><ref name="hollyrev">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/race/leonardo-dicaprios-revenant-debuts-brutal-843492|title=Leonardo DiCaprio's 'The Revenant' Debuts: Brutal, Gory, Oscar-Bound?|publisher=[[The Hollywood Reporter]]|date=24 лістапада 2015|access-date=21 снежня 2015}}</ref>. Падчас паказу з залы раздаваліся незадаволеныя стогны і воклічы, а некаторыя крытыкі пакінулі тэатр, палічыўшы карціну празмерна крывавай і жорсткай з-за сцэн, у якіх страла прабівае чалавеку галаву, герой Дзі Капрыа ўспорвае пуза сваёй мёртвай цяжарнай кабылы і выцягвае з яе кішкі і зародка, каб схавацца ўнутры і сагрэцца, а таксама калі мядзведзіца з медзведзянятамі нападае на яго, раздзірае яму спіну, вырываючы кавалкі мяса, кідае вобземлю і садзіцца на яго<ref>{{cite web|url=http://www.vanityfair.com/hollywood/2015/11/leonardo-dicaprio-the-revenant-oscar|title=Leonardo DiCaprio Will Finally Win That Oscar, if Voters Can Handle The Revenant|publisher=[[Vanity Fair]]|date=24 лістапада 2015|access-date=21 снежня 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/envelope/goldstandard/la-et-mn-awards-newsletter-20151125-htmlstory.html|title=Gold Standard: 'The Revenant' draws blood in Oscar race|publisher=[[The Los Angeles Times]]|date=25 лістапада 2015|access-date=21 снежня 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://thr.ru/cinema/vyzivsij-i-nenavistnaa-vosmerka-skolko-krovi-i-zestokosti-vynesut-cleny-amerikanskoj-kinoakademii/|title=«Выжылы» і «Мярзотная васьмёрка»: Колькі крыві і жорсткасці вынесуць члены Амерыканскай кінаакадэміі?|publisher=[[The Hollywood Reporter]]|date=4 снежня 2015|access-date=21 снежня 2015|archive-date=22 снежня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222090204/http://thr.ru/cinema/vyzivsij-i-nenavistnaa-vosmerka-skolko-krovi-i-zestokosti-vynesut-cleny-amerikanskoj-kinoakademii/|url-status=dead}}</ref>. Некаторыя крытыкі расцанілі гэтыя кадры як згвалтаванне героя Дзі Капрыа мядзведзем, але ў кампаніі 20th Century Fox абверглі гэтыя здагадкі, заявіўшы, што гэты мядзведзь з’яўляецца самкай, якая атакавала Х’ю Гласа, каб абараніць сваё нашчадства<ref>{{cite web|url=http://www.vanityfair.com/hollywood/2015/12/leonardo-dicaprio-the-revenant-bear|title=Where Did This Insane Leonardo DiCaprio Bear-Rape Rumor Come From?|publisher=[[Vanity Fair]]|date=1 снежня 2013|access-date=21 снежня 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.etonline.com/news/177185_leonardo_dicaprio_does_not_get_raped_by_a_bear_new_movie/|title=Leonardo DiCaprio Does Not Get Raped by a Bear in His New Movie|publisher={{нп5|Entertainment Tonight|Entertainment Tonight|en|Entertainment Tonight}}|date=1 снежня 2015|access-date=21 снежня 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2015/12/02/revenant/|title=Кінастудыя абвергла чуткі пра згвалтаванне Дзі Капрыа мядзведзем|publisher=[[Lenta.ru]]|date=2 снежня 2015|access-date=21 снежня 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2015/12/04/di-caprio-site-anons.html|title=20th Century Fox: Герой Леанарда Дзі Капрыа не быў згвалтаваны мядзведзем|publisher=[[Расійская газета]]|date=4 снежня 2015|access-date=21 снежня 2015}}</ref>. Пазней Іньярыту адзначыў, што, калі ён даведаўся пра гэтыя спрэчкі, першае, што прыйшло яму ў галаву, было: «Мой Божа, гэта ж цудоўная ідэя — чаму я не зняў гэта» згвалтаванне, якое «стала б адной з самых запамінальных сцэн. Я думаю, што яна стала б яркай. Чаму я не падумаў пра гэта?»<ref>{{cite web|url=http://www.thewrap.com/the-revenant-director-on-leonardo-dicaprios-bear-rape-scene-why-didnt-i-think-of-that/|title=‘The Revenant’ Director on Leonardo DiCaprio’s ‘Bear Rape’ Scene: ‘Why Didn’t I Think of That?’|publisher=The Wrap|date=18 снежня 2015|access-date=21 снежня 2015}}</ref> 1 снежня [[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША]] праігнараваў фільм пры выбары намінантаў на прэмію за 2015 год<ref>{{cite web|url=http://www.thewrap.com/national-board-of-review-names-mad-max-the-years-best-film/|title=With ‘Mad Max,’ National Board of Review Develops a Taste for Muscular Filmmaking|publisher=The Wrap|date=1 снежня 2015|access-date=21 снежня 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blogs.indiewire.com/thompsononhollywood/national-board-of-review-names-award-winners-10-best-of-2015-20151201|title=National Board of Review Names Award-Winners, 10 Best of 2015|publisher={{нп5|Indiewire|Indiewire|en|Indiewire}}|date=1 снежня|access-date=21 снежня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222230156/http://blogs.indiewire.com/thompsononhollywood/national-board-of-review-names-award-winners-10-best-of-2015-20151201|archive-date=22 снежня 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/culture/2015/12/02/a_7930523.shtml|title=Утка об изнасиловании Ди Каприо медведем добавит популярности фильму «Выживший»|publisher=[[Газета.Ru]]|date=2 снежня 2015|access-date=21 снежня 2015}}</ref>. У той жа час, паводле ацэнак крытыкаў, Дзі Капрыа, які чатыры разы намінаваўся на «Оскар», але ні разу яго не атрымаў, можа атрымаць чарговую намінацыю на абвяшчэнні спісу 14 студзеня 2016 года<ref name="hollyrev" /><ref>{{cite web|url=http://collider.com/leonardo-dicaprio-oscar-snubs/|title=5 Times Leonardo DiCaprio Should Have Won the Oscar|publisher=Collider|date=25 снежня 2015|access-date=21 снежня 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/12/leonardo-dicaprio-the-revenant-oscars-endurance-acting/418218/|title=Suffering for Art (and Oscars)|publisher=[[The Atlantic]]|date=1 снежня 2015|access-date=21 снежня 2015}}</ref>. 10 студзеня на цырымоніі ўручэння прэміі «[[Залаты глобус, прэмія, 2016|Залаты глобус]]», якая з’яўляецца пралогам да «Оскара», «Выжылы» атрымаў узнагароду «[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма|за найлепшы драматычны фільм]]», Іньярыту — «[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу|за найлепшую рэжысёрскую працу]]», а Дзі Капрыа — «[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма|за найлепшую мужчынскую ролю ў драматычным фільме]]»<ref>{{cite web|url= http://variety.com/2016/film/news/golden-globes-winners-losers-2016-1201676291/|title=‘The Revenant,’ Leonardo DiCaprio Win Big at the Golden Globes|publisher=[[Variety]]|date=11 студзеня 2015|access-date=11 студзеня 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/russian/society/2016/01/160111_golden_globe_hollywood|title="Залаты глобус": узнагароды і ўборы|publisher=[[BBC Russian]]|date=11 студзеня 2015|access-date=11 студзеня 2016}}</ref>. Нарэшце, 14 студзеня фільм атрымаў рэкордныя дванаццаць намінацый на прэмію «Оскар» у катэгорыях «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|найлепшы фільм]]», «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|найлепшая рэжысёрская праца]]», «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|найлепшы акцёр]]» (для Дзі Капрыа гэта намінацыя стала пятой у кар’еры), «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|найлепшы акцёр другога плана]]», «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы мантаж|найлепшы мантаж]]», «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую аператарскую працу|найлепшая аператарская праца]]», «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую працу мастака-пастаноўшчыка|найлепшая праца мастака]]», «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы дызайн касцюмаў|найлепшы дызайн касцюмаў]]», «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы гук|найлепшы гук]]», «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы гукавы мантаж|найлепшы гукавы мантаж]]», «[[Прэмія «Оскар» за найлепшыя візуальныя эфекты|найлепшыя візуальныя эфекты]]», «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы грым і прычоскі|найлепшыя грым і прычоскі]]»<ref>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/Entertainment/oscars-2016-complete-list-nominees/story?id=36271826|title=Oscars 2016 Complete list nominees|publisher=[[ABC News]]|date=14 студзеня 2015|access-date=15 студзеня 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2016/01/14/entertainment/oscar-nominations-2016/index.html?eref=rss_showbiz|title=Oscar nominations 2016: 'Revenant' leads with 12|publisher=[[CNN]]|date=14 студзеня 2015|access-date=15 студзеня 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/russian/news/2016/01/160114_oscar_2015_nominees|title=Фільм "Выжылы" з Дзі Капрыа лідыруе па колькасці намінацый на "Оскар"|publisher=[[BBC Russian]]|date=15 студзеня 2016|access-date=15 студзеня 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2016/01/15/oscarnoms/|title=Здаецца мядзведзіца. Галоўныя інтрыгі спісу намінантаў на прэмію «Оскар»|publisher=[[Lenta.ru]]|date=15 студзеня 2016|access-date=15 студзеня 2016}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{url|http://www.foxmovies.com/movies/the-revenant|«Выжылы»}} {{ref-en}} на сайце [[20th Century Fox]] * {{IMDb title|1663202|«Выжылы»}} * {{Rotten Tomatoes|the_revenant_2015|«Выжылы»}} * {{Metacritic film|the-revenant-2015|«Выжылы»}} * {{Mojo title|revenant|Выжылы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Алехандра Гансалеса Іньярыту}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма}} {{Прэмія BAFTA за найлепшы фільм}} {{Прэмія «Залаты арол» за найлепшы замежны фільм у расійскім пракаце}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2015 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Вестэрны ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы Алехандра Гансалеса Іньярыту]] [[Катэгорыя:Фільмы 20th Century Fox]] [[Катэгорыя:Фільмы, заснаваныя на рэальных падзеях]] [[Катэгорыя:Экранізацыі раманаў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра помсту]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма]] tcfb6enbnp04nj6n96428ymcqzj9yom 0 331576 5149170 4418716 2026-05-31T10:04:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149170 wikitext text/x-wiki {{Персона |імя = Вібія Сабіна |арыгінал імя = Vibia Sabina |выява = Vibia Sabina (Villa Adriana) 01.jpg |шырыня = |апісанне выявы = |апісанне = ''Скульптура з [[віла Адрыяна|вілы Адрыяна]]'' |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = жонка рымскага імператара |дата нараджэння = [[83]]—[[86]] гг. |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = [[136]]—[[137]] гг. |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |вікісховішча = }} '''Ві́бія Сабі́на''' ({{lang-la|Vibia Sabina}}; каля [[85]]—[[137]] гг.) — жонка рымскага імператара [[Адрыян]]а. Дачка [[Матыдзія|Матыдзіі]], пляменніцы імператара [[Траян]]а, і яе першага мужа консула Луцыя Вібія Сабіна. Даводзілася свайму мужу траюраднай [[пляменніца]]й. == Біяграфія == Выхоўвалася ў доме імператара [[Траян]]а разам з іншымі сваячкамі. Жонка Траяна [[Пампея Плаціна]], якая апеквалася над [[Адрыян]]ам, ажаніла яго ў [[100]] годзе з Сабінай, каб умацаваць за ім уладу: «''Яе радасна вітала Плаціна і не асабліва жадаў Траян''»<ref name="выд">[https://web.archive.org/web/20020331081102/http://portreta.narod.ru/c001.htm Герман Хафнер. Выдающиеся портреты античности]</ref>. Шлюбны саюз умацоўваў статус Адрыяна як спадчынніка Траяна. У [[117]] годзе, пасля смерці Траяна, Адрыян стаў [[Імператар Рымскай імперыі|імператарам]], прычым было абвешчана, што перад смерцю Траян паспеў яго ўсынавіць. Шлюб быў няшчасны і бяздзетны. [[Адрыян]], які ўзыйшоў на прастол, «адносіўся да Сабіны, як да рабыні, хоць яна, акрамя прыгажосці, адрознівалася тонкім розумам і строгасцю нораваў»<ref>Энцыклапедыя Бракгаўза і Эфрана</ref>. Таксама адзначаюць, што Адрыян гаварыў: ''«І са сваёй жонкай, як ён гаварыў, ён развёўся б з-за яе панурасці і сварлівасці, калі б быў прыватным чалавекам»''<ref name="эл">[http://orel.rsl.ru/nettext/history/spartian/adrian.htm Элій Спартыян. Жыццяпіс Адрыяна]</ref>. Сабіна плаціла Адрыяну ўзаемнай непрыязнасцю<ref>[http://www.fictionbook.ru/author/fedorova_elena_v/imperatorskiyi_rim_v_licah/read_online.html?page=12 Е.Фёдорова. Императорский Рим в лицах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140116111839/http://fictionbook.ru/author/fedorova_elena_v/imperatorskiyi_rim_v_licah/read_online.html?page=12 |date=16 студзеня 2014 }}</ref>. Рымскія гісторыкі пішуць: ''«Яна адкрыта заяўляла, што, пазнаўшы яго жудасны характар, прыклала ўсе высілкі, каб не зацяжараць ад яго на пагібель роду чалавечага»''<ref name="ист">[http://www.krotov.info/acts/04/onomastik/istoriki_4.htm ИЗВЛЕЧЕНИЯ О ЖИЗНИ И НРАВАХ РИМСКИХ ИМПЕРАТОРОВ. ВЫДЕРЖКИ ИЗ КНИГ СЕКСТА АВРЕЛИЯ ВИКТОРА ОТ ЦЕЗАРЯ АВГУСТА ДО ИМПЕРАТОРА ФЕОДОСИЯ]</ref>. Адначасова шырока вядомы быў палкі раман імператара з юнакоў [[Антыной|Антыноем]]. Сабіна суправаджала Адрыяна ў яго другой паездцы на Усход (128—130 гг. н. э.), калі у час падарожжа па [[Ніл]]е загінуў пры нявысветленых акалічнасцях улюбёнец імператара [[Антыной]]. Да канца жыцця адносіны Адрыяна з жонкай сталі яшчэ горшымі. ''«Ён змяніў прэфекта прэторыя Септыцыя Клара і дзяржаўнага сакратара [[Светоній|Светонія Транквіла]] (таго самога, які напісаў „[[Жыццё дванаццаці цэзараў]]“), а таксама многіх іншых за тое, што яны паводзілі сябе на палове яго жонкі Сабіны больш свабодна, чым гэта было сумяшчальна з павагай да імператарскага двара»'' (АЖА, Адр. XI)<ref name="эл"/>. З гадамі нянавісць імператара да жонкі ўсё ўзмацнялася. Існуе легенда, што пакутуючы ад смяротнай хваробы Адрыян нават прымусіў Сабіну пазбавіць сябе жыцця, каб яна не цешылася пасля яго смерці. Але хоць чуткі, што ён яе атруціў ці давёў да самагубства, існавалі, прамых сведчанняў гэтаму злачынству няма. Рымскія гісторыкі пішуць так: ''«Жонка яго, Сабіна, якая перажывала крыўды, амаль як рабыня, была даведзена да самагубства»<ref name="ист"/>, «сканала і жонка яго Сабіна, і справа не абыйшлася без пляткарства аб тым, што Адрыян даў ёй яд''»<ref name="эл"/>. Яна сканала раней за мужа прыкладна на год, у [[136]] ці [[137]] годзе, пражыўшы 36 гадоў у нешчаслівым шлюбе. З-за таго, што дзяцей у іх не было, з мэтай захавання дынастыі Адрыян быў вымушаны ўсынавіць Антаніна Пія, які і стаў яго спадчыннікам. Была абагаўлёная як [[Гера]]<ref name="ков">[http://www.centant.pu.ru/sno/lib/kovalev/II/7.htm С. И. Ковалев. История Рима] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071122234534/http://www.centant.pu.ru/sno/lib/kovalev/II/7.htm |date=22 лістапада 2007 }}</ref> (гэтак же Адрыян абагавіў Антыноя пасля яго гібелі, а сам Адрыян быў абагаўлёны як [[Зеўс]]). Урна з яе прахам (а таксама з прахам Адрыяна і астатніх імператараў дынастый Антанінаў і Севераў) захоўваліся аж да часоў Каракалы ў [[замак Святога Ангела|маўзалеі Адрыяна]]. === Статуі і манеты === На 12-ы год валадарання Адрыяна ([[128]] г.), калі сенат назваў яго «[[Айцец айчыны|айцом айчыны]]», Сабіна нарэшце была абвешчана [[Аўгуст (тытул)|аўгустай]]; на некаторых [[александрыя|александрыйскіх]] манетах яна носіць гэты тытул яшчэ раней. Паводле атрыманага тытула, у яе гонар на рэгулярнай аснове чаканілася вялікая колькасць манет, прычым Вібія Сабіна стала ўзорам для чаканкі будучых аўгуст на працягу наступных паўтара стагоддзяў<ref name=autogenerated1>[http://unicum-coins.narod.ru/1998/st03b.html Гісторыя грошай]</ref>. Прыклад надпісу: ''SABINA AVGVSTA IMP. HADRIANI AVG. P. P.; SABINA AVGVSTA HADRIANI AVG PP''<ref>[http://ancientrome.ru/numizm/catalog/coin.htm?id=646 Антычныя манеты]</ref> Мяркуючы па захаваных партрэтах, яна «спачатку насіла прычоску ў стылі Плаціны, а затым паступова перайшла да простай прычоскі на прабор, якая больш адпавядала класічным ідэалам Адрыяна. На партрэце мы бачым строгі, халодны, разважлівы позірк з-пад напаўапушчаных павекаў»<ref name="выд"/>. У [[2006]] годзе з'явіліся навіны пра статую Сабіны, якую італьянскім уладам удалося вярнуць з [[Бостанскі музей|Бостанскага музея]], куды яна патрапіла нелегальна<ref>{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/news/234110.html |title=ЗША вярнулі Італіі рымскую імператрыцу |access-date=31 мая 2016 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304112828/http://www.segodnya.ua/news/234110.html |url-status=dead }}</ref>. У гонар гэтага вяртання ў тым жа годзе на віле Адрыяна адбылася выстаўка, прысвечаная жонцы імператара. == У культуры == * [[Маргерыт Юрсенар]], «Запіскі Адрыяна» * Георг Эберс. «Імператар», раман пра Адрыяна {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.repubblica.it/2007/07/sezioni/arte/recensioni/restituzioni/restituzioni/restituzioni.html Выстаўка, італ.] {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жонкі рымскіх імператараў]] [[Катэгорыя:Аўгусты]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 138 годзе]] 7cpfvs76qhne6jbnkuv85a70e8uphua 0 338322 5149177 5135998 2026-05-31T10:08:10Z Feeleman 163471 афармленне 5149177 wikitext text/x-wiki '''Бойд''' ({{lang-en|Boyd}}) — шатландскае і англійскае прозвішча. == Вядомыя асобы == * [[Артур Бойд]] — аўстралійскі мастак. * [[Артур Мерык Бойд]] — аўстралійскі мастак. * [[Білі Бойд]] — шатландскі акцёр і музыкант. * [[Луіза Арнер Бойд]] — амерыканская даследчыца і вандроўніца. * [[Філіп Бойд]] — канадскі вясляр, сярэбраны прызёр летніх Алімпійскіх гульняў 1904. {{спіс цёзак2}} 8lr7gpkfvbjeonwdqdaden8ek3lmuge 0 345903 5148745 4954331 2026-05-30T13:29:24Z Makenzis 56337 5148745 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Арарат Ерэван |Лагатып = |ПоўнаяНазва = {{lang-hy|Ֆուտբոլային Ակումբ Արարատ Երևան}} |Заснаваны = [[10 мая]] [[1935]] |Горад = [[Ерэван]], [[Арменія]] |Стадыён = [[Гарадскі стадыён (Абавян)|Гарадскі]], [[Абавян (горад)|Абавян]] |Умяшчальнасць = 5500 |Прэзідэнт = Грач Капрыелян |Трэнер = [[Вардан Бічахчан]] |Чэмпіянат = [[Армянская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-ліга]] |Сезон = 2025/26 |Месца = 9 месца |Сайт = http://www.fcararat.com/ |pattern_la1 = _araraterevan2021h |pattern_b1 = _araraterevan2021h |pattern_ra1 = _araraterevan2021h |pattern_sh1 = _araraterevan2021h |pattern_so1 = |leftarm1 = FF0000 |body1 = FF0000 |rightarm1 = FF0000 |shorts1 = FF0000 |socks1 = 000000 |pattern_la2 = _araraterevan2021a |pattern_b2 = _araraterevan2021a |pattern_ra2 = _araraterevan2021a |pattern_sh2 = _araraterevan2021a |pattern_so2 = |leftarm2 = FFFFFF |body2 = FFFFFF |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = FFFFFF |socks2 = FFFFFF }} '''«Арара́т»''' ({{lang-hy|Ֆուտբոլային Ակումբ „Արարատ“ Երևան}}) — самы вядомы з [[Арменія|армянскіх]] [[футбольны клуб|футбольных клубаў]] на [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], заснаваны ў [[1935]] годзе ў горадзе [[Ерэван]]. [[Чэмпіянат СССР па футболе|Чэмпіён СССР]], двухразовы ўладальнік [[Кубак СССР па футболе|Кубка СССР]], [[Армянская Прэм’ер-ліга|чэмпіён Арменіі]], пяціразовы ўладальнік [[Кубак Арменіі па футболе|Кубка Арменіі]], уладальнік [[Суперкубак Арменіі па футболе|Суперкубка Арменіі]]. Удзельнік чэмпіянату Арменіі па футболе (акрамя сезонаў [[2003]] і [[2010]] гадоў). Уладальнікам клуба з’яўляецца [[Швейцарыя|швейцарскі]] прадпрымальнік [[Армяне|армянскага]] паходжання [[Грач Капрыелян]]. == Колішнія назвы == * [[1935]]—[[1936]]: «Спартак» Эрывань * 1936—[[1937]]: «Спартак» Ерэван * [[1938]]—[[1953]]: «Дынама» Ерэван * [[1954]]—[[1962]]: «Спартак» Ерэван * [[1963]]—[[2004]]: «Арарат» Ерэван * 2004 — «Лернагорц-Арарат» Капан * 2004 — «Арарат» Капан * з 2004 — «Арарат» Ерэван == Клубныя колеры, форма і эмблема == [[Файл:600px Vertical Red HEX-FB090B Black.svg|200px|thumb|Клубныя колеры.]] {| | {{Футбольная форма | pattern_la=_whiteborder | pattern_b =_redcollar | pattern_ra=_whiteborder | leftarm = 12186E | body = 12186E | rightarm = 12186E | shorts = FFffff | socks = FF0000 | title = Фінал Кубка СССР 1973 }} | {{Футбольная форма | pattern_la= | pattern_b = | pattern_ra= | pattern_sh=_white_stripes | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = 12186E | socks = | title = Фінал Кубка СССР 1975 }} | |} {| | {{Футбольная форма | pattern_la=_whiteshoulders | pattern_b =_thinredsides | pattern_ra=_whiteshoulders | leftarm = 000080 | body = 000080 | rightarm = 000080 | shorts = 000080 | socks = 000080 | title = 2007 }} | {{Футбольная форма | pattern_la= | pattern_b =_thinwhitesides | pattern_ra= | leftarm = ff4646 | body = ff4646 | rightarm = ff4646 | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = 2007/08 }} | {{Футбольная форма | pattern_la= | pattern_b =_stripesonblack2 | pattern_ra= | leftarm = 000000 | body = FF0000 | rightarm = 000000 | shorts = 000000 | socks = FF0000 | title = 2008 }} | {{Футбольная форма | pattern_la=_redborder | pattern_b =_thinblacksides | pattern_ra=_blackborder | leftarm = 000000 | body = FF0000 | rightarm = FF0000 | shorts = 000000 | socks = FF0000 | pattern_so1 =_blacktop | title = з 2009 }} |} == Літаратура == * Арсен Какосян. «В ночь после футбола», Ереван, 1974 * Александр Григорян. «МАРКАРОВЫ „Бразильцы“ армянского футбола», Ереван, 2002 * Александр Григорян. «От Босфора до Каспия», Ереван, 2003 * Александр Григорян. «Арарат» — любовь моя", Ереван, 2006 * Александр Григорян. «Братья Андриасяны. Генералы футбольных полей», Ереван, 2011 == Спасылкі == * [http://fcararat.am/am/ Афіцыйны сайт клуба] {{ref-en}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.ararat-erevan..2457..en.html Профіль на footballdatabase.eu] {{ref-en}} * [http://www.eufo.de/football/arm/ararevan.htm Профіль на eufo.de] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071011102858/http://www.eufo.de/football/arm/ararevan.htm |date=11 кастрычніка 2007 }} {{ref-de}} * [http://int.soccerway.com/teams/armenia/fc-ararat-yerevan/ Профіль на int.soccerway.com] {{ref-en}} * [http://www.weltfussball.de/teams/fc-ararat/1/ Профіль на weltfussball.de] {{ref-de}} * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=91 Профіль на national-football-teams.com] {{ref-en}} * [http://www.football-lineups.com/team/Ararat_Yerevan/All/Players/ Профіль на www.football-lineups.com] {{ref-en}} {{Армянская Прэм’ер-ліга}} {{Чэмпіёны СССР па футболе}} {{Уладальнікі Кубка СССР па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Арменіі|Арарат Ерэван]] [[Катэгорыя:ФК Арарат Ерэван| ]] [[Катэгорыя:1935 год у Ерэване]] rglaisdgcelhf0hp1iuo7oal6r914cz 5148746 5148745 2026-05-30T13:31:01Z Makenzis 56337 /* Спасылкі */ 5148746 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Арарат Ерэван |Лагатып = |ПоўнаяНазва = {{lang-hy|Ֆուտբոլային Ակումբ Արարատ Երևան}} |Заснаваны = [[10 мая]] [[1935]] |Горад = [[Ерэван]], [[Арменія]] |Стадыён = [[Гарадскі стадыён (Абавян)|Гарадскі]], [[Абавян (горад)|Абавян]] |Умяшчальнасць = 5500 |Прэзідэнт = Грач Капрыелян |Трэнер = [[Вардан Бічахчан]] |Чэмпіянат = [[Армянская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-ліга]] |Сезон = 2025/26 |Месца = 9 месца |Сайт = http://www.fcararat.com/ |pattern_la1 = _araraterevan2021h |pattern_b1 = _araraterevan2021h |pattern_ra1 = _araraterevan2021h |pattern_sh1 = _araraterevan2021h |pattern_so1 = |leftarm1 = FF0000 |body1 = FF0000 |rightarm1 = FF0000 |shorts1 = FF0000 |socks1 = 000000 |pattern_la2 = _araraterevan2021a |pattern_b2 = _araraterevan2021a |pattern_ra2 = _araraterevan2021a |pattern_sh2 = _araraterevan2021a |pattern_so2 = |leftarm2 = FFFFFF |body2 = FFFFFF |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = FFFFFF |socks2 = FFFFFF }} '''«Арара́т»''' ({{lang-hy|Ֆուտբոլային Ակումբ „Արարատ“ Երևան}}) — самы вядомы з [[Арменія|армянскіх]] [[футбольны клуб|футбольных клубаў]] на [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], заснаваны ў [[1935]] годзе ў горадзе [[Ерэван]]. [[Чэмпіянат СССР па футболе|Чэмпіён СССР]], двухразовы ўладальнік [[Кубак СССР па футболе|Кубка СССР]], [[Армянская Прэм’ер-ліга|чэмпіён Арменіі]], пяціразовы ўладальнік [[Кубак Арменіі па футболе|Кубка Арменіі]], уладальнік [[Суперкубак Арменіі па футболе|Суперкубка Арменіі]]. Удзельнік чэмпіянату Арменіі па футболе (акрамя сезонаў [[2003]] і [[2010]] гадоў). Уладальнікам клуба з’яўляецца [[Швейцарыя|швейцарскі]] прадпрымальнік [[Армяне|армянскага]] паходжання [[Грач Капрыелян]]. == Колішнія назвы == * [[1935]]—[[1936]]: «Спартак» Эрывань * 1936—[[1937]]: «Спартак» Ерэван * [[1938]]—[[1953]]: «Дынама» Ерэван * [[1954]]—[[1962]]: «Спартак» Ерэван * [[1963]]—[[2004]]: «Арарат» Ерэван * 2004 — «Лернагорц-Арарат» Капан * 2004 — «Арарат» Капан * з 2004 — «Арарат» Ерэван == Клубныя колеры, форма і эмблема == [[Файл:600px Vertical Red HEX-FB090B Black.svg|200px|thumb|Клубныя колеры.]] {| | {{Футбольная форма | pattern_la=_whiteborder | pattern_b =_redcollar | pattern_ra=_whiteborder | leftarm = 12186E | body = 12186E | rightarm = 12186E | shorts = FFffff | socks = FF0000 | title = Фінал Кубка СССР 1973 }} | {{Футбольная форма | pattern_la= | pattern_b = | pattern_ra= | pattern_sh=_white_stripes | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = 12186E | socks = | title = Фінал Кубка СССР 1975 }} | |} {| | {{Футбольная форма | pattern_la=_whiteshoulders | pattern_b =_thinredsides | pattern_ra=_whiteshoulders | leftarm = 000080 | body = 000080 | rightarm = 000080 | shorts = 000080 | socks = 000080 | title = 2007 }} | {{Футбольная форма | pattern_la= | pattern_b =_thinwhitesides | pattern_ra= | leftarm = ff4646 | body = ff4646 | rightarm = ff4646 | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = 2007/08 }} | {{Футбольная форма | pattern_la= | pattern_b =_stripesonblack2 | pattern_ra= | leftarm = 000000 | body = FF0000 | rightarm = 000000 | shorts = 000000 | socks = FF0000 | title = 2008 }} | {{Футбольная форма | pattern_la=_redborder | pattern_b =_thinblacksides | pattern_ra=_blackborder | leftarm = 000000 | body = FF0000 | rightarm = FF0000 | shorts = 000000 | socks = FF0000 | pattern_so1 =_blacktop | title = з 2009 }} |} == Літаратура == * Арсен Какосян. «В ночь после футбола», Ереван, 1974 * Александр Григорян. «МАРКАРОВЫ „Бразильцы“ армянского футбола», Ереван, 2002 * Александр Григорян. «От Босфора до Каспия», Ереван, 2003 * Александр Григорян. «Арарат» — любовь моя", Ереван, 2006 * Александр Григорян. «Братья Андриасяны. Генералы футбольных полей», Ереван, 2011 == Спасылкі == * [http://fcararat.am/am/ Афіцыйны сайт клуба] {{ref-en}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.ararat-erevan..2457..en.html Профіль на footballdatabase.eu] {{ref-en}} * [http://www.eufo.de/football/arm/ararevan.htm Профіль на eufo.de] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071011102858/http://www.eufo.de/football/arm/ararevan.htm |date=11 кастрычніка 2007 }} {{ref-de}} * [http://int.soccerway.com/teams/armenia/fc-ararat-yerevan/ Профіль на int.soccerway.com] {{ref-en}} * [http://www.weltfussball.de/teams/fc-ararat/1/ Профіль на weltfussball.de] {{ref-de}} * [http://www.national-football-teams.com/v2/club.php?id=91 Профіль на national-football-teams.com] {{ref-en}} {{Армянская Прэм’ер-ліга}} {{Чэмпіёны СССР па футболе}} {{Уладальнікі Кубка СССР па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Арменіі|Арарат Ерэван]] [[Катэгорыя:ФК Арарат Ерэван| ]] [[Катэгорыя:1935 год у Ерэване]] hou66amroaeakmrlvrtt5ep5pnlzvv7 0 345982 5148725 4875476 2026-05-30T13:09:33Z Makenzis 56337 5148725 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Гандзасар |ПоўнаяНазва = {{lang-hy|Գանձասար Ֆուտբոլային Ակումբ}} |Заснаваны = [[1963]] |Горад = [[Капан (Арменія)|Капан]], [[Арменія]] |Стадыён = [[Гандзасар (стадыён)|Гандзасар]] |Умяшчальнасьць = 3500 |Прэзідэнт = |Трэнер = [[Армен Петрасян]] |Чэмпіянат = [[Першая ліга Арменіі|Першая ліга]] |Сезон = 2025/26 |Месца = 8 месца |Сайт = http://www.fcgandzasar.info/ |pattern_la1 =_fresno18t |pattern_b1 = _fresno18t |pattern_ra1 =_fresno18t |pattern_sh1 = _striped19darkblue |pattern_so1 =_gandzasar1920h |leftarm1 =002147 |body1 =002147 |rightarm1 =002147 |shorts1 =002147 |socks1 =002147 |pattern_la2 = |pattern_b2 =_unterhaching1819t |pattern_ra2 = |pattern_sh2 = _dbatumi19h |pattern_so2 = _ingolstadt1819h |leftarm2 = |body2 =FFFFFF |rightarm2 = |shorts2 =FFFFFF |socks2 =FFFFFF }} '''«Гандзаса́р»''' ({{lang-hy|Ֆուտբոլային Ակումբ „Գանձասար“ Կապան}}) — [[Арменія|армянскі]] [[футбольны клуб]], заснаваны ў [[1963]] годзе ў горадзе [[Капан (Арменія)|Капан]]. == Ранейшыя назвы == * 1963—1989: «Лернагорц» Кафан * 1989—1990: ФК «Капан» Капан * 1991—1993: «Сюнік» Капан * 1995—1996: «Капан-81» Капан * 1997—2003: «Лернагорц» Капан * з 2004: «Гандзасар» Капан == Дасягненні == === Нацыянальныя чэмпіянаты === ; '''СССР''' * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Армянская Прэм’ер-ліга|Чэмпіён Армянскай ССР]] (2): 1989, 1991 * [[Файл:Cup Winner.png]] Уладальнік [[Кубак Арменіі па футболе|Кубка Армянскай ССР]] (1): 1963 ; '''Арменія''' * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Срэбраны прызёр [[Армянская Прэм’ер-ліга|чэмпіянату Арменіі]] (1): [[Армянская Прэм’ер-ліга 2016/2017|2016/17]] * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Армянская Прэм’ер-ліга|чэмпіянату Арменіі]] (4): [[Чэмпіянат Арменіі па футболе 2008|2008]], [[Чэмпіянат Арменіі па футболе 2011|2011]], [[Чэмпіянат Арменіі па футболе 2012/2013|2012/13]], [[Армянская Прэм’ер-ліга 2017/2018|2017/18]] * [[Файл:Cup Winner.png]] Уладальнік [[Кубак Арменіі па футболе|Кубка Арменіі]] (1): [[Кубак Арменіі па футболе 2017/2018|2017/18]] * [[Файл:Cup Finalist.png]] Фіналіст [[Кубак Арменіі па футболе|Кубка Арменіі]] (1): [[Кубак Арменіі па футболе 2013/2014|2013/14]] === Найбольшыя перамогі і паражэнні === '''Найбольшыя перамогі:''' ''У [[Армянская Прэм'ер-ліга|чэмпіянаце Арменіі]]:'' * '''«Лернагорц»''' — [[ФК Вагаршапат|«СКА-Араі» Эчміядзін]] — '''11:0''' (1997 год) <small>(у першай лізе)</small> * '''«Сюнік»''' — [[ФК Лоры|«Лоры» Ванадзор]] — '''6:1''' (1992 год) ''У [[Кубак Арменіі па футболе|Кубку Арменіі]]:'' * '''«Гандзасар»''' — [[ФК Пюнік-2|«Пюнік-2» Ерэван]] — '''5:0''' (2008 год) '''Найбольшыя паражэнні:''' ''У [[Армянская Прэм'ер-ліга|чэмпіянаце Арменіі]]:'' * [[ФК Шырак|«Шырак» Гюмры]] — '''«Лернагорц»''' — '''13:1''' (2000 год) ''У [[Кубак Арменіі па футболе|Кубку Арменіі]]:'' * [[ФК Арарат Ерэван|«Арарат» Ерэван]] — '''«Капан-81»''' — '''6:1''' (1995/96 год) ''У еўрапейскіх кубках:'' * [[ФК НАК Брэда|НАК Брэда]] ([[Нідэрланды]]) — '''«Гандзасар»''' — '''6:0''' (2009 год) == Спасылкі == * [http://www.ffa.am/ru/clubs Профіль на сайце федэрацыі футбола] {{ref-ru}} * [http://ru.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=92219/domestic/ Профіль на ru.uefa.com] {{ref-ru}} * [http://www.transfermarkt.co.uk/gandzasar-kapan/startseite/verein/23911 Профіль на www.transfermarkt.co.uk] {{ref-en}} * [http://int.soccerway.com/teams/armenia/gandzasar-kapan/6657/ Профіль на int.soccerway.com] {{ref-ru}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.gandzasar-kapan..5193..en.html Профіль на www.footballdatabase.eu] {{ref-en}} * [http://www.weltfussballarchiv.com/Vereinsprofilnew.php?ID=8857 Профіль на www.weltfussballarchiv.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120323144705/http://www.weltfussballarchiv.com/Vereinsprofilnew.php?ID=8857 |date=23 сакавіка 2012 }} {{ref-en}} * [http://www.national-football-teams.com/club/5426/2014/Gandzasar_Kapan.html Профіль на www.national-football-teams.com] {{ref-en}} * [http://www.eufo.de/football/arm/gandapan.htm Профіль на eufo.de] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071006194933/http://www.eufo.de/football/arm/gandapan.htm |date=6 кастрычніка 2007 }} {{ref-de}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Арменіі|Гандзасар]] [[Катэгорыя:ФК Гандзасар Капан| ]] o7r5k6maz0zya5mojz1tfs7rlq6gtyq 5148726 5148725 2026-05-30T13:09:47Z Makenzis 56337 /* Спасылкі */ 5148726 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Гандзасар |ПоўнаяНазва = {{lang-hy|Գանձասար Ֆուտբոլային Ակումբ}} |Заснаваны = [[1963]] |Горад = [[Капан (Арменія)|Капан]], [[Арменія]] |Стадыён = [[Гандзасар (стадыён)|Гандзасар]] |Умяшчальнасьць = 3500 |Прэзідэнт = |Трэнер = [[Армен Петрасян]] |Чэмпіянат = [[Першая ліга Арменіі|Першая ліга]] |Сезон = 2025/26 |Месца = 8 месца |Сайт = http://www.fcgandzasar.info/ |pattern_la1 =_fresno18t |pattern_b1 = _fresno18t |pattern_ra1 =_fresno18t |pattern_sh1 = _striped19darkblue |pattern_so1 =_gandzasar1920h |leftarm1 =002147 |body1 =002147 |rightarm1 =002147 |shorts1 =002147 |socks1 =002147 |pattern_la2 = |pattern_b2 =_unterhaching1819t |pattern_ra2 = |pattern_sh2 = _dbatumi19h |pattern_so2 = _ingolstadt1819h |leftarm2 = |body2 =FFFFFF |rightarm2 = |shorts2 =FFFFFF |socks2 =FFFFFF }} '''«Гандзаса́р»''' ({{lang-hy|Ֆուտբոլային Ակումբ „Գանձասար“ Կապան}}) — [[Арменія|армянскі]] [[футбольны клуб]], заснаваны ў [[1963]] годзе ў горадзе [[Капан (Арменія)|Капан]]. == Ранейшыя назвы == * 1963—1989: «Лернагорц» Кафан * 1989—1990: ФК «Капан» Капан * 1991—1993: «Сюнік» Капан * 1995—1996: «Капан-81» Капан * 1997—2003: «Лернагорц» Капан * з 2004: «Гандзасар» Капан == Дасягненні == === Нацыянальныя чэмпіянаты === ; '''СССР''' * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Армянская Прэм’ер-ліга|Чэмпіён Армянскай ССР]] (2): 1989, 1991 * [[Файл:Cup Winner.png]] Уладальнік [[Кубак Арменіі па футболе|Кубка Армянскай ССР]] (1): 1963 ; '''Арменія''' * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Срэбраны прызёр [[Армянская Прэм’ер-ліга|чэмпіянату Арменіі]] (1): [[Армянская Прэм’ер-ліга 2016/2017|2016/17]] * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Армянская Прэм’ер-ліга|чэмпіянату Арменіі]] (4): [[Чэмпіянат Арменіі па футболе 2008|2008]], [[Чэмпіянат Арменіі па футболе 2011|2011]], [[Чэмпіянат Арменіі па футболе 2012/2013|2012/13]], [[Армянская Прэм’ер-ліга 2017/2018|2017/18]] * [[Файл:Cup Winner.png]] Уладальнік [[Кубак Арменіі па футболе|Кубка Арменіі]] (1): [[Кубак Арменіі па футболе 2017/2018|2017/18]] * [[Файл:Cup Finalist.png]] Фіналіст [[Кубак Арменіі па футболе|Кубка Арменіі]] (1): [[Кубак Арменіі па футболе 2013/2014|2013/14]] === Найбольшыя перамогі і паражэнні === '''Найбольшыя перамогі:''' ''У [[Армянская Прэм'ер-ліга|чэмпіянаце Арменіі]]:'' * '''«Лернагорц»''' — [[ФК Вагаршапат|«СКА-Араі» Эчміядзін]] — '''11:0''' (1997 год) <small>(у першай лізе)</small> * '''«Сюнік»''' — [[ФК Лоры|«Лоры» Ванадзор]] — '''6:1''' (1992 год) ''У [[Кубак Арменіі па футболе|Кубку Арменіі]]:'' * '''«Гандзасар»''' — [[ФК Пюнік-2|«Пюнік-2» Ерэван]] — '''5:0''' (2008 год) '''Найбольшыя паражэнні:''' ''У [[Армянская Прэм'ер-ліга|чэмпіянаце Арменіі]]:'' * [[ФК Шырак|«Шырак» Гюмры]] — '''«Лернагорц»''' — '''13:1''' (2000 год) ''У [[Кубак Арменіі па футболе|Кубку Арменіі]]:'' * [[ФК Арарат Ерэван|«Арарат» Ерэван]] — '''«Капан-81»''' — '''6:1''' (1995/96 год) ''У еўрапейскіх кубках:'' * [[ФК НАК Брэда|НАК Брэда]] ([[Нідэрланды]]) — '''«Гандзасар»''' — '''6:0''' (2009 год) == Спасылкі == * [http://www.ffa.am/ru/clubs Профіль на сайце федэрацыі футбола] {{ref-ru}} * [http://ru.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=92219/domestic/ Профіль на ru.uefa.com] {{ref-ru}} * [http://www.transfermarkt.co.uk/gandzasar-kapan/startseite/verein/23911 Профіль на www.transfermarkt.co.uk] {{ref-en}} * [http://int.soccerway.com/teams/armenia/gandzasar-kapan/6657/ Профіль на int.soccerway.com] {{ref-ru}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.gandzasar-kapan..5193..en.html Профіль на www.footballdatabase.eu] {{ref-en}} * [http://www.national-football-teams.com/club/5426/2014/Gandzasar_Kapan.html Профіль на www.national-football-teams.com] {{ref-en}} * [http://www.eufo.de/football/arm/gandapan.htm Профіль на eufo.de] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071006194933/http://www.eufo.de/football/arm/gandapan.htm |date=6 кастрычніка 2007 }} {{ref-de}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Арменіі|Гандзасар]] [[Катэгорыя:ФК Гандзасар Капан| ]] t04sljkk6xgjwzjj3cbnveruhmkto2e 5148727 5148726 2026-05-30T13:09:55Z Makenzis 56337 /* Спасылкі */ 5148727 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Гандзасар |ПоўнаяНазва = {{lang-hy|Գանձասար Ֆուտբոլային Ակումբ}} |Заснаваны = [[1963]] |Горад = [[Капан (Арменія)|Капан]], [[Арменія]] |Стадыён = [[Гандзасар (стадыён)|Гандзасар]] |Умяшчальнасьць = 3500 |Прэзідэнт = |Трэнер = [[Армен Петрасян]] |Чэмпіянат = [[Першая ліга Арменіі|Першая ліга]] |Сезон = 2025/26 |Месца = 8 месца |Сайт = http://www.fcgandzasar.info/ |pattern_la1 =_fresno18t |pattern_b1 = _fresno18t |pattern_ra1 =_fresno18t |pattern_sh1 = _striped19darkblue |pattern_so1 =_gandzasar1920h |leftarm1 =002147 |body1 =002147 |rightarm1 =002147 |shorts1 =002147 |socks1 =002147 |pattern_la2 = |pattern_b2 =_unterhaching1819t |pattern_ra2 = |pattern_sh2 = _dbatumi19h |pattern_so2 = _ingolstadt1819h |leftarm2 = |body2 =FFFFFF |rightarm2 = |shorts2 =FFFFFF |socks2 =FFFFFF }} '''«Гандзаса́р»''' ({{lang-hy|Ֆուտբոլային Ակումբ „Գանձասար“ Կապան}}) — [[Арменія|армянскі]] [[футбольны клуб]], заснаваны ў [[1963]] годзе ў горадзе [[Капан (Арменія)|Капан]]. == Ранейшыя назвы == * 1963—1989: «Лернагорц» Кафан * 1989—1990: ФК «Капан» Капан * 1991—1993: «Сюнік» Капан * 1995—1996: «Капан-81» Капан * 1997—2003: «Лернагорц» Капан * з 2004: «Гандзасар» Капан == Дасягненні == === Нацыянальныя чэмпіянаты === ; '''СССР''' * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Армянская Прэм’ер-ліга|Чэмпіён Армянскай ССР]] (2): 1989, 1991 * [[Файл:Cup Winner.png]] Уладальнік [[Кубак Арменіі па футболе|Кубка Армянскай ССР]] (1): 1963 ; '''Арменія''' * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Срэбраны прызёр [[Армянская Прэм’ер-ліга|чэмпіянату Арменіі]] (1): [[Армянская Прэм’ер-ліга 2016/2017|2016/17]] * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Армянская Прэм’ер-ліга|чэмпіянату Арменіі]] (4): [[Чэмпіянат Арменіі па футболе 2008|2008]], [[Чэмпіянат Арменіі па футболе 2011|2011]], [[Чэмпіянат Арменіі па футболе 2012/2013|2012/13]], [[Армянская Прэм’ер-ліга 2017/2018|2017/18]] * [[Файл:Cup Winner.png]] Уладальнік [[Кубак Арменіі па футболе|Кубка Арменіі]] (1): [[Кубак Арменіі па футболе 2017/2018|2017/18]] * [[Файл:Cup Finalist.png]] Фіналіст [[Кубак Арменіі па футболе|Кубка Арменіі]] (1): [[Кубак Арменіі па футболе 2013/2014|2013/14]] === Найбольшыя перамогі і паражэнні === '''Найбольшыя перамогі:''' ''У [[Армянская Прэм'ер-ліга|чэмпіянаце Арменіі]]:'' * '''«Лернагорц»''' — [[ФК Вагаршапат|«СКА-Араі» Эчміядзін]] — '''11:0''' (1997 год) <small>(у першай лізе)</small> * '''«Сюнік»''' — [[ФК Лоры|«Лоры» Ванадзор]] — '''6:1''' (1992 год) ''У [[Кубак Арменіі па футболе|Кубку Арменіі]]:'' * '''«Гандзасар»''' — [[ФК Пюнік-2|«Пюнік-2» Ерэван]] — '''5:0''' (2008 год) '''Найбольшыя паражэнні:''' ''У [[Армянская Прэм'ер-ліга|чэмпіянаце Арменіі]]:'' * [[ФК Шырак|«Шырак» Гюмры]] — '''«Лернагорц»''' — '''13:1''' (2000 год) ''У [[Кубак Арменіі па футболе|Кубку Арменіі]]:'' * [[ФК Арарат Ерэван|«Арарат» Ерэван]] — '''«Капан-81»''' — '''6:1''' (1995/96 год) ''У еўрапейскіх кубках:'' * [[ФК НАК Брэда|НАК Брэда]] ([[Нідэрланды]]) — '''«Гандзасар»''' — '''6:0''' (2009 год) == Спасылкі == * [http://www.ffa.am/ru/clubs Профіль на сайце федэрацыі футбола] {{ref-ru}} * [http://ru.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=92219/domestic/ Профіль на ru.uefa.com] {{ref-ru}} * [http://www.transfermarkt.co.uk/gandzasar-kapan/startseite/verein/23911 Профіль на www.transfermarkt.co.uk] {{ref-en}} * [http://int.soccerway.com/teams/armenia/gandzasar-kapan/6657/ Профіль на int.soccerway.com] {{ref-ru}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.gandzasar-kapan..5193..en.html Профіль на www.footballdatabase.eu] {{ref-en}} * [http://www.national-football-teams.com/club/5426/2014/Gandzasar_Kapan.html Профіль на www.national-football-teams.com] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Арменіі|Гандзасар]] [[Катэгорыя:ФК Гандзасар Капан| ]] d0od1w3bpmpdqa1vh3wajpr9c5muyk4 0 349598 5149157 4860253 2026-05-31T09:51:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149157 wikitext text/x-wiki {{Палітык | Імя = Юстын Мурашка | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Адукацыя = | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Юстын Мурашка''' (?, в. [[Маркаўцы (Шчучынскі раён)|Маркаўцы]], [[Вішнеўская воласць]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]] — {{ДС|||1952}}) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч. == Біяграфія == Да беларускага руху далучыўся ў 1909 годзе. Да 1917 году працаваў у беларускіх арганізацыя [[Санкт-Пецярбург|Петраграда]]. Сябар [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральнай беларускай вайсковай рады]]. У 1918 годзе ў якасці прадстаўніка ўваходзіў у склад [[Рада БНР|Рады БНР]]. Удзельнік [[Першы Усебеларускі з’езд|Першага усебеларускага сходу]]. У чэрвені 1919 — абраны сакратаром Прэзідыума [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны|Беларускай Рады Віленшчыны і Гарадзеншчыны]]. Сябра [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]]. Пасля 1920 году жыў у Заходняй Беларусі. У 1928 годзе балатаваўся ў польскі сойм па выбарчым спісе «[[Беларускія сяляне і работнікі]]» на чале з [[Янка Станкевіч|Янкам Станкевічам]]. У лістападзе 1941 году быў бурмістам [[Ашмяны|Ашмян]], дзе арганізаваў беларускае школьніцтва і адміністрацыю. Пасля далучэння Ашмян да [[Літва|Літвы]], быў бурмістрам у [[Валожын]]е<ref>[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/malecki/04.htm Пад знакам Пагоні. Успаміны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071211070419/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/malecki/04.htm |date=11 снежня 2007 }}, [[Язэп Малецкі]]</ref>. На нейкі час быў арыштаваны паліцыяй па даносу польскага падполля<ref>[http://kamunikat.org/download.php?item=3476.html&pubref=3472 Іх лёсы звязаны з Вільняй], [[Сямён Шарэцкі]]</ref>. Пасля 1944 — з'ехаў на Захад. У 1949 годзе браў удзел у [[Першы сусветны з'езд беларускай эміграцыі|Першым сусветным з'ездзе беларускай эміграцыі]]. {{Зноскі}} == Літаратура == * Кароткі нарыс беларускага пытаньня (пер з польск.). Менск: Логвінаў, 2009. С.274, нататка 627. * Юстын Мурашка. (На 30-я ўгодкі сьмерці.) «Беларус», № 305, кастрычнік 1982, с. 3—4. Кастусь Калоша {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мурашка, Юстын}} [[Катэгорыя:Беларускі калабарацыянізм]] [[Катэгорыя:Постаці Ашмян]] [[Катэгорыя:Постаці Валожына]] 02h2uklt9hxvx19wvkecipbljr9n2w1 0 351848 5149086 4834208 2026-05-31T06:31:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149086 wikitext text/x-wiki [[Выява:Greater East Asia Conference Map.PNG|thumb|450px|{{legend|#92000a|Краіна-арганізатар канферэнцыі}} {{legend|red|Краіны-ўдзельніцы канферэнцыі}} {{legend|#ffb5bd|Тэрыторыі, якія аспрэчваюцца [[Рэжым Ван Цзінвэя|Кітайскай рэспублікай]] (цэнтральны і заходні [[Кітай]]) і [[Азад Хінд|Свабоднай Індыяй]] ([[Брытанская Індыя]])}}{{legend|#ddadaf|Тэрыторыі, якія акупуюцца Японіяй}}]] '''Вялі́кая Усхо́днеазія́цкая канферэ́нцыя''' ('''Канферэ́нцыя Вялі́кай Усхо́дняй А́зіі''', '''Такі́йская канферэ́нцыя'''; {{lang-jp|大東亞會議}}, сучаснымі іерогліфамі — 大東亜会議) — [[саміт]], які праходзіў у [[Токіа]] з [[5 лістапада|5]] па [[6 лістапада]] [[1943]] года. У канферэнцыі прынялі ўдзел прадстаўнікі сямі дзяржаў-членаў [[Вялікая ўсходнеазіяцкая сфера ўзаемнага росквіту|Вялікай Усходнеазіяцкай сферы ўзаемнага росквіту]] на чале з [[Японская імперыя|Японскай імперыяй]]. Галоўнай задачай канферэнцыі, арганізатарам якой выступіла [[Японская імперыя|Японія]], было падкрэсленне ролі Японіі як «вызваліцеля» [[Азія|Азіі]] ад [[Еўропа|заходняга]] [[каланіялізм]]у і лідара сярод краін [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]]<ref>{{cite book|last=Gordon|first=Andrew|title=The Modern History of Japan: From Tokugawa Times to the Present|publisher=Oxford University Press|year=2003|pages=211|isbn=0195110609|url=http://books.google.com/books?id=FiEMgP36lScC&pg=PA211&dq=%22Greater+East+Asia+Conference%22&lr=&sig=9wO__aT8Si3LSAL1au2cNEJ6o6Y|accessdate=2008-04-13}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У сутнасці, канферэнцыя была мерапрыемствам дзяржаў, прадстаўнікі якіх былі запрошаны ў Токіа, якія знаходзіліся ў залежнасці ад Японіі ці былі акупаваны [[Японская імператарская армія|Узброенымі сіламі Японіі]], і толькі дзве з іх — [[Маньчжоу-го]] і [[Тайланд]] — мелі [[дыпламатычнае прызнанне]] з боку хоць бы некалькіх дзяржаў за выключэннем [[Краіны «восі» і іх саюзнікі|краін «восі» і іх саюзнікаў]] (у прыватнасці, Маньчжоу-го прызналі [[Сальвадор]] і [[Дамініканская Рэспубліка]]<ref>[http://kontrrev.ho.ua/bibl/kitay01.html Гісторыя Маньчжурыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150925130738/http://kontrrev.ho.ua/bibl/kitay01.html |date=25 верасня 2015 }}</ref>, а Тайланд, больш за тое, уваходзіў у склад [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]]). == Перадумовы == [[Файл:Império Japonês (1870-1942).png|thumb|360px|[[Экспансія]] [[Японская імперыя|Японскай імперыі]] станам на 1942 г.]] У перыяд з моманту ўступлення [[Японская імперыя|Японскай імперыі]] ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] ў снежні [[1941]] года па май [[1942]] год сілы [[Імператарская армія Японіі|Японскай імператарскай арміі]] падпарадкавалі сабе значную частку [[Калоніі Вялікабрытаніі|брытанскіх]], [[Калоніі Францыі|французскіх]] і [[Калоніі ЗША|амерыканскіх калоній]] на [[Азія|Азіяцкім кантыненце]] і ў [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], а менавіта: невялікія часткі [[Французскі Індакітай|Французскага Індакітая]] і [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]], [[Брытанская Малая|Малаю]], [[Бірма|Бірму]], [[Філіпінскі архіпелаг]], [[Галандская Ост-Індыя|Галандскую Ост-Індыю]] ([[Інданезійскі архіпелаг]]), частку [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]] і шэраг ціхаакіянскіх астравоў, такіх, як [[Саламонавы астравы]] і [[астравы Гілберта]], [[Гуам]] і [[атол Уэйк]]. Акрамя таго, з [[1931]] года Японіяй кантралявалася тэрыторыя [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]], на якой была створана марыянетачная дзяржава [[Маньчжоу-го]], а з [[1937]] года, пасля серыі паспяховых ваенных дзеянняў у [[Кітай|Кітаі]] падчас [[Другая япона-кітайская вайна (1937—1945)|Япона-кітайскай вайны]], таксама ўсход [[Унутраная Манголія|Унутранай Манголіі]] (дзяржава [[Мэнцзян]]) і шэраг кітайскіх тэрыторый, якія межавалі з узбярэжжам [[Усходне-Кітайскае мора|Усходне-Кітайскага]] і [[Паўднёва-Кітайскае мора|Паўднёва-Кітайскага мораў]]. Большасць акупаваных японцамі тэрыторый, за выключэннем тых, дзе ствараліся [[Марыянетачная дзяржава|марыянетачныя дзяржавы]], захоўвала [[каланіялізм|каланіяльны]] характар, які практычна нічым не адрозніваўся ад ранейшых формаў кіравання. Першапачаткова, пакуль японскія армія і [[Імператарскі флот Японіі|флот]] з поспехам ваявалі супраць [[Вялікабрытанія|англа]]-[[ЗША|амерыканскіх]] сіл у межах [[Ціхаакіянскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Ціхаакіянскага тэатра ваенных дзеянняў]], японскі ўрад не меў патрэбы ў прадастаўленні гэтым дзяржаўным фарміраванням, цалкам кантралюемым Японіяй, большай самастойнасці. Аднак у [[1943]] годзе, з пагаршэннем японскіх пазіцый на Ціхім акіяне ([[бітва за Мідуэй]]), чыноўнікі [[МЗС Японіі]] і прыхільнікі [[паназіятызм]]у ў палітычных і ваенных колах імперыі пасадзейнічалі прасоўванню праграмы прадастаўлення незалежнасці" розным часткам Усходняй Азіі, акупаваным Японіяй. Аўтары праграмы рабілі стаўку на тое, што пагроза вяртання еўрапейскага каланіялізму выкліча рост незадаволенасці карэнных народаў Азіі і паспрыяе больш актыўнаму іх удзелу ў вайне на баку Японіі. Японскае ваеннае кіраўніцтва, разумеючы [[прапаганда|прапагандысцкую]] каштоўнасць і значную фармальнасць такога кроку, падтрымала ідэю. З гэтай мэтай [[31 мая]] 1943 года быў афіцыйна ўхвалены дакумент «Аб асноўных прынцыпах палітычнага кіраўніцтва ў Вялікай Усходняй Азіі». У ім гаварылася, што для працягу і завяршэння вайны трэба «ўмацаваць палітычную згуртаванасць дзяржаў і нацый Вялікай Усходняй Азіі вакол імперыі» і звярнуць асаблівую ўвагу на ўзмацненне іх ваеннага супрацоўніцтва з Японіяй<ref name="Ось">[https://archive.today/20121221114426/victory.mil.ru/war/1944/policy/02_07.html Внешняя политика государств Оси в 1943 г.]</ref>. Так, у перыяд са жніўня па кастрычнік 1943 гады з'явіліся [[Дзяржава Бірма]], [[Другая Філіпінская Рэспубліка|Філіпінская рэспубліка]], [[Азад Хінд|Свабодная Індыя]], [[Японская акупацыя Камбоджы|Каралеўства Камбоджа]], якія атрымалі ўяўную незалежнасць, але на самой справе працягвалі кантралявацца Японіяй<ref>[http://www.istorya.ru/referat/7245/1.php «Внешняя политика Японии в 30-40 гг. XX века», с. 19]</ref><ref>[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6799/ «Вокруг Света», № 11 ([[2830]]), ноябрь 2009. Рубрика «Вехи истории». «Все против всех»]</ref>. == Краіны-ўдзельніцы == === Прысутнічалі === ==== [[Выява:Flag of Burma 1943.svg|30px]] [[Дзяржава Бірма]] ==== Дзяржава афіцыйна атрымала незалежнасць [[1 жніўня]] 1943 года, пасля чаго японская ваенная адміністрацыя Бірмы перадала свае паўнамоцтвы бірманскаму ўраду і была распушчана. Урад узначаліў адвакат і былы [[палітвязні|палітвязень]] доктар [[Ба Мо]], які і прадставіў Бірму на Такійскай канферэнцыі. ==== [[Выява:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|30px]] [[Рэжым Ван Цзінвэя|Кітайская рэспубліка]] ==== [[Калабарацыянізм|Калабарацыянісцкі]] рэжым [[Ван Цзінвэй|Ван Цзінвэя]], які афіцыйна, як і легітымны рэжым [[Чан Кайшы]], называўся «Кітайскай рэспублікай», быў абвешчаны [[30 сакавіка]] [[1940]] года на акупаваных Японіяй падчас Япона-кітайскай вайны ўсходне-кітайскіх тэрыторыях. У студзені 1943 года японскі ўрад прыняў рашэнне аб шэрагу саступак Кітайскай рэспубліцы (вяртанне [[сэтльмент]]аў, адмена права экстэрытарыйнасці і г.д.), з-за чаго [[9 студзеня]] таго ж года ўрад Ван Цзінвэя абвясціў вайну Вялікабрытаніі і ЗША. На канферэнцыі кітайскую дэлегацыю ўзначальваў сам Ван Цзінвэй. ==== [[Выява:Flag of Manchukuo.svg|30px]] [[Маньчжоу-го]] ==== Маньчжоу-го (таксама Маньчжурская імперыя) было заснавана ў [[1932]] годзе на занятай японцамі тэрыторыі [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]]. Гэта дзяржава была найбольш актыўным усходнеазіяцкім саюзнікам Японскай імперыі ў ваенным стаўленні: [[Маньчжурская імператарская армія]], якая на 1943 год налічвала каля 200&nbsp;000 чалавек, брала ўдзел у [[Баі на Халхін-Голе|баях на Халхін-Голе]] і [[Хасанскія баі, 1938|Хасане]], у бітвах Япона-кітайскай вайны. На канферэнцыі ў Токіа Маньчжоу-го ўяўляў прэм'ер-міністр дзяржавы [[генерал]] [[Чжан Цзінхуэй]], вядомы сваёй праяпонскай пазіцыяй. ==== [[Выява:1931 Flag of India.svg|30px]] [[Азад Хінд|Свабодная Індыя]] ==== [[21 кастрычніка]] 1943 года ў [[Сінгапур]]ы быў сфарміраваны ўрад т.зв. «Свабоднай Індыі» (больш вядомая як «Азад Хінд»). Паколькі большая частка [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]], на кіраванне тэрыторыяй якой прэтэндаваў урад, знаходзілася па-за зонай японскай акупацыі, ён пазіцыянаваў сябе як [[урад у выгнанні]]. Аднак, нягледзячы на гэта, улады «Свабоднай Індыі» ўсёткі кантралявалі частку індыйскіх тэрыторый, такіх як [[Андаманскія астравы|Андаманскія]] і [[Нікабарскія астравы]], а таксама частку сучасных індыйскіх штатаў [[Маніпур]] і [[Нагаленд]] на ўсходзе [[Індыя|Індыі]]. На першым жа пасяджэнні ўрад абвясціў вайну Вялікабрытаніі і ЗША. Індыйскім прадстаўніком у Токіа быў старшыня ўрада Свабоднай Індыі [[Субхас Чандра Бос]], які па сумяшчальніцтве ўзначальваў [[Індыйскі добраахвотніцкі легіён СС «Свабодная Індыя»|Індыйскі легіён СС]]. Паводле афіцыйнага рэгламенту канферэнцыі, Бос прысутнічаў на ёй у ролі «назіральніка». Гэта было шмат у чым абумоўлена як раз тым, што сінгапурскі ўрад Індыі знаходзіўся «ў выгнанні», што не дазваляла яго кіраўніку быць паўнавартасным удзельнікам саміту<ref name="Хаторы">[http://www.fedy-diary.ru/?page_id=4206 Хаттори Такусиро. «Япония в войне 1941—1945 гг». Часть II, гл. V (Политические манёвры в Юго-Восточной Азии)]</ref>. ==== [[Выява:Flag of Thailand.svg|30px]] [[Каралеўства Тайланд]] ==== Тайланд быў адзінай краінай з тых, што ўдзельнічалі ў канферэнцыі, утворанай без пасродніцтва Японіі (гісторыя сучаснага Тайланда бярэ пачатак з [[XIII]] стагоддзя), адзінай, якая была членам [[Ліга Нацый|Лізе Нацый]] і адзінай, якая мела дыпламатычнае прызнанне з боку краін [[Антыгітлераўская кааліцыя|Антыгітлераўскай кааліцыі]]. Саюз Тайланда з Японіяй і абвяшчэнне ім вайны Вялікабрытаніі і ЗША былі навязаны японскімі ўзброенымі сіламі, якія ўварваліся на тайскую тэрыторыю ў снежні 1941 года і ў адваротным выпадку пагражалі акупацыяй дзяржавы. У якасці прадстаўніка Тайланда ў Токіа быў першапачаткова запрошаны тайскі прэм'ер-міністр [[маршал]] [[Плек Пібунсанграм]], аднак у выніку замест яго на канферэнцыю прыбыў [[дыпламатыя|дыпламатычны]] дзеяч [[прынц]] [[Ван Вайтаякон]]. Гэтым рашэннем маршал падкрэсліў, што Тайланд не з'яўляецца залежнай ад Японіі дзяржавай. Акрамя таго, ад'езд прэм'ер-міністра ў неспакойны для краіны час мог прывесці да яго звяржэння, чаго асцерагаўся Пібунсанграм<ref>[http://mapyourinfo.com/wiki/en.wikipedia.org/Greater%20East%20Asia%20Conference Greater East Asia Conference — mapyourinfo.com<!-- Загаловак дададзены ботам -->]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}}</ref><ref>{{cite book|last=Judith A.|first=Stowie|title=Siam Becomes Thailand: A Story of Intrigue|publisher=C. Hurst & Co|year=1991|pages=251|isbn=1850650837|url=http://books.google.com/books?id=YTgJ8aRwZkAC&pg=PA251&dq=%22Greater+East+Asia+Conference%22&sig=QRokE_DOhGlyeAzj5OgQ8freuYQ}}</ref>. ==== [[Выява:Philippines Flag Original.svg|30px]] [[Другая Філіпінская Рэспубліка|Філіпінская рэспубліка]] ==== Фармальная незалежнасць Філіпінаў была абвешчана [[14 кастрычніка]] 1943 года, але, нягледзячы на гэта, японскі кантынгент працягваў прысутнічаць на астравах аж да іх вызвалення амерыканскімі войскамі. Да ўлады прыйшоў урад на чале з [[нацыяналізм|нацыяналістам]] [[Хасэ Лаўрэль|Хасэ Пасьяна Лаўрэлем]]. Філіпінская рэспубліка стала адзінай краінай-удзельніцай канферэнцыі, якая на момант яе правядзення не знаходзілася ў стане вайны са ЗША і Вялікабрытаніяй. Вайну гэтым дзяржавам Філіпіны абвясцілі толькі ў верасні [[1944]] года. Філіпіны ў Токіа прадстаўляў сам прэзідэнт Лаўрэль. === Не прысутнічалі === На канферэнцыю былі запрошаны дэлегаты далёка не ўсіх краін [[Вялікая ўсходнеазіяцкая сфера ўзаемнага росквіту|Вялікай Усходнеазіяцкай сферы ўзаемнага росквіту]], у рамках якой была арганізавана канферэнцыя<ref name="tension">{{cite book|last=Goto|first=Ken'ichi |author2=Paul H. Kratoska|title=Tensions of empire|publisher=National University of Singapore Press|year=2003|pages=57–58|isbn=9971692813|url=http://books.google.com/books?id=iTmUB82c7i0C&pg=PA57&dq=%22Greater+East+Asia+Conference%22&sig=DwcGAnyX1HhrRnQ12KZAqQN2yEM#PPA57,M1|accessdate=2008-12-13}}</ref>. У прыватнасці, дэлегаты з боку [[В’етнамская імперыя|В'етнама]] (які, зрэшты, на той момант [[дэ-юрэ]] не лічыўся незалежнай дзяржавай) і Камбоджы не былі запрошаны з салідарнасці да [[Рэжым Вішы|вішысцкай Францыі]] — намінальна кантроль над былым Французскім Індакітаем належаў Японіі і вішысцкаму ўраду ў роўнай ступені<ref>[http://society.polbu.ru/vasiliev_easthistii/ch07_i.html Л. С. Васильев. «История Востока», том II. Колониальная Малайя. Французский Индокитай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121209083308/http://society.polbu.ru/vasiliev_easthistii/ch07_i.html |date=9 снежня 2012 }}</ref>. Не прысутнічалі на канферэнцыі і прадстаўнікі карэнных народаў, якія пражывалі на тэрыторыях японскіх генерал-губернатарстваў [[Карэя пад кіраваннем Японіі|Карэя]] і [[Тайвань пад кіраваннем Японіі|Тайвань]], а менавіта [[карэйцы|карэйцаў]] і [[Хань, народ|ханскіх кітайцаў]], нягледзячы на сваю адносную шматлікасць. Нарэшце, на канферэнцыі не было прадстаўнікоў Інданезіі. Пытанне аб прадастаўленні незалежнасці былым Брытанскай Малаі і Галандскай Ост-Індыі быў больш складзены. [[31 мая]] 1943 года [[Генеральны штаб Імператарскай арміі Японіі|Генеральны штаб Японскай імператарскай арміі]] ў аднабаковым парадку прыняў рашэнне аб далучэнні гэтых тэрыторый да Японскай імперыі. Гэта дзеянне значна падарвала намаганні японскай прапаганды, накіраваныя на прэзентацыю Японіі як вызваліцельніцы азіяцкіх народаў. Лідары руху за незалежнасць Інданезіі [[Сукарна|Ахмед Сукарна]] і [[Махамад Хата]], якія таксама супрацоўнічалі з японскімі ўладамі, былі запрошаны ў Токіа неўзабаве пасля заканчэння Канферэнцыі для правядзення неафіцыйных пасяджэнняў<ref name="Smith pp. 19-24">Smith, Changing Visions of East Asia, pp. 19-24</ref>. == Спіс прадстаўнікоў == <center><gallery widths="150px"> Выява:1943 Tokyo conference.jpg|Групавое фота дэлегатаў і глаў дэлегацый, якія прымалі ўдзел у канферэнцыі, на фоне будынка [[Парламент Японіі|Парламента Японіі]] Выява:Greater East Asia Conference.JPG|Групавое фота глаў дэлегацый. Злева направа: [[Ба Мо]], [[Чжан Цзінхуэй]], [[Ван Цзінвэй]], [[Тадзё Хідэкі]], [[Ван Вайтаякон]], [[Хасэ Лаўрэль]], [[Субхас Чандра Бос]] Выява:Wang Jingwei-Hideki Tojo-Subhas Chandra Bose.jpg|Злева направа: [[Чжан Цзінхуэй]], [[Ван Цзінвэй]] і [[Субхас Чандра Бос]] Выява:Tokyo Conference 1.JPG|Выступленне [[Субхас Чандра Бос|Боса]] (стаіць спіной) падчас канферэнцыі Выява:Tokyo Conference 2.JPG|Выступленне [[Чжан Цзінхуэй|Чжан Цзінхуэя]] </gallery></center> {| width=90% class="wikitable" ! width=8% | Cцяг дзяржавы ! width=8% | Дзяржава ! width=8% | Партрэт дэлегата ! width=8% | Дэлегат |- | [[Выява:Flag of Burma 1943.svg|120px|center]] | align="center"| '''[[Дзяржава Бірма]]'''<br />({{lang-my|ဗမာ}}) | align="center"| [[Файл:DrBaMaw.JPG|100px|center]] | align="center"| '''[[Ба Мо]]'''<br />([[1893]]—[[1977]])<br />''кіраўнік урада'' |- | [[Выява:Flag of the Republic of China-Nanjing (Peace, Anti-Communism, National Construction).svg|120px|center]] | align="center"| '''[[Рэжым Ван Цзінвэя|Кітайская рэспубліка]]'''<br />({{lang-zh|中華民國}}) | align="center"| [[Выява:Wang Jingwei 1.JPG|100px|center]] | align="center"| '''[[Ван Цзінвэй]]'''<br />([[1883]]—[[1944]])<br />''кіраўнік урада'' |- | [[Выява:Flag of Manchukuo.svg|120px|center]] | align="center"| '''[[Маньчжоу-го]]'''<br />({{lang-zh|大滿洲帝國}}) | align="center"| [[Выява:Zhang Jinghui2.JPG|100px|center]] | align="center"| '''[[Чжан Цзінхуэй]]'''<br />([[1871]]—[[1959]])<br />''прэм'ер-міністр'' |- | [[Выява:1931 Flag of India.svg|120px|center]] | align="center"| '''[[Азад Хінд|Свабодная Індыя]]'''<br />({{lang-hi|आर्ज़ी हुक़ूमत-ए-आज़ाद हिन्द}};<br />{{lang-ur|عارضی حکومت‌ِ آزاد ہند}}) | align="center"| [[Выява:Netaji.jpg|100px|center]] | align="center"| '''[[Субхас Чандра Бос]]'''<br />([[1897]]—[[1945]])<br />''кіраўнік урада'' |- | [[Выява:Flag of Thailand.svg|120px|center]] | align="center"| '''[[Каралеўства Тайланд]]'''<br />({{lang-th|ราชอาณาจักรไทย}}) | align="center"| [[Выява:Waithayakon.jpg|100px|center]] | align="center"| '''[[Ван Вайтаякон]]'''<br />([[1891]]—[[1976]])<br />''дыпламат'' |- | [[Выява:Philippines Flag Original.svg|120px|center]] | align="center"| '''[[Другая Філіпінская Рэспубліка|Філіпінская рэспубліка]]'''<br />({{lang-tl|Republika ng Pilipinas}}) | align="center"| [[Выява:Jose P. Laurel.jpg|100px|center]] | align="center"| '''[[Хасэ Лаўрэль]]'''<br />([[1891]]—[[1959]])<br />''прэзідэнт'' |- | [[Выява:Merchant flag of Japan (1870).svg|120px|center]] | align="center"| '''[[Японская імперыя]]'''<br />({{lang-jp|大日本帝國}}) | align="center"| [[Выява:Hideki Tojo posing.jpg|100px|center]] | align="center"| '''[[Хідэкі Тадзё]]'''<br />([[1884]]—[[1948]])<br />''прэм'ер-міністр'' |- |} == Ход канферэнцыі == === Умовы правядзення === [[Выява:Kokkaigijido.jpg|thumb|200px|Сучасны від на фасад будынка [[Парламент Японіі|японскага парламента]] ў Токіа]] Месцам для правядзення канферэнцыі быў выбраны будынак [[Парламент Японіі|Імперскага парламента Японіі]] ў [[Касумігасэкі]] — адным з цэнтральных раёнаў Токіа. Будаўніцтва гэтага велізарнага гранітнага збудавання пачалося ў канцы [[1920-я|1920-х гадоў]] і завяршылася толькі ў [[1936]] годзе<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/4905/%D2%EE%EA%E8%EE Географическая энциклопедия. Токио]</ref>. На працягу дня [[5 лістапада]] дэлегацыі краін-удзельніц прыбывалі ў [[Токіа, аэрапорт|Аэрапорт Ханэда]], дзе іх сустракалі японскія чыноўнікі на чале з прэм'ер-міністрам [[Хідэкі Тадзё]]. Затым дэлегаты садзіліся ў чорныя легкавыя аўтамабілі, якія дастаўлялі іх да будынка японскага парламента<ref name="Відэа">{{Cite web |title=Японскі відэарэпартаж пра Вялікую Усходнеазіяцкую канферэнцыю (з анатацыяй) |url=http://cgi2.nhk.or.jp/shogenarchives/jpnews/movie.cgi?das_id=D0001300564_00000&seg_number=001 |accessdate=15 лістапада 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140723094236/http://cgi2.nhk.or.jp/shogenarchives/jpnews/movie.cgi?das_id=D0001300564_00000&seg_number=001 |archivedate=23 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Па задуме японскіх улад, якія займаліся арганізацыяй канферэнцыі, у першы дзень працы канферэнцыі планавалася заслухаць выступленні дэлегатаў, якім трэба было выказаць свае погляды наконт неабходнасці будучага ўзаемадзеяння паміж краінамі Усходняй Азіі, а на другі — павінна было адбыцца абмеркаванне і прыняцце «Сумеснай дэкларацыі Вялікай Усходняй Азіі» — дакумента, распрацаванага японскімі ўладамі<ref name="Хаторы"/>. === Выступленне Тадзё === [[Выява:Tokyo Tojo.jpg|thumb|240px|Выступленне [[Хідэкі Тадзё]]]] Пасля пачатку пасяджэння з прамовай выступіў [[прэм'ер-міністр Японіі]] [[Хідэкі Тадзё]], які выказаў афіцыйную пазіцыю Японскай імперыі наконт становішча ў т.зв. «Вялікай Усходняй Азіі». Тадзё раскрытыкаваў [[імперыялізм|імперыялістычны]] характар знешняй палітыкі ЗША і Вялікабрытаніі, пры гэтым падкрэсліўшы факт суперніцтва паміж дзвюма [[Вялікая дзяржава|вялікімі дзяржавамі]]<ref name="Тадзё">[http://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=70%20WW2DB:%20Greater%20East%20Asia%20Conference Вялікая Усходнеазіяцкая канферэнцыя ў энцыклапедыі «World War II Database»] {{ref-en}}</ref><ref>W. G. Beasley, ''The Rise of Modern Japan'', p 204 ISBN 0-312-04077-6</ref>. <blockquote>''На працягу мінулых стагоддзяў Брытанская імперыя шляхам махлярства і агрэсіі набыла вялікія тэрыторыі па ўсім свеце і падтрымлівала сваё панаванне над іншымі нацыямі і народамі ў розных рэгіёнах, трымаючы іх у нястачы і зводзячы адзін з адным. З іншага боку — Злучаныя Штаты, якія, скарыстаўшыся бязладзіцай і замяшаннем у Еўропе, усталявалі сваю перавагу над Амерыканскім кантынентам, працягнуўшы свае шчупальцы да Ціхага акіяна і Усходняй Азіі пасля [[Іспана-амерыканская вайна|вайны з Іспаніяй]]. Затым, карыстаючыся сваім узвышэннем пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Злучаныя Штаты сталі імкнуцца да сусветнай [[гегемонія|гегемоніі]]. Зусім нядаўна, з пачатку цяперашняй вайны, Злучаныя Штаты ў яшчэ большай ступені актывізавалі сваю імперыялістычную дзейнасць, імкнучыся пракрасціся ў [[Паўночная Афрыка|Паўночную Афрыку]], [[Заходняя Афрыка|Заходнюю Афрыку]], [[Атлантычны акіян]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Блізкі Усход]] і нават у [[Індыя|Індыю]], мабыць, спрабуючы ўзурпаваць месца Брытанскай імперыі.''</blockquote> Паводле меркавання Тадзё, ''«рост прэстыжу і магутнасці Японіі разглядаўся Амерыкай і Англіяй з непрыязнасцю, якая ўзрастала»'', што і падштурхнула Японію да пачатку ваенных дзеянняў, каб засцерагчы сябе ад нападу з боку гэтых дзяржаў<ref name="Тадзё"/>. Ваенныя дзеянні ва Усходняй Азіі і Ціхім акіяне японскі прэм'ер-міністр ахарактарызаваў тэрмінам ''«Вялікая Усходнеазіяцкая вайна»''. Гэта вайна, у яго ўяўленні, была накіравана ''«на знішчэнне зла і аднаўленне правасуддзя»'' і падтрымана народамі Вялікай Усходняй Азіі, завошта Тадзё публічна падзякаваў дэлегатаў, якія прадстаўлялі гэтыя народы<ref>[[Эндру Гордан, гісторык|Andrew Gordon]], ''A Modern History of Japan: From Tokugawa to the Present'', p211, ISBN 0-19-511060-9</ref>. Асаблівы акцэнт ён зрабіў на асобе запрошанага на канферэнцыю старшыні [[сінгапур]]скага [[Азад Хінд|ўрада Індыі ў выгнанні]] ([[Азад Хінд]]) [[Субхас Чандра Бос|Субхаса Чандры Боса]] — прадстаўніка і — фармальна — лідара адной з самых шматлікіх азіяцкіх нацый, нароўні з [[кітайцы|кітайскай]]<ref name="Тадзё"/>. === Выступленні дэлегатаў === [[Выява:Subhas Chandra 1943 Tokyo.jpg|thumb|250px|Выступленне Субхаса Чандры Боса на канферэнцыі. На заднім плане бачныя [[сцяг Японіі|сцягі Японіі]], [[сцяг Тайланда|Тайланда]], [[сцяг Філіпінаў|Філіпінаў]] і [[сцяг Індыі|Індыі]]]] [[Выява:Tokyo conference 1943 tribune.jpg|thumb|250px|Від на фасад будынка Парламента і трыбуну, упрыгожаную сцягамі краін-удзельніц канферэнцыі, з боку натоўпу]] Апроч дэлегатаў, у памяшканні, дзе праходзіла канферэнцыя, прысутнічала некалькі перакладчыкаў. Прадстаўнікі дзяржаў гаварылі на розных мовах: Ван Цзінвэй і Чжан Цзінхуэй — на [[кітайская мова|кітайскай]], Ба Мо, Хасэ Лаўрэль і Субхас Чандра Бос — на [[англійская мова|англійскай]]. Тадзё звяртаўся да прысутных на [[японская мова|японскай мове]]<ref name="Відэа"/>. Выступаючы з прамовай, Ба Мо — старшыня бірманскага ўрада — выказаў падзяку ў адрас Японіі, дзякуючы якой, паводле слоў Ба Мо, яго мары пра яднанне народаў Усходняй Азіі сталі рэальнасцю. Ён таксама падкрэсліў неабходнасць гэтага яднання, адзначыўшы: «Мая азіяцкая кроў заўсёды цягнула мяне да іншых азіятаў». Пасля бірманскі лідар ужыў словазлучэнне «азіяцкая кроў» яшчэ некалькі разоў і заклікаў усіх прысутных рушыць услед за яе поклікам<ref>[http://masterghistory.com/Documents/The%20Pacific%20War%20as%20a%20Race%20War.pdf «Major Problems in the history of World War II», стр. 198] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305073616/http://masterghistory.com/Documents/The%20Pacific%20War%20as%20a%20Race%20War.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-en}}</ref>. Вайну супраць ЗША і Вялікабрытаніі ён назваў «часам, калі трэба думаць не розумам, а крывёй»<ref>[http://www.mihirbose.com/wp-content/uploads/2011/02/October-2009-Bose-on-Orwell.pdf Today's history: The Two Faces of Empire] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140727142951/http://www.mihirbose.com/wp-content/uploads/2011/02/October-2009-Bose-on-Orwell.pdf |date=27 ліпеня 2014 }} {{ref-en}}</ref>. Як і іншыя дэлегаты, Ба Мо часта казаў пра «мільярд азіятаў», гатовых ваяваць за сваю свабоду пад кіраўніцтвам Японіі<ref>[http://www.studythepast.com/hawaii/patterns_of_a_race_war.htm John Dower. «War Without Mercy». Chapter I: Patterns of A Race War] {{ref-en}}</ref>. Праз некалькі дзясяткаў гадоў, нашмат пазней заканчэння Другой сусветнай вайны, у сваіх мемуарах Ба Мо жорстка крытыкаваў японскую палітыку ваеннага перыяду, вінавацячы японцаў у жорсткасці і самаўпраўнасці ў стаўленні да бірманцаў<ref>[http://links.smu.edu.sg/home/chagrined/geacps.html The Greater East Asia Co-Prosperity Sphere and its Role in Southeast Asian Nationalism]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}}</ref>. Старшыня марыянетачнага кітайскага ўрада Ван Цзінвэй у сваім звароце да прысутных рабіў упор на неабходнасць мірнага суіснавання і ўзгодненасці дзеянняў паміж Кітаем і Японіяй<ref>[http://books.google.ru/books?id=IZ5RdT5mHHIC&pg=PA231&lpg=PA230&ots=ehDdqZqB4h&dq=Wang+Jingwei+Tokyo+Greater+East+Asia+conference+1943 Madhavi Thampi. «India and China in the colonial world»] {{ref-en}}</ref>. Прэзідэнт Філіпінскай рэспублікі Хасэ Пасьяна Лаўрэль даў высокую ацэнку дзеянням японскіх арміі і флоту і адзначыў, што японскія перамогі «апраўдалі прэстыж усіх азіяцкіх краін»<ref>[http://www.newstatesman.com/200606260034 Niall Ferguson. The triumph of the east] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081122051125/http://www.newstatesman.com/200606260034 |date=22 лістапада 2008 }} {{ref-en}}</ref>. Рэзкаму асуджэнню з боку дэлегатаў, асабліва кіраўніка індыйскага ўрада ў выгнанні Субхаса Чандры Боса, падверглася дзейнасць [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]], якую Японія часткова супрацьпастаўляла сістэме новага парадку ва Усходняй Азіі. Дэлегаты адзначылі, што Ліга насамрэч абараняла інтарэсы заходняга каланіялізму, пры гэтым не лічачыся з пазіцыяй карэнных жыхароў калоній<ref name="Ліга"/>. Падчас свайго выступлення Субхас Чандра Бос заўважыў: «''…у калідорах і вестыбюлях Лігі Нацый я правёў шмат дзён, стукаючы ў адны дзверы за іншымі, у дарэмнай спробе атрымаць слуханне па пытанні індыйскай свабоды''» і рэзка раскрытыкаваў абыякавасць гэтай арганізацыі да руху за індыйскую незалежнасць<ref name="Ліга">[http://www.japanfocus.org/-Cemil-Aydin/2695 Cemil Aydin: «Japan's Pan-Asianism and the Legitimacy of Imperial World Order, 1931—1945»] {{ref-en}}</ref>. Па выніках канферэнцыі выступлення Боса і Ба Мо апынуліся самымі яскравымі<ref>{{Cite web |url=http://www.imha.ru/knowledge_base/library/o-library/page,7,1144527371-otec-indijskoj-revolyucii.html |title=ОТЕЦ ИНДИЙСКОЙ РЕВОЛЮЦИИ |access-date=15 лістапада 2016 |archive-date=6 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206180955/http://www.imha.ru/knowledge_base/library/o-library/page,7,1144527371-otec-indijskoj-revolyucii.html |url-status=dead }}</ref>. Па заканчэнні выступленняў унутры будынка Парламента дэлегаты выйшлі на вуліцу, дзе была ўзведзена канструкцыя, у цэнтры якой размяшчаўся вялікі [[сцяг Японіі|японскі сцяг]], а па баках — сцягі ўсіх краін-удзельніц канферэнцыі: па тры злева і справа ад японскага. Перад сцягамі знаходзіліся трыбуна, за якой па чарзе выступалі кіраўнікі дэлегацый, і некалькі радоў сядзенняў, прызначаных як для замежных гасцей, так і для японскіх чыноўнікаў і ваенных кіраўнікоў. Перад Парламенцкім будынкам сабраўся вялікі натоўп, які суправаджаў прамову кожнага аратара авацыямі і апладысментамі<ref name="Відэа"/>. === Сумесная дэкларацыя === У канцы свайго выступлення Хідэкі Тадзё агучыў т.зв. ''«Сумесную дэкларацыю Вялікай Усходняй Азіі»'', у якой былі адлюстраваны асноўныя пазіцыі і намеры дзяржаў Усходне-Азіяцкай сферы ўзаемнага росквіту<ref name="Ось"/>. Дэкларацыя, у арыгінале складзеная на [[японская мова|японскай мове]], складалася з невялікай [[прэамбула|прэамбулы]] і пяці палажэнняў, якіх у далейшым абавязана прытрымлівацца кожная з дзяржаў Вялікай Усходняй Азіі. <blockquote>'''Сумесная дэкларацыя краін Вялікай Усходняй Азіі'''<br /> '''6 лістапада 1943, Токіа'''<br /> '''Вялікая Усходнеазіяцкая канферэнцыя''' <br /> <br /> Фундаментальным прынцыпам усталявання міру ва ўсім свеце з'яўляецца тое, што ўсе краіны атрымліваюць тое, што яны заслугоўваюць, залежаць адна ад адной і дапамагаюць адна ад адной для дасягнення ўзаемнага росквіту. <br /> <br /> Вялікабрытанія і Злучаныя Штаты, аднак, прыгнятаюць іншыя краіны і іншыя народы для свайго дабрабыту, эксплуатуюць і занявольваюць Вялікую Усходнюю Азію, у прыватнасці, і тым самым парушаюць бяспеку ў рэгіёне. Вось у чым прычына Вялікай Усходнеазіяцкай вайны. <br /> <br /> Краіны Вялікай Усходняй Азіі павінны супрацоўнічаць, каб выйграць вайну, вызваліцца ад кайданоў Англіі і ЗША, каб атрымаць свае самастойныя адміністрацыі і самастойную абарону, пабудаваць Вялікую Усходнюю Азію на аснове прынцыпаў, згаданых вышэй, і тым самым усталяваць мір ва ўсім свеце…<ref>[http://www.diphis.ru/deklaraciya_o-a1313.html Сусветная гісторыя дыпламатыі: Разбурэнне вашынгтонскага парадку. Поўны тэкст Сумеснай дэкларацыі]</ref></blockquote> Па заканчэння прамовы Тадзё дэкларацыя была афіцыйна аднагалосна прынята і падпісана прадстаўнікамі краін Вялікай Усходняй Азіі ад імя ўрадаў гэтых краін. == Вынікі == На сённяшні дзень факт таго, што канферэнцыя несла дэманстрацыйны і прапагандысцкі характар, не падвяргаецца аспрэчванню<ref name="okazakihisamitsu">{{cite web|url=http://www.okazaki-inst.jp/hyakuisan54.html|title=百年の遺産-日本近代外交史（54）|accessdate=2009-10-18|date=2002.06.04|work=Fomer Ambassador to Thailand Hisahiko Okazaki|archiveurl=https://www.webcitation.org/610zoEym0?url=http://www.okazaki-inst.jp/hyakuisan54.html|archivedate=17 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Гэта мерапрыемства шырока асвятлялася японскімі [[СМІ]], якія надавалі яму велізарнае значэнне. Японскія газеты характарызавалі Вялікую Усходнеазіяцкую канферэнцыю як магутны штуршок да пачатку ўзаемадзеяння ўсходнеазіяцкіх народаў<ref>[http://lib.rin.ru/doc/i/61748p2.html Самсонов А. М. «Крах фашистской агрессии 1939 года»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Тым не менш па-за межамі Японіі канферэнцыя не была ўспрынята з энтузіязмам. Асабліва гэта тычылася бірманскіх і філіпінскіх армій<ref>{{cite book|last=Callahan|first=Raymond|authorlink=Raymond Callahan|title=Burma 1942-1945: The Politics And Strategy Of The Second World War|url=https://archive.org/details/burma194219450000call_w0d7|publisher=Davis-Poynter|year=1978|isbn=978-0706702187}}</ref>. Аднак варта адзначыць, што Вялікая Усходнеазіяцкая канферэнцыя стала першым і адзіным крокам да рэальнага ўзаемадзеяння паміж лідарамі праяпонскіх марыянетачных дзяржаўных утварэнняў Усходняй Азіі. Дагэтуль гэтыя лідары ніколі не збіраліся разам, а многія з іх наогул упершыню бачыліся адзін з адным<ref name="Smith pp. 19-24"/>. == Галерэя == Напярэдадні Такійскай канферэнцыі ў Японіі была выпушчана [[агітацыя|агітацыйная]] брашура, прысвечаная хуткім падзеям у Токіа. На малюнках, надрукаваных у брашуры, маляваліся сцэны з мінулага, сапраўднага і будучага жыцця дзяржаў «Вялікай Усходняй Азіі»<ref>[https://archive.today/20120710091423/geocities.yahoo.co.jp/gl/bbbaaakkkuuu3/view/200811 Прапагандысцкая брашура, прымеркаваная да Такійскай канферэнцыі]</ref>. <center><gallery perrow=4 widths="150px" heights="180"> Файл:Japanese 1943 propaganda booklet 1.JPG|<small>Карта Усходняй Азіі, вызваленай ад англа-амерыканскай прысутнасці. У верхніх вуглах развароту - карыкатурныя выявы [[Уінстан Чэрчыль|Чэрчыля]] (злева) і [[Франклін Дэлана Рузвельт|Рузвельта]] (справа).</small> Выява:Japanese 1943 propaganda booklet 2.JPG|<small>Сцэны з паўсядзённага жыцця краін Вялікай Усходняй Азіі. У верхнім шэрагу: Тайланд (2-і фрагмент злева), Кітай і Японія (3-і фрагмент злева). У ніжнім шэрагу (злева направа): Індыя, Бірма, Філіпіны, Маньчжоу-го.</small> Выява:Japanese 1943 propaganda booklet 3.JPG|<small>Малюнак, які дэманструе шматнацыянальнасць і [[канфесіі|шматканфесіянальнасць]] народаў Усходняй Азіі.</small> </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.worldfuturefund.org/wffmaster/Reading/Germany/bosespeech43.htm Прамова Субхаса Чандра Боса на Вялікай Усходнеазіяцкай канферэнцыі (6 лістапада)] {{ref-en}} * [http://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=70%20WW2DB:%20Greater%20East%20Asia%20Conference Вялікая Усходнеазіяцкая канферэнцыя ў энцыклапедыі «World War II Database»] {{ref-en}} * [http://cgi2.nhk.or.jp/shogenarchives/jpnews/movie.cgi?das_id=D0001300564_00000&seg_number=001 Японскі відэарэпартаж пра Вялікую Усходнеазіяцкую канферэнцыю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140723094236/http://cgi2.nhk.or.jp/shogenarchives/jpnews/movie.cgi?das_id=D0001300564_00000&seg_number=001 |date=23 ліпеня 2014 }} {{ref-jp}} {{Добры артыкул|Гісторыя}} [[Катэгорыя:Міжнародныя канферэнцыі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:1943]] [[Катэгорыя:Японія ў Другой сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Марыянеткавыя дзяржавы Другой сусветнай вайны]] 4cbbtvbu502sr7wtoz1puwfnmey1uaf 0 352107 5148735 4685131 2026-05-30T13:16:58Z Aliaksei Lastouski 75892 5148735 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Ян Якуб Офенберг''' (1867—1953, [[Варшава]]) — [[урач]], [[грамадскі дзеяч]], [[барон]]. З баронскага роду [[Офенбергі|Офенбергаў]]. У [[1882]] падчас навучання ў [[Мінск]]ай гімназіі разам з братам [[Стэфан Офенберг|Стэфанам]] заснаваў тайны гурток «Самаадукацыйнае кола» (гэты гурток, змяняючы назвы, як тайная арганізацыя праіснаваў да [[1920]]). Пасля заканчэння гімназіі ў [[1885]] годзе паступіў на медыцынскі факультэт [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. Быў у групе студэнтаў, што вітала прыезд з [[Швейцарыя|Швейцарыі]] [[Зыгмунт Баліцкі|Зыгмунта Баліцкага]] і яго праект палітычнай арганізацыі «Zet». У [[1889]]—[[1890]] стаў актыўным членам гэтай арганізацыі, адным з кіраўнікоў яе варшаўскай групы. Уваходзіў таксама ў [[Ліга Польская|Лігу Польскую]], а потым у Нацыянальную Лігу. У [[1890]] пасля заканчэння Варшаўскага ўніверсітэта пачаў працаваць урачом у [[Радашковічы|Радашковічах]]. Адначасова працягваў вучобу ў інтэрнатуры Варшаўскага ўніверсітэта. У [[1898]] пасля заканчэння інтэрнатуры пераехаў у [[Мінск]]. У [[1902]]—[[1903]] сакратар [[Мінскае таварыства ўрачоў|Мінскага таварыства ўрачоў]]. У [[1902]] пасля смерці галоўнага ўрача шпіталя [[Мінскае таварыства дабрачыннасці|Мінскага таварыства дабрачыннасці]] Томаша Віткоўскага заняў яго пасаду. Пасля стаў кіраўніком будаўніцтва новага шпіталя таварыства, які быў адкрыты ў [[1906]]. Дзякуючы гэтаму бедната атрымала магчымасць на бясплатнае высокакваліфікаванае лячэнне. У тым самым годзе пабраўся шлюбам з Аляксандрай Іосіфаўнай Жылінскай — дачкой вядомага ў краі генерала-гідратэхніка. Быў звязаны з беларускімі нацыянальнымі дзеячамі. Прымаў удзел у першай спробе пастаноўкі спектаклю [[Ядвігін Ш.|Ядвігіна Ш.]] паводле п’есы «Злодзей». Пад уплывам [[Магдалена Радзівіл|Магдалены Радзівіл]] выйшаў са складу польскай нацыяналістычнай Нацыянальнай Лігі і да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] займаўся выключна доктарскай практыкай на пасадзе галоўнага ўрача шпіталя [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] Мінскага таварыства дабрачыннасці. Ёсць звесткі, што быў знаёмы з [[Янка Купала|Янкам Купалам]]. З [[1918]] прымае актыўны ўдзел у палітычным жыцці [[Беларусь|Беларусі]] і Мінску як член [[Камітэт польскіх саюзаў і арганізацый|Камітэта польскіх саюзаў і арганізацый]]. Калі ў [[сакавік]]у [[1919]] радзе камітэта ў складзе 5 чалавек давялося перайсці на нелегальнае становішча, заставаўся яе віцэ-прэзідэнтам. Адначасова быў членам Акруговай Рады горада Мінска. У перыяд польскай акупацыі з’яўляўся паўнамоцным прадстаўніком Польскага Чырвонага Крыжf, арганізаваў у Мінску шпіталь і быў кіраўніком гарадскога аддзела гэта арганізацыі. Уваходзіў у кіраўніцтва [[Польская школьная рада Мінскай зямлі|Польскай школьнай рады Мінскай зямлі]]. [[21 сакавіка]] [[1919]] удзельнічаў у з’ездзе прадстаўнікоў паветаў і грамадскіх згуртаванняў Міншчыны. Меркавалася, што гэты з’езд пакладзе пачатак установе, якая будзе выказваць польскаму ўраду пажаданні беларускага народа ў арганізацыі свайго жыцця. З надыходам савецкіх войскаў быў вымушаны перабрацца ў [[Польшча|Польшчу]]. У Варшаве ён год працаваў на пасадзе ардынатара шпіталя Макатоўскага, пазней перайшоў на іншае месца працы. Ён знаходзіўся ў Варшаве ў гады нямецкай акупацыі і ўдзельнічаў у [[Варшаўскае паўстанне|паўстанні 1944 года]]. Пахаваны ў Варшаве на [[Павонзкі|Павязкоўскіх могілках]] (квартал 83, шэраг 3, магіла 23). Быў узнагароджаны польскімі ўрадавымі ўзнагародамі: Крыжам Незалежнасці, Ордэнам Адраджэння Польшчы 4-й ступені, іншыя. == Працы == * Z dziejów Mińskiego Towarzystwa Dobroczynności ([[1906]]); * Z dziejów Organizacji Polskiej Młodzieży Szkolnej na Kresach ([[1922]]); * Morszyn pod względem leczniczym ([[1923]]); * Ostatnia choroba Adama Mickiewicza ([[1939]]). {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.aiv.by/czasopisy/mat.php?czas=czas&cz_h=2002&cz_n=06&mat_id1=06200206 Віктар Хурсік. Род Офенбергаў у гісторыі Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070901013255/http://www.aiv.by/czasopisy/mat.php?czas=czas&cz_h=2002&cz_n=06&mat_id1=06200206 |date=1 верасня 2007 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Офенберг, Ян Якуб}} [[Катэгорыя:Офенбергі|Ян Якуб]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Варшаўскага паўстання]] 1mhjspmfpetx7lf7z3o0yklyxusng5w 0 375963 5148924 4859309 2026-05-30T18:27:18Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5148924 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 1 | Выява = | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Генрых Луі Д'Арэ]] | Дата_адкрыцця = [[30 верасня]] [[1861]] | Пазначэнні = '''NGC 1''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = | Прамое_узыходжанне = {{RA|00|07|15,9}} | Скланенне = {{Dec|+27|42|32}} | z = | Адлегласць = {{ly|190 млн}} | Бачная_зорная_велічыня = 13,65 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачныя_памеры = 1,55' х 1,02' | Паверхневая_яркасць = | Вуглавое_становішча = | Сузор’е = Пегас | Радыус = {{ly|90 000}} | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 1''' — [[спіральная галактыка]] ў [[Сузор’е|сузор’і]] [[Пегас (сузор’е)|Пегас]]. Знаходзіцца ў 190 млн [[Светлавы год|светлавых гадоў]] ад Зямлі. Дыяметр галактыкі — прыкладна {{num|90 000|св. гадоў}}, што нешматлікім менш [[Млечны Шлях|нашай]]. Яна была адкрыта нямецкім астраномам [[Генрых Луі Д'Арэ|Генрыхам Луі Д'Арэ]] 30 верасня 1861 года. Галактыка з'яўляецца першым аб’ектам «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]»<ref name="наса">[http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=NGC+1&img_stamp=yes&extend=no Your NED Search Results]</ref>. {{Вонкавыя спасылкі NGC|1}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Навігатар NGC|NGC 7837|NGC 7838|NGC 7839|NGC 7840|NGC 1|NGC 2|NGC 3|NGC 4|NGC 5}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1861 годзе]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0001]] [[Катэгорыя:Пегас (сузор’е)]] s2wtu4l62mixbkswhflh3q8mkdtfx3o 0 438344 5148894 3882534 2026-05-30T17:52:25Z JerzyKundrat 174 5148894 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 879 | Выява = NGC 0879 SDSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[1886]] | Абазначэнні = '''NGC 879''', '''KUG 0214-091''', '''PGC 8705''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = I | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|16|51,3}} | Схіленне = {{Dec|-08|57|49}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,7 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 15,3 | Бачныя_памеры = 0,7' × 0,6' | Паверхневая_яркасць = 13,6 | Вуглавое_становішча = 5° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 879''' (іншыя абазначэнні — '''KUG 0214-091''', '''PGC 8705''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|879}} {{Навігатар NGC|NGC 874|NGC 876|NGC 877|NGC 878|NGC 879|NGC 880|NGC 881|NGC 882|NGC 883}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0879]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] ejkrzf0w98op6p8vez5mufo3xndo8iu 0 438345 5148895 3882536 2026-05-30T17:52:43Z JerzyKundrat 174 5148895 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 880 | Выява = NGC 0880 SDSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[1886]] | Абазначэнні = '''NGC 880''', '''PGC 8805''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = S/P | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|18|27,2}} | Схіленне = {{Dec|-04|12|19}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,6 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 15,5 | Бачныя_памеры = 0,4' × 0,3' | Паверхневая_яркасць = 12,1 | Вуглавое_становішча = 14° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 880''' (іншае абазначэнне — '''PGC 8805''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|880}} {{Навігатар NGC|NGC 876|NGC 877|NGC 878|NGC 879|NGC 880|NGC 881|NGC 882|NGC 883|NGC 884}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0880]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] 6s8ll01fkblkpddqthxmia15zp1l7vg 0 438346 5148897 3882541 2026-05-30T17:53:11Z JerzyKundrat 174 5148897 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 883 | Выява = NGC 0883 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[10 верасня]] [[1785]] | Абазначэнні = '''NGC 883''', '''MCG -1-6-90''', '''PGC 8841''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = E-S0 | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|19|05,2}} | Схіленне = {{Dec|-06|47|26}} | z = +0,018126 ± 0,000027 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,6 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,6 | Бачныя_памеры = 1,2' × 1,1' | Паверхневая_яркасць = 13,0 | Вуглавое_становішча = 80° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 883''' (іншыя абазначэнні — '''MCG -1-6-90''', '''PGC 8841''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Навігатар NGC|NGC 879|NGC 880|NGC 881|NGC 882|NGC 883|NGC 884|NGC 886|NGC 887|NGC 888}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1785 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0883]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] 8spg5kylevf8b46cglmqa4529txokp7 0 438347 5148899 3295990 2026-05-30T17:53:29Z JerzyKundrat 174 5148899 wikitext text/x-wiki {{Зорнае скопішча | Назва = NGC 884 | Абазначэнні = '''NGC 884''', '''OCL 353''' | Тып = Рассеянае скопішча тыпу I3r | Выява = NGC869NGC884.jpg| Апісанне = зорныя скопішчы NGC884 (злева) і NGC869 (вядомыя таксама як {{math|χ}} і h Персея) | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|22|18,0}}| Схіленне = {{Dec|+57|08|00}}| Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачная_зорная_велічыня = 6,1 | Бачныя_памеры = 18,0' | Сузор’е = Персей | Эпоха = [[J2000.0]] | Адкрывальнік = [[Гіпарх]] | Дата_адкрыцця = не пазней [[130 да н. э.]] }} '''NGC 884''' (іншыя абазначэнні — '''{{math|χ}} Персея''', '''OCL 353''') — [[рассеянае зорнае скопішча]] ў сузор’і [[Персей (сузор’е)|Персей]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|884}} {{Навігатар NGC|NGC 880|NGC 881|NGC 882|NGC 883|NGC 884|NGC 886|NGC 887|NGC 888|NGC 889}} [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|0884]] [[Катэгорыя:Персей (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Рассеяныя скопішчы]] e409c7w9r9ihpvig4zzfnzjxh4r4pol 0 438348 5148900 3882542 2026-05-30T17:53:46Z JerzyKundrat 174 5148900 wikitext text/x-wiki {{Зорнае скопішча | Назва = NGC 886 | Абазначэнні = '''NGC 886''' | Тып = Рассеянае скопішча | Выява =NGC 0886 SDSS.jpg | Прамое_ўзыходжанне = 02h 23m 11,7s | Схіленне = +63° 46' 40" | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачная_зорная_велічыня = | Бачныя_памеры = 14,0' | Сузор’е = Касіяпея | Эпоха = [[J2000.0]] | Адкрывальнік = [[Джон Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[30 кастрычніка]] [[1829]] }} '''NGC 886''' — [[рассеянае скопішча]] ў сузор’і [[Касіяпея (сузор’е)|Касіяпея]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|886}} {{Навігатар NGC|NGC 881|NGC 882|NGC 883|NGC 884|NGC 886|NGC 887|NGC 888|NGC 889|NGC 890}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1829 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|0886]] [[Катэгорыя:Касіяпея (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Рассеяныя скопішчы]] 7464nim8dyqmfxk2psozahcxb25hzr4 0 438349 5148901 3882544 2026-05-30T17:54:29Z JerzyKundrat 174 5148901 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 888 | Выява = NGC 0888 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Джон Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[6 кастрычніка]] [[1834]] | Абазначэнні = '''NGC 888''', '''ESO 115-2''', '''AM 0215-600''', '''PGC 8743''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = E1/P | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|17|27,1}} | Схіленне = {{Dec|-59|51|38}} | z = +0,029190 ± 0,000133 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,5 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,5 | Бачныя_памеры = 0,8' × 0,8' | Паверхневая_яркасць = 13,1 | Вуглавое_становішча = | Сузор’е = Часы | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 888''' (іншыя абазначэнні — '''ESO 115-2''', '''AM 0215-600''', '''PGC 8743''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Гадзіннік (сузор’е)|Гадзіннік]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|888}} {{Навігатар NGC|NGC 883|NGC 884|NGC 886|NGC 887|NGC 888|NGC 889|NGC 890|NGC 891|NGC 892}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1834 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0888]] [[Катэгорыя:Гадзіннік (сузор’е)]] 658ydatndyvebs3glyiocre66q1p2h7 0 438350 5148903 3882545 2026-05-30T17:55:23Z JerzyKundrat 174 5148903 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 889 | Выява = NGC 0889 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Джон Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[5 верасня]] [[1834]] | Абазначэнні = '''NGC 889''', '''ESO 298-27''', '''MCG -7-5-16''', '''PGC 8843''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = E | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|19|06,8}} | Схіленне = {{Dec|-41|44|57}} | z = +0,017592 ± 0,000077 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,4 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,4 | Бачныя_памеры = 1,0' × 0,9' | Паверхневая_яркасць = 13,4 | Вуглавое_становішча = 103° | Сузор’е = Фенікс | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 889''' (іншыя абазначэнні — '''ESO 298-27''', '''MCG -7-5-16''', '''PGC 8843''') — [[эліптычная галактыка|эліптычная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|E]]) у сузор’і [[Фенікс (сузор’е)|Фенікс]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|889}} {{Навігатар NGC|NGC 884|NGC 886|NGC 887|NGC 888|NGC 889|NGC 890|NGC 891|NGC 892|NGC 893}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1834 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0889]] [[Катэгорыя:Фенікс (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Эліптычныя галактыкі]] 1dnyg4h3m6e609h91qm81y4wqg56vyb 0 438351 5148887 3882547 2026-05-30T17:47:29Z JerzyKundrat 174 5148887 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 892 | Выява = NGC 0892 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[1886]] | Абазначэнні = '''NGC 892''', '''ESO 478-26''', '''PGC 8926''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Sab | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|20|52,0}} | Схіленне = {{Dec|-23|06|49}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,9 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 15,7 | Бачныя_памеры = 0,6' × 0,4' | Паверхневая_яркасць = 13,2 | Вуглавое_становішча = 6° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 892''' (іншыя абазначэнні — '''ESO 478-26''', '''PGC 8926''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|892}} {{Навігатар NGC|NGC 888|NGC 889|NGC 890|NGC 891|NGC 892|NGC 893|NGC 894|NGC 895|NGC 896}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0892]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] 1sydq4e6ly9k0niuokfi6a9o4wlxo0n 0 438353 5148888 3902744 2026-05-30T17:48:20Z JerzyKundrat 174 да выдалення|не артыкул 5148888 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|не артыкул}} {{Зорнае скопішча | Назва = NGC 894 | Абазначэнні = '''NGC 894''' | Тып = Частка галактыкі | Выява = NGC 0894 SDSS.jpg | Прамое_ўзыходжанне = 02h 21m 34,5s | Схіленне = -05° 30' 35" | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачная_зорная_велічыня = | Сузор’е = Кіт | Эпоха = [[J2000.0]] | Адкрывальнік = [[Уільям Парсанс (лорд Рос)|Уільям Парсанс]] | Дата_адкрыцця = [[28 лістапада]] [[1856]] }} '''NGC 894''' — [[часть галактики]] у сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|894}} {{Навігатар NGC|NGC 890|NGC 891|NGC 892|NGC 893|NGC 894|NGC 895|NGC 896|NGC 897|NGC 898}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|0894]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] 3anx483p84lig63k8rqll6yy1lhgdlx 5148932 5148888 2026-05-30T18:41:13Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[NGC 895]] 5148932 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[NGC 895]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] n2frctpx9u9c17v2g37vss9d3idxc2j 5148948 5148932 2026-05-30T19:00:19Z JerzyKundrat 174 5148948 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[NGC 895]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|0895]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] 648o6ocyk4tveqjfpkhdi1a4kspdmkb 5148949 5148948 2026-05-30T19:00:52Z JerzyKundrat 174 5148949 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[NGC 895]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|0894]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] n7gd7wgrjxnxm4klyxybtgsd0kvqyvc 0 438355 5148890 3882554 2026-05-30T17:50:07Z JerzyKundrat 174 5148890 wikitext text/x-wiki {{Дыфузная туманнасць 2 | Назва = NGC 896 | Абазначэнні = '''NGC 896''', '''SG 1.04''' | Тып = Эмісійная туманнасць | Выява = NGC 0896 DSS.jpg | Прамое_ўзыходжанне = 02h 25m 27,8s | Схіленне = +62° 01' 10" | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачная_зорная_велічыня = | Бачныя_памеры = 10,0' × 10,0' | Сузор’е = Касіяпея | Эпоха = [[J2000.0]] | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[3 лістапада]] [[1787]] }} '''NGC 896''' (іншае абазначэнне — '''SG 1.04''') — [[эмісійная туманнасць]] у сузор’і [[Касіяпея (сузор’е)|Касіяпея]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|896}} {{Навігатар NGC|NGC 892|NGC 893|NGC 894|NGC 895|NGC 896|NGC 897|NGC 898|NGC 899|NGC 900}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1787 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|0896]] [[Катэгорыя:Касіяпея (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Эмісійныя туманнасці]] asyurjayw6eqktfkne3j8ui0s6q4ta4 0 438357 5148891 3882559 2026-05-30T17:50:30Z JerzyKundrat 174 5148891 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 898 | Выява = NGC 0898 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[17 кастрычніка]] [[1786]] | Абазначэнні = '''NGC 898''', '''UGC 1842''', '''MCG 7-6-4''', '''ZWG 538.58''', '''ZWG 539.4''', '''IRAS02201+4143''', '''PGC 9073''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Sab | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|23|20,2}} | Схіленне = {{Dec|+41|57|06}} | z = +0,018146 ± 0,000267 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,1 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,9 | Бачныя_памеры = 1,8' × 0,4' | Паверхневая_яркасць = 12,6 | Вуглавое_становішча = 170° | Сузор’е = Андрамеда | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 898''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 1842''', '''MCG 7-6-4''', '''ZWG 538.58''', '''ZWG 539.4''', '''IRAS02201+4143''', '''PGC 9073''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеда]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|898}} {{Навігатар NGC|NGC 894|NGC 895|NGC 896|NGC 897|NGC 898|NGC 899|NGC 900|NGC 901|NGC 902}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1786 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0898]] [[Катэгорыя:Андрамеда (сузор’е)]] lm39p80l1xz1ld7c5m8r6etgq7l31pv 0 438358 5148892 3882561 2026-05-30T17:50:49Z JerzyKundrat 174 5148892 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 899 | Выява = NGC 0899 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Джон Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[13 лістапада]] [[1835]] | Абазначэнні = '''NGC 899''', '''ESO 545-7''', '''MCG -4-6-30''', '''UGCA 26''', '''IRAS02195-2103''', '''PGC 8990''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = IBm | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|21|53,1}} | Схіленне = {{Dec|-20|49|23}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,5 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,1 | Бачныя_памеры = 1,8' × 1,3' | Паверхневая_яркасць = 13,3 | Вуглавое_становішча = 116° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 899''' (іншыя абазначэнні — '''ESO 545-7''', '''MCG -4-6-30''', '''UGCA 26''', '''IRAS02195-2103''', '''PGC 8990''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|899}} {{Навігатар NGC|NGC 895|NGC 896|NGC 897|NGC 898|NGC 899|NGC 900|NGC 901|NGC 902|NGC 903}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1835 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0899]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] ktkpwn3zafu1mbx3cub274uahol2of9 0 438359 5148865 3882572 2026-05-30T17:34:07Z JerzyKundrat 174 5148865 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 902 | Выява = NGC 0902 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[1886]] | Абазначэнні = '''NGC 902''', '''MCG -3-7-5''', '''PGC 9021''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SBbc | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|22|21,8}} | Схіленне = {{Dec|-16|40|44}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,0 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,8 | Бачныя_памеры = 0,6' × 0,5' | Паверхневая_яркасць = 12,5 | Вуглавое_становішча = 15° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 902''' (іншыя абазначэнні — '''MCG -3-7-5''', '''PGC 9021''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|902}} {{Навігатар NGC|NGC 898|NGC 899|NGC 900|NGC 901|NGC 902|NGC 903|NGC 904|NGC 905|NGC 906}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0902]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] d10hrdw9cnhpxd7kfb2zjjga1r6ud6u 0 438378 5148886 3882624 2026-05-30T17:46:31Z JerzyKundrat 174 5148886 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 943 | Выява = NGC 0943 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[1886]] | Абазначэнні = '''NGC 943''', '''MCG -2-7-19''', '''VV 217''', '''ARP 309''', '''PGC 9459''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = E? | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|29|09,5}} | Схіленне = {{Dec|-10|49|41}} | z = +0,014590 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,9 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,9 | Бачныя_памеры = 2,8' × 1,3' | Паверхневая_яркасць = 14,4 | Вуглавое_становішча = 15° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 943''' (іншыя абазначэнні — '''MCG -2-7-19''', '''VV 217''', '''ARP 309''', '''PGC 9459''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|943}} {{Навігатар NGC|NGC 939|NGC 940|NGC 941|NGC 942|NGC 943|NGC 944|NGC 945|NGC 946|NGC 947}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0943]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] iutnrckv4rbrjk5yv52oui9kpg7vnk7 0 438379 5148884 3882625 2026-05-30T17:46:13Z JerzyKundrat 174 5148884 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 944 | Выява = NGC 0944 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[1886]] | Абазначэнні = '''NGC 944''', '''IC 228''', '''MCG -3-7-16''', '''IRAS02242-1444''', '''PGC 9300''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = S0-a | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|26|41,6}} | Схіленне = {{Dec|-14|30|57}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,0 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,9 | Бачныя_памеры = 1,1' × 0,4' | Паверхневая_яркасць = 13,0 | Вуглавое_становішча = 15° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 944''' (іншыя абазначэнні — '''IC 228''', '''MCG -3-7-16''', '''IRAS02242-1444''', '''PGC 9300''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|944}} {{Навігатар NGC|NGC 940|NGC 941|NGC 942|NGC 943|NGC 944|NGC 945|NGC 946|NGC 947|NGC 948}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0944]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] t9d8n3ctz9bhguqvvubcccnfg4wdaet 0 438384 5148883 3882633 2026-05-30T17:45:31Z JerzyKundrat 174 5148883 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 951 | Выява = NGC 0951 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[1886]] | Абазначэнні = '''NGC 951''', '''ESO 479-8''', '''MCG -4-7-1''', '''AM 0226-223''', '''PGC 9442''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SBab | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|28|56,9}} | Схіленне = {{Dec|-22|20|57}} | z = +0,020514 ± 0,000097 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,7 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 15,5 | Бачныя_памеры = 1,0' × 0,6' | Паверхневая_яркасць = 14,0 | Вуглавое_становішча = 48° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 951''' (іншыя абазначэнні — '''ESO 479-8''', '''MCG -4-7-1''', '''AM 0226-223''', '''PGC 9442''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|951}} {{Навігатар NGC|NGC 947|NGC 948|NGC 949|NGC 950|NGC 951|NGC 953|NGC 954|NGC 955|NGC 956}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0951]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] ti3mxoegfbq8kp0j1bqw5gg5alzqs3h 0 438386 5148882 3882636 2026-05-30T17:45:04Z JerzyKundrat 174 5148882 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 955 | Выява = NGC 0955 SDSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[6 студзеня]] [[1785]] | Абазначэнні = '''NGC 955''', '''UGC 1986''', '''MCG 0-7-27A''', '''ZWG 388.29''', '''IRAS02279-0119''', '''PGC 9549''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Sab | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|30|33,1}} | Схіленне = {{Dec|-01|06|30}} | z = +0,005074 ± 0,000280 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,1 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 12,9 | Бачныя_памеры = 2,9' × 0,9' | Паверхневая_яркасць = 13,0 | Вуглавое_становішча = 19° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 955''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 1986''', '''MCG 0-7-27A''', '''ZWG 388.29''', '''IRAS02279-0119''', '''PGC 9549''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} == Літаратура == # {{артыкул|аўтар = [[Бёрнхем, Шербёрн Уэсли|S. W. Burnham]] |загаловак= Observations of Nebulae with the 36-inch refractor of the Lick Observatory |спасылка = http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1894PLicO...2..168B |мова= en |выданне= Publications of Lick Observatory |год= 1894 |volume= 2 |pages = 168-181 |bibcode= 1894PLicO...2..168B}}. {{Вонкавыя спасылкі NGC|955}} {{Навігатар NGC|NGC 950|NGC 951|NGC 953|NGC 954|NGC 955|NGC 956|NGC 957|NGC 958|NGC 959}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1785 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0955]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] mz6buoq0qc6obfk9wl5449uwxrfv7r2 0 438387 5148881 3882637 2026-05-30T17:44:36Z JerzyKundrat 174 5148881 wikitext text/x-wiki {{Зорнае скопішча | Назва = NGC 956 | Абазначэнні = '''NGC 956''', '''OCL 377''' | Тып = Рассеянае скопішча тыпу IV1p | Выява = NGC 0956 SDSS.jpg | Прамое_ўзыходжанне = 02h 32m 30,4s | Схіленне = +44° 35' 37" | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 8,9 | Бачная_зорная_велічыня = | Бачныя_памеры = 6,0' | Сузор’е = Андрамеда | Эпоха = [[J2000.0]] | Адкрывальнік = [[Джон Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[23 снежня]] [[1831]] }} '''NGC 956''' (іншае абазначэнне — '''OCL 377''') — [[рассеянае скопішча]] ў сузор’і [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеда]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|956}} {{Навігатар NGC|NGC 951|NGC 953|NGC 954|NGC 955|NGC 956|NGC 957|NGC 958|NGC 959|NGC 960}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1831 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|0956]] [[Катэгорыя:Андрамеда (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Рассеяныя скопішчы]] nf57ntmjrwvup5wvg5gi18mx773azwc 0 438388 5148880 4541565 2026-05-30T17:44:17Z JerzyKundrat 174 5148880 wikitext text/x-wiki {{Зорнае скопішча | Назва = NGC 957 | Абазначэнні = '''NGC 957''', '''OCL 362''' | Тып = Рассеянае скопішча тыпу III2p | Выява = NGC 0957 DSS.jpg | Прамое_ўзыходжанне = 02h 33m 21,0s | Схіленне = +57° 33' 36" | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачная_зорная_велічыня = 7,6 | Бачныя_памеры = 10,0' | Сузор’е = Персей | Эпоха = [[J2000.0]] | Адкрывальнік = [[Джон Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[9 снежня]] [[1831]] }} '''NGC 957''' (іншае абазначэнне — '''OCL 362''') — [[рассеянае скопішча]] ў сузор’і [[Персей (сузор’е)|Персей]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар = Yadav, R. K. S.; Kumar, Brijesh; Subramaniam, A.; Sagar, Ram; Mathew, Blesson |загаловак = Optical and near-infrared photometric study of the open cluster NGC 637 and 957 |спасылка = http://www3.interscience.wiley.com/journal/121429284/abstract |выданне = Mon. Not. Roy. Astron. Soc. |тып = |год = 2008 |том = 390 |нумар = 3 |старонкі = 985-996 }}{{Недаступная спасылка}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|957}} {{Навігатар NGC|NGC 953|NGC 954|NGC 955|NGC 956|NGC 957|NGC 958|NGC 959|NGC 960|NGC 961}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1831 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|0957]] [[Катэгорыя:Персей (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Рассеяныя скопішчы]] 9st13e59uptx9vr0kw6kmjujmghab9u 0 438393 5148878 3882647 2026-05-30T17:43:17Z JerzyKundrat 174 5148878 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 963 | Выява = NGC 0963 SDSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[1886]] | Абазначэнні = '''NGC 963''', '''IC 1808''', '''MCG -1-7-17''', '''KUG 0228-044''', '''PGC 9545''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = I | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|30|31,1}} | Схіленне = {{Dec|-04|12|56}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,9 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,5 | Бачныя_памеры = 0,7' × 0,7' | Паверхневая_яркасць = 13,0 | Вуглавое_становішча = | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 963''' (іншыя абазначэнні — '''IC 1808''', '''MCG -1-7-17''', '''KUG 0228-044''', '''PGC 9545''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|963}} {{Навігатар NGC|NGC 959|NGC 960|NGC 961|NGC 962|NGC 963|NGC 964|NGC 965|NGC 966|NGC 967}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0963]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] gum87e659yp3o1d5h8g1win3n179aiw 0 438394 5148877 3882648 2026-05-30T17:43:00Z JerzyKundrat 174 5148877 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 964 | Выява = NGC 0964 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Джон Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[1 верасня]] [[1834]] | Абазначэнні = '''NGC 964''', '''IC 1814''', '''ESO 355-24''', '''MCG -6-6-10''', '''IRAS02290-3615''', '''PGC 9582''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Sab | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|31|05,7}} | Схіленне = {{Dec|-36|02|05}} | z = +0,016041 ± 0,000337 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,7 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,5 | Бачныя_памеры = 2,1' × 0,5' | Паверхневая_яркасць = 12,6 | Вуглавое_становішча = 31° | Сузор’е = Печ | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 964''' (іншыя абазначэнні — '''IC 1814''', '''ESO 355-24''', '''MCG -6-6-10''', '''IRAS02290-3615''', '''PGC 9582''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Печ (сузор’е)|Печ]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|964}} {{Навігатар NGC|NGC 960|NGC 961|NGC 962|NGC 963|NGC 964|NGC 965|NGC 966|NGC 967|NGC 968}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1834 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0964]] [[Катэгорыя:Печ (сузор’е)]] cxau868fidkjl0eb3h5hyf86ixn5mgc 0 438396 5148875 3882653 2026-05-30T17:42:36Z JerzyKundrat 174 5148875 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 966 | Выява = NGC 966 Aladin.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[1886]] | Абазначэнні = '''NGC 966''', '''ESO 545-30''', '''MCG -3-7-29''', '''PGC 9626''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = E-S0 | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|31|47,1}} | Схіленне = {{Dec|-19|52|54}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,3 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,3 | Бачныя_памеры = 1,0' × 0,9' | Паверхневая_яркасць = 13,3 | Вуглавое_становішча = 112° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 966''' (іншыя абазначэнні — '''ESO 545-30''', '''MCG -3-7-29''', '''PGC 9626''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|966}} {{Навігатар NGC|NGC 962|NGC 963|NGC 964|NGC 965|NGC 966|NGC 967|NGC 968|NGC 969|NGC 970}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0966]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] tnywctw53kb9adeh5ko72pbzade4lmh 0 438397 5148874 3882657 2026-05-30T17:42:15Z JerzyKundrat 174 5148874 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 967 | Выява = NGC 0967 SDSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Джон Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[10 лістапада]] [[1835]] | Абазначэнні = '''NGC 967''', '''ESO 545-31''', '''MCG -3-7-30''', '''NPM1G -17.0096''', '''PGC 9654''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = E-S0 | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|32|12,8}} | Схіленне = {{Dec|-17|12|59}} | z = +0,028546 ± 0,000010 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,6 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,6 | Бачныя_памеры = 1,6' × 1,0' | Паверхневая_яркасць = 13,2 | Вуглавое_становішча = 33° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 967''' (іншыя абазначэнні — '''ESO 545-31''', '''MCG -3-7-30''', '''NPM1G -17.0096''', '''PGC 9654''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|967}} {{Навігатар NGC|NGC 963|NGC 964|NGC 965|NGC 966|NGC 967|NGC 968|NGC 969|NGC 970|NGC 971}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1835 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0967]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] 6t920gqy3qpijwg13qa04480qbhf0f6 0 438398 5148845 3882674 2026-05-30T17:26:50Z JerzyKundrat 174 5148845 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 975 | Выява = NGC 0975 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[9 лістапада]] [[1884]] | Абазначэнні = '''NGC 975''', '''UGC 2030''', '''MCG 1-7-9''', '''ZWG 414.17''', '''PGC 9735''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = S0-a | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|33|22,7}} | Схіленне = {{Dec|+09|36|07}} | z = +0,020317 ± 0,000093 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,2 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,1 | Бачныя_памеры = 1,1' × 0,8' | Паверхневая_яркасць = 12,9 | Вуглавое_становішча = 0° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 975''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 2030''', '''MCG 1-7-9''', '''ZWG 414.17''', '''PGC 9735''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|975}} {{Навігатар NGC|NGC 971|NGC 972|NGC 973|NGC 974|NGC 975|NGC 976|NGC 977|NGC 978|NGC 978B}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0975]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] ihxzj0sa0jqi6wv1anm3fl0y2b5pjck 0 438399 5148847 3882679 2026-05-30T17:27:27Z JerzyKundrat 174 5148847 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 977 | Выява = NGC 0977 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[28 лістапада]] [[1785]] | Абазначэнні = '''NGC 977''', '''MCG -2-7-31''', '''PGC 9713''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Sa | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|33|03,4}} | Схіленне = {{Dec|-10|45|34}} | z = +0,015207 ± 0,000060 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,5 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,4 | Бачныя_памеры = 2,0' × 1,6' | Паверхневая_яркасць = 14,6 | Вуглавое_становішча = 26° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 977''' (іншыя абазначэнні — '''MCG -2-7-31''', '''PGC 9713''') — [[спіральная галактыка|спіральная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|Sa]]) у сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|977}} {{Навігатар NGC|NGC 973|NGC 974|NGC 975|NGC 976|NGC 977|NGC 978|NGC 978B|NGC 979|NGC 980}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1785 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0977]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі]] afptnrlded6lr08lpf83di5opa0jzj6 0 438400 5148850 3882691 2026-05-30T17:28:47Z JerzyKundrat 174 5148850 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 980 | Выява = NGC 0980 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[17 кастрычніка]] [[1786]] | Абазначэнні = '''NGC 980''', '''UGC 2063''', '''MCG 7-6-38''', '''ZWG 539.54''', '''PGC 9831''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = S0 | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|35|18,5}} | Схіленне = {{Dec|+40|55|37}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,1 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,1 | Бачныя_памеры = 1,7' × 0,9' | Паверхневая_яркасць = 13,4 | Вуглавое_становішча = 110° | Сузор’е = Андрамеда | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 980''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 2063''', '''MCG 7-6-38''', '''ZWG 539.54''', '''PGC 9831''') — [[лінзападобная галактыка|лінзападобная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|S0]]) у сузор’і [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеда]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|980}} {{Навігатар NGC|NGC 977|NGC 978|NGC 978B|NGC 979|NGC 980|NGC 981|NGC 982|NGC 983|NGC 984}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1786 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0980]] [[Катэгорыя:Андрамеда (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Лінзападобныя галактыкі]] ncurnpkeua6e0flqhx3b191tu65lkbm 0 438401 5148851 3882692 2026-05-30T17:29:01Z JerzyKundrat 174 5148851 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 981 | Выява = NGC 0981 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[1886]] | Абазначэнні = '''NGC 981''', '''MCG -2-7-30''', '''KUG 0230-111''', '''IRAS02305-1111''', '''PGC 9710''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Sc | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|32|59,8}} | Схіленне = {{Dec|-10|58|25}} | z = +0,015147 ± 0,000003 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,0 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,7 | Бачныя_памеры = 1,0' × 0,6' | Паверхневая_яркасць = 13,3 | Вуглавое_становішча = 5° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 981''' (іншыя абазначэнні — '''MCG -2-7-30''', '''KUG 0230-111''', '''IRAS02305-1111''', '''PGC 9710''') — [[спіральная галактыка|спіральная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|Sc]]) у сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|981}} {{Навігатар NGC|NGC 978|NGC 978B|NGC 979|NGC 980|NGC 981|NGC 982|NGC 983|NGC 984|NGC 985}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0981]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі]] l8cymn5ey8372s7enl65nk4wga5m3q8 0 438402 5148852 3882695 2026-05-30T17:29:17Z JerzyKundrat 174 5148852 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 982 | Выява = NGC 0982 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[17 кастрычніка]] [[1786]] | Абазначэнні = '''NGC 982''', '''UGC 2066''', '''MCG 7-6-39''', '''ZWG 539.56''', '''IRAS02322+4039''', '''PGC 9838''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Sa | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|35|24,8}} | Схіленне = {{Dec|+40|52|10}} | z = +0,0197 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,5 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,4 | Бачныя_памеры = 1,5' × 0,6' | Паверхневая_яркасць = 12,2 | Вуглавое_становішча = 132° | Сузор’е = Андрамеда | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 982''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 2066''', '''MCG 7-6-39''', '''ZWG 539.56''', '''IRAS02322+4039''', '''PGC 9838''') — [[спіральная галактыка|спіральная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|Sa]]) у сузор’і [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеда]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|982}} {{Навігатар NGC|NGC 978B|NGC 979|NGC 980|NGC 981|NGC 982|NGC 983|NGC 984|NGC 985|NGC 986}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1786 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0982]] [[Катэгорыя:Андрамеда (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі]] k9v381s8gbhx5pqx2qojh7u6vxfsox0 0 438406 5148855 3882706 2026-05-30T17:30:26Z JerzyKundrat 174 5148855 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 989 | Выява = NGC 0989 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[1886]] | Абазначэнні = '''NGC 989''', '''MCG -3-7-34''', '''NPM1G -16.0099''', '''PGC 9762''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = S0 | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|33|46,0}} | Схіленне = {{Dec|-16|30|41}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,1 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 15,1 | Бачныя_памеры = 0,8' × 0,7' | Паверхневая_яркасць = 13,4 | Вуглавое_становішча = 80° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 989''' (іншыя абазначэнні — '''MCG −3-7-34''', '''NPM1G −16.0099''', '''PGC 9762''') — [[лінзападобная галактыка|лінзападобная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|S0]]) у сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|989}} {{Навігатар NGC|NGC 986|NGC 986A|NGC 987|NGC 988|NGC 989|NGC 990|NGC 991|NGC 992|NGC 993}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0989]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Лінзападобныя галактыкі]] dlwz1vfhndcmaxghtn5nrwq1klkigwe 0 438408 5148858 4778744 2026-05-30T17:31:37Z JerzyKundrat 174 5148858 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 995 | Выява = NGC 0995 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[8 снежня]] [[1871]] | Абазначэнні = '''NGC 995''', '''UGC 2118''', '''MCG 7-6-44''', '''ZWG 539.63''', '''PGC 10008''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = S0 | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|38|31,9}} | Схіленне = {{Dec|+41|31|44}} | z = +0,013286 ± 0,000057 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,5 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,5 | Бачныя_памеры = 1,3' × 0,6' | Паверхневая_яркасць = 13,1 | Вуглавое_становішча = 35° | Сузор’е = Андрамеда | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 995''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 2118''', '''MCG 7-6-44''', '''ZWG 539.63''', '''PGC 10008''') — [[лінзападобная галактыка|лінзападобная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|S0]]) у сузор’і [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеда]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|995}} {{Навігатар NGC|NGC 990|NGC 991|NGC 992|NGC 993|NGC 995|NGC 996|NGC 997|NGC 998|NGC 999}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1871 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0995]] [[Катэгорыя:Андрамеда (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Лінзападобныя галактыкі]] ntnjscrfs4j8rsq3astxjag248toico 0 438409 5148859 4778745 2026-05-30T17:31:56Z JerzyKundrat 174 5148859 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 996 | Выява = NGC 0996 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[7 снежня]] [[1871]] | Абазначэнні = '''NGC 996''', '''UGC 2123''', '''MCG 7-6-45''', '''ZWG 539.64''', '''PGC 10015''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = E | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|38|39,6}} | Схіленне = {{Dec|+41|38|50}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,1 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,1 | Бачныя_памеры = 1,2' × 1,2' | Паверхневая_яркасць = 13,6 | Вуглавое_становішча = | Сузор’е = Андрамеда | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 996''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 2123''', '''MCG 7-6-45''', '''ZWG 539.64''', '''PGC 10015''') — [[эліптычная галактыка|эліптычная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|E]]) у сузор’і [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеда]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|996}} {{Навігатар NGC|NGC 991|NGC 992|NGC 993|NGC 995|NGC 996|NGC 997|NGC 998|NGC 999|NGC 1000}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1871 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0996]] [[Катэгорыя:Андрамеда (сузор’е)]] 25npxeec9zp9m2zy8cpc781lwoissbg 0 438410 5148860 4778746 2026-05-30T17:32:17Z JerzyKundrat 174 5148860 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 997 | Выява = NGC 0997 SDSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[10 лістапада]] [[1863]] | Абазначэнні = '''NGC 997''', '''UGC 2102''', '''IRAS02345-0705''', '''MCG 1-7-16''', '''NPM1G +07.0083''', '''ZWG 414.27''', '''PGC 9932''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = E+C | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|37|14,4}} | Схіленне = {{Dec|+07|18|22}} | z = +0,021688 ± 0,000010 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,4 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,4 | Бачныя_памеры = 1,1' × 1,1' | Паверхневая_яркасць = 13,7 | Вуглавое_становішча = | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 997''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 2102''', '''IRAS02345-0705''', '''MCG 1-7-16''', '''NPM1G +07.0083''', '''ZWG 414.27''', '''PGC 9932''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|997}} {{Навігатар NGC|NGC 992|NGC 993|NGC 995|NGC 996|NGC 997|NGC 998|NGC 999|NGC 1000|NGC 1001}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1863 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0997]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] afa45o5jzkpwtz2crxkyu0nuqufq03g 0 438411 5148861 4778747 2026-05-30T17:32:39Z JerzyKundrat 174 5148861 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 998 | Выява = NGC 0998 SDSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[10 лістапада]] [[1863]] | Абазначэнні = '''NGC 998''', '''MCG 1-7-15''', '''ZWG 414.28''', '''PGC 9934''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = S | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|37|16,5}} | Схіленне = {{Dec|+07|20|09}} | z = +0,019787 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,8 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 15,6 | Бачныя_памеры = 0,8' × 0,5' | Паверхневая_яркасць = 13,7 | Вуглавое_становішча = 177° | Сузор’е = Кіт | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 998''' (іншыя абазначэнні — '''MCG 1-7-15''', '''ZWG 414.28''', '''PGC 9934''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|998}} {{Навігатар NGC|NGC 993|NGC 995|NGC 996|NGC 997|NGC 998|NGC 999|NGC 1000|NGC 1001|NGC 1003}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1863 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0998]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)]] ka5c2jmxbljtpldy05i5jerag4buo1b 0 438412 5148862 4778748 2026-05-30T17:32:58Z JerzyKundrat 174 5148862 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 999 | Выява = NGC 0999 DSS.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[8 снежня]] [[1871]] | Абазначэнні = '''NGC 999''', '''UGC 2127''', '''MCG 7-6-47''', '''NPM1G +41.0077''', '''ZWG 539.66''', '''PGC 10026''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SBa | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|02|38|47,4}} | Схіленне = {{Dec|+41|40|16}} | z = +0,015097 ± 0,000247 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,6 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,5 | Бачныя_памеры = 1,2' × 0,8' | Паверхневая_яркасць = 13,4 | Вуглавое_становішча = 48° | Сузор’е = Андрамеда | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 999''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 2127''', '''MCG 7-6-47''', '''NPM1G +41.0077''', '''ZWG 539.66''', '''PGC 10026''') — [[спіральная галактыка з перамычкай]] ([[паслядоўнасць Хабла|SBa]]) у сузор’і [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеда]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|999}} {{Навігатар NGC|NGC 995|NGC 996|NGC 997|NGC 998|NGC 999|NGC 1000|NGC 1001|NGC 1003|NGC 1004}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1871 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|0999]] [[Катэгорыя:Андрамеда (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі з перамычкай]] n3gfltj8j76a9hc3fj42ux5g23npiz4 0 441055 5148966 4772975 2026-05-30T19:22:40Z JerzyKundrat 174 5148966 wikitext text/x-wiki {{Зорнае скопішча | Назва = NGC 2404 | Абазначэнні = '''NGC 2404''' | Тып = Частка галактыкі | Выява = NGC 2404 DSS.jpg| Прамое_ўзыходжанне = 07h 37m 07,0s | Схіленне = +65° 36' 40" | Фатаграфічная_зорная_велічыня = | Бачная_зорная_велічыня = | Сузор’е = Жырафа | Эпоха = [[J2000.0]] | Адкрывальнік = <!-- Guillaume Bigourdan --> | Дата_адкрыцця = [[2 лютага]] [[1886]] }} '''NGC 2404''' — [[частка галактыкі]] ў сузор’і [[Жырафа (сузор’е)|Жырафа]], масіўная вобласць зоркаўтварэння ў галактыцы [[NGC 2403]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{Вонкавыя спасылкі NGC|2404}} {{Навігатар NGC|NGC 2401|NGC 2402-1|NGC 2402-2|NGC 2403|NGC 2404|NGC 2405-1|NGC 2405-2|NGC 2406|NGC 2407}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|2404]] [[Катэгорыя:Жырафа (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] 5lx69utsa39eadq750j8vk8k0blerlv 0 441501 5148965 4773435 2026-05-30T19:19:11Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[NGC 2848]] 5148965 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[NGC 2848]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|2847]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] 8ed14rwawb7rzpwm41tz6n213cxt39z 0 441527 5148963 4773464 2026-05-30T19:16:04Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[NGC 2874]] 5148963 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[NGC 2874]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|2875]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] s56x43p7pru4kosphb5t7p547c6jtp1 0 441817 5148961 4773772 2026-05-30T19:11:30Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[NGC 3184]] 5148961 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[NGC 3184]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|3184]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] fjwvn2w02odmi7rqq4cl5906gvbp5fo 0 441818 5148960 4773773 2026-05-30T19:10:45Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[NGC 3184]] 5148960 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[NGC 3184]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|3184]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] fjwvn2w02odmi7rqq4cl5906gvbp5fo 0 441823 5148989 4773778 2026-05-30T20:29:26Z JerzyKundrat 174 5148989 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 3186-1 | Выява = | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[25 сакавіка]] [[1865]] | Абазначэнні = '''NGC 3186-1''', '''MCG 1-26-28''', '''ZWG 36.74''', '''NPM1G +07.0216''', '''PGC 29963''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = C | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|10|15|53,4}} | Схіленне = {{Dec|+06|57|52}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,2 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 15,2 | Бачныя_памеры = 0,4' × 0,4' | Паверхневая_яркасць = 12,1 | Вуглавое_становішча = | Сузор’е = Леў | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 3186-1''' (іншыя абазначэнні — '''MCG 1-26-28''', '''ZWG 36.74''', '''NPM1G +07.0216''', '''PGC 29963''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Леў (сузор’е)|Леў]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|3186-1}} {{Навігатар NGC|NGC 3182|NGC 3183|NGC 3184|NGC 3185|NGC 3186-1|NGC 3186-2|NGC 3187|NGC 3188|NGC 3188A}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1865 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|3186]] [[Катэгорыя:Леў (сузор’е)]] 4cv4klz6c9j3bubb7tuspg2yshagufi 0 441825 5148990 4773780 2026-05-30T20:30:26Z JerzyKundrat 174 5148990 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 3187 | Выява = NGC3190-NGC3187-NGC3189GALEX.jpg | Апісанне = (NGC 3187 — справа зверху) | Адкрывальнік = [[Уільям Парсанс (лорд Рос)|Уільям Парсанс]] | Дата_адкрыцця = [[1850]] | Абазначэнні = '''NGC 3187''', '''UGC 5556''', '''IRAS10150+2207''', '''MCG 4-24-25''', '''ARP 316''', '''ZWG 123.36''', '''VV 307''', '''HCG 44D''', '''PGC 30068''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SBc/P | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|10|17|47,7}} | Схіленне = {{Dec|+21|52|26}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,9 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,6 | Бачныя_памеры = 3,6' × 1,6' | Паверхневая_яркасць = 14,7 | Вуглавое_становішча = 57° | Сузор’е = Леў | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 3187''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 5556''', '''IRAS10150+2207''', '''MCG 4-24-25''', '''ARP 316''', '''ZWG 123.36''', '''VV 307''', '''HCG 44D''', '''PGC 30068''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Леў (сузор’е)|Леў]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|3187}} {{Навігатар NGC|NGC 3184|NGC 3185|NGC 3186-1|NGC 3186-2|NGC 3187|NGC 3188|NGC 3188A|NGC 3189|NGC 3190}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1850 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|3187]] [[Катэгорыя:Леў (сузор’е)]] aupo3vwvotbtc258rsg42f6n6mue3hu 0 441828 5148959 4773783 2026-05-30T19:10:09Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[NGC 3190]] 5148959 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[NGC 3190]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|3189]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] 9w4mf9b18uuzuu1q57jglo70xc1un36 0 442729 5148998 4774775 2026-05-30T20:38:37Z JerzyKundrat 174 5148998 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 4395 | Выява = Ngc4395.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[2 студзеня]] [[1786]] | Абазначэнні = '''NGC 4395''', '''UGC 7524''', '''MCG 6-27-53''', '''ZWG 187.42''', '''KUG 1223+338''', '''IRAS12233+3348''', '''PGC 40596''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SBm | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|12|25|48,8}} | Схіленне = {{Dec|+33|32|48}} | z = +0,001064 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 10,0 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 10,6 | Бачныя_памеры = 13,2' × 11,0' | Паверхневая_яркасць = 15,3 | Вуглавое_становішча = 147° | Сузор’е = Гончыя Псы | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 4395''' — [[плоская галактыка]] ў сузор’і [[Гончыя Псы (сузор’е)|Гончыя Псы]]. {{дапісаць}} == Літаратура == # {{артыкул |аўтар = Ari Laor |загаловак = Evidence for Line Broadening by Electron Scattering in the Broad-Line Region of NGC 4395 |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2006 |doi = 10.1086/502798 |arxiv = astro-ph/0601688 }} # {{артыкул |аўтар = Takeo Minezaki, Yuzuru Yoshii, Yukiyasu Kobayashi, Keigo Enya, Masahiro Suganuma, Hiroyuki Tomita, Shintaro Koshida, Masahiro Yamauchi, and Tsutomu Aoki |загаловак = First Detection of Near-Infrared Intraday Variations in the Seyfert 1 Nucleus NGC 4395 |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2006 |doi = 10.1086/504941 |arxiv = astro-ph/0604183 }} # {{артыкул |аўтар = Ari Laor, Aaron J. Barth, Luis C. Ho, and Alexei V. Filippenko |загаловак = Is the Broad-Line Region Clumped or Smooth? Constraints from the Hα Profile in NGC 4395, the Least Luminous Seyfert 1 Galaxy |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2006 |doi = 10.1086/497908 |arxiv = astro-ph/0509200 }} # {{артыкул |аўтар = Louis-Benoit Desroches, Alexei V. Filippenko, Shai Kaspi, Ari Laor, Dan Maoz, Mohan Ganeshalingam, Weidong Li, Edward C. Moran, Brandon Swift, Misty C. Bentz, Luis C. Ho, Kirpal Nandra, Paul M. O'Neill, and Bradley M. Peterson |загаловак = Multiwavelength Monitoring of the Dwarf Seyfert 1 Galaxy NGC 4395. III. Optical Variability and X-Ray/UV/Optical Correlations |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2006 |doi = 10.1086/507263 |arxiv = astro-ph/0606494 }} # {{артыкул |аўтар = Paul M. O'Neill, Shai Kaspi, Ari Laor, Kirpal Nandra, Edward C. Moran, Bradley M. Peterson, Louis-Benoit Desroches, Alexei V. Filippenko, Luis C. Ho, and Dan Maoz |загаловак = Multiwavelength Monitoring of the Dwarf Seyfert 1 Galaxy NGC 4395. II. X-Ray and Ultraviolet Continuum Variability |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2006 |doi = 10.1086/504031 |arxiv = astro-ph/0603312 }} # {{артыкул |аўтар = J. M. Wrobel and L. C. Ho |загаловак = Radio Emission on Subparsec Scales from the Intermediate-Mass Black Hole in NGC 4395 |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2006 |doi = 10.1086/507102 |arxiv = astro-ph/0606600 }} # {{артыкул |аўтар = Alexei Baskin and Ari Laor |загаловак = Multiwavelength Monitoring of the Dwarf Seyfert 1 Galaxy NGC 4395. IV. The Variable UV Absorption Lines |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2008 |doi = 10.1086/588724 |arxiv = 0804.0218 }} # {{артыкул |аўтар = César Esteban, Fabio Bresolin, Manuel Peimbert, Jorge García-Rojas, Antonio Peimbert, and Adal Mesa-Delgado |загаловак = Keck HIRES Spectroscopy of Extragalactic H II Regions: C and O Abundances from Recombination Lines |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2009 |doi = 10.1088/0004-637X/700/1/654 |arxiv = 0905.2532 }} # {{артыкул |аўтар = Philip Kaaret and Hua Feng |загаловак = X-ray Monitoring of Ultraluminous X-ray Sources |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2009 |doi = 10.1088/0004-637X/702/2/1679 |arxiv = 0907.5415 }} # {{артыкул |аўтар = I. Leonidaki, A. Zezas, and P. Boumis |загаловак = A Multiwavelength Study of Supernova Remnants in Six Nearby Galaxies. I. Detection of New X-ray-selected Supernova Remnants with Chandra |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2010 |doi = 10.1088/0004-637X/725/1/842 |arxiv = 1009.0525 }} {{Вонкавыя спасылкі NGC|4395}} {{Навігатар NGC|NGC 4391|NGC 4392|NGC 4393|NGC 4394|NGC 4395|NGC 4396|NGC 4397|NGC 4398|NGC 4399}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1786 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|4395]] [[Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)]] m38n0yszm3lkbf4uwwjb91stc5sck9f 0 442733 5148957 4774779 2026-05-30T19:08:41Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[NGC 4395]] 5148957 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[NGC 4395]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|4399]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] i09vb57zoul9pg8ag5bfz0r7vblak0y 0 442734 5148956 4774781 2026-05-30T19:07:54Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[NGC 4395]] 5148956 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[NGC 4395]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|4400]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] ch39h4h1e4w2fevo3zn8fjq22jvph3i 0 442735 5148953 4774782 2026-05-30T19:05:13Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[NGC 4395]] 5148953 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[NGC 4395]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|4401]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] ddb4l0etzxb07m91891qf1gzehs5sij 0 442973 5149045 4417902 2026-05-30T23:57:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149045 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Брэста |назва = Леніна |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = 52.09242|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 23.68601|lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Ленінскі раён (Брэст)|Ленінскі раён]] |гістарычны раён = |метро = |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 2,1 км |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |sort = }} [[Файл:З'езд з маста - panoramio.jpg|thumb|Развязка на скрыжаванні з [[вуліца Герояў абароны Брэсцкай крэпасці (Брэст)|вуліцай Герояў абароны Брэсцкай крэпасці]]]] [[Файл:Прыпынак «Музей выратаваных каштоўнасцяў» - panoramio.jpg|thumb|Вуліца паміж вул. Вароўскага і пр. Машэрава]] {{іншыя значэнні|Вуліца Леніна}} '''Вуліца Леніна''' ({{lang-ru|улица Ленина}}) — [[вуліца]] ў [[Ленінскі раён (Брэст)|Ленінскім раёне]] [[Брэст]]а, у [[Гістарычны цэнтр Брэста|гістарычным цэнтры горада]]. == Гісторыя == Забудоўвалася з канца [[1830-я|1830-х]] гадоў. У [[1856]] годзе тут у стылі позняга класіцызму быў пабудаваны [[Касцёл Святога Крыжа (Брэст)|кафедральны сабор]]<ref name="brest">{{Cite web |url=http://www.brest-sv.com/brest_histor/ylici/lenina.htm |title=ИСТОРИЯ. УЛИЦА В.И. ЛЕНИНА. |access-date=18 сакавіка 2017 |archive-date=28 лістапада 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121128053803/http://www.brest-sv.com/brest_histor/ylici/lenina.htm |url-status=dead }}</ref>. У пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] вуліца называлася '''Бульварным праспектам''', з [[1913]] па [[1921]] год — '''Раманаўскім праспектам'''<ref name="brest"/>. Да [[1915]] года быў забудаваны галоўным чынам левы (усходні) бок вуліцы. Правы займалі землі, якія належалі [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]]. На граніцы паміж горадам і крэпасцю, у [[1930-я|1930-х]] гадах было пастаўлена некалькі межавых знакаў. Але да нашых дзён захаваўся толькі адзін, размешчаны на скрыжаванні сучасных вуліц Леніна і [[Вуліца Гогаля (Брэст)|Гогаля]]. У [[1958]] годзе на гэтым знаку была ўсталявана [[мармур]]овая дошка з памятным тэкстам: «''Сей столбъ границей служилъ между землями города и крепости с 1836 г. по 1915 г.''»<ref name="brest"/>. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] большасць пабудоў спалена і разбурана<ref name="brest"/>. У часы [[Польская Рэспубліка|Польскай Рэспублікі]] насіла імя '''Люблінскай уніі''', у гонар [[Люблінская унія|акта аб аб'яднанні]] [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскаг]]а ў федэратыўную дзяржаву [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспаліту]]ю, зацверджанага [[1 ліпеня]] [[1569]] года на [[Люблінскі сойм (1569)|Люблінскім сойме]]<ref name="brest"/>. У [[1939]] годзе перайменава ў '''праспект 17 Верасня''', дзень, калі ў 1939 савецкія войскі перайшлі граніцу з Польшчай і практычна без баёў [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занялі]] [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]]<ref name="brest"/>. У часы нямецка-фашыцкай акупацыі цяперашняя Леніна нядоўгі час насіла імя '''Адольфа Гітлера''', але хутка была перайменавана ў '''Нямецкую вуліцу''' ({{lang-de|Deutschstraße}})<ref>[http://www.vb.by/society/history/11718.html Блюменштрассе и прочие улицы Бреста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170505042251/http://www.vb.by/society/history/11718.html |date=5 мая 2017 }} // [[Вечерний Брест]]</ref>. Пасля вызвалення горада вуліцы была вернута ранейшая назва — 17 Верасня. У [[1948]] годзе перайменавана ў вуліцу Леніна. Пасля Вялікай Айчыннай вайны сфарміравалася і [[Плошча Леніна (Брэст)|плошча Леніна]]<ref name="brest"/>. У [[1984]] годзе вуліца рэканструявана і добраўпарадкавана<ref name="brest"/>. == Размяшчэнне == Да скрыжавання з вул. Гогаля арыентавана з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, пасля — з поўначы на поўдзень. Размешчана паміж вуліцамі [[Вуліца Карла Маркса (Брэст)|Карла Маркса]] і [[Камуністычная вуліца (Брэст)|Камуністычнай]], да якіх паралельна. З'яўляецца працягам [[вуліца Брэсцкіх дывізій (Брэст)|вуліцы Брэсцкіх дывізій]], пачынаецца з эстакады над чыгуначнымі пуцямі, перасякае [[Вуліца Герояў абароны Брэсцкай крэпасці (Брэст)|вуліцу Герояў абароны Брэсцкай крэпасці]], на скрыжаванні якой узведзена двухузроўневая развязка, з паўночнага ўсходу прымыкае [[Вуліца Міцкевіча (Брэст)|вуліца Міцкевіча]], з паўднёвага захаду — [[Вуліца Леванеўскага (Брэст)|вуліца Леванеўскага]], далей перасякае [[Плошча Леніна (Брэст)|плошчу Леніна]], з паўднёвага захаду да вуліцы падыходзіць [[вуліца Бялова, Брэст|вуліца Бялова]], перасякае [[Вуліца Гогаля (Брэст)|вуліцу Гогаля]]. Пасля скрыжавання з вуліцай Гогаля змяняе арыентацыю, з усходу да вуліцы прымыкае [[Вуліца Будзённага (Брэст)|вуліца Будзённага]], а з захаду пешаходная частка [[вуліца Тэатральная, Брэст|вуліцы Тэатральнай]], далей з усходу прымыкае [[Вуліца Дзяржынскага (Брэст)|вуліца Дзяржынскага]], з захаду — [[Вуліца Вароўскага (Брэст)|вуліца Вароўскага]], перасякае [[Праспект Машэрава (Брэст)|праспект Машэрава]] і завяршаецца скрыжаваннем з вуліцай Інтэрнацыянальнай каля [[Брэсцкі рачны порт|Брэсцкага рачнога порта]]. Даўжыня вуліцы складае каля 2,1 км. == Забудова == Захаваліся будынак казармы (цяпер жылы дом) і два 2-павярховых асабняка (у адным размяшчаецца музей «Выратаваныя мастацкія каштоўнасці»), спраектаваныя архітэктарам Юліянам Лісецкім у 1920-я гады<ref name="brest"/>. === Няцотны бок === [[Файл:Брест, ул. Ленина, 7 1.JPG|міні|злева|Дом № 7]] * № 7 — Упраўленне [[КДБ РБ|КДБ]] па Брэсцкай вобласці — {{ГККРБ 4|113Г000013}} [[Файл:Lieninski rajon, Brest, Belarus 12.jpg|thumb|Будынак банка (дом № 9)]] * № 9 — [[Будынак банка (Брэст)|будынак банка]] ([[1926]], арх. [[Станіслаў Філасевіч]]). Трохпавярховы будынак з высокім [[цокаль]]ным паверхам, які складаецца з двух узаемна перпендыкулярных крылаў, злучаных аб'ёмам у выглядзе дамінуючай над усёй пабудовай [[ратонда|ратонд]]ы са сферычным [[купал]]ам.  — {{ГККРБ 4|113Г000013}} [[Файл:Lieninski rajon, Brest, Belarus 11.jpg|міні|злева|[[Будынак Брэсцкага аблвыканкама]]]] * № 11 — [[будынак Брэсцкага аблвыканкама]] ([[1938]]). Пабудаваны з цэглы як [[Палескае ваяводства|ваяводскае]] ўпраўленне. Першапачаткова ўяўляў сабой чатырохпавярховы аб'ём прамавугольнай у плане формы з выступаючымі на галоўным і дваровым фасадах цэнтральнымі рызалітамі. У [[1960]] г. прыбудавана чатырохпавярховае крыло, якое надало плану Г-падобную форму. — {{ГККРБ 4|113Г000013}} [[Файл:Ленина, 13.jpg|thumb|Дом № 13]] * № 13 — Адміністрацыя [[Ленінскі раён (Брэст)|Ленінскага раёна Брэста]] — {{ГККРБ 4|113Г000013}} [[Файл:Брест, ул. Ленина, 15 1.JPG|thumb|Дом № 15]] * № 15 — [[Брэсцкая гарадская бальніца]] — {{ГККРБ 4|113Г000013}} * № 21 — [[Брэсцкі акадэмічны тэатр драмы імя Ленінскага камсамола Беларусі]] — {{ГККРБ 4|112Е000002}} [[Файл:Брэст. Вуліца Леніна, 23.jpg|міні|злева|СДЮШАР па лёгкай атлетыцы]] * № 23 — СДЮШАР па лёгкай атлетыцы БТФСК прафсаюзаў з лёгкаатлетычным манежам. Пабудаваны для стралковага ціра ў [[1930-я]] гады. — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 25 — [[Казарма (Брэст, вуліца Леніна)|былая казарма крэпасці]] — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 37 — Музычная школа № 1 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 37/1 — Паліклініка УУС. * № 37/2 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 39 — 2-павярховы [[Асабняк па вуліцы Леніна, 39 (Брэст)|асабняк]] (арх. [[Юліян Лісецкі]]). У будынку размяшчаецца [[музей «Выратаваныя мастацкія каштоўнасці»]]. — {{ГККРБ 4|112Е000002}} === Цотны бок === * № 2 [[Буг (гасцініца)|гасцініца «Буг»]] — {{ГККРБ 4|112Е000002}} [[Файл:Lieninski rajon, Brest, Belarus 13.jpg|thumb|Дом № 12]] * № 12 (''[[Вуліца Міцкевіча (Брэст)|вул. Міцкевіча]]'') — трохпавярховы будынак. — [[Файл:Lieninski rajon, Brest, Belarus 24.jpg|thumb|злева|Дамы №№ 16, 18]] * № 16 (''[[Вуліца Міцкевіча (Брэст)|вул. Міцкевіча]]'') — трохпавярховы будынак. — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 20 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 22 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} [[Файл:Брэст. вул. Леніна, 24 - вул. Пушкінская, 4.jpg|thumb|злева|Дом № 24]] * № 24 (''[[Пушкінская вуліца (Брэст)|вул. Пушкінская]], 4'') — чатырохпавярховы будынак. [[Файл:Брэст. вул. Леніна, 32 - вул. Пушкінская, 1.jpg|thumb|Дом № 32]] * № 32 (''[[Пушкінская вуліца (Брэст)|вул. Пушкінская]], 1'') — чатырохпавярховы будынак. [[Файл:Брест, Кафедральный Костёл, ул. Ленина, 34 2.JPG|thumb|злева|[[Касцёл Святога Крыжа (Брэст)|Кафедральны касцёл Святога Крыжа]]]] * № 34 — [[Касцёл Святога Крыжа (Брэст)|Кафедральны касцёл Святога Крыжа]] ([[1856]]). Уяўляе сабой прамавугольную [[базіліка|базіліку]] з паўкруглай [[апсіда]]й, якая завяршае цэнтральны [[неф]]. У [[1948]] годзе ён быў зачынены, у [[1950]]—[[1957]] гадах перабудаваны, і да [[1990]] года ў ім размяшчаўся [[Брэсцкі абласны краязнаўчы музей]]<ref name="brest"/>.  — {{ГККРБ 4|113Г000015}} [[Файл:Брэст. Вуліца Леніна, 36.jpg|thumb|Дом № 36]] * № 36 — чатырохпавярховы жылы дом. [[Файл:Брэст. Вуліца Леніна, 38 (01).jpg|thumb|злева|Дом № 38]] * № 38 — чатырох- і пяціпавярховы жылы дом. * № 44 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} [[Файл:Брэст. Вуліца Леніна, 50.jpg|thumb|Дом № 50]] * № 50 — чатырохпавярховы жылы дом. [[Файл:Брэст. Брэсцкі тэатр лялек на рэканструкцыі.jpg|thumb|злева|[[Брэсцкі тэатр лялек]] на рэканструкцыі]] * № 56 — [[Брэсцкі абласны тэатр лялек]] — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 62 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 66 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 68 — Інтэрнат №1 [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна]] — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 80 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 82 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 84 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 86 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} == Паркі і скверы == Каля скрыжавання з [[вуліца Герояў абароны Брэсцкай крэпасці (Брэст)|вуліцай Герояў абароны Брэсцкай крэпасці]] размешчаны галоўны ўваход у [[Парк імя Першага мая (Брэст)|Парк культуры і адпачынку імя 1 Мая]]. Вуліца перасякае [[Вуліца Міцкевіча (Брэст)|вуліцы Міцкевіча]] і [[Вуліца Гогаля (Брэст)|Гогаля]], які ўяўляюць сабой [[бульвар]]ы. Таксама разбіты сквер на [[Плошча Леніна (Брэст)|пл. Леніна]]. [[Файл:Сквер Іконнікава - panoramio.jpg|міні|злева|Сквер Іконнікава]] На скрыжаванні з [[Вуліца Вароўскага (Брэст)|вуліцай Вароўскага]] размешчаны [[сквер Іконнікава, Брэст|сквер Іконнікава]]. На скрыжаванні з праспектам Машэрава — [[сквер Савецкіх Пагранічнікаў, Брэст|сквер Савецкіх Пагранічнікаў]]. == Помнікі == [[Файл:Брест, ул. Ленина, Памятник Ленину.JPG|thumb|Помнік У. І. Леніну]] * [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Брэст)|Помнік У. І. Леніну]] ([[1958]]; скульптар [[М. Ластачкін]], архітэктар [[Г. Заборскі]]<ref name="brest"/>) — {{ГККРБ 4|112Ж000014}} * Памятны знак у гонар 985-годдзя Брэста, пастаўлены [[28 ліпеня]] [[2004]] года на скрыжаванні з праспектам Машэрава. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Брэст)]] [[Катэгорыя:Гістарычны цэнтр Брэста]] [[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Брэст)| ]] [[Катэгорыя:Вуліцы Беларусі, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] 9j2w6ddcpad6kew3kfxd1shirjt43ie 0 443704 5148987 4775827 2026-05-30T20:27:09Z JerzyKundrat 174 5148987 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 5408 | Выява = NGC 5408 Hubble WikiSky.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Джон Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[1834]] | Абазначэнні = '''NGC 5408''', '''MCG -7-29-6''', '''ESO 325-47''', '''TOL 116''', '''IRAS14002-4108''', '''PGC 50073''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = IBm | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|14|03|21,0}} | Схіленне = {{Dec|-41|22|43}} | z = +0,001785 ± 0,000140 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 11,6 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 12,2 | Бачныя_памеры = 1,9' × 1,0' | Паверхневая_яркасць = 12,1 | Вуглавое_становішча = 62° | Сузор’е = Цэнтаўр | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 5408''' (іншыя абазначэнні — '''MCG -7-29-6''', '''ESO 325-47''', '''TOL 116''', '''IRAS14002-4108''', '''PGC 50073''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Цэнтаўр (сузор’е)|Цэнтаўр]], адлегласць да якой 15 млн светлавых гадоў<ref>[http://lenta.ru/news/2009/11/11/blackhole/ Обнаружабо черную дыру средней массы]</ref>. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{зноскі}} == Літаратура == # {{артыкул |аўтар = Q. Daniel Wang, Yangsen Yao, Wakako Fukui, Shuang Nan Zhang, and Rosa Williams |загаловак = XMM-Newton Spectra of Intermediate-Mass Black Hole Candidates: Application of a Monte Carlo Simulated Model |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2004 |doi = 10.1086/420970 |arxiv = astro-ph/0403413 }} # {{артыкул |аўтар = Cornelia C. Lang, Philip Kaaret, Stéphane Corbel, and Allison Mercer |загаловак = A Radio Nebula Surrounding the Ultraluminous X-Ray Source in NGC 5408 |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2007 |doi = 10.1086/519553 |arxiv = 0705.1978 }} # {{артыкул |аўтар = Tod E. Strohmayer, Richard F. Mushotzky, Lisa Winter, Roberto Soria, Phil Uttley, and Mark Cropper |загаловак = Quasi-periodic Variability in NGC 5408 X-1 |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2007 |doi = 10.1086/512723 |arxiv = astro-ph/0701390 }} # {{артыкул |аўтар = Philip Kaaret and Stéphane Corbel |загаловак = A Photoionized Nebula Surrounding and Variable Optical Continuum Emission from the Ultraluminous X-Ray Source in NGC 5408 |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2009 |doi = 10.1088/0004-637X/697/1/950 |arxiv = 0903.5329 }} # {{артыкул |аўтар = Tod E. Strohmayer |загаловак = Discovery of a 115 Day Orbital Period in the Ultraluminous X-Ray Source NGC 5408 X-1 |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2009 |doi = 10.1088/0004-637X/706/2/L210 |arxiv = 0911.1339 }} # {{артыкул |аўтар = Tod E. Strohmayer and Richard F. Mushotzky |загаловак = Evidence for an Intermediate-mass Black Hole in NGC 5408 X-1 |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2009 |doi = 10.1088/0004-637X/703/2/1386 |arxiv = 0911.1076 }} # {{артыкул |аўтар = Philip Kaaret and Hua Feng |загаловак = X-ray Monitoring of Ultraluminous X-ray Sources |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2009 |doi = 10.1088/0004-637X/702/2/1679 |arxiv = 0907.5415 }} # {{артыкул |аўтар = D. L. Foster, P. A. Charles, and K. Holley-Bockelmann |загаловак = Interpretation of the 115 Day Periodic Modulation in the X-ray Flux of NGC 5408 X-1 |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2010 |doi = 10.1088/0004-637X/725/2/2480 |arxiv = 1010.5247 }} # {{артыкул |аўтар = D. Cseh, F. Grisé, S. Corbel, and P. Kaaret |загаловак = Broad Components in Optical Emission Lines from the Ultra-luminous X-ray Source NGC 5408 X-1 |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2011 |doi = 10.1088/2041-8205/728/1/L5 |arxiv = 1101.1446 }} {{Вонкавыя спасылкі NGC|5408}} {{Навігатар NGC|NGC 5404|NGC 5405|NGC 5406|NGC 5407|NGC 5408|NGC 5409|NGC 5410|NGC 5411|NGC 5412}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1834 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|5408]] [[Катэгорыя:Цэнтаўр (сузор’е)]] 7uh5af6rajh0agpsirvufqpauogx0t7 0 443705 5148986 4775828 2026-05-30T20:23:57Z JerzyKundrat 174 прадмет артыкула адсутнічае 5148986 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[NGC 5408]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] mudmxk6qto68rvsfb0xi4112t542lua 0 443710 5148988 4775833 2026-05-30T20:27:49Z JerzyKundrat 174 5148988 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 5412 | Выява = | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[18 чэрвеня]] [[1884]] | Абазначэнні = '''NGC 5412''', '''UGC 8905''', '''ZWG 336.33''', '''NPM1G +73.0098''', '''PGC 49644''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = E-S0 | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|13|57|13,4}} | Схіленне = {{Dec|+73|37|02}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,9 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,9 | Бачныя_памеры = 1,2' × 1,0' | Паверхневая_яркасць = 14,2 | Вуглавое_становішча = 20° | Сузор’е = Малая Мядзведзіца | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 5412''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 8905''', '''ZWG 336.33''', '''NPM1G +73.0098''', '''PGC 49644''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Малая Мядзведзіца (сузор’е)|Малая Мядзведзіца]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». {{дапісаць}} {{Вонкавыя спасылкі NGC|5412}} {{Навігатар NGC|NGC 5408A|NGC 5409|NGC 5410|NGC 5411|NGC 5412|NGC 5413|NGC 5414|NGC 5415|NGC 5416}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|5412]] [[Катэгорыя:Малая Мядзведзіца (сузор’е)]] 95dy2nl5eqehel54jxqfh6f666cfpmg 0 443748 5148942 4775871 2026-05-30T18:56:34Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[M101 (аб’ект Месье)]] 5148942 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[M101 (аб’ект Месье)]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] 1qxjckgbcbfxgrci45kbhfzccumxd50 5148946 5148942 2026-05-30T18:59:37Z JerzyKundrat 174 5148946 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[M101 (аб’ект Месье)]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|5447]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] icibz0bldtn43puwehaj2lfb7xensy4 0 443750 5148940 4775873 2026-05-30T18:52:31Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[M101 (аб’ект Месье)]] 5148940 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[M101 (аб’ект Месье)]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] 1qxjckgbcbfxgrci45kbhfzccumxd50 5148947 5148940 2026-05-30T18:59:49Z JerzyKundrat 174 5148947 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[M101 (аб’ект Месье)]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|5449]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] 4orklwv35473naou8772uvqbbrvf4y8 0 443751 5148939 4775875 2026-05-30T18:51:25Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[M101 (аб’ект Месье)]] 5148939 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[M101 (аб’ект Месье)]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] 1qxjckgbcbfxgrci45kbhfzccumxd50 5148945 5148939 2026-05-30T18:59:15Z JerzyKundrat 174 5148945 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[M101 (аб’ект Месье)]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|5450]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] h2pujoty9lqr5z24yim8nsve7jw1faq 0 443752 5148938 4775876 2026-05-30T18:50:20Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[M101 (аб’ект Месье)]] 5148938 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[M101 (аб’ект Месье)]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] 1qxjckgbcbfxgrci45kbhfzccumxd50 5148952 5148938 2026-05-30T19:04:57Z JerzyKundrat 174 5148952 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[M101 (аб’ект Месье)]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|5451]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] 3uwvvrg5umjxiurk7et3f1nlveeedan 0 443754 5148937 4775878 2026-05-30T18:49:30Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[M101 (аб’ект Месье)]] 5148937 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[M101 (аб’ект Месье)]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] 1qxjckgbcbfxgrci45kbhfzccumxd50 0 443756 5148936 4775880 2026-05-30T18:47:53Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[M101 (аб’ект Месье)]] 5148936 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[M101 (аб’ект Месье)]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] 1qxjckgbcbfxgrci45kbhfzccumxd50 0 443758 5148935 4775882 2026-05-30T18:47:02Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[M101 (аб’ект Месье)]] 5148935 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[M101 (аб’ект Месье)]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] 1qxjckgbcbfxgrci45kbhfzccumxd50 0 444271 5148934 4776371 2026-05-30T18:44:29Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[NGC 5907]] 5148934 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[NGC 5907]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] ths819jz6freq61ch1pu63dbzaw4quo 5148951 5148934 2026-05-30T19:02:16Z JerzyKundrat 174 5148951 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[NGC 5907]] [[Катэгорыя:Аб’екты NGC|5906]] [[Катэгорыя:Часткі галактык]] n01y9073n9xrlgqg6sx5p330ij5xzac 0 446516 5148974 4399465 2026-05-30T19:48:40Z JerzyKundrat 174 5148974 wikitext text/x-wiki {{Галактыка IC | IC = 3 | Назва = IC 3 | Тып = [[галактыка]] | Сузор'е = Рыбы | Абазначэнні = PGC 836, MCG 0-1-38, ZWG 382.32, NPM1G -00.0003 | Прамое_ўзыходжанне = 00 гадз 12 [[Мінута|мін.]] 06,0 сек | Схіленне = -00° 24′ 53″ | Код = E-S0 | Хабл-тып = [[Эліптычная галактыка|эліптычная]] [[Спіральная галактыка|спіральная]] галактыка | Эпоха = [[J2000.0]] | Бачная_зорная_велічыня = 13,9 | Бачныя_памеры = 0,60' ? 0,3' | Паверхневая_яркасць = 12,1 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,9 | Вуглавое_становішча = 55 | bot = true | dreyer = true }} '''IC 3''' — [[галактыка]] тыпу E-S0 ([[Эліптычная галактыка|еліптична]] [[Спіральная галактыка|спіральна]] галактыка) у сузор’і [[Рыбы (сузор’е)|Рыбы]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[Індэксны каталог|індэкснага каталога]]. == Спасылкі == * [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc.cgi?IC+3 IC 3] у арыгінальным [[Новы агульны каталог|новым агульным каталогу]] {{ref-en}} * [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc_fr.cgi?IC+3 IC 3] у арыгінальным [[Новы агульны каталог|новым агульным каталогу]] {{ref-fr}} * [http://www.seds.org/~spider/ngc/revngcic.cgi?IC+3 Правераная інфармацыя аб IC 3 {{ref-en}}] * [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-id.pl?Ident=IC+3 IC 3 у базе SIMBAD{{ref-en}}] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?IC+3 IC 3 у базе Vizier{{ref-en}}] * [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=IC+3 IC 3 у базе NASA Extragalactic Database{{ref-en}}] * [http://www.ngcic.org/steinicke/ Базы дадзеных аб аб’ектах NGC/IC {{ref-en}}] {{Навігатар NGC|IC 5383|IC 5385|IC 1|IC 2|IC 3|IC 4|IC 5|IC 6|IC 7|}} {{Заліўка аб'ектаў IC}} [[Катэгорыя:Аб’екты IC|3]] [[Катэгорыя:Рыбы (сузор’е)|IC 3]] [[Катэгорыя:Галактыкі|IC 3]] p474i3jekjvrf9e0sw4s6id3xtdkzbm 5148975 5148974 2026-05-30T19:49:17Z JerzyKundrat 174 5148975 wikitext text/x-wiki {{Галактыка IC | IC = 3 | Назва = IC 3 | Тып = [[галактыка]] | Сузор'е = Рыбы | Абазначэнні = PGC 836, MCG 0-1-38, ZWG 382.32, NPM1G -00.0003 | Прамое_ўзыходжанне = 00 гадз 12 [[Мінута|мін.]] 06,0 сек | Схіленне = -00° 24′ 53″ | Код = E-S0 | Хабл-тып = [[Эліптычная галактыка|эліптычная]] [[Спіральная галактыка|спіральная]] галактыка | Эпоха = [[J2000.0]] | Бачная_зорная_велічыня = 13,9 | Бачныя_памеры = 0,60' ? 0,3' | Паверхневая_яркасць = 12,1 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,9 | Вуглавое_становішча = 55 | bot = true | dreyer = true }} '''IC 3''' — [[галактыка]] тыпу E-S0 ([[Эліптычная галактыка|эліптычная]] [[Спіральная галактыка|спіральная]] галактыка) у сузор’і [[Рыбы (сузор’е)|Рыбы]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[Індэксны каталог|індэкснага каталога]]. == Спасылкі == * [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc.cgi?IC+3 IC 3] у арыгінальным [[Новы агульны каталог|новым агульным каталогу]] {{ref-en}} * [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc_fr.cgi?IC+3 IC 3] у арыгінальным [[Новы агульны каталог|новым агульным каталогу]] {{ref-fr}} * [http://www.seds.org/~spider/ngc/revngcic.cgi?IC+3 Правераная інфармацыя аб IC 3 {{ref-en}}] * [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-id.pl?Ident=IC+3 IC 3 у базе SIMBAD{{ref-en}}] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?IC+3 IC 3 у базе Vizier{{ref-en}}] * [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=IC+3 IC 3 у базе NASA Extragalactic Database{{ref-en}}] * [http://www.ngcic.org/steinicke/ Базы дадзеных аб аб’ектах NGC/IC {{ref-en}}] {{Навігатар NGC|IC 5383|IC 5385|IC 1|IC 2|IC 3|IC 4|IC 5|IC 6|IC 7|}} {{Заліўка аб'ектаў IC}} [[Катэгорыя:Аб’екты IC|3]] [[Катэгорыя:Рыбы (сузор’е)|IC 3]] [[Катэгорыя:Галактыкі|IC 3]] 9xz5guv5loqbkod5nzqh6sx487y046e 0 446517 5149002 4400578 2026-05-30T20:43:17Z JerzyKundrat 174 5149002 wikitext text/x-wiki {{Галактыка IC | IC = 4 | Назва = IC 4 | Тып = [[галактыка]] | Сузор'е = Пегас | Абазначэнні = PGC 897, UGC 123, MCG 3-1-29, ZWG 456.40, KUG 0010+172, IRAS00108+1712 | Прамое_ўзыходжанне = 00 гадз 13 хв 27,0 сек | Схіленне = +17° 29′ 09″ | Код = Sc | Хабл-тып = [[Кампактная галактыка|кампактная]] [[Спіральная галактыка|спіральная]] галактыка | Эпоха = [[J2000.0]] | Бачная_зорная_велічыня = 13,4 | Бачныя_памеры = 1,00' ? 0,9' | Паверхневая_яркасць = 13,1 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,1 | Вуглавое_становішча = 10 | bot = true | dreyer = true }} '''IC 4''' — [[галактыка]] тыпу Sc ([[Кампактная галактыка|кампактная]] [[Спіральная галактыка|спіральная]] галактыка) у сузор’і [[Пегас (сузор’е)|Пегас]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[Індэксны каталог|індэкснага каталога]]. == Спасылкі == * [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc.cgi?IC+4 IC 4] у арыгінальным [[Новы агульны каталог|новым агульным каталогу]] {{ref-en}} * [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc_fr.cgi?IC+4 IC 4] у арыгінальным [[Новы агульны каталог|новым агульным каталогу]] {{ref-fr}} * [http://www.seds.org/~spider/ngc/revngcic.cgi?IC+4 Правераная інфармацыя аб IC 4 {{ref-en}}] * [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-id.pl?Ident=IC+4 IC 4 у базе SIMBAD{{ref-en}}] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?IC+4 IC 4 у базе Vizier{{ref-en}}] * [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=IC+4 IC 4 у базе NASA Extragalactic Database{{ref-en}}] * [http://www.ngcic.org/steinicke/ Базы дадзеных аб аб’ектах NGC/IC {{ref-en}}] {{Навігатар NGC|IC 5385|IC 1|IC 2|IC 3|IC 4|IC 5|IC 6|IC 7|IC 8|}} {{Заліўка аб'ектаў IC}} [[Катэгорыя:Аб’екты IC|4]] [[Катэгорыя:Пегас (сузор’е)|IC 4]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі|IC 4]] 8jhjtekaj692s7s8ephue9xykxj8yvd 0 446518 5149001 4401690 2026-05-30T20:42:32Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5149001 wikitext text/x-wiki {{Галактыка IC | IC = 5 | Назва = IC 5 | Тып = [[галактыка]] | Сузор'е = Кіт | Абазначэнні = PGC 1145, MCG -2-1-47, NPM1G -09.0011, IRAS00148-0951 | Прамое_ўзыходжанне = 00 гадз 17 хв 34,9 сек | Схіленне = -09° 32′ 34″ | Код = E | Хабл-тып = [[эліптычная галактыка]] | Эпоха = [[J2000.0]] | Бачная_зорная_велічыня = 13,8 | Бачныя_памеры = 0,90' ? 0,6' | Паверхневая_яркасць = 13,2 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,8 | Вуглавое_становішча = 9 | bot = true | dreyer = true }} '''IC 5''' — [[галактыка]] тыпу E ([[эліптычная галактыка]]) у сузор’і [[Кіт (сузор’е)|Кіт]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі [[Індэксны каталог|індэкснага каталога]]. == Спасылкі == * [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc.cgi?IC+5 IC 5] у арыгінальным [[Новы агульны каталог|новым агульным каталогу]] {{ref-en}} * [http://www.seds.org/~spider/ngc/ngc_fr.cgi?IC+5 IC 5] у арыгінальным [[Новы агульны каталог|новым агульным каталогу]] {{ref-fr}} * [http://www.seds.org/~spider/ngc/revngcic.cgi?IC+5 Правераная інфармацыя аб IC 5 {{ref-en}}] * [http://simbad.u-strasbg.fr/sim-id.pl?Ident=IC+5 IC 5 у базе SIMBAD{{ref-en}}] * [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?IC+5 IC 5 у базе Vizier{{ref-en}}] * [http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nph-objsearch?objname=IC+5 IC 5 у базе NASA Extragalactic Database{{ref-en}}] * [http://www.ngcic.org/steinicke/ Базы дадзеных аб аб’ектах NGC/IC {{ref-en}}] {{Навігатар NGC|IC 1|IC 2|IC 3|IC 4|IC 5|IC 6|IC 7|IC 8|IC 9|}} {{Заліўка аб'ектаў IC}} [[Катэгорыя:Аб’екты IC|5]] [[Катэгорыя:Кіт (сузор’е)|IC 5]] [[Катэгорыя:Эліптычныя галактыкі|IC 5]] 6tgtywgmhxqsv62mr504x11xuf8qexb 0 461981 5149047 4417957 2026-05-31T00:29:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149047 wikitext text/x-wiki {{Вуліца2}} '''Вуліца Таманяна''' ({{Lang-hy|Թամանյան փողոց}}) — [[пешаходная вуліца]] ў [[Ерэван]]е, [[Арменія]]. Размешчана ў Цэнтральным раёне Кентрон і злучае [[Ерэванскі Каскад]] на поўначы з [[Вуліца Маскавян|вуліцай Маскавян]] на поўдні. Сваю назву вуліца атрымала ў гонар галоўнага архітэктара Ерэвана [[Аляксандр Аганесавіч Таманян|Аляксандра Таманяна]]. Помнік Таманяну стаіць у пачатку вуліцы з 1974 года<ref name="mediamax">[http://www.mediamax.am/ru/news/yerevan-XX-century/5009/ Ереванский Каскад — живая история] // «Ереван. XX век» </ref>. == Палажэнне вуліцы == Вуліца Таманяна фактычна ўяўляе сабою працяг [[Паўночны праспект (Ерэван)|Паўночнага праспекта]]<ref name="Ереван">[https://books.google.ru/books?id=Smc9AAAAMAAJ&q=%22улица+таманяна%22+ереван&dq=%22улица+таманяна%22+ереван&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiD7-rsyPbSAhXkO5oKHaDaCvoQ6AEIHDAA Ереван. Стройздат, 1968]</ref>. Яна адыходзіць на поўнач ад вуліцы Московян, перасякае [[Вуліца Ісаакяна, Ерэван|вуліцу Ісаакяна]] і сканчаецца ў Ерэванскага Каскада. Вуліца Таманяна мае даўжыню каля 200 м і шырыню каля 55 м. == Гісторыя == Вуліца Таманяна была запраектавана яшчэ ў генеральным плане 1924 года, як частка Паўночнага каскада, які павінен быў звязаць цэнтральную і паўночную часткі горада. Вуліца была сфармавана да 1960-х гадоў, ансамбль Каскада быў завершаны пазней. Вуліца была вырашана ў выглядзе бульвара з басейнамі, фантанамі і кветнікамі. У яе пачатку з боку Тэатральнай плошчы былі пабудаваны два 9-павярховыя дамы-вежы (архітэктары А. Бабаджанян і В. Гусян)<ref name="Ереван"/>. == Славутасці == [[Файл:Հուշարձան` Ալեքսանդր Թամանյանի (5).JPG|міні|Помнік Таманяну.]] У самым пачатку вуліцы знаходзімся помнік архітэктару Аляксандру Таманяну, выкананы ў 1974 годзе па праекце скульптара [[Арташэс Авагавіч Аўсепян|А. Аўсепяна]] і архітэктара С. Петрасяна. Аляксандр Таманян намаляваны такім, што абперся на доўгі прамавугольны каменны блок, што стаіць на двух невялікіх блоках. Па словах скульптара помніка, «''левы камень — гэта старая архітэктура, правы — новая, а вялікі архітэктар перакідае мост паміж гэтымі двума перыядамі і з яго дапамогай стварае новую архітэктуру і чыніць нашу сталіцу''»<ref name="mediamax"/>. Уздоўж вуліцы размешчаны сад «скульптуры Гафесчана» пры [[Цэнтр мастацтваў Гафесчана|Цэнтры мастацтваў Гафесчана]]. Сканчаецца вуліца ўсходамі комплексу Каскада. Сад скульптур быў адкрыты на вуліцы ў 2009 годзе<ref>[http://www.panorama.am/ru/news/2009/10/26/kaskad-gafeschyan/1194977 Сад «Скульптуры Гафесчяна» откроется 7 ноября] // panorama.am</ref>. У ім выстаўлены працы многіх вядомых мастакоў. Сярод іх некалькі твораў калумбійскага скульптара [[Фернанда Батэра]]: «Котка»<ref>{{Cite web |url=http://www.cmf.am/gallery/cat_eng.html |title=Cat, CCA |access-date=29 сакавіка 2017 |archive-date=8 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008053741/http://www.cmf.am/gallery/cat_eng.html |url-status=dead }}</ref>, «Рымскі воін»<ref>[http://www.cmf.am/gallery/romanwarrior_eng.html Roman warrior, CCA]</ref> і «Жанчына, што курыць цыгарэту». На вуліцы Таманяна таксама знаходзіцца «Музей рускага мастацтва». На вуліцы размешчана мноства кафэ, крам, бараў, рэстаранаў і пабаў. == Галерэя == <gallery> Yerevan skyline at night.jpg|Вуліца Таманяна ўначы 2014 Erywań, Park przy Kaskadach (06).jpg|Работы ў садзе скульптур 2014 Erywań, Park przy Kaskadach (09).jpg|«Рымскі воін» Батэра 2014 Erywań, Park przy Kaskadach (20).jpg|«Котка» Батэра Smoking woman 1.JPG|«Жанчына, што курыць цыгарэту» Ботэра </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Երևան քաղաքի հասցեների տեղեկատու, Երևան, 1983, էջեր 369—506, Երևան քաղաքի փողոցների անվանումները * Սերգեյ Ավագյան, Երևանի փողոցները, Երևան, «ՎՄՎ-ՊՐԻՆՏ», 2010—272 էջ։ [[Катэгорыя:Вуліцы Ерэвана]] 8fxzwec2dr8f7a3o5p160vush09k5a9 0 463512 5149165 4688889 2026-05-31T09:58:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149165 wikitext text/x-wiki '''Вячэра Гасподня''' ці Вечар успаміну смерці Ісуса Хрыста — свята, якое 14 нісана паводле [[Яўрэйскі каляндар|яўрэйскага месячнага календара]] адзначаюць [[Сведкі Іеговы]]<ref>[https://www.jw.org/ru/свидетели-иеговы/вечеря/ Вечеря воспоминания смерти Иисуса Христа]</ref>. Традыцыю адзначаць дзень смерці [[Ісус Хрыстос|Ісуса]] замест дня яго ўваскрасення грунтуецца на звестках аб тым, што раннім хрысціянам было характэрна адзначаць гэты дзень адзін раз штогод, а не праводзіць таінства або рытуал [[Еўхарыстыя|Еўхарыстыі]], характэрнае для большасці іншых хрысціянскіх канфесій<ref>The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge. Edited by Samuel Macauley Jackson. Гранд-Рапидс, 1958. Т. 4. С. 43—44; John McClintock, James Strong. Cyclopedia of Biblical, Theological, and Ecclesiastical Literature. Гранд-Рапидс, 1981. Т. 8. C. 836. The New Cambridge History of the Bible—Volume I: From the Beginnings to 600. Edited by James Carleton Paget and Joachim Schaper. Нью-Йорк, 2013. Гл. 36. С. 841. цыт па: [https://www.jw.org/ru/свидетели-иеговы/часто-задаваемые-вопросы/вечеря-господня/ Почему Свидетели Иеговы отмечают Вечерю Господню не так, как это принято в других религиях?] зноскі 1 і 2</ref>. Пры гэтым святкаванне Вячэры Сведкамі Іеговы не заўжды супадае з іўдэскім святам [[Песах]], бо, як тлумачыцца на афіцыйным сайце Сведкаў Іеговы «у сучасным яўрэйскім календары пачатак месяца нісан вызначаецца па астранамічнаму маладзіку, аднак у першым стагоддзі такі метад не выкарыстоўваўся. У той час лічылася, што месяц пачынаецца з першага з’яўлення над Іерусалімам новага месяцавага сярпа, а гэта магло здарыцца праз дзень або больш пасля з’яўлення астранамічнага маладзіка. Гэта розніца з’яўляецца адной з прычын, па якіх дата святкавання Вячэры ўспаміны ў Сведкаў Іеговы не заўсёды супадае з датай святкавання сучаснага яўрэйскага Песаха»<ref>[https://www.jw.org/ru/свидетели-иеговы/часто-задаваемые-вопросы/вечеря-господня/ Почему Свидетели Иеговы отмечают Вечерю Господню не так, как это принято в других религиях?] зноска 3</ref>. Звычайна гэта дата выпадае на канец сакавіка ці пачатак красавіка [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскага календара]]. У 2024 годзе мерапрыемства выпадае на вечар 24 сакавіка. == Цырымонія == [[Файл:AbendmahlstischJZ.jpeg|thumb|Накрыты стол з сімваламі святкавання Вячэры ўспаміну смерці Хрыста]] Звычайна Сведкі Іеговы і іх госці рознага веравызнання збіраюцца для святкавання Вячэры ў сваіх месцах пакланення (Залы Царства і Залы кангрэсаў), арандаваных памяшканнях ці прыватных дамах. Спачатку адзін з прысутных выступае з прамовай, у якой тлумачыцца сэнс мерапрыемства, потым тым, хто прысутнічае перадаюць па чарзе прэсны хлеб без дадатковых інгрэдыентаў і сухое чырвонае віно<ref>[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/2003123 Почему нужно праздновать Вечерю Господню?]//Сторожевая Башня 15 февраля 2003 г. цыт.па: «Он-лайн библиотека сторожевой башни» (рус)</ref><ref>[https://tv.jw.org/#ru/video/VODMinistry/pub-jwbrd_201603_2_VIDEO Как приготовить хлеб для Вечери воспоминания]//JW Broadcasting (анлайн тэлеканал Сведкаў Іеговы)</ref>. Пры гэтым толькі частка прысутных, якая мае надзею цараваць з Хрыстом на небе, прымае ад сімвалаў, а астатнія Сведкі, якія спадзяюцца жыць вечна на зямлі, проста прысутнічаюць на мерапрыемстве<ref>[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1102005155 Вечеря воспоминания смерти Христа — событие, прославляющее Бога] // Чему на самом деле учит Библия?</ref>. == Пазіцыя іншых канфесій == {{main|Тайная вячэра}} Прадстаўнікі многіх хрысціянскіх канфесій лічаць, што святкаваць Вячэру Гасподню не абавязкова толькі раз у год і праводзяць аналагічныя мерапрыемствы кожны тыдзень ці штомесяц<ref>Василе Филат [https://moldovacrestina.md/ru/kak-chasto-neobxodimo-prazdnovat-vech/ Как часто необходимо праздновать Вечерю Господню (Святое Причастие)?] // Сайт «Христианская Молдова»</ref><ref>Леонид Михович [http://www.mbseminary.org/page.php?id=4356 Вечеря Господня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170327061852/http://www.mbseminary.org/page.php?id=4356 |date=27 сакавіка 2017 }}// Сайт Мінскай семінарыі ХВЕ</ref>. У праваслаўных цэркваў і каталікоў гэта свята з’яўляецца часткай таінства (у пратэстантаў — рытуалам) [[Еўхарыстыя|Еўхарыстыі]]. == Цікавыя факты == * Першы вядомы выпадак святкавання Вячэры Сведкамі Іеговы (тады Міжнароднымі даследчыкамі Бібліі) на тэрыторыі Беларусі быў [[30 сакавіка]] [[1923]] года, калі на святкаванне ў [[Дамачава]] сабралася 20 чалавек<ref>C.T. Russell. Memorial Report // Watchtower, June 15, 1923, p 218, 223</ref>, а ў наступным годзе — 27 чалавек<ref>C.T. Russell. Memorial Report for 1924 // Watchtower, July 15, 1924, p 218</ref>. * Звычайна за некалькі тыдняў да святкавання Сведкі Іеговы праводзяць масавую кампанію па запрашэнню людзей, незалежна ад іх рэлігійных перакананняў, наведаць свята Вячэры з імі. У 2016 г. гэта мерапрыемства наведала больш за 20,1 млн чал, з якіх самі Сведкі Іеговы і іх актыўныя прыхільнікі склалі з іх толькі 8,3 млн чал [https://www.jw.org/ru/%D1%81%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B/%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8F/]. У 2017 г. суадносіны Сведкаў Іеговы і гасцей мерапрыемства амаль не змяніліся [https://www.jw.org/ru/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82-%D0%B7%D0%B0-2017-%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B3%D0%BE%D0%B4/%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8-%D0%B7%D0%B0-2017-%D0%B3%D0%BE%D0%B4/]. * У 2016 г. афіцыйны відэаролік запрашэння на свята быў перакладзены на беларускую мову<ref>[https://www.jw.org/be/сведкі-яговы/вячэра/успамін-пра-смерць-ісуса/ Успамін пра смерць Ісуса Хрыста]</ref> і ў [[Мінск]]у мерапрыемства ўпершыню было праведзена Сведкамі Іеговы на беларускай мове. З 2021 г. цырымонію на беларускай мове сталі праводзіць штогод, а ў 2024 г. старонка беларускамоўнага раздзелу афіцыйнага сайта арганізацыі, прысвечаная святу, была абноўлена<ref>[https://www.jw.org/be/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D1%96-%D1%8F%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B/%D0%B2%D1%8F%D1%87%D1%8D%D1%80%D0%B0/ Інфармацыя пра святкаванне Вячэры на беларускай старонцы афіцыйнага сайта Сведкаў Іеговы]</ref>. === Вячэра ў 2020-22 гг. === 7 красавіка 2020 года Сведкі Іеговы ў большасці краін свету вырашылі правесці па відэасувязі ва ўмовах [[каранцін]]у, выкліканым [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй COVID-19]]. У сувязі з гэтым на афіцыйным сайце арганізацыі на шэрагу моў былі выкладзены відэазіпісы прамоў<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE/#ru/categories/VODSpecialTalk2020 Спецыяльная прамова 2020] і [https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE/#ru/mediaitems/LatestVideos/pub-mo-tk20r_1_VIDEO Прамова на Вячэру 2020]{{ref-ru}} // JW.ORG</ref><ref>У [https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE/#ru/mediaitems/LatestVideos/docid-702020233_1_VIDEO звароце № 3 Кіруючай рады Сведкаў Іеговы], прысвечанай пандэміі, адзначалася, што прамовы для Вячэры былі апублікаваныя на 500 мовах</ref>, прысвечаных Ісусу і святкаванню Вячэры, а сходы заахвоцілі правесці святкаванне праз відэаканферэнцыі ў [[Zoom]] ці [[Skype]], каб вернікі не выходзілі з дому<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE/#ru/mediaitems/LatestVideos/docid-702020178_1_VIDEO Отчет о ситуации с коронавирусом (видео)] //JW.ORG</ref>. Сведкі Іеговы заяўляюць, што гэта святкаванне Вячэры стала гістарычным, бо так яе не праводзілі з дзён Ісуса на зямлі<ref>[https://www.jw.org/en/news/jw/region/global/Historic-Commemoration-of-Christs-Death/ Historic Commemoration of Christ’s Death] //JW.ORG</ref>. У шэрагу краін Афрыкі і ў [[Венесуэла|Венесуэле]] праграму святкавання трансліравалі па тэлебачанні, у сувязі з адсутнасцю доступу ў інтэрнэт многіх жыхароў гэтых краін<ref>[https://fakt777.blogspot.com/2020/04/smi-venesuehly-i-zambii-i-vechere-svidetelej-iegovy.html СМИ Венесуэлы и Замбии предложили провести Вечерю Господню вместе со Свидетелями Иеговы] // Блог Fakt777</ref>. Згодна рэпартажу на афіцыйным сайце гэтай канфесіі, «Яшчэ да Вячэры браты з 11 філіялаў (у [[Ангола|Анголе]], [[Бенін]]е, [[Гана|Гане]], [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]], [[Замбія|Замбіі]], [[Зімбабвэ]], [[Камерун]]е, [[Кот-д’Івуар]]ы, [[Малаві]], [[Мазамбік]]у і [[Сенегал]]е) звязаліся з тэле- і радыёкампаніямі і дамовіліся на трансляцыю прамовы больш чым у 36 месцаў на тэрыторыі 16 краін»<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0/ Как отпраздновали Вечерю в 2020 году. Африка] // JW.ORG</ref>. Некаторыя тэлеканалы Францыі і Італіі адзначылі, што правядзенне Вячэры праз анлайн сувязь з’яўляецца прыкладам для традыцыйных канфесій гэтых краін<ref>[https://fakt777.blogspot.com/2020/04/france-sets-jehovah-s-witnesses-as-an-example.html Италия и Франция ставит Свидетелей Иеговы в пример другим религиям] // Блог Fakt777</ref>. На [[Філіпіны|Філіпінах]] у г. Даваа праграму Вячэры глядзелі па відэасувязі 31 тысяча чалавек<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%8B/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%8B/ Как отпраздновали Вечерю в 2020 году. Филипины] //JW.ORG</ref>. Таксама на самаізаляцыі па відэасувязі адбыліся святкаванні ў [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Паўднёвая Карэя|Рэспубліцы Карэя]], [[Японія|Японіі]], краінах Афрыкі і Цэнтральнай Амерыкі і ў іншых рэгіёнах свету<ref>Гл. рэпартажы на JW.ORG: [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%92%D0%B5%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%8B-%D0%B2-%D0%A1%D0%A8%D0%90/ Как отпраздновали Вечерю в 2020 году. Вефильские комплексы в США], [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0/ Как отпраздновали Вечерю в 2020 году. Канада], [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%81%D0%BE%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%A1%D0%BE%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B/ Как отпраздновали Вечерю в 2020 году. Соединенные Штаты], [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/ Как отпраздновали Вечерю в 2020 году. Азия], [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D0%BE-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B8-%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0/ Как отпраздновали Вечерю в 2020 году. Северная и Центральная Америка], [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D0%BE-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0/ Как отпраздновали Вечерю в 2020 году. Фотографии со всего мира]</ref>. У дзень правядзення Вячэры, 7 красавіка, у сайта jw.org было больш за 7 млн праглядаў, што стала рэкордам наведванняў у дзень<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82-jworg/ Как отпраздновали Вечерю в 2020 году. Сайт jw.org. Рекордная посещаемость нашего сайта] // JW.ORG</ref> У 2021 г. Вячэру 27 сакавіка адзначылі тым жа чынам, што і ў 2020 г.: па відэасувязі, сотавай сувязі, стацыянарнай тэлефоннай сувязі, праз тэлебачанне і радыёвяшчанне (там дзе ёсць праблемы з інтэрнэтам)<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%BC%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BC%D0%B0/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%9C%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BC%D0%B0/ Как отпраздновали Вечерю в 2021 году. Мьянма], [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%8D%D0%BB%D0%B0/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%8D%D0%BB%D0%B0/ Как отпраздновали Вечерю в 2021 году. Венесуэла], [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%92%D0%B5%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%8B-%D0%BF%D0%BE-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%83-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%83/ Как отпраздновали Вечерю в 2021 году. Вефильские комплексы по всему миру], [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8%D1%8F/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%92%D1%8B%D1%81%D1%88%D0%B5%D0%B5-%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%83%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B8%D1%85-%D0%B2-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8%D0%B8-%D0%B7%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F/ Как отпраздновали Вечерю воспоминания в 2021 году. Высшее число присутствующих в Бельгии за последние десятилетия], [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D1%8E%D1%87%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%82%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%BC%D1%8B-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%88%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D1%80%D0%B5%D1%87%D1%8C-%D0%BF%D0%BE-%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B8/ Как отпраздновали Вечерю в 2021 году. Заключённые румынской тюрьмы слушают библейскую речь по видеосвязи], [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9A%D0%B0%D0%BA-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2-2021-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D0%BE-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0/ Как отпраздновали Вечерю в 2021 году. Фотографии со всего мира] // JW.ORG</ref>. У Мінску цырымонія была праведзена другі раз з 2016 г. на беларускай мове ў сэсійнай зале праграмы Zoom аднаго з рускамоўных сходаў. 15 красавіка 2022 года святкаванне Вячэры Успаміну прайшло ў гібрыдным фармаце<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B5%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%8E-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B8-%D0%98%D0%B8%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B0-%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0/ Миллионы людей собрались на Вечерю воспоминания смерти Иисуса Христа] // JW.ORG</ref>. Пры гэтым цырымонія на беларускай мове поўнасцю прайшла па відэасувязі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://toldot.ru/urava/jdate/ Яўрэйскі месячны каляндар]{{ref-ru}} * [https://www.jw.org/be/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D1%96-%D1%8F%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B/%D0%B2%D1%8F%D1%87%D1%8D%D1%80%D0%B0/ Інфармацыя пра святкаванне Вячэры на беларускай старонцы афіцыйнага сайта Сведкаў Іеговы] [[Катэгорыя:Святы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сведкі Іеговы]] tlfo0c955eq6v1kr6tz0v016xtteafp 0 466180 5148941 5050969 2026-05-30T18:56:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148941 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч | Імя = Вольга Мікалаеўна Гулазян | Арыгінал імя = {{lang-hy|Գուլազյան Օլգա Նիկողայոսի}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = {{Актрыса|СССР|Арменіі|XX стагоддзя}} | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} → {{Сцягафікацыя|USSR}} | Гады актыўнасці = [[1900]] — [[1963]] | Тэатр = | Узнагароды = | imdb_id = 0347668 }} '''Вольга Мікалаеўна Гулазян''' ({{lang-hy|Գուլազյան Օլգա Նիկողայոսի}}; {{СС2|8|студзеня|1886|27|снежня|1885}} — [[27 мая]] [[1970]]) — выбітная [[Армяне|армянская]] [[СССР|савецкая]] [[акцёр|актрыса]] [[тэатр]]а і [[кіно]]. Народная артыстка Армянскай ССР ([[1935]]). Лаўрэат [[Сталінская прэмія|Сталінскай прэміі]] трэцяй ступені ([[1952]]). == Біяграфія == Нарадзілася {{OldStyleDate|8|студзеня|1886|27|снежня|1885}} года ў [[Тыфліс]]е. Скончыла прыходскую школу раёна Харпухі ў Тыфлісе. Сцэнічную дзейнасць пачала ў 15 гадоў. У [[1900]] годзе яна сыграла ролю ''Нато'' ў п’есе [[Габрыэл Мкртычавіч Сундукян|Габрыэла Сундукяна]] «Яшчэ адна ахвяра», атрымаўшы заахвочанне аўтара. Прафесійную дзейнасць пачатку ў [[1901]] годзе ў [[Тбіліскі дзяржаўны армянскі драматычны тэатр імя П. Адамяна|Тбіліскім драматычным тэатры імя Петроса Адамяна]]. Брала ўдзел у спектаклях у Народным доме Зубалава<ref>{{Cite web |url=http://www.sobesednik.am/ru/social/3199-2012-09-11-02-36-42 |title=Арус Асрян: от звонкого смеха до преддверия трагедии. |access-date=30 красавіка 2017 |archive-date=27 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127100109/http://www.sobesednik.am/ru/social/3199-2012-09-11-02-36-42 |url-status=dead }}</ref>, у Араксійскім тэатры і ў аўдыторыі Аўджаляна. Гастралявала ў [[Баку]], у [[Нахічэвань|Новым Нахічэване]], у [[Масква|Маскве]], у [[Санкт-Пецярбург]]е, у [[Ерэван]]е, у [[Гюмры]], у [[Шушы]]. Самабытнае мастацтва Гулазян сфармавалася ў выніку супольнай працы з вялікімі армянскімі акцёрамі: [[Аванес Арцём'евіч Абелян|А. Абелянам]], [[Сірануйш]], Г. Петрасянам, А. Майсуран. Яна адна з прадстаўнікоў старога акцёрскага пакалення, датычных да заснавання армянскага савецкага тэатра. У [[1926]] годзе Гулазян пераехала ў [[Ерэван]]. З таго ж года актрыса [[Армянскі тэатр імя Сундукяна|Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра імя Габрыэла Сундукяна]]. Яна згуляла больш 300 роляў у класічных і сучасных спектаклях драматургаў [[Еўропа|Еўропы]], [[Расія|Расіі]] і [[Арменія|Арменіі]]. З [[1935]] года Народная артыстка Армянскай ССР. У [[1945]] годзе апублікавала кнігу «Успаміны» — добрую крыніцу па гісторыі [[Армянскі тэатр|армянскага тэатра]]. У [[1952]] годзе стала лаўрэатам [[Сталінская прэмія|Сталінскай прэміі]] трэцяй ступені ў вобласці літаратуры і мастацтва. Была абрана дэпутатам Вярхоўнага Савета [[Армянская ССР|Армянскай ССР]] IV склікання. Мастацтва Гулазян адрознівалі лёгкасць, вытанчанасць выканання, музычнасць гаворкі, мяккая, шчырая манера ігры, яркі нацыянальны каларыт. Вольга Мікалаеўна сканала [[27 мая]] [[1970]] года ў [[Ерэван]]е<ref>[http://ru.hayazg.info/Гулазян_Ольга_Николаевна Энциклопедия Хайазг.]</ref>. Пахавана на Тахмахскіх могілках. == Сям’я == Муж — Гулазян Давыд Іосіфавіч — [[акцёр]] [[Армянскі тэатр імя Сундукяна|Ерэванскага акадэмічнага тэатра імя Сундукяна]], [[народны артыст Армянскай ССР]]. == Узнагароды і званні == * Заслужаная артыстка Армянскай ССР (31.05.1929){{sfn|Хронография Еревана|2009|с=71}} * Народная артыстка Армянскай ССР ([[1935]]) * [[Ордэн Леніна]] * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (27.06.1956) * [[Сталінская прэмія]] трэцяй ступені ([[1952]]) — ''за спектакль «Адвага»'' * Дзяржаўная прэмія [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Армянскай ССР]] ([[1967]]) — ''за спектаклі «Дрэвы паміраюць стоячы» і «[[Замак Броўдзі]]»'' * Дэпутат Вярхоўнага Савета Армянскай ССР IV склікання. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |частка= |спасылка частка= |загаловак=Хронография Еревана |арыгінал= Երևանի տարեգրությունը |спасылка= |адказны= |выданне= |месца= Ер. |выдавецтва= Музей истории города Еревана |год=2009 |том= |старонкі= |старонак=240 |серыя= |isbn= |тыраж= |ref=Хронография Еревана }} * {{кніга |аўтар= |загаловак= Армянская Советская Энциклопедия|адказны= |спасылка= |месца= |выдавецтва= |год= |том= 3|старонак= |старонкі= |isbn= |ref= }} * {{кніга|загаловак = «Воспоминания»|аўтар = Гулазян О. Н.|спасылка = http://www.armenianbooksclub.com/armenian_books.asp?book_lang=Armenian&book_publisher=%D5%80%D4%B1%D5%85%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%80%D5%90%D4%B1%D5%8F&which_field=book_lang&sort_type=ASC&offset=3550|выданне = 2-е изд|isbn = |старонкі = |год = [[1957]]|месца = Ер.|выдавецтва = }}{{Недаступная спасылка}} * {{кніга|загаловак = Ольга Гулазян (Сборник-альбом о народной артистке Армянской ССР)|аўтар = Багдасарян Н.|спасылка = |isbn = |старонкі = |год = [[1979]]|месца = Ер.|выдавецтва = АТО}} * {{артыкул|аўтар=Александрян М. |загаловак=Ольга Гулазян в пьесе «Деревья умирают стоя» А. Касоны ([[Армянскі тэатр імя Сундукяна|Государственный национальный академический театр имени Габриэла Сундукяна]]) |арыгінал= |спасылка= |аўтар выдання= |выданне=Литературная Армения |тып= |месца=Ер. |выдавецтва= |год=1964 |выпуск= |том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= |archivedate=}} == Спасылкі == * {{БСЭ3|загаловак=Гулазян Ольга Николаевна}} * {{imdb name|id=0347668|name=Ольга Гулазян}} * [http://masis.tv/component/option,com_afm/vfile,1346/lang,ru/ Тэлесюжэт аб В. Гулазян{{ref-hy}}]{{Недаступная спасылка}} * http://www.nationaltheater.am/htmls/old_actors_olga_gulazyan.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170203002953/http://nationaltheater.am/htmls/old_actors_olga_gulazyan.html |date=3 лютага 2017 }} * [http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1099 В. Гулазян у Вялікай школьнай энцыклапедыі{{ref-hy}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200112073646/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1099 |date=12 студзеня 2020 }} * [http://www.sobesednik.am/ru/culture/2364-2012-03-25-09-21-07 Вольга Гулазян: вялікая маці армянскага тэатра{{ref-hy}}]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1099 В. Гулазян на сайце Армянскай энцыклапедыі{{ref-hy}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200112073646/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1099 |date=12 студзеня 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гулазян Вольга Мікалаеўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Армянскай ССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Тахмахскіх могілках]] si741ma3l6un1ba4u6m3sbsmhnllpvh 0 466799 5149050 5058491 2026-05-31T01:06:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149050 wikitext text/x-wiki {{Велагонка |выява=[[Файл:La Vuelta (Spain) logo.svg|300px]] |назва=Вуэльта Іспаніі |бягучае_спаборніцтва = Вуэльта Іспаніі 2026 |дата=верасень (з [[1995]] года) |рэгіён=[[Іспанія|Іспанія]] |беларуская_назва=Вуэльта Іспаніі |мясцовыя_назвы=Vuelta Ciclista a España{{Ref-es}} |іншыя_назвы=Тур Іспаніі, Вуэльта |дысцыпліна=[[Шашэйны веласпорт]] |тып={{s|[[Супервелашматдзёнка]]}} |арганізатар=Unipublic |дырэктар=Віктар Кардэро |першая=[[Вуэльта Іспаніі 1935|1935]] |нумар=81 ([[Вуэльта Іспаніі 2026|2026]]) |першы_пераможца={{Сцяг Бельгіі}} [[Густаф Дэлор|Густаф Дэлор]] |рэкорд_перамог={{s|{{Сцяг Славеніі}} [[Прымаж Рогліч]] (4 перамогі)}} }} '''Вуэльта Іспаніі''' ('''Тур Іспаніі, Вуэльта''', {{Lang-es|Vuelta a España}}) — найвядомая трохтыднёвая шасейная [[Веласпорт|велагонка]], адна з трох самых прэстыжных у свеце (разам з [[Тур дэ Франс]] і [[Джыра д'Італія]]). Праходзіць штогод па тэрыторыі [[Іспанія|Іспаніі]] і Андоры ў верасні (пачынаючы з 1995 года). Першая гонка адбылася ў 1935 годзе. Толькі 2&#x20;гонкі праходзілі таксама па тэрыторыі іншых еўрапейскіх краін: 1997 год — [[Партугалія]], 2009 год — [[Нідэрланды]] і [[Бельгія]]. [[Файл:1vueltaespana.jpg|справа|300px|thumb|Газета «Informaciones» з рэкламай першай «Вуэльты».]] [[Файл:Alejandro Valverde (2) - Vuelta a España 2013.jpg|300px|справа|thumb|Вальвердэ ў майцы лідара Вуэльты 2013.]] == Гісторыя == Натхнёны поспехам [[Тур дэ Франс]] і [[Джыра д'Італія|Джыры д'Італія]], а таксама для павелічэння продажаў сваіх арыгінальных выданняў(«L'Auto» і «La Gazzetta Dello Sport») Хуан Пуёль, дырэктар газеты «Informaciones» арганізуе першую Вуэльту Іспаніі ў 1935 годзе<ref name=pc>{{cite web |url=http://www.podiumcafe.com/2011/1/7/1920607/vuelta-fables-the-basque-issue |title=Vuelta Fables: The Basque Issue |last1=McKay |first1=Fergal |date=7 January 2011 |website=podiumcafe.com |accessdate=10 April 2014 |archive-date=10 студзеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110110025540/http://www.podiumcafe.com/2011/1/7/1920607/vuelta-fables-the-basque-issue |url-status=dead }}</ref>. Першая Вуэльта праходзіла з 29 красавіка па 15 мая 1935 года і ўключала ў сябе 14 этапаў і мела 50 удзельнікаў. Выйграў яе бельгіец [[Густаф Дэлор]]. Ёе жа быў пераможцам і ў наступны год, тады Вуэльта мела ўжо іншы фармат, была павялічана колькасць этапаў да 21. Паміж 1937 і 1944 гадамі, Вуэльта была толькі двойчы, у 1941 і 1942 гадах, з-за [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Іспанскай грамадзянскай вайны]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Гэтыя дзве велагонкі, у якіх удзельнікамі з'яўляліся амаль усе іспанцы, былі выйграны Хуліанам Берэндэра. Вуэльта праводзілася вясной (красавік-травень) да 1995 года, але сёння гэтая велагонка пачынаецца ў верасні. Гэта змяненне ў раскладзе павялічыла прэстыж гонкі. == Лідарская майка == Лідару гонкі належыць апранаць майку пэўнага колеру, які вылучае яго сярод астатніх гоншчыкаў так жа, як на гонках [[Тур дэ Франс]] (жоўтая майка) і [[Джыра д’Італія|Джыра д'італія]] (ружовая майка). Колер лідарскай майкі Вуэльты Іспаніі мяняўся некалькі разоў. Арганізатары, якія адраджалі гонку пасля множных паўзаў, звычайна мянялі колер майкі. З 1935 года лідарская майка была аранжавай, у 1941-м стала белай і зноў аранжавай у 1942 годзе. У 1945-1950 гадах лідары насілі белую майку з гарызантальнай чырвонай паласой. У 1955 годзе — па аналогіі з Тур дэ Франс — колер майкі стаў жоўтым. За выключэннем 1977 года, калі майка стала аранжавай, усе гады, уключаючы 1998-ы, майка была жоўтай, пасля чаго колер атрымаў залаты адценне. Аднак у 2010 годзе лідарская майка стала чырвонай. == Пераможцы == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !№ ! Год ! Пераможца ! Краіна ! Каманда |- |80 |2025 |Ёнас Вінгегор |{{DEN}} | Visma–Lease a Bike |- |79 |2024 |Прымаж Рогліч |{{SLO}} | Red Bull–Bora–Hansgrohe |- |78 |2023 |Сэп Кус |{{USA}} | Jumbo-Visma |- |77 |2022 |[[Рэмка Эвенепул]] |{{BEL}} | Quick-Step Alpha Vinyl Team |- |76 |2021 |Прымаж Рогліч |{{SLO}} | Jumbo-Visma |- |75 |2020 |Прымаж Рогліч |{{SLO}} | Jumbo-Visma |- |74 |2019 |Прымаж Рогліч |{{SLO}} | Jumbo-Visma |- |73 |2018 |Сайман Ейтс |{{GBR}} | Mitchelton–Scott |- |72 |2017 |Крыс Фрум |{{KEN}}, {{GBR}} | Team Ineos |- |71 |2016 |Наіра Кінтана |{{COL}} | Movistar Team |- |70 |2015 |Фабіа Ару |[[Файл:Flag_of_Italy.svg|border|25x25пкс|Сцяг Італіі]] [[Італія]] | Astana |- |69 |2014 |Альберта Кантадор (3) |{{ESP}} | Team Saxo Bank Tinkoff Bank |- |68 |2013 |Крыс Хорнэр |[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|border|25x25пкс|Сцяг ЗША]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | RadioShack-Leopard |- |67 |2012 |Альберта Кантадор (2) |{{ESP}} | Team Saxo Bank Tinkoff Bank |- |66 |2011 |Хуан Хасэ Коба |{{ESP}} | Geox-TMC |- |65 |2010 |Вінчэнца Нібалі |[[Файл:Flag_of_Italy.svg|border|25x25пкс|Сцяг Італіі]] [[Італія]] | Liquigas |- |64 |2009 |Алехандра Вальвердэ |{{ESP}} | Caisse d'Epargne |- |63 |2008 |Альберта Кантадор |{{ESP}} | Astana |- |62 |2007 |Дзяніс Мяньшоў (2) |[[Файл:Flag_of_Russia.svg|border|25x25пкс|Сцяг Расіі]] [[Расія]] | Rabobank |- |61 |2006 |Аляксандр Вінакураў |[[Файл:Flag_of_Kazakhstan.svg|border|25x25пкс|Сцяг Казахстана]] [[Казахстан]] | Astana |- |60 |2005 |Дзяніс Мяньшоў |[[Файл:Flag_of_Russia.svg|border|25x25пкс|Сцяг Расіі]] [[Расія]] | Rabobank |- |59 |2004 |Раберта Эрас (3) |{{ESP}} | Liberty Seguros |- |58 |2003 |Раберта Эрас (2) |{{ESP}} | U.S. Postal |- |57 |2002 |Айтор Гансалес |{{ESP}} | Kelme |- |56 |2001 |Анхель Касера |{{ESP}} | Festina |- |55 |2000 |Раберта Эрас |{{ESP}} | Kelme |- |54 |1999 |Ян Ульрых |[[Файл:Flag_of_Germany.svg|border|25x25пкс|Сцяг Германіі]] [[Германія]] | Team Telekom |- |53 |1998 |Абрахам Алана |{{ESP}} | Team Banesto |- |52 |1997 |Алекс Цуле (2) |[[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|link=Швейцарыя|border|20x20пкс]]&nbsp;[[Швейцарыя]] | Team ONCE |- |51 |1996 |Алекс Цуле |[[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|link=Швейцарыя|border|20x20пкс]]&nbsp;[[Швейцарыя]] | Team ONCE |- |50 |1995 |Ларан Жалабер |[[Файл:Flag_of_France.svg|border|25x25пкс|Сцяг Францыі]] [[Францыя]] | Team ONCE |- |49 |1994 |Тоні Ромінгер (3) |[[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|link=Швейцарыя|border|20x20пкс]]&nbsp;[[Швейцарыя]] | Mapei-Clas |- |48 |1993 |Тоні Ромінгер (2) |[[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|link=Швейцарыя|border|20x20пкс]]&nbsp;[[Швейцарыя]] | Clas-Cajastur |- |47 |1992 |Тоні Ромінгер |[[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|link=Швейцарыя|border|20x20пкс]]&nbsp;[[Швейцарыя]] | Clas-Cajastur |- |46 |1991 |Мяльхор Мауры |{{ESP}} | Team ONCE |- |45 |1990 |Марка Джаванэцці |[[Файл:Flag_of_Italy.svg|border|25x25пкс|Сцяг Італіі]] [[Італія]] | Seur |- |44 |1989 |Педра Дэльгада (2) |{{ESP}} | Reynolds-Banesto |- |43 |1988 |Шон Кэлі |[[Файл:Flag_of_Ireland.svg|border|25x25пкс|Сцяг Ірландыі]] [[Ірландыя]] | Kas-Mavic |- |42 |1987 |Луіс Эрэра |{{COL}} | Café de Colombia |- |41 |1986 |Альвара Піна |{{ESP}} | Zor - BH |- |40 |1985 |Педра Дэльгада |{{ESP}} | Orbea-Gin MG |- |39 |1984 |Эрык Карыту |[[Файл:Flag_of_France.svg|border|25x25пкс|Сцяг Францыі]] [[Францыя]] | Skil-Reydel-SEM-Mavic |- |38 |1983 |Бернар Іна (2) |[[Файл:Flag_of_France.svg|border|25x25пкс|Сцяг Францыі]] [[Францыя]] | Renault-Elf-Gitane |- |37 |1982 |Марыяна Лехарэта |{{ESP}} | Teka |- |36 |1981 |Джавані Батальін |[[Файл:Flag_of_Italy.svg|border|25x25пкс|Сцяг Італіі]] [[Італія]] |Inoxpran |- |35 |1980 |Фаусціна Руперэс |{{Сцягафікацыя|Іспанія|1977}} | Zor-Vereco |- |34 |1979 |Ёоп Зотэмелк |[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|border|25x25пкс|Сцяг Нідэрландаў]] [[Нідэрланды]] | Miko-Mercier-Vivagel |- |33 |1978 |Бернар Іна |[[Файл:Flag_of_France.svg|border|25x25пкс|Сцяг Францыі]] [[Францыя]] | Renault-Gitane-Campagnolo |- |32 |1977 |Фреды Мартэнс |{{BEL}} | Flandria-Velda-Latina |- |31 |1976 |Хасэ Песарадона |{{Сцягафікацыя|Іспанія|1945}} | Kas |- |30 |1975 |Аўгусцін Тамамэс |{{Сцягафікацыя|Іспанія|1945}} | Super Ser |- |29 |1974 |Хасэ Мануэль Фуэнтэ (2) |{{Сцягафікацыя|Іспанія|1945}} | Kas-Kaskol |- |28 |1973 |Эдзі Меркс |{{BEL}} | Molteni |- |27 |1972 |Хасэ Мануэль Фуэнтэ |{{Сцягафікацыя|Іспанія|1945}} | Kas-Kaskol |- |26 |1971 |Фердынанд Браке |{{BEL}} | Peugeot-BP-Michelin |- |25 |1970 |Луіс Аканья |{{Сцягафікацыя|Іспанія|1945}} | Bic |- |24 |1969 |Ражэ Піньён |[[Файл:Flag_of_France.svg|border|25x25пкс|Сцяг Францыі]] [[Францыя]] | Peugeot-BP-Michelin |- |23 |1968 |Фелічэ Джымондзі |[[Файл:Flag_of_Italy.svg|border|25x25пкс|Сцяг Італіі]] [[Італія]] | Salvarani |- |22 |1967 |Ян Янсэн |[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|border|25x25пкс|Сцяг Нідэрландаў]] [[Нідэрланды]] | Pelforth-Sauvage-Lejeune |- |21 |1966 |Франсіска Габіка |{{Сцягафікацыя|Іспанія|1945}} | Kas-Kaskol |- |20 |1965 |Рольф Волфшаль |[[Файл:Flag_of_Germany.svg|border|25x25пкс|Сцяг Германіі]] [[Германія]] | Mercier-BP-Hutchinson |- |19 |1964 |Раймон Пулідор |[[Файл:Flag_of_France.svg|border|25x25пкс|Сцяг Францыі]] [[Францыя]] | Mercier-BP-Hutchinson |- |18 |1963 |Жак Анкеціль |[[Файл:Flag_of_France.svg|border|25x25пкс|Сцяг Францыі]] [[Францыя]] | St.Raphael-Gitane |- |17 |1962 |Рудзі Альціг |[[Файл:Flag_of_Germany.svg|border|25x25пкс|Сцяг Германіі]] [[Германія]] | St.Raphael-Helyett |- |16 |1961 |Анджалінв Салер |{{Сцягафікацыя|Іспанія|1945}} | Faema |- |15 |1960 |Франц Дэ Мулдэр |{{BEL}} | Groene Leeuw |- |14 |1959 |Антоніа Суарэс |{{Сцягафікацыя|Іспанія|1945}} | Licor 43 |- |13 |1958 |Жан Стаблінскі |[[Файл:Flag_of_France.svg|border|25x25пкс|Сцяг Францыі]] [[Францыя]] | Essor-Leroux |- |12 |1957 |Хесус Лараньё |{{Сцягафікацыя|Іспанія|1945}} | Gamma |- |11 |1956 |Анджэла Кантэрна |[[Файл:Flag_of_Italy.svg|border|25x25пкс|Сцяг Італіі]] [[Італія]] | Bianchi-Pirelli |- |10 |1955 |Жан Дота |[[Файл:Flag_of_France.svg|border|25x25пкс|Сцяг Францыі]] [[Францыя]] | Vampire-d'Alessandro |- | colspan="5" align="left" |1951-1954 Спаборніцтвы не праводзіліся |- |9 |1950 |Эміліа Радрыгес |{{Сцягафікацыя|Іспанія|1945}} | Sangalhos |- | colspan="5" align="left" |1949 Спаборніцтвы не праводзіліся |- |8 |1948 |Бернарда Руіс |{{Сцягафікацыя|Іспанія|1945}} | Peugeot-Dunlop |- |7 |1947 |Эдуард Ван Дэйк |{{BEL}} | Alycon-Dunlop |- |6 |1946 |Дальмасіа Лангаріка |{{Сцягафікацыя|Іспанія|1945}} | Galindo-Cicles Tabay |- |5 |1945 |Дэліа Радрыгес |{{Сцягафікацыя|Іспанія|1945}} |- | colspan="5" align="left" |1943-1944 Спаборніцтвы не праводзіліся (Другая сусветная вайна) |- |4 |1942 |Хуліян Берэндэра (2) |{{Сцягафікацыя|Іспанія|1938}} | Informaciones |- |3 |1941 |Хуліян Берэндэра |{{Сцягафікацыя|Іспанія|1938}} |- | colspan="5" align="left" |1937-1940 Спаборніцтвы не праводзіліся (Грамадзянская вайна ў Іспаніі) |- |2 |1936 |Густаф Дэлор (2) |{{BEL}} |- |1 |1935 |Густаф Дэлор |{{BEL}} |} == Краіны пераможцаў == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Месца ! Краіна ! Перамогі ! Рэкорд перамог ! Апошні пераможца |- | align="center" | 1 | {{ESP}} | align="center" | 30 | Раберта Эрас, Альберта Кантадор (3) | Альберта Кантадор ([[2014]]) |- | align="center" | 2 | [[Файл:Flag_of_France.svg|border|25x25пкс|Сцяг Францыі]] [[Францыя]] | align="center" | 9 | Бернар Іна (2) | Ларан Жалабер ([[1995]]) |- | align="center" | 3 | {{BEL}} | align="center" | 8 | Густаф Дэлор (2) | Рэмка Эвенепул ([[2022]]) |- | align="center" | 4 | [[Файл:Flag_of_Italy.svg|border|25x25пкс|Сцяг Італіі]] [[Італія]] | align="center" | 6 | Анджэла Кантэрна, Фелічэ Джымондзі, Джавані Батальін, Марка Джаванэцці, Вінчэнца Нібалі, Фабіа Ару (1) | Фабіа Ару ([[2015]]) |- | align="center" | 5 | [[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|link=Швейцарыя|border|20x20пкс]]&nbsp;[[Швейцарыя]] | align="center" | 5 | Тоні Ромінгер (3) | Алекс Цуле ([[1997]]) |- | rowspan="2" align="center" | 6 | [[Файл:Flag_of_Germany.svg|border|25x25пкс|Сцяг Германіі]] [[Германія]] | align="center" | 3 | Рудзі Альціг, Рольф Волфшоль, Ян Ульрых (1) | Ян Ульрых ([[1999]]) |- | [[Файл:Flag_of_Slovenia.svg|border|25x25пкс|Сцяг Славеніі]] [[Славенія]] | align="center" | 4 | Прымаж Рогліч (4) | Прымаж Рогліч ([[2024]]) |- | rowspan="4" align="center" | 8 | [[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|border|25x25пкс|Сцяг Нідэрландаў]] [[Нідэрланды]] | align="center" | 2 | Ян Янсэн, Ёоп Зотэмелк (1) | Ёоп Зотэмелк ([[1979]]) |- | [[Файл:Flag_of_Russia.svg|border|25x25пкс|Сцяг Расіі]] [[Расія]] | align="center" | 2 | Дзяніс Мяньшоў (2) | Дзяніс Мяньшоў ([[2007]]) |- | {{COL}} | align="center" | 2 | Луіс Эрэра, Наіра Кінтана (1) | Наіра Кінтана ([[2016]]) |- | {{GBR}} | align="center" | 2 | Крыс Фрум (1), Сайман Ейтс (1) | Сайман Ейтс ([[2018]]) |- | rowspan="4" align="center" | 12 | [[Файл:Flag_of_Ireland.svg|border|25x25пкс|Сцяг Ірландыі]] [[Ірландыя]] | align="center" | 1 | Шон Кэлі (1) | Шон Кэлі ([[1988]]) |- | {{KAZ}} | align="center" | 1 | Аляксандр Вінакураў (1) | Аляксандр Вінакураў ([[2006]]) |- | {{USA}} | align="center" | 1 | Сэп Кус (1) | Сэп Кус ([[2023]]) |- | {{DEN}} | align="center" | 1 | Ёнас Вінгегор (1) | Ёнас Вінгегор ([[2025]]) |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.lavuelta.com/ Афіцыйны сайт] {{Шашэйныя велагонкі}} [[Катэгорыя:Спаборніцтвы па веласіпедным спорце]] [[Катэгорыя:Велагонкі ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Вуэльта Іспаніі|*]] ctesajc5a8y2efn1b0gqbanm6xxnelw 0 472155 5149113 4850782 2026-05-31T08:30:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149113 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Вясейскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Слуцкі раён]] |Уключае = 21 населены пункт |Сталіца = [[Вясея]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2201 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Вясе́йскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Вясея]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Прошчыцкі сельсавет''' у складзе Слуцкага раёна [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Прошчыцы]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Слуцкім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Слуцкім раёне Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Слуцкім раёне Мінскай вобласці. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Вясея. З 20 верасня 1944 года па 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года сельсавет перайменаваны ў Вясейскі з цэнтрам у вёсцы Вясея<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. 10 мая 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Мялешкавіцкі сельсавет (Слуцкі раён)|Мялешкавіцкага сельсавета]], у склад [[Бокшыцкі сельсавет|Бокшыцкага сельсавета]] перададзены 7 населеных пунктаў ([[Гарохаўка (Слуцкі раён)|Гарохаўка]], [[Кулікі (Бокшыцкі сельсавет)|Кулікі]], пасёлак ільнозавода, [[Малая Падзер (Бокшыцкі сельсавет)|Малая Падзер]], [[Міхейкі]], [[Новая Ніва (Слуцкі раён)|Новая Ніва]] і [[Прошчыцы]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 18 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|157}}</ref>. 17 чэрвеня 1983 года скасавана вёска [[Баравуха (Слуцкі раён)|Баравуха]] (злілася з вёскай [[Мялешкі]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 чэрвеня 1983 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 21 (1755).</ref>. 30 сакавіка 2016 года ў склад сельсавета з [[Сорагскі сельсавет|Сорагскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Каліта (Слуцкі раён)|Каліта]], [[Кучына (Слуцкі раён)|Кучына]], [[Падлошыца]] і [[Стары Гуткоў]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D916n0076820&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 30 марта 2016 г. № 129 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Минской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (17 населеных пунктаў) — 2391 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 92,8 % — [[беларусы]], 4,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (21 населены пункт) — 2201 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Вясейскі сельсавет}} {{Слуцкі раён}} [[Катэгорыя:Вясейскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] d8mhctlvyl423p6jdbv1xr89hn9ic0l 0 472959 5148801 4655035 2026-05-30T15:50:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148801 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Весялоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Барысаўскі раён]] |Уключае = 20 населеных пунктаў |Сталіца = [[Весялова (Барысаўскі раён)|Весялова]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1947 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Весяло́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Весялова (Барысаўскі раён)|Весялова]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Велікастахаўскі сельсавет''' у складзе Барысаўскага раёна [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Вялікае Стахава]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Менская акруга|Менскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Барысаўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Касцюкоўскі сельсавет (Барысаўскі раён)|Касцюкоўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 16 студзеня 1969 года ў склад [[Прыгарадны сельсавет|Прыгараднага сельсавета]] перададзены 5 населеных пунктаў (вёскі [[Вялікае Стахава]], [[Дудзінка (Барысаўскі раён)|Дудзінка]], [[Ляшчыны]], [[Прудок (Барысаўскі раён)|Прудок]] і [[Чырвоны Кастрычнік (Барысаўскі раён)|Чырвоны Кастрычнік]]), у склад сельсавета з [[Кішчынаслабодскі сельсавет|Кішчынаслабодскага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў (вёскі [[Весялова (Барысаўскі раён)|Весялова]], [[Вялікая Трасцяніца]], [[Забалоцце (Барысаўскі раён)|Забалоцце]], [[Звяняты]], [[Крычына]] і [[Малая Трасцяніца]]), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Весялова, сельсавет перайменаваны ў Весялоўскі<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 студзеня 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 9 (1239)</ref>. 30 кастрычніка 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Хаўхоліцкі сельсавет|Хаўхоліцкага сельсавета]] (11 населеных пунктаў: вёскі [[Востраў (Весялоўскі сельсавет)|Востраў]], [[Вярховіна]], [[Дубовы Лог (Весялоўскі сельсавет)|Дубовы Лог]], [[Ельніца (Весялоўскі сельсавет)|Ельніца]], [[Загор’е (Весялоўскі сельсавет)|Загор’е]], [[Крацэвічы]], [[Мсценне]], [[Нежыцы]], [[Рагатка]], [[Хаўхоліца]] і [[Яблачына]])<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf|date=28 чэрвеня 2021}}</ref>. 15 чэрвеня 2022 года скасавана вёска [[Дубовы Лог (Весялоўскі сельсавет)|Дубовы Лог]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D922n0116483&p1=1 Решение Борисовского районного Совета депутатов от 15 июня 2022 г. № 261 Об упразднении сельских населенных пунктов Борисовского района Минской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (10 населеных пунктаў) — 1496 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 91,9 % — [[беларусы]], 6,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (21 населены пункт) — 1947 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Славутасці == На тэрыторыі сельсавета знаходзіцца Мемарыяльны комплекс на [[Брылёўскае поле|Брылёўскім полі]], які прысвечаны падзеям [[Вайна 1812 года|вайны]] 1812 года і [[Бітва на Бярэзіне|пераправе Напалеона праз Бярэзіну]]. Штовосень праводзяцца гістарычныя рэканструкцыі. У 2000 годзе на тым жа месцы археолагі знайшлі адзін з найбольш адметных манетна-рэчавых [[Брылёўскі скарб|скарбаў]] эпохі [[вікінг]]аў на тэрыторыі Беларусі. === Помнікі === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Французскім воінам на Бярэзіне 1812.jpg|center|350px]] |width="25%"|[[Файл:150 год бітвы на Бярэзіне.jpg|center|350px]] |width="25%"|[[Файл:Рускім войнам на Бярэзіне 1812.jpg|center|350px]] |- |Помнік французскім воінам, якія загінулі на Брылёўскім полі падчас пераправы праз Бярэзіну 14-17 лістапада 1812-га года і магіла невядомага французскага салдата (пачатак 2000-х) |Манумент у гонар 150-годдзя бітвы пры Бярэзіне (1962 год) |Помнік рускім воінам, якія загінулі ў вайне 1812-га года (пач. ХІХ ст.; рэканструкцыя ХХ ст.) |} {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Весялоўскі сельсавет}} {{Барысаўскі раён}} [[Катэгорыя:Весялоўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] mrhbpop8xzxgo3g5bncqbcbmizvba3e 0 473015 5149079 4850808 2026-05-31T05:40:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149079 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Вяляціцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Барысаўскі раён]] |Уключае = 14 населеных пунктаў |Сталіца = [[Вяляцічы (Барысаўскі раён)|Вяляцічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1457 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Вяляціцкі сельсавет}} '''Вяля́ціцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Вяляцічы (Барысаўскі раён)|Вяляцічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Барысаўскага раёна [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Менская акруга|Менскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Барысаўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. 13 жніўня 1984 года ў склад [[Мётчанскі сельсавет|Мётчанскага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў (вёскі [[Берня]], [[Боркі (Мётчанскі сельсавет)|Боркі]], [[Карма (Барысаўскі раён)|Карма]], [[Унтальянка]], [[Чорны Восаў]] і хутар [[Хутар Восаў|Восаў]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 13 жніўня 1984 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1984, № 26 (1796).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1717 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 96,0 % — [[беларусы]], 2,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1457 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Вяляціцкі сельсавет, Барысаўскі раён}} {{Барысаўскі раён}} [[Катэгорыя:Вяляціцкі сельсавет (Барысаўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 4jbmwjwwnusio0kvpgh5u2elxqc6tm5 0 479365 5148950 4782414 2026-05-30T19:01:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148950 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Фрэймут Вольга Міхайлаўна''' (нар. {{ДН|25|2|1982}}, [[Новы Раздзіл]], [[Львоўская вобласць]], [[Украіна]]) — украінская тэлевядучая, пісьменніца, журналістка і актрыса. Колішняя вядучая праграм «Пад’ём», «Шоўманія», «Хто зверху?», «[[Рэвізор (тэлеперадача)|Рэвізор]]», сувядучая праграмы «Страсці за рэвізорам» і інш. на «Новым канале», а таксама «Голас краіны. Перазагрузка», «[[Інспектар Фрэймут]]» на тэлеканале «1+1». == Біяграфія == Нарадзілася 25 лютага 1982 г. ў г. Новы Раздол Львоўскай вобласці. Бацька — футбаліст, маці — майстар спорту па плаванні. У раннім дзяцінстве наведвала матчы з удзелам бацькі. Восем гадоў вучылася ў музычнай школе ігры на фартэпіяна. Ступень бакалаўра атрымала ў [[Варшава|Варшаве]] ва Універсітэце «Вістула». Ступень магістра міжнароднай журналістыкі атрымала ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім нацыянальным універсітэце імя Івана Франка]] і Гарадскім універсітэце Лондана, дзе атрымала дыплом «magna cum laude». Падчас вучобы працавала афіцыянткай. У якасці псеўданіма ўзяла дзявочае прозвішча маці (Фрэймут), паколькі яе сапраўднае прозвішча Конык і яе першага мужа (Ракаед) не здаваліся ёй мілагучнымі для тэлебачання. Пасля шлюбу з генеральным дырэктарам «Новага канала» Уладзімірам Лакоткам афіцыйна ўзяла прозвішча мужа, але на тэлебачанні працягвае карыстацца псеўданімам «Фрэймут». == Кар’ера == Працавала журналістам у кампаніі [[BBC|Бі-Бі-Сі]]. Здымалася ў рэкламе. Пасля Памаранчавай рэвалюцыі вярнулася з Лондана ў Кіеў, дзе атрымала працу ў міжнародным аддзеле 5-га канала. Пасля зразумела, што праца журналіста-міжнародніка яе не задавальняе. Некаторы час прапрацавала fashion-журналістам у праграме «Сняданак з 1+1». У 2008 г. ранішняе шоу на «[[1+1]]» закрылі. Аб кастынгу на ранішняе шоу «[[Новы канал|Новага канала]]» даведалася ад прадзюсара і журналіста Людзмілы Падлеўскай і пасля паспяховага праходжання спроб стала сувядучай «Пад’ёму» разам з Аляксандрам Педанам і Сяргеем Прытулай. 27 траўня 2011 г. выйшаў апошні эфір «Пад’ёму» ў такім складзе. У 2010 г. была тварам новай калекцыі ўкраінскага дызайнера Аксаны Караванскай. З чэрвеня 2011 г. сумесна з Дзмітрыем Калядэнка вяла «Шоўманію». 4 сакавіка 2012 г. праект зачынілі. У канцы жніўня 2011 г. стартавала праграма «Рэвізор», у якой Вольга Фрэймут правярала якасць устаноў сферы абслугоўвання Украіны. Гэтая перадача стала адным з самых паспяховых праектаў «Новага канала» у сезоне 2011/12 і перамагла ў номінацыі «Лепшае інфармацыйна-забаўляльнае шоу» на Тэлетрыумфе 2012 г. 10 сакавіка — 2 чэрвеня 2012 г. разам з [[Сяргей Дзмітрыевіч Прытула|Сяргеем Прытулай]] вяла шоу «Хто зверху?». 2 снежня 2011 г. вяла лёсаванне групавога этапу Чэмпіянату Еўропы па футболе 2012 г. У 2012 г. разам з [[Аляксандр Сяргеевіч Педан|Педанам]] і [[Сяргей Дзмітрыевіч Прытула|Прытулай]] вяла праект «Кабрыялета». 2011 г. ў складзеным часопісам «Фокус» рэйтынгу «30 самых паспяховых тэлевядучых Украіны» Вольга Фрэймут заняла 26 месца. Мае вопыт у галіне дубляжу: летам 2011 г. агучыла Смурфету са Смурфікаў і Грэйс Кэлі ў фільме «Прынцэса Манака» (2014). У 2012 г. агучыла аўдыясборку «Казкі братоў Грым». Праект быў рэалізаваны часопісам «Карэспандэнт» у супрацоўніцтве з Саветам немцаў Украіны і Пасольствам Федэратыўнай Рэспублікі Германія ва Украіне. Восенню 2012 г. як член журы ўдзельнічала ў шоу вялікіх пераўвасабленняў «ШОУМАЅТГОУОН». З 9 сакавіка 2013 г. на «Новым канале» ішоў другі сезон шоу «Хто зверху?», які вяла Вольга Фрэймут разам з [[Сяргей Дзмітрыевіч Прытула|Сяргеем Прытулай]]. З кастрычніка 2013 г. разам з Арамам Мнацаканавым вяла на «Новым канале» шоу «Вайна светаў. Рэвізор супраць Шэфа». 24 снежня 2013 г. былі падпісаныя дакументы аб звальненні з Новага канала, і пераход Фрэймут на 1+1. З 2 сакавіка 2014 г. у эфіры тэлеканала «1+1» выходзіць праграма «Голас краіны. Перазагрузка», дзе Вольга з’яўляецца вядучай. 3 верасня 2014 г. на «1+1» адбылася прэм’ера аўтарскай праграмы Вольгі — «Інспектар Фрэймут», у якой вядучая правярае ўстановы грамадскага харчавання. З 11 кастрычніка 2015 г. — трэнер у шоу «Маленькія гіганты» на 1+1. У лістападзе 2013 г. выйшаў фільм Любаміра Лявіцкага «Цені незабытых продкаў», дзе ў эпізадычнай ролі журналісткі з’яўляецца Фрэймут. У 2016 г. знялася ў эпізадычнай ролі расійска-украінскага серыяла «Гатэль Элеон». Голас Вольгі быў прадубляваны іншай актрысай. У 2013 г. стала тварам фарбы для валасоў Garnier Color Naturals. З 2013 г. — рэкламны твар пітных ёгуртаў «Актывія». У 2015 годзе стала асобай Ювелірнага дома ZARINA. У 2017 г. прыйняла рашэнне павярнуцца на «Новы канал». Плануецца, што Вольга Фрэймут стане дырэктаркай школы лэдзі ў новым сезоне рэаліці-шоу «Ад пацанкі да паненкі». == Асабістая жыццё == На 5 канале Вольга Фрэймут пазнаёмілася з Аляксандрам Ракаедам, галоўным рэжысёрам канала, які неўзабаве стаў яе мужам. Яны не былі жанатыя афіцыйна, мелі толькі царкоўны шлюб. Аднак праз некалькі гадоў яны рассталіся. Дачку Злату Мітчал нарадзіла ў [[Лондан]]е ад карэннага брытанца Ніла. 8 мая 2016 г. Вольга нарадзіла сына Валерыя, а 28 чэрвеня 2017 г. нарадзіла дачку Еўдакію. Бацькам гэтых дзяцей стаў генеральны дырэктар «Новага канала» Уладзімір Лакотка, за якога Вольга выйшла замуж, узяўшы прозвішча Лакотка. == Тэлепраекты == * «Пад’ём» (2008—2011) * «Шоўманія» (2011—2012) * «[[Рэвізор (тэлеперадача)|Рэвізор]]» (2011—2014) * «Хто зверху?» (2013) * «КабрыаЛета» (2012) * «ШоўмаЅтгоўон» (2012) * «Вайна светаў. Рэвізор супраць Шэфа» (2013) * «Голас краіны. Перазагрузка» (2014—2015) * «Інспектар Фрэймут» (2014—2015) * «На нажах» (2016) * «Новы інспектар Фрэймут. Гарады» (2016) * «Ад пацанкі да паненкі» (2017) == Бібліяграфія == * ''[https://snowdrop.com.ua/product/de-yist-i-z-kym-spyt-frejmut/ Де їсть і з ким спить Фреймут]'' (Дзе есць і з кім спіць Фрэймут) — К.: SNOWDROP, 2015. — 160 с. — ISBN 978-617-7279-27-2 * ''[https://snowdrop.com.ua/product/etiket/ Школа пані Фреймут: Етикет]'' (Школа пані Фрэймут: Этыкет) ''/'' іранічны майстар-клас — К.: SNOWDROP, 2018. — 96 с. — ISBN 978-966-97793-0-4 * ''[https://snowdrop.com.ua/product/pro-lyubov/ Школа пані Фреймут: Про любов]'' (Школа пані Фрэймут: Пра каханне) — К.: SNOWDROP, 2018. — 160 с. — ISBN 978-966-97793-2-8 * ''[https://snowdrop.com.ua/product/kazhan-zhan/ Кажан Жан]{{Недаступная спасылка}}'' / казка — К.: SNOWDROP, 2018. — 40 с. — ISBN 978-6-17635-125-2 * ''[https://snowdrop.com.ua/product/marynka-torbynka-yak-zamovlyaty-bratykiv/ Маринка торбинка. Як замовляти братиків]'' (Марынка торбачка. Як заказваць брацікаў) — К.: SNOWDROP, 2019. — 16 с. — ISBN 978-966-97901-0-1 * ''[https://snowdrop.com.ua/product/malenkyj-revizor-damsi-abv-abetka/ Маленький ревізор Дамсі АБВ (абетка)]'' (Маленькі рэвізор Дамсі АБВ (алфавіт)) — К.: SNOWDROP, 2019. — 24 c. (4 старонкі з налепкамі) — ISBN 978-966-97793-9-7 * [https://snowdrop.com.ua/product/malenkyj-revizor-damsi-123-matematyka/ Маленький ревізор Дамсі 123 (математика)] (Маленькі рэвізор Дамсі 123 (матэматыка)) — К.: SNOWDROP, 2019. — 24 c. (4 старонкі з налепкамі) — ISBN 978-966-97793-8-0 * [https://snowdrop.com.ua/product/malenkyj-revizor-damsi-manery/ Маленький ревізор Дамсі (манери)] (Маленькі рэвізор Дамсі (манеры)) — К.: SNOWDROP, 2019. — 24 c. (4 старонкі з налепкамі) — ISBN 9789669790132 * ''[https://snowdrop.com.ua/product/100-idej-koly-gadzhety-vidpochyvayut/ 100 ідей, коли ґаджети відпочивають]{{Недаступная спасылка}}'' (100 ідэй, калі гаджэты адпачываюць) — К.: SNOWDROP, 2020. — 104 с. — ISBN 978-6-17635-125-2 * [https://snowdrop.com.ua/product/nemovlja/ Немовля] (Немаўля) / разам з Наталляй Кундзінай — К.: SNOWDROP, 2020. — 272 c. — ISBN 978-966-97901-6-3 == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Фрэймут}} [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Украіны]] 2dwxyarx0k4riqg14rv672lqrrzu4jp 0 518858 5148749 4883262 2026-05-30T13:35:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148749 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Зілупэ |арыгінальная назва = {{lang-lv|Zilupe}} |падпарадкаванне = |краіна = Латвія |герб = Zilupe COA.svg |сцяг = |шырыня герба = 70 |шырыня сцяга = |lat_dir = N |lat_deg = 56 |lat_min = 23 |lat_sec = 07 |lon_dir = E |lon_deg = 28 |lon_min = 07 |lon_sec = 19 |CoordScale = |від рэгіёна = Рэгіёны Латвіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Латгалія |рэгіён у табліцы = |від раёна = Край |раён = Лудзенскі край |раён у табліцы = Лудзенскі край {{!}} Лудзенскі |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = Мэр |глава = [[Алег Пятровіч Агафонаў|Алег Агафонаў]] |дата заснавання = 1900 |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Розенава |статус з = 1931 |плошча = 5 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 120 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{спад}} 1271<ref>{{cite web |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE071/ |title=Iedzīvotāju skaits pēc tautības reģionos, pilsētās, novados, pagastos, apkaimēs un blīvi apdzīvotās teritorijās gada sākumā 2012 - 2024 |publisher=Oficiālās statistikas portāls |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112103153/https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE071/ |archive-date=2023-11-12 |accessdate=23 мая 2026}}</ref> |год перапісу = 2024 |шчыльнасць = {{#expr: 1271 / 5 round 0}} |агламерацыя = |нацыянальны склад = [[расіяне|рускія]] (54 %), [[латышы]] (26 %), [[беларусы Латвіі|беларусы]] (10 %), [[палякі]] (2 %), [[украінцы ў Латвіі|ўкраінцы]] (2 %) |канфесійны склад = |этнохаронім = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = (+371) |паштовы індэкс = LV-5751<ref>[http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls Кніга паштовых індэксаў Латвіі] - красавік 2011 {{ref-lv}}</ref> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = код ATVK |лічбавы ідэнтыфікатар = 0681817<ref>[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Класіфікатар адміністратыўных тэрыторый і тэрытарыяльных адзінак Латвіі] {{ref-lv}}</ref> |сайт = http://www.zilupe.lv |мова сайта = lv |мова сайта 2 = ru }} '''Зі́лупэ''' ({{lang-lv|{{audio-nohelp|Lv-Zilupe.ogg|Zilupe}}}}, гістарычна ''Sīnuoja'' (ад латг. ''sīna'' — 'мяжа')<ref>{{cite web |url=https://vvc.gov.lv/advantagecms/export/docs/komisijas/pilsatys_2019.pdf |title=Latvīšu volūdys ekspertu komisejis Latgalīšu rokstu volūdys apakškomisejis svareiguokī lāmumi 2019. godā |publisher=[[Цэнтр дзяржаўнай мовы Латвіі|Valsts valodas centrs]] |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125114948/https://vvc.gov.lv/advantagecms/export/docs/komisijas/pilsatys_2019.pdf |archive-date=2020-11-25 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>; да 1931 года — ''Ро́зенава'', ''Рэзенмуйжа'') — самы ўсходні [[горад]] [[Латвія|Латвіі]], знаходзіцца ў складзе [[Лудзенскі край|Лудзенскага края]] ў гістарычным рэгіёне [[Латгалія]]. Знаходзіцца ў верхнім цячэнні ракі Зілупэ (іншая назва — [[Сіняя (прыток Вялікай)|Сіняя]]), за 33 км ад краявога цэнтра [[Лудза]], за 55 км на ўсход ад горада [[Рэзэкнэ]] і ўсяго ў 3 км ад мяжы з [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласцю]] [[Расія|Расіі]]<ref name=":0lv">{{cite web |url=https://www.ludzasnovads.lv/lv/zilupe |title=Zilupe |publisher=Ludzas novada pašvaldība |date=2022-10-31 |lang=lv |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Адлегласць да [[Рыга|Рыгі]] па аўтадарозе складае 302 км, па чыгунцы — 280 км<ref name=":1lv">{{cite web |url=https://enciklopedija.lv/skirklis/198257-Zilupe-pils%C4%93ta |title=Zilupe, pilsēta |publisher=Nacionālā Enciklopēdija |lang=lv |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Праз горад праходзіць [[Дзвінска-Віцебская чыгунка|чыгуначная лінія Рэзэкнэ II — Зілупэ]] і аўтадарога P52. == Геаграфія == Зілупэ знаходзіцца на беразе ракі Зілупэ, якая з'яўляецца левым прытокам ракі [[Вялікая (рака)|Вялікая]] (лат.: ''Mude'', ''Veļikaja''), на Зілупскай раўніне ў Мудаўскай нізіне. Рака абмяжоўвае горад з усходу, у той час як заходняй мяжой служыць рэчка Грыва, якая ўпадае ў Істру — паўночную мяжу горада (Істра, у сваю чаргу, упадае ў Зілупэ)<ref name=":2lv">{{cite web |url=https://www.ludzasbiblio.lv/kulturvestures-datu-baze/pilsetas/zilupe/ |title=Zilupe |publisher=Ludzas novada bibliotēka |lang=lv |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. На поўдні горад аддзелены ад Залескай воласці меліярацыйным каналам<ref name=":1lv" />. Горад мае незвычайную для Латвіі структуру выкарыстання зямель: забудаваныя плошчы займаюць толькі каля 20 % яго тэрыторыі, сельскагаспадарчыя ўгоддзі — 30 %, лясы і зялёныя зоны — 40 %, астатнія землі і воды — 10 %<ref name=":1lv" />. Рэльеф наваколля ўзгорысты, з выразна пазначанымі рачнымі далінамі. Паводле ландшафтнага раянавання Латвіі, Зілупэ знаходзіцца ва Усходнелатгальскім лесабалотным масіве — адным з самых забалочаных ландшафтных раёнаў краіны (балоты займаюць каля 30 % тэрыторыі). У XX стагоддзі лясістасць наваколля Зілупэ вырасла амаль у чатыры разы, пераважна з-за зарастання або наўмыснага аблясення сельскагаспадарчых угоддзяў<ref name=":1lv" />. У паўночнай частцы горада знаходзяцца іглічныя лясы і могілкі. == Гісторыя == Горад Зілупэ пачаў фарміравацца ў 1900 годзе як пасёлак пры чыгуначнай станцыі Розенаўская на лініі [[Маскоўска-Віндаўска-Рыбінская чыгунка|Масква — Віндава]] (каля вёскі Рыўцаны Пасіенскай воласці). Назва звязана з тым, што станцыйны комплекс быў пабудаваны на зямлі, адчужанай у барона Розена<ref>«Спутник по Московско-Виндавской железной дороге». — М.: Т-во «Печатня С. П. Яковлева», 1909. — С. 245.</ref>. Каля станцыі на левым беразе ракі Зілупэ пачалі сяліцца чыгуначныя рабочыя, служачыя, гандляры і іншыя. Ужо ў 1908 годзе ў Розенава былі земскі начальнік, паліцэйскі прыстаў, дзейнічалі пошта, школа і шматлікія гандлёвыя прадпрыемствы, якія абслугоўвалі шырокае наваколле<ref name=":2lv" />. Самы стары будынак горада знаходзіцца на вуліцы Брывібас, 18, дзе спачатку размяшчалася пошта, а пазней — школа. [[Першая сусветная вайна]] перапыніла развіццё пасёлка: у 1918 годзе быў падарваны чыгуначны мост і разабраны пераезды, што спыніла зносіны з наваколлем. З лістапада 1918 года да студзеня 1920 года ў Зілупэ існавала бальшавіцкая ўлада. Падчас вайны за незалежнасць Латвіі 26 студзеня 1920 года Курземская дывізія пачала наступ уздоўж чыгункі з задачай дасягнуць лініі ракі Зілупэ і возера Асвея. 1 мая 1920 года ў ваколіцах Зілупэ праходзілі разведвальныя рэйды латвійскай арміі ў глыбокім тыле бальшавікоў<ref name=":2lv" />. Пасля набыцця незалежнасці Латвіі ў 1920 годзе Розенава было перайменавана ў Зілупэ. Пачаўся новы ўздым: у прымежжы стварылі пункты абмену, праз якія ўвозілі каштоўныя металы (золата, серабро) з [[Расія|Расіі]] і адпраўлялі далей у Рыгу. У 1924 годзе пасля закрыцця гэтых пунктаў эканамічная актыўнасць знізілася, аднак гэты перыяд спрыяў развіццю мястэчка. Тут размяшчаліся гарнізон памежнай аховы, мытня і рота салдат 9-га Рэзэкненскага палка. У 1925 годзе Зілупэ атрымала статус шчыльнанаселенага пункта (вёскі), быў пабудаваны новы мураваны будынак для школы, у адкрыцці якога ўдзельнічаў [[Яніс Райніс]]<ref name=":0ru">{{cite web|url=http://www.maminklub.lv/zhenskii-klub/moi-rodnoi-gorod-zilupe-594959/ |title=Мой родной город - Зилупе |publisher=Мамин Клуб |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822162934/http://www.maminklub.lv/zhenskii-klub/moi-rodnoi-gorod-zilupe-594959/ |archive-date=2018-08-22 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. 25 мая 1931 года Зілупэ атрымала статус [[горад]]а<ref name=":1lv" />, а ў 1938 годзе — герб, у якім адлюстравалася ідэя памежнага горада (шчыт залатога і чырвонага колераў з ключом). Галоўнымі заняткамі насельніцтва былі гандаль, сельская гаспадарка і дробнае рамяство. Працавалі вадзяны млын з электрастанцыяй, піларама, майстэрня па апрацоўцы воўны, 120 розных крам, аптэка (заснаваная ў 1901 годзе) і бальніца Т. Рыхтэра<ref name=":2lv" />. Чыгуначнае дэпо выконвала рамонт вагонаў і лакаматываў<ref name=":0lv" />. У горадзе працаваў міравы суддзя, паліцэйскі ўчастак, мытня і лясніцтва<ref name=":2lv" />. У чэрвені 1940 года ў Зілупэ ўвайшла Чырвоная Армія. У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], 27 чэрвеня 1941 года, падчас нямецкага авіяналёту на чыгуначнай станцыі выбухнуў вагон з боепрыпасамі — з-за выбуху згарэла большая частка цэнтра горада, загінула шмат бежанцаў і чырвонаармейцаў<ref name=":1lv" />. У ліпені 1941 года Зілупэ акупаваў вермахт. Падчас Халакосту была знішчана большая частка яўрэйскага насельніцтва горада. 17 ліпеня 1944 года горад быў адбіты Чырвонай Арміяй. У выніку савецкіх дэпартацый і арыштаў пацярпелі і жыхары Зілупэ. [[Файл:2009 1012ludza0961.JPG|міні|злева|Чэрга грузавікоў на дарозе да расійскай мяжы недалёка ад Зілупе]] У 1949—1959 гадах Зілупэ быў раённым цэнтрам Зілупскага раёна<ref name=":2lv" />. У савецкі час тут працаваў цэх лудзенскага завода «Металіст» (вырабляў дзіцячыя санкі і тавары шырокага спажывання), трыкатажныя і швейныя майстэрні, пякарня<ref name=":2lv" />. Пазней горад уваходзіў у склад Лудзенскага раёна, а з 2002 па 2021 год з'яўляўся цэнтрам Зілупскага края. Зараз ён мае адзінае мясцовае кіраванне з Залескай воласцю<ref name=":0lv" />. Пасля аднаўлення незалежнасці Латвіі Зілупэ стаў прымежным горадам, а бліжэйшы пераход Тэрэхава — асноўным транзітным калідорам з Еўропы ў Расію<ref>{{cite web |url=http://www.baltic-course.com/rus/good_for_business/?doc=47461 |title=Перевозки железнодорожных грузов между РФ и странами Балтии за 9 месяцев выросли на 5,5% |publisher=Балтийский курс |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822145811/http://www.baltic-course.com/rus/good_for_business/?doc=47461 |archive-date=2018-08-22 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Гэта стварыла вялікую нагрузку на інфраструктуру: чэргі грузавікоў дасягалі 15 км, што прыводзіла да забастовак вадзіцеляў<ref>{{cite web |url=http://www.gorod.lv/novosti/33983-tranzit_bastuet |title=«Транзит» бастует |publisher=Gorod.lv |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822145810/http://www.gorod.lv/novosti/33983-tranzit_bastuet |archive-date=2018-08-22 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Нягледзячы на беспрацоўе пасля сусветнага крызісу 2008 года, у горадзе быў праведзены капітальны рамонт інфраструктуры: адрамантаваны дзіцячы сад (колькасць дзяцей вырасла з 20 да больш чым 100), пабудаваны новы стадыён, музычна-мастацкая школа, рэканструяваны цепласеткі (горад мае адзін з самых нізкіх тарыфаў на ацяпленне дровамі)<ref name=":1ru">{{cite web |url=http://rezekneszinas.lv/ru/Aktualno/1/3001/GOROD-NAD-SINEJ-REKOJ |title=Город над Синей рекой |publisher=Rezeknes Zinas |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822213852/http://rezekneszinas.lv/ru/Aktualno/1/3001/GOROD-NAD-SINEJ-REKOJ |archive-date=2018-08-22 |accessdate=23 мая 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=http://zilupe.lv/projekti/ |title=Проекты |publisher=Официальная страница Зилупской краевой думы |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908003555/http://zilupe.lv/projekti/ |archive-date=2018-09-08 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Створаны пансіянат для састарэлых з-за адтоку моладзі<ref name=":1ru" />. З 2005 года мэрам горада нязменна абіраўся Алег Агафонаў (які перыядычна падвяргаўся праверкам Цэнтра дзяржаўнай мовы за недастатковае валоданне латышскай мовай). === Беларуская меншасць у міжваенны перыяд === У 1920—1930-я гады Зілупэ з'яўлялася адным з асяродкаў беларускага нацыянальна-культурнага жыцця ў Латгаліі. Паводле перапісу 1935 года тут пражывала 180 беларусаў<ref name=":1lv" />. У горадзе дзейнічаў актыўны аддзел [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), які ў 1933 годзе налічваў 117 сябраў{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=120}}. Улетку 1930 года Зілупскі аддзел ТБМЛ разам з іншымі арганізацыямі ініцыяваў правядзенне публічных курсаў па беларусазнаўстве для жыхароў навакольных вёсак. Аднак з-за немагчымасці арганізаваць іх непасрэдна ў Зілупэ, курсы былі перакананы ў [[Лудза|Люцын]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=124}}. Мясцовая моладзь актыўна далучалася да тэатральнай дзейнасці. Зілупэ рэгулярна станавілася месцам гастроляў беларускіх тэатральных труп. У маі 1923 года сюды прыязджалі вучні Люцынскай беларускай гімназіі на чале з [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] і паставілі п'есу «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]»{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=10}}. У маі 1930 года артысты [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]] зладзілі тут «тэатральны рэйд» з пастаноўкай п'есы «Калісь»{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=16}}. 22 сакавіка 1933 года цэнтральнае кіраўніцтва Таварыства беларускага тэатра прапанавала паставіць у Зілупэ п'есу «Змагары за ідэю» ў межах тыдня народнай культуры{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=19}}. Акрамя таго, у горадзе ладзіліся публічныя лекцыі. Напрыклад, у 1933 годзе падчас лекцыі Кастуся Езавітава ў Зілупэ прысутнічала каля 200 чалавек, што выклікала станоўчыя водгукі нават у заходнебеларускай прэсе{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=126}}. З усталяваннем аўтарытарнага рэжыму ў 1934 годзе беларускае грамадска-культурнае жыццё ў горадзе было спынена. == Насельніцтва == [[Файл:Zilupe, piemineklis fašisma upuriem 2000-07-22 - panoramio.jpg|міні|справа|Помнік ахвярам фашызму ля чыгуначнай станцыі Зілупэ]] Гістарычна Зілупэ быў шматнацыянальным горадам. З 1903 года тут было дазволена сяліцца [[яўрэі|яўрэям]]. Да 1914 года ў Розенаве налічвалася каля 1000 іўдзеяў, у 1912 годзе пабудавана сінагога, а ў 1923 годзе адкрыта яўрэйская школа. У 1930 годзе яўрэі складалі каля 70 % насельніцтва пасёлка. Пасля аб'яднання з суседнімі вёскамі ў 1931 годзе і атрымання статусу горада доля яўрэяў знізілася (у 1935 годзе іх было 471 чалавек — каля 30 %)<ref>[https://books.google.ru/books?id=X-VCAQAAIAAJ&q=Розеновский+поселок&dq=Розеновский+поселок&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjLhvGjh4nYAhVFDZoKHQCkCk4Q6AEIKTAA Места нашей памяти: Еврейские общины Латвии, уничтоженные в Холокосте]. 2010</ref>. Перапіс 1935 года фіксаваў: 472 латышы, 471 яўрэй, 362 рускія, 180 беларусаў, 54 палякі, 11 немцаў, 10 літоўцаў (агулам 1566 чалавек)<ref name=":1lv" />. У сучаснасці паводле этнічнага складу Зілупэ з'яўляецца самым «рускім» горадам Латгаліі. Паводле даных 2023 года: рускія — 54 %, латышы — 26 %, беларусы — 10 %, палякі — 2 %, украінцы — 2 %, іншыя — 6 %<ref name=":1lv" />. У горадзе назіраецца актыўная дэпапуляцыя: з-за недахопу працоўных месцаў моладзь з'язджае<ref name=":3lv">{{cite web |url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/voices-from-zilupe-close-to-the-russian-border.a446362/ |title=Voices from Zilupe, close to the Russian border |publisher=eng.lsm.lv |lang=en |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. З-за дамінавання рускай мовы горад знаходзіцца ў значнай ступені ў расійскай інфармацыйнай прасторы<ref name=":3lv" />. Паводле перапісу 2011 года 92,1 % жыхароў у якасці хатняй мовы выкарыстоўвалі рускую, 7,7 % — латышскую<ref>{{cite web |url=https://stat.gov.lv/en/statistics-themes/education/level-education/press-releases/4645-home-latvian-spoken-62-latvian |title=At home Latvian is spoken by 62% of Latvian population; the majority – in Vidzeme and Lubāna county |publisher=stat.gov.lv |lang=en |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. {{Wikidata/Population}} == Эканоміка і транспарт == У горадзе няма буйных прамысловых або будаўнічых прадпрыемстваў. Жыхары пераважна заняты ў муніцыпальных установах, памежнай ахове і мытні, сферах адукацыі і аховы здароўя, рознічным гандлі, дробных транспартных і дрэваапрацоўчых прадпрыемствах<ref name=":1lv" />. Паводле індэкса тэрытарыяльнага развіцця Зілупэ мае найменшы паказчык сярод усіх гарадоў Латвіі<ref>{{cite journal |last1=Voronov |first1=Viktor V. |title=Small towns of Latvia: disparities in regional and urban development |journal=Baltic Region |date=2022 |volume=14 |issue=4 |pages=39–56 |url=https://balticregion.kantiana.ru/en/jour/5246/39039/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240906125900/https://balticregion.kantiana.ru/en/jour/5246/39039/ |archive-date=2024-09-06 |accessdate=23 мая 2026 |lang=en}}</ref>. Агінаючы Зілупэ, праходзіць аўтамагістраль A12 (частка еўрапейскага маршрута E22) [[Екабпілс]] — Рэзэкнэ — Лудза — граніца Расіі. Да горада падыходзіць рэгіянальная аўтадарога P52 (Зілупэ — Шкяўнэ — Эзэрніекі). Чыгуначная станцыя Зілупэ — канцавая для штодзённага пасажырскага маршруту Рыга — Зілупэ і памежная для міжнародных цягнікоў Рыга — Масква. Прамога аўтобуснага злучэння з Рыгай няма (курсіруе аўтобус Тэрэхава — Рэзэкнэ). == Рэлігія і славутасці == [[Файл:Savelinku_kapi_un_kapliča.jpg|міні|справа|Савелінкская каталіцкая капліца]] У даваенны час у горадзе дзейнічалі каталіцкі, лютэранскі і праваслаўны прыходы. На правым беразе ракі знаходзіцца драўляная Савелінкская каталіцкая капліца (з 1932 года), пабудаваная ў пачатку XIX стагоддзя з барочнай разьбой у алтары, якая з'яўляецца помнікам мастацтва дзяржаўнага значэння<ref name=":1lv" />. Праваслаўны прыход Крыжаўзвіжанскай царквы ўтварыўся ў 1866 годзе, калі Віцебскі губернатар пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] загадаў перадаць праваслаўным каталіцкі касцёл у суседніх Брыгах<ref name=":6en">{{cite web |url=https://latgale.travel/listing/zilupes-christ-cross-rising-church/ |title=Zilupe Holy cross Orthodox church |publisher=Latgale Tourism homepage |lang=en |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 1920 годзе яго вярнулі католікам, тады ў Зілупэ (у доме Пятра Цімафеева) была створана часовая праваслаўная царква. Новы праект распрацаваў архітэктар Уладзімір Шэрвінскі ў 1935 годзе, але будаўніцтва мураванага храма сарвалася з-за вайны<ref>{{cite journal |last1=Шервинский |first1=В. |title=Воспоминания |journal=Православие в Балтии |date=2013 |volume=10 (1) |pages=123—157 |url=https://dspace.lu.lv/dspace/bitstream/handle/7/45980/Pravoslavie_v_Baltii_Nr_1%2810%29_2012.pdf?sequence=1&isAllowed=y |archive-url=https://web.archive.org/web/20210606194753/https://dspace.lu.lv/dspace/bitstream/handle/7/45980/Pravoslavie_v_Baltii_Nr_1(10)_2012.pdf?sequence=1&isAllowed=y |archive-date=2021-06-06 |lang=ru}}</ref>. Стары драўляны храм згарэў у 2004 годзе, на яго месцы ў 2008 годзе пабудавалі новую царкву па старым праекце Шэрвінскага. Каталіцкі касцёл Сэрца Езуса таксама з'яўляецца новабудоўляй на месцы старога будынка (асвечаны ў 2019 годзе). У вёсцы Опалі (за 5 км ад Зілупэ) знаходзіцца святая крыніца і капліца, куды штогод ладзіцца хрэсны ход на свята [[Раство Прасвятой Багародзіцы|Раства Прасвятой Багародзіцы]]. Побач з гарадскім скверам усталяваны два помнікі загінулым у Другой сусветнай вайне — чырвоным партызанам і салдатам<ref name=":1lv" />. Штогод каля Кегумскай ГЭС праводзяцца «Святы ракі» (Upes svētki). Рака прыдатная для плавання на лодках, але гэта ўскладняецца памежным статусам тэрыторыі<ref name=":1lv" />. Вакол горада пракладзены 24-кіламетровы веламаршрут. У Зілупэ здымаліся некаторыя фільмы, у тым ліку «Хронікі Меланіі» Віестурса Кайрыша. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Zilupe}} * [http://www.zilupe.lv/ Сайт Зілупэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200818170818/http://www.zilupe.lv/ |date=18 жніўня 2020 }} {{Гарады Латвіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] [[Катэгорыя:Лудзенскі край]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] 9rxx9hp16fv1meehf8il7l2sowvispa 0 533690 5148739 3873329 2026-05-30T13:24:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148739 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Індра}} {{НП |статус = мястэчка |беларуская назва = Індра |арыгінальная назва = {{lang-lv|Indra}} |падпарадкаванне = цэнтр воласці |краіна = Латвія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg=55|lat_min=52|lat_sec=37 |lon_dir = E|lon_deg=27|lon_min=32|lon_sec=11 |CoordAddon = type:city(10053)_region:LV |памер карты краіны = 300 |памер карты рэгіёна = |від рэгіёна = Рэгіёны Латвіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Латгалія |рэгіён у табліцы = |від раёна = Край |раён = Краслаўскі край |раён у табліцы = Краслаўскі край {{!}} Краслаўскі |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |вышыня цэнтра НП = 165 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 612<ref>[http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2016/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Колькасць жыхароў у самакіраваннях. 01.01.2016]{{ref-lv}}</ref> |год перапісу = 2016 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = (+371) 656 |паштовы індэкс = LV-5664<ref>[http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls Кніга паштовых індэксаў Латвіі] - красавік 2011 {{ref-lv}}</ref> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = код ATVK |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = }} '''І́ндра''' ({{lang-lv|Indra}}; да 1925 года — ''Бальбінава'') — буйная вёска (да 2009 года — мястэчка) на паўднёвым усходзе [[Латвія|Латвіі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Індрская воласць|Індрскай воласці]] [[Краслаўскі край|Краслаўскага края]]. Памежная чыгуначная станцыя Латвійскай чыгункі на лініі [[Даўгаўпілс]] — [[Полацк]]. Знаходзіцца на беразе возера Шнокавас, за 32 км на паўднёвы ўсход ад [[Краслава|Краславы]], за 299 км ад [[Рыга|Рыгі]] і менш чым за 6 км ад [[Беларуска-латвійская граніца|мяжы Латвіі з Рэспублікай Беларусь]]. == Гісторыя == Па рацэ [[Індрыца|Індрыцы]], якая працякае на паўночны захад ад паселішча, раней праходзіла мяжа паміж [[Лівонія]]й і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]]. Паблізу размяшчаецца таксама археалагічны помнік — Індрыцкае гарадзішча. Населены пункт пачаў фарміравацца на землях Бальбінаўскага маёнтка дзякуючы пракладцы Дзвінска-Віцебскай чыгункі. 24 мая 1866 года тут была адкрыта чыгуначная станцыя. Развіццё транспартнай інфраструктуры ператварыла Бальбінава ў важны гандлёвы і транспартны цэнтр. У 1925 годзе паселішчу быў афіцыйна нададзены статус шчыльнанаселенага пункта (вёскі) і новая назва — Індра. === Беларускі рух у міжваенны перыяд === У 1920—1930-я гады Індра была адным з асяродкаў нацыянальна-культурнага жыцця беларускай дыяспары ў [[Латгалія|Латгаліі]]. Значную ролю ў гэтым адыграў вядомы беларускі педагог, паэт і грамадскі дзеяч [[Мікалай Нікандравіч Талерка|Мікалай Талерка]], які працаваў на чыгуначнай станцыі Бальбінава з 1917 па 1920 год, а ў 1940 годзе вярнуўся працаваць настаўнікам у Індру. Тут ён пабудаваў уласны дом, які ператварыў у сапраўдны краязнаўчы музей з багатымі калекцыямі гістарычных артэфактаў і вялікай бібліятэкай<ref name="Shidlovskaya">{{артыкул |аўтар= Шидловская О. |загаловак= Николай Талерко — белорусский самородок Латгалии |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2018 |выпуск= 7 |старонкі= 72—76 |спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/nikolay-talerko-belorusskiy-samorodok-latgalii}}</ref>. [[Файл:Дзіцячая беларуская трупа М. Талеркі у Індры. П'еса "Цар Максіміліян".jpg|міні|злева|Дзіцячая беларуская трупа [[Мікалай Нікандравіч Талерка|М. Талеркі]] ў Індры. П’еса «Цар Максіміліян»]] Мясцовая беларуская моладзь прымала актыўны ўдзел у тэатральным і грамадскім жыцці. 20 верасня 1931 года суседні Прыдруйскі аддзел [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] арганізаваў у Індры паказ дзвюх камедый — «Чорт у бочцы» і «[[Міхалка (п’еса)|Міхалка]]»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=124}}. 25 чэрвеня 1933 года ў вёсцы адбылася нарада прадстаўнікоў аддзелаў ТБМЛ з усёй Дзвіншчыны, на якой абмяркоўваліся пытанні паляпшэння працы арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=128}}. Тэатральная дзейнасць працягвалася і пазней. 20 студзеня 1935 года артысты-аматары з [[Даўгаўпілс|Дзвінска]] пад кіраўніцтвам Канстанціна Александровіча прыехалі з гастролямі і паставілі тут п’есу [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]»{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=18}}. У сваю чаргу Мікалай Талерка заснаваў у Індры дзіцячую беларускую тэатральную трупу, з якой паставіў п’есу «Цар Максіміліян». Таксама ён актыўна супрацоўнічаў з мясцовым каталіцкім святаром Уладзіславам Літаўніекам, разам з якім арганізаваў парафіяльны драматычны калектыў і паставіў п’есу [[Рудольф Блаўманіс|Рудольфа Блаўманіса]] «Блудны сын»<ref name="Shidlovskaya" />. === Савецкі перыяд і сучаснасць === З 1921 па 1940 гады на станцыі Індра размяшчаліся органы мытнага і памежнага кантролю Латвіі на мяжы з Савецкім Саюзам. У савецкі час населены пункт быў цэнтрам Індрскага сельсавета Краслаўскага раёна. У мястэчку размяшчалася цэнтральная сядзіба калгаса імя Фрунзэ і цэнтральная сядзіба калгаса імя Калініна. З 1991 года тут адноўлены органы кантролю на [[Беларуска-латвійская граніца|мяжы з Рэспублікай Беларусь]]. Ажыццяўляецца мытнае і пагранічнае афармленне пасажырскіх і грузавых цягнікоў. Сёння ў Індры дзейнічаюць валасная адміністрацыя, пачатковая школа, музычная і мастацкая школа, дом культуры, бібліятэка, пошта, пункт хуткай медыцынскай дапамогі, а таксама Бальбінаўскі каталіцкі і Індрскі лютэранскі касцёлы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * T. Altbergs, K. Augustāne, I. Pētersone. Dzelzceļi Latvijā. — Rīga: Jumava, 2009, С. 42. ISBN 978-9984-38-698-0 * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * T. Altbergs, K. Augustāne, I. Pētersone. Dzelzceļi Latvijā. — Rīga: Jumava, 2009, С. 42. ISBN 978-9984-38-698-0 == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Краслаўскі край]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі]] 2m34368ay404kjz42pneyczlo46fca9 5148741 5148739 2026-05-30T13:26:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Беларускі рух у міжваенны перыяд */ 5148741 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Індра}}{{значэнні|Бальбінава (значэнні)}} {{НП |статус = мястэчка |беларуская назва = Індра |арыгінальная назва = {{lang-lv|Indra}} |падпарадкаванне = цэнтр воласці |краіна = Латвія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg=55|lat_min=52|lat_sec=37 |lon_dir = E|lon_deg=27|lon_min=32|lon_sec=11 |CoordAddon = type:city(10053)_region:LV |памер карты краіны = 300 |памер карты рэгіёна = |від рэгіёна = Рэгіёны Латвіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Латгалія |рэгіён у табліцы = |від раёна = Край |раён = Краслаўскі край |раён у табліцы = Краслаўскі край {{!}} Краслаўскі |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |вышыня цэнтра НП = 165 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 612<ref>[http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2016/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Колькасць жыхароў у самакіраваннях. 01.01.2016]{{ref-lv}}</ref> |год перапісу = 2016 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = (+371) 656 |паштовы індэкс = LV-5664<ref>[http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls Кніга паштовых індэксаў Латвіі] - красавік 2011 {{ref-lv}}</ref> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = код ATVK |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = }} '''І́ндра''' ({{lang-lv|Indra}}; да 1925 года — ''Бальбінава'') — буйная вёска (да 2009 года — мястэчка) на паўднёвым усходзе [[Латвія|Латвіі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Індрская воласць|Індрскай воласці]] [[Краслаўскі край|Краслаўскага края]]. Памежная чыгуначная станцыя Латвійскай чыгункі на лініі [[Даўгаўпілс]] — [[Полацк]]. Знаходзіцца на беразе возера Шнокавас, за 32 км на паўднёвы ўсход ад [[Краслава|Краславы]], за 299 км ад [[Рыга|Рыгі]] і менш чым за 6 км ад [[Беларуска-латвійская граніца|мяжы Латвіі з Рэспублікай Беларусь]]. == Гісторыя == Па рацэ [[Індрыца|Індрыцы]], якая працякае на паўночны захад ад паселішча, раней праходзіла мяжа паміж [[Лівонія]]й і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]]. Паблізу размяшчаецца таксама археалагічны помнік — Індрыцкае гарадзішча. Населены пункт пачаў фарміравацца на землях Бальбінаўскага маёнтка дзякуючы пракладцы [[Дзвінска-Віцебская чыгунка|Дзвінска-Віцебскай чыгункі]]. 24 мая 1866 года тут была адкрыта чыгуначная станцыя. Развіццё транспартнай інфраструктуры ператварыла Бальбінава ў важны гандлёвы і транспартны цэнтр. У 1925 годзе паселішчу быў афіцыйна нададзены статус шчыльнанаселенага пункта (вёскі) і новая назва — Індра. === Беларускі рух у міжваенны перыяд === У 1920—1930-я гады Індра была адным з асяродкаў нацыянальна-культурнага жыцця беларускай дыяспары ў [[Латгалія|Латгаліі]]. Значную ролю ў гэтым адыграў вядомы беларускі педагог, паэт і грамадскі дзеяч [[Мікалай Нікандравіч Талерка|Мікалай Талерка]], які працаваў на чыгуначнай станцыі Бальбінава з 1917 па 1920 год, а ў 1940 годзе вярнуўся працаваць настаўнікам у Індру. Тут ён пабудаваў уласны дом, які ператварыў у сапраўдны краязнаўчы музей з багатымі калекцыямі гістарычных артэфактаў і вялікай бібліятэкай<ref name="Shidlovskaya">{{артыкул |аўтар= Шидловская О. |загаловак= Николай Талерко — белорусский самородок Латгалии |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2018 |выпуск= 7 |старонкі= 72—76 |спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/nikolay-talerko-belorusskiy-samorodok-latgalii}}</ref>. [[Файл:Дзіцячая беларуская трупа М. Талеркі у Індры. П'еса "Цар Максіміліян".jpg|міні|злева|Дзіцячая беларуская трупа [[Мікалай Нікандравіч Талерка|М. Талеркі]] ў Індры. П’еса «Цар Максіміліян»]] Мясцовая беларуская моладзь прымала актыўны ўдзел у тэатральным і грамадскім жыцці. 20 верасня 1931 года суседні Прыдруйскі аддзел [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] арганізаваў у Індры паказ дзвюх камедый — «[[Чорт у бочцы]]» і «[[Міхалка (п’еса)|Міхалка]]»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=124}}. 25 чэрвеня 1933 года ў вёсцы адбылася нарада прадстаўнікоў аддзелаў ТБМЛ з усёй Дзвіншчыны, на якой абмяркоўваліся пытанні паляпшэння працы арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=128}}. Тэатральная дзейнасць працягвалася і пазней. 20 студзеня 1935 года артысты-аматары з [[Даўгаўпілс|Дзвінска]] пад кіраўніцтвам Канстанціна Александровіча прыехалі з гастролямі і паставілі тут п’есу [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]»{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=18}}. У сваю чаргу Мікалай Талерка заснаваў у Індры дзіцячую беларускую тэатральную трупу, з якой паставіў п’есу «[[Цар Максіміліян]]». Таксама ён актыўна супрацоўнічаў з мясцовым каталіцкім святаром Уладзіславам Літаўніекам, разам з якім арганізаваў парафіяльны драматычны калектыў і паставіў п’есу [[Рудольф Блаўманіс|Рудольфа Блаўманіса]] «Блудны сын»<ref name="Shidlovskaya" />. === Савецкі перыяд і сучаснасць === З 1921 па 1940 гады на станцыі Індра размяшчаліся органы мытнага і памежнага кантролю Латвіі на мяжы з Савецкім Саюзам. У савецкі час населены пункт быў цэнтрам Індрскага сельсавета Краслаўскага раёна. У мястэчку размяшчалася цэнтральная сядзіба калгаса імя Фрунзэ і цэнтральная сядзіба калгаса імя Калініна. З 1991 года тут адноўлены органы кантролю на [[Беларуска-латвійская граніца|мяжы з Рэспублікай Беларусь]]. Ажыццяўляецца мытнае і пагранічнае афармленне пасажырскіх і грузавых цягнікоў. Сёння ў Індры дзейнічаюць валасная адміністрацыя, пачатковая школа, музычная і мастацкая школа, дом культуры, бібліятэка, пошта, пункт хуткай медыцынскай дапамогі, а таксама Бальбінаўскі каталіцкі і Індрскі лютэранскі касцёлы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * T. Altbergs, K. Augustāne, I. Pētersone. Dzelzceļi Latvijā. — Rīga: Jumava, 2009, С. 42. ISBN 978-9984-38-698-0 * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * T. Altbergs, K. Augustāne, I. Pētersone. Dzelzceļi Latvijā. — Rīga: Jumava, 2009, С. 42. ISBN 978-9984-38-698-0 == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Краслаўскі край]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі]] jaqww6kywd1bshjaq9xpdm4vqzxa6lk 5148744 5148741 2026-05-30T13:27:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148744 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Індра}}{{значэнні|Бальбінава (значэнні)}} {{НП |статус = мястэчка |беларуская назва = Індра |арыгінальная назва = {{lang-lv|Indra}} |падпарадкаванне = цэнтр воласці |краіна = Латвія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg=55|lat_min=52|lat_sec=37 |lon_dir = E|lon_deg=27|lon_min=32|lon_sec=11 |CoordAddon = type:city(10053)_region:LV |памер карты краіны = 300 |памер карты рэгіёна = |від рэгіёна = Рэгіёны Латвіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Латгалія |рэгіён у табліцы = |від раёна = Край |раён = Краслаўскі край |раён у табліцы = Краслаўскі край {{!}} Краслаўскі |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |вышыня цэнтра НП = 165 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 612<ref>[http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2016/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Колькасць жыхароў у самакіраваннях. 01.01.2016]{{ref-lv}}</ref> |год перапісу = 2016 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = (+371) 656 |паштовы індэкс = LV-5664<ref>[http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls Кніга паштовых індэксаў Латвіі] - красавік 2011 {{ref-lv}}</ref> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = код ATVK |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = }} '''І́ндра''' ({{lang-lv|Indra}}; да 1925 года — ''Бальбінава'') — буйная вёска (да 2009 года — мястэчка) на паўднёвым усходзе [[Латвія|Латвіі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Індрская воласць|Індрскай воласці]] [[Краслаўскі край|Краслаўскага края]]. Памежная чыгуначная станцыя Латвійскай чыгункі на лініі [[Даўгаўпілс]] — [[Полацк]]. Знаходзіцца на беразе возера Шнокавас, за 32 км на паўднёвы ўсход ад [[Краслава|Краславы]], за 299 км ад [[Рыга|Рыгі]] і менш чым за 6 км ад [[Беларуска-латвійская граніца|мяжы Латвіі з Рэспублікай Беларусь]]. == Гісторыя == Па рацэ [[Індрыца|Індрыцы]], якая працякае на паўночны захад ад паселішча, раней праходзіла мяжа паміж [[Лівонія]]й і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]]. Паблізу размяшчаецца таксама археалагічны помнік — Індрыцкае гарадзішча. Населены пункт пачаў фарміравацца на землях Бальбінаўскага маёнтка дзякуючы пракладцы [[Дзвінска-Віцебская чыгунка|Дзвінска-Віцебскай чыгункі]]. 24 мая 1866 года тут была адкрыта чыгуначная станцыя. Развіццё транспартнай інфраструктуры ператварыла Бальбінава ў важны гандлёвы і транспартны цэнтр. У 1925 годзе паселішчу быў афіцыйна нададзены статус шчыльнанаселенага пункта (вёскі) і новая назва — Індра. === Беларускі рух у міжваенны перыяд === У 1920—1930-я гады Індра была адным з асяродкаў нацыянальна-культурнага жыцця беларускай дыяспары ў [[Латгалія|Латгаліі]]. Значную ролю ў гэтым адыграў вядомы беларускі педагог, паэт і грамадскі дзеяч [[Мікалай Нікандравіч Талерка|Мікалай Талерка]], які працаваў на чыгуначнай станцыі Бальбінава з 1917 па 1920 год, а ў 1940 годзе вярнуўся працаваць настаўнікам у Індру. Тут ён пабудаваў уласны дом, які ператварыў у сапраўдны краязнаўчы музей з багатымі калекцыямі гістарычных артэфактаў і вялікай бібліятэкай<ref name="Shidlovskaya">{{артыкул |аўтар= Шидловская О. |загаловак= Николай Талерко — белорусский самородок Латгалии |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2018 |выпуск= 7 |старонкі= 72—76 |спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/nikolay-talerko-belorusskiy-samorodok-latgalii}}</ref>. [[Файл:Дзіцячая беларуская трупа М. Талеркі у Індры. П'еса "Цар Максіміліян".jpg|міні|злева|Дзіцячая беларуская трупа [[Мікалай Нікандравіч Талерка|М. Талеркі]] ў Індры. П’еса «Цар Максіміліян»]] Мясцовая беларуская моладзь прымала актыўны ўдзел у тэатральным і грамадскім жыцці. 20 верасня 1931 года суседні Прыдруйскі аддзел [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] арганізаваў у Індры паказ дзвюх камедый — «[[Чорт у бочцы]]» і «[[Міхалка (п’еса)|Міхалка]]»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=124}}. 25 чэрвеня 1933 года ў вёсцы адбылася нарада прадстаўнікоў аддзелаў ТБМЛ з усёй Дзвіншчыны, на якой абмяркоўваліся пытанні паляпшэння працы арганізацыі{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=128}}. Тэатральная дзейнасць працягвалася і пазней. 20 студзеня 1935 года артысты-аматары з [[Даўгаўпілс|Дзвінска]] пад кіраўніцтвам Канстанціна Александровіча прыехалі з гастролямі і паставілі тут п’есу [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]»{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=18}}. У сваю чаргу Мікалай Талерка заснаваў у Індры дзіцячую беларускую тэатральную трупу, з якой паставіў п’есу «[[Цар Максіміліян]]». Таксама ён актыўна супрацоўнічаў з мясцовым каталіцкім святаром Уладзіславам Літаўніекам, разам з якім арганізаваў парафіяльны драматычны калектыў і паставіў п’есу [[Рудольф Блаўманіс|Рудольфа Блаўманіса]] «Блудны сын»<ref name="Shidlovskaya" />. === Савецкі перыяд і сучаснасць === З 1921 па 1940 гады на станцыі Індра размяшчаліся органы мытнага і памежнага кантролю Латвіі на мяжы з Савецкім Саюзам. У савецкі час населены пункт быў цэнтрам Індрскага сельсавета Краслаўскага раёна. У мястэчку размяшчалася цэнтральная сядзіба калгаса імя Фрунзэ і цэнтральная сядзіба калгаса імя Калініна. З 1991 года тут адноўлены органы кантролю на [[Беларуска-латвійская граніца|мяжы з Рэспублікай Беларусь]]. Ажыццяўляецца мытнае і пагранічнае афармленне пасажырскіх і грузавых цягнікоў. Сёння ў Індры дзейнічаюць валасная адміністрацыя, пачатковая школа, музычная і мастацкая школа, дом культуры, бібліятэка, пошта, пункт хуткай медыцынскай дапамогі, а таксама Бальбінаўскі каталіцкі і Індрскі лютэранскі касцёлы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * T. Altbergs, K. Augustāne, I. Pētersone. Dzelzceļi Latvijā. — Rīga: Jumava, 2009, С. 42. ISBN 978-9984-38-698-0 * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * T. Altbergs, K. Augustāne, I. Pētersone. Dzelzceļi Latvijā. — Rīga: Jumava, 2009, С. 42. ISBN 978-9984-38-698-0 == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Краслаўскі край]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] crsey57026co0ihdprc13hrd6dfwe5b 0 539674 5149073 5051681 2026-05-31T04:50:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149073 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Вэстмінстэр |Арыгінальная назва = City of Westminster |Герб = |Сцяг = |Шырыня герба = |Шырыня сцяга = |Апісанне герба = |Апісанне сцяга = |Краіна = [[Вялікабрытанія]] |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 30 |lat_sec = 00 |lon_dir = W |lon_deg = 0 |lon_min = 08 |lon_sec = 00 |region = |type = |узровень = |CoordScale = |Гімн = |Статус = [[Раёны Лондана|Самакіравальны раён]], [[Статус сіці ў Вялікабрытаніі|сіці]] |Уваходзіць у = [[Вялікі Лондан]] |Уключае = |Сталіца = [[Вэстмінстэр]] |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Адукацыя = 1 красавіка 1965 |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 219 600<ref name="ONS Population">[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-england-and-wales/mid-2011--2011-census-based-/rft---mid-2011--census-based--population-estimates-for-england-and-wales.zip "Table 8a Mid-2011 Population Estimates: Selected age groups for local authorities in England and Wales; estimated resident population;"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131002054814/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-england-and-wales/mid-2011--2011-census-based-/rft---mid-2011--census-based--population-estimates-for-england-and-wales.zip |date=2 кастрычніка 2013 }}{{ref-en}} Перапіс насельніцтва Англіі і Ўэльса, 2011 год, [[Office for National Statistics|ONS]]</ref> |Год перапісу = 2011 |Працэнт ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = 72 |Шчыльнасць = 10 000 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 21,48<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/products/other/uk-standard-area-measurements--sam-/index.html "Standard Area Measurements - Local Authorities - Dec 2010 (SAM_LAD_DEC_2010_UK)"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924095327/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/products/other/uk-standard-area-measurements--sam-/index.html |date=24 верасня 2015 }}, вымярэнне плошчы зямельных участкаў, не ўключаючы водныя аб'екты плошчай больш 1 км², [[Office for National Statistics|ONS]]</ref> |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = 318 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = LondonWestminster.svg |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = |Часавы пояс = [[UTC+0]]<br>[[Летні час|улетку]] [[UTC+1]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://www.westminster.gov.uk/ |Заўвагі = }} [[Выява:Westminster Parlement.jpg|thumb|Клод Манэ. Лонданскі парламент]] {{значэнні|Вэстмінстэр (значэнні){{!}}Вэстмінстэр}} '''Вэ́стмінстэр''' ({{lang-en|City of Westminster}}, {{Audio-IPA|En-uk-LBWestminster.ogg|[ˈwɛs(t)mɪn(t)stə]}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне са [[Статус сіці ў Вялікабрытаніі|статусам «сіці»]], адзін з гістарычных раёнаў [[Вялікі Лондан|Вялікага Лондана]], які ўтварае заходнюю частку цэнтра горада. Займае плошчу 21 км², знаходзіцца на захад ад гістарычнага цэнтра Лондана і на поўнач ад ракі [[Тэмза|Тэмзы]], мяжуе на поўначы з раёнам [[Камдэн (бора Лондана)|Камдэн]], на ўсходзе з [[Сіці (Лондан)|Лонданскім Сіці]] і раёнам [[Ламбет (бора Лондана)|Ламбет]], на поўдні з раёнам [[Уондсуэрт (бора Лондана)|Уондсуэрт]], на паўднёвым захадзе з раёнам [[Кенсінгтон і Чэлсі]], на паўночным захадзе з раёнам [[Брэнт (бора Лондана)|Брэнт]]. На тэрыторыі Вэстмінстэра знаходзіцца большая частка раёна [[Вест-Энд]], а таксама рэзідэнцыя брытанскага ўрада, [[Вэстмінстэрскі палац]] і [[Уайтхол]] і [[Каралеўскі судны двор]] (Вярхоўны суд). У Вэстмінстэры размяшчаецца таксама большасць турыстычных славутасцей горада. [[Уэст-Энд]] — цэнтр начнога жыцця, тут знаходзіцца так званы [[Клублэнд]], раён знакамітых англійскіх клубаў джэнтльменаў. Ужо на працягу некалькіх стагоддзяў Вэстмінстэр мае статус [[Статус сіці ў Вялікабрытаніі|«сіці»]]. У [[1965]] годзе ён стаў часткай цырыманіяльнага графства [[Вялікі Лондан]]. Менавіта ў Вэстмінстэры размешчаны знакамітыя вуліцы [[Мэл]], [[Пікадылі]], [[Уайтхол]], [[Даўнінг-стрыт]] і [[Бейкер-стрыт]]. == Гісторыя == [[Выява:London-eye-westminster-night.jpg|thumb|«Лонданскае вока» ўначы]] Гісторыя Вэстмінстэра ўзыходзіць да [[Нармандскае заваяванне Англіі|нармандскага заваявання Англіі]]. У сярэдзіне XI стагоддзя кароль [[Эдуард Спаведнік]] пачаў будаўніцтва [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскага абацтва]]. Паміж абацтвам і ракой ён пабудаваў [[Вэстмінстэрскі палац]], будучую рэзідэнцыю англійскіх каралёў. Гэта будаўніцтва стала сімвалам пераходу багацця і ўлады з [[Лонданскі Сіці|лонданскага Сіці]] — старажытнага цэнтра Лондана — у Вэстмінстэр.<ref>Gray, p68</ref> Шмат стагоддзяў Вэстмінстэр быў аддзелены ад лонданскага Сіці. Гэта працягвалася да XVI стагоддзя, калі горад паглынуў навакольныя тэрыторыі, у тым ліку вёскі, такія як [[Мэрылебан]] і [[Кенсінгтон]]. У той час пачаў стварацца сучасны [[Вялікі Лондан]]. Сучасны Вэстмінстэр сфарміраваўся ў 1965, калі аб'ядналіся тры сталічныя раёны: [[метрапольны раён Мэрылебан|Мэрылебан]], [[метрапольны раён Падынгтан|Падынгтан]] і меншы з іх [[метрапольны раён Вэстмінстэр|Вэстмінстэр]], які ўключаў [[Соха]], [[Мейфэр]], [[Джэймсес]], [[Стрэнд]], [[Вэстмінстэр]], [[Пімліка]], [[Белгравія|Белгравію]] і [[Гайд-парк]]<ref name="britannica">{{britannica-link|641042|City of Westminster|2013-10-30}}</ref>. Аб'яднанне адбылося пасля зацвярджэнне [[Акт аб лонданскім кіраванні 1963|Акта аб лонданскім кіраванні 1963]]. Паводле гэтга акта значна скарачалася колькасць раёнаў і мясцовыя органы ўлады кіравалі вялікімі раёнамі, як па геаграфіі, так і па насельніцтве. Пасля гэтых змен граніцы Вэстмінстэра, як і іншых бора Лондана, практычна не змяняліся. == Насельніцтва == Паводле звестак перапісу 2011 года ў ''Вэстмінстэры'' пражывала 219 600 чалавек. З іх 14,9 % складалі дзеці (да 15 гадоў), 72 % асобы працаздольнага ўзросту (ад 16 да 64 гадоў) і 13,1 % асобы пажылога ўзросту (ад 65 гадоў і вышэй)<ref name="ONS Population" />. === Этнічны склад === Асноўныя этнічныя групы, паводле перапісу 2007 года<ref>Класіфікацыя этнічных груп прыведзена [[Office for National Statistics|Нацыянальнай статыстычнай службай Вялікабрытаніі (ONS)]], падрабязней гл. {{cite web| author=| url=http://legacy.london.gov.uk/gla/publications/factsandfigures/dmag-update-20-2007-ons-ethnic-group-estimates.pdf| title=ONS Population Estimates by Ethnic Group, 2001 to 2005| date=2007| lang=en| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719203219/http://legacy.london.gov.uk/gla/publications/factsandfigures/dmag-update-20-2007-ons-ethnic-group-estimates.pdf| archivedate=2011-07-19}}</ref>: 71,2 % — [[Еўрапеоідная раса|белыя]], у тым ліку 49,0 % — [[Англічане|белыя брытанцы]], 2,8 % — [[Ірландцы|белыя ірландцы]] і 19,4 % — іншыя белыя ([[яўрэі]], [[грэкі]], [[амерыканцы]], [[італьянцы]], [[партугальцы]], [[іспанцы]], [[Рускія ў Лондане|рускія]], [[французы]], [[немцы]], [[шведы]], [[ісландцы]], [[венгры]]); 8,5 % — выхадцы з [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]], у тым ліку 4,8 % — [[Індыйцы ў Вялікабрытаніі|індыйцы]], 2,3 % — [[бенгальцы]] і 1,4 % — [[Пакістанцы ў Вялікабрытаніі|пакістанцы]]; 6,6 % — [[Негроідная раса|чорныя]], у тым ліку 2,5 % — [[Вест-індскія негры|чорныя карыбцы]] ([[ямайцы]]), 3,4 % — чорныя афрыканцы ([[нігерыйцы]], [[ганцы]], [[Конга (народ)|кангалезцы]]) і 0,7 % — іншыя чорныя; 4,4 % — [[метыс]]ы, у тым ліку 1,5 % — [[азіяты]], якія змяшаліся з белымі, 0,8 % — чорныя карыбцы, што змяшаліся з белымі, 0,7 % — чорныя афрыканцы, якія змяшаліся з белымі і 1,4 % — іншыя метысы; 3,2 % — [[Кітайцы ў Вялікабрытаніі|кітайцы]]; 2,1 % — іншыя [[азіяты]] ([[туркі]], [[ліванцы]], [[курды]], [[тайцы]]); 4,1 % — іншыя ([[егіпцяне]], [[мараканцы]]). === Рэлігія === Статыстычныя звесткі па рэлігіі ў бора на 2011 год<ref>{{cite web|author=Neighbourhood Statistics |url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=6275311&c=westminster&d=13&e=62&g=6340032&i=1001x1003x1032x1004&o=362&m=0&r=1&s=1383224584812&enc=1&dsFamilyId=2479 |title= Religions - 2011 Census - ONS |publisher=Neighbourhood.statistics.gov.uk |date= |accessdate= |lang=en}}</ref>: {| class="wikitable" |- ! Рэлігія ! Вэстмінстэр<br>% ! Лондан<br>% ! Англія<br>% |- |[[Хрысціянства]] |style="text-align:center"|44,6 |style="text-align:center"|48,4 |style="text-align:center"|59,4 |- |[[Іслам]] |style="text-align:center"|18,3 |style="text-align:center"|12,4 |style="text-align:center"|5,0 |- |[[Іўдаізм]] |style="text-align:center"|3,3 |style="text-align:center"|1,8 |style="text-align:center"|0,5 |- |[[Індуізм]] |style="text-align:center"|1,9 |style="text-align:center"|5,0 |style="text-align:center"|1,5 |- |[[Будызм]] |style="text-align:center"|1,5 |style="text-align:center"|1,0 |style="text-align:center"|0,5 |- |[[Сікхізм]] |style="text-align:center"|0,2 |style="text-align:center"|1,5 |style="text-align:center"|0,8 |- |Іншыя |style="text-align:center"|0,6 |style="text-align:center"|0,6 |style="text-align:center"|0,4 |- |[[Нерэлігійнасць|Няма рэлігіі]] |style="text-align:center"|20,3 |style="text-align:center"|20,7 |style="text-align:center"|24,7 |- |Не паказана |style="text-align:center"|9,4 |style="text-align:center"|8,5 |style="text-align:center"|7,2 |- |} == Урад == Вэстмінстэр падзелены на 20 выбарчых акруг, кожная з якіх абірае па тры члены ў раённы савет. У наш час Савет Вэстмінстэра складаецца з 48 членаў [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|кансерватыўнай партыі]] і 12 членаў [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|лейбарысцкай партыі]]. == Адміністрацыйны падзел == [[Выява:Tate modern london 2001 02.jpg|thumb|Галерэя Тэйт]] Вэстмінстэр ахоплівае цалкам ці часткова наступныя раёны Лондана: * [[Белгравія]] * [[Бэйсуотэр]] * [[Уэстбарн-Грын]] * [[Вэстмінстэр]] * [[Вест-Энд]] * [[Вікторыя (Лондан)|Вікторыя]] * [[Гайд-парк]] * [[Квінс-Парк]] * [[Ковент-Гардэн (раён)|Ковент-Гардэн]] * [[Найтсбрыдж]] * [[Лізан-Гроў]] * [[Мейфэр]] * [[Мільбанк]] * [[Мэйда-Вэйл]] * [[Мэрылебан]] * [[Падынгтан]] * [[Пімліка]] * [[Сент-Джэймсіз]] * [[Сент-Джонс-Вуд]] * [[Сіятэрлэнд]] * [[Соха]] * [[Фіцровія]] == Эканоміка == У Вэстмінстэры знаходзяцца офісы шматлікіх кампаній, у тым ліку сусветныя ці еўрапейскія штаб-кватэры. Найбольш вядомыя сусветныя і нацыянальныя кампаніі, размешчаныя тут: [[Выява:BPheadoffice.JPG|thumb|BP head office in [[St. James's]], City of Westminster]] [[Выява:Economist building London4.jpg|thumb|The Economist Building, St James’s Street]] * [[BAE Systems]] — штаб-кватэра ў Вэстмінстэры<ref>«[http://www.baesystems.com/CompanyInfo/index.htm Company Info].» [[BAE Systems]]. Retrieved on 31 August 2011. «Registered office 6 Carlton Gardens, London, SW1Y 5AD, United Kingdom»</ref><ref>«[http://www.baesystems.com/WorldwideLocations/uk_locations/Locations/London/autoGen_107121164456.html London > BAE Systems plc].» [[BAE Systems]]. Retrieved on 31 August 2011. «BAE Systems plc Address London — Stirling Square Carlton Gardens London SW1Y 5AD United Kingdom „</ref><ref>“[http://www.baesystems.com/Careers/UK/OurBusinessUnits/Headoffice/ Head Office].» [[BAE Systems]]. Retrieved on 31 August 2011. «As you might expect, our London Head Office is the base for our Executive Board and for other senior group managers in strategic roles.» and «Head Office is located in Central London but also has a number of support functions and functional specialists based in Farnborough, Hampshire.»</ref> * [[Бі-бі-сі]] — штаб-кватэра ў [[Броэдкастын-хаус]]<ref>«[http://www.bbc.co.uk/terms/ Terms and Conditions].» [[BBC]]. Retrieved on 6 January 2010. «British Broadcasting Corporation Broadcasting House, Portland Place, London, W1A 1AA.»</ref> * [[BP]] — штаб-кватэра ў [[Сент-Джэймсіз]].<ref>«[http://www.bp.com/contacts.do?categoryId=24&contentId=2000551 Contact BP in the United Kingdom] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525094107/http://www.bp.com/contacts.do?categoryId=24&contentId=2000551 |date=2009-05-25 }}.» [[BP]]. Retrieved on 18 August 1009.</ref><ref name="Map">«[http://www.westminster.gov.uk/maps/ Maps] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905100803/http://www.westminster.gov.uk/maps/ |date=2011-09-05 }}.» City of Westminster. Retrieved on 28 August 2009.</ref> * [[Rio Tinto]] — міжнародная аўстралійска-брытанская кампанія, штаб-кватэра ў Вэстмінстэры.<ref>«[http://www.riotinto.com/contactus.asp Contact Us] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328135741/http://www.riotinto.com/contactus.asp |date=2010-03-28 }}.» [[Rio Tinto Group]]. Retrieved on 9 April 2010. «Rio Tinto plc head office 2 Eastbourne Terrace London W2 6LG UK»</ref> * [[Kingfisher (кампанія)]] — штаб-кватэра ў [[Падынгтан]]е<ref>«[http://www.kingfisher.co.uk/index.asp?pageid=166 Kingfisher Group] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110307131740/http://www.kingfisher.co.uk/index.asp?pageid=166 |date=7 сакавіка 2011 }}.» [[Kingfisher plc]]. Retrieved on 2 February 2011. «Corporate Responsibility Kingfisher plc 3 Sheldon Square Paddington London W2 6PX.»</ref> * [[SABMiller]]<ref name="Map"/><ref>«[http://www.sabmiller.com/index.asp?pageid=1317 United Kingdom] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140507055837/http://www.sabmiller.com/index.asp?pageid=1317 |date=7 мая 2014 }}.» [[SABMiller]]. Retrieved on 20 October 2009. «SABMiller plc Head office One Stanhope Gate London W1K 1AF England»</ref> * [[British American Tobacco]].<ref>«[http://www.bat.com/group/sites/uk__3mnfen.nsf/vwPagesWebLive/DO52GC8F?opendocument&SKN=1 Contact us].» [[British American Tobacco]]. Retrieved on 15 December 2009.</ref> * [[Marks & Spencer]].<ref>«[http://corporate.marksandspencer.com/site_contacts/cont_company Company > Contacts] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080914012849/http://corporate.marksandspencer.com/site_contacts/cont_company |date=14 верасня 2008 }}.» [[Marks & Spencer]]. Retrieved on 21 June 2010.</ref> * [[Swire Group]]<ref>«[http://www.swire.com/eng/contact/jssoffice.htm Contact Information JOHN SWIRE & SONS OFFICES].» [[Swire Group]]. Retrieved on 12 September 2011. «John Swire & Sons Ltd. Swire House 59 Buckingham Gate London SW1E 6AJ England»</ref> * [[Rolls-Royce plc]].<ref>{{cite web|url=http://www.rolls-royce.com/contact/headquarters.jsp|title=Rolls-Royce headquarters|publisher=Rolls-Royce Group plc|accessdate=28 September 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E8fn5cDw?url=http://www.rolls-royce.com/contact/headquarters.jsp|archivedate=2013-02-02}}</ref> * [[Gulf Oil]].<ref>«[http://www.gulfoilltd.com/customer_service/privacy_policy/index.html Privacy Policy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729192350/http://www.gulfoilltd.com/customer_service/privacy_policy/index.html |date=2010-07-29 }}.» [[Gulf Oil International]]. Retrieved on 10 March 2010.</ref> * [[Northrop Grumman Corporation]] — прадстаўніцтва ў Англіі.<ref>«[http://www.northropgrumman.com/locations/index.html Company Locations] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130120114952/http://www.northropgrumman.com/locations/index.html |date=20 студзеня 2013 }}.» [[Northrop Grumman]]. Retrieved on 6 September 2011. «Northrop Grumman Corporation United Kingdom Headquarters Clareville House Oxendon Street London SW1Y 4EL UK»</ref> * [[Korean Air]] — прадстаўніцтва ў Еўропе.<ref>«[http://www.koreanair.com/local/eu/ld/eng/au/ci/eng_au_ci.jsp Company Info / Contact Info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120523192621/http://www.koreanair.com/local/eu/ld/eng/au/ci/eng_au_ci.jsp |date=23 мая 2012 }}.» [[Korean Air]]. Retrieved on 30 August 2011. «Europe Headquarters 66/68 Piccadilly, London, W1J 0HJ, U.K»</ref> * [[Iraqi Airways]].<ref>«[http://www.iraqiairways.co.uk/en/london_office.html London Office].» [[Iraqi Airways]]. Retrieved on 30 August 2011. «Sales Office in London Address: IKB House 230 Edgware Road London , W2 1DW»</ref> == Славутасці == У Вэстмінстэры знаходзяцца шматлікія са славутасцей Лондана. Найбольш папулярныя сярод турыстаў месца гэта [[Букінгемскі палац]], [[Вэстмінстэрскі палац]] (Парламент), [[Біг-Бен]] і суседняе [[Вэстмінстэрскае абацтва]]. === Паркі і скверы === У Вэстмінстэры знаходзяцца [[Грын-парк]], [[Гайд-парк]], [[Кенсінгтонскія сады]], [[Рыджэнтс-парк]] і [[Сент-Джэймскі парк]]. Акрамя паркаў у межах бора, Вэстмінстэр утрымлівае крэматорый у [[Барнет (бора Лондана)|бора Барнет]]. == Транспарт == [[Выява:Marylebone station 01.jpg|thumb|right|[[Вакзал Мэрылебан]]]] === Масты === У Вэстмінстэры знаходзяцца [[Чэлсі (мост)|Чэлсі]], [[Хангерфард-Брыдж]], [[Гросвенар-Брыдж]], [[Ламбецкі мост]], [[Воксхальскі мост]], [[мост Ватэрлоа]] і [[Вэстмінстэрскі мост]]. === Чыгунка === На тэрыторыі акругі чатыры чыгуначныя вакзалы: [[Чарынг-Крос (вакзал)|Чарынг Крос]], Мэрылебан, [[Падынгтан (вакзал)|Падынгтан]] і Вікторыя. === Метро === У Вэстмінстэры знаходзяцца 27 станцый метро. Праз яго праходзяць 10 ліній. == Адукацыя == [[Выява:LSE main entrance.jpg|right|thumb|Парадны ўваход [[Лонданская школа эканомікі і палітычных навук|Лонданскай школы эканомікі і палітычных навук]]]] У Вэстмінстэры працуе шмат муніцыпальных дзіцячых пачатковых і сярэдніх школ. Таксама ў бора знаходзяцца добраахвотніцкія школы [[Царква Англіі|царквы Англіі]] (CE), [[рымска-каталіцкая царква|рымска-каталіцкай царквы]] (RC) і неканфесійныя (ND).<ref>[http://www.westminster.gov.uk/educationandlearning/schoolsandcolleges/ Westminster Education service] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061024081628/http://www.westminster.gov.uk/educationandlearning/schoolsandcolleges/ |date=2006-10-24 }} accessed 17 May 2007</ref> === Універсітэты і каледжы === Асноўныя ўніверсітэты і каледжы Вэстмінстэра: * На вуліцы [[Стрэнд]] знаходзіцца кампус [[Кінгс-каледж (Лондан)|Кінгс-каледжа]]. * [[Лонданская школа бізнесу]] размешчана ў [[Рыджэнтс-парк]]. * [[Лонданская школа эканомікі і палітычных навук]] размешчана побач з [[Олдвіч]]ам. * [[Інстытут мастацтва Курта]] у Стрэндзе. * [[Вэстмінстэрскі ўніверсітэт]] займае тры карпусы ў Вэстмінстэры. * [[Універсітэт Брыгама Янга]], лонданскі філіял знаходзіцца на Пэлэс-Курт. * [[Імперскі каледж Лондана]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.westminster.gov.uk/ Афіцыйны сайт раённага савета Вэстмінстэра] * Gray, Robert, ''A History of London'', Hutchinson & Co, London, 1978, ISBN 0-09-133140-4 {{Органы кіравання Вялікага Лондана}} {{Муніцыпальныя ўтварэнні Вялікабрытаніі са статусам сіці}} {{Бора Лондана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вэстмінстэр| ]] [[Катэгорыя:Бора Лондана]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1965 годзе]] 5l1cbsjdlkucbuifdwp27l42pa9y0au 0 540006 5149090 5132647 2026-05-31T07:04:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149090 wikitext text/x-wiki {{main|Лондан}} {{coord|display=title|51|30|N|0|5|W|region:GB_type:adm1st}} {{Графства Англіі |Беларуская назва = Вялікі Лондан |Арыгінальная назва = {{lang-en|Greater London}} |выява = London Montage 2016.png |памер выявы = 300px |подпіс = |Герб = Arms of the Greater London Council.svg |Апісанне герба = Герб [[Савет Вялікага Лондана|Савета БЛ]] |Сцяг = County Flag of Greater London.svg |Апісанне сцяга = |Дэвіз = |Карта = England Region - London.svg |Памер карты = 200px |Статус = [[рэгіёны Англіі|рэгіён]] і [[Графствы Англіі|цырыманіяльнае графства]] |Краіна = Вялікабрытанія |Рэгіён = Лондан |Уваходзіць у = [[Англія|Англію]] |Уключае = 32 раёны і Лонданскі Сіці |Сталіца = |Буйны горад = |Гарады = |Дата = 1 красавіка 1965 |Плошча = 1572<ref>{{cite web|url=http://www.stemnet.org.uk/regions/1601/content/greater-london-overview|title=Greater London - Overview|publisher=STEMNET|lang=en|accessdate=2011-12-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/68gNITYV9?url=http://www.stemnet.org.uk/regions/1601/content/greater-london-overview|archivedate=2012-06-25}}</ref> |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = 9 |Плошча адм. = |Працэнт ад плошчы адм. = |Месца па плошчы адм. = |Плошча р-на = |Працэнт ад плошчы р-на = |Месца па плошчы р-на = |Шырата = |Даўгата = |Часавы пояс = |ISO = |ONS = H |NUTS = UKI |Год перапісу = 2012 |Насельніцтва нумар = 1 |Насельніцтва = 8 308 400 |Шчыльнасць = 5285,24 |Насельніцтва нумар адм. = |Насельніцтва адм. = |Насельніцтва нумар р-на = |Насельніцтва р-на = |Нацыянальны склад = |Герб2 = |Сайт = http://www.london.gov.uk/ |Члены парламента = |Карта адміністрацыйнай адзінкі1 = {{Раёны Лондана (Карта выяў)|300px}} |Легенда1 = |Адм. адзінкі = {{col-begin}} {{col-2}} 1. [[Сіці (Лондан)|Лонданскі Сіці]]<br /> 2. [[Вэстмінстэр (бора Лондана)|Вэстмінстэр]]<br /> 3. [[Кенсінгтон і Чэлсі]]<br /> 4. [[Хамерсміт і Фулем]]<br /> 5. [[Уондсуэрт (бора Лондана)|Уондсуэрт]]<br /> 6. [[Ламбет (бора Лондана)|Ламбет]]<br /> 7. [[Саўтуарк (бора Лондана)|Саўтуарк]]<br /> 8. [[Таўэр-Хамлетс]]<br /> 9. [[Хакні]]<br /> 10. [[Іслінгтан (бора Лондана)|Іслінгтан]]<br /> 11. [[Камдэн (бора Лондана)|Камдэн]]<br /> 12. [[Брэнт (бора Лондана)|Брэнт]]<br /> 13. [[Ілінг (бора Лондана)|Ілінг]]<br /> 14. [[Хаўнслау (бора Лондана)|Хаўнслау]]<br /> 15. [[Рычманд-эпон-Тэмс]]<br /> 16. [[Кінгстан-эпон-Тэмс (бора Лондана)|Кінгстан-эпон-Тэмс]]<br /> 17. [[Мертан (бора Лондана)|Мертан]]<br /> {{col-2}} 18. [[Сатан (бора Лондана)|Сатан]]<br /> 19. [[Кройдан (бора Лондана)|Кройдан]]<br /> 20. [[Бромлі (бора Лондана)|Бромлі]]<br /> 21. [[Луішам (бора Лондана)|Луішам]]<br /> 22. [[Грынвіч (бора Лондана)|Грынвіч]]<br /> 23. [[Бекслі (бора Лондана)|Бекслі]]<br /> 24. [[Хаверынг]]<br /> 25. [[Баркінг і Дагенем]]<br /> 26. [[Рэдбрыдж (бора Лондана)|Рэдбрыдж]]<br /> 27. [[Ньюэм]]<br /> 28. [[Уолтэм-Форэст]]<br /> 29. [[Харынгі (бора Лондана)|Харынгі]]<br /> 30. [[Энфілд (бора Лондана)|Энфілд]]<br /> 31. [[Барнет (бора Лондана)|Барнет]]<br /> 32. [[Харау (бора Лондана)|Харау]]<br /> 33. [[Хілінгдан (бора Лондана)|Хілінгдан]]<br /> {{col-end}} |Катэгорыя ў Commons = Greater London }} '''Вялікі Лондан''' ({{lang-en|Greater London}}) — адміністрацыйная адзінка ў [[Англія|Англіі]], звычайна таксама вядомая як [[Лондан]]. Складаецца з 32 [[Раёны Лондана|раёнаў (''лонданскіх бора'')]] і [[Лонданскі Сіці|Лонданскага Сіці]]. Быў утвораны ў 1965 годзе з [[Лонданскае графства|Лонданскага графства]] і частак іншых суседніх графстваў. Сама назва ''Вялікі Лондан'' у розных значэннях існавала да ўтварэння цяперашняй адміністрацыйнай адзінкі. З 1994 года (пад назвай Лондан) таксама з’яўляецца адным з дзевяці [[Рэгіёны Англіі|рэгіёнаў Англіі]] і пасля адзінкай першага ўзроўню ў рамках [[Наменклатура тэрытарыяльных адзінак для мэт статыстыкі|Наменклатуры тэрытарыяльных адзінак для мэт статыстыкі]] Еўрапейскага Саюза. [[Энцыклапедыя Брытаніка]] вызначае Вялікі Лондан як [[графствы Англіі#Метрапальныя графствы|метрапальнае графства]]<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/244011/Greater-London Greater London]</ref>, хоць афіцыйна ён гэтага статусу не мае. Сіці мае асобы палітычны статус і ўзначальваецца [[Лорд-мэр Лондана|лорд-мэрам Лонданскага Сіці]]. Манарх пакідае за сабой права на стварэнне Лейтэнанцкай камісіі з функцыямі [[Лорд-намеснік|лорд-лейтэнанта]]. == Гісторыя == [[Лондан]] падзелены на [[Сіці (Лондан)|Сіці]] і нашмат буйнейшы Вялікі Лондан. Гэты падзел існуе, паколькі пасля таго, як Лондан вырас і паглынуў шэраг суседніх населеных пунктаў, некалькі праведзеных адміністрацыйных рэформаў не змаглі аб’яднаць Сіці з астатняй сталіцай, і яго ўнікальная палітычная структура захавалася да нашых дзён. Пашырэнне Лондана працягнулася, розныя дамоўленасці, якія прымаюцца з 1855 года, дазволілі яму рэгуляваць усё большую і большую плошчу, пакуль у 1965 годзе не была створана новая адміністрацыйная адзінка — Вялікі Лондан. Тэрмін ''Вялікі Лондан'' выкарыстоўваўся і да 1965 года, пазначаючы тэрыторыю, якая супадала з [[Гарадскі паліцэйскі дыстрыкт|гарадскім паліцэйскім дыстрыктам]] (напрыклад, у перапісе 1901 года),<ref>Vision of Britain -[http://www.visionofbritain.org.uk/text/chap_page.jsp?t_id=SRC_P&c_id=2&cpub_id=EW1901PRE&show=DB Перапіс 1901 года: Папярэдняя справаздача]</ref> [[Гарадскі водны савет (Лондан)|гарадскім водным саветам]] (ухвалена саветам лонданскага графства ў мэтах статыстыкі),<ref name=urban_change>Young, K. & Garside, P., ''Metropolitan London: Politics and Urban Change'', (1982)</ref> [[Лонданская плошча пасажырскага транспарту|лонданскай тэрыторыяй пасажырскага транспарту]] і плошчай, вызначанай [[Генеральны рэгістратар|генеральным рэгістратарам]] як ''агламерацыя Вялікага Лондана''.<ref name=aspects>Westergaard, J., ''The Structure of Greater London'', London: Aspects of Change, (1961)</ref> Паміж 1913 і 1916 гадамі была распрацавана [[Праграма магістраляў Вялікага Лондана]].<ref>The Motorway Archive — [http://www.iht.org/motorway/londonm25.htm The origins of the London Orbital Motorway (M25)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720023542/http://www.iht.org/motorway/londonm25.htm |date=2009-07-20 }}</ref> Самай ранняй формай новай адміністрацыйнай адзінкі быў [[План рэгіёна Вялікі Лондан]], распрацаваны ў 1927 годзе. Тады па плане рэгіён уключаў 4810 км² і ў ім пражывала 9 мільёнаў чалавек.<ref name=urban_change/> === Афіцыйнае стварэнне Вялікага Лондана === Вялікі Лондан утвораны ў [[1965]] годзе шляхам аб’яднання адміністрацыйнага графства [[Лонданскае графства|Лондан]], горада-графства [[Лонданскі Сіці]], большай часткі адміністрацыйнага графства [[Мідлсекс]] і частак адміністрацыйных графстваў [[Кент]], [[Сурэй]], [[Эсэкс]] і [[Хартфардшыр]] у адну асобую адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку. == Геаграфія == Самы маленькі па плошчы [[Рэгіёны Англіі|рэгіён Англіі]], займае тэрыторыю 1572 км2 і мяжуе на поўначы з рэгіёнам [[Усходняя Англія]], на поўдні з рэгіёнам [[Паўднёва-Усходняя Англія]]. === Гарадскія агламерацыі === На тэрыторыі рэгіёна Вялікі Лондан размешчана асноўная частка найбуйнейшай у [[Англія|Англіі]] [[Гарадскія агламерацыі Англіі|гарадской агламерацыі]] [[Вялікі Лондан (гарадская агламерацыя)|Вялікі Лондан]], у якой, паводле даных міністэрства статыстыкі ад 2012 года, пражывае 8 308 400 чалавек <ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html 2011 Census, Population and Household Estimates for the United Kingdom] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |date=31 студзеня 2016 }}: ([http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip 2011 Census: QS211EW Ethnic group (detailed), wards in England and Wales (ZIP 7239Kb)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131102072318/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip |date=2 лістапада 2013 }})</ref>. == Дэмаграфія == На тэрыторыі Вялікага Лондана паводле даных 2012 года пражывае 8 308 400 чалавек (другое месца сярод рэгіёнаў), пры сярэдняй шчыльнасці насельніцтва 5285,24 чал./км². == Палітыка і адміністрацыйнае ўстройства == [[Файл:city.hall.london.arp.jpg|thumb|right|240px|Адміністрацыя Вялікага Лондана размяшчаецца ў London City Hall]] [[Файл:Greater London Authority logo.svg|thumb|240px|Лагатып адміністрацыі Вялікага Лондана]] === Улада і мясцовае самакіраванне === [[Адміністрацыя Вялікага Лондана]] ([[:en:Greater London Authority|Greater London Authority]]) створана 3 ліпеня 2000 года (замест скасаванага ў 1986 годзе [[Савет Вялікага Лондана|Савета Вялікага Лондана]]) і забяспечвае падтрымку ў працы [[Мэр Лондана|мэру Лондана]] і яго камандзе, а таксама [[Лонданская асамблея|Лонданская асамблеі]] ў прадстаўленні інтарэсаў жыхароў Лондана. У адрозненне ад выбарнай пасады мэра і выбарнай Асамблеі, Адміністрацыя Вялікага Лондана з’яўляецца органам, які дзейнічае ўвесь час<ref>[http://www.london.gov.uk/who-runs-london/greater-london-authority Адміністрацыя Вялікага Лондана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101126030939/http://www.london.gov.uk/who-runs-london/greater-london-authority |date=26 лістапада 2010 }}</ref>. [[Мэр Лондана]] выбіраецца жыхарамі Вялікага Лондана шляхам прамога галасавання. 6 мая 2008 года другім мэрам Лондана стаў [[Барыс Джонсан]], член [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|кансерватыўнай партыі]] Вялікабрытаніі<ref>[http://www.london.gov.uk/who-runs-london/mayor/boris-johnson Барыс Джонсан на сайце Адміністрацыі Вялікага Лондана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101126093005/http://www.london.gov.uk/who-runs-london/mayor/boris-johnson |date=26 лістапада 2010 }}</ref>. [[Асамблея Лондана]] складаецца з 25 членаў, у тым ліку 14 членаў — па адным ад кожнай з 14 выбарчых акруг Вялікага Лондана; 11 членаў — ад кожнай з партый, прапарцыйна набраным галасам ва ўсялонданскім галасаванні (партыя павінна набраць не менш за 5 % галасоў). У выніку выбараў 2010 года, 12 членаў Асамблеі — прадстаўнікі [[лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|лейбарысцкай партыі]]<ref>[http://www.london.gov.uk/who-runs-london/the-london-assembly/members Склад Лонданскай Асамблеі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101126100852/http://www.london.gov.uk/who-runs-london/the-london-assembly/members |date=26 лістапада 2010 }}</ref> ==== Раёны Лондана ==== {{main|Раёны Лондана}} Вялікі Лондан складаецца з 32 адміністрацыйных адзінак, званых [[бора]] (у спісе са 2 па 33) і цырыманіяльнага графства [[Сіці (Лондан)|Лонданскі Сіці]] (першае ў спісе). 12 бора і Сіці ўтвараюць ''[[Унутраны Лондан]]'' ({{lang-en|Inner London}}), астатнія 20 — ''[[Знешні Лондан]]'' ({{lang-en|Outer London}}). Сіці не з’яўляецца бора, гэта адміністрацыйная адзінка з асобым статусам «''[[Sui generis]]''». У спісе ў дужках пазначаны даныя пра насельніцтва паводле перапісу 2011 года<ref name="ONS Population">[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-england-and-wales/mid-2011--2011-census-based-/rft---mid-2011--census-based--population-estimates-for-england-and-wales.zip «Table 8a Mid-2011 Population Estimates: Selected age groups for local authorities in England and Wales; estimated resident population;»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131002054814/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-england-and-wales/mid-2011--2011-census-based-/rft---mid-2011--census-based--population-estimates-for-england-and-wales.zip |date=2 кастрычніка 2013 }}{{ref-en}} Перапіс насельніцтва Англіі і Уэльса, 2011 год, [[Office for National Statistics|ONS]]</ref>. {| class="standard" | # [[Лонданскі Сіці]] <small> (7 375)<br /> (не з’яўляецца бора)</small> # [[Вэстмінстэр (бора Лондана)|Вэстмінстэр]]<small> (219 600) </small> # [[Кенсінгтон і Чэлсі]]<small> (158 300) </small> # [[Хамерсміт і Фулем]]<small> (182 400) </small> # [[Уондсуэрт (бора Лондана)|Уондсуэрт]]<small> (307 700) </small> # [[Ламбет (бора Лондана)|Ламбет]]<small> (304 500) </small> # [[Саўтуарк]]<small> (288 700) </small> # [[Таўэр-Хамлетс]]<small> (256 000) </small> # [[Хакні]]<small> (247 200) </small> # [[Іслінгтан (бора Лондана)|Іслінгтан]]<small> (206 300) </small> # [[Камдэн (бора Лондана)|Камдэн]]<small> (220 100) </small> # [[Брэнт (бора Лондана)|Брэнт]]<small> (312 200) </small> # [[Ілінг (бора Лондана)|Ілінг]]<small> (339 300) </small> # [[Хаўнслау (бора Лондана)|Хаўнслау]]<small> (254 900) </small> # [[Рычманд-эпон-Тэмс]]<small> (187 500) </small> # [[Кінгстан-эпон-Тэмс (бора Лондана)|Кінгстан-эпон-Тэмс]]<small> (160 400) </small> |<ol start=17> <li>[[Мертан (бора Лондана)|Мертан]]<small> (200 500) </small></li> <li>[[Сатан (бора Лондана)|Сатан]]<small> (191 100) </small></li> <li>[[Кройдан (бора Лондана)|Кройдан]]<small> (364 800) </small></li> <li>[[Бромлі (бора Лондана)|Бромлі]]<small> (310 600) </small></li> <li>[[Луішам (бора Лондана)|Луішам]]<small> (276 900) </small></li> <li>[[Грынвіч (бора Лондана)|Грынвіч]]<small> (255 500) </small></li> <li>[[Бекслі (бора Лондана)|Бекслі]]<small> (232 800) </small></li> <li>[[Хаверынг]]<small> (237 900) </small></li> <li>[[Баркінг і Дагенем]]<small> (187 000) </small></li> <li>[[Рэдбрыдж (бора Лондана)|Рэдбрыдж]]<small> (281 400) </small></li> <li>[[Ньюэм]]<small> (310 500) </small></li> <li>[[Уолтэм-Форэст]]<small> (259 700) </small></li> <li>[[Харынгей]]<small> (255 500) </small></li> <li>[[Энфілд (бора Лондана)|Энфілд]]<small> (313 900) </small></li> <li>[[Барнет (бора Лондана)|Барнет]]<small> (357 500) </small></li> <li>[[Харау (бора Лондана)|Харау]]<small> (240 500) </small></li> <li>[[Хілінгдан (бора Лондана)|Хілінгдан]]<small> (275 500) </small></li> </ol> | {{Раёны Лондана (Карта выяў)}} |} Статус Сіці: * [[Лонданскі Сіці]] кіруецца [[Карпарацыя лонданскага Сіці|мясцовым саветам]]<ref>[http://www.cityoflondon.gov.uk/Corporation/LGNL_Services/Leisure_and_culture/Local_history_and_heritage/Buildings_within_the_City/Mansion_house/History+of+the+Government+of+the+City+of+London.htm Гісторыя мясцовага самакіравання Лонданскага Сіці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100919160637/http://www.cityoflondon.gov.uk/Corporation/LGNL_Services/Leisure_and_culture/Local_history_and_heritage/Buildings_within_the_City/Mansion_house/History+of+the+Government+of+the+City+of+London.htm |date=19 верасня 2010 }}</ref> і ўзначальваецца мэрам з часу не пазней як 1189 года, калі першым вядомым нам [[Лорд-мэр Лондана|Лорд-мэрам Лонданскага Сіці]] (тады яшчэ проста Мэрам Лондана) стаў [[Генры Фітц-Эйлуін]] ([[:en:Henry Fitz-Ailwin de Londonestone|Henry Fitz-Ailwin de Londonestone]])<ref>[http://www.cityoflondon.gov.uk/Corporation/LGNL_Services/Leisure_and_culture/Local_history_and_heritage/Buildings_within_the_City/Mansion_house/History+of+the+Mayoralty.htm Гісторыя Лорд-Мэрства Лонданскага сіці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110928161220/http://www.cityoflondon.gov.uk/Corporation/LGNL_Services/Leisure_and_culture/Local_history_and_heritage/Buildings_within_the_City/Mansion_house/History+of+the+Mayoralty.htm |date=28 верасня 2011 }}</ref>. * [[Вэстмінстэр (акруга)|Вэстмінстэрскі Сіці]] ў сучасных сваіх межах кіруецца мясцовым саветам і ўзначальваецца [[Лорд-Мэр Вэстмінстэра|Лорд-Мэрам Вэстмінстэра]] з 1965 года<ref>[http://www.westminster.gov.uk/services/councilgovernmentanddemocracy/democraticprocessesandevents/mayor/history/ Гісторыя Лорд-Мэрства ў Вэстмінстэры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120813020913/http://www.westminster.gov.uk/services/councilgovernmentanddemocracy/democraticprocessesandevents/mayor/history/ |date=13 жніўня 2012 }}</ref>. === Цырыманіяльныя функцыі === Цырыманіяльныя функцыі ў рэгіёне падзелены паміж двума цырыманіяльнымі графствамі — Вялікі Лондан і [[Лонданскі Сіці]]. [[Лорд-намеснік|Прадстаўнікамі манарха]] ў гэтых цырыманіяльных графствах з’яўляюцца [[Лорд-лейтэнант Вялікага Лондана]]<ref>[http://greaterlondonlieutenancy.org.uk/ Лорд-лейтэнант Вялікага Лондана]</ref> і Яе Вялікасці Лейтэнанцкая камісія ў Лонданскім Сіці, якую ўзначальвае [[Лорд-мэр Лондана|Лорд-мэр Лонданскага Сіці]]<ref>Не варта блытаць з [[мэр Лондана|мэрам Лондана]]</ref><ref>[http://www.cityoflondon.gov.uk/about-the-city/who-we-are/lord-mayor-and-chairmen/the-lord-mayor-of-the-city-of-london/Pages/The-Lord-Mayor%27s-other-roles-and-the-Mayoralty.aspx Функцыі Лорд-мэра Лонданскага Сіці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121028151929/http://www.cityoflondon.gov.uk/about-the-city/who-we-are/lord-mayor-and-chairmen/the-lord-mayor-of-the-city-of-london/Pages/The-Lord-Mayor%27s-other-roles-and-the-Mayoralty.aspx |date=28 кастрычніка 2012 }}</ref>. == Гарады-пабрацімы == {| class="wikitable" "text-align:right;font-size:100%;"| |- ! style="background:#810541; color:#fff;" !| ! style="height:17px; background:#810541; color:#fff; width:110px;"| Краіна ! ! style="background:#810541; color:#fff; width:110px;"| горад ! ! style="background:#810541; color:#fff; width:150px;"| Краіна / Раён / Рэгіён / Акруга ! ! style="background:#810541; color:#fff; width:50px;"| Дата |- ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| {{сцяг|Кітай}} ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| [[Кітай]] ! style="background:#ffffcf; color:#000;" !| '''[[Пекін]]''' ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| ''[[Пекінскі муніцыпалітэт]]'' ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| 2006<!-- This is dubious and conflicts with the ref above, 9/4/08 --><ref name="CD">"[http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2006-04/11/content_565439.htm Beijing, London to be sister cities]", [[China Daily]], 11 April 2006. Retrieved on 6 June 2006.</ref> |- ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| {{сцяг|Францыя}} ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| [[Францыя]] ! style="background:#ffffcf; color:#000;" !| '''[[Парыж]]''' ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| ''[[Іль-дэ-Франс (рэгіён)|Іль-дэ-Франс]]'' ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| |- ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| {{сцяг|Германія}} ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| [[Германія]] ! style="background:#ffffcf; color:#000;" !| '''[[Берлін]]''' ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| ''Берлін'' ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| 2000 |- ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| {{сцяг|Расія}} ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| [[Расія]] ! style="background:#ffffcf; color:#000;" !| '''[[Масква]]''' ! style="background:#ffffef; color:#000;" ! | Горад федэральнага значэння Масква ! style="background:#ffffef; color:#000;" !|1561 |- ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| {{сцяг|ЗША}} ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| [[Злучаныя Штаты]] ! style="background:#ffffcf; color:#000;" !| Нью-Ёрк ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| Нью-Ёрк ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| 2001<ref name="nytwin">{{cite web|url=http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/london_main.shtml|publisher=[[New York City|nyc.gov]]|title=Sister City — London|accessdate=2007-02-03|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070114043209/http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/london_main.shtml|archivedate=2007-01-14}}</ref> |- ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| {{сцяг|Японія}} ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| [[Японія]] ! style="background:#ffffcf; color:#000;" !| '''[[Токіа]]''' ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| ''[[Токіа]]'' ! style="background:#ffffef; color:#000;" !| 2005 |} == Гл. таксама == * [[Спіс участкаў асаблівага навуковага значэння Вялікага Лондана]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.london.gov.uk/ Адміністрацыя Вялікага Лондана] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Рэгіёны Англіі}} {{Цырыманіяльныя графствы Англіі}} [[Катэгорыя:Вялікі Лондан| ]] [[Катэгорыя:Рэгіёны Англіі]] h34f1g9zx6rw4ya5a1ydf5zuuf3dp0x 0 547202 5148721 4982549 2026-05-30T13:07:16Z Cromenio 169010 5148721 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Цюры (значэнні)}} {{Адміністрацыйная адзінка | Сцяг = Türi valla lipp.svg }} '''Цюры''' ({{lang-et|Türi}}) - воласць у [[Эстонія|Эстоніі]], у складзе павета [[Ярвамаа]]. Плошча воласці — 599 км², колькасць насельніцтва на [[1 студзеня]] [[2010]] года складала 11 098 чалавек. Адміністрацыйны цэнтр воласці — горад [[Цюры]]. == Спасылкі == * [http://www.tyri.ee/ Valla koduleht] {{et icon}} {{зноскі}} {{Ярвамаа}} [[Катэгорыя:Воласці Эстоніі]] {{Заліўка воласцей Эстоніі}} al4ph098vrdqr2zabszaker1fj0vsdl 0 547421 5148709 5122590 2026-05-30T12:48:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148709 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Вендаражскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Магілёўскі раён]] |Уключае = 37 населеных пунктаў |Сталіца = [[Вендараж]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = Мельнікава Марына Сяргееўна |Назва главы = Старшыня сельсавета |Глава2 = Фурсава Галіна Фядосаўна |Назва главы2 = Кіраўнік спраў |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1470 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = +375 212 |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = https://www.mogilev.mogilev-region.by/ru/vnedorozh/ |Заўвагі = }} '''Ве́ндаражскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Вендараж]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Магілёўскага раёна [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Магілёўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. Пад час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з ліпеня 1941 года да чэрвеня 1944 года акупіраваны нямецкімі войскамі. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Хрыпялёўскі сельсавет|Хрыпялёўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 22 ліпеня 1960 года ў склад сельсавета са скасаванага [[Семукацкі сельсавет|Семукацкага сельсавета]] перададзены 16 населеных пунктаў ([[Александроў (вёска, Магілёўскі раён)|Александроў]], [[Альхоўка (Магілёўскі раён)|Альхоўка]], [[Барок (Магілёўскі раён)|Барок]], [[Бярозаўка (Вендаражскі сельсавет)|Бярозаўка]], [[Вялікія Бялевічы]], [[Катвіна]], [[Коркаць]], [[Майшчына]], [[Малыя Бялевічы]], [[Мікалаеўка (Магілёўскі раён)|Мікалаеўка]], [[Міхайлаўск (Магілёўскі раён)|Міхайлаўск]], [[Навабеліца]], [[Паддуб’е (Магілёўскі раён)|Паддуб’е]], [[Паўлаўск (Магілёўскі раён)|Паўлаўск]], [[Рубеж (Магілёўскі раён)|Рубеж]] і [[Укружжа]]), таксама ў склад сельсавета перададзены 10 населеных пунктаў [[Цішоўскі сельсавет|Цішоўскага сельсавета]] ([[Барсукі (Магілёўскі раён)|Барсукі]], [[Вясёлы (Магілёўскі раён)|Вясёлы]], [[Гуслішча]], [[Гуслянка]], [[Жабін Паўднёвы]], [[Жабін Паўночны]], [[Залессе (Магілёўскі раён)|Залессе]], [[Навасёлкі (Вендаражскі сельсавет)|Навасёлкі]], [[Паддуб’е (Вендаражскі сельсавет)|Паддуб’е]] і [[Ямніца]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 ліпеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 26.</ref>. 4 чэрвеня 1965 года ў склад адноўленага [[Семукацкі сельсавет|Семукацкага сельсавета]] перададзены 15 населеных пунктаў ([[Александроў (вёска, Магілёўскі раён)|Александроў]], [[Альхоўка (Магілёўскі раён)|Альхоўка]], [[Барок (Магілёўскі раён)|Барок]], [[Барсукі (Семукацкі сельсавет)|Барсукі]], [[Бярозаўка (Вендаражскі сельсавет)|Бярозаўка]], [[Вялікія Бялевічы]], [[Дуброўка (Семукацкі сельсавет)|Дуброўка]], [[Катвіна]], [[Коркаць]], [[Майшчына]], [[Малыя Бялевічы]], [[Паддуб’е (Магілёўскі раён)|Паддуб’е]], [[Паўлаўск (Магілёўскі раён)|Паўлаўск]], [[Рубеж (Магілёўскі раён)|Рубеж]] і [[Укружжа]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (1105).</ref>. 13 лютага 2014 года скасавана вёска [[Хвашчоўка (Магілёўскі раён)|Хвашчоўка]]<ref>[http://www.pravoby.info/reg/12/413.htm Решение Могилевского районного Совета депутатов от 13.02.2014 № 37-3 Об упразднении деревни Хващевка Вендорожского сельсовета Могилевского района и внесении изменений в решение Могилевского районного Совета депутатов от 24 декабря 2009 г. N 29-9]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1825 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 94,2 % — [[беларусы]], 3,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1470 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Склад == У склад сельсавета ўваходзяць 33 населеныя пункты (2009 г.): {|class=standard |+ ! Населены пункт ! Статус ! Насельніцтва, 2007 ! Гаспадаркі, 2007 ! Насельніцтва, 2009<ref>[http://census.belstat.gov.by/Reports.aspx?page=174122 Итоговые данные переписи населения Республики Беларусь 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211031135233/https://census.belstat.gov.by/Reports.aspx?page=174122 |date=31 кастрычніка 2021 }}</ref> |- | align=center | [[Атнянка]] || align="center" | вёска || align=center | 17 || align=center | 10 || align=center | 24 |- | align=center | [[Барсукі (Магілёўскі раён)|Барсукі]] || align="center" | вёска || align=center | 9 || align="center" | 8 || align=center | 14 |- | align=center | [[Бартнякі]] || align="center" | вёска || align=center | 7 || align="center" | 4 || align=center | 6 |- | align=center | [[Будзішча (Магілёўскі раён)|Будзішча]] || align="center" | вёска || align=center | 77 || align="center" | 35 || align=center | 77 |- | align=center | [[Бяляўшчына (Магілёўскі раён)|Бяляўшчына]] || align="center" | вёска || align=center | 25 || align="center" | 16 || align=center | 33 |- | align=center | [[Бярозаўка (Вендаражскі сельсавет)|Бярозаўка]] || align="center" | вёска || align=center | 22 || align="center" | 16 || align=center | 22 |- | align=center | [[Варатыншчына]] || align="center" | вёска || align=center | 18 || align="center" | 14 || align=center | 9 |- | align=center | [[Вендараж]] || align="center" | аграгарадок || align=center | 335 || align="center" | 135 || align=center | 306 |- | align=center | [[Вясёлы (Магілёўскі раён)|Вясёлы]] || align="center" | пасёлак || align=center | 18 || align="center" | 10 || align=center | 24 |- | align=center | [[Гуслішча]] || align="center" | вёска || align=center | 182 || align="center" | 65 || align=center | 153 |- | align=center | [[Гуслянка]] || align="center" | вёска || align=center | 25 || align="center" | 18 || align=center | 24 |- | align=center | [[Дубінка (Магілёўскі раён)|Дубінка]] || align="center" | вёска || align=center | 135 || align="center" | 41 || align=center | 138 |- | align=center | [[Журавец 1]] || align="center" | вёска || align=center | 10 || align="center" | 6 || align=center | 6 |- | align=center | [[Журавец 2]] || align="center" | вёска || align=center | 7 || align="center" | 6 || align=center | 5 |- | align=center | [[Завярэжжа]] || align="center" | вёска || align=center | 87 || align="center" | 33 || align=center | 68 |- | align=center | [[Залессе (Магілёўскі раён)|Залессе]] || align="center" | вёска || align=center | 44 || align="center" | 19 || align=center | 41 |- | align=center | [[Карчомка (Магілёўскі раён)|Карчомка]] || align="center" | вёска || align=center | 57 || align="center" | 28 || align=center | 55 |- | align=center | [[Концы]] || align="center" | вёска || align=center | 4 || align="center" | 4 || align=center | 4 |- | align=center | [[Красная Слабада (Магілёўскі раён)|Красная Слабада]] || align="center" | вёска || align=center | 8 || align="center" | 4 || align=center | 7 |- | align=center | [[Куты (Магілёўскі раён)|Куты]] || align="center" | вёска || align=center | 67 || align="center" | 38 || align=center | 60 |- | align=center | [[Масальшчына]] || align="center" | вёска || align=center | 3 || align="center" | 2 || align=center | 4 |- | align=center | [[Маяк (Магілёўскі раён)|Маяк]] || align="center" | вёска || align=center | 2 || align="center" | 1 || align=center | 4 |- | align=center | [[Міхалёва (Магілёўскі раён)|Міхалёва]] || align="center" | вёска || align=center | 330 || align="center" | 117 || align=center | 328 |- | align=center | [[Навасёлкі (Вендаражскі сельсавет)|Навасёлкі]] || align="center" | вёска || align=center | 50 || align="center" | 25 || align=center | 45 |- | align=center | [[Новы Вендараж]] || align="center" | вёска || align=center | 167 || align="center" | 52 || align=center | 173 |- | align=center | [[Новы Сінін]] || align="center" | вёска || align=center | 33 || align="center" | 14 || align=center | 24 |- | align=center | [[Панізоў]] || align="center" | вёска || align=center | 5 || align="center" | 5 || align=center | 5 |- | align=center | [[Вендрыж|Станцыя Вендрыж]] || align="center" | пасёлак || align=center | 42 || align="center" | 15 || align=center | 38 |- | align=center | [[Стары Сінін]] || align="center" | вёска || align=center | 24 || align="center" | 13 || align=center | 20 |- | align=center | [[Угалле]] || align="center" | вёска || align=center | 34 || align="center" | 19 || align=center | 24 |- | align=center | [[Хрыпялёва]] || align="center" | вёска || align=center | 70 || align="center" | 29 || align=center | 44 |- | align=center | [[Южны Жабін]] || align="center" | пасёлак || align=center | 0 || align="center" | 0 || align=center | 3 |- | align=center | [[Ямніца]] || align="center" | вёска || align=center | 23 || align="center" | 13 || align=center | 37 |- |} Скасаваныя населеныя пункты на тэрыторыі сельсавета: * [[Зялёная Слабада]] — вёска. * [[Капейнае (Магілёўскі раён)|Капейнае]] — вёска. * [[Лавец]] — вёска. * Паўночны Жабін — вёска (скасавана ў 1998 годзе). * [[Хвашчоўка (Магілёўскі раён)|Хвашчоўка]] — вёска (скасавана ў 2014 годзе). * [[Шараеўка]] — вёска. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{Крыніцы/ГВБ|6-2}} * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т.2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск: БелЭн, 1994. — 537 с.: іл. ISBN 5-85700-142-0. {{Вендаражскі сельсавет}} {{Магілёўскі раён}} [[Катэгорыя:Вендаражскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] bp7t5kt1dz0fuo6j9p4n4p1h1cfb0s7 0 561482 5149101 5141871 2026-05-31T07:27:39Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя 5149101 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Кшыштаф Пясевіч |арыгінал імя = {{lang-pl|Krzysztof Piesiewicz}} |партрэт = Krzysztof Piesiewicz VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg |імя пры нараджэнні = Кшыштаф Марэк Пясевіч }} '''Кшы́штаф Ма́рэк Пясе́віч''' ({{lang-pl|Krzysztof Marek Piesiewicz}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Польшча|польскі]] [[адвакат]], [[палітык]], [[сцэнарыст]]. Сенатар II, IV, V, VI і VII скліканняў Сената Рэспублікі Польшча ([[1991]]—[[1993]], [[1997]]—[[2011]]). Як кінематаграфіст найбольш вядомы сваім шматгадовым супрацоўніцтвам з кінарэжысёрам [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафам Кеслёўскім]], мае намінацыю на прэмію «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» за найлепшы сцэнарый. == Біяграфія == === Кінематаграфічная дзейнасць === Кшыштаф Пясевіч з’яўляецца суаўтарам сцэнарыя да 17 фільмаў Кшыштафа Кеслёўскага, сярод якіх найбольш вядомыя працы рэжысёра: тэлецыкл «[[Дэкалог (тэлецыкл)|Дэкалог]]», фільм «[[Падвойнае жыццё Веранікі]]» і трылогія «[[Тры колеры]]». Гэтыя фільмы былі адзначаны шматлікімі кінаўзнагародамі, у тым ліку шэрагам намінацый і кінаўзнагарод за найлепшы сцэнарый. Сцэнарый да фільма «[[Тры колеры: Чырвоны]]» быў адзначаны намінацыяй на прэмію «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]». Пасля смерці Кшыштафа Кеслёўскага іх з Пясевічам сцэнарыі экранізаваліся іншымі кінарэжысёрамі. Так у [[2002]] годзе [[Том Тыквер]] выпусціў фільм «[[Рай (фільм, 2002)|Рай]]» па сцэнарыі Кшыштафа Пясевіча і Кшыштафа Кеслёўскага. === Палітычная дзейнасць === Кшыштаф Пясевіч быў сенатарам II, IV, V, VI і VII скліканняў Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). == Фільмаграфія == Спіс сцэнарных прац Кшыштафа Пясевіча паводле інфармацыі сайту «[[Internet Movie Database]]»<ref name="imdb" /> і інтэрнэт-базы польскага кіно «FilmPolski.pl»<ref name="filmpolski" />: {{У фільме верх}} {{У фільме|1985|«[[Без канца]]»|{{lang-pl|Bez końca}}|сцэнарыст}} {{У фільме|1988|«[[Кароткі фільм пра забойства]]»|{{lang-pl|Krótki film o zabijaniu}}|сцэнарыст}} {{У фільме|1988|«[[Кароткі фільм пра каханне]]»|{{lang-pl|Krótki film o miłości}}|сцэнарыст}} {{У тэлефільме|1989|«[[Дэкалог (тэлецыкл)|Дэкалог]]» (тэлецыкл)|{{lang-pl|Dekalog}}|сцэнарыст}} {{У фільме|1991|«[[Падвойнае жыццё Веранікі]]»|{{lang-pl|Podwójne życie Weroniki}}, {{lang-fr|La double vie de Véronique}}|сцэнарыст}} {{У фільме|1993|«[[Тры колеры: Сіні]]»|{{lang-pl|Trzy kolory: Niebieski}}, {{lang-fr|Trois couleurs: Bleu}}|сцэнарыст}} {{У фільме|1994|«[[Тры колеры: Белы]]»|{{lang-pl|Trzy kolory: Biały}}, {{lang-fr|Trois couleurs: Blanc}}|сцэнарыст}} {{У фільме|1994|«[[Тры колеры: Чырвоны]]»|{{lang-pl|Trzy kolory: Czerwony}}, {{lang-fr|Trois couleurs: Rouge}}|сцэнарыст}} {{У фільме|2001|«[[Ціша (фільм, 2001)|Ціша]]»|{{lang-pl|Cisza}}|сцэнарыст}} {{У фільме|2002|«[[Рай (фільм, 2002)|Рай]]»|{{lang-en|Heaven}}|сцэнарыст}} {{У фільме|2005|«[[Пекла (фільм, 2005)|Пекла]]»|{{lang-fr|L'enfer}}|сцэнарыст}} {{У фільме|2007|«[[Надзея (фільм, 2007)|Надзея]]»|{{lang-pl|Nadzieja}}|сцэнарыст}} {{У кароткаметражным фільме|2009|«[[Па-за полем зроку]]»|{{lang-nl|Uit Zicht}}|сцэнарыст}} {{У фільме|2018|«[[Блукайце і палайце, бясконцыя зоркі]]»|{{lang-en|Wander and Burn, the Endless Stars}}|сцэнарыст}} {{У фільме ніз}} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="imdb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0682830/|title=Krzysztof Piesiewicz — IMDb|website=[[Internet Movie Database]]|access-date=2018-05-22|lang=en}}</ref> <ref name="filmpolski">{{cite web|url=http://www.filmpolski.pl/fp/index.php?osoba=118043|title=FilmPolski.pl — Krzysztof Piesiewicz|website=Інтэрнэт-база польскага кіно|website=FilmPolski.pl|lang=pl|access-date=2018-05-22}}</ref> }} == Спасылкі == {{Commons}} * {{IMDb name|id=0682830|name=Кшыштаф Пясевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пясевіч Кшыштаф}} [[Катэгорыя:Сцэнарысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Адвакаты Польшчы]] [[Катэгорыя:Сенатары Польшчы]] [[Катэгорыя:Постаці польскага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены партыі «Грамадзянская платформа»]] m7ggze69d9r18p0tbq11ol6am5ikjn2 0 567287 5148985 4759385 2026-05-30T20:16:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148985 wikitext text/x-wiki {{Фестываль | Назва = Вольнае паветра | Подпіс = | Лога =Вольнае паветра (фестываль).png | Шырыня_лога =230пкс | Фота = | Апісанне_фота = | Шырыня_фота = | Гады =[[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] — наш час | Краіна =Беларусь | Горад =[[Шаблі]] | Заснавальнікі = | Мова =[[Беларуская мова|беларуская]] | Жанр =[[Народная музыка|этна]] | Жанры = | Лэйбл = | Лэйблы = | Тэматыка =[[open-air]] | Склад = | Ганаровыя госці = | Звязаныя праекты = | Трансляцыя = | Сайт = }} '''«Во{{Націск}}льнае паве{{Націск}}тра»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[Музыка|музычны]] [[фестываль]] [[фальклор]]у.<ref>{{cite web|url = https://afisha.relax.by/conserts/10337099-volynaje-pavetra/minsk/|title = Фестиваль «Вольнае паветра 2017»|publisher = relax.by|language = ru|access-date = 2018-07-23}}</ref> Арганізатар — уладальнік хутара «Шаблі» і дырэктар аднайменнага канцэртнага агенцтва Уладзімір Шаблінскі.<ref>{{cite web|url = https://sputnik.by/videoclub/20160720/1024353877.html|title = Хутор Шабли: "Вольнае Паветра" вернулось с каникул|date = 2016-07-20|publisher = sputnik.by|language = ru|access-date = 2018-07-23}}</ref><ref>{{cite web|url = https://www.ticketpro.by/music/1321411-VOLNAE-PAVETRA.html|title = Фестиваль: «ВОЛЬНАЕ ПАВЕТРА»|publisher = Ticketpro|archive-url = https://web.archive.org/web/20170720183208/http://www.ticketpro.by/music/1321411-VOLNAE-PAVETRA.html|archive-date = 20 ліпеня 2017|access-date = 2018-07-23|url-status = dead}}</ref> == Гісторыя == [[16 ліпеня]] [[2016]] года прайшоў восьмы па ліку фестываль з удзелам [[Vuraj]], [[Re1ikt]], «[[Стары Ольса]]», Pawa, Iluzhan, сольны праект Андрэя Апановіча Triangle, капэла «На таку», дуэт Васіля Грыня і Юліі Літвінавай, Яўген Зінкевіч, «Варган» з [[Полацк]]у, Алесь Лось.<ref>{{cite web|url = https://euroradio.fm/volnae-pavetra-padrabyaznasci-i-rasklad|title = "Вольнае паветра": падрабязнасці і расклад|date = 2016-07-15|publisher = euroradio.fm|access-date = 2018-07-23}}</ref> Мелі месца імправізаваны фестываль фарбаў Holi Fest, катанне на зорбах і тралеі, кіданне каровінымі лепяхамі, палёты на параплане, майстар-класы па запуску паветраных змеяў. У [[2017]] годзе на «Вольным паветры» павінны былі выступіць групы Yegor Zabelov Trio, The Superbullz, [[PomidorOff]]. Другой часткай павінна была стаць праграма «[[Народны Альбом]]».<ref>{{cite web|url = https://afisha.tut.by/news/anews/549848.html|title = Организатор "Вольнага паветра" отменил фестиваль из-за плохого спроса на билеты|date = 2017-07-04|publisher = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2018-07-23|archive-date = 23 ліпеня 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190723111610/https://afisha.tut.by/news/anews/549848.html|url-status = dead}}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{УКантакце|volnae_pavetra|«Вольнае паветра»}} * [http://shabli.by/ Афіцыйны сайт «Шаблі»] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]] 7c9pl4fkavm8mpeziow6ke7qu4youoc 0 567395 5149216 4574807 2026-05-31T10:47:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Арганізацыі */ 5149216 wikitext text/x-wiki '''Радзіма''', таксама '''айчына''', '''[[Радзіма|бацькаўшчына]]''' — месца нараджэння, тэрыторыя, з якой гістарычна і культурна атаясняе сябе чалавек або група асоб, частка насельніцтва або этнас. Гл. таксама: [[айчына (значэнні)]], [[радзіма (значэнні)]] Іншыя значэнні: == Арганізацыі == * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Бацькаўшчына (Гродна)]] * [[Бацькаўшчына (Дзвінск)]] — беларускае культурна-асветнае таварыства ў Латвіі ў 1921—1925 гадах. * [[Бацькаўшчына (Мінск)]] * [[Бацькаўшчына (Рыга)]] — культурна-асветніцкая арганізацыя беларускай дыяспары ў Латвіі ў 1920—1921 гадах. * [[Усеўкраінскае аб’яднанне «Бацькаўшчына»]]&nbsp;— украінская палітычная партыя == Перыёдыка == * [[Бацькаўшчына (1879)|Батьківщи́на]]&nbsp;— [[львоў]]ская газета ў 1879—1896 гадах * [[Бацькаўшчына (1919)|Бацькаўшчына]] — [[Гродна|гродзенскі]] тыднёвік у 1919 годзе * [[Бацькаўшчына (1947)|Бацькаўшчына]] — [[мюнхен]]ская газета ў 1947—1966 гадах == Населеныя пункты == * [[Бацькаўшчына (Народыцкі раён)|Бацькаўшчына]]&nbsp;— вёска ва [[Украіна|Украіне]] == Гл. таксама == * [[Чужая бацькаўшчына (значэнні)]] {{Неадназначнасць}} 0x80b0zm05pdoh0oxksl99jb3v4fd6h 0 580190 5149065 4557188 2026-05-31T04:05:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149065 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |час = [[29 сакавіка]] — [[1 снежня]] |назва1 = |назва = Беларусбанк—чэмпіянат Беларусі па футболе ў вышэйшай лізе |лагатып = |памер = |подпіс = |удзельнікаў = 16 |гарады = 13 |стадыёны = 15 |чэмпіён = [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]] |разоў = 1 |2 месца = [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]] |3 месца = [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]] |дублёры = [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]] |гульняў = 225 |галоў = 586 |імя забітых галоў = |гледачоў = 557100 |бамбардзір = [[Ілья Шкурын]] (Энергетык-БДУ) |бгалоў = 19 |імя гола = |лепшы = [[Ігар Стасевіч]] (БАТЭ) |папярэдні сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] |наступны сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] }} '''Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019''' (Беларусбанк—чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па футболе) — чэмпіянат па футболе сярод беларускіх каманд 2019 года. Турнір пачыналі 16 каманд, аднак пасля 15 матчаў з-за фінансавых праблем са спаборніцтваў знялося мінскае [[ФК Тарпеда Мінск|«Тарпеда»]], у застаўшыхся матчах яму было прысуджана тэхнічнае паражэнне 0:3. Сярод лідараў табліцы ж хутка вылучыліся брэсцкае [[ФК Дынама Брэст|«Дынама»]], барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] і салігорскі [[ФК Шахцёр Салігорск|«Шахцёр»]]. Барацьба за прызавыя месцы ішла з пераменным поспехам, аднак няўдачы барысаўчан і салігарчан за некалькі тураў да фінішу дазволілі «Дынама» стаць фаварытам гонкі. У выніку, атрымаўшы перамогу ў перадапошнім туры над [[ФК Віцебск|«Віцебскам»]] (1:0), брэсцкі клуб упершыню ў гісторыі стаў чэмпіёнам Беларусі, перарваўшы трынаццацігадовую гегемонію БАТЭ. Другі радок застаўся за барысаўскім клубам, а трэцім стаў салігорскі «Шахцёр». == Рэгламент == Як і ў папярэднім сезоне, у турніры прымалі ўдзел 16 каманд, якія гулялі паміж сабой па два матчы — дома і ў гасцях (усяго па 30 матчаў). 30 студзеня 2019 года быў зацверджаны рэгламент чэмпіянату<ref>[http://football.by/news/122734.html Исполком АБФФ: Переходные матчи в высшей лиге, место проведения финала Кубка страны и другие решения]</ref>, згодна з рашэннем была ўведзена новая схема ратацыі: дзве апошнія каманды Вышэйшай лігі 2019 наўпрост пакідаюць турнір, іх месца займаюць дзве найлепшыя каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першай лігі]], а 14-я каманда Вышэйшай лігі праводзіць два дадатковыя пераходныя матчы з трэцяй камандай Першай лігі за месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон. 15 лютага 2019 года адбылося лёсаванне турніру<ref>[http://football.by/news/123342.html БАТЭ в первых турах ЧБ-2019 проэкзаменует "Луч" и "Энергетик", дерби "Минска" и "Динамо" и другие матчи]</ref>. == Змены ў параўнанні з папярэднім сезонам == '''Клубы, якія выйшлі ў Вышэйшую лігу з Першай лігі''' * [[ФК Славія Мазыр|«Славія-Мазыр»]] * [[ФК Энергетык-БДУ|«Энергетык-БДУ» (Мінск)]] '''Клубы, якія страцілі месца ў Вышэйшай лізе па выніках сезона 2018''' * [[ФК Смалявічы|«Смалявічы»]] * [[ФК Дняпро Магілёў|«Дняпро» (Магілёў)]] '''Іншыя змены''' * 20 сакавіка было афіцыйна абвешчана аб аб’яднанні мінскага [[ФК Прамень Мінск|«Промня»]] (13 месца ў Вышэйшай лізе 2018 года) і магілёўскага [[ФК Дняпро Магілёў|«Дняпра»]] (16 месца ў Вышэйшай лізе 2018 года і выбыванне ў Першую лігу). «Прамень» пераехаў у Магілёў, узяў назву «Дняпро» і захаваў месца ў Вышэйшай лізе. == Клубы-ўдзельнікі == {{На карце+|Беларусь|width=400|float=right|caption=Геаграфія ўдзельнікаў сезона 2019|places= {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=6|lon_deg=28|lon_min=21|position=right|label=[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=53|lon_deg=27|lon_min=39|position=left|label=[[ФК Іслач|Іслач]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=55|lon_deg=27|lon_min=33|position=bottom|label='''Мінск'''}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=40|lon_deg=23|lon_min=49|label=[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=14|lon_deg=28|lon_min=30|position=top|label=[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=08|lon_deg=23|lon_min=40|label=[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=01|lon_deg=27|lon_min=33|position=right|label=[[ФК Слуцк|Слуцк]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=49|lon_deg=27|lon_min=32|position=bottom|label=[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=55|lat_min=11|lon_deg=30|lon_min=10|position=left|label=[[ФК Віцебск|Віцебск]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=19|lon_deg=26|lon_min=32|position=left|label=[[ФК Гарадзея|Гарадзея]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=32|lon_deg=30|lon_min=59|position=left|label=[[ФК Гомель|Гомель]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=03|lon_deg=29|lon_min=14|position=bottom|label=[[ФК Славія Мазыр|Славія]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=55|lon_deg=30|lon_min=21|label=[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|mark=TransparentPlaceholder.png|lat=56.3|long=23.7|position=bottom|label='''Мінскія клубы:'''<br/>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]]<br/>[[ФК Мінск|Мінск]]<br/>[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда]]<br/>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]}} }} {| class="wikitable sortable" style="line-height:15px;" |- ! colspan="10" style="background-color: #D0E7FF;" align="center" valign="middle" | Удзельнікі сезона 2019 |- ! width=120 |Клуб ! width=100 |Месца<br />ў сезоне<br />2018 ! width=90 |Горад ! width=200 |Стадыён ! width=110 |Умяшчальнасць |- | [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] ||align="center" | {{Зл}} ||[[Барысаў]] || [[Барысаў-Арэна|«Барысаў-Арэна»]] || align="center" | 13&nbsp;121 |- | [[ФК Віцебск|Віцебск]] || align="center" | {{~|0}}4 || [[Віцебск]] || [[Віцебскі цэнтральны спартыўны комплекс|ЦСК «Віцебскі»]] || align="center" | 8&nbsp;144 |- | [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] || align="center" | {{~|0}}9 || [[Гарадзея]] || [[Гарадзея (стадыён)|«Гарадзея»]] || align="center" | 1&nbsp;625 |- | [[ФК Гомель|Гомель]] || align="center" | 12 || [[Гомель]] || [[Цэнтральны (стадыён, Гомель)|«Цэнтральны»]] || align="center" | 14&nbsp;307 |- | [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] || align="center" | 13 ([[ФК Прамень Мінск|«Прамень»]])<br/>16 («Дняпро») || [[Магілёў]] || [[Спартак (стадыён, Магілёў)|«Спартак»]] || align="center" | 7&nbsp;350 |- | [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]] ||align="center" | {{~|0}}6 || [[Брэст]] || {{~|«Брэсцкі»}}[[ДАСК «Брэсцкі»]] || align="center" | 10&nbsp;060 |- | [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] ||align="center" | {{Бр}} || [[Мінск]] || [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]] || align="center" | 22&nbsp;324 |- | [[ФК Іслач|Іслач]] || align="center" | 10 || [[Мінскі раён]] || [[Стадыён ФК «Мінск»|ФК «Мінск»]], [[Мінск]] || align="center" | 3&nbsp;000 |- | [[ФК Мінск|Мінск]] || align="center" | 11 || [[Мінск]] || [[Стадыён ФК «Мінск»|ФК «Мінск»]] || align="center" | 3&nbsp;000 |- | [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] || align="center" | {{~|0}}7 || [[Гродна]] || {{~|«Нёман»}}[[Нёман (спартыўны комплекс, Гродна)|ЦСК «Нёман»]] || align="center" | 8&nbsp;479 |- | [[ФК Славія Мазыр|Славія]] || align="center" | {{~|2}}{{Comment|1|1 месца}} [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Д2]] || [[Мазыр]] || [[Юнацтва (стадыён, Мазыр)|«Юнацтва»]] || align="center" | 5&nbsp;300 |- | [[ФК Слуцк|Слуцк]] || align="center" | {{~|0}}8 || [[Слуцк]] || [[Гарадскі стадыён (Слуцк)|«Гарадскі»]] || align="center" | 1&nbsp;896 |- | [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда]] || align="center" | 14 || [[Мінск]] || [[Трактар (стадыён, Мінск)|«Трактар»]] || align="center" | 17&nbsp;600 |- | [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] ||align="center" | {{~|0}}5 || [[Жодзіна]] || [[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|«Тарпеда»]] || align="center" | 6&nbsp;524 |- | [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] ||align="center" | {{Ср}} || [[Салігорск]] || [[Будаўнік (стадыён, Салігорск)|«Будаўнік»]] || align="center" | 4&nbsp;200 |- | [[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]] || align="center" | {{~|2}}{{Comment|2|2 месца}} [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Д2]] || [[Мінск]] || {{~|«РЦАР-БДУ»}}[[Стадыён РЦАР-БДУ|РЦАР-БДУ]] || align="center" | 1&nbsp;500 |- |} === Трэнеры і капітаны === {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; line-height:15px;" |- ! colspan="10" style="background-color: #D0E7FF;" align="center" valign="middle" | Трэнеры і капітаны сезона 2019 |- !width="130"|Клуб !width="200"|Галоўны трэнер !width="200"|Капітан !width="270"|Адстаўкі трэнераў |- |[[ФК БАТЭ|БАТЭ]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Бага]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Стасевіч]] | |- |[[ФК Віцебск|Віцебск]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Ясінскі]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Скітоў]] | |- |[[ФК Гарадзея|Гарадзея]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Алег Аляксандравіч Радушка|Алег Радушка]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Лебедзеў]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Яромка]] <small>(пасля 12-га тура)</small> |- |[[ФК Гомель|Гомель]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Кульчы]] (в.а.) |{{Сцяг|Беларусь}} [[Руслан Юдзянкоў]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Мяркулаў]] <small>(пасля 20-га тура)</small> |- |[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Іван Біёнчык]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Сяргеевіч Казлоў|Юрый Казлоў]] | |- |[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]] |{{Сцяг|Чэхія}} [[Марцэл Лічка]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Няхайчык]] | |- |[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Гурэнка]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Шытаў]] |{{Сцяг|Украіна}} [[Раман Піліпчук]] <small>(пасля 9-га тура)</small><br/>{{Сцяг|Беларусь}} [[Радзіслаў Арлоўскі]] <small>(в.а. у 10 туры)</small> |- |[[ФК Іслач|Іслач]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Жукоўскі]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Камароўскі]] | |- |[[ФК Мінск|Мінск]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Разін]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Верамко]] | |- |[[ФК Нёман Гродна|Нёман]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Кавалевіч]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Жукоўскі]] | |- |[[ФК Славія Мазыр|Славія-Мазыр]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Марціновіч]] |{{Сцяг|Украіна}} [[Ігар Варанкоў]] | |- |[[ФК Слуцк|Слуцк]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Паўлаў]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Бабко]] | |- |[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Нявінскі]] |{{Сцяг|Расія}} [[Андрэй Дзмітрыевіч Васільеў|Андрэй Васільеў]]<br/>{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Лынько]] | |- |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Пунтус]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Хачатуран]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Вадзім Скрыпчанка]] <small>(пасля 20-га тура)</small><br/>{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Зяневіч]] <small>(в.а. у 21—22 турах)</small> |- |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] |{{Сцяг|Украіна}} [[Юрый Вернідуб]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Клімовіч]]<br/>{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Мацвейчык]] |{{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Ташуеў]] <small>(пасля 27-га тура)</small><br/>{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Нікіфарэнка]] <small>(в.а. у 28-м туры)</small> |- |[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Бяляўскі]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Наско]] | |} === Прадстаўніцтва па рэгіёнах === У 29-м чэмпіянаце Беларусі па футболе прымалі ўдзел футбольныя клубы з усіх абласцей краіны. {| class="wikitable" style="font-size: 95 %; line-height:15px;" |- ! align=center width=200 | Рэгіён ! align=center width=60 | Колькасць камандаў ! align=center width=290 | Клубы |- | [[Выява:Flag of Minsk Voblast.svg|border|25px|Сцяг Мінскай вобласці]] [[Мінская вобласць]] | align=center | 6 | align=center | [[ФК БАТЭ|БАТЭ]], [[ФК Гарадзея|Гарадзея]], [[ФК Іслач|Іслач]], [[ФК Слуцк|Слуцк]], [[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда-БелАЗ]], [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] |- | [[Выява:Flag of Minsk, Belarus.svg|border|25px|Сцяг Мінска]] [[Мінск]] | align=center | 4 | align=center | [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]], [[ФК Мінск|Мінск]], [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда]], [[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]] |- | [[Выява:Flag of Homyel Voblast.svg|border|25px|Сцяг Гомельскай вобласці]] [[Гомельская вобласць]] | align=center | 2 | align=center | [[ФК Гомель|Гомель]], [[ФК Славія Мазыр|Славія-Мазыр]] |- | [[Выява:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|border|25px|Сцяг Брэсцкай вобласці]] [[Брэсцкая вобласць]] | align=center | 1 | align=center | [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]] |- | [[Выява:Flag of Vitsebsk region.svg|border|25px|Сцяг Віцебскай вобласці]] [[Віцебская вобласць]] | align=center | 1 | align=center | [[ФК Віцебск|Віцебск]] |- | [[Выява:Flag of Hrodna Voblasts.svg|border|25px|Сцяг Гродзенскай вобласці]] [[Гродзенская вобласць]] | align=center | 1 | align=center | [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] |- | [[Выява:Flag of Mahilyow Voblast.png|border|25px|Сцяг Магілёўскай вобласці]] [[Магілёўская вобласць]] | align=center | 1 | align=center | [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] |} === Стадыёны === {| class="wikitable" style="text-align:center; line-height:15px;" |- ! colspan="10" style="background-color: #D0E7FF;" align="center" valign="middle" | Стадыёны сезона 2019 |- ! [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]] ! [[ФК Віцебск|Віцебск]] ! [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] ! [[ФК Гомель|Гомель]] ! [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]] |- | [[Барысаў-Арэна]] | [[Віцебскі цэнтральны спартыўны комплекс|ЦСК «Віцебскі»]] | [[Гарадзея (стадыён)|«Гарадзея»]] | [[Цэнтральны (стадыён, Гомель)|«Цэнтральны»]] | [[Спартак (стадыён, Магілёў)|«Спартак»]] |- | Умяшчальнасць: '''13&nbsp;121''' | Умяшчальнасць: '''8&nbsp;144''' | Умяшчальнасць: '''1&nbsp;625''' | Умяшчальнасць: '''14&nbsp;307''' | Умяшчальнасць: '''7&nbsp;350''' |- | [[Выява:Borisov-arena stands.jpg|Трыбуны стадыёна|170px]] | | [[Выява:ФК Городея.jpg|170px]] | [[Выява:Стадион "Центральный" (Гомель).JPG|150px]] | [[Выява:Стадион Спартак Могилев.jpg|150px]] |- ! [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]] ! [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] ! [[ФК Іслач|Іслач (Мінскі раён)]]<br/>[[ФК Мінск|Мінск]] ! [[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]] ! [[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]] |- | [[ДАСК «Брэсцкі»]] | [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]] | [[Стадыён ФК «Мінск»]] | [[Нёман (спартыўны комплекс, Гродна)|ЦСК «Нёман»]] | [[Юнацтва (стадыён, Мазыр)|«Юнацтва»]] |- | Умяшчальнасць: '''10&nbsp;060''' | Умяшчальнасць: '''22&nbsp;324''' | Умяшчальнасць: '''3&nbsp;000''' | Умяшчальнасць: '''8&nbsp;479''' | Умяшчальнасць: '''5&nbsp;300''' |- | [[Выява:Brest Stadium.jpg|170px]] | [[Выява:Interior view of Dynamo Stadium (Minsk, Belarus) — Внутренний вид стадиона Динамо (Минск, Беларусь) 2018 3.jpg|150px]] | [[Выява:Стадион ФК Минск.jpg|170px]] | [[Выява:Стадыён "Нёман" 9585.jpg|150px]] | |- ! [[ФК Слуцк|Слуцк]] ! [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]] ! [[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда-БелАЗ (Жодзіна)]] ! [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]] ! [[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ (Мінск)]] |- | [[Гарадскі стадыён (Слуцк)|Гарадскі]] | [[Трактар (стадыён, Мінск)|«Трактар»]] | [[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|«Тарпеда»]] | [[Будаўнік (стадыён, Салігорск)|«Будаўнік»]] | [[Стадыён РЦАР-БДУ|РЦАР-БДУ]] |- | Умяшчальнасць: '''1&nbsp;896''' | Умяшчальнасць: '''17&nbsp;600''' | Умяшчальнасць: '''6&nbsp;524''' | Умяшчальнасць: '''4&nbsp;200''' | Умяшчальнасць: '''1&nbsp;500''' |- | [[Выява:Слуцк (городской стадион).jpg|150px]] | [[Выява:Stadyjon Traktar-1.26-07.2014.JPG|150px]] | [[Выява:Torpedo stadium Zhodino west stand 03.jpg|150px]] | | |} == Турнірная табліца == <section begin="table" /> {{ФутболТабліца|заўвагі=1}} {{ФТкаманда|1|[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]]|23|6|1|70|22|<small>1-ы кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2020/2021|Лігі чэмпіёнаў 2020/21]]</small>|колер=#C1FFC1}} {{ФТкаманда|2|[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]|22|4|4|61|21|заўРадок=1|<small>2-і кваліфікацыйны раўнд [[Ліга Еўропы УЕФА 2020/2021|Лігі Еўропы 2020/21]]</small>|колер=#B0E2FF}} {{ФТкаманда|3|[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]|20|5|5|59|21|заўРадок=2|<small>1-ы кваліфікацыйны раўнд [[Ліга Еўропы УЕФА 2020/2021|Лігі Еўропы 2020/21]]</small>|колер=#B0E2FF}} {{ФТкаманда|4|[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]|15|5|10|43|39|колер=#B0E2FF}} {{ФТкаманда|5|[[ФК Іслач|Іслач (Мінскі раён)]]|13|8|9|42|36|колер=}} {{ФТкаманда|6|[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ (Жодзіна)]]|13|6|11|41|36|колер=}} {{ФТкаманда|7|[[ФК Гарадзея|Гарадзея]]|12|8|10|31|29|колер=}} {{ФТкаманда|8|[[ФК Славія Мазыр|Славія-Мазыр]]|10|7|13|35|40|колер=}} {{ФТкаманда|9|[[ФК Мінск|Мінск]]|9|9|12|36|44|колер=}} {{ФТкаманда|10|[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]|10|6|14|28|37|колер=}} {{ФТкаманда|11|[[ФК Слуцк|Слуцк]]|9|7|14|29|46|колер=}} {{ФТкаманда|12|[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ (Мінск)]]|8|9|13|52|66|колер=}} {{ФТкаманда|13|[[ФК Віцебск|Віцебск]]|8|7|15|24|39|колер=}} {{ФТкаманда|14|[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]|8|6|16|32|42|<small>Стыкавыя матчы</small>| заўРадок=1|колер=#f4d4d4}} {{ФТкаманда|15|[[ФК Гомель|Гомель]]|7|8|15|44|50|[[Выява:Descento.svg|20px]] <small>Выбыванне ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]</small>|заўРадок=2|колер=#FFC0CB}} {{ФТкаманда|16|[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]|1|3|26|4|63|колер=#FFC0CB}} {{ФТканец}} '''Заўвагі.''' '''1.''' Пры роўнай колькасці ачкоў «Мінск» змешчаны ў турнірнай табліцы вышэй за «Нёман» дзякуючы лепшай розніцы забітых і прапушчаных галоў.<br/>'''2.''' Паколькі ў [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Кубку Беларусі 2019/20]] перамог БАТЭ, то мінскае «Дынама» атрымала месца ў 1-м кв. раўндзе Лігі Еўропы. <section end="table"/> === Вынікі матчаў === {{fb r header |nt=16 |БАТЭ |Віцебск |Гарадзея |Гомель |Дняпро Магілёў |Дынама Брэст |Дынама Мінск |Іслач |Мінск |Нёман Гродна |Славія Мазыр |Слуцк |Тарпеда Мінск |Тарпеда-БелАЗ |Шахцёр Салігорск |Энергетык-БДУ }} {{fb r team |t=БАТЭ}} <!-- БАТЭ --> {{fb r |r=null }} <!-- Віцебск --> {{fb r |gf=3|ga=0}} <!-- Гарадзея --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Дынама Брэст --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Дынама Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=0}} <!-- Іслач --> {{fb r |gf=2|ga=4}} <!-- Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Нёман Гродна --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Славія Мазыр --> {{fb r |gf=4|ga=0}} <!-- Слуцк --> {{fb r |gf=3|ga=0}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Тарпеда-БелАЗ --> {{fb r |gf=4|ga=1}} <!-- Шахцёр Салігорск --> {{fb r |gf=3|ga=1}} <!-- Энергетык-БДУ --> {{fb r |gf=4|ga=1}} {{fb r team |t=Віцебск}} <!-- БАТЭ --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Віцебск --> {{fb r |r=null }} <!-- Гарадзея --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Дынама Брэст --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Дынама Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=3}} <!-- Іслач --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Нёман Гродна --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Славія Мазыр --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Слуцк --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Тарпеда-БелАЗ --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Шахцёр Салігорск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Энергетык-БДУ --> {{fb r |gf=3|ga=0}} {{fb r team |t=Гарадзея}} <!-- БАТЭ --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Віцебск --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Гарадзея --> {{fb r |r=null }} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=2|ga=3}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=3|ga=2}} <!-- Дынама Брэст --> {{fb r |gf=1|ga=3}} <!-- Дынама Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=1}} <!-- Іслач --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Нёман Гродна --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Славія Мазыр --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Слуцк --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Тарпеда-БелАЗ --> {{fb r |gf=0|ga=3}} <!-- Шахцёр Салігорск --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Энергетык-БДУ --> {{fb r |gf=1|ga=0}} {{fb r team |t=Гомель}} <!-- БАТЭ --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Віцебск --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Гарадзея --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Гомель --> {{fb r |r=null }} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Дынама Брэст --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Дынама Мінск --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Іслач --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Нёман Гродна --> {{fb r |gf=2|ga=3}} <!-- Славія Мазыр --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Слуцк --> {{fb r |gf=3|ga=4}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=0|nt=*}} <!-- Тарпеда-БелАЗ --> {{fb r |gf=2|ga=3}} <!-- Шахцёр Салігорск --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Энергетык-БДУ --> {{fb r |gf=3|ga=0}} {{fb r team |t=Дняпро Магілёў}} <!-- БАТЭ --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Віцебск --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Гарадзея --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |r=null }} <!-- Дынама Брэст --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Дынама Мінск --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Іслач --> {{fb r |gf=3|ga=0}} <!-- Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Нёман Гродна --> {{fb r |gf=0|ga=3}} <!-- Славія Мазыр --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Слуцк --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=0|nt=*}} <!-- Тарпеда-БелАЗ --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Шахцёр Салігорск --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Энергетык-БДУ --> {{fb r |gf=3|ga=4}} {{fb r team |t=Дынама Брэст}} <!-- БАТЭ --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Віцебск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Гарадзея --> {{fb r |gf=4|ga=0}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=3|ga=0}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=3|ga=1}} <!-- Дынама Брэст --> {{fb r |r=null }} <!-- Дынама Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Іслач --> {{fb r |gf=5|ga=1}} <!-- Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=0}} <!-- Нёман Гродна --> {{fb r |gf=6|ga=1}} <!-- Славія Мазыр --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Слуцк --> {{fb r |gf=3|ga=2}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=0|nt=*}} <!-- Тарпеда-БелАЗ --> {{fb r |gf=4|ga=1}} <!-- Шахцёр Салігорск --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Энергетык-БДУ --> {{fb r |gf=6|ga=2}} {{fb r team |t=Дынама Мінск}} <!-- БАТЭ --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Віцебск --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Гарадзея --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=3|ga=1}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=3|ga=0}} <!-- Дынама Брэст --> {{fb r |gf=1|ga=3}} <!-- Дынама Мінск --> {{fb r |r=null }} <!-- Іслач --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=2}} <!-- Нёман Гродна --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Славія Мазыр --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Слуцк --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=0|nt=*}} <!-- Тарпеда-БелАЗ --> {{fb r |gf=0|ga=3}} <!-- Шахцёр Салігорск --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Энергетык-БДУ --> {{fb r |gf=6|ga=1}} {{fb r team |t=Іслач}} <!-- БАТЭ --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Віцебск --> {{fb r |gf=3|ga=0}} <!-- Гарадзея --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=3|ga=1}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Дынама Брэст --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Дынама Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Іслач --> {{fb r |r=null }} <!-- Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Нёман Гродна --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Славія Мазыр --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Слуцк --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=0|nt=*}} <!-- Тарпеда-БелАЗ --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Шахцёр Салігорск --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Энергетык-БДУ --> {{fb r |gf=2|ga=1}} {{fb r team |t=Мінск}} <!-- БАТЭ --> {{fb r |gf=3|ga=2}} <!-- Віцебск --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Гарадзея --> {{fb r |gf=0|ga=3}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=3|ga=2}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Дынама Брэст --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Дынама Мінск --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Іслач --> {{fb r |gf=3|ga=3}} <!-- Мінск --> {{fb r |r=null }} <!-- Нёман Гродна --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Славія Мазыр --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Слуцк --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=0|nt=*}} <!-- Тарпеда-БелАЗ --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Шахцёр Салігорск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Энергетык-БДУ --> {{fb r |gf=1|ga=6}} {{fb r team |t=Нёман Гродна}} <!-- БАТЭ --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Віцебск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Гарадзея --> {{fb r |gf=1|ga=3}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Дынама Брэст --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Дынама Мінск --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Іслач --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Нёман Гродна --> {{fb r |r=null }} <!-- Славія Мазыр --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Слуцк --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=0|nt=*}} <!-- Тарпеда-БелАЗ --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Шахцёр Салігорск --> {{fb r |gf=0|ga=3}} <!-- Энергетык-БДУ --> {{fb r |gf=1|ga=1}} {{fb r team |t=Славія Мазыр}} <!-- БАТЭ --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Віцебск --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Гарадзея --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=3|ga=2}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Дынама Брэст --> {{fb r |gf=2|ga=4}} <!-- Дынама Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Іслач --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Мінск --> {{fb r |gf=4|ga=3}} <!-- Нёман Гродна --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Славія Мазыр --> {{fb r |r=null }} <!-- Слуцк --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Тарпеда-БелАЗ --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Шахцёр Салігорск --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Энергетык-БДУ --> {{fb r |gf=2|ga=2}} {{fb r team |t=Слуцк}} <!-- БАТЭ --> {{fb r |gf=0|ga=3}} <!-- Віцебск --> {{fb r |gf=3|ga=0}} <!-- Гарадзея --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=0|ga=6}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Дынама Брэст --> {{fb r |gf=1|ga=3}} <!-- Дынама Мінск --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Іслач --> {{fb r |gf=1|ga=3}} <!-- Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Нёман Гродна --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Славія Мазыр --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Слуцк --> {{fb r |r=null }} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Тарпеда-БелАЗ --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Шахцёр Салігорск --> {{fb r |gf=0|ga=5}} <!-- Энергетык-БДУ --> {{fb r |gf=0|ga=0}} {{fb r team |t=Тарпеда Мінск}} <!-- БАТЭ --> {{fb r |gf=0|ga=3|nt=*}} <!-- Віцебск --> {{fb r |gf=0|ga=3|nt=*}} <!-- Гарадзея --> {{fb r |gf=0|ga=3|nt=*}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Дынама Брэст --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Дынама Мінск --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Іслач --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Мінск --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Нёман Гродна --> {{fb r |gf=0|ga=3}} <!-- Славія Мазыр --> {{fb r |gf=0|ga=3|nt=*}} <!-- Слуцк --> {{fb r |gf=0|ga=3|nt=*}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |r=null }} <!-- Тарпеда-БелАЗ --> {{fb r |gf=0|ga=3|nt=*}} <!-- Шахцёр Салігорск --> {{fb r |gf=0|ga=3|nt=*}} <!-- Энергетык-БДУ --> {{fb r |gf=0|ga=3|nt=*}} {{fb r team |t=Тарпеда-БелАЗ}} <!-- БАТЭ --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Віцебск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Гарадзея --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Дынама Брэст --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Дынама Мінск --> {{fb r |gf=4|ga=0}} <!-- Іслач --> {{fb r |gf=1|ga=3}} <!-- Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Нёман Гродна --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Славія Мазыр --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Слуцк --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Тарпеда-БелАЗ --> {{fb r |r=null }} <!-- Шахцёр Салігорск --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Энергетык-БДУ --> {{fb r |gf=3|ga=3}} {{fb r team |t=Шахцёр Салігорск}} <!-- БАТЭ --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Віцебск --> {{fb r |gf=4|ga=0}} <!-- Гарадзея --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=3|ga=1}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=3|ga=1}} <!-- Дынама Брэст --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Дынама Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=0}} <!-- Іслач --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=2}} <!-- Нёман Гродна --> {{fb r |gf=6|ga=0}} <!-- Славія Мазыр --> {{fb r |gf=5|ga=1}} <!-- Слуцк --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Тарпеда-БелАЗ --> {{fb r |gf=3|ga=0}} <!-- Шахцёр Салігорск --> {{fb r |r=null }} <!-- Энергетык-БДУ --> {{fb r |gf=3|ga=4}} {{fb r team |t=Энергетык-БДУ}} <!-- БАТЭ --> {{fb r |gf=0|ga=4}} <!-- Віцебск --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Гарадзея --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=5|ga=3}} <!-- Дынама Брэст --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Дынама Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=3}} <!-- Іслач --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=3}} <!-- Нёман Гродна --> {{fb r |gf=2|ga=4}} <!-- Славія Мазыр --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Слуцк --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Тарпеда-БелАЗ --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Шахцёр Салігорск --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Энергетык-БДУ --> {{fb r |r=null }} {{fb r footer |u=1 снежня 2019 |s=[http://stat.football.by/stat/belarus/2019/allresults.html football.by]| nt = ^* Мінскае «Тарпеда» знялася з турніру пасля 15-га тура, у застаўшыхся матчах камандзе было прысуджана тэхнічнае паражэнне 0:3.</sup> }} === Стыкавыя матчы === Па выніках сезона клуб «Дняпро», які заняў 14-е месца, быў вымушаны бараніць сваё месца ў Вышэйшай лізе ў стыкавых матчах супраць брэсцкага [[ФК Рух Брэст|«Руха»]] (трэцяе месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першай лізе]]). Па суме дзвюх сустрэч «Дняпро» пакінуў Вышэйшую лігу, месца магілёўскага клуба заняў «Рух». ==== Першы матч ==== {{Футбольныматч | bg=#D0F0C0 | дата=[[5 снежня]] [[2019]] | час= 14:00 | стадыён='''Стадыён:''' [[Юнацтва (стадыён, Брэст)|Юнацтва]],<br/>[[Выява:Coat of Arms of Brest, Belarus.svg|18px]] [[Брэст]] | гледачоў=1100 | арбітр=Аляксей Кульбакоў ([[Гомель]]) | каманда1=[[ФК Рух Брэст|Рух]] ([[Брэст]]) | каманда2=[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] ([[Магілёў]]) | лік=2:1 <small>(0:0)</small> | галы1= [[Уладзіслаў Марозаў|У. Марозаў]] {{гол|68}} {{гол|90+4}} | галы2= {{гол|62}} [[Максім Шыла|М. Шыла]] | справаздача= [http://stat.football.by/stat/belarus/2019/sub/2019pf/1/1/ football.by] }} ==== Адказны матч ==== {{Футбольныматч | bg=#D0F0C0 | дата=[[8 снежня]] [[2019]] | час= 14:00 | гледачоў=3500 | стадыён='''Стадыён:''' [[Спартак (стадыён, Магілёў)|Спартак]],<br/>[[Выява:Coat of Arms of Mahiloŭ.svg|18px]] [[Магілёў]] | арбітр=Дзяніс Шчарбакоў ([[Мінск]]) | каманда1=[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] ([[Магілёў]]) | каманда2=[[ФК Рух Брэст|Рух]] ([[Брэст]]) | лік=2:1 <small>(0:0)</small><br /> ([[Пенальці|пен.]] 4:5) | галы1= [[Раман Грыбоўскі|Р. Грыбоўскі]] {{гол|47}}<br/>[[Зоран Марушыч|З. Марушыч]] {{гол|79}}<br/><br/>[[Дзмітрый Яшын|Дз. Яшын]] {{пенгол}}<br/>[[Аляксей Залескі|А. Залескі]] {{пенгол}}<br/>[[Аляксандр Бацішчаў|А. Бацішчаў]] {{пенпромах|міма}}<br/>[[Зоран Марушыч|З. Марушыч]] {{пенпромах|міма}}<br/>[[Юрый Сяргеевіч Казлоў|Ю. Казлоў]] {{пенгол}}<br/>[[Артур Кац|А. Кац]] {{пенгол}}<br/>[[Яўген Савасцьянаў|Я. Савасцьянаў]] {{пенпромах|брамнік}} | галы2= {{гол|80}} [[Уладзіслаў Марозаў|У. Марозаў]]<br/><br/><br/>{{пенгол}} [[Ілья Калпачук|І. Калпачук]]<br/>{{пенпромах|брамнік}} [[Яраслаў Арашкевіч|Я. Арашкевіч]]<br/>{{пенгол}} [[Вадзім Дземідовіч|В. Дземідовіч]]<br/>{{пенгол}} [[Мікіта Букаткін|М. Букаткін]]<br/>{{пенпромах|міма}} [[Уладзіслаў Марозаў|У. Марозаў]]<br/>{{пенгол}} [[Дзмітрый Сібілёў|Дз. Сібілёў]]<br/>{{пенгол}} [[Дзяніс Грачыха|Дз. Грачыха]] | справаздача= [http://stat.football.by/stat/belarus/2019/sub/2019pf/2/1/ football.by] }} == Статыстыка ігракоў == {{col-begin}} {{col-2}} === Бамбардзіры === {| class="wikitable" |- !bgcolor=silver|№ !width=200|Ігрок !width=200|Клуб !bgcolor=silver|Галы |- |style="text-align:center;"|'''1'''||{{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ілья Шкурын]]'''||'''Энергетык-БДУ'''||'''19''' |- |style="text-align:center;"|2||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Станіслаў Драгун]]||БАТЭ||14 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Украіна||20px}} [[Віталь Квашук]]||Гомель||14 |- |style="text-align:center;"|4||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзяніс Лапцеў]]||Дынама-Брэст||12 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Павел Няхайчык]]||Дынама-Брэст||12 |- |style="text-align:center;"|6||{{Сцяг|Гвінея||20px}} [[Мамо Янсанэ]]||Іслач||11 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Мікалай Януш]]||Шахцёр||11 |- |style="text-align:center;"|8||{{Сцяг|Албанія||20px}} [[Эліс Бакай]]||Шахцёр||10 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Украіна||20px}} [[Аляксандр Андрэевіч Васільеў|Аляксандр Васільеў]]||Мінск||10 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Макась]]||Іслач||10 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Максім Скавыш]]||БАТЭ||10 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг Беларусі|20px}} [[Ігар Стасевіч]]||БАТЭ||10 |- |} <small>Крыніца: [http://stat.football.by/stat/belarus/2019/scorers.html Football.By]</small> {{col-2}} === Асістэнты === {| class="wikitable" |- !bgcolor=silver|№ !width=200|Ігрок !width=200|Клуб !bgcolor=silver|Перадачы |- |style="text-align:center;"|'''1'''||{{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Стасевіч]]'''||'''БАТЭ'''||'''12''' |- |style="text-align:center;"|2||{{Сцяг|Албанія||20px}} [[Эліс Бакай]]||Шахцёр||11 |- |style="text-align:center;"|3||{{Сцяг|Ліберыя||20px}} [[Дэвід Твэ]]||Энергетык-БДУ||9 |- |style="text-align:center;"|4||{{Сцяг|Украіна||20px}} [[Арцём Мілеўскі]]||Дынама-Брэст||8 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Антон Шрамчанка]]||Гомель||8 |- |style="text-align:center;"|6||{{Сцяг|Казахстан||20px}} [[Уладзіслаў Васільеў]]||Энергетык-БДУ / Дынама-Брэст||7 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзяніс Лапцеў]]||Дынама-Брэст||7 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Ілья Шкурын]]||Энергетык-БДУ||7 |- |style="text-align:center;"|9||{{Сцяг|Расія||20px}} [[Мікіта Мельнікаў]]||Славія||6 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Станіслаў Драгун]]||БАТЭ||6 |- |} {{col-end}} == Узнагароды == Узнагароды сезона 2019 былі абвешчаны 26 снежня 2019 года на цырымоніі «Зорны мяч»<ref>{{Cite web |url=https://abff.by/news/article/zvezdnyj-mac-2019-vruceny-glavnye-nagrady-goda |title=«Звездный мяч-2019»: вручены главные награды года |access-date=2 студзеня 2020 |archive-date=2 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102215951/https://abff.by/news/article/zvezdnyj-mac-2019-vruceny-glavnye-nagrady-goda |url-status=dead }}</ref>. === Клубныя ўзнагароды === {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !width=25%|Узнагарода !width=25%|Лаўрэат !width=50%|Заўвага |- |Прыз справядлівай гульні |[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]] |За найменшую колькасць жоўтых і чырвоных картак |- |Прыз глядацкіх сімпатый |[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]] |За найбольшую наведвальнасць |- |Прыз «За волю да перамогі» |[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ (Мінск)]] |За найбольшую колькасць валявых перамог |- |Прыз «Двума складамі» |[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]] |За найлепшы сумарны вынік асноўнай і дубліруючай каманд |} === Індывідуальныя ўзнагароды === {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !width=40%|Узнагарода !width=60%|Лаўрэат |- |Найлепшая брыгада арбітраў | [[Віталь Севасцьянік]] (Гродна), <br/>Дзмітрый Жук (Мінск), <br/>Віталь Малюцін (Магілёў) |- |Найлепшы брамнік | {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гутар]] ([[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]]) |- |Найлепшы абаронца | {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Рыбак]] ([[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]) |- |Найлепшы паўабаронца | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Стасевіч]] ([[ФК БАТЭ|БАТЭ]]) |- |Найлепшы бамбардзір | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Шкурын]] ([[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]) (19 галоў) |- |Самы карысны ігрок | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Шкурын]] ([[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]) (19 галоў + 7 перадач) |- |Найлепшы нападнік | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Шкурын]] ([[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]) |- |Найлепшы ігрок | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Стасевіч]] ([[ФК БАТЭ|БАТЭ]]) |} === Зборныя чэмпіянату === {{col-begin}} {{col-2}} ==== Зборная «А» ==== {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !Амплуа !width=200|Ігрок !width=200|Каманда |- |align="center"|[[Брамнік (футбол)|Бр]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гутар]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]] |- |align="center"|[[Абаронца (футбол)|Аб]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Сачыўка]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] |- |align="center"|[[Абаронца (футбол)|Аб]] |{{Сцяг|Камерун}} [[Габі Кікі]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]] |- |align="center"|[[Абаронца (футбол)|Аб]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Рыбак]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] |- |align="center"|[[Абаронца (футбол)|Аб]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Мацвейчык]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] |- |align="center"|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Няхайчык]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]] |- |align="center"|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Станіслаў Драгун]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ]] |- |align="center"|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Кісляк]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]] |- |align="center"|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Стасевіч]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ]] |- |align="center"|[[Нападнік (футбол)|Нап]] |{{Сцяг|Украіна}} [[Арцём Мілеўскі]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]] |- |align="center"|[[Нападнік (футбол)|Нап]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Шкурын]] |[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]] |} {{col-2}} ==== Зборная «Б» ==== {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !Амплуа !width=200|Ігрок !width=200|Каманда |- |align="center"|[[Брамнік (футбол)|Бр]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Плотнікаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |- |align="center"|[[Абаронца (футбол)|Аб]] |{{Сцяг|Сербія}} [[Нікола Анціч]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] |- |align="center"|[[Абаронца (футбол)|Аб]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Паўлавец]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]] |- |align="center"|[[Абаронца (футбол)|Аб]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Захар Волкаў]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ]] |- |align="center"|[[Абаронца (футбол)|Аб]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Алег Вераціла]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]] |- |align="center"|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Яблонскі]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ]] |- |align="center"|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |{{Сцяг|Албанія}} [[Эліс Бакай]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] |- |align="center"|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |{{Сцяг|Украіна}} [[Аляксандр Наёк]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]] |- |align="center"|[[Нападнік (футбол)|Нап]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Скавыш]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ]] |- |align="center"|[[Нападнік (футбол)|Нап]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Лапцеў]] |[[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]] |- |align="center"|[[Нападнік (футбол)|Нап]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Кавалёў]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] |} {{col-end}} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.stat.football.by/stat/belarus/2019/ на сайце football.by] {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|2019]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2019 годзе]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя футбольныя чэмпіянаты ў сезоне 2018/2019]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя футбольныя чэмпіянаты ў сезоне 2019/2020]] 7maut12aczvdml9efejyqhlc2t7rqi7 0 581236 5149063 5112166 2026-05-31T03:44:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149063 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Вычулкаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[БССР]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Брэсцкі раён]] |Уключае = |Сталіца = [[Вычулкі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[8 мая]] [[1970]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = |Год перапісу = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Вы́чулкаўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Вычулкі]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Трышынскі сельсавет''' у складзе Брэсцкага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Трышын]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Бярозаўскі сельсавет (Брэсцкі раён)|Бярозаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 3 чэрвеня 1957 года ў склад сельсавета з [[Чэрнеўскі сельсавет (Брэсцкі раён)|Чэрнеўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Шэбрын|Шчэбрын]], [[Падбулькова]] і [[Булькова (Брэсцкі раён)|Булькова Зарэчча]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r957b0005850&q_id=5378887|title=Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета депутатов трудящихся от 3 июня 1957 года № 344 «О частичном изменении в административно-территориальном делении сельских Советов Брестского и Пинского районов и Домачевского поселкового Совета Брестского района»|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=dead}}</ref>. 1 красавіка 1968 года перайменаваны ў Вычулкаўскі сельсавет, цэнтр перанесены ў вёску Вычулкі. 8 мая 1970 года сельсавет перайменаваны ў [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскі]], цэнтр перанесены ў вёску [[Чэрні]], вёскі [[Булькова (Брэсцкі раён)|Булькова]], Вычулкі, Падбулькава, Шчэбрын і [[Ямна (Брэсцкі раён)|Ямна]] перададзены ў склад [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]], з Тэльмінскага сельсавета ў склад Чэрнінскага сельсавета перададзены вёскі [[Братылава]], [[Бярдычы]], [[Валоскі]], [[Вітошкі]], [[Вялікая Курніца]], [[Вялікія Косічы]], [[Вялюнь]], [[Гутавічы]], [[Забярэззе (Брэсцкі раён)|Забярэззе]], [[Залессе (Брэсцкі раён)|Залессе]], [[Збірагі]], [[Карабаны (Брэсцкі раён)|Карабаны]], [[Клімовічы]], [[Максімы]], [[Машчонка]], [[Селяхі (Чэрнінскі сельсавет)|Селяхі]], [[Харытоны (Брэсцкі раён)|Харытоны]], [[Чэрні]] і хутары [[Бабры (Брэсцкі раён)|Бабры]], [[Макасі]], [[Малькі (Брэсцкі раён)|Малькі]] і [[Чэрні (хутар)|Чэрні]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. {{Брэсцкі раён|варыянт=гісторыя|загаловак=Вычулкаўскі (да 1968 года Трышынскі) сельсавет у [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] (1940—1970)}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1970 годзе]] 5vov3k43cuexgd7cpn9swc60ums2z25 0 591147 5148782 4928819 2026-05-30T14:51:36Z Için warum 153459 5148782 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Шацк}} {{НП-Украіна |статус = Пасёлак гарадскога тыпу |беларуская назва = Шацк |арыгінальная назва = Шацьк |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Church of Nativity of the Theotokos in Shatsk, Ukraine.JPG |подпіс = Царква Раства Прасвятой Багародзіцы |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 29|lat_sec = 16 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 55|lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1410 |ранейшыя імёны = Шэчка |статус з = 1957 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 5300 |год перапісу = 2018 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +380-3355 |паштовы індэкс = 44000 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = АС, КС |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Шацк''' ({{lang-uk|Шацьк}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], былы раённы цэнтр [[Шацкі раён (Украіна)|Шацкага раёна]]. == Назва == На думку [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучыка]] і [[:ru:Шульгач, Виктор Петрович|В. Шульгача]], назва пасёлка Шацк узнікла ад мікратапоніма з асновай ''Шат-'' або ''Шач-'', што мае паралелі ў беларускай і расійскай тапаніміі і звязваецца з ''шать'' у геаграфічным значэнні «прыгожае, маляўнічае месца»<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 519.</ref>. == Геаграфія == Знаходзіцца ў цэнтры [[Шацкі раён (Украіна)|Шацкага раёна]] (паўночна-заходняя частка [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]]), на самым паўночным захадзе [[Украіна|Украіны]]. Плошча пасёлка 5,75 км². Прыкладна за 17 км ад мяжы з [[Польшча]]й і прыкладна за 10 км ад мяжы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Вышыня над узроўнем мора — 170 м. Пасёлак атачаюць [[Шацкія азёры|азёры аднайменнай групы]]. Пасёлак размешчаны ў маляўнічай мясцовасці ў заходняй частцы [[Валынь|Валынскага]] [[Палессе|Палесся]], у атачэнні азёр, якія зазвычай называюць Шацкімі (Чорнае Вялікае, [[Свіцязь (возера, Украіна)|Свіцязь]], [[Пулемецкае]], Лукы, Люцымер, Самынец, Карасінец, Азярцо). == Гісторыя == Першая згадка пра Шацк адносіцца да 1410 г., калі кароль [[Ягайла]] паслаў паляўнічых да Шацкіх лясоў для нарыхтоўкі мяса на ваенныя патрэбы. За люстрацыяй 1564 года Шацк (у люстрацыі называецца Шэчка) налічваў 35 двароў цяглых сялян, 7 агароднікаў, 3 каморнікаў і 33 рыбакоў. Усе гэтыя катэгорыі насельніцтва знаходзіліся на становішчы прыгонных. Агульная сума падаткаў з вёскі вызначалася ў памеры 419 злотых і 29 грошай на год. У 1595 г. Шацк згадваецца ў дакументах ужо як мястэчка [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]]. В канца XVIII ст. мястэчка трапляе ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. у 1812 г. падчас [[Вайна 1812 года|франка-рускай вайны]] Шацк у складзе Паўночна-Заходняй Валыні быў тэрыторыяй, па якой праходзілі [[Напалеон I Банапарт|напалеонаўскія]] войскі. У сярэдзіне верасня 1812 г. Шацк быў ужо вызвалены ад французаў. З 1768 да 1849 гг. пасёлак належаў сям’і феадала Браніцкага. Пазней царскія ўлады канфіскавалі землі Браніцкага і сяляне Шацка набылі статус дзяржаўных. З пачатку выкупу зямель паглыбляецца маёмасная няроўнасць. Па люстрацыі 1874 г. з 305 двароў толькі 43 атрымалі поўны надзел, 186 паўнадзела, астатнія і таго менш. у 1906 г. ў Шацку налічваецца 428 двароў і 2886 чалавек насельніцтва. У перыяд [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] многія месцічы былі вымушаныя эвакуявацца ў Расію. Іх вяртанне назад зацягнулася на гады. [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|Рэвалюцыя 1917 г. у Расіі]] згодам дакацілася і да Шацка. Па ўспамінах старажылаў і архіўных дакументах у Шацку дзейнічаў рэўкам. З канца 1920 па верасень 1939 гг. Шацк уваходзіў у склад [[Другая Польская Рэспубліка|Польшчы]]. Восенню 1939 г. мястэчка і ваколіцы былі далучаныя да [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]. 17 студзеня 1940 г. Шацк стаў раённым цэнтрам. Вясной 1941 г. ў Шацку было ўтворана тры [[калгас]]ы. == Рэлігія == * Праваслаўная царква Нараджэння Прасвятой Багародзіцы [[Руская праваслаўная царква|РПЦ]], якая пабудавана графам Уладзіславам Браніцкім у 1838 г. і з’яўляецца помнікам архітэктуры; * Праваслаўная капліца святой Таццяны [[Праваслаўная царква Украіны|ПЦУ]], пабудаваная ў 2009 г. на тэрыторыі Шацкага ляснога каледжа; * 2 [[Пратэстанцтва|пратэстанцкія]] малітоўныя дамы. У найбліжэйшы час у пасёлку з’явіцца яшчэ 2 святыні: * Праваслаўная царква святога Ануфрыя [[Руская праваслаўная царква|РПЦ]] — у стане будаўніцтва, богаслужэнні адбываюцца ў часовым храме; * Праваслаўная царква святога Міхаіла [[Праваслаўная царква Украіны|ПЦУ]] — будуецца, здзяйсняюць набажэнствы ў капліцы святой Таццяны; == Іншае == Ёсць літоўскія рачныя назвы ''Šata (Šatė), Šačia, Šat-upis'', таксама ''Šėta, Šatrija''<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 326—327.</ref>. == Галерэя == <center> <gallery widths="150px" heights="150px" perrow="4"> Файл:Shatsk District Court, Ukraine.JPG|Раённы суд Файл:Police in the Shatsk, Ukraine.JPG|Паліцыя Файл:Urban-type settlement Council in Shatsk, Ukraine.JPG|Пасялковы савет Файл:District Council and District State Administration in Shatsk, Ukraine.JPG|Райсавет і райвыканкам Файл:Traditional street in the Shatsk, Ukraine.JPG|Адна з вуліц мястэчка Файл:Big Black Lake on the southwestern outskirts of Shatsk, Ukraine.JPG|Возера Чорнае Вялікае Файл:Lyutsymer Lake in south-eastern edge of Shatsk, Ukraine.JPG|Возера Люцымер Файл:Supermarket in the Shatsk, Ukraine.JPG|Супермаркет «Наш Край» </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Шацкага раёна (Украіна)}} {{Валынская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Валынскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шацкага раёна (Украіна)]] sas4r7byandu71xkcl1d4z2on77xwq3 0 602619 5149046 3681124 2026-05-30T23:58:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149046 wikitext text/x-wiki {{Вуліца2|Кобрына |краіна = |рэгіён = |горад = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |назва = |арыгінальная назва = |статус = |на карце = |памер = |фота = Кобрын. (04).jpg |памер фота = |подпіс = Няцотны бок вуліцы, пачынаючы з дому 15 |акруга-спасылка = |акруга = |раён-спасылка = |раён = |гістарычны раён-спасылка = |гістарычны раён = |мікрараён-спасылка = |мікрараён = |метро = |метра-спасылка = |электрычка = |электрычка-спасылка = |трамвай = |трамвай-спасылка = |тралейбус = |тралейбус-спасылка = |аўтобус = |аўтобус-спасылка = |маршрутка = |маршрутка-спасылка = |індэкс = |тэлефоны = |ранейшыя назвы = Бабруйская, Пілсудскага |працягласць = 3,5 км |шырыня = |назва параметру = |тэкст параметру = |на карце wikimapia = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |на вікісховішчы = }} {{Значэнні|Вуліца Леніна}} '''Вуліца Леніна''' ({{lang-ru|улица Ленина}}) — адна з галоўных вуліц [[Кобрын]]а. Праходзіць ад [[Плошча Леніна (Кобрын)|плошчы Леніна]] да паўночна-ўсходняй граніцы горада. == Гісторыя == Першапачаткова вуліца называлася '''Бабруйскай''', па горадзе [[Бабруйск]]а. Вуліца ўзнікла пры пракладцы ў сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] (скончана ў [[1846]] годзе) шаша [[Масква]]-[[Варшава]]. У [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскі перыяд]] да 1939 года называлася вуліцай '''Пілсудскага''', у гонар [[Юзаф Пілсудскі|польскага ваеннага і палітычнага дзеяч]]. З уключэннем Кобрына ў склад БССР стала называцца вуліцай Леніна<ref name="ikobrin">{{cite web|title=Вуліцы і плошчы Кобрына: гісторыя і сучаснасць|author=А. М. Мартынаў|url=https://ikobrin.by/martinov-12.php|website=Турыстычны Кобрын|accessdate=2019-04-25}}</ref>. Пачатак вуліцы, ад плошчы Леніна да плошчы Свабоды, быў, як і сама плошча Леніна, пабудаваны толькі ў [[1950-я]] гады. Сучасны мост цераз [[Мухавец (рака)|Мухавец]] таксама пабудаваны пасля вайны, старыя драўляныя масты на гэтым месцы гарэлі ў час войнаў у 1915, 1939 і 1944 гадах<ref>{{cite web|author=Мартынаў А. М.|title=Вуліца, якаючы носіць імя Леніна|url=https://ikobrin.by/martinov-37.php|website=Турыстычны Кобрын|accessdate=2019-04-26|lang=be|archive-date=19 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419191248/https://ikobrin.by/martinov-37.php|url-status=dead}}</ref>. == Апісанне == Арыентавана за паўднёвага захаду на паўночны усход. Пачынаецца ад [[Плошча Леніна (Кобрын)|плошчы Леніна]] як працяг [[вуліца Пушкіна (Кобрын)|вуліцы Пушкіна]], перасякае Савецкую вуліцу, далей да яе з усходу прымыкае плошча Свабоды, а з захаду — вуліцы Матросава і 17 верасня, праходзіць па мосце цераз Мухавец, за ракой да яе прымыкаюць з захаду вуліцы Пралетарская і Прывакзальная, а таксама драбнейшых вуліц і завулкаў. Вуліца сканчаецца на граніцы горада, пераходзячы ў [[Р2 (аўтадарога, Беларусь)|аўтадарогу Р2]]. Нумарацыя дамоў — ад плошчы Леніна. == Забудова == === Няцотны бок === * № 15 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 17 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 19 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 21 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 23 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 25 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 27 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 29 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 33 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 35 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 37 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 41 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 43 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 49 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 57 — (канец [[ХІХ]] — пачатак [[ХХ стагоддзе|ХХ стагоддзя]]) — {{ГККРБ 4|113Г000719}} * № 73 — (канец [[ХІХ]] — пачатак [[ХХ стагоддзе|ХХ стагоддзя]]) — {{ГККРБ 4|113Г000719}} * № 77 — (канец [[ХІХ]] — пачатак [[ХХ стагоддзе|ХХ стагоддзя]]) — {{ГККРБ 4|113Г000719}} === Цотны бок === * № 6 (інвентарныя нумары 12805, 12806, 12807, 12808, 12812, 12813) — [[гандлёвыя рады (Кобрын)|гандлёвыя рады]] (ярэдзіна [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]], перабудаваны ў [[1920-я]] гг.) — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 10 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 12 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 14 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 18 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 18 — [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Кобрын)|Сабор Аляксандра Неўскага]] ([[1864]]—[[1868]]) — {{ГККРБ 4|112Г000392}} * № 20 — {{ГККРБ 4|112Е000383}} * № 26 — (канец [[ХІХ]] — пачатак [[ХХ стагоддзе|ХХ стагоддзя]]) — {{ГККРБ 4|113Г000719}} * № 28 — (канец [[ХІХ]] — пачатак [[ХХ стагоддзе|ХХ стагоддзя]]) — {{ГККРБ 4|113Г000719}} * № 30 — (канец [[ХІХ]] — пачатак [[ХХ стагоддзе|ХХ стагоддзя]]) — {{ГККРБ 4|113Г000719}} * № 32 — (канец [[ХІХ]] — пачатак [[ХХ стагоддзе|ХХ стагоддзя]]) — {{ГККРБ 4|113Г000719}} * № 36 — (канец [[ХІХ]] — пачатак [[ХХ стагоддзе|ХХ стагоддзя]]) — {{ГККРБ 4|113Г000719}} * № 40 — (канец [[ХІХ]] — пачатак [[ХХ стагоддзе|ХХ стагоддзя]]) — {{ГККРБ 4|113Г000719}} * № 42 — (канец [[ХІХ]] — пачатак [[ХХ стагоддзе|ХХ стагоддзя]]) — {{ГККРБ 4|113Г000719}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web|title=Гістарычны цэнтр: вуліца Леніна|url=https://ikobrin.ru/kobtur-lenina.php|website=Турыстычны Кобрын|accessdate=2019-04-25}} [[Катэгорыя:Вуліцы Кобрына]] [[Катэгорыя:Вуліцы Беларусі, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна|Кобрын]] k3b5v0n9h5glhanlfl4wozb28ok1ia5 0 607016 5149099 5051837 2026-05-31T07:26:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149099 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Вялікі марш вяртання | частка = [[Ізраільска-палесцінскі канфлікт]] | выява = Gaza Strip map2.svg | загаловак = Карта Газы. | дата = [[30 сакавіка]] [[2018]] — [[27 снежня]] [[2019]] | месца = мяжа паміж [[Сектар Газа|Сектарам Газа]] і [[Ізраіль|Ізраілем]] | прычына = | вынік = | праціўнік1 = * {{flagicon image|Flag of Palestine.svg}} [[Сектар Газа]] * {{flagicon image|Flag of al-Qassam Brigades.svg}} [[ХАМАС]] і іншыя групоўкі | праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Ізраіль}} | камандзір1= | камандзір2= | сілы1 = 100 000 | сілы2 = 20 000 | страты1 =223 забітых<ref name="B'tselem21" >[https://www.btselem.org/gaza_strip/20210524_whitewash_time 'And now for the whitewashing,' ] [[B'tselem]] 24 May 2021</ref> | страты2 =1 забіты<ref name="IDF soldier was killed">{{cite news |title=Residents in southern Israel warned to stay near shelters |url=https://www.jpost.com/Israel-News/IDF-Strikes-terror-targets-in-Gaza-563027 |work=The Jerusalem Post |date=20 July 2018}}</ref> | агульныя страты = }} '''«Вялікі марш вяртання»'''<ref name="bbc180331"/><ref name="ria180330" /><ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5acb69e69a794714e5eef7b7?from=newsfeed Росбизнесконсалтинг, 9 апреля 2016. МИД осудил применение Израилем силы против палестинцев в секторе Газа]</ref> або '''Сутыкненні на мяжы Ізраіля з сектарам Газа'''<ref name="Расследование"/><ref name="un180330"/><ref name="tass180406"/><ref name="tass180407"/><ref name="tv9-180706"/><ref name="cnn180516"/><ref name="ntv180516"/> — кампанія масавых антыізраільскіх выступленняў [[Палесцінцы|палесцінцаў]] на мяжы паміж [[Сектар Газа|Сектарам Газа]] і [[Ізраіль|Ізраілем]], арганізаваная рухам [[ХАМАС]] вясной [[2018]] года. Кампанія была запланавана і працягвалася на працягу шасці тыдняў, з [[30 сакавіка]] [[2018]] года, гадавіны «Дня зямлі», і да [[15 мая]] 2018 года, 70-ы [[Накба|Дзень Накба]]<ref>[https://www.aljazeera.com/indepth/inpictures/gaza-refugees-call-return-mass-protests-180330154419077.html Gaza: Refugees call for right of return in mass protests] // Al-Jazeera</ref>. Згодна з кантраляваным ХАМАС «Палесцінскім інфармацыйным цэнтрам», ХАМАС назваў гэтую кампанію выступленняў «Вялікім маршам вяртання» з тым, каб прыцягнуць увагу да права ўсіх пакаленняў палесцінцаў на вяртанне на тэрыторыі, якія сталі 70 гадоў таму Ізраілем<ref>[https://russian.palinfo.com/news/2018/4/11/Vеликий-Марш-Vозвращения---это-послание-палестинцев-миру,-обращение-к-его-совести Великий Марш Возвращения — это послание палестинцев миру, обращение к его совести!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190717151942/https://russian.palinfo.com/news/2018/4/11/V%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88-V%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F---%D1%8D%D1%82%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%83,-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA-%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8 |date=17 ліпеня 2019 }} // Палестинский информационный центр, 11.4.2018</ref>. Сотні дэманстрантаў (30 сакавіка<ref name="reuters180331"/>), агульная колькасць якіх склала ад 30 да 50 тысяч чалавек, пачынаючы з 30 сакавіка, уступалі ў сутычкі з вайскоўцамі Арміі абароны Ізраіля ля раздзяляльнага бар’еры на мяжы, закідваючы іх камянямі і бутэлькамі з запальнай сумессю і спрабуючы пашкодзіць загароды. У адказ арміяй былі ўжыты вадамёты і іншыя сродкі для разгону дэманстрацый, а ў шэрагу выпадкаў — і агонь на паразу, што прывяло да дзесяткаў чалавечых ахвяр сярод удзельнікаў маршу<ref name="ria180330">{{cite web|url=https://ria.ru/world/20180330/1517654037.html|title=Марш возвращения вывел тысячи палестинцев на кровопролитный бой с Израилем|author=|date=2018-03-30|publisher=РИА Новости|description=|accessdate=2018-04-08}}</ref><ref>{{cite web|url=https://russian.rt.com/world/article/498187-palestincy-izrail-protesty-video|title=«Великий марш возвращения»: шесть палестинцев погибли в ходе массовых протестов на границе сектора Газа|author=|date=2018-03-30|publisher=RT|description=|accessdate=2018-04-08}}</ref><ref name="thetelegraph180406">{{cite web|author=Josef Federman,|title=Gaza violence is latest salvo in war of narratives|url=https://www.thetelegraph.com/news/world/article/Gaza-violence-is-latest-salvo-in-war-of-narratives-12812488.php|date=April 6, 2018|publisher=Associated Press / The Telegraph|accessdate=2018-04-09|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180410072836/https://www.thetelegraph.com/news/world/article/Gaza-violence-is-latest-salvo-in-war-of-narratives-12812488.php|archivedate=10 красавіка 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="bloomberg180407">{{cite web|author=David Wainer, Michael Arnold and Saud Abu Ramadan|title=Palestinians Clash With Israeli Troops for Second Week in Gaza|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-04-07/palestinians-clash-with-israeli-troops-for-second-week-in-gaza|date=2018-04-07|publisher=bloomberg.com|language=en}}</ref>. Мінімум двое з іх былі забіты ў перастрэлцы пры спробе наблізіцца да бар’ера з агнястрэльнай зброяй<ref name="ynetnews180330"/><ref name="newsru180331"/><ref name="reliefweb180402"/>. [[Савет Бяспекі ААН]] на надзвычайным пасяджэнні [[31 сакавіка]] 2018 года асудзіў ужыванне гвалту ў сектары Газа. Ізраіль, са свайго боку, абвяргаў абвінавачванні ў непрапарцыянальным прымяненні сілы, настойваючы на тым, што ён дзейнічаў у рамках закона і выкарыстоўвае зброю, каб «не дапусціць ўварвання шматтысячных натоўпаў, нацэленых на забойствы і здзяйсненне тэрактаў»<ref name="РИА08032019" />. == Перадгісторыя == Пачатак масавай акцыі ў сектары Газа [[30 сакавіка]] [[2018]] года быў прымеркаваны да «Дня зямлі», які ўсталяваны ў памяць пра шэсць [[арабы|арабаў]], якія загінулі ў [[1976]] годзе ў ходзе гвалтоўных пратэстаў, накіраваных супраць экспрапрыяцыі ўрадам Ізраіля сотняў зямельных надзелаў ізраільскіх арабаў у [[Галілея|Галілеі]]<ref>Tucker, 2008, Land Day, pp. 604—605</ref><ref name="Пашков" />. Мэтай маршу было нагадаць пра лёс палесцінскіх бежанцаў, якія, ратуючыся ад ізраільскіх войскаў, страцілі свае зямельныя ўчасткі і цяпер жывуць у розных краінах свету. Палесцінскія бежанцы, колькасць якіх разам з нашчадкамі ацэньваецца ў 5 мільёнаў, цяпер дамагаюцца права на вяртанне ў свае дамы, кінутыя калісьці на тэрыторыі Ізраіля. Гэта лічыцца непрымальным у Ізраілі, дзе мяркуюць, што дадзеная праблема павінна вырашацца ў рамках стварэння палесцінскай дзяржавы ці праз асіміляцыі ў месцах цяперашняга пражывання палесцінскіх бежанцаў. У самым сектары Газа, паводле ацэнак [[ААН]], бежанцы і іх нашчадкі складаюць за 1,3 млн з 2 млн яго жыхароў. Завяршэнне маршу яго арганізатарамі планавалася на [[15 мая]] 2018 года, калі палесцінцы штогод адзначаюць Накбу — дзень нацыянальнай «катастрофы», якая адбылася ў выніку [[Араба-ізраільская вайна (1947—1949)|Араба-ізраільскай вайны]] ([[1948]]—[[1949]]) і [[Араба-ізраільскі канфлікт|наступных падзей]]<ref name="ria180330" /><ref>Tucker, 2008, Land Day</ref>. Сярод канкрэтных палітычных прычын правядзення Марша вяртання менавіта ў 2018 годзе актывіст арганізацыі «Сацыялістычная барацьба» Яша Кігель паказваў, што ізраільская дзяржава і ўрад [[Біньямін Нетаньяху|Нетаньяху]] адзначалі 70-годдзе Дзяржавы Ізраіль без якіх-небудзь згадак пра правы палесцінцаў, а таксама перанос пасольства [[ЗША]] з [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіва]] ў [[Іерусалім]]. Ізраільскія сацыялісты звярталі ўвагу на «невыносныя» ўмовы жыцця насельніцтва сектара Газа, дзе электрычнасць уключаюць толькі на 4 гадзіны ў дзень, 95% водных рэсурсаў краю непрыдатныя для піцця, беспрацоўе дасягнула 40%, прычым сярод людзей малодшай 30 гадоў — 60 %. Заахвочвальнымі прычынамі да правядзення Марша вяртання гэтымі ж крыніцамі названы таксама рэгулярныя абстрэлы ізраільскай арміяй палесцінскіх рыбакоў у [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] і палесцінскіх земляў побач з загараджальным бар’ерам<ref>{{Cite news|title=«Это может привести к войне». Интервью с Яшей Кигелем о ситуации в Израиле и Палестине|url=https://socialist.news/read/article/new-war-palestine/|publisher=Socialist News|author=Леонид Кригер|date=2018-06-14|accessdate=2018-07-08}}</ref>. == Храналогія падзей == [[Файл:Gazako mugako protesten irudiak 2018 2.jpg|thumb|На мяжы сектара Газа і Ізраіля, 15 мая 2018.]] [[Файл:Palestinians drag ripped down border fence in Gaza.jpg|thumb|Палесцінцы адцягваюць сарваную памежную агароджу паміж Ізраілем і Газай, 15 мая 2018.]] 30 сакавіка 2018 года па закліку [[ХАМАС]] пасля паўдзённай малітвы ад 30 да 50 тысяч палесцінцаў выйшлі на «Вялікі марш вяртання», які разгарнуўся пад лозунгамі салідарнасці з бежанцамі, жадаючымі вярнуцца ў свае дамы ў межах сучаснага Ізраіля. Найбольш рашучыя актывісты ў шасці месцах выйшлі да плота на мяжы сектара Газа, якую Ізраіль загадзя абвясціў «закрытай ваеннай зонай». Яшчэ напярэдадні Армія абароны Ізраіля, атрымаўшы разведданыя аб рыхтуемым маршы, размясціла па перыметры плота некалькі баявых брыгад, задзейнічала бранятэхніку, беспілотнікі і верталёты. Паводле мясцовых СМІ, загінула як мінімум 15 палесцінцаў<ref name="Пашков">{{cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=3001671#/video/https%3A%2F%2Fplayer.vgtrk.com%2Fiframe%2Fvideo%2Fid%2F1774105%2Fstart_zoom%2Ftrue%2FshowZoomBtn%2Ffalse%2Fsid%2Fvesti%2FisPlay%2Ftrue%2F%3Facc_video_id%3D749744|title=Во время беспорядков на границе Израиля с Сектором Газа погибли 15 палестинцев|author=Сергей Пашков|date=2018-03-30|publisher=Россия 1|description=|accessdate=2018-04-08}}</ref> <ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3001671 Во время беспорядков на границе Израиля с Сектором Газа погибли 15 палестинцев], 30 марта 2018</ref>. У сваім звароце да прысутных ля мяжы лідар ХАМАС Ісмаіл Ханія сказаў: ''«Мы не саступім ні адной пядзі палесцінскай зямлі. Для Палесціны няма альтэрнатывы і няма ніякага іншага рашэння, акрамя вяртання тэрыторый»''<ref name="bbc180331"/>. У ходзе маршу сотні маладых дэманстрантаў<ref name="reuters180331">{{cite web|title=Israeli troops wound dozens on Gaza border as Palestinians bury dead from earlier violence|url=https://www.reuters.com/article/us-israel-palestinians-protests/israeli-troops-wound-dozens-on-gaza-border-as-palestinians-bury-dead-from-earlier-violence-idUSKBN1H70AU?il=0|website=reuters.com|date=2018-03-31}}</ref> спрабавалі пашкодзіць памежныя загароды, падпаленымі покрыўкамі, шпурлялі камяні і бутэлькі з запальнай сумессю. Ізраільскія вайскоўцы адказвалі спецсродкамі і агнём на паражэнне па «галоўным завадатарам». У другой палове дня двое ўзброеных членаў ХАМАС аддзяліліся ад натоўпу і паспрабавалі наблізіцца падзяляльнага бар’ера, адкрыўшы агонь па ізраільцянам. У выніку перастрэлкі, яны былі забіты, а іх целы перапраўлены на ізраільскую тэрыторыю<ref name="ynetnews180330">{{cite web|author=Yoav Zitun, Elior Levy.|title=IDF exchanges fire with terrorists in northern Gaza|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5211604,00.html|website=ynetnews.com|date=2018-03-30|accessdate=2018-06-04}}</ref><ref name="newsru180331">{{cite web|title=СБ ООН не осудил действия израильских военных на границе Газы|url=http://newsru.co.il/mideast/31mar2018/gaza_un_105.html|website=newsru.co.il|date=2018-03-31|accessdate=2018-06-04}}</ref><ref name="reliefweb180402">{{cite web|title=Gaza Protests Mark Shift in Palestinian National Consciousness|url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/gaza-protests-mark-shift-palestinian-national-consciousness|website=reliefweb.int|date=2018-04-02}}</ref>. У першы дзень маршу, паводле медыцынскай справаздачам Газы, загінулі 14 дэманстрантаў і 1200 былі паранены. Прэс-сакратар ізраільскага войска Ронен Манліс абвінаваціў ісламісцкія ўлады сектара ў «цынічным выкарыстанні» жанчын і дзяцей у сваіх палітычных мэтах і паведаміў, што «ўсё, хто загінуў — мужчыны ва ўзросце ад 18 да 30 гадоў»<ref name="ria180330" />. Паводле прадстаўленых [[1 красавіка]] ізраільскіх даных, мінімум 10 з 14 загінулых былі і раней звязаны з тэрарыстычнай дзейнасцю і былі забіты падчас падобных дзеянняў 30 сакавіка<ref name="jpost180401">{{cite web|author=Tal Lev-ram (Маарив.)|title=IDF official says Israel will not return bodies of Gaza terrorists|url=https://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/gaza-news/IDF-official-says-Israel-will-not-return-bodies-of-Gaza-terrorists-547629|date=2018-04-01|work=jpost.com|accessdate=2018-06-04|language=en}}</ref><ref name="timesofisrael180401">{{cite web|author=Khaled Abu Toameh.)|title=Palestinians rage at US, UK after failed bid to condemn Israel at UN |url=https://www.timesofisrael.com/palestinians-rage-at-us-uk-after-failed-bid-to-condemn-israel-at-un/|date=2018-04-01|work=timesofisrael.com|accessdate=2018-06-04|language=en}}</ref>. 30 сакавіка 2018 года стаў самым кровапралітным днём [[Ізраільска-палесцінскі канфлікт|ізраільска-палесцінскага канфлікту]] з часу {{нп5|Аперацыя «Непарушная скала» (2014)|аперацыі «Непарушная скала» (2014)|be-tarask|Апэрацыя «Непарушная скала»}}. [[6 красавіка]] паводле інфармацыі, апублікаванай ТАСС, да памежнай паласы палесцінскія моладзевыя актывісты даставілі каля 10 тыс. шын і падпалілі іх для таго, каб дэзарыентаваць падраздзяленні ізраільскай арміі і ўскладніць агляд ізраільскім снайперам, якія занялі баявыя пазіцыі па лініі мяжы. Армія абароны Ізраіля ўжывала беспілотныя лятальныя апараты для скіду на дэманстрантаў бомбаў са слёзатачывым газам, выкарыстоўваліся і магутныя вадамёты. З пачатку сутыкненняў да [[7 красавіка]] 2018, па даных прадстаўніка Міністэрства аховы здароўя, у кантраляваным рухам ХАМАС анклаве Ашраф аль-Кедра ахвяры сярод палесцінцаў — каля 30 чалавек<ref name="tass180407">[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5103863 ТАСС, 7 апреля 2018. СМИ: за неделю стычек на границе Газы и Израиля погибли около 30 палестинцев]</ref>, сярод ізраільскіх ваенных ахвяраў няма<ref name="tass180406">[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5102735 ТАСС, 6 апреля 2018. СМИ: восемь палестинцев погибли в стычках в Газе, около 1,1 тыс. пострадали] (по данным портала samanews.ps)</ref>. [[14 мая]], у дзень, калі пасольства [[ЗША]] ў Ізраілі было насуперак пратэстам палесцінцаў перанесена з [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіва]] ў [[Іерусалім]], у памежных сутыкненнях па даных Міністэрства аховы здароўя аўтаноміі, загінулі больш за 60 чалавек<ref name="ntv180516">{{Cite news|title=Число погибших на границе Палестины и Израиля возросло до 63 |url=http://www.ntv.ru/novosti/2018280/ |publisher=НТВ|date=2018-05-16|accessdate=2018-05-22}}</ref>, у асноўным актывісты ХАМАС<ref name="cnn180516">[https://edition.cnn.com/2018/05/16/middleeast/hamas-members-gaza-deaths/index.html Hamas claims 50 of its members died in Monday’s clashes in Gaza]</ref>. Ізраільскі бок накіраваў у сектар Газа канвой з медыкаментамі, які кіраўніцтва ХАМАС адмовілася прыняць, абвясціўшы прапагандысцкім трукам; аналагічныя гуманітарныя грузы, накіраваныя ААН і ПНА, былі прыняты<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/05/16/hamas-plans-protests-rejects-medical-supplies-israel/ |title=Hamas plans further protests as it rejects medical supplies from Israel |author=Raf Sanchez. |work=The Telegraph |date=16 May 2018 |accessdate=2018-05-22}}</ref>. Станам на [[2 чэрвеня]] 2018 года, з пачатку «Маршу вяртання», па падліках палесцінскіх медыкаў, загінулі 119 жыхароў сектара Газа, 13,3 тысячы чалавек пацярпелі ад куль і газу, 300 параненых знаходзіліся ў цяжкім стане. Сярод загінуўшых і пацярпелых ёсць і грамадзянскія асобы. Пра ахвяры сярод ізраільцян не паведамлялася<ref name="Расследование">{{Cite news|title=Израиль начал расследование гибели палестинки при столкновениях в Газе|url=https://ria.ru/world/20180602/1521946064.html|publisher=РИА Новости|date=2018-06-02|accessdate=2018-06-04}}</ref>. [[6 ліпеня]] ў ходзе чарговага сутыкнення (15-га па ліку этапу «Марша вялікага вяртання»), па даных Міністэрства аховы здароўя сектара, адзін палесцінец быў забіты пры спробе прабрацца да памежнага плоту і 396 атрымалі раненні<ref name="tv9-180706">{{Cite news|title=Столкновения на границе с Газой: один погибший, почти 400 пострадавших|url=http://9tv.co.il/news/2018/07/06/259553.html|publisher=9tv.co.il|date=2018-07-06|quote=''"Взрывное устройство сдетонировало на территории сектора Газа, ранив нескольких палестинцев", - цитирует армейскую пресс-службу MEMO.''|accessdate=2018-07-08}}</ref>. [[8 кастрычніка]], згодна з газетай «Вести», каля 5000 жыхароў сектара Газы прынялі ўдзел у масавых беспарадках каля раздзяляльных збудаванняў і ў марской мяжы Ізраіля. Сіламі Цахала была папярэджана спроба прарыву мяжы ля кібуц Зікім, з боку Газы былі запушчаны паветраныя шароў-падпальшчыкі. Дроны прывялі да буйнога пажару ў лесе Шакеда<ref>[https://www.israel-in-photos.com/festival-darom-adom.html]</ref>. У ходзе беспарадкаў «у руцэ ў аднаго з парушальнікаў разарвалася аскепкавая граната, якую ён меркаваў шпурнуць у ваеннаслужачых Цахала. Некалькі палесцінцаў атрымалі раненні рознай ступені цяжкасці. Усяго было паранена не менш за 11 удзельнікаў беспарадкаў»<ref name="vesty181009">{{cite web|title=Видео: 5000 жителей Газы пошли на прорыв границы – на суше и на море|url=https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-5366672,00.html|website=vesty.co.il|publisher=«Вести» (Израиль)|date=2018-10-09}}</ref>. У лістападзе 2018 года афіцыйны прадстаўнік ХАМАС высока ацаніў падтрымку [[Іран]]а, аказаную палесцінцам у ходзе «Вялікага маршу вяртання», падзякаваў за тое, што Іран «падзяляе каштоўнасці і інтарэсы палесцінцаў». Іран пагадзіўся прыняць у сябе сем’і загінулых і параненых падчас падзей у Газе<ref>{{Cite news|title=ХАМАС поблагодарило Иран за поддержку «Великого марша возвращения»|url=https://regnum.ru/news/2528639.html|publisher=Regnum|date=2018-11-29|accessdate=2019-03-11}}</ref>. [[16 кастрычніка]] 2018 года Яўрэйскі нацыянальны фонд паведаміў, што за папярэднія паўгода выбуховыя прылады справакавалі 1,100 пажараў. Знішчана «каля 50% лясных масіваў, размешчаных ля мяжы з сектарам Газы. Раней гэтая арганізацыя паведаміла аб падрыхтоўцы пазову да арганізацыі ХАМАС ў міжнародныя судовыя інстанцыі за шкоду, «нанесеную лясам і ўгоддзям у раёнах, якія мяжуюць з сектарам Газа»<ref name="iland181016">{{cite web|title=За полгода спровоцировано 1,100 пожаров|url=https://iland.tv/news/14040/За_полгода_спровоцировано_1,100_пожаров|website=iland.tv|date=2018-10-16}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="kkl180605">{{cite web|title=ЕНФ-ККЛ предъявит палестинцам иск за ущерб, нанесенный пожарами|url=http://www.ea.kkl-jnf.org/news-jnf-kkl/palestinians_will_be_sued_for_damage_caused_by_fire/|website=ea.kkl-jnf.org|publisher=|date=2018-06-05|access-date=10 ліпеня 2019|archive-date=8 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208163543/https://ea.kkl-jnf.org/news-jnf-kkl/palestinians_will_be_sued_for_damage_caused_by_fire/|url-status=dead}}</ref>. У лістападзе Бат’я Халін і Адэль Рамін, якія пражываюць у памежных кібуцах Кфар Аза і Нірым, далі паказанні перад Камітэтам па правах чалавека ААН у [[Жэнева|Жэневе]]. Пасля іх шматгадзіннага аповеду пра жыццё пад пагрозай «ракет, запальных паветраных шароў і змеяў, пажараў, тэрарыстычных тунэляў», адзін з членаў камітэта спытаў, «чаму яны працягваюць жыць у такім месцы», а іншыя спыталі пра прычыну гібелі палесцінцаў падчас «дэманстрацый»<ref name="mignews181126">{{cite web|title=ООН - жителям на границе с Газой: почему вы не уезжаете?|url=http://mignews.com/news/arabisrael/261118_95205_74112.html|website=mignews.com|quote=''Батья Холин сообщила в интервью порталу ynet: “Когда меня спросили, почему я не уезжаю из-за такой ситуации, я осознала, насколько члены комитета оторваны от реальности…” Они меня спросили: как вы объясняете то, что ЦАХАЛ во время одной из таких демонстраций убил десятки палестинцев? Я им объяснила, что демонстранты, посланные ХАМАСом хотя ворваться в наши дома и причинить нам вред, и поэтому у нас есть право на самозащиту”''|date=2018-11-26}}</ref>. Рэгулярныя сутыкненні з ізраільскай арміяй у рамках «Маршу вяртання» працягваліся на мяжы сектара з Ізраілем і ў [[2019]] годзе, дасягаючы найбольшага размаху па пятніцах<ref name="РИА08032019" />. Па меры набліжэння гадавіны «Маршу», па даных ізраільскіх СМІ, актывізавалася і «дзейнасць баевікоў», якая суправаджалася запускам паветраных шароў з выбуховымі і/або лёгкаўзгаральнымі рэчывамі ў бок тэрыторыі Ізраіля і нападамі на ваенных<ref name="newsru190308"/>. [[8 сакавіка]], у 50-ю пятніцу «Маршу вяртання», на мяжы з Ізраілем адбыліся чарговыя сутыкненні палесцінцаў з ізраільскай арміяй, у выніку чаго, згодна Міністэрству аховы здароўя сектара, баявымі патронамі былі паранены 16 жыхароў анклава<ref name="РИА08032019" >{{Cite news|title=В Газе 16 палестинцев пострадали в столкновениях с израильской армией|url=https://ria.ru/20190308/1551650249.html|publisher=РИА Новости|date=2019-03-08|accessdate=2019-03-11}}</ref><ref name="newsru190308">{{cite web|title=На границе сектора Газы проходит очередной этап "марша возвращения"|url=http://www.newsru.co.il/arch/mideast/08mar2019/etap804.html|website=newsru.co.il|date=2019-03-08|access-date=10 ліпеня 2019|archive-date=11 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111210311/https://www.newsru.co.il/arch/mideast/08mar2019/etap804.html|url-status=dead}}</ref>. == «Агністы тэрор» == [[Файл:Demege caused by palestinian fire-kites 2.jpg|thumb|240px|Палі ў рэгіянальным савеце Эшкол, спаленыя ў выніку абстрэлаў паветранымі змеямі з [[Кактэйль Молатава|кактэйлямі Молатава]] з сектара Газа.]] З красавіка 2018 года антыізральскія сілы пачалі запускаць з сектара Газа ў бок Ізраіля паветраныя змеі, шары і г.д з гаручымі сумессю і/або з выбухоўкай, якія прыводзілі да пажараў у прымежнай паласе<ref name="nytimes180504">{{cite web|title=Flaming Kites From Gaza Thwarted by Winds|url=https://www.nytimes.com/2018/05/04/world/middleeast/gaza-israel-flaming-kites-protest.html|website=nytimes.com|publisher=nytimes.com|date=May 4, 2018}}</ref>. Толькі 29—30 ліпеня вакол сектара Газы былі зафіксаваны і патушаны больш за за 50 палявых і лясных пажараў. Запускі падобных прыладаў прывялі да пажараў у ізраільскіх гарадах і пасёлках і пагрозе жыцця іх жыхароў, у тым ліку і ў дзіцячых установах<ref name="9tv180416">{{cite web|title=Горючие воздушные змеи – новое оружие исламистов из Газы. ВИДЕО|url=http://9tv.co.il/news/2018/04/16/256496.html|website=9tv.co.il|date=2018-04-16}}</ref><ref name="newsru180604">{{cite web|title=Выжженная земля: так Газа "возвращается" в Израиль. Фоторепортаж|url=http://www.newsru.co.il/photo/04jun2018/fire_gaza.html|website=newsru.co.il|date=2018-06-04}}</ref><ref name="newsru180731">{{cite web|title=Поджигатели из Газы активизировались, ЦАХАЛ пассивен|url=http://www.newsru.co.il/israel/31jul2018/gaza_102.html|website=newsru.co.il|date=2018-07-31}}</ref><ref name="kkl180523">{{cite web|title=Fighting Fires from “Kite Terror” in Israeli Fields and Forests|url=http://www.kkl-jnf.org/about-kkl-jnf/green-israel-news/may-2018/kite-terror-south/|website=|publisher=kkl-jnf.org|date=2018-05-23|lang=en}}</ref><ref name="Barker180620">{{cite web|author=Anne Barker|title='Kite war' as Palestinians use new weapon to burn farmland, forest in conflict with Israel|url=https://www.abc.net.au/news/2018-06-20/burning-kites-from-gaza-damage-farms-forest-in-israel/9891734|website=|publisher=abc.net.au|date=2018-06-20|lang=en}}</ref><ref name="thetower181018">{{cite web|title=Study Shows that Hamas’s Incendiary Kite Terror Has Burned Half of the Forests Near Gaza|url=http://www.thetower.org/6758-study-shows-that-hamass-incendiary-kite-terror-has-burned-half-of-the-forests-near-gaza/|website=thetower.org|date=2019-10-18|lang=en}}</ref><ref name="vesty181228">{{cite web|title=Взрывчатка у детсада: ХАМАС прислал "посылку" израильским малышам|url=https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-5434895,00.html|publisher=vesty.co.il|date=2018-12-28}}</ref><ref name="Greenblatt181227">{{cite web|author=Jason D. Greenblatt|title=The UN must do better to condemn terrorism|url=https://thehill.com/opinion/international/422976-the-un-must-do-better-to-condemn-terrorism|website=|publisher=thehill.com|date=2018-12-37|lang=en|quote=''Hamas fired over four hundred rockets into Israel. It has released hundreds of burning kites and encouraged violent demonstrations. These wanton acts of violence, which have risked the lives of untold numbers of civilians and caused millions of dollars worth of damage, clearly deserve the strongest of condemnations''}}</ref><ref name="vesty190106">{{cite web|title=Огненный террор: летательный аппарат со взрывчаткой упал недалеко от границы с Газой|url=https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-5441820,00.html|publisher=vesty.co.il|date=2019-01-06}}</ref>. == Ацэнка падзей і наступствы == Прэзідэнт [[Дзяржава Палесціна|Дзяржавы Палесціна]] [[Махмуд Абас]] 31 сакавіка 2018 года заявіў, што Ізраіль нясе адказнасць за гвалт<ref name="reuters180331"/> і абвясціў нацыянальную жалобу па загінуўшых і запатрабаваў умяшання міжнароднай супольнасці<ref name="Пашков" />. [[Прэм’ер-міністр Ізраіля]] [[Біньямін Нетаньяху]] заявіў 31 сакавіка 2018 года, што Ізраіль абараняў свой суверэнітэт і мірных жыхароў<ref name="reuters180331"/>. 30 сакавіка 2018 года [[Савет Бяспекі ААН]] правёў экстраныя слуханні па сітуацыі ў Газе. В. а. намесніка генеральнага сакратара ААН па палітычных пытаннях Тае-Брук Зерыхун заклікаў Ізраіль выконваць свае абавязацельствы ў дачыненні да [[Правы чалавека|правоў чалавека]] ў адпаведнасці з міжнародным правам і ўстрымацца ад прымянення гвалту ў дачыненні да мірных жыхароў, у асаблівасці дзяцей. Ён таксама паведаміў, што напярэдадні Ізраіль узмацніў свае воінскія падраздзяленні ля мяжы, уключаючы спецыяльныя падраздзяленні і БПЛА, і папярэдзіў, што яго дзеянні будуць накіраваныя на прадухіленне прарыву пагранічнага бар’ера і парушэнні суверэнітэту Ізраіля<ref name="un180330">{{cite web|title=Security Council Members Condemn Killing of Palestinian Civilians in Clashes at Israel-Gaza Border after Peaceful Protest Turned Violent|url=https://www.un.org/press/en/2018/sc13273.doc.htm|website=un.org|date=2018-03-30|accessdate=2018-06-04|language=en}}</ref>. Прадстаўнік ЗША Уолтар Мілер выказаў шкадаванне, што Ізраіль не можа ўдзельнічаць у абмеркаванні з-за свята [[Песах]], і паведаміў, што «ХАМАС выкарыстоўвае дэманстрацыі для распальвання гвалту і падвяргае небяспецы жыцця людзей». У заяве, распаўсюджанай да пасяджэння СБ, прадстаўнік Ізраіля ў ААН Дані Данон усклаў адказнасць за патэнцыйнае кровапраліцце на рух ХАМАС, які ўклаў у арганізацыю сутыкненняў на мяжы ў перыяд з 30 сакавіка па 15 мая каля 10 млн долараў. Ён таксама пацвердзіў права Ізраіля на абарону сваіх суверэнітэту і мірных жыхароў<ref name="Danon180329">{{cite web|author=David Rosenberg.|title=Danon warns UN over Gaza protests|url=https://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/243818|website=israelnationalnews.com|date=2018-03-29|quote='Israel will defend its sovereignty', Israeli Ambassador tells UN, warning of plans in Gaza for confrontation with IDF on Israeli border.|accessdate=2018-06-04|language=en}}</ref>. На праведзеным 31 сакавіка галасаванні ЗША заблакавалі праект заявы, падрыхтаваны [[Кувейт]]ам, у якім выказвалася глыбокая заклапочанасць з нагоды гібелі 16 «мірных дэманстрантаў», але, як адзначае ізраільская газета «Весткі», адсутнічала інфармацыя «аб масавых беспарадках і спробах парушэння суверэнітэту Ізраіля». У выніку СБ ААН прыняў заяву, якая асуджае прымяненне гвалту ў сектары Газа<ref name="bbc180331">{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/features-43599396|title=ООН призывает расследовать кровопролитие в секторе Газа|author=|date=2018-03-31|publisher=Русская служба Би-Би-Си|description=|accessdate=2018-04-08}}</ref><ref name="vesty0401">{{cite web|title=США не дали Совбезу ООН принять антиизраильское заявление по ситуации в Газе|url=https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-5214825,00.html|date=01.04.18|publisher=«Вести»|accessdate=2018-04-08}}</ref>. [[6 красавіка]] прадстаўнік ЗША па міжнародным перамовам Джэйсан Грынблат настойліва заклікаў удзельнікаў пратэстаў да мірнага, а не гвалтоўнага іх правядзенні і не набліжацца да памежных загароды бліжэй, чым на 500 м. Акрамя таго, ён асудзіў лідараў і ўдзельнікаў пратэстаў, якія заклікаюць да гвалту, і намеры адправіць удзельнікаў пратэстаў, у тым ліку дзяцей, да памежнай сцяны з пагрозай для іх здароўя і жыцця<ref name="ria180406">{{cite web|url=https://ria.ru/world/20180406/1518057586.html|title=США призвали протестующих на границе с Газой избегать любой формы насилия|date=2018-0-406|publisher=РИА Новости|accessdate=2018-04-10}}</ref>. [[7 красавіка]] [[Еўрапейскі Саюз]] выказаў «сур’ёзную заклапочанасць у дачыненні да непрапарцыйнага выкарыстання сілы» і заклікаў абодва бакі да максімальнай стрыманасці для прадухіленні далейшай эскалацыі. ЕС таксама заклікаў палесцінскія арганізацыі дазволіць адміністрацыі ПА «цалкам аднавіць сваю ўладу ў Газе, што крытычна важна для паляпшэння сітуацыі і становішча людзей у сектары»<ref name="ria180330" /><ref name="eu180407">{{cite web|author=Maja Kocijancic|title=Statement by the Spokesperson on the most recent developments in Gaza|url=https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/42637/statement-most-recent-developments-gaza_en|date=07/04/2018|publisher=EU|accessdate=2018-04-08|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5ac8e9329a794717d8eef7af|title=Евросоюз призывает Палестину и Израиль к максимальной сдержанности на фоне военной эскалации вокруг сектора Газа|author=|date=2018-04-07|publisher=РБК|description=|accessdate=2018-04-08}}</ref>. [[9 красавіка]] МЗС Расіі назваў «абсалютна непрымальным» прымяненне Ізраілем сілы супраць грамадзянскага насельніцтва ў сектары Газа. [[Расія]] падтрымала патрабаванне [[Генеральны сакратар ААН|генеральнага сакратара ААН]] [[Антоніу Гутэрыш]] аб правядзенні «незалежнага і празрыстага расследавання інцыдэнтаў, якія прывялі да гібелі людзей», і прапанавала распрацаваць канкрэтныя палітычныя меры для ўрэгулявання застарэлага канфлікту<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5acb69e69a794714e5eef7b7?from=newsfeed|title=МИД осудил применение Израилем силы против палестинцев в секторе Газа|author=|date=2018-04-09|publisher=РБК|description=|accessdate=2018-04-08}}</ref>. Пасля масавай гібелі палесцінцаў [[14 мая]] [[Турцыя]] выслала з краіны ізраільскага пасла Эйтана Наэ і генеральнага консула Ізраіля ў [[Стамбул]]е. [[ПАР]] адклікала свайго пасла ў Ізраілі. У [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Ірландыя|Ірландыі]] ізраільскія дыпламаты былі выкліканы ў мясцовыя ўрады для справаздачы<ref>{{cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/turkey-expels-israel-s-ambassador-due-to-gaza-death-toll-1.6092965 |title=Turkey and Israel Expel Envoys Over Gaza Deaths |author=Noa Landau and Jonathan Lis. |work=Haaretz |date=May 16, 2018 |accessdate=2018-05-16}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|title=Сорвать переворот: в ХАМАСе рассказали, зачем нужны "марши возвращения"|url=http://www.9tv.co.il/news/2018/09/05/261665.html|website=9tv.co.il|date=2018-09-05}} * {{cite web|title=ХАМАС готов к новой войне|url=https://inosmi.ru/politic/20181024/243532773.html|author=Алекс Гольцекер|website=inosmi.ru / [https://cursorinfo.co.il/blogs/hamas-gotov-k-novoj-vojne/ cursorinfo.co.il]|date=2018-10-18}} * {{cite web|title=Либерман: в Газе нет и не было никакого «народного протеста»|url=https://cursorinfo.co.il/all-news/liberman-tam-net-i-ne-bylo-nikakogo-narodnogo-protesta/|website=cursorinfo.co.il|date=2018-10-22|accessdate=10 ліпеня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181104045941/https://cursorinfo.co.il/all-news/liberman-tam-net-i-ne-bylo-nikakogo-narodnogo-protesta/|archivedate=4 лістапада 2018|url-status=dead}} * {{cite web|title=Examination of the list of fatalities in the “return marches” reveals that most of them are operatives of terrorist organizations, about half of whom affiliated with Hamas|url=https://www.terrorism-info.org.il/en/examination-list-fatalities-return-marches-reveals-operatives-terrorist-organizations-half-affiliated-hamas/|website=terrorism-info.org.il|date=21/01/2019|description=[https://www.terrorism-info.org.il/app/uploads/2019/01/E_012_19.pdf Full document in PDF format]}} * {{cite web|title=Gaza Border Events: Questions & Answers|url=https://www.idf.il/en/minisites/questions-and-answers-concerning-the-violent-riots-and-attacks-occurring-on-the-border-between-gaza-and-israel-during-2018-9/|website=idf.il|publisher=Israel Defense Forces|date=2019|format=Updated to: 1 February 2019|lang=en|ref=Israel Defense Forces}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2018 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] [[Катэгорыя:Ізраільска-палесцінскі канфлікт]] r0fa0ut4dcn1v20ti4gb4k7p6o2pqeb 0 617701 5148993 4674879 2026-05-30T20:34:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148993 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = WolffiaArrhiza2.jpg |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Wolffia |ref = |comment = |rang = Від |latin = Wolffia arrhiza |author = ([[L.]]) [[Horkel]] ex [[Wimm.]] (1857) |syn = * {{bt|Bruniera vivipara|[[Franch.]]}} * {{bt|Horkelia arrhiza|([[L.]]) [[Druce]]}} * {{bt|Lemna arrhiza|[[L.]]}}{{basionym}} * {{bt|Lemna microscopica|[[Schur]], [[nom. inval.]]}} * {{bt|Lenticula arrhiza|([[L.]]) [[Lam.]]}} * {{bt|Wolffia delilii|[[Miq.]]}} * {{bt|Wolffia michelii|[[Schleid.]], [[nom. illeg.]]}} |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = LC |iucn = 164241 |wikispecies = Wolffia arrhiza |commons = Category:Wolffia arrhiza |grin = 403878 }} '''Вольфія бескаранёвая'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|143}}</ref> (''Wolffia arrhiza'')&nbsp;— від [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін сямейства {{bt-bellat|Ароннікавыя|Araceae}}. == Распаўсюджанне == У прыродзе вольфія бескаранёвая сустракаецца ў трапічных лясах [[Азія|Азіі]], [[Афрыка|Афрыкі]], а таксама ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй]] і [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]], [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]] і [[Індыя|Індыі]]. Ва Украіне рэдкі від, сустракаецца часцей за ўсё ў вадаёмах [[лесастэп]]у. Вольфія бескаранёвая любіць стаячую ваду, напрыклад, маленькае возера; у непрыдатных для яе ўмовах не размножваецца. Праточная вада пагібельная для яе == Апісанне == Гэты від з’яўляецца найменшай кветкавай раслінай ў свеце. Расліна прадстаўляе сабой малюсенькія эліпсападобныя ліспападобныя ўтварэнні, памеры якіх не перавышаюць 1&nbsp;мм. Вольфія бескаранёвая, як вынікае з назвы, не патрабуе каранёвай сістэмы і жыве на паверхні вады. == Размнажэнне == Пры спрыяльных умовах вольфія вельмі хутка размнажаецца дзяленнем. Даччыная расліна адгаліноўваецца ад бацькоўскай і, пасля развіцця, адпраўляецца ў свабоднае плаванне. Матчына расліна пасля размнажэння гіне. Вельмі рэдка можна назіраць цвіценне вольфіі бескаранёвай. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8328,8340,8341 Jepson Manual Treatment] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=WOAR2 USDA Plants Profile] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121112175229/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=WOAR2 |date=12 лістапада 2012 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] [[Катэгорыя:Флора Азіі]] [[Катэгорыя:Флора Афрыкі]] [[Катэгорыя:Ароннікавыя]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1857 годзе]] 6cksxbjimjvh8qczb9gj00bfqcklpyw 0 634488 5148912 4944897 2026-05-30T18:11:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148912 wikitext text/x-wiki {{Тэнісіст |імя_іграка = Вольга Аляксееўна Пучкова |фатаграфія = Sunfeast open 2006 Olga Poutchkova cropped.jpg |грамадзянства = Беларусь, Расія |месца пражывання = [[Фларыда]], [[ЗША]] |дата нараджэння = 27.09.1987 |месца нараджэння = |рост = 180 |прафесійная кар'ера = 2002–... |працоўная_рука = правая (двухручны бэкхэнд) |трэнер = Аляксей Пучкоў |прызавыя_грошы = $773 325 |адзіночныя_вынікі = |адзіночных_тытулаў = 7 [[Міжнародная федэрацыя тэніса|ITF]] |найвышэйшая_адзіночная_пазіцыя = 32 (11 чэрвеня 2007) |бягучая_адзіночная_пазіцыя = |вынікі_па_Аўстраліі = 2-і раўнд (2007-08) |вынікі_па_Францыі = 2-і раўнд (2007) |вынікі_па_Уімблдану = 2-і раўнд (2013) |вынікі_па_ЗША = 3-і раўнд (2012) |фінал WTA = |парныя_вынікі = 28–53 |парных_тытулаў = |найвышэйшая_парная_пазіцыя = 247 (13 жніўня 2012) |бягучая_парная_пазіцыя = |вынікі_па_Аўстраліі_2 = 1-ы раўнд (2007-08) |вынікі_па_Францыі_2 = 1-ы раўнд (2007) |вынікі_па_Уімблдану_2 = 1-ы раўнд (2007) |вынікі_па_ЗША_2 = 1-ы раўнд (2007) |Кубак федэрацый = |Кубак Хопмана = |www = |апошняе_абнаўленне = }} '''Вольга Аляксееўна Пучкова''' ({{ДН|27|9|1987}}, [[Мінск]], [[БССР]]) — [[Расія|расійская]] [[тэнісіст]]ка. Будучы юніёркай, выступала за Беларусь і часам лічылася беларускай як прафесіянал. == Біяграфія == Нарадзілася 27 верасня 1987 года ў Мінску<ref>[https://www.sport.ru/tennis/Zabytaya_Rossiey_Olga_Puchkova/article57385/ Забытая Россией Ольга Пучкова]</ref>. Дзяцінства правяла ў [[Мінск]]у, дзе з 8 год пачала займацца тэнісам. Да тэніса займалася [[Фігурнае катанне|фігурным катаннем]] і [[баскетбол]]ам. У 1990-я гады сям’я Пучковых пераехала з Беларусі ў ЗША. У прафесійным тэнісе Вольга з лютага 2002 года, на пачатковым этапе спартыўнай кар’еры выступала за Беларусь. Пучкова здзейсніла прарыў у лік 50 найлепшых тэнісістак свету ў канцы 2006 года, калі двойчы дайшла да фіналаў (Калькута (III), Квебек (III)), адзін раз да паўфіналу (Ташкент (IV)) і двойчы да чвэрцьфіналу (Балі (III), Гуанчжоў (III)). Падчас гэтых турніраў Вольга выбіла з барацьбы значна больш знакамітых саперніц — [[Ана Іванавіч|Ану Іванавіч]], [[Алена Янкавіч|Алену Янкавіч]], [[Саня Мірза|Саню Мірза]]. Злым геніем Вольгі стала ў той час францужанка [[Марыён Барталі]], якая двойчы выбівала яе з барацьбы. У 2011 годзе выйграла ў Мінску міжнародны прафесійны жаночы турнір з прызавым фондам 25 000 долараў<ref>[https://by.tribuna.com/tennis/156304718.html Россиянка Ольга Пучкова стала победительницей турнира в Минске]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Профіль WTA}} * {{Профіль ITF}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пучкова Вольга Аляксееўна}} [[Катэгорыя:Тэнісісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэнісісткі Расіі]] egoaagg78rk8leb4sw12nx66xm57kkg 0 643491 5148885 5146191 2026-05-30T17:46:15Z DobryBrat 5701 дапаўненне, стыль 5148885 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Фелісьен Кабуга''' ({{lang2|rw|fr|Félicien Kabuga}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Руанда|руандыйскі]] бізнесмен, ваенны злачынца, адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[Генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. == Біяграфія == Нарадзіўся ў руандыйскім горадзе [[Муніга]]. Нажыў багацце, валодаючы некалькімі чайнымі плантацыямі. З юнацтва быў звязаны э экстремістамі [[хуту]]. У 1994 годзе быў кіраўніком «Свабоднага радыё і тэлебачання тысячы пагоркаў», якое распаўсюджвала заклікі да забойстваў [[тутсі]]. Ён узначальваў і Фонд нацыянальнай абароны, які збіраў сродкі на куплю зброі для баявых атрадаў. Ахвярамі генацыду сталі ад васьмісот тысяч да мільёна чалавек. У ліпені 1994 года паспрабаваў знайсці прытулак у [[Швейцарыя|Швейцарыі]], але быў высланы ў [[ДР Конга|Дэмакратычную Рэспубліку Конга]]. У 1997 годзе яго бачылі ў кенійскай сталіцы [[Найробі]], дзе, як паведамляла RFI, двойчы беспаспяхова спрабавалі затрымаць. Затым ён жыў у Францыі, у ваколіцах [[Парыж]]а з падробнымі дакументамі і знаходзіўся ў міжнародным вышуку больш за 20 гадоў. 16 мая 2020 года затрыманы французскай паліцыяй у выніку спецыяльнай аперацыі. Паколькі праца Міжнароднага трыбунала ў справе Руанды была завершана ў 2015 годзе, справу Кабугі разглядаў Міжнародны рэшткавы механізм крымінальных трыбуналаў<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30617043.html|title=У Францыі арыштаваны Фэлісьен Кабуга — за генацыд у Руандзе|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. Суд у 2023 годзе прызнаў, што Кабуга не можа несці крымінальную адказнасць з-за цяжкага стану здароўя і старэчай дэменцыі, працэс быў фактычна спынены. Памёр 16 мая 2026 года<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/395520|title=У Гаазе памёр заснавальнік руандыйскага «Радыё тысячы пагоркаў»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кабуга Фелісьен}} [[Катэгорыя:Постаці Руанды]] [[Катэгорыя:Генацыд у Руандзе]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынцы]] ke7b20ynsa3hd1gx1rrhswvfk28sy7h 0 648219 5149183 3658794 2026-05-31T10:12:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149183 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{цёзкі2|Іваноў}} '''Мікалай Іваноў''':</noinclude> * [[Мікалай Сяргеевіч Іваноў]] (нар. 1936) — беларускі архітэктар. * [[Мікалай Іваноў (настаўнік)|Мікалай Іваноў]] — беларускі педагог, грамадскі і палітычны дзеяч у Латвіі. * [[Мікалай Іваноў (футбаліст)|Мікалай Іваноў]] (нар. 2000) — беларускі футбаліст. <noinclude>{{Спіс цёзак-цёзак}}</noinclude> 8wi0hzaax5q86e0urtbdyqr18t1bijb 0 652360 5148728 5014449 2026-05-30T13:12:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148728 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пі́едруя''' ({{lang-lv|Piedruja}}, беларускія назвы — '''Прыдру́йск'''{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=124}}, '''Прыдру́я'''{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=120}}) — вёска ў [[Краслаўскі край|Краслаўскім краі]] [[Латвія|Латвіі]], адміністрацыйны цэнтр Прыдру́йскай воласці. Знаходзіцца на правым беразе ракі [[Дзвіна]], па якой праходзіць [[Беларуска-латвійская граніца|дзяржаўная граніца паміж Латвіяй і Беларуссю]], насупраць аграгарадка [[Друя]] (Беларусь). За 292 км ад [[Рыга|Рыгі]]. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === Заснавана [[Ян Пётр Сапега|Янам Сапегам]] не пазней за 1611 год. У XIX стагоддзі населены пункт з’яўляўся мястэчкам [[Дрысенскі павет|Дрысенскага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. У канцы XIX стагоддзя ў Прыдруйску былі праваслаўная і каталіцкая цэрквы, яўрэйская сінагога, 2 малітоўныя дамы. Паводле [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] налічвалася 854 жыхары, сярод іх 561 яўрэй. === Беларускі рух у міжваеннай Латвіі === У 1920-я гады Прыдруйская воласць з’яўлялася адным з цэнтраў беларускага нацыянальнага руху ў [[Латгалія|Латгаліі]]. Падчас парламенцкіх выбараў у [[Сейм Латвіі]] другога склікання (3 і 4 кастрычніка 1925 года) мясцовыя жыхары прадэманстравалі высокую палітычную актыўнасць. Аб’яднаны беларускі спіс № 30 атрымаў перамогу ў Прыдруйскай воласці [[Дзвінскі павет|Дзвінскага павета]], сабраўшы 695 галасоў мясцовых выбаршчыкаў. Гэта стала адзіным буйным поспехам беларускіх кандыдатаў па ўсёй [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]] ў той выбарчай кампаніі{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=152}}. У вёсцы працавала Прыдруйская беларуская 6-класная школа, якой кіраваў беларускі настаўнік і паэт [[Эдвард Людвігавіч Вайвадзіш|Эдвард Вайвадзіш]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=61}}. Актыўную працу праводзіў мясцовы Прыдруйскі аддзел [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), які ў 1933 годзе налічваў 44 сябры{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=120}}. Кіраўніцтва аддзела клапацілася пра адукацыю мясцовай моладзі: 12 ліпеня 1932 года было вырашана заснаваць тры стыпендыі па 20 [[Латвійскі лат|латаў]] для навучэнцаў [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], а таксама выдаваць ім па 5 латаў на паездкі дадому падчас вакацый{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=125}}. 21 жніўня 1932 года ў Прыдруі адбылося ўрачыстае адкрыццё беларускай бібліятэкі-чытальні, на якім прысутнічалі прадстаўнікі беларускай грамадскасці. Перад прысутнымі выступіў былы дырэктар Дзвінскай гімназіі [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] з дакладам «Заданні беларускай моладзі»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=125}}. Мясцовая моладзь інтэнсіўна займалася тэатральнай дзейнасцю. 20 верасня 1931 года Прыдруйскі аддзел самастойна паставіў дзве камедыі: «Чорт у бочцы» і «[[Міхалка (п’еса)|Міхалка]]»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=124}}. Акрамя таго, у Прыдруйск рэгулярна прыязджалі з гастролямі артысты [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]] і выхаванцы Дзвінскай гімназіі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=15, 19}}. Мясцовыя настаўнікі і вучні далучаліся да збору фальклору па закліку [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). Старшыня таварыства [[Кастусь Езавітаў]] у лісце ад 18 ліпеня 1932 года да кіраўніка школы Эдварда Вайвадзіша прасіў падрабязна апісваць мясцовыя абрады, такія як беларускае вяселле, пахаванне, талака і супрадкі, падкрэсліваючы іх важнасць для доказу беларускага характару рэгіёна{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=61—62}}. === Палітыка латышызацыі === Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] ў маі 1934 года пачаўся жорсткі ўціск нацыянальных меншасцей. Беларускае культурнае жыццё ў Прыдруйску было знішчана, а школа ліквідавана{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599—600}}. Падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|ўсеагульнага перапісу насельніцтва Латвіі 1935 года]] латвійскія ўлады звярнуліся да масавых фальсіфікацый нацыянальнага складу на памежжы. Перапісчыкі наўмысна выпраўлялі ў анкетах беларусаў на [[латышы|латышоў]], у выніку чаго афіцыйная доля латышоў у Прыдруйскай воласці штучна ўзрасла з 17 % у 1930 годзе да 57 % у 1935 годзе, а колькасць беларусаў адпаведна рэзка ўпала{{sfn|Mežs, Németh|с=71—72}}. Гэтыя маніпуляцыі латвійская дзяржаўная прапаганда (у прыватнасці ідэолаг [[Вільбертс Краснайс]]) тлумачыла тым, што мясцовыя беларусы нібыта гістарычна з’яўляюцца «абруселымі латышамі», якія пасля пазбаўлення ад шкоднага ўплыву беларускіх палітыкаў пачалі масава вяртацца да сваёй сапраўднай нацыянальнасці{{sfn|Krasnais|1938|с=25, 27}}. У якасці «доказу» Краснайс апублікаваў у сваёй кнізе фотаздымак выхаванца Дзвінскай гімназіі і настаўніка Прыдруйскай школы [[Францішак Оруп|Францішка Орупа]], якому прапаганда прыпісала словы адмовы ад беларускай ідэнтычнасці і прызнання сябе латышом{{sfn|Krasnais|1938|с=27}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Прыдруйск)|Касцёл Ушэсця Дзевы Марыі]] (1759) * Царква Святога Мікалая (1885) == Вядомыя асобы == * [[Францішак Бартуль]] (1918—2005) — беларускі грамадскі дзеяч. * [[Эдвард Людвігавіч Вайвадзіш|Эдвард Вайвадзіш]] (1897—2000) — беларускі і латвійскі педагог, паэт (быў кіраўніком мясцовай школы ў міжваенны час). * [[Францішак Оруп]] (пачатак XX ст. — пасля 1938) — беларускі і латвійскі педагог, артыст. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі]] [[Катэгорыя:Краслаўскі край]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] rfowto39eb6qk8kh45z8imt7gudakil 5148731 5148728 2026-05-30T13:13:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Палітыка латышызацыі */ 5148731 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пі́едруя''' ({{lang-lv|Piedruja}}, беларускія назвы — '''Прыдру́йск'''{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=124}}, '''Прыдру́я'''{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=120}}) — вёска ў [[Краслаўскі край|Краслаўскім краі]] [[Латвія|Латвіі]], адміністрацыйны цэнтр Прыдру́йскай воласці. Знаходзіцца на правым беразе ракі [[Дзвіна]], па якой праходзіць [[Беларуска-латвійская граніца|дзяржаўная граніца паміж Латвіяй і Беларуссю]], насупраць аграгарадка [[Друя]] (Беларусь). За 292 км ад [[Рыга|Рыгі]]. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === Заснавана [[Ян Пётр Сапега|Янам Сапегам]] не пазней за 1611 год. У XIX стагоддзі населены пункт з’яўляўся мястэчкам [[Дрысенскі павет|Дрысенскага павета]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. У канцы XIX стагоддзя ў Прыдруйску былі праваслаўная і каталіцкая цэрквы, яўрэйская сінагога, 2 малітоўныя дамы. Паводле [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] налічвалася 854 жыхары, сярод іх 561 яўрэй. === Беларускі рух у міжваеннай Латвіі === У 1920-я гады Прыдруйская воласць з’яўлялася адным з цэнтраў беларускага нацыянальнага руху ў [[Латгалія|Латгаліі]]. Падчас парламенцкіх выбараў у [[Сейм Латвіі]] другога склікання (3 і 4 кастрычніка 1925 года) мясцовыя жыхары прадэманстравалі высокую палітычную актыўнасць. Аб’яднаны беларускі спіс № 30 атрымаў перамогу ў Прыдруйскай воласці [[Дзвінскі павет|Дзвінскага павета]], сабраўшы 695 галасоў мясцовых выбаршчыкаў. Гэта стала адзіным буйным поспехам беларускіх кандыдатаў па ўсёй [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]] ў той выбарчай кампаніі{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=152}}. У вёсцы працавала Прыдруйская беларуская 6-класная школа, якой кіраваў беларускі настаўнік і паэт [[Эдвард Людвігавіч Вайвадзіш|Эдвард Вайвадзіш]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=61}}. Актыўную працу праводзіў мясцовы Прыдруйскі аддзел [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), які ў 1933 годзе налічваў 44 сябры{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=120}}. Кіраўніцтва аддзела клапацілася пра адукацыю мясцовай моладзі: 12 ліпеня 1932 года было вырашана заснаваць тры стыпендыі па 20 [[Латвійскі лат|латаў]] для навучэнцаў [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], а таксама выдаваць ім па 5 латаў на паездкі дадому падчас вакацый{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=125}}. 21 жніўня 1932 года ў Прыдруі адбылося ўрачыстае адкрыццё беларускай бібліятэкі-чытальні, на якім прысутнічалі прадстаўнікі беларускай грамадскасці. Перад прысутнымі выступіў былы дырэктар Дзвінскай гімназіі [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] з дакладам «Заданні беларускай моладзі»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=125}}. Мясцовая моладзь інтэнсіўна займалася тэатральнай дзейнасцю. 20 верасня 1931 года Прыдруйскі аддзел самастойна паставіў дзве камедыі: «[[Чорт у бочцы]]» і «[[Міхалка (п’еса)|Міхалка]]»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=124}}. Акрамя таго, у Прыдруйск рэгулярна прыязджалі з гастролямі артысты [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]] і выхаванцы Дзвінскай гімназіі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=15, 19}}. Мясцовыя настаўнікі і вучні далучаліся да збору фальклору па закліку [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). Старшыня таварыства [[Кастусь Езавітаў]] у лісце ад 18 ліпеня 1932 года да кіраўніка школы Эдварда Вайвадзіша прасіў падрабязна апісваць мясцовыя абрады, такія як беларускае вяселле, пахаванне, талака і супрадкі, падкрэсліваючы іх важнасць для доказу беларускага характару рэгіёна{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=61—62}}. === Палітыка латышызацыі === Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] ў маі 1934 года пачаўся жорсткі ўціск нацыянальных меншасцей. Беларускае культурнае жыццё ў Прыдруйску было знішчана, а школа ліквідавана{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599—600}}. Падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|ўсеагульнага перапісу насельніцтва Латвіі 1935 года]] латвійскія ўлады звярнуліся да масавых фальсіфікацый нацыянальнага складу на памежжы. Перапісчыкі наўмысна выпраўлялі ў анкетах беларусаў на [[латышы|латышоў]], у выніку чаго афіцыйная доля латышоў у Прыдруйскай воласці штучна ўзрасла з 17 % у 1930 годзе да 57 % у 1935 годзе, а колькасць беларусаў адпаведна рэзка ўпала{{sfn|Mežs, Németh|с=71—72}}. Гэтыя маніпуляцыі латвійская дзяржаўная прапаганда, у прыватнасці ідэолаг [[Вільбертс Краснайс]], тлумачыла тым, што мясцовыя беларусы нібыта гістарычна з’яўляюцца «абруселымі латышамі», якія пасля пазбаўлення ад шкоднага ўплыву беларускіх палітыкаў пачалі масава вяртацца да сваёй сапраўднай нацыянальнасці{{sfn|Krasnais|1938|с=25, 27}}. У якасці «доказу» Краснайс апублікаваў у сваёй кнізе фотаздымак выхаванца Дзвінскай гімназіі і настаўніка Прыдруйскай школы [[Францішак Оруп|Францішка Орупа]], якому прапаганда прыпісала словы адмовы ад беларускай ідэнтычнасці і прызнання сябе латышом{{sfn|Krasnais|1938|с=27}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Прыдруйск)|Касцёл Ушэсця Дзевы Марыі]] (1759) * Царква Святога Мікалая (1885) == Вядомыя асобы == * [[Францішак Бартуль]] (1918—2005) — беларускі грамадскі дзеяч. * [[Эдвард Людвігавіч Вайвадзіш|Эдвард Вайвадзіш]] (1897—2000) — беларускі і латвійскі педагог, паэт (быў кіраўніком мясцовай школы ў міжваенны час). * [[Францішак Оруп]] (пачатак XX ст. — пасля 1938) — беларускі і латвійскі педагог, артыст. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі]] [[Катэгорыя:Краслаўскі край]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] 18itq8eovgzbqk6idfkl80f36r2meom 0 652869 5148752 3809632 2026-05-30T13:41:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148752 wikitext text/x-wiki {{НП |беларуская назва = Пасіенэ |статус = вёска |арыгінальная назва = Pasiene |краіна = |герб = |сцяг = |гімн = |заснаваны = |першае згадванне = |статус з = |ранейшыя імёны = Пасінь |рэгіён = |від раёна = Край |раён = Зілупскі край |від абшчыны = Воласць |абшчына = Пасіенская воласць |глава = |плошча = |вышыня цэнтра НП = |унутраны падзел = |насельніцтва = 312 |год перапісу = 2017 |Крыніца колькасці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасці насельніцтва = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |двароў = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |ATVK = |выява = Pasienes katoļu baznīca 08.2016.jpg |подпіс = Касцёл Святога Дамініка |lat_deg = 56 |lat_min = 17 |lat_sec = 25 |lon_deg = 28 |lon_min = 09 |lon_sec = 41 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Па́сіенэ'''<ref>{{ТКП-Латвія}}</ref> ({{lang-lv|Pasiene}}, традыцыйная беларуская назва '''Пасі́нь''') — [[вёска]] ў [[Латвія|Латвіі]], на рацэ [[Сінюха (прытока Вялікай)|Сінюсе]]. Цэнтр [[Пасіенская воласць|воласці]] [[Зілупскі край|Зілупскага края]]. Насельніцтва на 2017 год — 312 чалавек. Знаходзіцца за 12 км ад [[Зілупэ]], за 314 км ад [[Рыга|Рыгі]], на аўтамабільнай дарозе Зілупэ — [[Эзэрніекі]]. == Гісторыя == [[Файл:Pasiń, Daminikanski. Пасінь, Дамініканскі (1835).jpg|thumb|Кляштар дамініканцаў, 1835 г.]] === Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім === Упершыню Пасінь упамінаецца ў [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] У 1694 годзе [[біскуп інфлянцкі]] [[Мікалай Корвін-Паплаўскі]] запрасіў сюды [[дамініканцы|дамініканцаў]], для якіх збудаваў драўляныя касцёл і кляштар. У 1753 годзе кляштар згарэў, у сувязі з чым з фундацыі канцлера [[Ян Андрэй Борх|Яна Андрэя Борха]] ў мястэчку збудавалі мураваны кляштарны комплекс. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе Пасінь апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Люцынскі павет|Люцынскім павеце]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. Па здушэнні [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання]] (1830—1831) у 1832 годзе расійскія ўлады гвалтоўна ліквідавалі кляштар дамініканцаў. У 1882 годзе мястэчка пацярпела ад пажару. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1918 годзе Пасінь занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Пасінь абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. У 1920 годзе бальшавікі перадалі мястэчка Латвіі. ==== Беларускі рух у міжваеннай Латвіі ==== У 1920-я і пачатку 1930-х гадоў Пасіенэ і навакольныя вёскі з’яўляліся актыўным цэнтрам беларускага грамадска-культурнага жыцця ў [[Латгалія|Латгаліі]]. У вёсцы працаваў мясцовы аддзел [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), які ў 1933 годзе налічваў 88 сябраў і быў адным з самых шматлікіх на Люцыншчыне{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121}}. Мясцовая моладзь і настаўнікі цікавіліся тэатральным мастацтвам. Пры пачатковай школе працаваў самадзейны драматычны гурток. У 1934 годзе з нагоды Дзён асветы сюды з гастролямі прыязджалі артысты [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]] (пад кіраўніцтвам [[Уладзімір Пігулеўскі|Уладзіміра Пігулеўскага]]) і паставілі перад мясцовай публікай п’есу «Пан міністар»{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=11, 19}}. Мясцовы настаўнік і краязнаўца Міхась Зуеўскі актыўна збіраў беларускі фальклор для [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ) — ён перадаў у архіў таварыства беларускія вясельныя песні, запісаныя ў Пасіеншчыне{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=63}}. Улетку 1930 года мясцовыя беларусы маглі наведваць курсы беларусазнаўства, якія праходзілі ў Люцыне{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=124}}. Сітуацыя радыкальна змянілася пасля ўсталявання аўтарытарнай дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] ў 1934 годзе. Улады пачалі жорсткую палітыку [[латышызацыя|латышызацыі]]. Беларускія арганізацыі і школы ў Пасіні былі ліквідаваны. Падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|ўсеагульнага перапісу насельніцтва Латвіі ў 1935 годзе]] мясцовыя ўлады звярнуліся да масавых маніпуляцый з этнічным складам Пасіенскай воласці: колькасць беларусаў штучна зменшылі з 4060 чалавек (у 1925 годзе) да 1508 чалавек у 1935 годзе. Прапаганда апраўдвала гэта тым, што жыхары вёскі нібыта з’яўляюцца «абруселымі латышамі» і добраахвотна вяртаюцца да сваёй сапраўднай нацыянальнасці{{sfn|Krasnais|1938|с=31}}. ==== Падчас Другой сусветнай вайны ==== Восенню [[1942]] года ў перыяд нямецкай акупацыі ў Пасіенэ распачала працу двухгадовая беларуская сельскагаспадарчая сярэдняя школа. Яе дырэктарам стаў аграном і былы кіраўнік ТБМЛ [[Казімір Мяжэцкі]]. У школе навучалася каля 70 чалавек. Сюды прымалася моладзь, якая скончыла поўны курс [[Сямігадовая школа|сямігодкі]]. Мясцовае насельніцтва з энтузіязмам вітала адкрыццё школы: у беларускай прэсе таго часу з’явілася згадка пра тое, што нейкі селянін Аўсей з вёскі Солажы прапанаваў перадаць на патрэбы ўстановы 10 гектараў уласнай зямлі і частку сваіх будынкаў. Першы і апошні выпуск навучэнцаў гэтай школы адбыўся [[6 красавіка]] [[1944]] года<ref name="studium">[[Юры Грыбоўскі]]. [https://studium.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2018/07/Gadawik-nr3-1-ostateczny.pdf Да гісторыі беларускай школы ў Латвіі пад нямецкай акупацыяй (1941—1944 г.)]</ref>. ==== Пасляваенны час ==== 22 верасня 2014 года ў Пасіенэ прайшлі дні беларускай культуры<ref>Міцкевіч А. [http://belorus.lv/?p=1035 Дні беларускай культуры ў Пасіні], [[Саюз беларусаў Латвіі]], 30 лістапада 2014 г.</ref>. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': ~1887 год — 1 тыс. чал.<ref>Manteuffel G. Posiń // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/845 845].</ref> * '''XX стагоддзе''': 1935 год — 328 чал. * '''XXI стагоддзе''': 2017 год — 312 чал. === Інфраструктура === У Пасіні працуюць пачатковая школа, амбулаторыя, дом культуры, бібліятэка, пошта. == Славутасці == [[Файл:Pasienes muižas pils 2000-07-22.jpg|thumb|Сядзіба]] * Касцёл Святога Дамініка і кляштар дамініканцаў (1753—1761) ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]] * Сядзіба (каля 1850) == Вядомыя асобы == * [[Пятро Сакол]] (Пятро Масальскі, 1905—1985) — беларускі паэт, перакладчык, моладзевы дзеяч. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі]] [[Катэгорыя:Зілупскі край]] ftsdolkpl5w12gj3qdwther1ybsld35 5148753 5148752 2026-05-30T13:42:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Беларускі рух у міжваеннай Латвіі */ 5148753 wikitext text/x-wiki {{НП |беларуская назва = Пасіенэ |статус = вёска |арыгінальная назва = Pasiene |краіна = |герб = |сцяг = |гімн = |заснаваны = |першае згадванне = |статус з = |ранейшыя імёны = Пасінь |рэгіён = |від раёна = Край |раён = Зілупскі край |від абшчыны = Воласць |абшчына = Пасіенская воласць |глава = |плошча = |вышыня цэнтра НП = |унутраны падзел = |насельніцтва = 312 |год перапісу = 2017 |Крыніца колькасці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасці насельніцтва = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |двароў = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |ATVK = |выява = Pasienes katoļu baznīca 08.2016.jpg |подпіс = Касцёл Святога Дамініка |lat_deg = 56 |lat_min = 17 |lat_sec = 25 |lon_deg = 28 |lon_min = 09 |lon_sec = 41 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Па́сіенэ'''<ref>{{ТКП-Латвія}}</ref> ({{lang-lv|Pasiene}}, традыцыйная беларуская назва '''Пасі́нь''') — [[вёска]] ў [[Латвія|Латвіі]], на рацэ [[Сінюха (прытока Вялікай)|Сінюсе]]. Цэнтр [[Пасіенская воласць|воласці]] [[Зілупскі край|Зілупскага края]]. Насельніцтва на 2017 год — 312 чалавек. Знаходзіцца за 12 км ад [[Зілупэ]], за 314 км ад [[Рыга|Рыгі]], на аўтамабільнай дарозе Зілупэ — [[Эзэрніекі]]. == Гісторыя == [[Файл:Pasiń, Daminikanski. Пасінь, Дамініканскі (1835).jpg|thumb|Кляштар дамініканцаў, 1835 г.]] === Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім === Упершыню Пасінь упамінаецца ў [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] У 1694 годзе [[біскуп інфлянцкі]] [[Мікалай Корвін-Паплаўскі]] запрасіў сюды [[дамініканцы|дамініканцаў]], для якіх збудаваў драўляныя касцёл і кляштар. У 1753 годзе кляштар згарэў, у сувязі з чым з фундацыі канцлера [[Ян Андрэй Борх|Яна Андрэя Борха]] ў мястэчку збудавалі мураваны кляштарны комплекс. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе Пасінь апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Люцынскі павет|Люцынскім павеце]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. Па здушэнні [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання]] (1830—1831) у 1832 годзе расійскія ўлады гвалтоўна ліквідавалі кляштар дамініканцаў. У 1882 годзе мястэчка пацярпела ад пажару. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1918 годзе Пасінь занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Пасінь абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. У 1920 годзе бальшавікі перадалі мястэчка Латвіі. ==== Беларускі рух у міжваеннай Латвіі ==== У 1920-я і пачатку 1930-х гадоў Пасіенэ і навакольныя вёскі з’яўляліся актыўным цэнтрам беларускага грамадска-культурнага жыцця ў [[Латгалія|Латгаліі]]. У вёсцы працаваў мясцовы аддзел [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), які ў 1933 годзе налічваў 88 сябраў і быў адным з самых шматлікіх на Люцыншчыне{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121}}. Мясцовая моладзь і настаўнікі цікавіліся тэатральным мастацтвам. Пры пачатковай школе працаваў самадзейны драматычны гурток. У 1934 годзе з нагоды Дзён асветы сюды з гастролямі прыязджалі артысты [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]] (пад кіраўніцтвам [[Уладзімір Пігулеўскі|Уладзіміра Пігулеўскага]]) і паставілі перад мясцовай публікай п’есу «[[Пан міністар]]»{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=11, 19}}. Мясцовы настаўнік і краязнаўца [[Міхась Зуеўскі]] актыўна збіраў беларускі фальклор для [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ) — ён перадаў у архіў таварыства беларускія вясельныя песні, запісаныя ў Пасіеншчыне{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=63}}. Улетку 1930 года мясцовыя беларусы маглі наведваць курсы беларусазнаўства, якія праходзілі ў Люцыне{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=124}}. Сітуацыя радыкальна змянілася пасля ўсталявання аўтарытарнай дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] ў 1934 годзе. Улады пачалі жорсткую палітыку [[латышызацыя|латышызацыі]]. Беларускія арганізацыі і школы ў Пасіні былі ліквідаваны. Падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|ўсеагульнага перапісу насельніцтва Латвіі ў 1935 годзе]] мясцовыя ўлады звярнуліся да масавых маніпуляцый з этнічным складам Пасіенскай воласці: колькасць беларусаў штучна зменшылі з 4060 чалавек (у 1925 годзе) да 1508 чалавек у 1935 годзе. Прапаганда апраўдвала гэта тым, што жыхары вёскі нібыта з’яўляюцца «абруселымі латышамі» і добраахвотна вяртаюцца да сваёй сапраўднай нацыянальнасці{{sfn|Krasnais|1938|с=31}}. ==== Падчас Другой сусветнай вайны ==== Восенню [[1942]] года ў перыяд нямецкай акупацыі ў Пасіенэ распачала працу двухгадовая беларуская сельскагаспадарчая сярэдняя школа. Яе дырэктарам стаў аграном і былы кіраўнік ТБМЛ [[Казімір Мяжэцкі]]. У школе навучалася каля 70 чалавек. Сюды прымалася моладзь, якая скончыла поўны курс [[Сямігадовая школа|сямігодкі]]. Мясцовае насельніцтва з энтузіязмам вітала адкрыццё школы: у беларускай прэсе таго часу з’явілася згадка пра тое, што нейкі селянін Аўсей з вёскі Солажы прапанаваў перадаць на патрэбы ўстановы 10 гектараў уласнай зямлі і частку сваіх будынкаў. Першы і апошні выпуск навучэнцаў гэтай школы адбыўся [[6 красавіка]] [[1944]] года<ref name="studium">[[Юры Грыбоўскі]]. [https://studium.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2018/07/Gadawik-nr3-1-ostateczny.pdf Да гісторыі беларускай школы ў Латвіі пад нямецкай акупацыяй (1941—1944 г.)]</ref>. ==== Пасляваенны час ==== 22 верасня 2014 года ў Пасіенэ прайшлі дні беларускай культуры<ref>Міцкевіч А. [http://belorus.lv/?p=1035 Дні беларускай культуры ў Пасіні], [[Саюз беларусаў Латвіі]], 30 лістапада 2014 г.</ref>. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': ~1887 год — 1 тыс. чал.<ref>Manteuffel G. Posiń // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/845 845].</ref> * '''XX стагоддзе''': 1935 год — 328 чал. * '''XXI стагоддзе''': 2017 год — 312 чал. === Інфраструктура === У Пасіні працуюць пачатковая школа, амбулаторыя, дом культуры, бібліятэка, пошта. == Славутасці == [[Файл:Pasienes muižas pils 2000-07-22.jpg|thumb|Сядзіба]] * Касцёл Святога Дамініка і кляштар дамініканцаў (1753—1761) ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]] * Сядзіба (каля 1850) == Вядомыя асобы == * [[Пятро Сакол]] (Пятро Масальскі, 1905—1985) — беларускі паэт, перакладчык, моладзевы дзеяч. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі]] [[Катэгорыя:Зілупскі край]] s6u320di006my0q1904xt9m9ee9c1f8 5148754 5148753 2026-05-30T13:42:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148754 wikitext text/x-wiki {{НП |беларуская назва = Пасіенэ |статус = вёска |арыгінальная назва = Pasiene |краіна = |герб = |сцяг = |гімн = |заснаваны = |першае згадванне = |статус з = |ранейшыя імёны = Пасінь |рэгіён = |від раёна = Край |раён = Зілупскі край |від абшчыны = Воласць |абшчына = Пасіенская воласць |глава = |плошча = |вышыня цэнтра НП = |унутраны падзел = |насельніцтва = 312 |год перапісу = 2017 |Крыніца колькасці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасці насельніцтва = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |двароў = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |ATVK = |выява = Pasienes katoļu baznīca 08.2016.jpg |подпіс = Касцёл Святога Дамініка |lat_deg = 56 |lat_min = 17 |lat_sec = 25 |lon_deg = 28 |lon_min = 09 |lon_sec = 41 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Па́сіенэ'''<ref>{{ТКП-Латвія}}</ref> ({{lang-lv|Pasiene}}, традыцыйная беларуская назва '''Пасі́нь''') — [[вёска]] ў [[Латвія|Латвіі]], на рацэ [[Сінюха (прытока Вялікай)|Сінюсе]]. Цэнтр [[Пасіенская воласць|воласці]] [[Зілупскі край|Зілупскага края]]. Насельніцтва на 2017 год — 312 чалавек. Знаходзіцца за 12 км ад [[Зілупэ]], за 314 км ад [[Рыга|Рыгі]], на аўтамабільнай дарозе Зілупэ — [[Эзэрніекі]]. == Гісторыя == [[Файл:Pasiń, Daminikanski. Пасінь, Дамініканскі (1835).jpg|thumb|Кляштар дамініканцаў, 1835 г.]] === Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім === Упершыню Пасінь упамінаецца ў [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] У 1694 годзе [[біскуп інфлянцкі]] [[Мікалай Корвін-Паплаўскі]] запрасіў сюды [[дамініканцы|дамініканцаў]], для якіх збудаваў драўляныя касцёл і кляштар. У 1753 годзе кляштар згарэў, у сувязі з чым з фундацыі канцлера [[Ян Андрэй Борх|Яна Андрэя Борха]] ў мястэчку збудавалі мураваны кляштарны комплекс. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе Пасінь апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Люцынскі павет|Люцынскім павеце]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. Па здушэнні [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання]] (1830—1831) у 1832 годзе расійскія ўлады гвалтоўна ліквідавалі кляштар дамініканцаў. У 1882 годзе мястэчка пацярпела ад пажару. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1918 годзе Пасінь занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Пасінь абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. У 1920 годзе бальшавікі перадалі мястэчка Латвіі. ==== Беларускі рух у міжваеннай Латвіі ==== У 1920-я і пачатку 1930-х гадоў Пасіенэ і навакольныя вёскі з’яўляліся актыўным цэнтрам беларускага грамадска-культурнага жыцця ў [[Латгалія|Латгаліі]]. У вёсцы працаваў мясцовы аддзел [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), які ў 1933 годзе налічваў 88 сябраў і быў адным з самых шматлікіх на Люцыншчыне{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121}}. Мясцовая моладзь і настаўнікі цікавіліся тэатральным мастацтвам. Пры пачатковай школе працаваў самадзейны драматычны гурток. У 1934 годзе з нагоды Дзён асветы сюды з гастролямі прыязджалі артысты [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]] (пад кіраўніцтвам [[Уладзімір Пігулеўскі|Уладзіміра Пігулеўскага]]) і паставілі перад мясцовай публікай п’есу «[[Пан міністар]]»{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=11, 19}}. Мясцовы настаўнік і краязнаўца [[Міхась Зуеўскі]] актыўна збіраў беларускі фальклор для [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ) — ён перадаў у архіў таварыства беларускія вясельныя песні, запісаныя ў Пасіеншчыне{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=63}}. Улетку 1930 года мясцовыя беларусы маглі наведваць курсы беларусазнаўства, якія праходзілі ў Люцыне{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=124}}. Сітуацыя радыкальна змянілася пасля ўсталявання аўтарытарнай дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] ў 1934 годзе. Улады пачалі жорсткую палітыку [[латышызацыя|латышызацыі]]. Беларускія арганізацыі і школы ў Пасіні былі ліквідаваны. Падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|ўсеагульнага перапісу насельніцтва Латвіі ў 1935 годзе]] мясцовыя ўлады звярнуліся да масавых маніпуляцый з этнічным складам Пасіенскай воласці: колькасць беларусаў штучна зменшылі з 4060 чалавек (у 1925 годзе) да 1508 чалавек у 1935 годзе. Прапаганда апраўдвала гэта тым, што жыхары вёскі нібыта з’яўляюцца «абруселымі латышамі» і добраахвотна вяртаюцца да сваёй сапраўднай нацыянальнасці{{sfn|Krasnais|1938|с=31}}. ==== Падчас Другой сусветнай вайны ==== Восенню [[1942]] года ў перыяд нямецкай акупацыі ў Пасіенэ распачала працу двухгадовая беларуская сельскагаспадарчая сярэдняя школа. Яе дырэктарам стаў аграном і былы кіраўнік ТБМЛ [[Казімір Мяжэцкі]]. У школе навучалася каля 70 чалавек. Сюды прымалася моладзь, якая скончыла поўны курс [[Сямігадовая школа|сямігодкі]]. Мясцовае насельніцтва з энтузіязмам вітала адкрыццё школы: у беларускай прэсе таго часу з’явілася згадка пра тое, што нейкі селянін Аўсей з вёскі Солажы прапанаваў перадаць на патрэбы ўстановы 10 гектараў уласнай зямлі і частку сваіх будынкаў. Першы і апошні выпуск навучэнцаў гэтай школы адбыўся [[6 красавіка]] [[1944]] года<ref name="studium">[[Юры Грыбоўскі]]. [https://studium.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2018/07/Gadawik-nr3-1-ostateczny.pdf Да гісторыі беларускай школы ў Латвіі пад нямецкай акупацыяй (1941—1944 г.)]</ref>. ==== Пасляваенны час ==== 22 верасня 2014 года ў Пасіенэ прайшлі дні беларускай культуры<ref>Міцкевіч А. [http://belorus.lv/?p=1035 Дні беларускай культуры ў Пасіні], [[Саюз беларусаў Латвіі]], 30 лістапада 2014 г.</ref>. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': ~1887 год — 1 тыс. чал.<ref>Manteuffel G. Posiń // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/845 845].</ref> * '''XX стагоддзе''': 1935 год — 328 чал. * '''XXI стагоддзе''': 2017 год — 312 чал. === Інфраструктура === У Пасіні працуюць пачатковая школа, амбулаторыя, дом культуры, бібліятэка, пошта. == Славутасці == [[Файл:Pasienes muižas pils 2000-07-22.jpg|thumb|Сядзіба]] * Касцёл Святога Дамініка і кляштар дамініканцаў (1753—1761) ў стылі [[Віленскае барока|віленскага барока]] * Сядзіба (каля 1850) == Вядомыя асобы == * [[Пятро Сакол]] (Пятро Масальскі, 1905—1985) — беларускі паэт, перакладчык, моладзевы дзеяч. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі]] [[Катэгорыя:Зілупскі край]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] fnin9l2bbkab26t6almw4w9thaeb2xq 0 657586 5149044 4762766 2026-05-30T23:49:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149044 wikitext text/x-wiki {{Вуліца2 |назва=Вуліца Кляшчова |горад=Полацк |краіна=[[Беларусь]] |вобласць=[[Віцебская вобласць]] |мікрараён=[[Задзвінне (Полацк)|Задзвінне]] |працягласць=700 м |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 28 |lat_sec = 35.6 |lon_dir = E |lon_deg = 28 |lon_min = 46 |lon_sec = 41.0 |region = |CoordScale = 5000 |ранейшыя назвы=Барысаглебская, Чырвоназнамённая |індэкс=211402, 211409}} '''Вуліца Кляшчова''' — [[вуліца]] ў [[мікрараён]]е [[Задзвінне (Полацк)|Задзвінне]] горада [[Полацк]]а. == Гісторыя == У пачатку XX стагоддзя насіла назву '''Барысаглебская''', бо вяла да [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Барысаглебскага манастыра]]<ref>{{Кніга|год=2009|аўтар=Л. Ф. Данько, А. И. Судник|загаловак=Путеводитель по городу Полоцку 1910 года. Выпуск 8|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=37895-1.pdf|мова=ru|выданне=Полоцкое книжное издательство|месца=Полоцк|старонак=45|isbn=978-985-6936-02-2}}</ref>. Савецкія ўлады перайменавалі вуліцу ў '''Чырвоназнамённую'''<ref name="kraeved">{{Cite web|url=http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/54-tretyak-inna-dmitrievna/97-ulitsy-nashego-goroda|title=Улицы нашего города|author=Третьяк Инна Дмитриевна|lang=ru|access-date=7 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009154708/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/54-tretyak-inna-dmitrievna/97-ulitsy-nashego-goroda|archive-date=9 кастрычніка 2020|url-status=dead}}</ref>. 8 студзеня 1969<ref name="kraeved" /> года перайменавана ў гонар дзяржаўнага дзеяча [[БССР]], першага сакратара абкама КПБ [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]] ў 1946—1948 гадах, генерал-маёра [[Аляксей Яўхімавіч Кляшчоў|Аляксея Яўхімавіча Кляшчова]]<ref>{{Cite web|url=http://www.pvestnik.by/?p=67279|title=Рассказываем о полоцкой улице, которая носит имя Алексея Ефимовича Клещёва|author=Ирина Сыревич|language=ru|publisher=Полацкі веснік|date=2020-08-28|access-date=7 кастрычніка 2020|archive-date=13 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201013003828/http://www.pvestnik.by/?p=67279|url-status=dead}}</ref>. Сучасная вуліца не мае маста праз [[Бельчыца (рака)|Бельчыцу]] і з’яўляецца тупіковай. == Забудова == * № 13 — [[Школа № 3 (Полацк)|Сярэдняя школа № 3]]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Вуліцы Полацка]] br0hy95nwaqa1kmklrq6vficmzuu60p 0 657604 5149043 4742822 2026-05-30T23:27:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149043 wikitext text/x-wiki {{Вуліца2 |назва=Вуліца Зыгіна |горад=Полацк |краіна=[[Беларусь]] |вобласць=[[Віцебская вобласць]] |мікрараён=[[Аэрадром (Полацк)|Аэрадром]] |працягласць=1000 м |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 29 |lat_sec = 50.0 |lon_dir = E |lon_deg = 28 |lon_min = 45 |lon_sec = 29.6 |region = |CoordScale = 5000 |ранейшыя назвы=Себежская |назва ў гонар=[[Зыгін, Аляксей Іванавіч|Аляксей Зыгін]] |індэкс=211413, 211416}} '''Вуліца Зыгіна''' — [[вуліца]] ў [[Аэрадром (Полацк)|мясцовасці Аэрадром]] горада [[Полацк]]а. == Гісторыя == Да 1984 года насіла назву '''Себежская'''<ref>{{Cite web|url=http://www.pvestnik.by/?p=55937|title=Проект «Узнай свой Полоцк» продолжается. Улица Зыгина|author=Оксана Шуйская|language=ru|work=Полацкі веснік|date=2019-08-09|access-date=7 кастрычніка 2020|archive-date=31 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831142117/http://www.pvestnik.by/?p=55937|url-status=dead}}</ref>. Потым была перайменаваная ў гонар героя [[Абарона Полацка (1941)|абароны Полацка]] ў 1941 годзе генерал-лейтэнанта [[Аляксей Іванавіч Зыгін|Аляксея Зыгіна]]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Вуліцы Полацка]] 6dl6v637i38wmh5vw5lntnemjcjkvgn 0 657619 5149042 4965866 2026-05-30T23:11:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149042 wikitext text/x-wiki {{Вуліца2 |назва=Вуліца Дзяржынскага |горад=Полацк |краіна=[[Беларусь]] |вобласць=[[Віцебская вобласць]] |мікрараён=[[Баравуха (Полацк)|Баравуха]] |ранейшыя назвы= |працягласць = 3 км |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 32 |lat_sec = 18.1 |lon_dir = E |lon_deg = 28 |lon_min = 48 |lon_sec = 18.1 |region = |CoordScale = 5000 |назва ў гонар=[[Аляксандр Дзмітрыевіч Валогін]] |індэкс=211422 }} '''Вуліца Валогіна''' — [[вуліца]] ў [[Полацк]]у ў мясцовасці [[Баравуха (Полацк)|Баравуха]]. == Гісторыя == Вуліцы нададзена імя [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Дзмітрыевіч Валогін|Аляксандра Валогіна]] рашэннем выканкама Полацкага гарадскога Савета народных дэпутатаў ад 15 лістапада 1989 года<ref>{{Cite web|url=https://refdb.ru/look/1807510-pall.html|title=Вуліцы нашага горада Полацка|date=2011|language=be}}</ref>. Валогін навечна залічаны ў спіс байцоў 37-й гвардзейскай дывізіі<ref>{{Cite web|url=https://nastgaz.by/gistoryya-lyosu/|title=Гісторыя лёсу|language=be|date=2019-07-16}}</ref>, якая да свайго расфарміравання месцілася ў [[Баравуха (Полацк)|Баравухе]]<ref>{{Cite web|url=http://www.pvestnik.by/?p=63747|title=На окраине Полоцка есть улица, названная в честь Александра Дмитриевича Вологина|language=ru|author=Павел Рудаков|date=2020-05-04|access-date=8 кастрычніка 2020|archive-date=11 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011112150/http://www.pvestnik.by/?p=63747|url-status=dead}}</ref>. == Апісанне == Вуліца працягнулася на тры кіламетры ад кругавога скрыжавання паблізу [[Баравуха (Полацк)|Баравухі]] да канца гарадской тэрыторыі. == Забудова == * № 1А — Цэнтр дзяцей і моладзі * № 1 — Сярэдняя школа № 15 Паўднёвы бок вуліцы займаюць былыя воінскія часці. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Вуліцы Полацка]] fuma1uglye4vcvul4cc95nojv5jhy74 0 660242 5148982 5051039 2026-05-30T20:13:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148982 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Вольга Яўгенаўна Карач''' (нар. {{ДН|5|1|1979}}, [[Віцебск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]) — беларускі [[палітык]], грамадская дзяячка, {{публіцыст|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|Беларусі}}, {{журналістка|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|Беларусі}}. Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], акцыянерка ЗАТ «Выдавецкі Дом „Витебский Курьер“». Заснавальніца газеты «[[Витебский Курьер]]», зарэгістраванай у Расіі. З сакавіка 2008 па сакавік 2012 года — старшыня Віцебскай абласной арганізацыі [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (АГП)<ref>[http://www.www.ucpb.org/arch/archive2008/47632-20080324134300-17299 Ольга Карач возглавила Витебскую областную организацию ОГП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230705211105/http://www.www.ucpb.org/arch/archive2008/47632-20080324134300-17299 |date=5 ліпеня 2023 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://udf.by/news/news_ads/2781-vitebskie-demokraty-izbrali-olgu-karach.html Витебские демократы избрали Ольгу Карач] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317165859/http://udf.by/news/news_ads/2781-vitebskie-demokraty-izbrali-olgu-karach.html |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Кіраўніца Міжнароднага Цэнтра грамадзянскіх ініцыятыў «Наш Дом», зарэгістраванага ў [[Чэхія|Чэхіі]]. Актыўна выступае супраць [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], за што пераследуецца ўладай<ref name=viasna>{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/33092/|title=Очередное задержание кандидата в депутаты|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|lang=ru}}</ref><ref name=svaboda>{{cite web|lang=be-tarask|url=http://www.svaboda.org/content/article/2020329.html|title=Вольгу Карач зьнялі з выбараў|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref><ref name="svobodanews.ru"/><ref name=charter>{{cite web|url=http://charter97.org/ru/news/2010/4/22/28351/|title=Кандидата лишили регистрации из-за воздушных шариков|work=[[Хартыя’97]]|lang=ru}}</ref><ref name=belaruspartisan>{{cite web|url=http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=13&news=114394&page=100&locale=ru|title=Ольгу Карач разыскивает милиция|work=[[Белорусский партизан]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228225421/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&backPage=13&news=114394&page=100&locale=ru|archivedate=2014-02-28|url-status=dead|lang=ru}}</ref><ref>[http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ Ольгу Карач били по лицу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140223004337/http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ |date=23 лютага 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Рэзка крытыкуе лідараў беларускай апазіцыі, у тым ліку [[Святлана Ціханоўская|Святлану Ціханоўскую]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269614|title=Хто такая Вольга Карач, якая хоча падсядзець Ціханоўскую?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=271869|title=Карач не адказала Макару, затое зноў раскрытыкавала Ціханоўскую і Вячорку|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Ігар Макар абвінавачвае Карач у датычнасці да захопу беларускімі спецслужбамі [[Юрась Зянковіч|Юрася Зянковіча]], якога абвінавацілі па [[Справа аб спробе перавароту ў Беларусі (2021)|крымінальнай справе аб спробе перавароту ў Беларусі]]<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/makar-yuryy-zyankovich-palyaceu-u-maskvu-pad-garantyi-byaspeki-ad-volgi-karach|title=Макар: Юрый Зянковіч паляцеў у Маскву пад гарантыі бяспекі ад Вольгі Карач|work=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]}}</ref>. У жніўні 2023 года стала вядома, што Літва адмовіла Вользе Карач у прадастаўленні палітычнага прытулку<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/palityka/spetssluzhba-litvy-zayavila-shto-karach-su/ |title=Спецслужба Літвы заявіла, што Карач супрацоўнічала з расейскай выведкай |work=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|access-date=22 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230822103736/https://www.racyja.com/palityka/spetssluzhba-litvy-zayavila-shto-karach-su/ |archivedate=22 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 2024 годзе беларускія ўлады завочна прыгаварылі Вольгу Карач да 12 гадоў пазбаўлення волі і штрафу<ref name=nn2024>{{cite web|url=https://nashaniva.com/346615/|title=Вераніцы Цапкала, Вользе Карач і яшчэ тром дзеячам завочна далі па 12 гадоў калоніі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-07-08}}</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і адукацыя === Нарадзілася 5 студзеня 1979 года ў [[Віцебск]]у ў сям’і рабочых. Пасля заканчэння сярэдняй школы № 6 з залатым медалём у 1996 годзе паступіла ў [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]], які скончыла ў 2002 годзе з чырвоным дыпломам<ref name="ОКП">[https://nash-dom.info/17602 Ольга Карач: «Приходится пахать, как дальнобойщику, но при этом выглядеть, как топ-модель!»] {{ref-ru}}</ref>. Паводле адукацыі — настаўніца [[Руская мова|рускай мовы]] і літаратуры, [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і літаратуры. Чатыры гады працавала настаўніцай у адной з сярэдніх школ [[Віцебск]]а. Атрымала другую вышэйшую юрыдычную адукацыю ў [[Маскоўскі абласны інстытут кіравання і права|Маскоўскім абласным інстытуце кіравання і права]] (г. [[Балашыха]]). Магістрант праграмы «Публічная палітыка» [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] ў [[Вільнюс]]е. === Прафесійная дзейнасць === З маладых гадоў цікавілася палітычнай і грамадскай актыўнасцю і паслядоўна многа гадоў запар будавала палітычную кар’еру ў Беларусі. У 1996 годзе пры ўніверсітэце заснавала моладзевае грамадскае аб’яднанне (ініцыятыву) «Сёмая грань»<ref name="autogenerated1">[http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=person&id=3957 Карач Ольга Евгеньевна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140222013028/http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=person&id=3957 |date=22 лютага 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. 21 лістапада 2002 года Вольга Карач пакінула пасаду каардынатаркі ЗУБРа па Віцебску і Віцебскай вобласці і ў снежні таго ж года ўтварыла грамадзянскую кампанію «Наш Дом» (Віцебск), з якой у хуткім часе выйшла на нацыянальны ўзровень. У той час яна з’яўлялася сябрам Беларускай асацыяцыі маладых палітыкаў. Працуючы настаўніцай, трапіла пад скарачэнне пасля таго, як вылучылася кандыдатам у дэпутаты на парламенцкіх выбарах. У сакавіку 2002 года «Свободные новости+» прызналі Вольгу Карач самым прыгожым палітыкам Беларусі<ref name="ОКП"/>. У сакавіку 2003 года абраная дэпутатам Віцебскага гарадскога Савета дэпутатаў 24-га склікання. У 2009 годзе рэалізавала праект, які выліўся ў кнігу ўспамінаў «Дзеці вайны» (успаміны былых вязняў фашысцкіх канцлагераў і дзяцей, сілком сагнаных на работы ў Германію<ref>[https://nash-dom.info/product-reviews/kniga-deti-vojny/ Книга «Дети войны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317224110/https://nash-dom.info/product-reviews/kniga-deti-vojny/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://seventhside.org/aba/childrenofwar.htm Дети войны] {{ref-ru}}</ref>. Ініцыятар і арганізатар разнастайных акцый, сярод якіх: кампанія «Асцярожна, міліцыя!»<ref>[http://www.gender-route.org/articles/sex_gender_practice/ostorozhno_milicioner/ Осторожно, милиционер!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317165249/http://www.gender-route.org/articles/sex_gender_practice/ostorozhno_milicioner/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[https://nash-dom.info/video/ostorozhno-miliciya-4/ Осторожно, милиция] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317224100/https://nash-dom.info/video/ostorozhno-miliciya-4/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://n-europe.eu/article/2012/02/23/zashchitnikam_grazhdan_i_otechestva_posvyashchaetsya Защитникам граждан и отечества посвящается] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116074902/http://n-europe.eu/article/2012/02/23/zashchitnikam_grazhdan_i_otechestva_posvyashchaetsya |date=16 студзеня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>, бестэрміновая кампанія «Наш Дом» — дэпутатаў к адказу!"<ref>[https://nash-dom.info/novosti/vse-novosti/deputaty/nash-dom-deputatov-k-otvetu/ «Наш Дом» — депутатов к ответу!] {{ref-ru}}</ref>, рэспубліканская акцыя па добраўпарадкаванні могілак «Кветкі замест бур’яну»<ref>[http://ex-press.by/article.php?id=16146&%20action=results&poll_ident=4 В Слуцке субботник разогнали трактором] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317180941/http://ex-press.by/article.php?id=16146&%20action=results&poll_ident=4 |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.naviny.by/rubrics/society/2010/10/24/ic_news_116_354179|title=Гражданская кампания «Наш дом» проводит республиканскую акцию по наведению порядка на кладбищах|work=[[Naviny.by]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623222242/https://naviny.by/rubrics/society/2010/10/24/ic_news_116_354179|archivedate=2018-06-23|url-status=dead}}</ref>, фестываль добрага настрою «Эндарфін»<ref>[http://rockby.net/?id=1176 Эндорфин 2010 заглянул в реальность] {{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.naviny.by/rubrics/culture/2011/02/17/ic_media_photo_117_4602/|title=Ночь перформанса на фестивале Endorphine|work=[[Naviny.by]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181119125941/https://naviny.by/rubrics/culture/2011/02/17/ic_media_photo_117_4602|archivedate=2018-11-19|url-status=dead}}</ref>, фестываль «Жаночая рыбалка-2010»<ref>[http://news.vitebsk.cc/2010/08/16/v-kohanovo-proshli-sorevnovaniya-po-zhenskoy-ryibalke/#more-15010 В Коханово прошли соревнования по женской рыбалке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110503043814/http://news.vitebsk.cc/2010/08/16/v-kohanovo-proshli-sorevnovaniya-po-zhenskoy-ryibalke/#more-15010 |date=3 мая 2011 }} {{ref-ru}}</ref>, удзел у антыядзерным пратэсце ў Германіі і інш<ref>[http://kurjer.info/2009/01/15/kolyady-po-slucki/ Коляды по-Слуцки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317170628/http://kurjer.info/2009/01/15/kolyady-po-slucki/ |date=17 сакавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[http://news.21.by/society/2009/11/29/412490.html Акцию «Детские площадки в опасных местах» проводят гомельские активисты инициативы «Наш дом»] {{ref-ru}}</ref>. Не падтрымлівае [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым Аляксандра Рыгоравіча Лукашэнкі]] і адкрыта заяўляла пра гэта, з-за чаго яна сама і яе праекты і кампаніі падвяргаліся пераследу з боку ўладаў<ref name=viasna/><ref name="svobodanews.ru"/><ref name=belaruspartisan/><ref>[http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ Ольгу Карач били по лицу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223004337/http://bozzi.ru/olgu-karach-bili-po-licu/ |date=23 лютий 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Выступіла заснавальніцай газет «[[Витебский Курьер]]» і «Наш дом», наклады якіх пастаянна канфіскоўваюцца ўладай Лукашэнкі<ref name="svobodanews.ru">{{cite web|url=https://www.svoboda.org/a/9499714.html|title=Лукашенко приступил к обещанным посадкам|work=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]}}</ref><ref>{{cite web|lang=be-tarask|url=http://www.svaboda.org/content/article/2185014.html|title=Затрыманы наклад газэты «Віцебскі кур’ер»|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924112220/http://www.svaboda.org/content/article/2185014.html|archivedate=24 верасня 2015|access-date=5 лістапада 2020|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{cite web|url=http://spring96.org/be/news/32714/|title=Затрыманыя наклады дзвюх газет|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230705211108/https://spring96.org/be/news/32714|archivedate=5 ліпеня 2023|access-date=15 ліпеня 2024|url-status=bot: unknown}}</ref>, а сайт «[[Витебский Курьер|Віцебскага кур’ера]]» пасля спецыяльнага ўказа прэзідэнта стаў адным з першых адключаных сайтаў у спісе незалежных інтэрнэт-выданняў<ref>{{cite web|url = http://spring96.org/be/news/34696|title = Вялейскі інтэрнэт-рэсурс вінавацяць у «абразах» і «паклёпах»|author = |authorlink = |date = 14-7-2010|work= [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }} </ref><ref>[https://zn.ua/ARCHIVE/v_belarusi_nachalos_zakrytie_nezavisimyh_internet-izdaniy.html В Беларуси началось закрытие независимых интернет-изданий]</ref><ref>[http://triumfy.ru/?p=970 Витебский Курьер: Жертва цензуры или панских разборок?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220328064105/http://triumfy.ru/?p=970 |date=28 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. На 2020 год з’яўлялася лідаркай Міжнароднага цэнтру грамадзянскіх ініцыятыў «Наш дом»<ref>[https://nash-dom.info/ Международный центр гражданских инициатив «Наш дом»] {{ref-ru}}</ref>, зарэгістраванага ў [[Чэхія|Чэхіі]]<ref>{{cite web|url=http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210070724/http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archivedate=2012-02-10|title=Ольга Карач|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. Вольга Карач стала жыве за мяжой<ref name="ОКП"/>. У 2021 годзе [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] дадаў Карач у «спіс асобаў, звязаных з тэрарыстычнай дзейнасцю»<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/volha-karacz-u-spise-datycznyh-da-terarystyczna|title=Вольга Карач — у спісе датычных да «тэрарыстычнай дзейнасці»|work=[[Новы Час]]|date=2021-09-03}}</ref>, а ў 2022 годзе яе каналы ў YouTube і Telegram былі прызнаныя ў Беларусі экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/spis-ekstremisckih-resursau-rasce-i-szyrycca|title=Спіс экстрэмісцкіх рэсурсаў расце і шырыцца|work=[[Новы Час]]|date=2022-06-10}}</ref>. Раней у 2021 годзе YouTube і Telegram-каналы «Нашага дома» былі прызнаныя экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/ekstremisckimi-pryznanyja-kanaly-volhi-karacz-i-ih|title=Экстрэмісцкімі прызнаныя каналы Вольгі Карач і Ігара Макара|work=[[Новы Час]]|date=2021-05-20}}</ref>; у маі 2022 года МУС уключыла саму арганізацыю ў спіс [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкіх фарміраванняў]]<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/kampanija-nasz-dom-pryznanaja-ekstremisckim-far|title=Кампанія «Наш Дом» прызнаная «экстрэмісцкім фарміраваннем»|work=[[Новы Час]]|date=2022-05-05}}</ref>. Летам 2024 года Вольга Карач і яшчэ чатыры чалавекі былі завочна прыгавораны да 12 гадоў пазбаўлення волі, а таксама да буйных грашовых штрафаў<ref name=nn2024/>. == Супрацоўніцтва са СМІ == Вольга Карач актыўна супрацоўнічае са СМІ, у тым ліку беларускімі, расійскімі, польскімі, літоўскімі, шведскімі і чэшскімі. Актыўна вядзе Ютуб-канал цэнтра «Наш дом»<ref>[https://www.youtube.com/channel/UCYYlWZKRydFhUFOj5hgLHTw OUR HOUSE TV] {{ref-ru}}</ref>, з пачатку [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу 2020—2021 гадоў у Беларусі]] стала праводзіць як уласныя стрымы, дзе аналізуе апошнія падзеі, распавядае свае пазіцыі і меркаванні наконт дзеянняў улады і мерах супрастаяння ім з боку грамадства, так і робіць гасцявыя стрымы, куды прыходзяць прадстаўнікі розных сфер і плыняў з розных краін, у тым ліку з Літвы, Расіі і Чэхіі. Сярод самых папулярных інтэрв’ю на канале відэа з удзельнікам [[Народнае антыкрызіснае ўпраўленне|Народнага антыкрызіснага ўпраўлення]] Вадзімам Пракоп’евым, урачом-псіхіятрам Дзмітрыем Шчыгельскім, расійскім палітыкам [[Уладзімір Вольфавіч Жырыноўскі|Уладзімірам Жырыноўскім]], былым начальнікам СІЗА № 1 г. Мінска [[Алег Леанідавіч Алкаеў|Алегам Алкаевым]], расійскім палітыкам і блогерам Яўгенам Бычкоўскім, беларускім палітолагам Дзмітрыем Балкунцом і іншымі<ref>[https://www.youtube.com/c/NashDomTV/videos?view=0&sort=p&flow=grid Папулярныя відэа на канале «OUR HOUSE TV»] {{ref-ru}}</ref>. == Выбраныя публікацыі == # Белорусская стратегия Европы после парламентских выборов-2008 [Текст] / О. Карач // Бюллетень «Новости НИСЭПИ». — 2008. — № 3 (49). — С. 55-58. — (Рубрика «Свободная трибуна»). # Без права дышать… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 2 (1350). — 30 апр. — С. 2. — (Рубрика «Мысли вслух»). # «Считаю действия сотрудников КГБ в отношении меня и моей семьи незаконными» [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 2 (1350). — 30 апр. — С. 3. # Таможенный комитет взялся за костыли [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2008. — № 5 (1353). — 20 мая. — С. 2. # Дети войны [Текст] : воспоминания / Е. Борщевская, О. Карач, А. Погорельский, С. Таболо, О. Шпаковская. — Смоленск, 2009. — 128 с. — 1000 экз. # Зеркало для кандидата или ещё раз о праймериз [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2009. — № 1. — 18 сент. — С. 5. # Что такое «Наш дом»? [Текст] / О. Карач, В. Щукин // Наш Дом: доброе утро, Беларусь!. — Минск, 2009. — С. 4-5. # Silna rodzina — Silna Białoruś??? [Электронный ресурс] / O. Karach. — 2009. — 29.03. — Режим доступа : www.URL: https://web.archive.org/web/20140317165417/http://www.feminoteka.pl/readarticle.php?article_id=657. # А крысы бегут с корабля… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 28 (40). — 22 июля. — С. 1, 4. # Вчера котов душили, душили… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 27 (39). — 15 июля. — С. 4. # Выборы без выбора [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 15 (27). — 22 апреля. — С. 1. # Запретить нельзя разрешить [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 14 (26). — 15 апреля. — С. 1, 3. # Лиозненское дело [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 12 (24). — 1 апреля. — С. 3. # Молчание ягнят [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 31 (43). — 9 сент. — С. 4. # Хай клевешчуць… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 32 (44). — 16 сент. — С. 7. # Четвёртый листик клевера на удачу [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 41 (53). — 18 нояб. — С. 8. # 2:0 в нашу пользу [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 13 (25). — 8 апреля. — С. 1, 3. # Литвой управляют женщины [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2010. — № 29 (41). — 29 июля. — С. 1, 8. # Alice nel Paese della Russia Bianca: tagliatele la testa, subito! [Электронный ресурс] / О. Karatch. — 2010. — 25 May. — Режим доступа : www.URL: http://www.cafebabel.it/article/33811/alice-nel-paese-della-russia-bianca.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120606044506/http://www.cafebabel.it/article/33811/alice-nel-paese-della-russia-bianca.html |date=6 чэрвеня 2012 }}. # My Quest To the City Council: Beginning [Электронный ресурс] / О. Karach. — 2010. — 21 Apr. — Режим доступа : www.URL: http://viewpoint-east.org/2010/04/21/my-quest-to-the-city-council-beginning/. # В чём Эдвард Лукас ошибается насчет Беларуси [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 20 (79). — 30 июня. — С. 4. # Гавел & Лукашенко [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 45 (104). — 22 декаб. — С. 3. # Витебский курьер — неположенное вложение [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 21 (80). — 7 июля. — С. 4. # Дочерям Беларуси посвящается… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 12 (71). — 5 мая. — С. 4. # Кто бы говорил… [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 31 (90). — 15 сент. — С. 4. # Осторожно, милиция! [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 44 (103). — 15 дек. — С. 3. # Переходный возраст белорусского народа [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 9 (68). — 10 марта. — С. 4. — (Рубрика «Взгляд»). # Площадь 19-го декабря: что это было? [Текст] / О. Карач // Витебский курьер. — 2011. — № 13 (72). — 12 мая. — С. 4. # Женщины Беларуси требуют извинений! [Текст] / О. Карач // Наш дом инфо. — 2012. — 30 марта. — С. 1. == Узнагароды == У жніўні 2010 года атрымала {{нп3|Радэбойльская прэмія мужнасці|Міжнародную Радэбойльскую прэмію «За мужнасць»|ru|Радебойльская премия мужества}}<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=42496|title=Вольга Карач — лаўрэатка міжнароднай прэміі за мужнасць|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/channel/UCYYlWZKRydFhUFOj5hgLHTw НАШ ДОМ ТВ — YouTube-канал] * [https://nash-dom.info/blog/ok Спіс публікацый Вольгі Карач на сайце цэнтра «Наш дом»] * {{cite web|url=http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210070724/http://blog.belaruspartisan.org/authors/karach/view_info/|archivedate=2012-02-10|title=Ольга Карач|url-status=dead|lang=ru}} * [https://web.archive.org/web/20111117233154/http://ucpb.org/blogs/olga 10 вопросов и ответов] {{ref-ru}} * {{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/372332/ |title=Ольга Карач: Я самая настоящая железная леди |work=[[Белорусский партизан]] |access-date=2020-10-28 |archive-date=2021-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222162523/https://belaruspartisan.by/politic/372332/ |url-status=dead |lang=ru}} * {{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269244|title=Жырыноўскі ў гасцях у Карач гаварыў пра далучэнне Беларусі да Расіі. Яна не спрачалася|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-03-03}} * {{cite web|url=https://reform.news/olga-karach-prodala-vitebskij-kurer-predprinimatelju-iz-minska|title=Ольга Карач продала «Витебский курьер» предпринимателю из Минска|work=[[Reform.news]]|lang=ru}} * {{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=269614|title=Хто такая Вольга Карач, якая хоча падсядзець Ціханоўскую?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карач Вольга Яўгенаўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Віцебскага гарадскога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Дэпутаты мясцовых саветаў Беларусі 24-га склікання]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] tk5ia4ax133oqk70m49w8zpxl58hbej 0 671205 5149068 4113143 2026-05-31T04:24:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149068 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Вышэйшая школа экалогіі і кіравання ў Варшаве |скарачэнне = |эмблема = |выява = Wyższa Szkoła Ekologii i Zarządzania w Warszawie 01.jpg |арыгінал = Wyższa Szkoła Ekologii i Zarządzania w Warszawie |міжназва = University of Ecology and Management |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1995 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Варшава]] |кампус = |адрас = |сайт = http://www.wseiz.pl/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Вышэйшая школа экалогіі і кіравання ў Варшаве''' — [[Польшча|польская]] прыватная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] з сядзібай у [[Варшава|Варшаве]]. == Агульная характарыстыка == Вышэйшая школа экалогіі і кіравання ў Варшаве з’яўляецца адной з найлепшых недзяржаўных тэхнічна-мастацкіх вышэйшых навучальных устаноў у Польшчы. Яна паўстала на падставе рашэння Міністэрства народнай адукацыі [[Польшча|Польшчы]] ў ліпені [[1995]] года і зарэгістраваная пад нумарам 62. Яна ўжо больш за 25 гадоў навучае студэнтаў на стацыянарных (дзённых) і нестацыянарных (завочных) праграмах узроўню [[бакалаўр]]ыяту, [[інжынер]]а і [[магістр]]а. Установа валодае будынкамі, размешчанымі ў [[Варшава|Варшаве]], на вул. Альшэўскай, 12 (новы адміністрацыйна-вучэбны будынак — сядзіба ўстановы), вул. Рэйтана, 16, вул. Груецкай, 128 (тры паверхі) і нерухомасцю ў вёсцы Клаўдын-Ласкі (гміна [[Старэ Бабіцы (гміна)|Старэ Бабіцы]]), дзе знаходзіцца станцыя аховы прыроды і ландшафту. == Напрамкі навучання == * Архітэктура ([[інжынер]]ныя праграмы — з 2000 года, [[магістр]]атура — з 2011 года) * Ландшафтны дызайн (інжынерныя праграмы — з 1999 года, магістратура — з 2020 года) * Архітэктура інтэр’ераў ([[бакалаўр]]ыят — з 2002 года, магістратура — з 2015 года) * Будаўніцтва (інжынерныя праграмы — з 2002 года, магістратура — з 2020 года) * Дызайн (бакалаўрыят/інжынерныя праграмы — з 2010 года) * Інфарматыка (інжынерныя праграмы — з 2019 года) * Механіка і машынабудаванне (інжынерныя праграмы — з 2013 года) * Ахова навакольнага асяроддзя (бакалаўрыят/інжынерныя праграмы — з 1995 года, магістратура — з 2000 года) * Кіраванне (бакалаўрыят — з 1995 года) * Кіраванне і інжынерыя вытворчасці (бакалаўрыят/інжынерныя праграмы і магістратура з 2001 года) * Ахова грамадскага здароўя (бакалаўрыят — з 2007 года) == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://www.wseiz.pl/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220530142026/https://wseiz.pl/ |date=30 мая 2022 }} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Варшавы}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з польскай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Варшавы]] [[Катэгорыя:Архітэктурная адукацыя]] cgjizmf8nqjg00bl8evlkjct8r2aw4z 0 676285 5148825 5050876 2026-05-30T16:54:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148825 wikitext text/x-wiki [[Файл:Е40 waterway map.png|міні|праворуч|Праект схемы ўнутраных водных шляхоў Еўропы]] '''Водны шлях E40''' — судаходны транспартны шлях, які праектуецца з мэтай злучыць [[Балтыйскае мора|Балтыйскае]] і [[Чорнае мора]]. Даўжыня прыкладна 2000 км. Згодна з праектам, маршрут праходзіць ад горада [[Гданьск|Гданськ]] у [[Польшча|Польшчы]] праз тэрыторыю [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] (па рэчышчы ракі [[Прыпяць]]) і да горада [[Херсон]] ва [[Украіна|Украіне]]. Украінская частка воднага шляху Е40 павінна прайсці рэчышчам ракі Прыпяць праз [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскую зону адчужэння]] і ракі [[Дняпро]] да горада Херсон і выхаду ў [[Чорнае мора]]. Агульная плошча рэгіёнаў, праз якія павінен прайсці E40, складае каля 392949 км2, у якіх пражывае 28690834 чалавек. Афіцыйна планаванне воднага шляху E40 знаходзіцца яшчэ на ранняй стадыі, але ва Украіне ўжо адбываецца падрыхтоўка стратэгічных дакументаў і рэалізуюцца асобныя блокі праекта. У прыватнасці, у 2020 годзе было праведзена днопаглыбленне ракі Прыпяць у межах зоны адчужэння<ref>https://greenpost.ua/news/kompaniya-yaka-vidmyla-10-miljoniv-u-zoni-vidchuzhennya-unykla-pokarannya-i27929</ref>. Рэалізацыя праекта Е40 выклікае значную крытыку міжнародных і мясцовых грамадскіх арганізацый ва ўсіх трох краінах, а таксама экспертаў біялагічнага і экалагічнага напрамкаў<ref>{{Cite web |url=https://stope40.org/ru/pages/expertise |title=Архіўная копія |access-date=16 красавіка 2021 |archive-date=16 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416035541/https://stope40.org/ru/pages/expertise |url-status=dead }}</ref>. Створана міжнародная кампанія супраць рэалізацыі праекта воднага шляху «STOP E40»<ref>https://stope40.org/</ref>. На думку экспертаў навуковых устаноў Рэспублікі Беларусь, будаўніцтва воднага шляху будзе мець значны негатыўны ўплыў на прыродную і культурную спадчыну Палесся, на дабрабыт насельніцтва [[Палессе|Палесся]], а таксама на Сусветны баланс вугляроду<ref>https://pryroda.in.ua/lystopad/naybilshyy-smarahd-yevropy/</ref>, гідралагічную і радыяцыйную<ref>https://savepolesia.org/wp-content/uploads/2020/04/SavePolesia_Factsheet_E40-could-expose-people-to-radiation_UK.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200920203448/https://savepolesia.org/wp-content/uploads/2020/04/SavePolesia_Factsheet_E40-could-expose-people-to-radiation_UK.pdf |date=20 верасня 2020 }}</ref> сітуацыі, эканоміку<ref>https://savepolesia.org/wp-content/uploads/2020/11/SavePolesia_Factsheet_No-economic-case-for-E40_UA.pdf</ref>, развіццё транспарту. Існуюць альтэрнатыўныя будаўніцтву Е40 сцэнары развіцця Палесся і транспартных зносін Украіны, Польшчы і Беларусі. Перш за ўсё гаворка ідзе аб пераарыентацыі рэгіёна Палесся на галіну экалагічнага турызму. Гэта пацвердзіла даследаванне, якое правёў Aivar Ruukel, член савета Глабальнай экатурыстычнай сеткі (Global Ecotourism Network) і тураператар у [[Нацыянальны парк|нацыянальным прыродным парку]] Саамаа (Soomaa National Park), [[Эстонія]]<ref>https://savepolesia.org/wp-content/uploads/2020/04/Ruukel_Nature-based-tourism-development-in-Polesia.pdf</ref>. У прэсе неаднаразова фігуравалі выказванні аб тым, што водны шлях E40 з’яўляецца аднаўленнем старажытнага транспартнага шляху «[[Шлях «із варяг в греки»|з варагаў у грэкі]]»<ref>https://hromadske.ua/ru/posts/iz-baltiki-v-chernoe-more-cena-vodnogo-puti-e40</ref> <ref>http://polit.reactor.cc/post/4365038</ref> <ref>https://www.sb.by/articles/ot4dat-shvartovy.html</ref>, але гэтыя сцвярджэнні не маюць навуковага абгрунтавання<ref>https://www.youtube.com/watch?v=75KGIq7SToU</ref>. == Гісторыя праекта == У 1996 годзе ў [[Жэнева|Жэневе]] было падпісана Еўрапейскае пагадненне аб найважнейшых унутраных водных шляхах міжнароднага значэння (European Agreement on Main Inland Waterways of International Importance (AGN). Geneva, 19 January 1996). Туды ўвайшоў і Е40<ref>https://treaties.un.org/pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XI-D-5&chapter=11&clang=_en</ref> («Е» — гэта катэгорыя унутраных водных шляхоў міжнароднага значэння. Нумары 10, 20, 30, 40 і 50 прысвоены магістральным шляхам, у асноўным паўночна-паўднёвага кірунку, якія злучаюць адзін марскі басейн з іншым). Мапа шляху Е40 упершыню з’явілася ў дакуменце (белай кнізе) Еўрапейскай эканамічнай каміссіі ААН (UNECE) «White Paper on the progress, accomplishment and future of sustainable inland water transport»<ref>https://unece.org/DAM/trans/main/sc3/publications/IWW_WhitePaper_ECE_TRANS_279.pdf</ref> і была апублікаваная асобна на рэсурсах UNECE <ref>https://unece.org/fileadmin/DAM/press/pr2000/00trans3/maptran.htm</ref>. У пачатку 2010-х гадоў быў створаны польска-беларуска-ўкраінскі бізнес-кансорцыум, у які ад Украіны ўвайшлі не цэнтральныя дзяржаўныя органы, адказныя за пытанні транспарту або навакольнага асяроддзя, а Валынскае абласное ўпраўленне водных рэсурсаў і ГА «Валынская асацыяцыя навукоўцаў і інаватараў». Хоць маршрут праекта не будзе праходзіць па тэрыторыі [[Валынская вобласць|Валынскай]] вобласці, ён залежыць ад водных рэсурсаў гэтай вобласці і будзе ўплываць на тамтэйшую гідралагічную сітуацыю. Таксама запрашэнне ўдзельнікаў менавіта з гэтай вобласці тлумачыцца намерамі атрымаць фінансавую падтрымку па праграме памежнага супрацоўніцтва Польшча-Беларусь-Украіна, фінансаванага [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюзам]]<ref>Міжнародний водний шлях Е40 Гданськ — Херсон  джерело багатства чи генератор катастроф? аналітичний документ https://necu.org.ua/wp-content/uploads/2018/12/%D0%9540_%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%8F.pdf</ref>. 1 снежня 2013 года стартаваў праект «Аднаўленне магістральнага воднага шляху E40 на ўчастку Дняпро-Вісла ад стратэгіі да планавання» (2007—2015 гг.) з бюджэтам больш за 0,9 млн €. Сродкі ЕС склалі 821 281 €, уласныя сродкі ўдзельнікаў — 91376 €. Гэтыя грошы былі выдаткаваныя ў асноўным на папярэднюю ацэнку (feasibility study) праекта і лабіяванне праекта. У 2015 годзе была апублікаваная папярэдняя ацэнка (feasibility study) праекта<ref>Відновлення внутрішнього водного шляху Е40 Дніпро — Вісла: від стратегії до планування. Підсумковий звіт про технікоекономічному обґрунтуванні — Виправлений звіт (відповідно до зауважень і вимог Віллема Зондага, правового і технічного консультанта з перевезень внутрішніми водними шляхами)]. Гданськ, 2015 р. https://bullmaritimeinstitute.com/api/files/view/67976.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301224230/https://bullmaritimeinstitute.com/api/files/view/67976.pdf |date=1 сакавіка 2021 }}</ref>. Згодна з гэтай папярэдняй ацэнкай, маршрут будзе праходзіць праз рачныя сістэмы рэк [[Вісла|Віслы]], [[Заходні Буг|Заходняга Буга]], [[Піна|Піны]], Прыпяці і Дняпра. У выніку рэалізацыі праекта вытокі гэтых рэк будуць зменены: выпрастаны/падпёртыя  [[Плаціна (архітэктура)|плацінай]]/ паглыблены / пашыраны або асушаны. Хоць некаторыя адрэзкі суднавага ходу ўжо існуюць, маштаб прапанаванай новай распрацоўкі настолькі глабальны, што, на думку экспертаў, пагражае экалагічнай катастрофай у рэгіёне<ref>https://greenpost.ua/news/imenem-prezydenta-prykryvayut-nebezpechni-roboty-v-chornobylskij-zoni-i14187</ref>. Сёння міжнародныя і еўрапейскія фінансавыя ўстановы не далі згоды на крэдытаванне Е40, паколькі маюць даволі жорсткія патрабаванні да экалагічнасці праектаў, якія яны падтрымліваюць. === Рэалізацыя праекта ў Польшчы === === Рэалізацыя праекта ў Беларусі === === Рэалізацыя праекта ва Украіне === 4 кастрычніка 2019 года ў рамках удзелу ў Другім форуме рэгіёнаў Украіны і Беларусі Прэзідэнт Украіны  [[Уладзімір Зяленскі]] і Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Лукашэнка]] заключылі дамоўленасці, згодна з якімі ў 2020 годзе ўкраінскі бок павінен быў правесці днопаглыбленне на рэках Прыпяць і Днепр, неабходнае для аднаўлення паўнавартаснага суднавага руху. 6 лютага 2020 міністр інфраструктуры Украіны Уладзіслаў Крыклій заявіў, што "«праект па аднаўленні рачнога шляху Е40 выйшаў на стадыю практычнай рэалізацыі''»<ref>https://mtu.gov.ua/news/31569.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927032934/https://mtu.gov.ua/news/31569.html |date=27 верасня 2020 }}</ref>. '' Летам-восенню 2020 года на рацэ Прыпяць было праведзена днопаглыбленне ў васьмі пунктах<ref>http://epl.org.ua/announces/zvernennya/</ref>. Ацэнка ўздзеяння на навакольнае асяроддзе гэтых работ не праводзілася. 30 верасня 2020 года [[Кабінет Міністраў Украіны]] прыняў пастанову «Аб унясенні змяненняў у пералік унутраных водных шляхоў, якія адносяцца да катэгорыі суднаходных». Гэтая пастанова таксама ўключае Е40.<ref>https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/909-2020-%D0%BF#Text</ref>. 25 лістапада 2020 года Кабінет Міністраў Украіны сваім распараджэннем ухваліў праект пагаднення паміж КМУ і ўрадам [[Кітай|Кітайскай Народнай Рэспублікі]] па ўмацаванні супрацоўніцтва ў галіне будаўніцтва інфраструктуры і ўпаўнаважыў міністра інфраструктуры Уладзіслава Крыклія падпісаць азначанае Пагадненне<ref>https://www.kmu.gov.ua/npas/pro-pidpisannya-ugodi-mizh-kabinetom-ministriv-ukrayini-ta-uryadom-kitajskoyi-narodnoyi-respubliki-shchodo-pogliblennya-spivrobitnictva-v-galuzi-budivnictva-infrastrukturi-i251120-1582?</ref>. Гэта адкрывае лабістам праекта шлях да атрымання кітайскіх крэдытаў на будаўніцтва Е40 і павялічвае рызыкі грэбавання экалагічнымі прынцыпамі пры разглядзе пагаднення аб фінансаванні Е40. 11 снежня 2020 года на сайце Дзяржаўнага агенцтва па кіраванні зонай адчужэння было размешчана паведамленне аб апублікаванні стратэгіі развіцця зоны адчужэння ў 2021—2030 гг. Праект Стратэгіі змяшчае раздзел 5.9. Развіццё транспартнай інфраструктуры, які цалкам прысвечаны лабіяванню будаўніцтва Е40 праз зону адчужэння<ref>http://www.ecolog.org.ua/i-radiaciya-na-desert-chomu-strategiya-rozvitku-zoni-2030-neprijnyatna/</ref>. Пасля крытычных заяў грамадскіх арганізацый<ref>http://www.ecolog.org.ua/i-radiaciya-na-desert-chomu-strategiya-rozvitku-zoni-2030-neprijnyatna/</ref> кіраўніцтва агенцтва паабяцала выключыць гэты раздзел са стратэгіі. == Міжнародная грамадская кампанія «Захаваем Палессе» (Save Polesia) == «Захаваем Палессе» — частка міжнароднай кааліцыі [[Save Polesia]], якая аб’ядноўвае грамадскія арганізацыі з Беларусі, Украіны, Польшчы і [[Германія|Германіі]]. Мэта кампаніі — папулярызаваць [[Палессе]] як унікальны прыродны запаведнік з высокай прыродаахоўнай і культурнай значнасцю, у тым ліку для атрымання статуса аб’екта Сусветнай спадчыны і скасавання будаўніцтва воднага шляху Е40. Да 2020 года грамадская кампанія супраць будаўніцтва воднага шляху Е40, які можа прайсці па рэках Польшчы, Беларусі і Украіны, называлася «Стоп Е40». Кааліцыя лічыць, што праект Е40 дрэнна прадуманы і эканамічна немэтазгодны, а само будаўніцтва Е40 стане катастрофай як для ўнікальнага рэгіёна беларускага Палесся, так і для шэрагу каштоўных прыродных тэрыторый Польшчы і Украіны. Кампанія па-ранейшаму выкарыстоўвае ў сацсетках хэштэг #stop_E40. Грамадская кампанія «Захаваем Палессе» хоча прыцягнуць увагу ўрадаў Беларусі, Польшчы, Украіны і [[Еўрапейскі парламент|Еўрапарламента]] да пагрозы каштоўным прыродным тэрыторыям Палесся і прадэманстраваць, што любыя рашэнні па праекце будаўніцтва воднага шляху Е40 павінны прымацца пры актыўным удзеле грамадскасці і незалежных экспертаў. На думку членаў кааліцыі, праект воднага шляху Е40 мае сумнеўную эканамічную каштоўнасць і адназначна нясе сур’ёзную пагрозу прыродзе. Пры гэтым тэрыторыя Палесся мае вялікі патэнцыял для прасоўвання экатурызму, узмацнення мясцовага бізнесу і ўстойлівага развіцця ўсяго рэгіёна. У верасні 2020 года вядучыя еўрапейскія экалагічныя арганізацыі адправілі адкрыты ліст Прэзідэнту Украіны Уладзіміру Зяленскаму. У сваім звароце яны выказалі сур’ёзную занепакоенасць пачаткам будаўніцтва мегаканала Балтыка — Чорнае мора<ref>https://greenpost.ua/news/ekology-yevropy-zaklykayut-zelenskogo-vryatuvaty-polissya-i17035</ref>. Офіс Прэзідэнта даручыў сакратарыяту Кабінета Міністраў Украіны адказаць на ліст, які ў сваю чаргу даручыў гэта Міністэрству абароны навакольнага асяроддзя. У лісце-адказе ведамства ад 29.12.2020 № 25/8-12/12524-20 пазначана: «у сувязі з намерамі правядзення работ па днопаглыбленні на ўкраінскім участку ракі Прыпяць Міністэрства неаднаразова ў сваіх зваротах у бок Міністэрства інфраструктуры акцэнтавала ўвагу на высокай імавернасці пагаршэння якасці вады пры правядзенні работ па днопаглыбленні праз наяўнасць там радыёактыўных седыментаў. Асабліва на ўчастку ракі Прыпяць у межах тэрыторыі зоны адчужэння, зоны безумоўнага (абавязковага) адсялення і ў вярхоўі Кіеўскага вадасховішча. Пытанне аб правядзенні работ па днопаглыбленні на Прыпяці патрабуе першачарговага грунтоўнага навуковага вывучэння цяперашняга стану донных адкладаў, аналізу ўплыву работ на прыродныя экасістэмы, якія маюць асаблівае прыродаахоўнае значэнне, у прыватнасці тых, якія знаходзяцца ў межах аб’ектаў прыродна-запаведнага фонду Украіны ці на некаторых участках у непасрэднай блізкасці ад гэтых тэрыторый». Адначасова міністр Крыклій ў сваім лісце з гэтай жа нагоды ніяк не пракаментаваў адсутнасць высноў Стратэгічнай экалагічнай ацэнкі і Ацэнкі ўздзеяння на навакольнае асяроддзе работ на Прыпяці і пачатку будаўніцтва Е40. == Эканамічныя паказчыкі праекта па разліках распрацоўшчыкаў == Кошт будаўніцтва канала — 12 млрд даляраў. Па падліках лабістаў праекта, Стварэнне E40 дазволіць перавозіць да 4 млн тон грузаў штогод. Гэта ажывіць гандаль паміж Польшчай, Беларуссю і Украінай, агульны аб’ём рынкаў якіх складае амаль 100 мільёнаў чалавек<ref>https://ukurier.gov.ua/uk/articles/chi-zaminit-richka-more/</ref>. Паводле дадзеных feasibility study, рачны транспарт дае магчымасць перавозіць вялікія аб’ёмы грузаў. Так, баржа-пляцоўка грузападымальнасцю 900 тон замяняе 18 вагонаў або 45 дваццацітонных грузавікоў. Каналам Е40 плануецца перавозіць мільёны тон грузаў, якія паплывуць з краін праекта (вугаль, руда, метал, калійныя ўгнаенні, соль, цукар, друз, торф, лесаматэрыялы, сапрапелі і г. д.) ў ЕС і далей па свеце. Акрамя таго, E40 забяспечыць істотную эканомію часу для перавозчыкаў, якія працуюць у рэгіёнах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Зараз для дастаўкі грузаў у гэтым кірунку выкарыстоўваецца злучэнне [[Рэйн]]-[[Майн]]-[[Дунай]] (3100 км). Аднак E40 карацейшы за гэтае злучэнне амаль на 1000 кіламетраў (2205 км). Гэта азначае скарачэнне шляху на 2-4 сутак пры сярэдняй хуткасці грузавых рачных судоў у 10-20 км/г. У актыў запісаныя і патэнцыйныя трансгранічныя рачныя круізы<ref>https://ukurier.gov.ua/uk/articles/chi-zaminit-richka-more/</ref>. == Эканамічныя паказчыкі праекта па падліках іншых эканамістаў == Feasibility study праекта Е40 было прааналізавана беларускімі спецыялістамі трох прафесійных аб’яднанняў: «Бізнес-саюз прадпрымальнікаў і наймальнікаў імя М. С. Куняўскага», «Рэспубліканскі саюз прамыслоўцаў і прадпрымальнікаў», «Беларуская навукова-прамысловая асацыяцыя». Гэты аналіз паказаў шматлікія памылкі аўтараў ТЭА. У прыватнасці, намеснік дырэктара Саюза прадпрымальнікаў і наймальнікаў імя прафесара М. С. Куняўскага Алесь Герасіменка адзначыў, што гэты водны шлях будзе неканкурэнтаздольным з аўтамабільным і чыгуначным транспартам, калі не будзе субсідыявацца<ref>https://savepolesia.org/wp-content/uploads/2020/11/SavePolesia_Factsheet_No-economic-case-for-E40_UA.pdf</ref>. Эксперты пастанавілі, што эканамічны аналіз у тэхніка-эканамічным абгрунтаванні быў недастаткова падрабязным, каб зрабіць адназначныя высновы. Ён змяшчае розныя метадалагічныя і фактычныя памылкі і не адпавядае міжнародным стандартам, у прыватнасці, стандартам  [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] па прамысловым развіцці (ЮНИДО). Feasibility study не ўтрымлівае выразнага значэння агульнай сумы інвестыцыйных выдаткаў і разбіўкі па катэгорыях выдаткаў. У апісанні некаторых кампанентаў праекта прыведзены лічбы, агульная сума якіх складае крыху больш за 12 млрд еўра. Але асобныя артыкулы выдаткаў у гэтую суму не ўключаны, а іншыя артыкулы выдаткаў істотна недаацэненыя. Напрыклад, дакумент не ўтрымлівае ацэнку кошту стварэння дадатковай партовай інфраструктуры або рэканструкцыі мастоў. Хоць эксперты Бізнес-саюза прадпрымальнікаў і наймальнікаў імя Куняўскага лічаць, што інвестыцыйныя выдаткі на развіццё ўкраінскага адрэзка ў частцы рэчышча Дняпра — нават без рэканструкцыі мастоў — заніжаныя амаль на 100 млн еўра. Яны таксама сцвярджаюць, што інвестыцыйныя выдаткі на беларускім участку, верагодна, заніжаныя як мінімум на 900 млн еўра. Гэта дазваляе выказаць здагадку, што рэальны кошт праекта перавысіць 13 млрд еўра. Кошт днопаглыблення толькі ракі Дняпро можа дасягаць аднаго млрд. грыўняў штогод <ref>https://greenpost.ua/news/posuhy-katastrofy-ta-zbytky-shho-prynese-nam-richkovyj-kanal-gdansk-herson-e40-i22975</ref>. Іншыя крытыкі праекта выказваюць перасцярогу, што праект Е40 па аб’ёмах грузаабароту цяпер з’яўляецца бесперспектыўным і не акупіцца, а той грузаабарот, які сёння можа быць (Беларусь-Украіна), вельмі лёгка можа быць перавезены чыгуначнымі шляхамі. Гэты маршрут значна лепш абслугоўваць чыгуначным транспартам. Няма ніякага сэнсу ўкладваць грошы, калі ўжо пабудавана структура, якая можа забяспечыць грузаабарот з поўначы на поўдзень у 20 разоў большы за цяперашні "(2017 год)<ref>https://www.radiosvoboda.org/a/28645304.html</ref>.  Перавозка тавару водным шляхам Е40 працягнецца больш за 14 дзён, гэта даўжэй, чым аўтамабільным або чыгуначным транспартам. Ідэя воднага шляху E40 вельмі небяспечная для навакольнага асяроддзя і будучыні Еўропы, а сам праект воднага шляху E40 неабгрунтаваны з эканамічнага пункту гледжання <ref>https://drive.google.com/file/d/0BxEL2fyaXxP4UVhQQTJGU0JSVUU/view</ref>. На думку экспертаў<ref>{{Cite web |url=https://stope40.org/ru/pages/expertise |title=Архіўная копія |access-date=16 красавіка 2021 |archive-date=16 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416035541/https://stope40.org/ru/pages/expertise |url-status=dead }}</ref>, асноўныя недахопы праекта: # Уплыў інвестыцыйнага праекта на навакольнае асяроддзе не вызначаецца колькасна, не вымяраецца ці не з’яўляецца аргументаваным. # Заява аб тым, што рэалізацыя праекта можа прывесці да стварэння новых прывабных працоўных месцаў, не аргументавана. # Асноўная частка эканамічнага аналізу E40 грунтуецца на памылковых здагадках: калі сродкі прадастаўляюцца з дзяржаўных крыніц (напрыклад, з дзяржаўнага бюджэту або са сродкаў ЕС), то, ацэньваючы эфектыўнасць інвестыцый з пункту гледжання грамадскасці, на гэтыя выдаткі не трэба звяртаць увагу пры разліку агульных выдаткаў. # Нават калі выдаткі на будаўніцтва ігнаруюцца, аналіз паказвае, што інфраструктуру, створаную ў рамках праекта, цяжка падтрымліваць толькі за кошт даходаў, атрыманых падчас яго бягучай эксплуатацыі. # У той час, калі перавагі ў выглядзе скарачэння транспартных выдаткаў перавозчыкаў ствараюцца ў асноўным для прыватных асоб, то найбольшая частка інвестыцыйных выдаткаў (а таксама магчымыя дадатковыя выдаткі, звязаныя, напрыклад, з дэградацыяй рачных экасістэм) будуць ускладзеныя на грамадства ў цэлым трох краін (Беларусі, Польшчы, Украіны). Гэты падыход не адпавядае прынцыпу «карыстальнік плаціць», паказанаму ў матэрыялах праекта. # Дакументы не ўтрымліваюць дастаткова дэталяў адносна выкарыстанага прагнозу грузавых патокаў. Нягледзячы на тое, што ў апісанні мадэлі згадваецца шэраг іншых здагадак, застаецца незразумелым, напрыклад, колькі месяцаў у годзе ўзята як перыяд навігацыі для розных варыянтаў воднага шляху, паколькі гэта здагадка ўзгадняецца з мадэллю, адкарэктаванай для ўмоў Нідэрландаў. # Аналіз адчувальнасці мадэлі да закладзеных здагадак не прадстаўлены ў гэтым дакуменце. Гэтая акалічнасць — асабліва значны недахоп, улічваючы вялікую нявызначанасць, звязаную з такімі прагнозамі. Гэтая нявызначанасць не толькі не ацэньвалася з пункту гледжання адчувальнасці прынятых здагадак, але і з пункту гледжання саміх здагадак (напрыклад, шляхам вызначэння стандартных памылак у прагнозных паказчыках). # Агульная памылка, характэрная для ўсёй справаздачы, — адсутнасць правільнага разумення распрацоўшчыкамі канцэпцыі сацыяльна-эканамічнага дабрабыту, у якой прымяняецца аналіз выгод і выдаткаў (г. зн. параўнанне агульных выдаткаў — як дзяржаўных, так і прыватных — з агульнымі перавагамі, зноў жа прыватнымі і дадатковымі). # Неабходна цалкам улічваць інвестыцыйныя выдаткі ў аналізе. У адваротным выпадку ацэнкі ўнутранай нормы прыбытку (IRR) і эканамічнага кошту сеткі (NPV), пададзеныя ў справаздачы, не маюць эканамічнага сэнсу. # Сярэднія выдаткі на тэхнічнае абслугоўванне і рамонт гідралагічнай інфраструктуры, выяўленыя ў працэнтах ад кошту інвестыцыйных выдаткаў праекта (0,01 %) на першым этапе дзейнасці, выглядаюць недаацэненымі. Паводле наяўнага вопыту, можна было б чакаць, што гэтыя выдаткі складаюць 3-5 % інвестыцыйных выдаткаў штогод, асабліва ў пазнейшыя перыяды. # Тэхніка-эканамічнае абгрунтаванне не ўтрымлівае эканамічных характарыстык усяго інвестыцыйнага праекта ў цэлым, паколькі адзначаецца, што эканамічны аналіз не ўключае пытанні запуску іншых участкаў E40,  (<ref>{{Cite web |url=http://czech.mfa.gov.by/docs/e40restoration_feasibility_study_ru-29343.pdf |title=Архіўная копія |access-date=16 красавіка 2021 |archive-date=17 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417121533/https://czech.mfa.gov.by/docs/e40restoration_feasibility_study_ru-29343.pdf |url-status=dead }}</ref>стар. 48), — ахоплены толькі ўчасткі воднага шляху Е40: канал, які злучае Віслу і Мухавец, а таксама Ніжнюю Віслу. Гэта азначае, што аналіз не ўключае інвестыцыйныя і аперацыйныя выдаткі, звязаныя са стварэннем і падтрымкай гідралагічнай інфраструктуры, у тым ліку на тэрыторыі Беларусі і Украіны. # Мяркуецца таксама ўключэнне скарачэння выкідаў двухвокісу вугляроду ў пералік дадатковых пераваг, якія ўзнікаюць у выніку рэалізацыі праекта. У той жа час у дакуменце адсутнічаюць колькасныя разлікі скарачэнняў выкідаў двухвокісу вугляроду. З іншага боку, выкіды СО2, звязаныя з унутраным водным транспартам, увогуле супастаўныя з выкідамі ад чыгуначнага транспарту. # Праца таксама не ўлічвае існавання шматлікіх ахоўных прыродных тэрыторый, асабліва каштоўных для захавання біяразнастайнасці ў Беларусі і Украіне. Гэтым участкам таксама можа быць нанесеная шкода ў выніку правядзення гідралагічных работ. У той жа час у працы не ўлічваюцца адпаведныя дадатковыя выдаткі як частка выдаткаў праекта (у тым ліку ў кантэксце магчымых кампенсацыйных выплат або мерапрыемстваў). # Больш падрабязная эканамічная ацэнка дакумента з’яўляецца бескарыснай, паколькі не зменіць няправільны базавы падыход ацэнкі ідэі праекта E40 на прадмет яго мэтазгоднасці. == Экалагічныя рызыкі праекта == === Гідралагічныя праблемы / засуха === Ужо сёння функцыянаванне [[Дняпроўска-Бугскі канал|Дняпроўска-Бугскага канала]], які павінен стаць часткай Е40, правакуе значныя гідралагічныя праблемы. Слабое звяно воднай сістэмы Дняпро-Буг — нераўнамернасць размеркавання водных рэсурсаў на працягу года на водападзеле (Дняпро-Буг): вялікая колькасць вясной і дэфіцыт у малаводны перыяд. Большая частка вады на працягу года паступае з вяршыні Прыпяці і каскаду азёр: Святое, Валянскае і Белае, размешчаных уздоўж вярхоўя Прыпяці на тэрыторыі Украіны. Трансгранічная праблема напаўнення воднай сістэмы Дняпро-Буг можа выклікаць дэградацыю рэчышча ракі Прыпяць, азёр Святое, Валянскае і Белае праз працу сістэмы водазабеспячэння<ref>https://necu.org.ua/wp-content/uploads/2018/12/%D0%9540_%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%8F.pdf</ref>. === Уплыў на біяразнастайнасць === Будаўніцтва і эксплуатацыя воднага шляху прадугледжвае змяненне гідрамарфалагічных умоў ўсяго рэгіёна Палесся, што прывядзе да дэградацыі каштоўных тэрыторый водна-балотных угоддзяў, якія знаходзяцца пад нацыянальнай і міжнароднай абаронай як арэал пасялення каштоўных відаў, і шэрагу уразлівых прыродных тэрыторый Украіны. Многія часткі Палесся маюць міжнароднае значэнне як выключныя помнікі прыроды, якія атрымалі статус біясферных запаведнікаў [[ЮНЕСКА]], аб’ектаў, якія знаходзяцца пад абаронай [[Рамсарская канвенцыя|Рамсарскай канвенцыі]]. У сувязі з тым, што водны шлях E40 — трансгранічны праект, на яго распаўсюджваюцца міжнародныя канвенцыі, ратыфікаваныя Украінай (у прыватнасці Канвенцыя Эспа, [[Орхуская канвенцыя]]), у адпаведнасці з якімі Ацэнка ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА) павінна праводзіцца ў адзіным пакеце ва ўсіх трох краінах<ref>https://necu.org.ua/wp-content/uploads/2018/12/%D0%9540_%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%8F.pdf</ref>. === Радыяцыйная і хімічная небяспека === Участак новага суднаходнага маршрута пройдзе па тэрыторыі, якая пацярпела ад Чарнобыльскай катастрофы 1986 года. Вусце ракі Прыпяць было значна забруджана, частка радыёактыўных рэчываў асела як на дне ракі, так і на дне Кіеўскага вадасховішча. Пры правядзенні работ па днопаглыбленні ў рэчышчы ракі на тэрыторыях, прылеглых да Чарнобыльскай зоны адчужэння, і ў верхняй вобласці [[Кіеўскае вадасховішча|Кіеўскага вадасховішча]] магчыма пагаршэнне якасці вады, узнікненне радыеактыўнай пагрозы для мільёнаў грамадзян Украіны праз забруджванне радыеактыўнымі седыментамі. Акрамя таго, толькі адна транспартная хімічная аварыя на шляху Е40 можа разбурыць сістэму водазабеспячэння Кіева і мець негатыўны ўплыў на водазабеспячэнне іншых гарадоў ніжэй па плыні ракі Дняпро. <ref>Chernobyl heritage and the E40 trans-Europe waterway, 2020. Аналіз ситуації, проведений ACRO — Association pour le Contrôle de la Radioactivité dans l’Ouest, 2020 https://savepolesia.org/wp-content/uploads/2020/04/ACRO_E40-waterway_Chernobyl-heritage.pdf</ref> <ref>Хто розкопує чорнобильські могильники? Анотація звіту «Chernobyl heritage and the E40 trans-Europe waterway» Announcement of the fact letter «Who is excavating the Chornobyl cemetery?» 23.04.2020 http://necu.org.ua/hto-rozkopuye-chornobylski-mohylnyky/</ref> <ref>What will be the results of deepening Prypiat in the Chornobyl Zone without evaluation of influence on environment?,  Ukrinform on July, 16 2020 https://www.ukrinform.ua/rubric-presshall/3062846-aki-budut-naslidki-pogliblenna-pripati-u-cornobilskij-zoni-bez-ocinki-vplivu-na-dovkilla.html</ref> <ref>Chornobyl still can kill: nuclear physicists on the day of disaster anniversary.  Radioactive silt at the bottom of Kyiv sea and Prypiat banks contain radiation — https://greenpost.press/news/chornobyl-use-shhe-mozhe-vbyvaty-fizyky-yadernyky-u-den-rokovyn-katastrofy-i5081</ref> <ref>Піднімемо радіацію з дна Київського моря? 24 April. Shall we pick up the radiation from the bottom of Kyiv sea? https://greenpost.press/news/pidnimemo-radiatsiyu-z-dna-kyyivskogo-morya-i5007</ref> <ref>Панельна дискусія в газеті «Ділова столиця» — http://necu.org.ua/dyskusiyna-panel-hazety-dilova-stolytsya-na-temu-vodnyy-shlyah-e40-navischo-pidnimaty-radioaktyvnyy-mul-iz-dna-prypyati-i-vezty-yoho-do-kyyeva</ref> <ref>І радіація на десерт. 21 December 2020. And radiation for the dessert: why Strategy of Zone development-2030 is unacceptable — http://www.ecolog.org.ua/i-radiaciya-na-desert-chomu-strategiya-rozvitku-zoni-2030-neprijnyatna/</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Басейн Прыпяці]] [[Катэгорыя:Транспартная сістэма Беларусі]] [[Катэгорыя:Палессе]] [[Катэгорыя:Гідраграфія Беларусі]] 8i86gcdp7490lqaw29ksjygmzyqle9l 0 681022 5148943 5041788 2026-05-30T18:58:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148943 wikitext text/x-wiki {{ДД |краіна = [[Беларусь]] |званне = {{РБ, Палкоўнік}} Палкоўнік міліцыі }} '''Вольга Мікалаеўна Чамаданава''' (народжаная '''Прыстром'''; нар. {{ДН|13|10|1977}}) — начальнік упраўлення інфармацыі і грамадскіх сувязяў, з 2019 па 2021 год прэс-сакратар [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]], [[палкоўнік]] міліцыі, прапагандыстка [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], унесеная ў санкцыйныя спісы краін [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]]<ref name="nina">{{cite web|url=https://nina.nashaniva.com/?c=ar&i=222934|title=Прызначана новая прэс-сакратарка МУС|date=29.12.2018|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Скончыла [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. Пачала працу ў сілавых структурах у 1999 годзе. Працавала ўчастковым iнспектарам, iнспектарам па справах непаўналетнiх, была кiраўнiком розных аддзяленняў мiлiцыi<ref name="zviazda">[http://zviazda.by/be/news/20201013/1602597759-pres-sakratar-mus-volga-chamadanava-ya-pavinna-byc-prykladam-dlya-svaih Прэс-сакратар МУС Вольга Чамаданава: Я павiнна быць прыкладам для сваiх дзяцей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211129052712/http://zviazda.by/be/news/20201013/1602597759-pres-sakratar-mus-volga-chamadanava-ya-pavinna-byc-prykladam-dlya-svaih |date=29 лістапада 2021 }} — [[Звязда]], 14.10.2020</ref>. 12 гадоў узначальвала інспекцыю па справах непаўналетніх Упраўлення ўнутраных спраў Мінскага райвыканкама<ref name="nina" />. З 2019 па 2021 год займала пасаду прэс-сакратара МУС. На гэтай пасадзе каментавала дзеянні сілавых структур падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]], якія адбываліся напярэдадні і пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]]<ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/news/u-mus-prakamentavali-napad-dzyasyatkau-silavikou-z-dubinkami-na-adnu-mashynu|title=У МУС пракаментавалі напад дзясяткаў сілавікоў з дубінкамі на адну машыну|work=[[Белсат]]|date=24.09.2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/news/mus-perasledavali-pratestoutsau-i-razbili-dzvery-u-kavyarni/|title=МУС: Пераследавалі пратэстоўцаў і разбілі дзверы ў кавярні|work=[[Белсат]]|date=06.09.2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/news/mus-patsverdziu-uzhyvanne-spetssrodkau-u-dachynenni-da-pratestoutsau/|title=МУС пацвердзіў ужыванне спецсродкаў у дачыненні да пратэстоўцаў|work=[[Белсат]]|date=22.11.2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31102255.html|title=МУС патлумачыла прычыны масавага затрымання на канцэрце пад Смалявічамі|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=14.02.2021|lang=be-tarask}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31077612.html|title=У Менску ГУБАЗіК затрымаў адміністратара телеграм-чатаў|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=30.01.2021|lang=be-tarask}}</ref>. Актыўна публікавала навіны аб затрыманні актывістаў і відэа іх прызнанняў на камеру ў тэлеграм-канале МУС<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31320464.html|title=«Управіць мазгі», «вешаць без суду». Што кажуць прапагандысты, якія трапілі пад санкцыі ЭЗ|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=28 чэрвеня 2021|lang=be-tarask}}</ref>. У студзені 2021 года суд Цэнтральнага раёна [[Мінск]]а асудзіў 43-гадовага Дзмітрыя Ушацкага на 2 гады абмежавання свабоды і выплату 5000 рублёў кампенсацыі маральнай шкоды за абразу Чамаданавай у тэлеграм-чаце<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31069563.html|title=За абразу прэс-сакратаркі МУС Чамаданавай менчука асудзілі на 2 гады «хатняй хіміі» і 5000 рублёў кампэнсацыі|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=26.01.2021|lang=be-tarask}}</ref>. Рэпліка Ушацкага была выкліканая каментаром Чамаданавай аб нібыта правамернасці затрымання блогера і лідара пратэстаў [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргея Ціханоўскага]]. З 4 кастрычніка 2021 года ўзначаліла Галоўнае ўпраўленне ідэалагічнай работы і па справах моладзі [[Мінгарвыканкам]]а<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=278737|title=Чамаданава ўзначаліць галоўнае ўпраўленне ідэалагічнай работы Мінгарвыканкама|date=2021-10-04|access-date=2021-12-16|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref><ref>[https://minsknews.by/olga-chemodanova-vozglavila-glavnoe-upravlenie-ideologicheskoj-raboty-i-po-delam-molodezhi-mingorispolkoma-chto-o-nej-izvestno/ minsknews.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211004221630/https://minsknews.by/olga-chemodanova-vozglavila-glavnoe-upravlenie-ideologicheskoj-raboty-i-po-delam-molodezhi-mingorispolkoma-chto-o-nej-izvestno/ |date=4 кастрычніка 2021 }}</ref>. У красавіку 2024 года была выбрана дэлегаткай на [[Усебеларускі народны сход 7-га склікання]] ад [[Беларускі саюз жанчын|Беларускага саюза жанчын]]<ref name=":022">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/publikuem-polnyy-spisok-delegatov-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya.html|title=Публикуем полный список делегатов Всебелорусского народного собрания|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2024-04-19|access-date=2024-12-29}}</ref>. == Сям’я == Муж [[Дзяніс Чамаданаў]], начальнік 2-га ўпраўлення [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]], сілавой службы рэжыму Лукашэнкі, па шматлікіх сведчаннях адказнай за палітычныя рэпрэсіі і гвалт супраць праціўнікаў рэжыму. Дзяніс таксама уключаны ў санкцыйны спіс балтыйскіх краін<ref name=Latvia/><ref name=svaboda/>, а 2 снежня 2021 года і ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] ЗША ды санкцыйны спіс Канады<ref>{{cite web|title=ЗША і Вялікая Брытанія пашырылі санкцыі адносна Беларусі|url=https://www.svaboda.org/a/31590893.html|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2021-12-02|access-date=2021-12-12|lang=be-tarask}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|title=Backgrounder: Belarus sanctions|work={{нп3|Міністэрства міжнародных спраў Канады|Міністэрства міжнародных спраў Канады|en|Global Affairs Canada}}|access-date=2022-01-02|lang=en|archive-date=2 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102153921/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|url-status=dead}}</ref><ref>[https://motolko.help/by-news/hto-trapiy-pad-sankczyi-es-zsha-kanady-i-vyalikabrytanii-poyny-spis/ Хто трапіў пад санкцыі ЕС, ЗША, Канады і Вялікабрытаніі? Поўны спіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211215225036/https://motolko.help/by-news/hto-trapiy-pad-sankczyi-es-zsha-kanady-i-vyalikabrytanii-poyny-spis/ |date=15 снежня 2021 }}</ref>. Мае двух дзяцей. == Прэміі і ўзнагароды == Лаўрэат прэміі Прэзідэнта Беларусі «За духоўнае адраджэнне», уладальнік звання «Чалавек года Міншчыны»<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20211004/1633334708-volga-chamadanava-uznachalila-galounae-upraulenne-idealagichnay-raboty-i-pa |title=zviazda.by |access-date=14 студзеня 2022 |archive-date=4 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004221806/https://zviazda.by/be/news/20211004/1633334708-volga-chamadanava-uznachalila-galounae-upraulenne-idealagichnay-raboty-i-pa |url-status=dead }}</ref>. == Міжнародныя санкцыі == 25 сакавіка 2021 года Вольга Чамаданава і яе муж Дзяніс Чамаданаў былі ўключаныя ў санкцыйны спіс уладамі [[Латвія|Латвіі]]<ref name=Latvia>[https://www.mfa.gov.lv/en/news/latest-news/67714-foreign-minister-edgars-rinkevics-places-118-public-officials-of-the-republic-of-belarus-on-persona-non-grata-list Foreign Minister Edgars Rinkēvičs places 118 public officials of the Republic of Belarus on persona non grata list Міністр замежных спраў дадаў 118 афіцыйных асоб Рэспублікі Беларусь да спісу персон нон-грата] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210327172725/https://www.mfa.gov.lv/en/news/latest-news/67714-foreign-minister-edgars-rinkevics-places-118-public-officials-of-the-republic-of-belarus-on-persona-non-grata-list |date=27 сакавіка 2021 }} — Міністэрства замежных спраў Латвіі, афіцыйны сайт</ref>, [[Літва|Літвы]] і [[Эстонія|Эстоніі]] як службовыя асобы, датычныя да жорсткага здушэння мірных пратэстаў пасля прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня 2020 года<ref name=svaboda>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31169238.html|title=Сталі вядомыя імёны чыноўнікаў з новага пакету санкцый Літвы, Латвіі і Эстоніі. Сярод іх Аліна Касьянчык|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=25.03.2021|lang=be-tarask}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года Чамаданава была ўнесеная [[Чорны спіс Еўрасаюза]]. Паводле рашэння [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], Чамаданава як памагатая [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], ''«будучы галоўнай медыйнай асобай Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі, адыгрывае ключавую ролю ў скажэнні і адмаўленні фактаў гвалту ў дачыненні да пратэстоўцаў, а таксама ў распаўсюджванні ілжывай інфармацыі пра іх. Яна пагражала мірным дэманстрантам і працягвае апраўдваць гвалт супраць іх»''<ref name="EU21062021">{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&from=EN|title=COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997|publisher=[[EUR-Lex]]|date=21.06.2021|lang=en}}</ref>. 6 ліпеня да чэрвеньскага пакета санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-07-06|access-date=2021-09-10|lang=en}}</ref>, 7 ліпеня — [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Навіна|загаловак=Вольга Чамаданава|спасылка=http://zviazda.by/be/tags/volga-chamadanava|выдавец=Газета «[[Звязда (газета)|Звязда]]»|дата публікацыі=4 чэрвеня 2021|дата доступу=23 чэрвеня 2021|access-date=14 студзеня 2022|archive-date=13 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220113105251/https://zviazda.by/be/tags/volga-chamadanava|url-status=dead}} {{DEFAULTSORT:Чамаданава Вольга Мікалаеўна}} [[Катэгорыя:Міліцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Прапагандысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] ep51qe7lqmauofavkdacxmkoiijodc6 0 682567 5148872 5008287 2026-05-30T17:41:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148872 wikitext text/x-wiki {{Авіякампанія | Авіякампанія = Волга-Днепр | logo = | logo_size = | памер флота = 13 | Пунктаў прызначэння = 44 | ІАТА = VI | ІКАА = VDA | пазыўны = Volga | бонусная праграма = | дата заснавання = [[22 жніўня]] [[1990]] | штаб-кватэра = [[Ульянаўск]], [[Расія]] | Уладальнік = [[Волга-Днепр#Група кампаній|ГК «Волга-Днепр»]] | Кіраўнік = [[Аляксей Іванавіч Ісайкін|Аляксей Ісайкін]]<br>— {{small|(Прэзідэнт групы кампаній)}}<br>Ігар Аксёнаў<br>— {{small|(Генеральны дырэктар)}} | порт прыпіскі =[[Ульянаўск-Усходні (аэрапорт)|Ульянаўск]] | хабы = | дадатковыя хабы = | альянс = |сайт={{url|www.volga-dnepr.com}}}} '''«Волга-Днепр»''' — [[Расія|расійская]] грузавая [[авіякампанія]]. Заснавана 22 жніўня 1990 года ў горадзе [[Ульянаўск]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ulgov.ru/news/index/permlink/id/40092/|title=Губернатор Сергей Морозов поздравил с 25-летним юбилеем коллектив авиакомпании «Волга-Днепр»|access-date=14 ліпеня 2021|archive-date=24 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624210152/https://ulgov.ru/news/index/permlink/id/40092/|url-status=dead}}</ref>. == Кароткая характарыстыка == Авіякампанія спецыялізуецца на [[Авіяперавозкі|авіяперавозках]] звышцяжкіх і негабарытных грузаў самалётамі Іл-76ТД-90ВД і [[Ан-124|Ан-124-100]]{{Sfn|«Авиация и время»|2000}}. Уваходзіць у міжнародную групу кампаній «Волга-Днепр». == Гісторыя == Акцыянернае таварыства «Волга-Днепр» заснавана ў жніўні 1990 года. На момант стварэння акцыянерамі кампаніі з’яўляліся: Ульянаўскі авіяцыйна-прамысловы комплекс імя Д. Ф. Усцінава (ЗАТ «Авиастар-СП»), машынабудаўнічае КБ ЗМКБ «Прогресс» і АНТК імя А. К. Антонава (Кіеў, Украіна). [[Файл:Офисное_здание_"Волга-Днепр"_(Ульяновск).jpg|міні|Офісны будынак «Волга-Днепр» (Ульянаўск).]] У пачатку 1991 года ў эксплуатацыю авіякампаніі паступіў Іл-76, а ў жніўні — першы Ан-124, які стаў пасля асноўным самалётам кампаніі. У снежні «Волга-Днепр» зарэгістравана ў [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі|Міжнароднай арганізацыі грамадзянскай авіяцыі]] (ІКАО), кампаніі прысвоены код VDA. 17 верасня 1991 года адбылося падпісанне кантракту аб стварэнні сумеснага брытана-савецкага прадпрыемства «Хевіліфт-Волга-Днепр Лімітэд». У сакавіку 1992 года адкрываюцца маршруты міжнародных перавозак, першы палёт выкананы з аэрапорта Ульянаўск-Усходні ў Сафію. У красавіку таго ж года «Волга-Днепр» атрымала статус «асацыяванага члена» [[Міжнародная асацыяцыя паветранага транспарту|IATA]]. [[Файл:АУЦ_«Корпоративный_университет»_(Волга-Днепр).jpg|міні|196x196пкс|АНЦ «Карпаратыўны універсітэт» (Волга-Днепр).]] У лістападзе 1993 года «Волга-Днепр» стала членам Міжнароднай авіягрузавой асацыяцыі (TIACA){{Sfn|TIACA}}, у ліпені 1994 года ўключана ў рэестр афіцыйных перавозчыкаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]. У 1994 годзе з’явіўся АМН — аддзел «Міжнароднае навучанне», цяпер авіяцыйна навучальны цэнтр (АНЦ) «Карпаратыўнага універсітэта»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://univer-vd.com/avia/about/info|title=О компании: Наша история и достижения|access-date=14 ліпеня 2021|archive-date=2 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602212519/http://univer-vd.com/avia/about/info|url-status=dead}}</ref>. У лістападзе 1996 года адкрыты пасажырскія перавозкі па маршруце Ульянаўск — Масква на самалётах Як-40. «Волга-Днепр» была адзінай авіякампаніяй, чые Самалёты выкарыстоўваліся для транспарціроўкі грузаў у [[Афганістан]] для сіл [[ISAF]]. З моманту пачатку кампаніі па звяржэнні рэжыму [[Талібан]] у Афганістане, авіякампанія прымае актыўны ўдзел у [[Інтэрвенцыя|інтэрвенцыі]] ў краіну{{Sfn|Flightglobal|2005}}. Са студзеня па сакавік 2004 года шэсць самалётаў Ан-124 кампаніі «Волга-Днепр» удзельнічалі ў перакіданні з Японіі ў Кувейт тэхнікі [[Японскі ваенны кантынгент у Іраку|японскага вайсковага кантынгенту ў Іраку]]<ref>полковник В. Вадимов. Развертывание японского воинского контингента в Ираке // «[[Зарубежное военное обозрение]]», № 7 (688), 2004. стр.29-34</ref>. З 2006 года займаецца транспарціроўкай грузаў для NATO па кантракце, заключаным у рамках пагаднення SALIS (Strategic Airlift Interim Solution). У кастрычніку 2011 года кампанія адкрыла сваё прадстаўніцтва ў [[Японія|Японіі]]. У верасні 2015 года набыты два самалёта Ан-124-100, якія раней эксплуатаваліся авіякампаніяй «Полёт»{{Sfn|«Авиатранспортное обозрение»|2015}}. == Група кампаній == Авіякампанія ўваходзіць у групу кампаній «Волга-Днепр». Акрамя яе туды ўваходзяць авіякампанія AirBridgeCargo, якая ажыццяўляе рэгулярныя грузавыя перавозкі на самалётах сямейства [[Boeing 747]], авіякампанія «Атран», якая ажыццяўляе рэгулярныя грузавыя перавозкі на самалётах сямейства [[Boeing 737]], кіруючая кампанія, страхавая кампанія, кампанія па аўтамабільнай дастаўцы, кампаніі па рамонце самалётаў і г. д. == Флот == [[Файл:Volga-Dnepr Airlines - Antonov An124-100 - VGHS.jpg|міні|АН124-100 авіякампаніі «Волга-Днепр»]] [[Файл:Ilyushin IL-76TD-90VD Volga Dnepr.jpg|міні|Іл-76ТД-90ВД авіякампаніі «Волга-Днепр»]] Па стане на ліпень 2021 года памер флоту ТАА «Авіякампаніі Волга-Днепр» складае 13 самалётаў: <center> {| class="wikitable toccolours" style="text-align:center; " |+ '''Паветраны флот авіякампаніі Волга-Днепр''' |- bgcolor=#004990 | style="width:150px; color:white;" | '''Тып самалёта''' | style="width:80px; color:white;" | '''У эксплатацыі''' | style="width:80px; color:white;" | '''Заказана''' | style="width:200px; color:white;" | '''Заўвагі''' |- |[[Ан-124|Ан-124-100]] |7 |— | |- |[[Ан-124|Ан-124-100-150]] |2 |— | |- |[[Іл-76|Іл-76ТД-90ВД]] |4 |— | |- |'''Усяго''' |'''13''' |'''0''' | |} </center> == Узнагароды і прэміі == У 1998, 1999, 2000 гадах авіякампанія ганаравана прэміяй «Крылы Расіі». Кастрычнік 2009 года — «BACA Excellence Awards», у намінацыі «Лепшая грузавая чартарная авіякампанія» (Best Cargo Charter Airline){{Sfn|JOC|2009}}. 5 красавіка 2010 года дыпламант у намінацыі «грузавы перавозчык года». У 2013 годзе сёмы раз становіцца лаўрэатам прэміі «Крылы Расіі» (намінацыя «Авіякампанія года — грузавы перавозчык на ўнутраных і міжнародных паветраных лініях»). У тым жа годзе — срэбраны прызёр федэральнага конкурсу «Расійская арганізацыя высокай сацыяльнай эфектыўнасці» (намінацыя «За фарміраванне здаровага ладу жыцця ў арганізацыях вытворчай сферы»). == Авіяцыйныя здарэнні == * 23 ліпеня 1992 года паблізу сталіцы Македоніі горада [[Скоп’е]] пацярпеў катастрофу транспартны самалёт Ан-12. Усе восем членаў экіпажа загінулі.<ref>http://www.airdisaster.ru/database.php?id=268</ref> * 26 лютага 2013 года ў міжнародным аэрапорце Казань самалёт Ан-124-100 авіякампаніі пры руленні на стаянку за машынай суправаджэння пашкодзіў левай законцоўкай крыла самалёт Як-42, які знаходзіўся на стаянцы. Па выніках расследавання, асноўнымі прычынамі інцыдэнту сталі парушэнне галоўным аператарам аэрапорта тэхналогіі прыёму і выпуску паветранага судна тыпу Ан-124.<ref>https://www.avianews.com/incidents/2013/02/26_an124_yak42_kazan.shtml</ref> * 13 лістапада 2020 года ў міжнародным аэрапорце Новасібірска — «Талмачова», самалёт АН-124-100 авіякампаніі пры аварыйнай пасадцы выкаціўся за межы ВПП. Пацярпелых няма.<ref>https://www.interfax.ru/russia/736952</ref> == Тэрарыстычны акт у Бамако (Малі) == 20 лістапада 2015 года ў ходзе тэрарыстычнай атакі на гатэль у сталіцы [[Малі]] [[Бамако]] былі забітыя шасцёра супрацоўнікаў кампаніі (штурман, бортрадыст, бортінжынер, бортаператар і два авіятэхніка). Яшчэ шасцёра чалавек знаходзіліся ў гасцінічных нумарах і выратаваліся. Усе яны з’яўляліся членамі экіпажа самалёта, які прыбыў у афрыканскую дзяржаву 19 лістапада з [[Нарвегія|Нарвегіі]] пры выкананні рэйса па дастаўцы будаўнічай тэхнікі{{Sfn|Официальное сообщение авиакомпании «Волга-Днепр»|2015}}. {{Зноскі}} == Літаратура == {{Refbegin}} * {{Кніга|загаловак=Лётный риск|горад=Кіеў|год=2009|isbn=978-966-8550-78-2|аўтар=Ткаченко В. А.|выдвецтва=КИТ|старонак=332}} * {{артыкул|аўтар={{nobr|Заярин В. М.}}, {{nobr|Совенко А. Ю.}}, {{nobr|Краснощёков А. Н.}}|загаловак=«Ты, как из сказки богатырь...»|месца=Кіеў|выдавецтва=АэроХобби|выданне=«Авиация и время»|тып=часопіс|год=2000|нумар=1 (39)|старонкі=4—20, 37-39|issn=2304-1501|ref=«Авиация и время»}} * {{артыкул|загаловак=Два Ан-124 из парка "Полёта" достались авиакомпании "Волга-Днепр"|спасылка=http://www.ato.ru/content/dva-124-iz-parka-poleta-dostalis-aviakompanii-volga-dnepr|выданне=Авиатранспортное обозрение|тып=часопіс|год=2015|месяц=9|чысло=30|ref=«Авиатранспортное обозрение»}} * {{артыкул|аўтар=Jon Mainwaring|загаловак=Aviation Logistics: ExxonMobil's PNG Air Bridge|спасылка=http://www.rigzone.com/news/oil_gas/a/134736/Aviation_Logistics_ExxonMobils_PNG_Air_Bridge/?all=HG2|мова=en|выданне=Rigzone.com, Inc|тып=часопіс|год=2014|месяц=8|чысло=29|ref=Rigzone}} * {{артыкул|аўтар=Stephen Trimble|загаловак=USA to expand An-124 use|спасылка=https://www.flightglobal.com/news/articles/usa-to-expand-an-124-use-201113/|мова=en|выданне=Flightglobal|тып=часопіс|год=2005|месяц=8|чысло=23|ref=Flightglobal}} * {{артыкул|загаловак=Baltic Air Charter Association Votes Volga-Dnepr Airlines As ‘Best Cargo Charter Airline Of The Year 2009’|спасылка=http://www.joc.com/baltic-air-charter-association-votes-volga-dnepr-airlines-‘best-cargo-charter-airline-year-2009’|мова=en|выданне=JOC|тып=часопіс|год=2009|месяц=11|чысло=9|ref=JOC}} * {{артыкул|загаловак=Официальное сообщение авиакомпании «Волга-Днепр» по трагедии в Бамако|спасылка=http://www.volga-dnepr.com/press-center/news/3593/|выданне=Авиакомпания «Волга-Днепр»|тып=Афіцыйны сайт|год=2015|месяц=11|чысло=21|ref=Официальное сообщение авиакомпании «Волга-Днепр»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526115449/https://www.volga-dnepr.com/press-center/news/3593/|archive-date=26 мая 2022}} {{Refend}} == Спасылкі == {{Refbegin}} * {{Афіцыйны сайт|http://airline.volga-dnepr.com|авіякампаніі «Волга-Днепр»|lang=ru}} * {{Cite web|url=http://www.aerotransport.org/php/go.php?query=operator&qstring=Volga-Dnepr+Airlines&where=99364&luck|title=ATDB Airlines profile|date=2016|work=Data Bank|publisher=AeroTransport Data Bank|access-date=2016-01-16|lang=en|ref=AeroTransport Data Bank}} * {{Cite web|url=http://www.tiaca.org/members/?id=33732284|title=TIACA Memberlist|date=2016|work=Data Bank|publisher=The International Air Cargo Association|access-date=2016-01-16|ref=TIACA|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716191754/https://tiaca.org/members/?id=33732284|archive-date=16 ліпеня 2021|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.favt.ru/dejatelnost-aviakompanii-reestr-komercheskie-perevozki/|title=Перечень эксплуатантов, имеющих сертификат эксплуатанта для осуществления коммерческих воздушных перевозок|date=2018|work=Реестр Авиакомпаний|publisher=Федеральное агентство воздушного транспорта России|access-date=2018-06-09|ref=ФАВТ РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231043631/http://www.favt.ru/dejatelnost-aviakompanii-reestr-komercheskie-perevozki/|archive-date=31 снежня 2016|url-status=dead}} {{Refend}} [[Катэгорыя:Авіякампаніі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] czjzx3i9zd743axv4f8jrb6kbt67ffo 0 683083 5149069 5008408 2026-05-31T04:29:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149069 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Вэ (значэнні)}}{{Міфалагічны персанаж}} '''Вэ''' ([[Старажытнаскандынаўская мова|стар.-сканд.]]: Vé) — [[Германа-скандынаўская міфалогія|скандынаўскі бог]], адзін з трох братоў-багоў ([[Вілі]], Вэ і [[Одзін]]), якія стварылі [[Мідгард]], свет людзей. Вэ часта разглядаецца як адна з выяў Одзіна. Аднак, у «Перабранцы Локі» і «Сазе пра Інглінгаў» паказваецца, што Вілі і Вэ кіравалі ў адсутнасць Одзіна дзяржавай і спалі з яго жонкай [[Фрыг]]<ref>Звесткі пра этапы стварэння і ўладкавання свету выкладзены галоўным чынам у адной з песень «[[Эда|Эды]]», «[[Прадраканне вёльвы|Прадраканні вёльвы]]», і часткова дапаўняюцца іншымі крыніцамі.</ref>. == Паходжанне бога Вэ == [[Буры (міфалогія)|Буры]] спарадзіў [[Бор (міфалогія)|Бора]], у якога было тры сыны: [[Одзін]], Вілі і Вэ. == Дзеянні == Одзін з братамі забілі Іміра, і з яго цела стварылі свет. Плоць Іміра стала зямлёй, кроў — морам, косці — гарамі, чэрап — небам, валасы — лесам, а вейкі — сценамі Мідгарда. Сыны Бора паднялі зямлю, зладзілі на ёй Мідгард, а затым ажывілі драўляныя статуі людзей, засяліўшы імі сваё царства. У міфе гаворыцца, што спачатку людзі былі нежывыя і не мелі лёсу. Ажывілі іх багі, але далі лёс людзям норны. Багі зладзілі нябесны звод і вызначылі ролі Сонца і Месяца, упарадкаваўшы рух гэтых свяціл і, такім чынам, усталяваўшы змену сутак і месяцаў. На гэтым этапе ўладкавання свету багі, да таго ж, утаймоўваюць змея [[Ёрмунганд]]а, ваўка Фэнрыра і гаспадыню царства мёртвых [[Хэль (міфалогія)|Хэль]]. == Гл. таксама == * [[Германа-скандынаўская міфалогія|Скандынаўская міфалогія]] {{Зноскі}} == Літаратура == * [https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-pesni-pra-bago/ Эда. Песні пра багоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221022211040/https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-pesni-pra-bago/ |date=22 кастрычніка 2022 }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Галіяфы, 2021. * [https://tn.by/product/eda-piesni-pra-hierojau/ Эда. Песні пра герояў]{{Недаступная спасылка}} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Тэхналогія, 2022. * [https://tn.by/product/eda-piesni-pra-hierojau/ Эда Сноры Стурлусана]{{Недаступная спасылка}} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Галіяфы, 2021. * ''Сінельчанка В. Н., Пятроў М. Б.'' У свеце міфаў і легенд. * ''Сямёнава М.'' Дзевяць светаў. == Спасылкі == * [http://norroen.info Паўночная Слава] * [http://godsbay.ru/vikings/ Энцыклапедыя міфалогіі старажытнага міру] * [http://www.fbit.ru/free/myth/ Сайт, прысвечаны міфам і легендам Поўначы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150104192502/http://www.fbit.ru/free/myth/ |date=4 студзеня 2015 }} {{Асы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Германа-скандынаўскія багі]] rgfj3samlwaz7t7tla9i2uigsjjp8dl 0 684028 5149158 4418700 2026-05-31T09:51:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149158 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} '''Вячаслаў Юр’евіч Шуцілін''' ({{ДН|29|01|1969}}, [[Разань]], [[РСФСР]]) — [[Беларусь|беларускі]] эканаміст, рэктар [[БДЭУ|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]] з 2019 да 2021 года, [[доктар эканамічных навук]] (2018), [[дацэнт]] (2007). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Разань|Разані]], вырас у [[Мінск]]у<ref name=udf/>. У 1993 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]], пасля чаго застаўся працаваць выкладчыкам кафедны гандлю сродкамі вытворчасці<ref>[http://bseu.by/personalpages/shutilinbiography.htm Біяграфія на афіцыйным сайце БДЭУ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2004 годзе прызначаны вучоным сакратаром БДЭУ. З 2008 па 2013 працаваў начальнікам упраўлення падрыхтоўкі кадраў найвышэйшай кваліфікацыі БДЭУ. З 2017 па 2018 года працаваў дэканам [[Факультэт міжнародных эканамічных адносін БДЭУ|факультэта міжнародных эканамічных адносін БДЭУ]]. У 2018 годзе прызначаны першым прарэктарам БДЭУ, а ў 2019 годзе прызначаны рэктарам БДЭУ. == Сям’я == Жанаты, мае двух сыноў<ref name=udf>https://udf.name/news/main_news/192637-maz-shashlyki-i-mahrovye-polotenca-pjat-faktov-o-pjati-chinovnikah-kotoryh-naznachil-lukashenko.html</ref>. == Удзел у палітычных рэпрэсіях == У 2020 годзе, падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]], што пачаліся пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбараў Прэзідэнта Беларусі]], кіраўніцтва БДЭУ, рэктарам якога ў той час быў Шуцілін, накіравала ў міліцыю спіс удзельнікаў пратэсных акцый з ліку сваіх студэнтаў і папрасіла прыцягнуць іх да адміністрацыйнай адказнасьці<ref>[https://euroradio.fm/kiraunictva-bdeu-pisala-u-milicyyu-zayavy-na-studentau Кіраўніцтва БДЭУ пісала ў міліцыю заявы на студэнтаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210514045233/https://euroradio.fm/kiraunictva-bdeu-pisala-u-milicyyu-zayavy-na-studentau |date=14 мая 2021 }} — [[Еўрарадыё]], 10 снежня 2020</ref>. Шуцілін падпісаў вымовы шэрагу студэнтаў БДЭУ<ref>[https://novychas.by/hramadstva/studenty-bdeu-vyklali-dokazy-szto-milicyjantam-ih Студэнты БДЭУ выклалі доказы, што міліцыянтам іх «здаў» асабіста прарэктар] — [[Новы Час]], 10 сьнежня 2020 г.</ref> і адлічыў некалькіх студэнтаў з універсітэта ў сувязі з іх удзелам у акцыях пратэсту<ref>[http://spring96.org/be/news/100232 «На мяне данеслі з універсітэта». Студэнт — пра адлічэнне з БДЭУ і «адміністрацыйку» за ўдзел у акцыі] — [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна, цэнтр]], 03.11.2020</ref>. За выказванне грамадзянскай пазіцыі Шуціліным быў звольнены з пасады дэкан [[Факультэт міжнародных бізнес-камунікацый БДЭУ|факультэта міжнародных бізнес-камунікацый]] БДЭУ [[Міхаіл Вацлававіч Мішкевіч|Міхаіл Мішкевіч]]<ref>[https://euroradio.fm/da-aposhnyaga-adstoyvau-studenctva-z-bdeu-zvolneny-dekan-mihail-mishkevich «Да апошняга адстойваў студэнцтва»: з БДЭУ звольнены дэкан Міхаіл Мішкевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210127142903/https://euroradio.fm/da-aposhnyaga-adstoyvau-studenctva-z-bdeu-zvolneny-dekan-mihail-mishkevich |date=27 студзеня 2021 }} — [[Еўрарадыё]], 28.10.2020</ref>. Больш за 150 выкладчыкаў і супрацоўнікаў БДЭУ публічна звярнуліся да Шуціліна, пратэстуючы супраць палітычных рэпрэсій ва ўніверсітэце<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=261927 «Лічым адлічэнні і звальненні недапушчальным». 150 супрацоўнікаў звярнуліся да рэктара БДЭУ] — [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 06.11.2020</ref><ref>[https://novychas.by/hramadstva/spynice-perasled-studentau-vykladczykau-i-supraco Спыніце пераслед студэнтаў і выкладчыкаў БДЭУ за іх палітычныя перакананні!] — [[Новы Час]], 06.11.2020</ref>. == Узнагароды == * Ганаровыя граматы БДЭУ (2003, 2013) * Грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (2008) * Падзяка Старшыні Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2018) {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Рэктары БДЭУ}} {{DEFAULTSORT:Шуцілін Вячаслаў Юр’евіч}} [[Катэгорыя:Рэктары БДЭУ]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэканы факультэта міжнародных эканамічных адносін БДЭУ‎]] ncloi3wilffxs7obo61yztsfx11eddq 0 684634 5149131 5148180 2026-05-31T09:02:46Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Статыстыка выступленняў */ 5149131 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = Аркатрон Мінск | выява = | поўная_назва = Гандбольны клуб «Аркатрон» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = [[1995]] | расфарміраваны = [[2014]] | горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = | сезон = | месца = | сайт = http://www.arkatron.narod.ru/ }} '''«Аркатрон»''' — былы беларускі [[гандбол]]ьны клуб з [[Мінск]]а. == Гісторыя == Клуб быў заснаваны ў 1995 годзе і складаецца з штатных камандаў мужчынаў і [[ЖГК Аркатрон Мінск|жанчын]]. == Назва == * Аркатрон (1995—1997) * Аркатрон-ГЭНІ-РШВСМ (1997—1999) * Аркатрон-ГЭНІ-РЦАП (1999—2001) * Аркатрон-МНС (2001—2002) * РЦАП-Аркатрон-МНС (2002—2005) * РЦАП-Аркатрон-БДЭУ (2005—2007) * Аркатрон-РЦАП (2007—2008) * Аркатрон (з 2008) == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (1)''': [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|2001/2002]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (5): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|1996/1997]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|1998/1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|1999/2000]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (2)''': [[Кубак Беларусі па гандболе 1997|1997]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2002|2002]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2003|2003]] ** {{Бр}} 3-е месца (2) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1995-96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1996-97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 1997|Уладальнік]] || |- | 1997-98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1998-99|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1999-00|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 2000-01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| || |- | [[Сезон 2001/2002 ГК Аркатрон-МНС Мінск|2001-02]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2002|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2002-03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2003|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2003-04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 4 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2004|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2004/2005 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2004-05]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2005-06|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2006-07|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Аркатрон-РЦАП Мінск|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Аркатрон Мінск|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Аркатрон Мінск|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Аркатрон Мінск|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 6 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|першы этап]] || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Аркатрон Мінск|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 6 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Аркатрон Мінск|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 13 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Аркатрон Мінск|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 11 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Аркатрон Мінск|2014-15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |} == Галоўныя трэнеры == * [[Мікалай Жук]] (2002—2003) * [[Уладзімір Рыгоравіч Азоў|Уладзімір Азоў]] (2008) * [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (2010) * [[Аляксандр Леанідавіч Маліноўскі|Аляксандр Маліноўскі]] (2011) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.arkatron.narod.ru/ Сайт клуба] * [https://handball-by.ucoz.ru/index/0-6 Аркатрон] [[Катэгорыя:ГК Аркатрон Мінск| ]] [[Катэгорыя:1995 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2014 годзе]] tb4imqajkxh1e4i4hybobuiuydthc4k 0 684650 5149232 5062333 2026-05-31T11:30:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149232 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ві́ктар Алякса́ндравіч Ля́хар'''<ref>{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=16 снежня 2020|url=https://www.youtube.com/watch?v=Tx1Eehfc2FQ|archiveurl=|archivedate=|title=Гульня ў праўду пра БЧБ-сымболіку|format=|work=[[YouTube]]|publisher=[[Еўрарадыё]]|accessdate=12 жніўня 2021|language=|postscript=}}</ref> ({{Н}} 1965, [[Брэст]]<ref>{{cite web|author=Елена Трибулева.|last=Трибулева|first=Елена|date=7 жніўня 2009|url=http://bp21.org.by/ru/art/a090807.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812173155/http://bp21.org.by/ru/art/a090807.html|archivedate=12 жніўня 2021|title=Виктор Ляхор: „Белорусская геральдика вобрала в себя лучшие черты Запада и Востока“|work=Беловежская пуща. XXI век|publisher=[[Вечерний Брест]]|accessdate=12 жніўня 2021|language=ru|url-status=dead}}</ref>, [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]) — беларускі [[гісторык]], [[мастак]], [[геральдыст]]. Эксперт у галіне гістарычнай і сучаснай геральдыкі, ваеннай сімволікі і атрыбутыкі. Стваральнік дзясяткаў гербаў населеных пунктаў Беларусі, эмблем, сцягоў{{sfn|Марозаў|2022}}. == Біяграфічныя звесткі == Скончыў брэсцкую школу № 10. Працаваў маляром на брэсцкім заводзе «[[Тэкстыльмаш]]»{{sfn|Марозаў|2022}}. У 1987 годзе скончыў [[Львоўскае вышэйшае ваенна-палітычнае вучылішча]]<ref>{{cite web|author=Міхась Скобла.|last=Скобла|first=Міхась|authorlink=Міхась Скобла|coauthors=|date=8 мая 2014|url=https://www.svaboda.org/a/25377383.html|archiveurl=|archivedate=|title=Віктар Ляхар: Стварыць беларускую армію ў час вайны Сталін пабаяўся|format=|work=Вольная студыя|publisher=[[Радыё „Свабода“]]|accessdate=12 жніўня 2021|language=|postscript=}}</ref> па спецыяльнасці «культпрасветработнік». На вайсковай службе ў СССР, а пасля ў Беларусі займаўся распрацоўкай ваеннай сімволікі, атрыбутыкі, рэканструкцыяй даспехаў і вайсковай формы{{sfn|Марозаў|2022}}. Быў ваенным мастаком, начальнікам аддзела ілюстрацый і афармлення ў часопісе «[[Армия (часопіс)|Армия]]», намеснікам начальніка Ваеннага інфармацыйнага агенцтва [[Узброеныя Сілы Беларусі|Узброеных сіл Беларусі]] «[[Ваяр (інфармацыйнае агенцтва)|Ваяр]]»{{sfn|Марозаў|2022}}. Падпалкоўнік запасу. У 2001—2018<ref>{{cite web|author=Любоў Лунёва.|last=Лунёва|first=Любоў|authorlink=Любоў Лунёва|coauthors=|date=22 лістапада 2018|url=https://belsat.eu/in-focus/raspratsoushchyka-formy-dlya-kdb-pazbavili-mestsa-u-geraldychnaj-radze-pry-prezidentse/|archiveurl=|archivedate=|title=Распрацоўшчыка формы для КДБ пазбавілі месца ў Геральдычнай радзе пры прэзідэнце|format=|work=Аб’ектыў|publisher=[[Белсат]]|accessdate=12 жніўня 2021|language=|postscript=}}</ref> гадах уваходзіў у склад [[Геральдычны савет пры прэзідэнце Беларусі|Геральдычнай рады пры Прэзідэнце Беларусі]]{{sfn|Марозаў|2022}}. Член [[Беларускі саюз журналістаў|Беларускага саюза журналістаў]] і [[Міжнародны саюз дызайнераў|Міжнароднага саюза дызайнераў]]{{sfn|Марозаў|2022}}. Аўтар шматлікіх прац у [[Геральдыка|геральдыцы]]<ref>{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=https://geraldika.ru/s/40279|archiveurl=|archivedate=|title=Флаг Могилёвского района|format=|work=Геральдика.ру|publisher=|accessdate=12 жніўня 2021|language=ru|postscript=}}</ref><ref>{{cite web|author=Инна Снежкова.|last=Снежкова|first=Инна|authorlink=|coauthors=|date=20 снежня 2010|url=https://kraj.by/news/sobitiya/-u-posyolka-lintupi-poyavilis-svoy-gerb-i-flag-2010-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210812170632/https://kraj.by/news/sobitiya/-u-posyolka-lintupi-poyavilis-svoy-gerb-i-flag-2010-12-20|archivedate=12 жніўня 2021|title=У посёлка Лынтупы появились свой герб и флаг|format=|work=Край.by|publisher=|accessdate=12 жніўня 2021|language=ru|postscript=|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=16 лістапада 2017|url=https://bel.sputnik.by/20171116/zhouta-blaktiny-gerb-i-scyag-magileuskaga-raena-zacverdzhany-1031985360.html|archiveurl=|archivedate=|title=Жоўта-блакітны герб і сцяг Магілёўскага раёна зацверджаны|format=|work=|publisher=Спутнік Беларусь|accessdate=12 жніўня 2021|language=|postscript=}}</ref><ref>{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=25 жніўня 2011|url=https://gomelstreet.by/2011/08/25/spravedlivost-svoboda-krasota/|archiveurl=|archivedate=|title=Справедливость, свобода, красота|format=|work=|publisher=[[Гомельская правда]]|accessdate=12 жніўня 2021|language=ru|postscript=}}{{Недаступная спасылка}}</ref>, сімволіцы, атрыбутыцы і вопратцы дзяржаўных устаноў<ref>{{артыкул|аўтар=Алесь Мурочак.|загаловак=З нацыянальным каларытам|арыгінал=|спасылка=https://www.sb.by/golas/GR-24-2017.pdf|аўтар выдання=|выданне=[[Голас Радзімы]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=29 чэрвеня 2017|выпуск=|том=|нумар=24 (3528)|старонкі=2|isbn=}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Сяргей Расолька.|загаловак=Сімволіка знакамітай Белавежскай пушчы — гэта па сутнасці сімволіка ўсёй Беларусі|арыгінал=|спасылка=http://ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/ecology/2712.pdf|аўтар выдання=|выданне=Звязда|тып=|месца=|выдавецтва=|год=13 чэрвеня 2009|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=6|isbn=|archive-date=12 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812170623/http://ggcbs.gomel.by/templates/ggcbs/images/ecology/2712.pdf}}</ref><ref>{{cite web|author=Юрий Шевчук.|last=Шевчук|first=Юрий|authorlink=|coauthors=|date=8 сакавіка 2015|url=https://www.tvr.by/news/glavnyy-efir/professionalnyy_prazdnik_otmetila_belorusskaya_militsiya/|archiveurl=|archivedate=|title=Знаки и символы на знамёнах нашей милиции|format=|work=|publisher=[[Беларусь 1]]|accessdate=12 жніўня 2021|language=ru|postscript=}}</ref> і грамадскіх аб’яднанняў. == Палітычны пераслед == Праз распачаты пасля [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] тэрор супраць любой нелаяльнасці да [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] і пагрозы Віктар Ляхар быў вымушаны выехаць з Беларусі ў Польшчу. У 2021 годзе з бібліятэк Беларусі загадалі прыбраць ягоныя кнігі «Ваенныя героі Беларусі. Гісторыя. Сімвалы. Колеры» і «Ваенная сімволіка Беларусі. Штандары і мундзіры», бо ў іх быццам бы ўтрымліваецца «антыдзяржаўная прапаганда»<ref name="nashaniva1">[https://nashaniva.com/289006 «Заказчыкі ў пагонах прасілі: зрабі нам як у Расіі!» Геральдыст і былы супрацоўнік Мінабароны расказаў пра ідэолагаў сілавых структур і сваю гісторыю]. 27.04.2022 // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]</ref>. 18 красавіка 2022 года суд Ленінскага раёна Гродна прызнаў кнігу «Ваенная гісторыя Беларусі. Героі. Сімвалы. Колеры» экстрэмісцкай<ref name="euroradio1">[https://euroradio.fm/u-belarusi-pryznali-ekstremisckay-knigu-viktara-lyahara-pra-vayskovuyu-simvoliku У Беларусі прызналі «экстрэмісцкай» кнігу Віктара Ляхара пра вайсковую сімволіку]. 21/04/2022 // [[Еўрарадыё]]</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны медалём «[[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|За бездакорную службу]]» (2003){{sfn|Марозаў|2022}}. == Бібліяграфія == * «7 битв 2-й мировой» (2010, у суаўт.) * «7 битв белорусского воинства» (2010) * «7 битв Белой Руси» (2010, у суаўт.) * «Твои сыновья, Беларусь!: XII―XVIII вв.» (2010, у суаўт.) * «Военная символика белорусов: знамёна и мундиры» (2014) * «Военная история Беларуси: герои, символы, цвета» (2019) * «Ваенная гісторыя Беларусі: героі, сімвалы, колеры» (2019) * «Сражение со звездой: символика, атрибутика, униформа, знаки различия антисоветских формирований на территории Беларуси в годы Второй мировой войны» (2018) * «Служить Беларуси! Иллюстрированная история» (2020) * «Современный мундир Беларуси: о современной форменной одежде различных ведомств» (2020) * «Символы ада. Войска НКВД и СС» (2020) ;Удзел у калектыўных працах: * Беларусь геральдычная. Мінск, 2014; 2020. * Современная геральдика Беларуси. Минск, 2012; 2014. * Ваенная энцыклапедыя Беларусі. Мінск, 2010. * 7 битв Белой Руси. Минск, 2010. * Твои сыновья, Беларусь!: XII—XVIII вв. Минск, 2010. * Ваяры Белай Русі. Мінск, 2006. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|ЛЯХАР Віктар Аляксандравіч}} == Спасылкі == * [https://liakhor.pl Афіцыйны сайт - liakhor.pl] * {{Facebook|liakhor}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ляхар Віктар Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага вышэйшага ваенна-палітычнага вучылішча]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Геральдысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Геральдычнага савета пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] f4wgovbtzrzz7mcj4amvvc6kvmngnu1 0 685463 5149127 5146976 2026-05-31T09:00:10Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Статыстыка выступленняў */ 5149127 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = Вікторыя-Рэгія | выява = | поўная_назва = | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = | расфарміраваны = | горад = {{Сцяг|Беларусь}} [[Беларусь]], г. [[Мінск]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = | сезон = | месца = | сайт = }} '''«Вікторыя-Рэгія»''' — былы беларускі [[гандбол]]ьны клуб. == Назвы == * Случ-СКАФ * СКАФ-РШВСМ * СКАФ * СКАФ-Ноякс (2000—2001) * СКАФ-Кіравец (2001—2002) * СКАФ-СДЮШАР (2002—2004) * БДУФК-Вікторыя-Рэгія * Вікторыя-Рэгія == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (4): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|1993/1994]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|1994/1995]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|1996/1997]], ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (5): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|1992/1993]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|2005/2006]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1992-93|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|3 || || |- | 1993-94|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|'''2''' || || |- | 1994-95|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|'''2''' || || |- | 1995-96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|'''2''' || || |- | 1996-97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|'''2''' || || |- | |- | 1999-00|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2000-01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | 2001-02|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | 2002-03|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"| 3 || || |- | 2003-04|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"| 3 || || |- | [[Сезон 2004/2005 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2004-05]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"| 3 || || |- | [[Сезон 2005/2006 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2005-06]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"| 3 || || |- | [[Сезон 2006/2007 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2006-07]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 6 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2009|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 10 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 11 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || || || |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|першы этап]]|| |} == Галоўныя трэнеры == * [[Аляксандр Сяргеевіч Жыркевіч|Аляксандр Жыркевіч]] (2004—2005) * [[Уладзімір Валянцінавіч Жук|Уладзімір Жук]] (2008—2009, 2010—2011) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] * [https://handball-by.ucoz.ru/index/0-6 «Виктория-Регия» — Профсоюзы (БГУФК)] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ГК Вікторыя-Рэгія Мінск| ]] fwc6apejuuannj8dvc22heu5aqg7t4v 0 685861 5148994 4201718 2026-05-30T20:35:09Z Rotondus 11765 абнаўленне звестак, удакладненне 5148994 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Філатаў}} {{Музыкант | Імя = Андрэй Філатаў | Фота = Andrej_Filatau_Krama_Graffiti_2009.JPG | Апісаньне_фота = Андрэй Філатаў у складзе «[[Крама (гурт)|Крамы]]», выступ у клюбе «[[Графіці]]» | Поўнае_імя = | Гады = | Краіна = [[Беларусь]] | Жанры = [[рок-музыка|рок]], [[блюз]] | Гурты = «[[Сузор’е (гурт)|Сузор’е]]», «[[Zindan]]», «[[Mojo Blues]]», «[[Крама (гурт)|Крама]]» | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = | Псеўданім = Філ }} '''Андрэй Філатаў''' ({{ДН|16|12|1954}}, [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]] — {{ДС|23|5|2026}}<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/395947|title=Памёр бубнач Андрэй Філатаў — музыка рок-гуртоў «Сузор’е», Mojo Blues, «Крама»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>) — беларускі [[барабаншчык]]. Скончыў [[фізічны факультэт БДУ]]. На сцэне з 1977 года, калі дэбютаваў у гурце «[[Сузор’е (гурт)|Сузор’е]]». Суаўтар хіта «[[Сузор’е (гурт)|Сузор’я]]» «Весенний день». У 1991 годзе далучыўся да гурта «[[Zindan]]». У 1999 годзе стаў удзельнікам «[[Mojo Blues]]», у 2000 годзе і «[[Крама (гурт)|Крамы]]». Акрамя таго, працаваў як сэсійны музыка. З сярэдзіны 1990-х да 2003 года быў гукарэжысёрам мінскага «Стар-клубу», выступаў як вядучы фестываляў «Блюз жыве ў Мінску». Уладальнік галоўнага прызу фестывалю імя Р. Рыдла ў [[Тыхы|Тыхах]] ([[Польшча]]) у 2003 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Д.П.]] |частка = ФІЛАТАЎ АНДРЭЙ «ФІЛ» (Филатов Андрей, Filatau Andrei) |загаловак = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = уклад. [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш |выданне = |месца = [[Мінск]] |выдавецтва = [[Зміцер Колас]] |год = 2008 |том = |старонкі = 313–314 |старонак = 368 |серыя = |isbn = 978-985-6783-42-8 |тыраж =2000 |мова=be |ref =Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Філатаў Андрэй}} [[Катэгорыя:Ударнікі Беларусі]] qwvhlbk09a93w0ekyfyp3k1xglbc336 0 687674 5148748 4631528 2026-05-30T13:34:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148748 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Вепрынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Чэрыкаўскі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Майскі (Чэрыкаўскі раён)|Майскі]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 593 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://cherikov.gov.by/vlast/selispolkomy/item/35-veprinskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet |Заўвагі = }} '''Ве́прынскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года пасёлак) [[Майскі (Чэрыкаўскі раён)|Майскі]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Чэрыкаўскага раёна [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Вепрын]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чэрыкаўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. З 16 верасня 1959 года ў складзе [[Крычаўскі раён|Крычаўскага раёна]]. 8 ліпеня 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Халмоўскі сельсавет (Крычаўскі раён)|Халмоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 ліпеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 20.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года — Крычаўскага раёна, з 30 ліпеня 1966 года — адноўленага Чэрыкаўскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 17 населеных пунктаў<ref name="АТД74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|188}}</ref>. 30 красавіка 1992 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Ушакоўскі сельсавет|Ушакоўскага сельсавета]]. У чэрвені 1992 года цэнтр сельсавета перанесены ў горад [[Чэрыкаў]], у 1995 годзе — у вёску [[Гронаў]], 27 снежня 2000 года — у горад Чэрыкаў, 26 ліпеня 2007 года — у пасёлак Майскі. У 1998 годзе скасавана вёска [[Бакунавічы]]. 23 снежня 2009 года ў склад сельсавета з адміністрацыйнага падпарадкавання Чэрыкаўскага гарсавета перададзены пасёлак [[Лімень]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. 5 сакавіка 2010 года скасавана вёска [[Вепрын]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2010-117/2010_117_9_31589.pdf Решение Чериковского районного Совета депутатов от 5 марта 2010 г. № 22-8 Об упразднении сельского населенного пункта Веприн Вепринского сельсовета]</ref>, 6 сакавіка 2012 года — вёска [[Ушакі]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-34/2012_34_9_48588.pdf Решение Чериковского районного Совета депутатов от 6 марта 2012 г. № 19-7 Об упразднении сельских населенных пунктов Чериковского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 877 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 96,1 % — [[беларусы]], 2,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 593 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Вепрынскі сельсавет}} {{Чэрыкаўскі раён}} [[Катэгорыя:Вепрынскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Крычаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Краснапольскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 4v51z4lsb8y674vjp5sfik0h9l4s1ls 0 688551 5148773 4631552 2026-05-30T14:11:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148773 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Верамейскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Чэрыкаўскі раён]] |Уключае = 20 населеных пунктаў |Сталіца = [[Верамейкі]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1608 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://cherikov.gov.by/vlast/selispolkomy/item/38-veremejskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet |Заўвагі = }} '''Вераме́йскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Верамейкі]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як Верамейскі (Верамееўскі) сельсавет у складзе Чэрыкаўскага раёна [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чэрыкаўскім раёне БССР, з 5 снежня 1931 года ў [[Чавускі раён|Чавускім раёне]], з 20 студзеня 1932 года ў Чэрыкаўскім раёне, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Каменкаўскі сельсавет (Чэрыкаўскі раён)|Каменкаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 16 верасня 1959 года ў складзе [[Крычаўскі раён|Крычаўскага раёна]]. 24 чэрвеня 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Лабанаўскі сельсавет|Лабанаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 чэрвеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 20.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе Чавускага раёна, з 6 студзеня 1965 года — Крычаўскага раёна. 4 чэрвеня 1965 года з часткі сельсавета ўтвораны зноў [[Лабанаўскі сельсавет]] (26 населеных пунктаў: [[Акцябр (Чэрыкаўскі раён)|Акцябр]], [[Вазраждзенне (Чэрыкаўскі раён)|Вазраждзенне]], [[Васькоўка (Чэрыкаўскі раён)|Васькоўка]], [[Востраў (Чэрыкаўскі раён)|Востраў]], [[Гіжня]], [[Грамабой]], [[Гром (Чэрыкаўскі раён)|Гром]], [[Доўгая (Чэрыкаўскі раён)|Доўгая]], [[Дубраўка (Чэрыкаўскі раён)|Дубраўка]], [[Жытнёў]], [[Зара (Чэрыкаўскі раён)|Зара]], [[Зялёны Дуб (Чэрыкаўскі раён)|Зялёны Дуб]], [[Каменка (Сормаўскі сельсавет)|Каменка]], [[Клін (Чэрыкаўскі раён)|Клін]], [[Лабанаўка (Чэрыкаўскі раён)|Лабанаўка]], [[Лобча (Чэрыкаўскі раён)|Лобча]], [[Малінкі]], [[Навіна (Чэрыкаўскі раён)|Навіна]], [[Падбудкі]], [[Падлом’е]], [[Рассвет (Чэрыкаўскі раён)|Рассвет]], [[Рынкоўка]], [[Светлы (Чэрыкаўскі раён)|Светлы]], [[Слава (Чэрыкаўскі раён)|Слава]], [[Шчацінка (Чэрыкаўскі раён)|Шчацінка]] і [[Ялоўка (Чэрыкаўскі раён)|Ялоўка]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (1105).</ref>. З 30 ліпеня 1966 года сельсавет у складзе адноўленага Чэрыкаўскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Верамейскага сельсавета 21 населены пункт<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|188}}</ref>. 21 лістапада 1989 года ў склад сельсавета з [[Сормаўскі сельсавет|Сормаўскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты (вёскі [[Анюціна]], [[Вудага]], [[Загурковішча]] і пасёлак [[Карма (пасёлак, Чэрыкаўскі раён)|Карма]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 лістапада 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1990, № 23 (2009).</ref>. 31 жніўня 2010 года скасаваны вёска [[Касар]] і пасёлак [[Карма (былы пасёлак, Чэрыкаўскі раён)|Карма]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-234/2010_234_9_34758.pdf Решение Чериковского районного Совета депутатов от 31.08.2010 г. № 4-4 Об упразднении сельских населенных пунктов Веремейского сельсовета]</ref>, 6 сакавіка 2012 года — вёска [[Ясная Паляна (Чэрыкаўскі раён)|Ясная Паляна]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-34/2012_34_9_48588.pdf Решение Чериковского районного Совета депутатов от 6 марта 2012 г. № 19-7 Об упразднении сельских населенных пунктов Чериковского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1819 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 94,0 % — [[беларусы]], 4,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1608 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Верамейскі сельсавет}} {{Чэрыкаўскі раён}} [[Катэгорыя:Верамейскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Крычаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чавускага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] d1q1digxy6c4lcn6hjmv28u1laaa0e6 0 691609 5148777 3955250 2026-05-30T14:23:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148777 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = «Верасень» |выява = Верасень часопіс.jpg |тэматыка = беларускі літаратурна-мастацкі часопіс для моладзі |перыядычнасць = два разы на год |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |адрас = |рэдактар = [[Эдуард Акулін]] |заснавальнік = [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] |выдавец = |краіна = [[Беларусь]] |заснаванне = 2009 |аб’ём = |камплектацыя = |тыраж = |ISSN = |сайт = }} {{Іншыя значэнні}} '''«Верасень»''' — беларускі літаратурна-мастацкі часопіс для моладзі. Быў заснаваны па ініцыятыве [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны]], каб падтрымаць маладых літаратараў. Перыядычнасць выхаду часопіса «Верасень» — два разы на год. Першы нумар убачыў свет ў 2009 годзе<ref>[https://kamunikat.org/?pubid=17456 Першы нумар «Верасня»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211031163241/https://kamunikat.org/?pubid=17456 |date=31 кастрычніка 2021 }}, на kamunikat.org</ref>. Да канца 2020 года выйшла 23 нумары. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://kamunikat.org/Vierasien.html?pub_start=0 Верасень] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211031163240/https://kamunikat.org/Vierasien.html?pub_start=0 |date=31 кастрычніка 2021 }} на kamunikat.org [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] 1vjzfw5d8jt6pf1lrun703zhvjcfndd 0 699694 5149134 5005716 2026-05-31T09:06:09Z ~2026-32359-31 169045 /* */ выправіў некаторыя памылкі машыннага перакладу 5149134 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Украінскі правапіс}}'''Украінскі правапіс 2019''' ({{Lang-uk|Український правопис 2019 року}}) — актуальная версія ўкраінскага правапісу, падрыхтаваная Нацыянальнай правапіснай камісіяй Украіны. 22 мая 2019 года [[Кабінет міністраў Украіны]] зацвердзіў новую рэдакцыю правапісу<ref name="прямий">[https://www.rbc.ua/ukr/news/kabmin-odobril-ukrainskoe-pravopisanie-novoy-1558515008.html Уряд схвалив Український правопис у новій редакції] на сайті [[РБК-Україна]]</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Кабінет Міністрів України - Питання українського правопису|url=https://www.kmu.gov.ua/ua/npas/pitannya-ukrayinskogo-pravopisu|website=www.kmu.gov.ua|access-date=2019-10-15|language=ua}}</ref><ref name=":1">[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/437-2019-п Питання українського правопису: Постанова Кабінету Міністрів України від 22.05.2019 № 437]</ref>, а 30 мая 2019 года гэты дакумент уступіў у сілу.<ref name=":2">[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/437-2019-п/ Набрання чинності]</ref> Склад Украінскай нацыянальнай камісіі, якая рыхтавала праект правапісу, зацверджаны пастановай Кабінета міністраў Украіны ад 17 чэрвеня 2015 года. Зараз ідзе пераходны этап па рэалізацыі новай версіі. На гэтым этапе кожная ўстанова самастойна прымае рашэнне аб выкарыстанні новай версіі.<ref name=":4">{{Cite web|title=Установи самостійно прийматимуть рішення щодо нового правопису — МОН|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2720079-ustanovi-samostijno-prijmatimut-risenna-sodo-novogo-pravopisu-mon.html|website=www.ukrinform.ua|access-date=2019-12-07|language=uk}}</ref> Аднак Украінскі цэнтр ацэньвання якасці адукацыі вызначыў 5 гадоў на ўкараненне новых стандартаў у тэсты знешняга незалежнага ацэньвання.<ref name=":5">{{Cite web|title=Нові норми українського правопису найближчі 5 років не будуть перевірятися в тестах ЗНО – Бойко|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-zno-pravopys-normy/30111430.html|website=Радіо Свобода|access-date=2019-12-07|language=uk}}</ref> Новая рэдакцыя вярнула да жыцця некаторыя рысы [[Украінскі правапіс 1928 года|правапісу 1928 г.]] (так званы харкаўскі правапіс), якія ўваходзілі ва ўкраінскую правапісную традыцыю. Пры гэтым камісія кіравалася разуменнем таго, што моўная практыка ўкраінцаў у другой палове ХХ ст. — пачатак ХХІ ст. ужо стала часткай украінскай арфаграфічнай традыцыі. == Распрацоўка і ўкараненне == Міністэрства адукацыі і навукі Украіны са спасылкай на [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|Нацыянальную акадэмію навук Украіны]] тлумачыць, што [[Украінскі правапіс 1993 года|папярэдні варыянт]] правапісу ў цэлым адпавядаў патрэбам грамадства і не можа лічыцца састарэлым. Трэба было толькі ліквідаваць пэўныя супярэчнасці, упарадкаваць, удакладніць і дапоўніць у адпаведнасці з тымі сучаснымі моўнымі тэндэнцыямі, якія склаліся ў грамадстве. Гэта палажэнне палічыла справядлівым значная частка ўдзельнікаў грамадскага абмеркавання новай рэдакцыі ўкраінскага правапісу. У сваёй працы Украінская нацыянальная камісія па правапісу кіравалася наступнымі прынцыпамі: неабходнасць захавання ўкраінскай арфаграфічнай традыцыі; уключэнне новых арфаграфічных правіл, неабходных для дастаткова ўсебаковай кадыфікацыі моўных нормаў; адлюстраванне асноўных змен у сучаснай моўнай і пісьмовай практыцы; фарміраванне правіл напісання новых запазычаных слоў, новых уласных назваў; выключэнне састарэлых або недакладных фармулёвак; уніфікацыя правілаў арфаграфіі.<ref name="й2">{{cite news|url=https://zib.com.ua/ua/print/140751-u_mon_poyasnili_navischo_minyali_ukrainskiy_pravopis.html|title=У МОН пояснили, навіщо міняли Український правопис|date=02.01.2020|publisher=Закон і Бізнес|access-date=10.01.2020|archive-date=10 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410215126/https://zib.com.ua/ua/print/140751-u_mon_poyasnili_navischo_minyali_ukrainskiy_pravopis.html|url-status=dead}}</ref> Версія праекта, надрукаваная ў электронным выглядзе на 216 старонках, апублікавана Міністэрствам адукацыі і навукі Украіны на сайце для грамадскага абмеркавання, якое працягвалася з 15 жніўня па 15 верасня [[2018|2018 года]].<ref>{{Cite web |url=https://mon.gov.ua/ua/news/mon-proponuye-dlya-gromadskogo-obgovorennya-proekt-novoyi-redakciyi-ukrayinskogo-pravopisu |title=МОН пропонує для громадського обговорення проєкт нової редакції Українського правопису // Міністерство освіти і науки України, 15 серпня 2018 року. |access-date=30 студзеня 2022 |archive-date=15 жніўня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815164332/https://mon.gov.ua/ua/news/mon-proponuye-dlya-gromadskogo-obgovorennya-proekt-novoyi-redakciyi-ukrayinskogo-pravopisu |url-status=dead }}</ref> 13 верасня грамадскае абмеркаванне было падоўжана да 1 кастрычніка.<ref>«Оскільки це питання викликало широкий резонанс, було вирішено продовжити термін громадського обговорення до 1 жовтня.» // [https://www.facebook.com/UAMON/videos/238562746816847/ Запис на фейсбук-сторінці МОН України, 13 вересня 2018 р.]</ref> Чакалася, што праца над дакументам працягнецца як мінімум да канца 2018 года; члены камісіі ад каментароў адмовіліся.<ref>«Зараз проєкт оприлюднено для збору думок фахівців і громадськості, його ще не завершено, тому нема чого тут коментувати», — зазначив Пономарів, член комісії. [https://www.dw.com/uk/в-україні-в-урядовій-комісії-не-коментують-проект-правопису-професор-пономарів/a-45108976 В Україні в урядовій комісії не коментують проєкт правопису // Deutsche Welle. Україна, 16 серпня 2018 року.]</ref> Аднак сустаршыня камісіі Максім Стрыха падзяліўся інфармацыяй, што праект быў ухвалены аднагалосна.<ref>[https://zbruc.eu/node/82272 Міносвіти пропонує для громадського обговорення проєкт нової редакції українського правопису // Zbruc.eu, 15 серпня 2018 року.]</ref> Пра гэта заявіла арфаграфічная камісія<blockquote>… вяртае да жыцця шэраг асаблівасцей [[Украінскі правапіс 1928 года|«харкаўскага» правапісу]], абнаўленне якіх мае навуковае абгрунтаванне. Безумоўна падзяляючы ідэю аб злачыннасці рэпрэсіўных дзеянняў таталітарнага рэжыму супраць «харкаўскага» правапісу і яго стваральнікаў, правапісная камісія не можа ігнараваць той факт, што мова народа развіваецца разам з яго гісторыяй і моўнай практыкай. Украінцы ў 1930-я гг — 2010-я гады таксама ўваходзяць у традыцыю ўкраінскага правапісу «і» нягледзячы на працяглыя і напружаныя дыскусіі […] канчатковае галасаванне па праекце новай рэдакцыі ўкраінскага правапісу было аднагалосным.<ref>{{Cite web |url=https://mon.gov.ua/ua/news/pro-novu-redakciyu-proekt-ukrayinskogo-pravopisu |title=Про нову редакцію (проект) українського правопису / ММОН України. 20 серпня 2018 року |access-date=30 студзеня 2022 |archive-date=22 жніўня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822145747/https://mon.gov.ua/ua/news/pro-novu-redakciyu-proekt-ukrayinskogo-pravopisu |url-status=dead }}</ref></blockquote>Грамадскае абмеркаванне праекта ўкраінскага правапісу працягвалася да [[1 кастрычніка]] [[2018|2018 года]]. Паступіла больш за 500 прапаноў і заўваг.<ref>Звіт про результати публічного громадського обговоренння й електронних консультацій зі громадськістю проєкту нової редакції Українського правопису / [https://mon.gov.ua/ua/news/mon-proponuye-dlya-gromadskogo-obgovorennya-proekt-novoyi-redakciyi-ukrayinskogo-pravopisu Сайт МОН. МОН пропонує для громадського обговорення… Звіт за результатами громадського обговорення.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180815164332/https://mon.gov.ua/ua/news/mon-proponuye-dlya-gromadskogo-obgovorennya-proekt-novoyi-redakciyi-ukrayinskogo-pravopisu |date=15 жніўня 2018 }} — На сторінку заднім числом додано посилання на файл ''pravopis.docx''. — 9 листопада 2018 року.</ref> [[22 кастрычніка]] [[2018]] года адбылося выніковае пасяджэнне Арфаграфічнай камісіі, на якім па выніках грамадскага абмеркавання былі ўнесены некаторыя папраўкі. [[24 кастрычніка]] на сумесным пасяджэнні Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Украіны і калегіі Міністэрства адукацыі і навукі даклад старшыні рабочай групы па распрацоўцы ўкраінскага правапісу члена-карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Украіны С. Ермоленка «Аб новай рэдакцыі ўкраінскага правапісу»; праект правапісу быў зацверджаны і пасля дапрацоўкі рэкамендаваны да ўнясення ў Кабінет Міністраў на зацвярджэнне.<ref>«Завершуючи розгляд питання, було одноголосно прийнято рішення в цілому схвалити проєкт нової редакції правопису, доопрацювавши згідно з обговоренням, і визнати завершення роботи над ним одним зі пріоритетних завдань вітчизняної лінгвістичної науки. Потім передати проєкт до Міністерства освіти та науки України з подальшим поданням його на розгляд Кабінету Міністрів України.» — [http://www.nas.gov.ua/text/pdfDocumentsMeetingPresidiumNASU/181024.pdf Президія НАН України розглянула] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181126005708/http://www.nas.gov.ua/text/pdfDocumentsMeetingPresidiumNASU/181024.pdf |date=26 лістапада 2018 }} / Сайт НАН України. — 24 жовтня 2018 р.</ref> 22 мая 2019 года Кабінет міністраў Украіны зацвердзіў новую рэдакцыю правапісу, а 30 мая 2019 года гэты дакумент уступіў у сілу.<ref name=":2" /> 3 чэрвеня 2019 года канчатковая версія была апублікавана на афіцыйных сайтах Міністэрства адукацыі і навукі і Нацыянальнай акадэміі навук.<ref name=":6">{{Cite web|title=Відсьогодні починає діяти новий "Український правопис"|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2713266-vidsogodni-pocinae-diati-novij-ukrainskij-pravopis.html|website=www.ukrinform.ua|access-date=2019-12-07|language=uk}}</ref> Таму з 3 чэрвеня рэкамендавана прымяняць нормы і правілы новай рэдакцыі ва ўсіх сферах грамадскага жыцця. Зараз ідзе пераходны этап па рэалізацыі новай версіі. На гэтым этапе кожная ўстанова самастойна прымае рашэнне аб выкарыстанні новай версіі.<ref name=":6" /> Аднак Украінскі цэнтр ацэньвання якасці адукацыі вызначыў 5 гадоў на ўкараненне новых стандартаў у тэсты знешняга незалежнага ацэньвання.<ref name=":5" /> 5 снежня 2019 года выдавецтва «Навукова думка НАН Украіны» як упаўнаважаная ўстанова апублікавала ўпаўнаважанае выданне новага выдання.<ref>{{Cite web|title=Вийшов у світ "Український правопис" (2019) {{!}} Видавництво «НАУКОВА ДУМКА»|url=http://www.ndumka.kiev.ua/node/346|website=www.ndumka.kiev.ua|access-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206025728/http://www.ndumka.kiev.ua/node/346|archive-date=6 снежня 2019|url-status=dead}}</ref> === Склад арфаграфічнай камісіі === Склад Украінскай нацыянальнай камісіі па правапісу зацверджаны пастановай Кабінета Міністраў Украіны ад 17 чэрвеня 2015 г. № 416 «Аб зацвярджэнні новага складу Украінскай нацыянальнай камісіі па правапісу». Яна ўключае ў сябе:<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/416-2015-%D0%BF Постанова Кабінету Міністрів України «Про затвердження нового складу Української національної комісії з питань правопису» від 17.06.2015 № 416]</ref> * Стрыха Максім Вітальевіч — заступник Міністра освіти та науки України, сустаршыня камісіі * Піражкоў Сяргей Іванавіч — віцэ-прэзідэнт Нацыянальнай акадэміі навук, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук, сустаршыня камісіі (па ўзгадненні) * Грыцэнка Паўло Юхімавіч — дырэктар Інстытута ўкраінскай мовы НАН, прафесар, доктар філалагічных навук, намеснік сустаршыні камісіі (па згодзе) * Склярэнка Віталь Грыгоравіч — дырэктар Інстытута мовазнаўства імя А. А. Пацябні НАН Украіны, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук, намеснік сустаршыні камісіі (па ўзгадненні) * Шаўчэнка Ларыса Леанідаўна — загадчык кафедры мовазнаўства Украінскай мовы і інфармацыі НАН, кандыдат філалагічных навук, сакратар камісіі (па згодзе) * Ажнюк Багдан Мікалаевіч — загадчык кафедры моў Украіны Інстытута мовазнаўства імя А. А. Пацябні НАН Украіны, прафесар, доктар філалагічных навук (па дамоўленасці) * Гнатюк Лідзія Паўлаўна — прафесар кафедры гісторыі і стылістыкі ўкраінскай мовы Інстытута філалогіі Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі, доктар філалагічных навук (па згодзе) * Галубоўская Ірына Аляксандраўна — загадчык кафедры (кафедры) агульнага мовазнаўства і класічнай філалогіі Інстытута філалогіі Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі, прафесар, доктар філалагічных навук (па згодзе) * Гарадзенская Кацярына Грыгораўна — загадчык кафедры граматыкі ўкраінскай мовы Інстытута ўкраінскай мовы НАН, прафесар, доктар філалагічных навук (па згодзе) * Ярмоленка Сьвятлана Якаўна — загадчык аддзела стылістыкі і культуры мовы Інстытута ўкраінскай мовы НАН, член-карэспандэнт НАН (па згодзе) * Загнітко Анатолій Панасавіч — загадчык аддзела інфарматыкі Украінскай мовы і інфармацыйнага фонду НАН, член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук (па згодзе) * Калашнік Уладзімір Сямёнавіч — прафесар кафедры (кафедры) украінскай мовы Харкаўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя В. Н. Каразіна, доктар філалагічных навук (па згодзе) * Кавалеўская Таццяна Юр’еўна — загадчык кафедры (кафедры) украінскай мовы філалагічнага факультэта Адэскага нацыянальнага ўніверсітэта імя І. І. Мечнікаў, прафесар, доктар філалагічных навук (па згодзе) * Лучык Васіль Віктаравіч — загадчык кафедры (кафедры) агульнага і славянскага мовазнаўства Нацыянальнага ўніверсітэта «Кіева-Магілянская акадэмія», прафесар, доктар філалагічных навук (па згодзе) * Лучканін Сяргей Міраслававіч — дацэнт кафедры агульнага мовазнаўства і класічнай філалогіі Інстытута філалогіі Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі, доктар філалагічных навук (па згодзе) * Масенка Ларыса Цярэнцьеўна — прафесар кафедры (кафедры) украінскай мовы Нацыянальнага ўніверсітэта «Кіева-Магілянская акадэмія», доктар філалагічных навук (па згодзе) * Моўчан Паўло Міхайлавіч — старшыня Усеўкраінскага таварыства «Асвета» імя Тараса Шаўчэнкі, заслужаны дзеяч мастацтваў Украіны (па згодзе) * [[Рыгор Пятровіч Піўтарак|Піўторак Грыгорый Пятровіч]] — загадчык кафедры агульнаславянскіх праблем і ўсходнеславянскіх моў Інстытута мовазнаўства імя імя А. А. Пацябні НАН Украіны, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук (па згодзе) * Панамароў Аляксандр Данілавіч — прафесар кафедры мовы і стылістыкі Інстытута журналістыкі Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі, доктар філалагічных навук (па згодзе) * Папова Ірына Сцяпанаўна — дэкан факультэта ўкраінскай і замежнай філалогіі і мастацтвазнаўства Днепрапятроўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Алеся Ганчара, прафесар, доктар філалагічных навук (па згодзе) * Скаб Мар’ян Стэфановіч — загадчык кафедры гісторыі і культуры ўкраінскай мовы Чарнавіцкага нацыянальнага ўніверсітэта імя Юрыя Федзьковіча, прафесар, доктар філалагічных навук (па згодзе) * Тараненка Аляксандр Анісімавіч — вядучы навуковы супрацоўнік Інстытута мовазнаўства імя А. А. Пацябні НАН Украіны, прафесар, доктар філалагічных навук (па дамоўленасці) * Чарэднічэнка Аляксандр Іванавіч — прафесар кафедры тэорыі і практыкі перакладу на раманскіх мовах імя Міколы Зерава Інстытута філалогіі Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі, доктар філалагічных навук (па згоды) * Чарнюх Багдан Васільевіч — загадчык кафедры класічнай філалогіі Львоўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Івана Франка, дацэнт, кандыдат філалагічных навук (па згодзе) * Шырокаў Уладзімір Анатольевіч — дырэктар Украінскага моўна-інфармацыйнага фонду Нацыянальнай акадэміі навук, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук (па згодзе). == Асноўныя змены ў правапісе 1993 года == {| class="standard" align="center" |+ ! width="180" |Сутнасць ! width="300" |Правапіс 1993 года ! width="300" |Правапіс 2019 года |- |Напісанне слова «'''проєкт'''» і паходных |У слове траєкторія пішацца є; у словах '''проект''', '''проекція''' і пад. пішацца е.<ref name=":32">{{Cite web|url=https://mon.gov.ua/storage/app/media/zagalna%20serednya/upravopys2015.pdf|title=Правопис 1993 року}}</ref> |Гук [j] звычайна перадаем у адпаведнасці з вымаўленнем іншамоўнага слова літарай й, а ў складзе гукаспалучэнняў [je], [ji], [ju], [ja] літарамі є, ї, ю, я: <…> '''проє́кт''', '''проє́кція''' <…><ref name=":42">{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/assets/files/2021/ukr.-pravopys-2019_2.pdf|title=Правопис 2019 року|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121144952/http://www.inmo.org.ua/assets/files/2021/ukr.-pravopys-2019_2.pdf|archive-date=21 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref> |- |Гук '''[j]''' |'''І''', '''у''' (а таксама '''u''' германскага дыфтонга '''eu''') у пазіцыі паміж дзьвумя галоснымі (у замежнай мове) у агульных назвах звычайна не перадаюцца асобным знакам <… > але: ''Гойя, Савойя, Фейєрбах''; також ''майя'' (народність), ''фойє''.<ref name=":33">{{Cite web|url=https://mon.gov.ua/storage/app/media/zagalna%20serednya/upravopys2015.pdf|title=Правопис 1993 року}}</ref> |Гук [j] звычайна перадаецца паводле вымаўлення іншамоўнага слова літарай й, а ў гукаспалучэннях '''[je]''', '''[ji]''', '''[ju]''', '''[ja]''' літарамі '''є''', '''ї''', '''ю''', '''я''': ''бу́єр, конве́єр, пле́єр, фла́єр, круї́з, моза́їка, лоя́льний, парано́я, плея́да, роя́ль, саквоя́ж, секво́я, фая́нс, феєрве́рк, ін’є́кція, проє́кт, проє́кція, суб’є́кт, траєкторія, фоє́, є́ті, Гаї́ті, Го́я, Єйтс, Саво́я, Феєрба́х, Ма́єр, Кає́нна, Іса́я, Йога́нн, Рамбує́, Со́єр, Хая́м, Хеєрда́л, Юно́на''.<ref name=":43">{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/assets/files/2021/ukr.-pravopys-2019_2.pdf|title=Правопис 2019 року|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121144952/http://www.inmo.org.ua/assets/files/2021/ukr.-pravopys-2019_2.pdf|archive-date=21 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref> |- |Заканчэнне назоўнікаў на -'''ть''' пасля зычнага, а таксама слоў '''кров''', '''любов''', '''осінь''', '''сіль''', '''Русь''', '''Білорусь''' у родным склоне адзінага |— |Назоўнікі на '''-ть''' пасля зычнага, а таксама словы '''кров''', '''любо́в''', '''о́сінь''', '''сіль''', '''Русь''', '''Білору́сь''' у родным склоне адзінага ліку могуць набываць як варыянт канчатка -и: гід́ности, незале́жности, ра́дости, сме́рти, че́сти, хоро́брости; кро́ви, любо́ви, о́сени, со́ли, Ру́си́, Білору́си.<ref name=":43" /> |- |Спражэнне жаночых імёнаў, якія заканчваюцца на губны або мяккі зычны |— |Жаночыя імёны, якія заканчваюцца на губны ці мяккі зычны, адмяняем: ''Ізабе́ль — Ізабе́лі, Ете́ль — Ете́лі, Жізе́ль — Жізе́лі, Міше́ль — Міше́лі, Ніко́ль — Ніко́лі, Сесі́ль — Сесі́лі, Зейна́б — Зейна́бі, Руф — Ру́фі''.<ref name=":43" /> |- |'''И''' ў пачатку слова |У пачатку словы пішацца '''і''', а не '''и''': ''ім’я́, інди́к, і́ній, і́нколи, і́ноді, і́нший, існува́ти, і́стина.''<ref name=":3">{{Cite web|url=https://mon.gov.ua/storage/app/media/zagalna%20serednya/upravopys2015.pdf|title=Правопис 1993 року}}</ref> |І пішам у пачатку слова ў адпаведнасці з вымаўленнем: ''Іва́н, і́грашка, і́дол, і́кати'' (‘вымавіць і замест и’), ''іко́на, іменува́ти, ім’я́, інди́к, і́ноді, іржа́, існува́ти, і́стина, іти́''. Некаторыя словы маюць варыянты з галосным и: ''і́рій'' і ''и́рій'', ''і́род'' і ''и́род'' (‘дуже жорстока людина’). '''И''' пішам у пачатку асобных воклічаў (''ич!''), часціц (''ич який хитрий''), дзеясловы ''и́кати'' (‘вымавіць ''и'' замест ''і''’) і вытворнага ад яго назоўніка ''и́кання''. '''И''' ў пачатку слова ўжываем у некаторых агульных і ўласных назовах, якія паходзяць з цюркскіх і іншых моў, паводле іх вымаўлення ў гэтых мовах: ''ийбен, ир, Ич-оба́, Кім Чен Ин.''<ref name=":43" /> |- |Ужыванне літары '''ґ''' у замежных імёнах і прозвішчах, дзе ёсць гук '''[g]''' |'''G''' і '''h''' звычайна перадаюцца літарай '''г''': <…> Ганнібал, Гейне, Гете, Гізо, Гомер, Горацій, Горн, Гюго, Магомет.<ref name=":3" /> |У прозвішчах і імёнах людзей можна перадаваць гук '''[g]''' двума спосабамі: шляхам адаптацыі да гукавога парадку ўкраінскай мовы — літарай '''г''' (''Вергі́лій'', ''Гарсі́я, Ге́гель, Гео́рг, Ге́те, Грегуа́р, Гулліве́р'') і шляхам імітацыі іншамоўнага '''[g]''' — літарамі '''ґ''' (''Верґі́лій, Ґарсі́я, Ге́ґель, Ґео́рґ, Ґе́те, Ґреґуа́р, Ґулліве́р'' і г.д.).<ref name=":43" /> |- |Літараспалучэнне '''th''' у словах грэчаскага паходжання |'''Th''' у залежнасці ад таго, як слова прынята ва ўкраінскай мове, перадаецца літарай '''ф''': ''арифметика, ефір, кафедра, логарифм, міф, орфографія, пафос, Федір'', — то літарай '''т''': ''бібліотека, ортодокс, ортопедія, театр, теорія; Тадей, Теодор''.<ref name=":3" /> |Літарнае спалучэнне '''th''' у словах грэчаскага паходжання звычайна перадаецца літарай '''т''': ''антоло́гія, антрополо́гія, апте́ка, а́стма, бібліоте́ка, католи́цький, теа́тр, тео́рія, ортодо́кс, ортопе́дія, Амальте́я, Промете́й, Те́кля, Таї́сія, Теодо́р''. У словах, прынятых ва ўкраінскай мове па '''ф''', магчыма арфаграфічная варыянтнасць накшталт: ''ана́фема'' і ''ана́тема, дифіра́мб'' і ''дитира́мб, ефі́р'' і ''ете́р, ка́федра'' і ''кате́дра, логари́фм'' і ''логари́тм, міф, міфоло́гія'' і ''міт, мітоло́гія, Агата́нгел'' і ''Агафа́нгел, Афі́ни'' і ''Ате́ни, Борисфе́н'' і ''Бористе́н, Демосфе́н'' і ''Демосте́н, Ма́рфа'' і ''Ма́рта, Фесса́лія'' і ''Тесса́лія'' і г.д.<ref name=":43" /> |- |Спалучэнне літар '''au''', '''ou''' |Дыфтонгі '''au''', '''ou''' перадаюцца пераважна праз '''ау''', '''оу''': ''аудиторія, аудієнція, гауптвахта, лауреат, локаут, пауза, фауна (але: мавзолей)''; ''джоуль, клоун''; ''Джорджтаун, Каунас''; ''Краузе, Паульсен, Фауст, Штраус''; ''Воуверман, Шоу''. Аднак у шэрагу слоў '''au''' перадаецца праз '''ав''': ''автентичний, автобіографія, автомобіль, автор, авторитет, автохтон''; ''Австралія, Австрія''; ''Август, Аврора''.<ref name=":3" /> |Літараспалучэнні '''au''', '''ou''' для абазначэння гукаспалучэнняў '''[au] [ou]''' перадаюцца праз '''au''', '''ou''': ''аутса́йдер, гауптва́хта, ма́узер; Ка́унас; Кла́ус, Кра́узе, Па́уль, Фа́уст''. У словах, якія паходзяць са старажытнагрэцкай і лацінскай моў, літараспалучэнне '''au''' звычайна перадаем праз '''ав''': ''автенти́чний, автобіогра́фія, автомобі́ль, а́втор, авторите́т, автохто́н, ла́вра, Авро́ра, Маврита́нія, Павло́''. У запазычаннях са старажытнагрэцкай і лацінскай моў, якія маюць устойлівую традыцыю перадачы літараспалучэння '''au''' праз '''ау''', магчымыя арфаграфічныя варыянты: ''аудіє́нція'' і ''авдіє́нція, аудито́рія'' і ''авдито́рія, лауреа́т'' і ''лавреа́т, па́уза'' і ''па́вза, фа́уна'' і ''фа́вна''.<ref name=":43" /> |- |Напісанне '''пів''' з назоўнікамі |Разам пішуцца: … д) складаныя назоўнікі з першай часткай '''пів-, напів-, полу-''': ''піва́ркуша, півгоди́ни, півдю́жини, півкарбо́ванця, півко́ло, півмі́сяць, півогірка́, пів’я́блука, напівавтома́т, напівсо́н; полу́кіпок, полу́мисок''. '''Нататка'''. Перад назоўнікамі — уласнымі назвамі палова- пішацца праз злучок: ''пів-Євро́пи, пів-Ки́єва''.<ref name=":3" /> |'''Заўвага'''. Якая адмяняецца лічэбнік з значэннем '''пів''' са наступным назоўнікам — агульнай або ўласнай назвай у форме роднага склону адзінага ліку пішам асобна: ''пів áркуша, пів годúни, пів відрá, пів мíста, пів огіркá, пів óстрова, пів я́блука, пів я́щика, пів я́ми, пів Єврóпи, пів Кúєва, пів Украї́ни''. Калі '''пів''' з наступным назоўнікам у форме назоўнага склону складае адзінае паняцце і не выяўляе значэнні паловы, то іх пішам разам: ''півáркуш, пíвдень, півзáхист, півкóло, півкýля, півмі́сяць, півóберт, півовáл, півóстрів''.<ref name=":43" /> |- |Пашырэнне спісу прэфіксаў, словы з якімі пішам разам |'''авіа-, авто-, агро-, біо-, вело-, водо-, газо-, геліо-, гео-, гідро-, екзо-, екстра-, електро-, зоо-, ізо-, квазі-, кіно-, космо-, лже-, макро-, мета-, метео-, мікро-, мілі-, моно-, мото-, нео-, палео-, псевдо-, радіо-, рентгено-, соціо-, стерео-, супер-, теле-, термо-, турбо-, фоно-, фото-''' й под.<ref name=":3" /> |'''абро-, авіа-, авто-''' («само», «автоматичний»), '''агро-, аеро-, аква-, алко-, арт-, астро-, аудіо-, біо-, боди-, боді-''' (перед голосним), '''веб-, геліо-, гео-, гідро-, дендро-, екзо-, еко-, економ-, етно-, євро-, зоо-, ізо-, іно-, квазі-, кібер-, мета-, метео-, моно-, мото-, нарко-, нео-, онко-, палео-, пан-, пара-, поп-, прес-, псевдо-, смарт-, соціо-, теле-, фіто-, фолк- (фольк-), фоно-''' і г.д. '''Заўвага'''. Калі іншамоўныя часткі далучаны да назвы ці абрэвіятуры, то паміж імі ставім злучок: '''''пан'''-Єврóпа, '''псéвдо'''-Фáуст''; '''''веб'''-API, '''псевдо'''-ФОП''.<ref name=":43" /> |- |Напісанне некаторых складаных назоўнікаў |Праз злучок пішуцца: …б) назоўнікі, якія азначаюць дзяржаўныя пасады, ваенныя, навуковыя званні: ''генера́л-лейтена́нт, контр-адміра́л, прем'є́р-мініĭстр, у́нтер-офіце́р, член-кореспонде́нт, штабс-капіта́н'';…2) Складаныя назоўнікі з першай складовай часткай '''віце-, екс-, лейб-, максі-, міді-, міні-, обер-''': ''екс-чемпіо́н, лейб-ме́дик, ма́ксі-спідни́ця, мі́ні-футбо́л, о́бер-ма́йстер''.<ref name=":3" /> |Разам пішам: …3) словы з першай іншамоўнай часткай, якая вызначае колькасную праяву чаго-небудзь (вищий від звичайного, дуже високий, слабкий, швидкий і г.д.): '''архі-, архи-, бліц-, гіпер-, екстра-, макро-, максі-, міді-, мікро-, міні-, мульти-, нано-, полі-, преміум-, супер-, топ-, ультра-, флеш-:''' ''архіскладнúй, архішахрáй, архидия́кон, бліцновúни, бліцопи́тування, гіперзвýк, гіпермáркет, екстраклáс, макромолéкула, макроеконóміка, максіóдяг, мідіóдяг, мікроорганíзми, мікрохвúлі, мікрочастúнка, мініблóк, мінідúск, мінікомп’ю́тер, мультимільйонéр, нанокомп’ю́тер, наночастúнки, 35 полісахарúди, полімотивáція, преміумкла́с, супермáркет, супермодéль, супермóдний, топмéнеджер, топмодéль, ультразвýк, ультрамодний, флешінтерв’ю.'' … '''Заўвага 2'''. Частка '''топ-''' з лічэбнікамі не сумешчаная. '''Заўвага 3'''. Калі такія іншамоўныя часткі далучаны да назвы ці абрэвіятуры, то іх пішам з злучком: '''''Супер'''-Шмідт, '''мікро'''-ЕОМ, '''міні'''-ПК, '''флеш'''-BIOS;''4) словы з першай іншамоўнай часткай '''анти-, контр-, віце-, екс-, лейб-, обер-, штабс-, унтер-''': ''антивíрус, віцепрем'є́р, віцекóнсул, ексчемпіо́нка, ексмінíстр, експрезидéнт, контрадмірáл, контрудáр, лейбгвардíєць, лейбме́дик, оберма́йстер, оберофіцéр, оберлейтенáнт, оберпрокурóр, штабскапіта́н, унтерофіце́р''. '''Заўвага 1'''. З уласнымі назвамі і абрэвіятурамі часткі '''анти-''', '''екс-''' пішам з злучком: ''«'''Анти'''-Дюринг»; '''екс'''-Югославія; '''анти'''-АВН, '''екс'''-НДР''.<ref name=":43" /> |- |Напісанне сайтаў, сацыяльных сетак, пошукавых сістэм і г.д. |— |… 7. Назвы сайтаў, сетак, пошукавых сістэм і да т.п. без радавога слова пішам з малой літары ('''''тві́ттер''''', '''''гугл'''''); назвы з радавым словам пішам з вялікай літары і ў двукоссі (пошукова система '''''«Гугл»''''', ''мережа '''«Фейсбу́к»''''', ''енциклопе́дія '''«Вікіпе́дія»''''', системи обміну повідомленнями '''''«Вайбер»''''', '''''«Телеграм»'''''); найменне сайтаў, ужытых як назвы юрыдычных асоб, пішам з вялікай літары і без двукоссяў (''РНБО ввела санкції проти '''Яндексу''''').<ref name=":43" /> |- |Удакладненне лічэбна-літарных найменняў класаў, дамоў, карпусоў, паштовых аддзяленняў і да т.п. |Праз злучок пішуцца: … є) літарныя назвы паралельных класаў у школах: ''7-А, 10-В''.<ref name=":3" /> |Праз злучок пішуцца: … д) лічэбна-літарныя найменні класаў, дамоў, карпусоў, паштовых аддзяленняў і г.д.: ''7-А клас, 10-В клас, буди́нок № 28-Г, кóрпус 3-А; Ки́їв-1.''<ref name=":43" /> |- |+ |} == Крытыка == Пісьменнік Андрэй Какацюха лічыць, што арфаграфія ўскладніць вывучэнне ўкраінскай мовы: «Я за тое, каб грамадзяне Украіны ўвогуле валодалі ўкраінскай мовай. Таму што палова насельніцтва не прытрымлівалася правілаў старога правапісу. А некаторыя з тых, хто карыстаецца мовай у паўсядзённым жыцці, не ведалі пра існаванне норм як такіх. Буду пісаць так, як напісаў. Бо ў новым правапісе прадугледжаны правілы „і так можна, і так можна“. Калі нешта крытычнае, ёсць рэдактары, прафесійныя вяшчальнікі. Фактычна гэтыя новаўвядзенні адштурхнуць тых, хто ў сілу розных абставінаў толькі пачаў карыстацца ўкраінскай. А некаторыя носьбіты будуць проста іранізаваць, як і я».<ref name="opinionua">[https://opinionua.com/2019/05/31/novij-ukraїnskij-pravopis-retro-avtomobil-chi-suchasnij-mersedes/ Новий український правопис: ретро-автомобіль чи сучасний «Мерседес»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200809081451/https://opinionua.com/2019/05/31/novij-ukra%D1%97nskij-pravopis-retro-avtomobil-chi-suchasnij-mersedes/ |date=9 жніўня 2020 }}</ref> Пісьменніца Марына Грымыч крытыкавала [[Фемінітыў|фемінітывы]]: у многіх выпадках мужчынскі род семантычна выконвае ролю «унісекса» і «гендэрна нейтральнага». Гэта ўнікальная асаблівасць украінскай мовы. Я кахаю яе. Прабачце, што не пагадзіўся. Мяне зразумеюць падрыхтаваныя лінгвісты." Пісьменнік Радый Радутны заявіў, што не плануе прытрымлівацца правілаў новага правапісу. Былы дырэктар Украінскага цэнтра ацэньвання якасці адукацыі Ігар Леанідавіч Лікарчук так пракаментаваў правапіс:<blockquote>Чытаю ўсё гэта і думаю: ці буду асабіста мець зносіны па-навейшы ці, як казала Проня Пракопіўна, «по-модньому», кшталту «міністерка», «лікарка», «етер»? Прыходжу да высновы, што наўрад ці атрымаецца. Таму што я лічу, што вяртанне да правілаў правапісу 1919 года — неабгрунтаванае рашэнне. І такое, каб своечасова. Відаць, добра мець рэтра-аўтамабіль 1919 года. Каб пакрасавацца на выставе раз-два на год. Але штодня ездзіць на такім рэтра-аўтамабілі наўрад ці варта.<ref name="opinionua"/></blockquote>З 16 жніўня па 7 верасня 2018 г. падчас грамадскага абмеркавання праекта правапісу сайт «Ізборнік» правёў сярод сваіх карыстальнікаў апытанне аб зменах правапісу, якое, аднак, не з’яўляецца рэпрэзентатыўным. 3183 рэспандэнты запоўнілі адкрытую анлайн-анкету. Карыстальнікі сайта прынялі змены ў арфаграфіі холадна (напрыклад, напісанне слова пра кт праз літару падтрымліваюцца толькі 15 % карыстальнікі «Зборнік»). Адзіная арфаграфічная праектная прапанова, якую рэспандэнты падтрымалі са значнай перавагай (74 %), — напісанне з вялікай літары назваў, звязаных з рэлігіяй. На пытанне, ці патрэбна рэформа правапісу, плюсы і мінусы таксама прыкладна падзяліліся. Яны лічаць, што рэформа патрэбная, увогуле 51 %; толькі 22 з іх % адказалі, што ім трэба неадкладна, 29 % лічаць, што гэта трэба, але не своечасова. Амаль палова рэспандэнтаў заявіла, што рэформа правапісу не патрэбна — 47 %.<ref>{{Cite web|url=http://izbornyk.org.ua/files/opyt/projectopyt2018.pdf|title=РЕЗУЛЬТАТИ ОПИТУВАННЯ ПРО ПРОЕКТ ПРАВОПИСУ|website=[http://izbornyk.org.ua/files/opyt/projectopyt.htm Ізборник]}}</ref> === Судовая скарга === У чэрвені 2019 года ў Акруговы адміністрацыйны суд Кіева паступіў іск аб прызнанні несапраўднай і адмене пастановы Кабінета Міністраў Украіны № 437 ад 22 мая 2019 г. «Пытанні ўкраінскага правапісу».<ref>{{Cite web|title=Оскарження нової редакції правопису – до суду надійшов позов до Кабінету Міністрів України|url=http://oask.gov.ua/node/3925|website=Окружний адміністративний суд міста Києва|access-date=2019-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608104154/http://oask.gov.ua/node/3925|archive-date=8 чэрвеня 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Оскарження нової редакції правопису: у суді повідомили дату підготовчого засідання|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-oskarzhennia-pravopys/30021568.html|website=Радіо Свобода|access-date=2019-10-15}}</ref> Іск падаў старэйшы партнёр юрыдычнай фірмы «Константа» Дзмітрый Ільчанка ад імя сямікласніцы і яе маці. На думку пазоўнікаў, урад, прымаючы змены ў правапіс, выйшаў за межы сваіх паўнамоцтваў, бо Закон Украіны «Аб прынцыпах дзяржаўнай моўнай палітыкі» (неафіцыйна «Закон Ківалава-Калеснічэнкі») быў прызнаны неканстытуцыйным. Канстытуцыйны суд Украіны № 2-р / 2018 ад 28.02.2018<ref>{{Cite web|title=Мова і держава: «закон Ківалова-Колесніченка» відкладуть, скасують чи замінять на новий?|url=https://www.radiosvoboda.org/a/28992419.html|website=Радіо Свобода|access-date=2019-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|title=Мовний закон Ківалова-Колесніченка визнано невідповідним Конституції|url=https://vgolos.com.ua/news/movnyj-zakon-kivalova-kolesnichenka-vyznano-nevidpovidnym-konstytutsiyi_305190.html|website=Інформаційне агентство «Вголос»|access-date=2019-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ухвалено Рішення Конституційного Суду України № 2-р/2018|url=http://www.ccu.gov.ua/novyna/uhvaleno-rishennya-konstytuciynogo-sudu-ukrayiny-no-2-r2018-0|website=Конституційний Суд України|access-date=2019-08-07}}</ref>, і з таго часу Кабінет Міністраў Украіны не надзелены паўнамоцтвамі ўстанаўліваць нормы ўкраінскага правапісу і парадак зацвярджэння такіх нормаў.<ref>{{Cite web|title=Про визнання протиправним та нечинним нормативно-правового акту: текст позовної заяви|url=https://zib.com.ua/ua/print/137950-pro_viznannya_protipravnim_ukrainskogo_pravopisu_tekst_pozov.html|website=zib.com.ua|access-date=2019-06-10|archive-date=8 чэрвеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608204835/https://zib.com.ua//ua/print/137950-pro_viznannya_protipravnim_ukrainskogo_pravopisu_tekst_pozov.html|url-status=dead}}</ref> Аналагічны пазоў падала ГА «Верхавенства права» (юрыст — Расціслаў Кравец).<ref name="babel_58419">{{Cite web|url=https://babel.ua/news/58419-oask-skasuvav-zatverdzheniy-uryadom-noviy-ukrajinskiy-pravopis|title=Новий правопис – ОАСК скасував рішення уряду про перехід на новий правопис|access-date=2021-01-28}}</ref> 28 студзеня 2021 г. Акруговы адміністрацыйны суд Кіева адмяніў пастанову Кабінета Міністраў аб пераходзе на новы правапіс<ref name="babel_58419"/><ref>{{Cite web|url=https://hromadske.radio/news/2021/01/28/okruzhnyy-adminsud-kyieva-skasuvav-novu-redaktsiiu-ukrains-koho-pravopysu|title=Окружний адмінсуд Києва скасував нову редакцію українського правопису|access-date=2021-01-28}}</ref>, але рашэнне суда першай інстанцыі было адменена 11 мая 2021 г. на зварот.<ref>{{Cite news|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/05/11/7293106/|title=Апеляційний суд не підтримав скасування нової редакції правопису|access-date=11.05.2021}}</ref><ref>[https://prom.court.gov.ua/press/news/1117856/ Шостий ААС ухвалив постанову у справі щодо нового українського правопису] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210513092246/https://prom.court.gov.ua/press/news/1117856/ |date=13 мая 2021 }}</ref> == Меркаванне навукоўцаў == * Кандыдат філалагічных навук Алена Бросаліна зацвердзіла змены: <blockquote>Мне вельмі спадабалася, што было прынята вельмі мудрае рашэнне: дазволіць паралельнае выкарыстанне. Адэпты змогуць адчуваць сябе свабодна, але адэпты змогуць арыентавацца, адчуваць смак новых слоў, новых форм".<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/29447833.html Новий проект Українського правопису: основні зміни та думки експертів] (Радіо Свобода, 22 серпня 2018)</ref></blockquote> * Доктар філасофскіх навук Арсен Зінчанка : <blockquote>Украіна даўно павінна была вярнуцца да сваіх спецыфічных прынцыпаў ва ўсіх сферах жыцця […] Я даўно пішу свае кнігі ў мадэрнізаваным варыянце правапісу 1927 года".<ref>[http://www.nrcu.gov.ua/news.html?newsID=80920 Арсен Зінченко: «Досі ми користуємося „сталінським правописом“] (Українське радіо, 20.08.2018)</ref><ref>http://www.nrcu.gov.ua/schedule/play-archive.html?periodItemID=2029079</ref></blockquote> * Кандыдат філалагічных навук Вінніцкай Акадэміі дадатковай адукацыі Тарас Ткачук заявіў, што новы правапіс зноў раздзяліць людзей, якія грамадзяне Украіны, якія вагаліся з пераходам на родную мову, наўрад ці адважацца на такі крок зараз. узніклі ўскладненні там, дзе павінна быць спрашчэнне; усе аўтары падручнікаў і дапаможнікаў (а таксама рэдактары, карэктары і іншыя) з моманту прыняцця новай рэдакцыі правапісу, замест таго, каб працаваць над зместам сваёй працы, будуць на кожным кроку адцягвацца на новыя патрабаванні да правілаў арфаграфіі. ; будуць складанасці для настаўнікаў; любы пошук па ключавых словах, якія маюць паралельныя формы (напрыклад, Афіни — Атени, ефір — етер), цяпер будзе ўскладнена і запавольвацца ў некалькі разоў, што значна скараціць колькасць украінскамоўных інтэрнэт-карыстальнікаў, якія пяройдуць на расійкую або англійскую.<ref>{{Cite web|title=За «гостел», «мітологію», «павзу» жменьку лінгвістів зненавидить свій же народ|url=http://www.golos.com.ua/article/307375|website=www.golos.com.ua|access-date=2019-06-09|language=uk}}</ref> Дацэнт кафедры ўкраінскай мовы і прыкладной лінгвістыкі Інстытута філалогіі імя Шаўчэнкі Вікторыя Каламійцава:<blockquote> я — не прыхільнік таго, каб было шмат выключэнняў з правілаў. Больш за тое — нематываваны. Арфаграфія павінна быць арганізавана такім чынам, каб спрыяць павышэнню пісьменнасці людзей. А калі людзі „блытаюць“: то штосьці пішацца праз злучок, то асобна — гэта не паляпшае агульнае становішча і пісьменнасць. А людзям нязручна. Нават калі гэта лепш, чым было, патрэбны час, каб адаптавацца. Праблемы яшчэ будуць — трэба „перавучыцца“.<ref>{{Cite web|title=Коли в Україні почне діяти новий правопис і чим зумовлені зміни|url=https://24tv.ua/noviy_pravopis_ukrayinskoyi_movi_2019_zmini_koli_diyatime_v_ukrayini_n1157908|website=24 Канал|access-date=2019-06-09}}</ref></blockquote> * Доктар філалагічных навук Аляксандр Панамароў, у цэлым, ухваліў кірунак змен: <blockquote>На жаль, новая рэдакцыя Украінскага правапісу не дасягнула ўсяго, чаго я хацеў, але я падтрымліваю дасягнутае, бо гэтыя змены хаця б часткова вяртаюць нашаму правапісу яго нацыянальны твар.<ref>[https://www.bbc.com/ukrainian/blog-olexandr-ponomariv-49524339 Блог Пономарева: навіщо було змінювати правопис]</ref></blockquote> * Дацэнт ўкраінскай мовы і прыкладной лінгвістыкі Інстытута філалогіі Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі Сяргей Рызнік раскрытыкаваў варыянтнасць: <blockquote>Арфаграфія — з’яўляецца кодэксам моўных законаў і нормаў. Калі ён не будзе выразным і строгім, але дазваляе выкарыстоўваць альтэрнатыўныя формы слоў, гэта можа падарваць павагу да іншых законаў, якія рэгулююць ужо не моўныя нормы, а прававыя ці сацыяльныя. Магчыма, варта прыцягнуць больш шырокае кола экспертаў да абмеркавання тых ці іншых праблем правапісу і ў канчатковым выніку прыняць тыя варыянты напісання слоў, якія больш адпавядаюць натуральным асаблівасцям мовы і, на думку спецыялістаў, маюць лепшыя перспектывы для ўспрымання з боку большасць прамоўцаў.<ref name="golos">[http://www.golos.com.ua/article/309838 Новий правопис не повинен роз'єднувати країну]</ref></blockquote> * Супрацоўнік Інстытута мовазнаўства імя О AT. Асноўныя змены ў НАН Украіны кандыдат філалагічных навук Аляксандр Скопненка патлумачыў так: Па-другое, новая рэдакцыя правапісу павінна кадыфікаваць і вярнуць у актыўны ўжытак правілы, якія даўно існуюць ва ўкраінскай мове».<ref>[http://www.nas.gov.ua/UA/Messages/Pages/View.aspx?MessageID=5131 Мовознавці Академії — про нову редакцію Українського правопису]</ref> * Мікалай Сцепаненка, доктар філалагічных навук: <blockquote>Мы кажам, што правапіс 1928 года быў найбольш паслядоўным адлюстраваннем украінскай традыцыі — «Скрыпны» ці «харкаўскі» правапіс, то сюды вяртаюцца нейкія правілы 28 гадоў. Зразумела, што не ўсе, хоць і былі надзеі на большае ўступленне таго, што некалі было, вяртанне гэтых традыцый.<ref>''Марина Покшіна'', [https://central-ua.tv/news/37725/ Писати будемо по-новому] (канал «Центральний»)</ref></blockquote> * Доктар філалагічных навук Анатоль Ткачэнка станоўча паставіўся да выкарыстання літары «ґ» у транслітарацыі прозвішчаў (''Геґель''), прынамсі, заходнімі дзеячамі, а таксама да ўзнаўлення нямецкага дыфтонга «ei» як «ai» (''Ваймар, Ляйпціґ, Гайнріх Гайне'').<ref name="golos"/> * Кандыдат філалагічных навук Юрый Шаўчук лічыў, што рэформа па-ранейшаму пакідае ўкраінскую мову ў сферы [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]: <blockquote>Праект фактычна працягвае савецкую палітыку ўзрушвання ўкраінскай мовы знутры, прыпадабняючы яе да рускай не ва ўсім, а па шэрагу важных момантаў. Праект занадта часта выяўляе свой прарасейскі характар.<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/29461384.html Кілька посутніх зауваг щодо нового проєкту українського правопису] (Радіо Свобода, 30 серпня 2018)</ref></blockquote> * Прафесар Гарвардскага і Калумбійскага ўніверсітэтаў Юрый Шавялёў (Аб крытэрыях у пытаннях украінскага афіцыйнага правапісу / Ю. Шавялёў. Выбраныя працы: У 2 кн. К., 2008. Кн. 1. Лінгвістыка. С. 498—510): <blockquote>…у перадачы грэчаскай і заходнееўрапейскай θ/th і η/е не стаіць задача арфаграфіі ліквідаваць супярэчлівасць паміж, скажам, ''бібліотека'' і ''Афіни''.</blockquote>Насамрэч, наступныя заўвагі існавалі і існуюць да ўвядзення змен: * Доктар філалагічных навук [[Ірына Дзмітрыеўна Фарыён|Ірына Фарыён]] напісала: <blockquote>…даўно наспелыя прапановы, звязаныя з дэмакратызацыяй і дэсаветызацыяй ўкраінскай арфаграфіі, з-за варыянтнага выкарыстання (''інший / инший, Гегель / Геґель, аудиторія / авдиторія, ефір / етер, вікенд / Уельс, Вайнрайх / Гейне, Сідней / Сирія, бюст / б’ю, в кіно / в пальті, незалежності / незалежности''), а некаторыя засталіся ў савецка-маскоўскай версіі (матеріальний, імені — с. у адзін). Пазітыўныя новаўвядзенні (дакладней вяртанне пазітыву) — гэта невялікія паўсмелыя крокі, якія, здаецца, напалохалі саміх аўтараў змен (проєкт, дієреза, рієлтор; -ай замест -ei ў нямецкіх запазычаннях; тлумачэнне дзеепрыметнікаў; пашырэнне аб’ёму клічнага склону). Аднак зменлівасць — гэта, без сумневу, значна лепш, чым працягваць далей за канкрэтнай кадыфікацыяй.<ref>[https://blogs.pravda.com.ua/authors/farion/5b8c59e9296a4/ Проєкт правопису 2018 — дитя компромісу: і вашим, і нашим] (3 вересня 2018, blogs.pravda.com.ua)</ref></blockquote> == Публікацыі праекта і зацверджаны варыянт напісання == === Публікацыі праекта === * [https://mon.gov.ua/storage/app/media/news/Новини/2018/08/22/UkrainianSpelling.pdf Украінскі правапіс: праект (для абмеркавання) / Падрыхтавана рабочай групай Украінскай нацыянальнай камісіі па правапісу. — Няма зыходных дадзеных. — 216 с.] (Апублікавана 22 жніўня 2018 г.) * [https://web.archive.org/web/20180816171130/https://mon.gov.ua/storage/app/media/gromadske-obgovorennya/2018/08/15/novoi-redaktsii-pravopisu.pdf Украінскі правапіс: праект (для абмеркавання) / Падрыхтавана рабочай групай Украінскай нацыянальнай камісіі па правапісу. — Няма зыходных дадзеных. — 216 с.] (Апублікавана 15 жніўня 2018 г.) * На сайце Міністэрства адукацыі і навукі Украіны.<ref name="spelling2019">{{Cite book|title=Український правопис|url=https://mon.gov.ua/storage/app/media/zagalna%20serednya/05062019-onovl-pravo.pdf|language=українською|access-date=30 студзеня 2022|archive-date=17 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917112449/https://mon.gov.ua/storage/app/media/zagalna%20serednya/05062019-onovl-pravo.pdf|url-status=dead}}</ref> === Публікацыі зацверджанага варыянту напісання === * Украінскі правапіс: * [https://drive.google.com/file/d/1p0moU61Yrg4RskpJYTljxkiAa5vrd0mM/view Тэкст афіцыйнай публікацыі] на сайце [http://www.inmo.org.ua/news/український-правопис.-електронна-версія-офіційного-видання.html Інстытута мовазнаўства.] [http://www.inmo.org.ua/news/український-правопис.-електронна-версія-офіційного-видання.html AT. AT. Патрэбен НАНУ]. == Гл. таксама == * [[Украінскі правапіс 1904 года]] * [[Украінскі правапіс 1928 года]] * [[Украінскі правапіс 1933 года]] * [[Украінскі правапіс 1993 года]] {{Зноскі}} == Літаратура == * Ліна Цясленка. [https://novynarnia.com/2018/10/17/strixa-pravopys/ "Турцыя не праходзіць] ". Максім Стрыха — чаму ўкраінцам не варта баяцца новага правапісу // Навіны, 17 кастрычніка 2018 г. * Ліна Цясленка. [https://novynarnia.com/2019/05/27/new-pravopis/ Абноўлены ўкраінскі правапіс: што змянілася і чаго не хапае] // «Навіны», 27 мая 2019 г. * Сяргей Драчук. [https://www.radiosvoboda.org/a/30025623.html 20 найбуйнейшых новаўвядзенняў ўкраінскага правапісу ў 2019 годзе] // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свобода]], 29 чэрвеня 2019 [[Катэгорыя:2019 год ва Украіне]] [[Катэгорыя:Гісторыя ўкраінскай мовы]] [[Катэгорыя:Украінская мова]] [[Катэгорыя:Правапісы ўкраінскай мовы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] eadgt90e77bjrmdci48km57hyozbpnz 0 700228 5148836 4763781 2026-05-30T17:14:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148836 wikitext text/x-wiki '''Возера дадзеных''' — сістэма або {{нп3|бібліятэка даных|||Data library}}, якія захоўваюцца ў натуральным/неапрацаваным фармаце<ref>{{Cite web|url=https://blogs.sas.com/content/datamanagement/2016/11/21/growing-import-big-data-quality/|title=The growing importance of big data quality|website=The Data Roundtable|accessdate=1 June 2020}}</ref>, звычайна ў выглядзе вялікіх {{нп3|BLOB|бінарных вялікіх аб'ектаў|ru|BLOB}} або файлаў. Возера даных звычайна ўяўляе сабой адзінае сховішча даных, якое ўключае неапрацаваныя копіі зыходных сістэмных даных, даныя датчыкаў, сацыяльныя даныя і г. д.<ref>{{Cite web|title=What is a data lake?|url=https://aws.amazon.com/big-data/datalakes-and-analytics/what-is-a-data-lake/|website=aws.amazon.com|accessdate=12 October 2020}}</ref> і ператвораныя даныя, якія выкарыстоўваюцца для такіх задач, як {{нп3|справаздачнасць|||Data reporting}}, {{нп3|Візуалізацыя даных|візуалізацыя|ru|Визуализация данных}}, {{нп3|Аналітыка|пашыраная аналітыка|ru|Аналитика}} і [[Машыннае навучанне|машыннае навучанне]]. Возера даных можа ўключаць {{нп3|Мадэль даных|структураваныя дадзеныя|ru|Модель данных}} з {{нп3|Рэляцыйная база даных|рэляцыйных баз дадзеных|ru|Реляционная база данных}} (радкі і слупкі), паўструктураваныя даныя ({{нп3|CSV||ru|CSV}}, логі, [[XML]], [[JSON]]), {{нп3|неструктураваныя даныя||ru|Неструктурированные данные}} (электронныя лісты, дакументы, PDF-файлы) і {{нп3|бінарныя даныя|||Binary data}} (выявы, {{нп3|Лічбавае аўдыё|аўдыё|uk|Цифровий звук}}, {{нп3|Лічбавае відэа|відэа|ru|}})<ref>{{Cite web|title=Top Five Differences between DataWarehouses and Data Lakes|url=https://www.blue-granite.com/blog/bid/402596/top-five-differences-between-data-lakes-and-data-warehouses|website=Blue-Granite.com|accessdate=19 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170915204937/https://www.blue-granite.com/blog/bid/402596/top-five-differences-between-data-lakes-and-data-warehouses|archivedate=15 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. Возера даных можа быць створана «лакальна» (у цэнтрах апрацоўкі даных арганізацыі) або «у воблаку» (з выкарыстаннем воблачных сэрвісаў ад такіх пастаўшчыкоў, як [[Amazon.com|Amazon]], [[Microsoft]] або [[Google]]). Дрэнна кіраваныя азёры даных жартам называюць балотамі даных<ref>{{Cite news|url=https://www.cio.com/article/230163/3-keys-to-keep-your-data-lake-from-becoming-a-data-swamp.html|title=3 keys to keep your data lake from becoming a data swamp|last=Olavsrud|first=Thor|work=CIO|date=June 8, 2017|language=en|access-date=4 лютага 2022|archive-date=9 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209125329/https://www.cio.com/article/230163/3-keys-to-keep-your-data-lake-from-becoming-a-data-swamp.html|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-02-05}} [[Катэгорыя:Кіраванне данымі]] 2gzy6daei80lpojplaeom9aaqpd7pmx 0 704214 5149062 4826755 2026-05-31T03:28:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149062 wikitext text/x-wiki '''Вытворны інструмент''' ('''дэрыватыў''') – дагавор (кантракт), па якім бакі атрымліваюць права ці абавязваюцца выканаць некаторыя дзеянні ў дачыненні да базавага актыву. Базавым актывам можа быць фінансавая [[каштоўная папера]], індэксы, працэнты, крэдытны рэйтынг, сыравіна, валюта, тавар, высакародныя металы і г.д.<ref>{{Cite web|title=Derivative Definition|url=https://www.investopedia.com/terms/d/derivative.asp|accessdate=2022-03-24|work=investopedia.com}}</ref> == Тыпы == Вытворныя кантракты могуць быць «пазабіржавымі» або [[біржа]]вымі.<ref>{{Cite web|title=A Basic Guide To Financial Derivatives|url=https://www.forbes.com/advisor/investing/derivatives/|accessdate=2022-03-24|work=forbes.com}}</ref> У першым варыянце параметры дэрыватываў, а таксама наяўнасць або адсутнасць маржын-колу свабодна ўзгадняюцца паміж бакамі (як правіла, хаця б адзін з іх з'яўляецца фінансавай установай), без якой-небудзь стандартызацыі кантрактаў. У другім варыянце – біржавых дэрыватываў – параметры кантракту стандартызаваны біржай, на якой гандлююцца інструменты, з абавязковым маржын-колам. Акрамя таго, у гэтым тыпе біржа заўсёды з'яўляецца адным з бакоў перагавораў і адказвае за ўрэгуляванне ўсіх аперацый. Таксама можна гандляваць праз CFD (кантракт на розніцу цэн). Гэты тып кантракту забяспечвае большы фінансавы рычаг, паколькі ў пачатку аперацыі патрабуецца невялікая выплата наяўных грошай ці ўвогуле не патрабуецца.<ref>{{Cite web|title=CFD brokers|url=https://comparebrokers.co/compare/cfd-brokers/|accessdate=2022-03-24|work=comparebrokers.co}}</ref> === Асноўныя віды === Форвард – пакупнік і прадавец абавязваюцца купіць або прадаць у будучыні пэўную колькасць тавару (тавару або фінансавага актыву) па цане, зафіксаванай на дату заключэння дагавора.<ref>{{Cite web|title=What is a Forward Contract?|url=https://corporatefinanceinstitute.com/resources/knowledge/finance/forward-contract/|accessdate=2022-03-24|work=corporatefinanceinstitute.com}}</ref> Ф'ючэрс — кантракт, у якім купля-продаж актыву ўстанаўліваецца па зададзенай цане ў будучую дату. Апцыйны кантракт – кантракт, які дае пакупнікам або прадаўцам права, але не абавязацельства, купіць або прадаць адпаведны актыў у будучыні (дата заканчэння апцыёна) па загадзя ўстаноўленай цане (цане рэалізацыі апцыёна, якая завецца страйк). Своп – кантракт, які вызначае паток плацяжоў паміж бакамі ў розныя даты ў будучыні.<ref>{{Cite web|title=Regulators are looking at the vastly complicated, fast-growing world of credit derivatives|url=https://money.cnn.com/2005/09/22/markets/credit_derivatives/index.htm|accessdate=2022-03-24|work=money.cnn.com|archive-date=10 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310123107/https://money.cnn.com/2005/09/22/markets/credit_derivatives/index.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фінансавыя рынкі]] [[Катэгорыя:Фондавы рынак]] ltllg32ysk325dzmavrofzqjqa4hr67 0 711491 5149102 4926081 2026-05-31T07:37:17Z StarDeg 16311 5149102 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Хуліа Ле Парк''' ({{lang-es|Julio Le Parc}}; нар. {{ДН|23|9|1928}}, [[Мендоса]]) — аргенцінскі [[мастак]] і скульптар, які працуе ў напрамках аптычнага і кінетычнага мастацтва. Адзін з заснавальнікаў напрамку GRAV. З’яўляецца значнай фігурай у аргенцінскім сучасным мастацтве. == Біяграфія == Хуліа Ле Парк нарадзіўся ў небагатай сям’і ў 1928 годзе. У трынаццаць гадоў пераехаў са сваёй маці і братамі ў [[Буэнас-Айрэс]]. Там вучыўся ў Школе прыгожых мастацтваў і праяўляў цікавасць да мастацкага авангарднага руху ў Аргенціне. У Школе прыгожых мастацтваў разам з іншымі мастакамі, сярод якіх былі: Уга Дэмарка, Ф. Гарсія Міранда, Францыска Сабрына, Орас Гарыя-Росі, Франсуа Марэле, Серхіа М’яна Серванесам, Жан-П’ерам Іваралем і Жоэлем Стэнам сфарміраваў мастацкую групу Groupe de Recherche d 'Art Visuel або GRAV. Папярэднік кінетычнага мастацтва і оп-арту, член-заснавальнік кірунку GRAV, лаўрэат Гран-пры за жывапіс на 33-й Венецыянскай біенале ў 1966 годзе, Хуліа Ле Парк з’яўляецца значнай фігурай у гісторыі сучаснага мастацтва. {{rq|sources|translate|wikify}} {{зноскі}} {{бібліяінфармацыя}} cg22kn89bv0ub8w2s7c8shei4vc4pip 5149106 5149102 2026-05-31T08:00:19Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, пунктуацыя, стыль, дапаўненне 5149106 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Хуліа Ле Парк''' ({{lang-es|Julio Le Parc}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Аргенціна|аргенцінскі]] [[мастак]] і скульптар, які працуе ў напрамках [[Аптычнае мастацтва|аптычнага]] і кінетычнага мастацтва. Адзін з заснавальнікаў напрамку GRAV. З’яўляецца значнай фігурай у сучасным аргенцінскім мастацтве. == Біяграфія == Нарадзіўся 23 верасня 1928 года ў правінцыі Мендоса (Аргенціна) ў небагатай сям’і. У трынаццаць гадоў пераехаў з маці і братамі ў [[Буэнас-Айрэс]]. Там вучыўся ў Школе прыгожых мастацтваў і праяўляў цікавасць да мастацкага авангарднага руху ў Аргенціне. У Школе прыгожых мастацтваў разам з іншымі мастакамі, сярод якіх былі Уга Дэмарка, Ф. Гарсія Міранда, Францыска Сабрына, Орас Гарыя-Росі, Франсуа Марэле, Серхіа М’яна Серванес, Жан-П’ер Іварал і Жоэль Стэн стварыў мастацкую групу Groupe de Recherche d'Art Visuel або GRAV. Папярэднік кінетычнага мастацтва і [[оп-арт]]у, член-заснавальнік кірунку GRAV, лаўрэат Гран-пры за жывапіс на 33-й Венецыянскай біенале ў 1966 годзе. Памёр 30 мая 2026 года ў Парыжы. {{rq|sources|translate}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{бібліяінфармацыя}} tsfqxikfncszzvo1tjr4fprtxq9n7hx 5149110 5149106 2026-05-31T08:04:15Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, арфаграфія 5149110 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Хуліа Ле Парк''' ({{lang-es|Julio Le Parc}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Аргенціна|аргенцінскі]] [[мастак]] і скульптар, які працуе ў напрамках [[Аптычнае мастацтва|аптычнага]] і кінетычнага мастацтва. Адзін з заснавальнікаў напрамку GRAV. З’яўляецца значнай фігурай у сучасным аргенцінскім мастацтве. == Біяграфія == Нарадзіўся 23 верасня 1928 года ў правінцыі [[Мендоса (правінцыя)|Мендоса]] ([[Аргенціна]]) ў небагатай сям’і. У трынаццаць гадоў пераехаў з маці і братамі ў [[Буэнас-Айрэс]]. Там вучыўся ў Школе прыгожых мастацтваў і праяўляў цікавасць да мастацкага авангарднага руху ў Аргенціне. У Школе прыгожых мастацтваў разам з іншымі мастакамі, сярод якіх былі Уга Дэмарка, Ф. Гарсія Міранда, Францыска Сабрына, Орас Гарыя-Росі, Франсуа Марэле, Серхіа М’яна Серванес, Жан-П’ер Іварал і Жоэль Стэн стварыў мастацкую групу Groupe de Recherche d'Art Visuel або GRAV. Папярэднік кінетычнага мастацтва і [[оп-арт]]у, член-заснавальнік кірунку GRAV, лаўрэат Гран-пры за жывапіс на 33-й [[Венецыянскае біенале|Венецыянскім біенале]] ў 1966 годзе. Памёр 30 мая 2026 года ў [[Парыж]]ы. {{rq|sources|translate}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{бібліяінфармацыя}} d33uy96olnhx0hb76igeibklfbh0x53 0 718768 5149107 4889096 2026-05-31T08:01:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149107 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Dahlia |author = [[Cav.]] |syn = |typus = |children name = Віды |children = ''[[#Віды|Гл. тэкст]]'' |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Dahlia |grin = }} '''Вяргіня''' (Dahlia) — [[Род (біялогія)|род]] кусцістых, [[Клубень|клубневых]], [[Трава|травяністых]] [[Шматгадовыя расліны|шматгадовых раслін]], якія растуць у [[Мексіка|Мексіцы]] і [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]]. Член сямейства [[астравыя]]. Існуе 42 [[Біялагічны від|віды]] вяргіняў, [[гібрыд]]ы якіх звычайна вырошчваюць як садовыя расліны. Формы кветак зменлівыя, з адной галоўкай на сцябле, якая можа дасягаць у дыяметры ад 5 да 30 см. Гэта вялікая разнастайнасць з’яўляецца вынікам таго, што вяргіні з’яўляюцца [[Плоіднасць|актаплоідамі]] — гэта значыць, што яны маюць восем набораў {{нп3|Гамалогія паслядоўнасцяў|гамалагічных||Sequence homology}} [[Храмасома|храмасом]], у той час як большасць раслін маюць толькі два. Акрамя таго, вяргіні таксама ўтрымліваюць шмат {{нп3|Транспазон|транспазонаў|uk|Транспозон}} — генетычных фрагментаў, якія перамяшчаюцца з месца на месца па [[Алелі|алелю]] — што спрыяе праяўленню такой вялікай разнастайнасці. Сцёблы пакрытыя лісцем, вышынёй ад 30 см да 2,4 метра. Большасць відаў не даюць духмяных кветак. Як і большасць раслін, якія не прыцягваюць насякомых- [[Апыленне|апыляльнікаў]] пахам, яны ярка афарбаваныя і маюць большасць адценняў, за выключэннем сіняга. У 1963 годзе вяргіня была абвешчана {{нп3|Спіс нацыянальных кветак|нацыянальнай кветкай|uk|Список національних квітів}} [[Мексіка|Мексікі]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=n2EWryQkeXYC|title=Mexican Crafts and Craftspeople}}</ref>. [[Ацтэкі]] вырошчвалі клубні ў якасці харчовай культуры, але пасля {{нп3|Іспанскае заваяванне ацтэкаў|іспанскага заваявання ацтэкаў|uk|Іспанське завоювання ацтеків}} гэта выкарыстанне ў значнай ступені вымерла. Спробы ўкараніць клубні ў якасці харчовай культуры ў Еўропе не ўвянчаліся поспехам<ref>{{Cite web|url=http://www.aztecdahlias.com/azdahlhistory.htm|title=Aztec Dahlias - Dahlia History|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617184659/http://www.aztecdahlias.com/azdahlhistory.htm|archive-date=2017-06-17}}</ref>. == Апісанне == Вяргіні — гэта шматгадовыя расліны з клубнепадобнымі каранямі, але ў некаторых раёнах з халоднымі зімамі іх вырошчваюць як адналетнікі. У той час як некаторыя маюць травяністыя сцёблы, іншыя маюць сцёблы, якія драўнеюць пры адсутнасці другаснай тканкі і зноў прарастаюць пасля зімовага спакою, дазваляючы наступныя сезоны росту. Будучы членам сямейства [[Астравыя|астравых]], вяргіня мае кветкавую галоўку, якая насамрэч з’яўляецца кампазітнай (адсюль больш старажытная назва складанакветныя) як з цэнтральнымі дыскавымі кветкамі, так і з навакольнымі прамяністымі кветкамі. Кожны элемент сам па сабе з’яўляецца кветкай, але часта няправільна апісваецца як [[пялёстак]], асабліва садаводамі. Сучасная назва Asteraceae адносіцца да выгляду зоркі з навакольнымі прамянямі. == Сістэматыка == === Гісторыя === ==== Ранняя гісторыя ==== Іспанцы паведамлялі, што знайшлі расліны, якія растуць у Мексіцы, у 1525 годзе, але самае ранняе вядомае апісанне належыць {{нп3|Франсіска Эрнандэс дэ Таледа|Ф. Эрнандэсу|ru|Эрнандес де Толедо, Франсиско}}у, лекару [[Філіп II Габсбург|Філіпа II]], якому было загадана наведаць Мексіку ў 1570 годзе для вывучэння «натуральных прадуктаў гэтай краіны». Карэнныя народы выкарыстоўвалі іх у якасці крыніцы ежы, збіралі ў дзікай прыродзе і культывавалі. Ацтэкі выкарыстоўвалі іх для лячэння эпілепсіі<ref>{{Cite web |title=Harvard Arboretum |url=http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/1705.pdf |access-date=4 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090929003724/http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/1705.pdf |archive-date=29 верасня 2009 |url-status=dead }}</ref> і выкарыстоўвалі доўгае полае сцябло {{bt-bellat||Dahlia imperialis}} у якасці водаправодных труб<ref name="autogenerated2002">Katz, Solomon H.; Weaver, William Woys Weaver, Encyclopedia of Food and Culture, The Gale Group, New York, 2002.</ref>. Карэнныя народы па-рознаму ідэнтыфікавалі расліны як «чычыпатль» ([[тальтэкі]]) і «акакотль» або «какоксачытль» ([[ацтэкі]]). Ад ацтэкскага ўспрымання Эрнандэсам да [[Іспанская мова|іспанскай]], праз розныя іншыя пераклады, гэтае слова тлумачыцца як «вадзяны трыснёг», «вадзяная труба», «кветка вадаправодная труба», «кветка з полым сцяблом» і «кветка з трыснягу». Усё гэта адносіцца да паражніны ў сцябле расліны<ref>Safford, W.E., «Notes on Dahlias», Journal of the Washington Academy of Science, 1919.</ref>. Эрнандэс апісаў дзве разнавіднасці вяргіняў (вяртушкападобную {{bt-bellat||Dahlia pinnata}} і велізарную {{bt-bellat||Dahlia imperialis}}), а таксама іншыя лекавыя расліны [[Новая Іспанія|Новай Іспаніі]]. Францыска Дамінгес, ідальга, які суправаджаў Эрнандэса падчас яго сямігадовага навучання, зрабіў шэраг малюнкаў, каб дапоўніць чатырохтомны даклад. Тры яго малюнкі паказвалі расліны з кветкамі: два нагадвалі сучасныя вяргіні, а адзін нагадваў від {{bt-bellat||Dahlia merckii}}; усе дэманстравалі высокую ступень падвойвання<ref>Hernandez, Francisco, Nova Plantarum Animalum et Mineralium Historia.</ref>. У 1578 годзе рукапіс пад назвай «Nova Plantarum, Animalium et Mineralium Mexicanorum Historia» быў адпраўлены назад у [[Эскарыял]] у [[Мадрыд]]зе, ён быў перакладзены на лацінскую мову {{нп3|Францыска Хіменэс|Францыска Хіменэсам|ru|Хименес, Франциско}} толькі ў 1615 годзе. У 1640 годзе {{нп3|Федэрыка Чэзі||uk|Федеріко Чезі}}, прэзідэнт [[Нацыянальная акадэмія дэі Лінчэі|Акадэміі дэі Лінчэі]] ў [[Рым]]е, набыў пераклад Хіменэса і, анатаваўшы яго, апублікаваў яго ў 1649—1651 гадах у двух тамах як «Rerum Medicarum Novae Hispaniae Thesaurus Seu Nova Plantarium, Animalium et Mineralium Mexicanorum Historia». Арыгінальныя рукапісы былі знішчаны падчас пажару ў сярэдзіне 1600-х гадоў<ref>{{Cite journal|last1=Baltet|first1=Charles|year=1906|title=Comment le Dahlia est arrive du Mexique en Europe|journal=Revue Horticulturel|volume=78|pages=208–212}}</ref>. ==== Еўрапейская інтрадукцыя ==== У 1787 годзе французскі батанік {{нп3|Нікаля-Жазеф Цьеры дэ Менанвіль|||Nicolas-Joseph Thiéry de Menonville}}, якога паслалі ў Мексіку, каб скрасці [[кашаніль]], якую шанавалі за яе пунсовы колер, паведаміў пра дзіўна прыгожыя кветкі, убачаныя ім у садзе ў {{нп3|Аахака-дэ-Хуарэс|Аахацы|uk|Оахака-де-Хуарес}}<ref>Menonville, ''Traité de la culture du nopal et de l’education de la cochenille dans les colonies françaises de l’Amérique'' 1787.</ref>. У 1789 годзе {{нп3|Вісентэ Сервантэс||ru|Сервантес, Висенте}}, дырэктар батанічнага саду ў [[Мехіка]], адправіў «часткі расліны» абату {{нп3|Антоніа Хасэ Каванільес|Антоніа Хасэ Каванільесу|uk|Антоніо Хосе Каванільєс}}, дырэктару {{нп3|Каралеўскі батанічны сад Мадрыда|Мадрыдскага батанічнага сада|uk|Королівський ботанічний сад Мадрида}}<ref>From the director, Sr. Vicentes Cervantes, according to Augustin Legrand and Pierre-Denis Pépin, ''Manuel du cultivateur de dahlias'', «Introduction en Europe», Paris, 1848, p. 10.</ref>. У той жа год у Каванільеса заквітнела адна расліна, а праз год — другая. Каралеўскі батанік, вывучыўшы расліны, даў ім не толькі апісанне, але і іншую назву&nbsp; ''Dahlia'', зробленую ім ад імя свайго шведскага калегі {{нп3|Андэрс Даль|Андэрса Даля|uk|Андерс Даль}}, вучня [[Карл Ліней|Карла Лінея]]<ref name="Cavanilles">Cavanilles, A. J. 1791. Icones et Descriptiones Plantarum 1: 57. Madrid</ref>. Першая расліна было названа {{bt-bellat||Dahlia pinnata}} праз {{нп3|Пёрыстасць|пёрыстае||Pinnation}} лісце; другая, {{bt-bellat||Dahlia rosea}} за ружова-фіялетавы колер кветак. У 1796 годзе ў Каванільеса заквітнела трэцяя расліна з частак, дасланых Сервантэсам, якую ён назваў {{bt-bellat||Dahlia coccinea}} за яе пунсовы колер. У 1798 годзе Каванілес адправіў насенне {{bt-bellat||Dahlia pinnata}} у [[Парма|Парму]], [[Італія]]. У тым годзе маркіза Б’ют, жонка {{нп3|Джон Сцюарт, 1-ы маркіз Б’ют|англійскага пасла|ru|Стюарт, Джон, 1-й маркиз Бьют}} ў [[Іспанія|Іспаніі]], атрымала пасадачны матэрыял ад Каванільеса і адправіла яго ў [[Каралеўскія батанічныя сады К’ю|сады К’ю]], дзе яны зацвілі, але праз два-тры гады былі страчаныя<ref name="autogenerated5">Dean, Richard, The dahlia: its history and cultivation, Macmillan, 1897, p.5.</ref>. [[Файл:Holland_House_in_1907_by_J._Benjamin_Stone_-_Dahlia_Garden.jpg|справа|міні|250px|Сад вяргіняў у {{нп3|Холанд-хаўс|Холанд-хаўсе||Holland House}} ў 1907 годзе.]] У наступныя гады Мадрыд адправіў насенне ў [[Берлін]] і [[Дрэздэн]] у Германіі, а таксама ў [[Турын]] і {{нп3|Цьенэ (правінцыя Вічэнца)|Цьенэ|uk|Тієне (провінція Віченца)}} ў [[Італія|Італіі]]. У 1802 годзе Каванільес адправіў клубні гэтых трох відаў (''D. pinnata, D. rosea, D. coccinea'') швейцарскаму батаніку [[Агюстэн Пірам Дэкандоль|Агюстэну Піраму Дэкандолю]] з {{нп3|Акадэмія Манпелье|Універсітэта Манпелье|fr|Académie de Montpellier (éducation)}} ў [[Францыя|Францыі]], [[Андрэ Туэн]]у ў [[Сад раслін (Парыж)|Сад раслін]] у [[Парыж]]ы і шатландскаму батаніку [[Уільям Айтан]]у у садах К’ю{{Sfn|Weland|2015|loc=p.&nbsp;8}}. У тым жа годзе {{нп3|Джон Фрэйзер (батанік)|Джон Фрэйзер|ru|Фрейзер, Джон (ботаник)}}, англійскі гадавальнік, а пазней батанік калекцыі расійскага імператара [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]], прывёз насенне {{bt-bellat||Dahlia coccinea}} з Парыжа ў {{нп3|Аптэкарскі сад Чэлсі|Аптэкарскі сад|ru|Аптекарский сад Челси}} ў [[Англія|Англіі]], дзе праз год яны зацвілі ў яго аранжарэі, забяспечыўшы {{нп3|Curtis's Botanical Magazine|Botanical Magazine|uk|}} ілюстрацыяй. У 1804 годзе новы від {{bt-bellat||Dahlia sambucifolia}} быў паспяхова вырашчаны ў {{нп3|Холанд-хаўс|Холанд-хаўсе||Holland House}}, [[Кенсінгтан]]. Знаходзячыся ў Мадрыдзе ў 1804 годзе, Каванільес падарыў {{нп3|Элізабэт Фокс, баранеса Холанд|лэдзі Холанд||Elizabeth Fox, Baroness Holland}} альбо насенне вяргінь, альбо клубні<ref>{{Cite book|last=Forbes|first=James|author2=John Russell Bedford|title=Hortus woburnensis|publisher=J. Ridgway|year=1833|page=[https://archive.org/details/hortuswoburnens00forbgoog/page/n282 246]|url=https://archive.org/details/hortuswoburnens00forbgoog}}</ref>. Яна адправіла іх назад у [[Англія|Англію]], да бібліятэкара лорда Холанда містэра Буанаюці ў {{нп3|Холанд-хаўс|Холанд-хаўсе||Holland House}}, які паспяхова вырасціў расліны<ref>{{Cite book|last=Hogg|first=Robert|title=The Dahlia; Its History and Cultivation|publisher=Groombidge and Sons|year=1853|page=[https://archive.org/details/dahliaitshistor00hogggoog/page/n34 5]|url=https://archive.org/details/dahliaitshistor00hogggoog}}</ref><ref>{{Cite journal|page=93|publisher=W. Bulmer & Co.|title=Observations on the different Species of Dahlia, and the best Method of Cultivating them in Britain.|last=Salisbury|first=R. A.}}</ref>. Праз год Буанаюці дала дзве махрыстыя кветкі{{Sfn|Weland|2015}}. Расліны, выгадаваныя ў 1804 годзе, не выжылі; новы запас быў прывезены з Францыі ў 1815 годзе<ref name="autogenerated5"/>. У 1824 годзе лорд Холанд адправіў сваёй жонцы запіску з наступным вершам: <poem>«Вяргіні, якія вы прывезлі на наш востраў Хвалы Твае вечна будуць гаварыць. Сярэдзіна садоў, мілая, як твая ўсмешка, І такога ж колеру, як твая шчака»<ref>{{Cite book|last=Ward|first=Bobby J.|title=A Contemplation Upon Flowers|publisher=Timber Press|year=1999|page=119|url=https://books.google.com/books?id=n3MgSchHBjYC|isbn=978-0-88192-469-5}}</ref> .</poem> У 1805 годзе нямецкі натураліст [[Аляксандр Гумбальт|Аляксандр фон Гумбальт]] адправіў больш насення з Мексікі ў Айтану ў Англію, Туэну ў Парыж і {{нп3|Крыстоф Фрыдрых Ота|Крыстофу Фрыдрыху Ота|uk|Крістоф Фрідріх Отто}}, дырэктару [[Берлінскі батанічны сад|Берлінскага батанічнага сада]]. Што яшчэ больш важна, ён адправіў насенне батаніку [[Карл Людвіг Вільдэнаў|Карлу Людвігу Вільдэнаў]] у Германію. Цяпер Вільдэнаў перакласіфікаваў хутка растучы лік відаў, змяніўшы назву роду з ''Dahlia'' на ''Georgina''; паводле натураліста {{нп3|Ёган Готліб Георгі|Ёгана Готліба Георгі|uk|Йоганн Готліб Георгі}}. Ён аб’яднаў віды Cavanilles ''D. pinnata'' і ''D. rosea'' пад назвай ''Georgina variabilis''; ''D. coccinea'' па-ранейшаму лічыўся асобным відам, які ён перайменаваў у ''Georgina coccinea''. === Класіфікацыя === З 1789 года, калі Каванільес упершыню развёў вяргіні ў Еўропе, шмат хто з садоўнікаў, батанікаў і сістэматыкамі працягваў намаганні вызначыць развіццё вяргіні да сучаснасці. Было зарэгістравана па меншай меры 85 відаў: прыкладна 25 з іх упершыню былі зарэгістраваны ў дзікай прыродзе; астатнія з’явіліся ў садах Еўропы. Іх лічылі [[гібрыд]]амі, вынікамі скрыжавання раней апублікаваных відаў, або атрыманымі з насення, прысланага Гумбальтам з Мексікі ў 1805 годзе, або, магчыма, з іншага незадакументаванага насення, якое трапіла ў Еўропу. Неўзабаве было выяўлена, што некаторыя з іх ідэнтычныя відам, пра якія паведамлялася раней, але найбольшая колькасць — гэта новыя сарты. У вяргіні моцна выяўлена марфалагічная зменлівасць. {{нп3|Уільям Джон Купер Лоўрэнс||d|Q21518449}}, які гібрыдызаваў сотні сямействаў вяргіняў у 1920-х гадах, заявіў: "Я яшчэ не бачыў ніводных дзвюх раслін у сем’ях, якія я вырасціў, якія б не адрозніваліся адна ад другой<ref>Lawrence, W.J.C. «The Genetics and Cytologogy of Dahlia variabilis», ''Journal of Genetics'', July 24, 1931, p. 257.</ref>. Пастаянная рэкласіфікацыя 85 зарэгістраваных відаў прывяла да значна меншай колькасці асобных відаў, паколькі сёння існуе вялікая колькасць рознагалоссяў паміж сістэматыкамі адносна класіфікацыі{{Sfn|Weland|2015|loc=p.&nbsp;13}}. У 1829 годзе ўсе віды, якія раслі ў Еўропе, былі перакласіфікаваны пад усеахопную назву ''Dahlia variabilis, Desf.'', хоць гэта непрынятае імя{{Sfn|Bates|2015|loc=[http://www.dahliaworld.co.uk/dahlia.htm Dahlia types and international classification of dahlias]}}. Праз міжвідавое скрыжаванне насення Гумбальта і відаў Каванільеса ў той год было зарэгістравана 22 новыя віды, усе з якіх па-рознаму класіфікаваліся некалькімі сістэматыкамі, ствараючы значную блытаніну адносна таго, дзе які від. У 1830 годзе Уільям Сміт выказаў здагадку, што ўсе віды вяргіняў можна падзяліць на дзве групы па афарбоўцы: чырвоныя і фіялетавыя. Даследуючы гэтую ідэю, Лоўрэнс вызначыў, што за выключэннем ''D. variabilis'', усе віды вяргіняў могуць быць аднесены да адной з дзвюх груп па колеры кветак: група I (слановая косць-пурпурны) або група II (жоўта-аранжава-пунсовы).  === Таксанамічнае становішча === Род ''Dahlia'' знаходзіцца ў [[Падсямейства|падсямействе]] [[Астравыя (падсямейства)|астравых]] сямейства [[Астравыя|астравых]], у трыбе {{bt-bellat||Coreopsideae}}. У межах гэтай трыбы гэта другі па велічыні род пасля роду {{bt-bellat|Карэопсіс|Coreopsis}}, які вылучаецца выразна вызначанай [[клада]]й у Coreopsideae. === Падраздзяленне === ==== Інфрародавае падраздзяленне ==== {{нп3|Эрл Эдвард Шэрф||ru|Шерфф, Эрл Эдвард}} (1955) у першай сучаснай таксанаміі апісаў тры секцыі для 18 вядомых ім відаў: ''Pseudodendron'', ''Epiphytum'' and ''Dahlia''<ref>Sherff, E. E. 1955.</ref>. Да 1969 года {{нп3|Пол Дэвідсан Сёрэнсэн||es|Paul Davidson Sørensen}} прызнаў 29 відаў і чатыры секцыі, аддзяліўшы ''Entemophyllon'' ад секцыі ''Dahlia''<ref name="Sorensen69">{{Cite journal|last1=Sørensen|first1=P. D.|year=1969|title=Revision of the genus Dahlia (Compositae, Heliantheae-Coreopsidinae)|url=https://archive.org/stream/mobot31753003413934/mobot31753003413934_djvu.txt|journal=Rhodora|volume=71|issue=309–365|pages=367–416}}</ref>. Наадварот, Давід Джаназі (1975), выкарыстоўваючы {{нп3|Фітахімікалы|фітахімічны||Phytochemical}} аналіз на аснове [[Флаваноіды|флаваноідаў]], скараціў род толькі да двух секцый, ''Entemophyllon'' і ''Dahlia'', апошні падзяліўшы на тры падсекцыі: ''Pseudodendron'', ''Dahlia'' і ''Merckii''<ref>David E Giannasi.</ref>. У 1980 годзе Сёрэнсэн выдаў наступную рэдакцыю, уключыўшы падраздзел ''Merckii'' у свой першапачатковы раздзел ''Dahlia''<ref>{{Cite journal|last1=Sørensen|first1=P. D.|year=1980|title=New taxa in the genus Dahlia (Asteraceae, Heliantheae-Coreopsidinae)|url=https://archive.org/stream/mobot31753003488282/mobot31753003488282_djvu.txt|journal=Rhodora|volume=82|pages=353–360}}</ref>. Калі ён апісаў два новыя віды ў 1980-х ({{bt-bellat||Dahlia tubulata}} і {{bt-bellat||Dahlia congestifolia}}), ён змясціў іх у свае існуючыя секцыі<ref>{{Cite journal|last1=Sørensen|first1=P. D.|year=1987|title=Dahlia congestifolia, Section Entemophyllon (Asteraceae: Heliantheae, Coreopsidinae), new from Hidalgo, Mexico|url=https://archive.org/details/sim_rhodora_1987-04_89_858/page/197|journal=Rhodora|volume=89|pages=197–203}}</ref>. Яшчэ адзін від {{bt-bellat||Dahlia sorensenenii}} быў дададзены {{нп3|Ганс Вільгельм Хансен|Гансам Вільгельмам Хансенам|d|Q18985301}} і {{нп3|Енс Петэр Кнудсен Х’ертынг|Енсам Петэрам Кнудсенам Х'ертынгам|es|Jens Peter Knudsen Hjerting}} у (1996)<ref>{{Cite journal|last1=Hansen|first1=H. V.|year=1996|title=Observations on chromosome numbers and biosystematics in Dahlia (Asteraceae, Heliantheae) with an account on the identity of D. pinnata, D. rosea and D. coccinea|journal=Nordic Journal of Botany|volume=16|issue=4|pages=445–455}}</ref>. У той жа час яны прадэманстравалі, што {{bt-bellat||Dahlia pinnata}} больш правільна пазначаць ''D. x pinnata''. Было паказана, што ''D. x pinnata'' на самай справе з’яўляецца варыянтам {{bt-bellat||Dahlia sorensenii}}, які набыў гібрыдныя якасці да таго, як быў завезены ў Еўропу ў шаснаццатым стагоддзі і афіцыйна названы Каванільесам<ref name="Cavanilles"/>. Арыгінальны дзікі ''D. pinnata'' лічыцца вымерлым. Далейшыя віды працягваюць апісвацца, {{нп3|Дэйл Саар||d|Q22110799}} (2003) апісвае 35 відаў. Аднак падзел раздзелаў на марфалагічныя, цыталагічныя і біяхімічныя крытэрыі не быў цалкам здавальняючым. На сённяшні дзень гэтыя секцыйныя аддзелы не былі цалкам пацверджаны [[Філагенетыка|філагенетычна]] <ref name="Kamenetsky">{{Cite book|title=Ornamental Geophytes: From Basic Science to Sustainable Production|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=5B-ucdbgA3wC}}</ref>, што дэманструе толькі секцыю ''Entemophyllon'' як асобную секцыйную [[Клада|кладу]]. Іншая буйная група — гэта ядро ''клады Dahlia'' (CDC), якое ўключае большую частку секцыі ''Dahlia''. Астатнія віды займаюць тое, што было апісана як зменная каранёвая клада (VRC), якая ўключае невялікую секцыю ''Pseudodendron,'' а таксама манатыпную секцыю ''Epiphytum'' і шэраг відаў з секцыі ''Dahlia''. Па-за межамі гэтых трох кладаў знаходзяцца {{bt-bellat||Dahlia tubulata}} і {{bt-bellat||Dahlia merckii}} як {{нп3|палітамія|||Polytomy}}. У [[Садаводства|садоўніцтве]] секцыі захоўваюць некаторае выкарыстанне, у англійскіх крыніцах секцыю ''Pseudodendron'' называюць «дрэвападобнымі вяргінямі» ({{lang-en|Tree Dahlias}}, а ''Epiphytum'' — «вяргінямі-лозамі» ({{lang-en|Vine Dahlia}}). Астатнія дзве травяністыя секцыі адрозніваюцца сваімі {{нп3|Лісточак (частка ліста)|лісточкамі|ru|Листочек (часть листа)}}, супротыўнымі (''Dahlia'') або чаргаванымі (''Entemophyllon)''<ref>[http://www.dahlia-nds.co.uk/about_dahlias/Specie_Dahlia.htm National Dahlia Society: Dahlia species]</ref>. ===== Секцыі ===== Секцыі (уключаючы [[Плоіднасць|лік храмасом]]), з геаграфічным размеркаваннем<ref>{{Cite journal|last1=Hansen|first1=H. V.|year=2004|title=Simplified keys to four sections with 34 species in the genus Dahlia (Asteraceae-Coreopsideae)|journal=Nordic Journal of Botany|volume=24|issue=5|pages=549–553|doi=10.1111/j.1756-1051.2004.tb01639.x}}</ref>: * ''Epiphytum Sherff'' (2n = 32) ** Ліяна 10 м вышынёй з паветранымі каранямі 5&nbsp;см таўшчынёй і больш за 20 м даўжынёй; лісточкі супротыўные ** 1 від, ''D. macdougallii'' Sherff ** [[Мексіка]]: [[Аахака (штат)|Аахака]] * ''Entemophyllon'' PD Sorensen (2n = 34) ** 6 відаў ** [[Мексіка]]: [[Ідальга (штат)|Ідальга]], [[Нуэва-Леон]], [[Тамаўліпас]], [[Керэтара]], [[Дуранга]], [[Сан-Луіс-Патасі (штат)|Сан-Луіс-Патасі]] * ''Pseudodendron'' PD Sorensen (2n = 32) ** 3 віды + ''D. excelsa'' нявызначанай ідэнтычнасці ** [[Мексіка]]: [[Ч’япас]], [[Герэра]], [[Халіска]], [[Мічаакан]], [[Аахака (штат)|Аахака]] і [[Коста-Рыка]], [[Сальвадор]], [[Гватэмала]] і [[Калумбія]] * ''Dahlia'' (2n = 32, 36 або 64) ** 24 віды ** [[Мексіка]]: [[Мехіка|федэральная акруга]], [[Герэра]], [[Ідальга (штат)|Ідальга]], [[Марэлас]], [[Нуэва-Леон]], [[Пуэбла (штат)|Пуэбла]], [[Сан-Луіс-Патасі]], [[Тамауліпас]], [[Веракрус (штат)|Веракрус]], [[Аахака (штат)|Аахака]], [[Ч’япас]], {{нп3|Уэуэтэнанга||uk|Уеуетенанго}}, [[Чыўаўа]], [[Дуранга]], [[Мічаакан]] і [[Гватэмала]] За межамі Мексікі сустракаюцца толькі ''Pseudodendron'' (''D. imperialis'') і ''Dahlia'' (''D. australis'', ''D. coccinea''). ===== Віды ===== У цяперашні час існуе 42 прынятыя віды ў родзе ''Dahlia''<ref>{{Cite web|title=Dahlia|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Compositae/Dahlia/|website=The Plant List|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413220709/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Compositae/Dahlia/|archive-date=13 April 2019}}</ref>, але новыя віды працягваюць апісвацца<ref name="Kamenetsky"/>. === Этымалогія === Сама назва расліны доўгі час выклікала блытаніну. Шматлікія крыніцы сцвярджаюць, што назву «Dahlia» даў шведскі піянер-батанік і таксанаміст [[Карл Ліней]] у гонар нябожчыка, свайго вучня {{нп3|Андэрс Даль|Андэрса Даля|uk|Андерс Даль}}, аўтара ''Observationes Botanicae''. Аднак Ліней памёр у 1778 годзе, больш чым за адзінаццаць гадоў да таго, як расліна была завезена ў Еўропу ў 1789 годзе, таму, хаця агульнапрызнана, што расліна было названа ў 1791 годзе ў гонар Даля, які памёр за два гады да гэтага<ref>Stafleu, F. A.; Cowan, R.S., Taxonomic literature, vol. 1: A-G, Utrecht, 1976.</ref>, Ліней не мог быць тым, хто зрабіў гэта. Верагодна, менавіта абату {{нп3|Антоніа Хасэ Каванільес|Антоніа Хасэ Каванільесу|uk|Антоніо Хосе Каванільєс}}, дырэктару Мадрыдскіх каралеўскіх садоў, варта прыпісаць спробу навуковага вызначэння роду, паколькі ён не толькі атрымаў першыя ўзоры з Мексікі ў 1789 годзе, але і назваў першыя тры віды, якія заквітнелі з чаранкоў{{Sfn|Weland|2015|loc=p.&nbsp;2}}. Незалежна ад таго, хто яго дараваў, імя было не так лёгка ўсталяваць. У 1805 годзе нямецкі батанік [[Карл Людвіг Вільдэнаў]], сцвярджаючы, што род ''Dahlia'' Thunb. (апублікаваны праз год пасля роду Каванільеса, цяпер лічыцца сінонімам {{bt-bellat||Trichocladus}}) быў больш шырока прыняты, змяніў назву роду з ''Dahlia'' на ''Georgina'' (у гонар натураліста [[Германія|нямецкага]] паходжання {{нп3|Ёган Готліб Георгі|Ёгана Готліба Георгі|uk|Йоганн Готліб Георгі}}, прафесара [[Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай Акадэміі навук]] у [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Расія]])<ref>Willdenow.</ref>. Ён таксама перакласіфікаваў і перайменаваў першыя тры віды, вырашчаныя і ідэнтыфікаваныя Каванільесам. Толькі ў 1810 годзе, у апублікаваным артыкуле, ён афіцыйна прыняў першапачатковае абазначэнне Каванільеса ''Dahlia''<ref>Willdenow von, The Dahlia, Enumeratio Plantarum.</ref>. Аднак назва ''Georgina'' усё яшчэ захоўвалася ў Германіі на працягу наступных некалькіх дзесяцігоддзяў, у розных варыяцыях згодна мясцовай фанетыцы такая назва перайшла і ў іншыя мовы, у тым ліку ў беларускую — {{lang-be|Вяргіня}}, рускую — {{lang-ru|Георгина}}, украінскую — {{lang-uk|Жоржина}} і гэтак далей. «Dahl» — амафон шведскага слова «dal» — «даліна»; хоць гэта не дакладны пераклад, расліну часам называюць «кветкай даліны». == Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання == Вяргіні сустракаюцца ў асноўным у [[Мексіка|Мексіцы]], але некаторыя віды сустракаюцца на поўдні аж да паўночнай часткі [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]<ref name="Kamenetsky"/>. {{bt-bellat||Dahlia australis}} сустракаецца як мінімум на поўдні да паўднёва-заходняй [[Гватэмала|Гватэмалы]], у той час як {{bt-bellat||Dahlia coccinea}} і {{bt-bellat||Dahlia imperialis}} таксама сустракаюцца ў некаторых частках [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] і паўночнай частцы Паўднёвай Амерыкі. Вяргіня — гэта род узвышшаў і гор, яго прадстаўнікі сустракаюцца на вышынях ад 1500 да 3700 метраў, у так званай [[Фітацэноз|расліннай зоне]] {{нп3|Мадрэанскія хваёва-дубовыя лясы|хваёва-дубовых лясоў||Madrean pine–oak woodlands}}. Большасць відаў маюць абмежаваныя арэалы, раскіданыя па многіх горных масівах Мексікі. == Экалогія == Самыя распаўсюджаныя апыляльнікі — пчолы і дробныя жукі. === Шкоднікі і хваробы === [[Смоўж|Смаўжы]] і [[слімак]]і з’яўляюцца сур’ёзнымі шкоднікамі ў некаторых частках свету, асабліва вясной, калі ў глебе з’яўляецца новае пакаленне. [[Скурыстакрылыя]] таксама могуць знявечыць красаванне. Іншымі асноўнымі шкоднікамі, з якімі можна сутыкнуцца, з’яўляюцца [[Тлі|тля]] (звычайна на маладых сцеблах і неразвітых кветкавых пупышках), {{bt-bellat||Tetranychus urticae}} (выклікае плямістасць і абескаляроўванне лісця, што яшчэ горш у гарачых і сухіх умовах) і [[слепнякі]] (прыводзяць да скрыўлення і дзірак на кончыках парасткаў). Хваробы, якія шкодзяць вяргіням, уключаюць {{нп3|Сопкая раса|сопкую расу||Powdery mildew}}<ref>{{Cite web|title=Dahlia (group) - Plant Finder|url=https://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?taxonid=264590&isprofile=1&basic=dahlia|website=www.missouribotanicalgarden.org}}</ref>, шэрую цвіль ({{bt-bellat||Botrytis cinerea}}), вертыцылёзнае завяданне, галаўню ({{bt-bellat||Entyloma calendulae}} f. ''dahliae''), [[Фітафтора|фітафтору]] і некаторыя {{нп3|вірусы раслін|||Plant virus}}. Вяргіні з’яўляюцца крыніцай ежы для [[Лічынка|лічынак]] некаторых відаў [[Матылі|лускакрылых]], у тым ліку {{bt-bellat||Phlogophora meticulosa}}, {{bt-bellat||Korscheltellus lupulina}}, {{bt-bellat|танкапрад хмелевы{{!}}танкапрада хмелевага|Hepialus humuli}} і {{bt-bellat||Noctua pronuba}}. == Вырошчванне ў культуры == Вяргіні растуць у натуральных умовах у клімаце, дзе няма замаразкаў (клубні марозаўстойлівыя да зоны {{нп3|Зоны марозаўстойлівасці|USDA Zone 8|ru|Зоны морозостойкости}}), таму яны не прыстасаваныя вытрымліваць мінусавыя тэмпературы. Аднак іх клубнепадобны характар дазваляе ім выжываць у перыяды {{нп3|Стан спакою|спакою|uk|Стан спокою}}, і гэтая характарыстыка азначае, што садоўнікі ва ўмераным клімаце з маразамі могуць паспяхова вырошчваць вяргіні, пры ўмове, што клубні падымаюцца з зямлі і захоўваюцца ў прахалодных, але незамярзальных умовах на працягу зімы. Засаджваюць клубні досыць глыбока (10-15 см), што таксама забяспечвае пэўную абарону. Падчас актыўнага росту сучасныя гібрыды вяргіняў найбольш паспяхова працуюць на добра ўвільготненых, але [[дрэнаж]]ных глебах і ў сітуацыях, дзе яны атрымліваюць шмат сонечнага святла. Больш высокія сарты звычайна патрабуюць некаторай апоры па меры росту, і ўсе садовыя вяргіні маюць патрэбу ў рэгулярнай {{нп3|Зрэзка адцвілых суквеццяў|зрэзцы адцвілых суквеццяў||Deadheading (flowers)}}, як толькі пачынаецца цвіценне. === Садоўніцкая класіфікацыя === ==== Гісторыя ==== Неадпаведны тэрмін ''D. variabilis'' часта выкарыстоўваецца для апісання сартоў ''вяргіні'', паколькі правільнае паходжанне застаецца незразумелым, але, верагодна, датычыцца ''Dahlia coccinea''{{Sfn|Bates|2015|loc=[http://www.dahliaworld.co.uk/dahlia.htm Dahlia types and international classification of dahlias]}}. У 1846 годзе {{нп3|Каралеўскае каледанійскае садаводчае таварыства|||Royal Caledonian Horticultural Society}} ў [[Эдынбург]]у прапанавала прыз у 2000 фунтаў стэрлінгаў таму, хто першы здолее атрымаць блакітную вяргіню<ref>Wuyts, O.F., «Le Dahlia», Ledeberg-Gana Belgium, 1926.</ref>. Гэта да сённяшняга дня не выканана. У той час як вяргіні вырабляюць [[Антацыяны|антацыянін]], элемент, неабходны для атрымання сіняга колеру, для дасягнення сапраўднага сіняга колеру расліны, антацыяну {{нп3|Дэльфінідзін|дэльфінідзіну||Delphinidin}} патрэбныя шэсць [[Гідраксільная група|гідраксільных]] груп. На сённяшні дзень бліжэй за ўсё да атрымання «блакітнага» асобніка тыя варыяцыі, якія маюць ліловае, фіялетавае і бэзавае адценні<ref>Dietz, Deborah. (ed.</ref>. Да пачатку дваццатага стагоддзя было прызнана некалькі розных тыпаў. Гэтыя тэрміны былі заснаваныя на форме або колеры, і брытанскае Нацыянальнае таварыства вяргіняў уключыла віды «кактус», «пампон», «адзіночны», «выставачны» і «фантазійны» ў сваім даведніку 1904 года. Многія нацыянальныя таварыствы распрацавалі свае ўласныя сістэмы класіфікацыі да 1962 года, калі Міжнародны садаводчы кангрэс пагадзіўся распрацаваць міжнародна прызнаную сістэму на сваёй сустрэчы ў [[Брусель|Бруселі]] ў тым жа годзе, а затым у [[Мэрыленд]]зе ў 1966 годзе. Гэта завяршылася публікацыяй у 1969 ''годзе Міжнароднага рэестра назваў вяргіняў'' {{нп3|Каралеўскае садаводчае таварыства|Каралеўскім садаводчым таварыствам|uk|Королівське садівниче товариство}}, якое стала цэнтральным рэгіструючым органам{{Sfn|Bates|2015|loc=[http://www.dahliaworld.co.uk/dahlia.htm Dahlia types and international classification of dahlias]}}. Гэтая сістэма залежала галоўным чынам ад бачнасці цэнтральнага дыска, незалежна ад таго, ці быў ён з адкрытым цэнтрам, ці толькі прамянёвыя кветачкі былі бачныя ў цэнтры (падвойнае цвіценне). Затым сарты з падвойным цвіценнем былі падзелены ў залежнасці ад таго, як яны былі згорнуты ўздоўж сваёй падоўжнай восі: плоскія, {{нп3|Эвальвента|эвальвентныя|ru|Эвольвента}} (закручаныя ўнутр) або паваротныя (закручаныя назад). Калі канец прамянёвай кветачкі расшчапляўся, яна лічыліся распушчанай. На аснове гэтых характарыстык было вызначана дзевяць груп плюс дзесятая іншая група для любых сартоў, якія не адпавядаюць вышэйзгаданым характарыстыкам{{Sfn|RHS|2015|loc=[https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/Plant-register-supplements/Dahlias/13th-Dahlia-Supplement The International Dahlia Register 1969. Thirteenth Supplement (2002)]}}. У 2004 годзе былі дададзены вяргіні з каляровымі кончыкамі{{Sfn|RHS|2015|loc=[https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/Plant-register-supplements/Dahlias/15th-Dahlia-Supplement The International Dahlia Register 1969. Fifteenth Supplement (2004)]}}, а ў 2007 годзе — яшчэ дзве групы (адзінкавыя і падвойныя){{Sfn|RHS|2015|loc=[https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/Plant-register-supplements/Dahlias/18th-Dahlia-Supplement The International Dahlia Register 1969. Eighteenth Supplement (2007)]}}. Апошняя група, якая была дададзена, Peony, упершыню з’явілася ў 2012 годзе{{Sfn|RHS|2015|loc=[https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/Plant-register-supplements/Dahlias/22nd-Dahlia-Supplement The International Dahlia Register 1969. Twenty Second Supplement (2012)]}}. У многіх выпадках дыяметр суквецця затым выкарыстоўваўся для дадатковай маркіроўкі пэўных груп ад мініяцюрных да гіганцкіх{{Sfn|Bates|2015|loc=[http://www.dahliaworld.co.uk/dahlia.htm Dahlia types and international classification of dahlias]}}. Гэтая практыка была пакінута ў 2012 годзе{{Sfn|RHS|2015|loc=[https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/Plant-register-supplements/Dahlias/22nd-Dahlia-Supplement The International Dahlia Register 1969. Twenty Second Supplement (2012)]}}. ==== Сучасная сістэма (RHS) ==== У цяперашні час існуе больш за 57 000 зарэгістраваных [[Сорт|сартоў]]{{Sfn|Bates|2015|loc=[http://www.dahliaworld.co.uk/encyclo.htm Dahlia Encyclopaedia]}}, якія афіцыйна зарэгістраваны ў {{нп3|Каралеўскае садаводчае таварыства|Каралеўскім садаводчым таварыстве|uk|Королівське садівниче товариство}} (RHS){{Sfn|RHS|2015|loc=[https://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Dahlia-cultivar-registration Dahlia cultivar registration]}}. Афіцыйны рэестр — ''The International Register of Dahlia Names 1969'' (перавыданне 1995 года), які абнаўляецца штогадовымі дадаткамі. Першапачатковы рэестр 1969 года апублікаваў каля 14 000 сартоў, да 1986 года дадалося яшчэ 1700, а ў 2003 годзе іх было 18 000{{Sfn|Bates|2015|loc=[http://www.dahliaworld.co.uk/dahlia.htm Dahlia types and international classification of dahlias]}}. З тых часоў штогод дадаецца каля сотні новых сартоў{{Sfn|RHS|2015|loc=[https://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Dahlia-cultivar-registration/Dahlia Dahlia publications]}}. ; Тып кветкі Афіцыйная класіфікацыя RHS пералічвае чатырнаццаць груп, згрупаваных па тыпу кветак, разам з абрэвіятурамі, якія выкарыстоўваюцца RHS;{{Sfn|RHS|2015|loc=[https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/Plant-register-supplements/Dahlias/24th-dahlia-supplement The International Dahlia Register (1969) Twenty-fourth Supplement 2014]}}{{Sfn|Bates|2015|loc=[http://www.dahliaworld.co.uk/encyclo.htm Dahlia Encyclopaedia]}}{{Sfn|NDS|2011|loc=[http://www.dahlia-nds.co.uk/about_dahlias/Dahlia_Classification.htm Dahlia Classification and Formation]}}. ; Памер кветкі Ранейшыя версіі рэестра падзялялі некаторыя групы па памеры кветкі. Групы 4, 5, 8 і 9 былі падзелены на пяць падгруп (ад А да Е) ад гіганцкіх да мініяцюрных, а група 6 — на дзве падгрупы, маленькія і мініяцюрныя. Затым вяргіні былі апісаны групамі і падгрупамі, ''напрыклад'', 5(d) «Ace Summer Sunset»{{Sfn|RHS|2015}}. Некаторыя Таварыствы вяргіняў працягваюць гэтую практыку, але гэта не з’яўляецца ні афіцыйным, ні стандартызаваным. Па стане на 2013 год RHS выкарыстоўвае два дэскрыптары памераў {{Sfn|RHS|2015}} * '''Dwarf Bedder (Dw.B.)''' — звычайна не перавышаюць 600 мм па вышыні, ''напрыклад'', «Preston Park» (''Sin/DwB''){{Sfn|RHS|2015|loc=[https://www.rhs.org.uk/Plants/66186/i-Dahlia-i-Preston-Park-%28Sin-DwB%29/Details ''Dahlia'' 'Preston Park' (Sin/DwB)]}} * '''Lilliput dahlias (Lil)''' — звычайна не перавышаюць 300 мм у вышыню, з адзінарнымі, паўмахрыстымі або махрыстымі кветкамі да 26 мм у дыяметры («baby» або «top-mix» вяргіні), ''напрыклад'', «Harvest Tiny Tot» (''Misc/Lil''){{Sfn|RHS|2015|loc=[https://www.rhs.org.uk/Plants/116490/Dahlia-Harvest-Tiny-Tot-(Misc-Lil)/Details ''Dahlia'' 'Harvest Tiny Tot' (Misc/Lil) ]}} Памеры могуць вар’іравацца ад малюсенькіх мікравяргіняў з кветкамі менш за 50 мм да гігантаў дыяметрам больш за 250 мм. Пералічаныя тут групы паходзяць з Новазеландскага таварыства{{Sfn|NDSNZ|2015|loc=[http://www.nzdahliasociety.50megs.com/varieties.html Dahlia varieties]}}: * '''Гіганцкакветкавыя сарты''' маюць суквецці дыяметрам больш за 250 мм. * '''Буйнакветкавыя''' '''сарты''' маюць суквецці дыяметрам 200—250 мм. * '''Сярэднекветкавыя сарты''' маюць суквецці дыяметрам 155—350 мм. * '''Дробнакветкавыя сарты''' маюць суквецці дыяметрам 115—155 мм. * '''Мініяцюрнакветкавыя сарты''' маюць суквецці дыяметрам 50-115 мм. * '''Пампонавакветкавыя''' '''сарты''' маюць дыяметр суквеццяў менш за 50 мм. У дадатак да афіцыйнай класіфікацыі і тэрміналогіі, якая выкарыстоўваецца рознымі таварыствамі вяргіняў, асобныя садаводы выкарыстоўваюць шырокі спектр іншых апісанняў, такіх як «выгнутыя» і абрэвіятуры у сваіх каталогах, такіх як CO для Collarette{{Sfn|Linda's Dahlias|2015}}. ==== Брэндынг ==== [[Файл:Dahlia_'Carolina_Burgundy'.JPG|250px|міні|Dahlinova 'Carolina Burgundy' (''Misc'')]] Некаторыя раслінаводы ўключаюць сваю марку ў назву сорта. Такім чынам, Fides{{Sfn|Fides|2015}} (частка Dümmen Orange Group{{Sfn|Dümmen Orange|2015}}) у Нідэрландах вывела серыю сартоў, якія яны назвалі серыяй Dahlinova{{Sfn|Dahlinova|2008}}, напрыклад Dahlinova 'Carolina Burgundy'{{Sfn|Dahlinova|2008|loc=[http://dahlinova.com/product-range-dahlinova/carolina-burgundy.html Carolina Burgundy]}}. Гэта Група 10 Рознае ў схеме класіфікацыі RHS{{Sfn|RHS|2015|loc=[http://apps.rhs.org.uk/planttrials/TrialReports/Dahlia2004.pdf Trials Report 2004. Dahlia. Miscellaneous Dahlinova Series]}}. === Падвойныя вяргіні === У 1805 годзе было зарэгістравана некалькі новых відаў з чырвонай, фіялетавай, бэзавай і бледна-жоўтай афарбоўкай, а ў Бельгіі была атрымана першая сапраўдная двайная кветка. Адна з найбольш папулярных канцэпцый гісторыі вяргіняў і аснова для мноства розных інтэрпрэтацый і блытаніны заключаецца ў тым, што ўсе арыгінальныя адкрыцці былі тыпамі з аднымі кветкамі, якія шляхам гібрыдызацыі і селекцыйнага развядзення атрымалі падвойныя формы. {{Sfn|Weland|2015}} Многія з відаў вяргіняў тады і цяпер квітнеюць адзінкавымі кветкамі. ''D. coccinea'', трэцяя заквітнелая вяргіня ў Еўропе, была адзінкавай. Але два з трох малюнкаў вяргіняў Дамінгеса, зробленых у Мексіцы паміж 1570 і 1577 гадамі, паказалі пэўныя характарыстыкі падваення. У першыя часы для вяргіні ў Еўропе слова «падвоены» проста абазначала кветкі з больш чым адным шэрагам пялёсткаў. Цяпер найбольшыя намаганні былі накіраваны на распрацоўку палепшаных відаў махрыстых вяргіняў. У перыяд з 1805 па 1810 год некалькі чалавек сцвярджалі, што вывелі падвойныя вяргіні. У 1805 годзе [[Генры Крэнк Эндрус]] зрабіў малюнак такой расліны ў калекцыі Лэдзі Холанд. Яна была выгадавана з саджанцаў, дасланых у тым жа годзе з Мадрыда<ref>Andrews, Henry C., Botanist’s Repository Vol.</ref>. Як і іншыя падвоеныя кветкі таго часу, яна не нагадвала сучасныя. Першы сучасны падвоены сорт, або поўны падвоены, з’явіўся ў [[Бельгія|Бельгіі]]; М. Данкелаар, дырэктар {{нп3|Батанічны сад (Лувен)|батанічнага саду||Hortus Botanicus Lovaniensis}} ў [[Лёвен]]е, адабраў расліны для гэтай характарыстыкі і на працягу некалькіх гадоў атрымаў тры цалкам падвойныя формы<ref>Wuyts, O. F., Le Dahlia.</ref>. Да 1826 года вырошчваліся амаль выключна падвойныя сарты, было вельмі мала цікавасці да адзіночных формаў. Да гэтага часу ўсе так званыя падвойныя вяргіні былі фіялетавымі або з фіялетавым адценнем, і было пад сумневам, што можна атрымаць разнавіднасць іншага колеру. У 1843 годзе ў Ной-Вербасе, [[Аўстрыя]], упершыню былі зарэгістраваныя духмяныя асобныя формы вяргіняў<ref name="Michigan Special Bulletin #266">Michigan Special Bulletin #266.</ref> ''D. crocea'', духмяны сорт, выгадаваны з аднаго з экземпляраў Гумбальта, які, верагодна, быў скрыжаваны з адным ''D. coccinea''. Новы духмяны від не быў інтрадукаваны да наступнага стагоддзя, калі ''D. coronata'' была прывезена з [[Мексіка|Мексікі]] ў [[Германія|Германію]] ў 1907 годзе <ref>Anonymous, «A Scented Dahlia», ''Garden Chronicles'', 3rd Ser. 43, 1908, p. 128.</ref>. Дакладная дата з’яўлення вяргіні ў ЗША невядомая. Адной з першых вяргіняў у ЗША, магчыма, была ''D. coccinea speciosissima'', выгадаваная Уільямам Літам з {{нп3|Кембрыджпорт (Кембрыдж, Масачусетс)|Кембрыджпорта||Cambridgeport, Cambridge, Massachusetts}}, непадалёк ад [[Бостан]]а, каля 1929 года. Па словах Эдварда Сэерса, «яна выклікала вялікае захапленне і ў той час лічылася вельмі элегантнай кветкай, аднак неўзабаве яе зацямніў той цудоўны пунсовы графіні Ліверпульскай». Тым не менш, 9 сартоў былі ўжо пералічаны ў каталогу Торнберна, 1825<ref>A G. Thorburn & Son.</ref>. І нават больш раннія спасылкі можна знайсці ў каталогу {{нп3|Батанічны сад Лінея|Батанічнага саду Лінея||Linnaean Botanic Garden}}, [[Нью-Ёрк]], 1820, дзе згаданыя адна пунсовая, адна фіялетавая і дзве падвойныя аранжавыя вяргіні<ref>Catalogue of Bulbous and Fibrous Rooted Plants, Cultivated and For Sale at the Linnaean Botanic Garden, Flushing, Long Island, near New York. 1820, {{DOI|10.5962/bhl.title.68584}}</ref>. Саерс заявіў, што «Ніхто не зрабіў больш для ўвядзення і развіцця культуры вяргіняў, чым Джордж Торберн з Нью-Ёрка, які штогод вырошчвае многа тысяч раслін у сябе ў бухце Халетс, недалёка ад [[Гарлем]]а. Шоў там у сезон цвіцення — багаты пачастунак для аматараў кветкаводства: бо амаль кожны сорт можна ўбачыць двума вялікімі блокамі або масамі, якія вядуць ад дарогі да жылога дома і ўтвараюць поўнае поле вяргінь на пярэднім плане дома. Т. Хогг, Уільям Рыд і многія іншыя вядомыя фларысты таксама ўнеслі вялікі ўклад у вывядзенне вяргіні ў ваколіцах [[Нью-Ёрк]]а. Сапраўды, густ стаў настолькі агульным, што амаль у кожным садзе ў сезон ёсць шоу з вяргінямі». У [[Бостан]]е таксама было шмат калекцый, згадвалася таксама калекцыя містэра Хоўві з Кембрыджпорта.  У 1835 г. Томас Брыджман апублікаваў спіс са 160 махрыстых вяргіняў у сваім «Даведніку фларыста»<ref>Thomas Bridgeman, "Florists' guide…, 1835, p.48-56, {{DOI|10.5962/bhl.title.69431}}</ref>. 60 самых адборных былі пастаўлены Г. К. Торнбернам з Асторыі, Нью-Ёрк, які атрымаў большасць з іх ад кантактаў у Вялікабрытаніі. Некаторыя з іх займалі прызавыя месцы «на англійскіх і амерыканскіх выстаўках».  === «Зоркі д’ябла» === У 1872 годзе Дж. Т. ван дэр Берг з [[Утрэхт]]а ў Нідэрландах атрымаў партыю насення і раслін ад сябра з [[Мексіка|Мексікі]]. Увесь груз быў моцна гнілы і выглядаў сапсаваным, але ван дэр Берг уважліва агледзеў яго і знайшоў невялікі кавалачак кораня, які здаваўся жывым. Берг пасадзіў і старанна даглядаў яго; ён вырасл у расліну, якую ён ідэнтыфікаваў як вяргіню. Зімой 1872—1873 гадоў Берг зрабіў тронкі з расліны. Гэта быў зусім іншы тып кветкі, з насычаным чырвоным колерам і высокай ступенню падваення. У 1874 годзе Ван дэр Берг занёс яго ў каталог для продажу, назваўшы яго {{bt-bellat||Dahlia juarezii}} у гонар прэзідэнта Мексікі [[Беніта Хуарэс|Беніта Пабла Хуарэса]], які памёр годам раней, і апісаў яго як «…прыгажэйшы колер чырвонага маку. Яе форма вельмі выбітная і ва ўсіх адносінах адрозніваецца ад усіх вядомых кветак вяргіні»<ref>van der Berg, J. T., «Dahlia juarezii», ''Gardeners Chronicle'', 1879.</ref>. Гэта расліна, магчыма, аказала большы ўплыў на папулярнасць сучасных вяргіняў, чым любая іншае. У Францыі яе называюць «Les Etoiles du Diable» («Зоркі д’ябла»)<ref>"Die Dahlien.</ref> і ў іншых месцах «кактусавыя вяргіні». Краі яе пялёсткаў закручаны назад, а не наперад, і гэтая новая форма зрабіла рэвалюцыю ў свеце вяргіняў. Лічылася, што гэта была пэўная мутацыя, бо ў дзікай прыродзе не было знойдзена іншай расліны, падобнай на яе<ref name="Michigan Special Bulletin #266"/>. Сёння лічыцца, што ''D. juarezii калісьці'' існаваў у Мексіцы, а потым знік. Пітомнікі ў Еўропе скрыжавалі гэту расліна з адкрытымі раней вяргінямі; вынікі сталі родапачынальнікамі ўсіх сучасных сучасных гібрыдаў вяргіняў{{Sfn|Weland|2015|loc=p.&nbsp;40}}. === Прэмія садовых заслуг (RHS) === Па стане на 2015 год 124 сарты вяргіняў атрымалі ўзнагароду {{нп3|Каралеўскае садаводчае таварыства|Каралеўскага садаводчага таварыства|uk|Королівське садівниче товариство}} {{нп3|AGM (прэмія)|за садовыя заслугі|uk|AGM (премія)}}{{Sfn|RHS|2015|loc=[http://apps.rhs.org.uk/agm/Award2.asp?User2=Hrb&crit=Dahlia Search for AGM Plants: Dahlia]}}, у тым ліку: {{div col|colwidth=15em}} * «Bednall beauty»<ref>{{cite web|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/87446/Dahlia-Bednall-Beauty-(Misc-DwB)/Details |title=RHS Plant Selector Dahlia 'Bednall Beauty' (Misc/DwB) AGM / RHS Gardening |publisher=Apps.rhs.org.uk |access-date=2020-04-17}}</ref> * «[[Dahlia 'Bishop of Llandaff'|Bishop of Llandaff]]»{{sfn|RHS|2015|loc=[https://www.rhs.org.uk/Plants/96238/Dahlia-Bishop-of-Llandaff-(P)/Details ''Dahlia'' 'Bishop of Llandaff' (P)]}} * «Clair de lune»<ref>{{cite web|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/51299/Dahlia-Clair-de-Lune-(Col)/Details |title=RHS Plant Selector Dahlia 'Clair de Lune' (Col) AGM / RHS Gardening |publisher=Apps.rhs.org.uk |access-date=2020-04-17}}</ref> * «David Howard»<ref>{{cite web|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/57111/Dahlia-David-Howard-(D)/Details |title=RHS Plant Selector Dahlia 'David Howard' (MinD) AGM / RHS Gardening |publisher=Apps.rhs.org.uk |access-date=2020-04-17}}</ref> * «Ellen Huston»<ref>{{cite web|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/43463/Dahlia-Ellen-Huston-(Misc-DwB)/Details |title=RHS Plant Selector Dahlia 'Ellen Huston' (Misc/DwB) AGM / RHS Gardening |publisher=Apps.rhs.org.uk |access-date=2020-05-23}}</ref> * «Fascination»<ref>{{cite web|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/227178/Dahlia-Fascination-(P)/Details |title=RHS Plant Selector Dahlia 'Fascination' (P) AGM / RHS Gardening |publisher=Apps.rhs.org.uk |access-date=2020-05-23}}</ref> * «Gallery Art Deco»<ref>{{cite web|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/143517/Dahlia-Gallery-Art-Deco-(PBR)-(Gallery-Series)-(D)/Details |title=RHS Plant Selector Dahlia 'Gallery Art Deco' PBR (Gallery Series) (SD) AGM / RHS Gardening |publisher=Apps.rhs.org.uk |access-date=2020-05-23}}</ref> * «Gallery Art Nouveau»<ref>{{cite web|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/143522/Dahlia-Gallery-Art-Nouveau-(PBR)-(Gallery-Series)-(D)/Details |title=RHS Plant Selector Dahlia 'Gallery Art Nouveau' PBR (Gallery Series) (MinD) AGM / RHS Gardening |publisher=Apps.rhs.org.uk |access-date=2020-05-23}}</ref> * «Glorie van Heemstede»<ref>{{cite web|url=https://www.rhs.org.uk/Plants/58631/Dahlia-Glorie-van-Heemstede-(WL)/Details |title=RHS Plant Selector Dahlia 'Glorie van Heemstede' (SWL) AGM / RHS Gardening |publisher=Apps.rhs.org.uk |access-date=2020-05-23}}</ref> * «Honka»<ref>{{cite web |url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=2649 |title=RHS Plant Selector Dahlia 'Honka' (SinO) AGM / RHS Gardening |publisher=Apps.rhs.org.uk |access-date=4 верасня 2022 |archive-url=https://archive.today/20121225005424/http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=2649 |archive-date=25 снежня 2012 |url-status=dead}}</ref> * «[[Dahlia 'Moonfire'|Moonfire]]»{{sfn|RHS|2015|loc=[https://www.rhs.org.uk/Plants/47506/Dahlia-Moonfire-(Sin)/Details ''Dahlia'' 'Moonfire' (Misc/DwB)]}} * «Twyning’s After Eight»{{sfn|RHS|2015|loc=[https://www.rhs.org.uk/Plants/219157/Dahlia-Twyning-s-After-Eight-(Sin)/Details ''Dahlia'' 'Twyning's After Eight' (Sin)]}} {{div col end}} == Выкарыстанне == === Кветкаводства === {{нп3|Астэрыды||be-tarask|Астэрыды}} ўтрымліваюць два эканамічна важныя роды {{нп3|Геяфіты|геяфітаў|uk|Геофіти}}, ''Dahlia'' і {{bt-bellat||Liatris}}. У садоўніцтве садовыя вяргіні звычайна разглядаюцца {{нп3|культыген||uk|Культиген}} ''D. variabilis'' Hort., які, хоць і адказвае за тысячы сартоў, мае незразумелы таксанамічны статус (гл. таксама '''Вырошчванне ў культуры'''). === Іншае === Сёння вяргіня па-ранейшаму лічыцца адным з мясцовых інгрэдыентаў кухні Аахакі; некалькі сартоў да гэтага часу вырошчваюць спецыяльна для іх вялікіх, падобных на салодкую бульбу клубняў. Дакопа, інтэнсіўны экстракт мока са смажаных клубняў, выкарыстоўваецца для араматызацыі напояў па ўсёй [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]]<ref name="autogenerated2002"/>. У Еўропе і Амерыцы да адкрыцця [[інсулін]]у ў 1923 годзе хворым на [[цукровы дыябет]], а таксама [[Туберкулёз|хворым]] на тлустую ежу часта давалі рэчыва пад назвай ''атлантычны крухмал'' або ''дыябетычны цукар'', атрыманы з [[інулін]]у, натуральнай формы [[Фруктоза|фруктовага цукру]], які здабываецца з клубняў вяргіні<ref>Williams, Francis M., M.D.; Report on Therapeutics, On the effect of giving levulose and inulin to patients suffering diabetes mellitus, ''Boston medical and surgical journal'', Massachusetts Medical Society, New England Surgical Society, Volume 133, no. 2, 1895, p. 37.</ref>. Інулін па-ранейшаму выкарыстоўваецца ў клінічных тэстах на функцыянальнасць нырак. === Bloemencorso Zundert === {{нп3|Bloemencorso Zundert|||Bloemencorso Zundert}} — гэта найбуйнейшы {{нп3|кветкавы парад|||Flower parade}} у свеце, цалкам створаны добраахвотнікамі з выкарыстаннем вяргіняў. Парад праходзіць у першую нядзелю верасня ў [[Нідэрланды|нідэрландскім]] горадзе [[Зюндэрт]]. Там выстаўляюцца вялікія творы са сталёвага дроту, кардона, [[пап’е-машэ]] і кветак. На Bloemencorso Zundert у асноўным вяргіні выкарыстоўваюцца для ўпрыгожвання аб’ектаў, і патрэбныя тысячы іх, каб толькі пакрыць адну платформу. Для ўсяго шэсця неабходна каля 8 мільёнаў вяргіняў. З іх каля 6 мільёнаў вырошчваецца ў Зюндэрце. Фестываль быў заснаваны ў 1936 годзе. == Імя == Назву роду ''Dahlia'' таксама выкарыстоўваюць як імя, часцей за ўсё жаночае. Шведскае слова ''dal'' азначае val, таму вяргіні часам называюць ''кветкай даліны''. Вяргіня сімвалізуе вечныя сувязі, таму гэта папулярная кветка для вяселляў. Упершыню вяргіня была ўнесена ў амерыканскі спіс жаночых імёнаў у 2006 годзе. Папулярнасць імя рэзка ўзрасла прыкладна з 2005 года. З 2016 года колькасць дзяцей з імем Далія ў год застаецца на ўзроўні 839. Яно трапіла ў топ-10 жаночых дзіцячых імёнаў толькі аднойчы, але па-ранейшаму папулярна, асабліва ў [[Мантана|Мантане]], [[Аляска|Алясцы]], [[Мэн (штат)|Мэне]] і [[Род-Айленд]]зе. == Гл. таксама == * [[Спіс захворванняў вяргіні]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|30em}} * {{cite web|last1=Bates|first1=Dave|title=The Growing World of Dahlias|url=http://www.dahliaworld.co.uk/|date=2015}} * {{cite web|title=Linda's Dahlias|url=http://www.lindasdahlias.com/Home_Page.php|access-date=21 June 2015|date=2015|ref={{harvid|Linda's Dahlias|2015}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621211154/http://www.lindasdahlias.com/Home_Page.php|archive-date=21 June 2015|url-status=dead}} * {{cite web|last1=Dave's Garden|title=Welcome to Dave's Garden!|url=http://davesgarden.com/|publisher=Internet Brands|access-date=14 June 2015|date=2015}} * {{cite web|title=The National Dahlia Collection|url=http://www.national-dahlia-collection.co.uk/en/the-collection|ref={{harvid|National Dahlia Collection|2015}}|access-date=4 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20151011131811/http://www.national-dahlia-collection.co.uk/en/the-collection|archive-date=11 кастрычніка 2015|url-status=dead}} * {{cite web|last1=Culbertson|first1=Tim|title=The Stanford Dahlia Project|url=https://web.stanford.edu/group/dahlia_genetics/index.htm|access-date=2 July 2015|ref={{harvid|Stanford Dahlia Project|2015}}}} * {{cite web|last1=Fides|title=Fides: Our Roots, Your Success|url=http://www.fides.nl/site|date=2015|access-date=2 July 2015}} * {{cite web|last1=Dümmen Orange|title=One Mission|url=http://dummenorange.com/|access-date=2 July 2015|date=2015}} * {{cite web|last1=Dahlinova|title=Welcome at Dahlinova|url=http://dahlinova.com/|access-date=2 July 2015|date=2008|archive-date=16 ліпеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716082757/http://dahlinova.com/|url-status=dead}} === Артыкулы === * {{cite journal|last1=Harshberger|first1=John W.|title=The Native Dahlias of Mexico|journal=Science|series=New Series|date=December 17, 1897|volume=6|issue=155|pages=908–910|jstor=1623914|doi=10.1126/science.6.155.908|pmid=17740849|bibcode=1897Sci.....6..908H|url=https://zenodo.org/record/1448291}} * Sherff, Earl Edward, 1951: Epiphytum, a new section of the genus Dahlia Cav. Bot Leaflets: 4,21 * {{cite journal|last1=Hansen|first1=H. V.|year=2004|title=Simplified keys to four sections with 34 species in the genus Dahlia (Asteraceae-Coreopsideae)|journal=Nordic Journal of Botany|volume=24|issue=5|pages=549–553|doi=10.1111/j.1756-1051.2004.tb01639.x}} * [https://web.archive.org/web/20140810095901/http://commons.lib.niu.edu/handle/10843/10845 Saar, Dayle Ellyn. A phylogenetic analysis of the genius Dahlia (asteraceae): An interdisciplinary study. Ph D Thesis, Northern Illinois University, 1999] * {{cite journal|author=Whitley GR|title=The medicinal and nutritional properties of Dahlia spp|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-ethnopharmacology_1985-09_14_1/page/75|journal=J Ethnopharmacol|volume=14|issue=1|pages=75–82|date=September 1985|pmid=3910964|doi=10.1016/0378-8741(85)90031-5}} * {{cite web|last1=Weland|first1=Gerald|title=The Alpha-Omega of Dahlias|url=https://web.stanford.edu/group/dahlia_genetics/supplemental/the_alpha_and_omega_of_dahlias.pdf|publisher=American Dahlia Society|access-date=2 July 2015|ref={{harvid|Weland|2015}}}} === Таварыствы === * {{cite web|last1=RHS|title=Royal Horticultural Society|url=https://www.rhs.org.uk/|access-date=19 June 2015|date=2015}} ** [https://www.rhs.org.uk/advice/profile?PID=592 Dahlia] * {{cite web|title=National Dahlia Society (U.K.)|url=http://www.dahlia-nds.co.uk/index.htm|date=2011|ref={{harvid|NDS|2011}}|access-date=4 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607195443/http://www.dahlia-nds.co.uk/index.htm|archive-date=7 чэрвеня 2015|url-status=dead}} ** [http://www.dahlia-nds.co.uk/about_dahlias/Specie_Dahlia.htm Dahlia species; The National Dahlia Society (U.K.)] * {{cite web|title=The American Dahlia Society|url=http://www.dahlia.org/|access-date=17 June 2015|ref={{harvid|ADS|2015}}}} * {{cite web|title=National Dahlia Society Of New Zealand|url=http://www.nzdahliasociety.50megs.com/|access-date=17 June 2015|ref={{harvid|NDSNZ|2015}}}} {{refend}} == Спасылкі == * [http://wilddahlias.com/Aboutwhilddahlias.html D E Saar. Wild Dahlias]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.national-dahlia-collection.co.uk The United Kingdom National Dahlia Collection] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081018203906/http://www.national-dahlia-collection.co.uk/ |date=18 кастрычніка 2008 }} * [https://web.archive.org/web/20090828034433/http://www.dahlia.org/index.php?page=dahlia-events-calendar North American Dahlia Shows] * [https://web.archive.org/web/20070614203633/http://www.homegardenguides.com/wiki/Dahlia Dahlia] Flower Care * [http://www.eattheweeds.com/dahlia-pinnata Dahlia Pinnata Eatable Plans] * [http://www.theflowerbulb.com/plants/Dahlia.php Info about care for dahlias] ** [http://www.ibiblio.org/pfaf/cgi-bin/arr_html?Dahlia+rosea&CAN=LATIND ''Dahlia rosea'' at pfaf] ** [http://www.ibiblio.org/pfaf/cgi-bin/arr_html?Dahlia+pinnata&CAN=LATIND ''Dahlia pinnata'' at pfaf] * [https://web.archive.org/web/20080724081108/http://www.dahlia.com/gallery2/ Gallery of Dahlia Images] * [http://apps.rhs.org.uk/planttrials/TrialReports/Dahlia%202008.pdf Hans V. Hansen. Native (wild) Dahlias — taxonomy, historical review, and the derivation of cultivars, in Trial of Dahlia 2008, Final Report. Royal Horticultural Society] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140811212615/http://apps.rhs.org.uk/planttrials/TrialReports/Dahlia%202008.pdf |date=11 жніўня 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20160418212045/https://bigbooklet.com/dahlia.html A history of Dahlia, from «Oxford Junior Encyclopedia»] === Базы даных === * [http://compositae.landcareresearch.co.nz/default.aspx?Page=NameDetails&TabNum=0&NameId=8b7ce45b-7bd9-4c70-af43-2bf288dc2999 Глабальны кантрольны спіс складанакветных]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Мексікі]] [[Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)]] [[Катэгорыя:Садовыя расліны]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны]] iyg4ij6osdo2gl6membi1bdjn4uwuht 0 722866 5149122 5148275 2026-05-31T08:52:26Z Margulis5 168329 дадала актуальную назву медыя This Minsk media 5149122 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Это Минск, детка}} {{Сайт |імя = This Minsk Media |лагатып = [[Файл:THISMINSKMEDIA_LOGO.jpg|300px]] |тып = [[СМІ]] |рэгістрацыя = няма |мовы = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |уладальнік = [[Яўген Малахоўскі]] |аўтар = Яўген Малахоўскі |бягучы статус = дзеючы }} '''«Это Минск, детка»''', скарочана '''ЭМД''', міжнародная назва '''This Minsk Media''' — [[Беларусь|беларускае]] незалежнае [[СМІ]], якое публікуе кантэнт на беларускай і рускай мовах. Распаўсюджваецца праз [[Telegram]]-канал, [[YouTube]]-канал і іншыя [[Сацыяльная сетка|сацсеткі]] і месэнджары. Тэлеграм-канал праекта ў маі 2022 года прызнаны экстрэмісцкім матэрыялам у Беларусі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.by/313020-spisok-jekstremistskih-materialov-popolnili-dvumja-telegram-kanalami|title=Список экстремистских материалов пополнили двумя телеграм-каналами|last=REFORM.by|website=REFORM.by|date=2022-05-14|access-date=2024-02-02}}</ref> і Расіі. == Гісторыя == Першым рэсурсам, створаным пад брэндам «Это Минск, детка» была суполка ў сацыяльных сетках «У Кантакце» ў 2013 годзе. У асноўным публікаваўся гумарыстычны кантэнт звязаны з [[Мінск]]ам. У 2017 годзе пра «Это Минск, детка» напісалі некалькі іншых СМІ і абвінавачвалі праект у вярбоўцы наймітаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://sozh.info/gruppa-ehto-minsk-detka-verbuet-najomnikov-dlya-vojjny-na-ukraine/|title=Группа «Это Минск, детка!» вербует наёмников для войны на Украине|last=sozh|website=Наш Гомель - Новости Гомеля сегодня|date=2017-01-12|access-date=2023-12-16}}</ref> для [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайны ва Украіне]]. Гэта было звязаны з актыўнымі заклікамі праектам да пасільнай дапамогі [[Тактычная група «Беларусь»|тактычнай групе «Беларусь»]], якая брала ўдзеле ва ўзброеным канфлікце на Данбасе на баку Украіны. Таксама іх абвінавацілі ў [[Русафобія|русафобіі]] і [[нацызм]]е<ref>{{Cite web|url=http://ross-bel.ru/analitika/article_post/administrator-soobshchestva-eto-minsk-detka-natsist-i-rusofob-analiz-publikatsiy|title=Администратор сообщества «Это Минск, детка!» — нацист и русофоб? Анализ публикаций Аналитика|website=ross-bel.ru|access-date=2023-12-16}}</ref>. 13 студзеня 2020 года аўтару «Это Минск, детка» патэлефанавалі з [[ГУБАЗіК]] і выклікалі на размову. Як паведамляе заснавальнік праекта, яму прапанавалі супрацоўніцтва з [[Праваахоўныя органы|праваахоўнымі органамі]], ад якіх ён адмовіўся<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=244363&lang=ru|title=Администратор группы «Это Минск, детка!»: Меня пытались вербовать, угрожали ответственностью за разжигание вражды|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2023-12-16}}</ref>. Ён лічыць, што гэта магло быць звязана з [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкімі выбарамі]], якія мусілі неўзабаве адбыцца. Падчас перадвыбарчай кампаніі і саміх выбараў медыяпраект перайшоў у рэжым актыўнага інфармацыйнага супраціву [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]]. Публікаваліся праграмы апазіцыйных кандыдатаў, крытычныя навіны. «Это Минск, детка» заклікалі жыхароў Беларусі да ўдзелу ў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстах]] супраць фальсіфікацыі выбараў і [[гвалт]]у [[Сілавікі|сілавікоў]]. Таксама суполка каардынавала многія дваровыя ініцыятывы і была злучанльным звяном паміж штабам [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Ціханоўскай]] і дварамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=rj9AqpyCbF4|title=Еще один "пиарщик". Кто координировал дворовые акции в 2020-м от штаба Тихановской? Будет дополнено|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ont.by/news/dvorovye-akcii-v-2020-godu-kto-ih-ustraival-i-koordiniroval-rubrika-budet-dopolneno|title=Дворовые акции в 2020 году: кто их устраивал и координировал? Рубрика «Будет дополнено»|website=ont.by|date=2022-02-09|access-date=2023-12-16}}</ref>. У лістападзе 2020 года Яўген Малахоўскі пакінуў Беларусь, асцерагаючыся арышту. Ён пераехаў у [[Кіеў]], але не спыніў дзейнасць праекту. 14 траўня 2022 года па заяве пракуратуры Мінска Telegram-канал «Это Минск, детка» прызнаны экстрэмісцкім<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=289936&lang=ru|title=Телеграм-каналы «Это Минск, детка» и Partyzan признаны экстремистскими|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/incident/view/dva-telegram-kanala-priznany-ekstremistskimi-501805-2022/|title=Два Telegram-канала признаны экстремистскими|website=www.belta.by|date=2022-05-14|access-date=2023-12-16}}</ref>, што пацягнула вялікую колькасць «адпісак» у [[Telegram]]. У 2022 годзе суполка «Это Минск, детка» заблакіравана для карыстальнікаў з [[Расія|Расіі]] па патрабаванні Генеральнай пракуратуры РФ ад 24.02.2022 № 27-31-2020/Ид2145-22<ref>{{Cite web|url=https://reform.by/327991-vkontakte-zablokiroval-v-rossii-pablik-jeto-minsk-detka/amp|title=ВКонтакте заблокировал в России паблик «Это Минск, детка!»|website=[[Reform.by]]|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazona.by/news/2022/09/01/eto-genprokuratura-rf/|title=«Вконтакте» заблокировал паблик «Это Минск, детка!» для доступа из России|website=Медиазона Беларусь|access-date=2023-12-16|archive-date=19 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019200336/https://mediazona.by/news/2022/09/01/eto-genprokuratura-rf/|url-status=dead}}</ref>. Пастановай суда Цэнтральнага раёна г. Мінска ад 13 траўня 2022 года Telegram-канал з назвай «Гэта Менск, дзетка» занесены ў Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў. 15 чэрвеня 2023 года ўсе іншыя сацыяльныя сеткі праекта (Youtube-канал, Tik-Tok-акаўнт, старонка ў Twitter і ўліковы запіс у Instagram) таксама занесены ў спіс пастановай Барысаўскага раённага суда Мінскай вобласці<ref>{{Cite web |url=http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |title=Республиканский список экстремистских материалов |access-date=19 кастрычніка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220205151347/http://www.mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |archivedate=5 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref>. У верасні 2022 года некаторыя ўдзельнікі каманды «Это Минск, детка» адправіліся ва [[Украіна|Украіну]] каб зрабіць фільм-рэпартаж пра [[полк Каліноўскага]]. Былі арганізаваны перадпаказы<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/palityka/prem-era-filma-pra-polk-kalinouskaha-prajszla-u-p|title=Прэм’ера фільма пра Полк Каліноўскага прайшла ў Польшчы|first=Уладзімір|last=Лапцэвіч|website=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2022-11-20|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32158882.html|title=«Усе аб’яднаныя адной ідэяй — вызваліць Беларусь і вярнуцца дамоў». Выйшаў фільм-рэпартаж пра полк Каліноўскага|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2022-12-02|access-date=2023-12-16}}</ref> гэтага рэпартажу ў некаторых гарадах [[Польшча|Польшчы]] — [[Варшава|Варшаве]], [[Кракаў|Кракаве]] і [[Беласток]]у з грашовым зборам на патрэбы палка. Падчас перадпаказаў сабрана 1 тысяча еўра<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://malanka.media/news/18343|title=«КАЛІНОЎЦЫ: НАДЗЕЯ НА ПЕРАМОГУ»: онлайн-премьера фильма|website=Маланка Медиа|date=2022-12-02|access-date=2023-12-16}}</ref>. У 2024 годзе беларускія ўлады абвясцілі праект [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/337731|title=У Беларусі новыя «экстрэмісцкія фармаванні»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-02-26|accessdate=2024-03-04}}</ref>. == Склад каманды == Усе ўдзельнікі каманды «Это Минск, детка» — беларусы, асноўная частка каманды жыве ў [[Польшча|Польшчы]]. Некаторыя ўдзельнікі трымаюцца ананімнасці. Кіраўнік праекта — Яўген Малахоўскі. == Кантэнт у сацыяльных сетках == Унікальны кантэнт транслююць толькі ў некалькіх сацыяльных сетках, астатняе дубліруюць наяўную інфармацыю. * Youtube — відэаролікі з дайджэстам самых цікавых навін за апошні час, а таксама тэматычныя ролікі. * [[TikTok|Tik-tok]] — кароткія гумарыстычныя ролікі а таксама навінавыя ролікі, што не ўвайшлі ў дайджэст на Youtube. * [[Spotify]] — падкасты на розную тэматыку. * Telegram — навіны, гістарычныя і сучасныя фатаграфіі Мінска і рэгіёнаў. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220205151347/http://www.mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |date=5 лютага 2022 }} (Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь) {{ізаляваны артыкул|date=2024-01-18}} [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Telegram-каналы]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] sxhm7hq0eqst1v6v090ydsbzfagsbxj 5149141 5149122 2026-05-31T09:16:35Z Margulis5 168329 запампавала актуальны лагатып This Minsk Media 5149141 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Это Минск, детка}} {{Сайт |імя = This Minsk Media |лагатып = THISMINSKMEDIA CURRENT LOGO.png |тып = [[СМІ]] |рэгістрацыя = няма |мовы = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |уладальнік = [[Яўген Малахоўскі]] |аўтар = Яўген Малахоўскі |бягучы статус = дзеючы }} '''«Это Минск, детка»''', скарочана '''ЭМД''', міжнародная назва '''This Minsk Media''' — [[Беларусь|беларускае]] незалежнае [[СМІ]], якое публікуе кантэнт на беларускай і рускай мовах. Распаўсюджваецца праз [[Telegram]]-канал, [[YouTube]]-канал і іншыя [[Сацыяльная сетка|сацсеткі]] і месэнджары. Тэлеграм-канал праекта ў маі 2022 года прызнаны экстрэмісцкім матэрыялам у Беларусі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.by/313020-spisok-jekstremistskih-materialov-popolnili-dvumja-telegram-kanalami|title=Список экстремистских материалов пополнили двумя телеграм-каналами|last=REFORM.by|website=REFORM.by|date=2022-05-14|access-date=2024-02-02}}</ref> і Расіі. == Гісторыя == Першым рэсурсам, створаным пад брэндам «Это Минск, детка» была суполка ў сацыяльных сетках «У Кантакце» ў 2013 годзе. У асноўным публікаваўся гумарыстычны кантэнт звязаны з [[Мінск]]ам. У 2017 годзе пра «Это Минск, детка» напісалі некалькі іншых СМІ і абвінавачвалі праект у вярбоўцы наймітаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://sozh.info/gruppa-ehto-minsk-detka-verbuet-najomnikov-dlya-vojjny-na-ukraine/|title=Группа «Это Минск, детка!» вербует наёмников для войны на Украине|last=sozh|website=Наш Гомель - Новости Гомеля сегодня|date=2017-01-12|access-date=2023-12-16}}</ref> для [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайны ва Украіне]]. Гэта было звязаны з актыўнымі заклікамі праектам да пасільнай дапамогі [[Тактычная група «Беларусь»|тактычнай групе «Беларусь»]], якая брала ўдзеле ва ўзброеным канфлікце на Данбасе на баку Украіны. Таксама іх абвінавацілі ў [[Русафобія|русафобіі]] і [[нацызм]]е<ref>{{Cite web|url=http://ross-bel.ru/analitika/article_post/administrator-soobshchestva-eto-minsk-detka-natsist-i-rusofob-analiz-publikatsiy|title=Администратор сообщества «Это Минск, детка!» — нацист и русофоб? Анализ публикаций Аналитика|website=ross-bel.ru|access-date=2023-12-16}}</ref>. 13 студзеня 2020 года аўтару «Это Минск, детка» патэлефанавалі з [[ГУБАЗіК]] і выклікалі на размову. Як паведамляе заснавальнік праекта, яму прапанавалі супрацоўніцтва з [[Праваахоўныя органы|праваахоўнымі органамі]], ад якіх ён адмовіўся<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=244363&lang=ru|title=Администратор группы «Это Минск, детка!»: Меня пытались вербовать, угрожали ответственностью за разжигание вражды|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2023-12-16}}</ref>. Ён лічыць, што гэта магло быць звязана з [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкімі выбарамі]], якія мусілі неўзабаве адбыцца. Падчас перадвыбарчай кампаніі і саміх выбараў медыяпраект перайшоў у рэжым актыўнага інфармацыйнага супраціву [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]]. Публікаваліся праграмы апазіцыйных кандыдатаў, крытычныя навіны. «Это Минск, детка» заклікалі жыхароў Беларусі да ўдзелу ў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстах]] супраць фальсіфікацыі выбараў і [[гвалт]]у [[Сілавікі|сілавікоў]]. Таксама суполка каардынавала многія дваровыя ініцыятывы і была злучанльным звяном паміж штабам [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Ціханоўскай]] і дварамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=rj9AqpyCbF4|title=Еще один "пиарщик". Кто координировал дворовые акции в 2020-м от штаба Тихановской? Будет дополнено|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ont.by/news/dvorovye-akcii-v-2020-godu-kto-ih-ustraival-i-koordiniroval-rubrika-budet-dopolneno|title=Дворовые акции в 2020 году: кто их устраивал и координировал? Рубрика «Будет дополнено»|website=ont.by|date=2022-02-09|access-date=2023-12-16}}</ref>. У лістападзе 2020 года Яўген Малахоўскі пакінуў Беларусь, асцерагаючыся арышту. Ён пераехаў у [[Кіеў]], але не спыніў дзейнасць праекту. 14 траўня 2022 года па заяве пракуратуры Мінска Telegram-канал «Это Минск, детка» прызнаны экстрэмісцкім<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=289936&lang=ru|title=Телеграм-каналы «Это Минск, детка» и Partyzan признаны экстремистскими|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/incident/view/dva-telegram-kanala-priznany-ekstremistskimi-501805-2022/|title=Два Telegram-канала признаны экстремистскими|website=www.belta.by|date=2022-05-14|access-date=2023-12-16}}</ref>, што пацягнула вялікую колькасць «адпісак» у [[Telegram]]. У 2022 годзе суполка «Это Минск, детка» заблакіравана для карыстальнікаў з [[Расія|Расіі]] па патрабаванні Генеральнай пракуратуры РФ ад 24.02.2022 № 27-31-2020/Ид2145-22<ref>{{Cite web|url=https://reform.by/327991-vkontakte-zablokiroval-v-rossii-pablik-jeto-minsk-detka/amp|title=ВКонтакте заблокировал в России паблик «Это Минск, детка!»|website=[[Reform.by]]|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazona.by/news/2022/09/01/eto-genprokuratura-rf/|title=«Вконтакте» заблокировал паблик «Это Минск, детка!» для доступа из России|website=Медиазона Беларусь|access-date=2023-12-16|archive-date=19 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019200336/https://mediazona.by/news/2022/09/01/eto-genprokuratura-rf/|url-status=dead}}</ref>. Пастановай суда Цэнтральнага раёна г. Мінска ад 13 траўня 2022 года Telegram-канал з назвай «Гэта Менск, дзетка» занесены ў Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў. 15 чэрвеня 2023 года ўсе іншыя сацыяльныя сеткі праекта (Youtube-канал, Tik-Tok-акаўнт, старонка ў Twitter і ўліковы запіс у Instagram) таксама занесены ў спіс пастановай Барысаўскага раённага суда Мінскай вобласці<ref>{{Cite web |url=http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |title=Республиканский список экстремистских материалов |access-date=19 кастрычніка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220205151347/http://www.mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |archivedate=5 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref>. У верасні 2022 года некаторыя ўдзельнікі каманды «Это Минск, детка» адправіліся ва [[Украіна|Украіну]] каб зрабіць фільм-рэпартаж пра [[полк Каліноўскага]]. Былі арганізаваны перадпаказы<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/palityka/prem-era-filma-pra-polk-kalinouskaha-prajszla-u-p|title=Прэм’ера фільма пра Полк Каліноўскага прайшла ў Польшчы|first=Уладзімір|last=Лапцэвіч|website=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2022-11-20|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32158882.html|title=«Усе аб’яднаныя адной ідэяй — вызваліць Беларусь і вярнуцца дамоў». Выйшаў фільм-рэпартаж пра полк Каліноўскага|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2022-12-02|access-date=2023-12-16}}</ref> гэтага рэпартажу ў некаторых гарадах [[Польшча|Польшчы]] — [[Варшава|Варшаве]], [[Кракаў|Кракаве]] і [[Беласток]]у з грашовым зборам на патрэбы палка. Падчас перадпаказаў сабрана 1 тысяча еўра<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://malanka.media/news/18343|title=«КАЛІНОЎЦЫ: НАДЗЕЯ НА ПЕРАМОГУ»: онлайн-премьера фильма|website=Маланка Медиа|date=2022-12-02|access-date=2023-12-16}}</ref>. У 2024 годзе беларускія ўлады абвясцілі праект [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/337731|title=У Беларусі новыя «экстрэмісцкія фармаванні»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-02-26|accessdate=2024-03-04}}</ref>. == Склад каманды == Усе ўдзельнікі каманды «Это Минск, детка» — беларусы, асноўная частка каманды жыве ў [[Польшча|Польшчы]]. Некаторыя ўдзельнікі трымаюцца ананімнасці. Кіраўнік праекта — Яўген Малахоўскі. == Кантэнт у сацыяльных сетках == Унікальны кантэнт транслююць толькі ў некалькіх сацыяльных сетках, астатняе дубліруюць наяўную інфармацыю. * Youtube — відэаролікі з дайджэстам самых цікавых навін за апошні час, а таксама тэматычныя ролікі. * [[TikTok|Tik-tok]] — кароткія гумарыстычныя ролікі а таксама навінавыя ролікі, што не ўвайшлі ў дайджэст на Youtube. * [[Spotify]] — падкасты на розную тэматыку. * Telegram — навіны, гістарычныя і сучасныя фатаграфіі Мінска і рэгіёнаў. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220205151347/http://www.mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |date=5 лютага 2022 }} (Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь) {{ізаляваны артыкул|date=2024-01-18}} [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Telegram-каналы]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] lg74i2xx25pw3wwcnf1g0tqv55lrnya 0 731876 5149181 5085666 2026-05-31T10:11:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя носьбіты */ 5149181 wikitext text/x-wiki '''Масальскі''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Ігнацы Якуб Масальскі]] (1727—1794) — рэлігійны, грамадскі і палітычны дзеяч Рэчы Паспалітай. * [[Пётр Аляксандравіч Масальскі]] (Пятро Сакол; 1905—1985) — беларускі паэт, перакладчык, педагог і грамадскі дзеяч у Латвіі. * [[Рыгор Ігнатавіч Масальскі]] (1926—2001) — аператар мастацкага і дакументальнага кіно. * [[Уладзімір Рыгоравіч Масальскі]] (1920—1965) — Герой Савецкага Саюза. * [[Эдвард Тамаш Масальскі]] (1799—1879) — польскі пісьменнік. == Гл. таксама == * [[Масальскія]] {{неадназначнасць}} 64a2snbpcrftyo8a4hm9848k6cr5ldm 0 732354 5149092 5096541 2026-05-31T07:08:14Z DobryBrat 5701 дапаўненне, удакладненне, вікіфікацыя 5149092 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сцяпура}} {{Навуковец}} '''Мечыслаў Францавіч Сцяпура''' ({{ВДП}}) — беларускі вучоны ў галіне агародніцтва. [[Доктар сельскагаспадарчых навук]] (2013), [[дацэнт]] (2014). Загадчык аддзела бахчавых культур РУП «Інстытут агародніцтва». == Біяграфія == Нарадзіўся 14 лістапада 1947 года ў в. [[Сцяпуры]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. У 1966 годзе скончыў Цімкавіцкую сярэднюю школу імя Кузьмы Чорнага<ref name="kapyl">[https://kapyl.by/wp-content/uploads/cimkavichy.pdf Цімкавіцкая сярэдняя школа імя Кузьмы Чорнага: гісторыя і сучаснасць / уклад. А. Бельскі, І. Ігнатчык, Л. Ніжэвіч. — Мінск : Выдавец Змiцер Колас, 2016. — 286 с. : iл — С. 157]</ref>. У 1971 годзе скончыў [[Гродзенскі сельскагаспадарчы інстытут]]. З 1971 года працаваў у Навукова-даследчым інстытуце пладаводства, агародніцтва і бульбаводства: старшы лабарант, малодшы навуковы супрацоўнік (з 1971), старшы навуковы супрацоўнік (з 1985). Пасля рэарганізацыі гэтай установы (1990) — у Беларускім НДІ агародніцтва (пазнейшая назва — [[Інстытут агародніцтва НАН Беларусі]]): з 1994 годзе працаваў загадчыкам лабараторыі прысядзібнага агародніцтва, у 1998—2012 гадах — загадчыкам навукова-даследчага аддзела абароненага грунту, з 2012 года — загадчыкам лабараторыі аграхіміі і харчавання раслін<ref name="kapyl"/>. Памёр 5 лютага 2026 года.{{крыніца?}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Современные технологии производства овощей в Беларуси / [ А. А. Аутко и др.] — Молодечно, 2005 (Форма имени: Мечислав.) * Летопись овощеводства в Беларуси. — Минск, 2010. (Форма имени: Мечислав.) * Научное обоснование агроприемов в интенсивных технологиях возделывания овощных культур в условиях Беларуси : диссертация … доктора сельскохозяйственных наук : 06.01.08: защищена 19.04.2013: утверждена 04.12.2013 / Степуро Мечеслав Францевич. — Жодино, 2013. == Спасылкі == * [https://nastgaz.by/kavun-u-shkolu/ Кавун у школу!] * [https://zviazda.by/be/news/20201202/1606928385-kavun-u-belarusi-syonnya-vyrascic-lyagchey-chym-agurok Кавун у Беларусi сёння вырасцiць лягчэй, чым агурок?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230609042639/https://zviazda.by/be/news/20201202/1606928385-kavun-u-belarusi-syonnya-vyrascic-lyagchey-chym-agurok |date=9 чэрвеня 2023 }} * [https://www.livelib.ru/author/1038249-mecheslav-stepuro Мечеслав Степуро — об авторе] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сцяпура Мечыслаў Францавіч}} [[Катэгорыя:Раслінаводы Беларусі]] fl71pjhyiiojvnqtcgyh46680jv2xw3 0 735404 5149066 5051659 2026-05-31T04:10:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149066 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |час = [[17 сакавіка]] — [[2 снежня]] |назва1 = |назва = Беларусбанк — Чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па футболе сярод каманд Вышэйшай лігі |лагатып = |памер = |подпіс = |удзельнікаў = 15 |гарады = 13 |стадыёны = 15 |чэмпіён = [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |разоў = 8 |2 месца = [[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]] |3 месца = [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ (Жодзіна)]] |дублёры = [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |гульняў = 210 |галоў = 576 |імя забітых галоў = |гледачоў = 403565 |бамбардзір = [[Уладзіслаў Марозаў]] (Дынама Мінск) |бгалоў = 16 |імя гола = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] |наступны сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] }} '''Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023''' (33-і Чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па футболе сярод каманд Вышэйшай лігі) — чэмпіянат па [[футбол]]е сярод беларускіх каманд [[2023]] года. 26 лістапада, за тур да заканчэння чэмпіянату, званне пераможцы атрымала каманда [[ФК Дынама Мінск|«Дынама» (Мінск)]]. == Рэгламент == У турніры прымаюць удзел 15 каманд, якія гуляюць паміж сабой па два матчы — дома і ў гасцях (усяго па 28 матчаў, 30 тураў). У сувязі з няцотнай колькасцю каманд у кожным туры адна з каманд яго прапускае. Па выніках сезона апошняя каманда Вышэйшай лігі 2023 наўпрост пакіне турнір, замест яе ў Вышэйшую лігу выйдуць дзве найлепшыя каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першай лігі]], а 14-я каманда Вышэйшай лігі правядзе два дадатковыя пераходныя матчы з трэцяй камандай Першай лігі за месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон. Рэгламент турніру ў цэлым не змяніўся ў параўнанні з папярэднім сезонам. Як і ў 2022 годзе, у складзе кожнай каманды на полі мусіць быць мінімум 7 грамадзян Рэспублікі Беларусь, з якіх па меншай меры адзін — 2002 года нараджэння і маладзей (у папярэднім сезоне — 2000 года нараджэння і маладзей)<ref name="рэгламент">{{cite web|date = 2023-02-16|url = https://www.pressball.by/news/football/434008|title = Футбол. Официально: в высшей лиге-2023 сыграют 15 команд|website = pressball.by|accessdate = 2023-03-25|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20230325075456/https://www.pressball.by/news/football/434008|archivedate = 25 сакавіка 2023|url-status = dead}}</ref>. === Справа з дагаварнымі матчамі ў 2022 годзе === Яшчэ перад пачаткам сезона, у студзені 2023 года, у офісе салігорскага «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёра]]» адбыліся ператрусы, а [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь]] распачаў крымінальную справу па факце спробы подкупу ўдзельнікаў спартыўных спаборніцтваў<ref>{{cite web|date = 2023-01-31|url = https://football.by/news/171661 |title = Не "договорняк", а стимулирование: матч с "Белшиной" ни при чем, но у "Шахтера" все равно большие проблемы. Что известно на данный момент? |website = football.by |accessdate = 2023-06-02|language = ru}}</ref>. У далейшым высветліўся ўдзел у махінацыях і прадстаўнікоў іншых клубаў у сезоне 2022. Ужо пасля пачатку сезона, 11 мая 2023 года, на падставе атрыманай ад праваахоўных органаў інфармацыі, Камітэт кантрольна-дысцыплінарны і па этычных пытаннях АБФФ вынес рашэнне. Асноўнымі пацярпелымі сталі клубы «Шахцёр», «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]» і «[[ФК Белшына|Белшына]]»: яны былі пазбаўлены медалёў 2022 года, пазбаўлены ачкоў у чэмпіянаце 2023 года («Шахцёр» — 30 ачкоў, «Энергетык-БДУ» — 20 ачкоў, «Белшына» — 10 ачкоў) і чэмпіянаце 2024 года, атрымалі штрафы. Таксама штрафы і дыскваліфікацыі атрымалі некаторыя ігракі і прадстаўнікі клубаў<ref name="dedication"/>. Пазней, 22 мая 2023 года, Камітэт па клубным ліцэнзаванні АБФФ дадаткова пазбавіў тыя ж клубы ачкоў за парушэнні Рэгламенту АБФФ па ліцэнзаванні і кантролі дзейнасці клубаў (у бухгалтарскім уліку не былі адлюстраваны незаконныя выплаты ігракам): «Шахцёр» — 5 ачкоў, «Энергетык-БДУ» — 3 ачкоў, «Белшыну» — 1 ачка<ref name="dedication2"/>. 1 чэрвеня 2023 года Апеляцыйны камітэт АБФФ разглядзеў апеляцыі клубаў і ігракоў на рашэнні і ўсе іх пакінуў у сіле<ref>{{cite web|date = 2023-06-01|url = https://football.by/news/175283 |title = Апелляционный комитет оставил в силе все решения КДК по делу о "договорняках" |website = football.by |accessdate = 2023-06-02|language = ru}}</ref>. == Змены ў параўнанні з папярэднім сезонам == Згодна з вынікамі сезона 2022, «[[ФК Віцебск|Віцебск]]» і магілёўскі «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]» страцілі месца ў Вышэйшай лізе, наваполацкі «[[ФК Нафтан|Нафтан]]» і «[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]» выйшлі ў Першай лігі ў Вышэйшую. Па выніках пераходных матчаў месца ў Вышэйшай лізе таксама страціў дзяржынскі «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]]», яго месца мусіў заняць рагачоўскі «[[ФК Макслайн Рагачоў|Макслайн]]». Аднак, 28 лістапада 2022 года на паседжанні Выканкама АБФФ «Макслайну» было адмоўлена ў допуску для праходжання ліцэнзавання на ўдзел у Вышэйшай лізе з-за таго, што клуб з’яўляецца членам федэрацыі меней за належныя два гады<ref>{{cite web|date = 2022-11-28|url = https://football.by/news/169969 |title = "Макслайн" не может играть в высшей лиге в сезоне-2023. Зачем было проводить "стыки"? |website = football.by|accessdate = 2023-02-27|language = ru}}</ref>. 30 лістапада АБФФ выпусціла афіцыйную заяву наконт адмовы<ref>{{cite web|date = 2022-11-30|url = https://football.by/news/170030 |title = АБФФ о "Макслайне": "Данный клуб полностью не соответствует требованиям, предъявляемым к клубам высшей лиги" |website = football.by|accessdate = 2023-02-27|language = ru}}</ref>. 19 снежня 2022 года Арбітраж АБФФ адхіліў апеляцыю «Макслайна» на рашэнне выканкама, такім чынам яно стала канчатковым<ref>{{cite web|date = 2022-12-19|url = https://football.by/news/170626 |title = "Макслайн" VS арбитраж — 0:1. Хроника борьбы Рогачева за элитную прописку |website = football.by|accessdate = 2023-02-27|language = ru}}</ref>. АБФФ спрабавала знайсці дадатковую каманду замест «Макслайна», каб набраць 16 удзельнікаў, аднак наступныя каманды Першай лігі («[[ФК Астравец|Астравец]]», гомельскі «[[ФК Лакаматыў Гомель|Лакаматыў]]» і пінская «[[ФК Хваля Пінск|Хваля]]») адмовіліся ад павышэння, а пакідаць у парушэнне рэгламенту адну з выбылых каманд федэрацыя не захацела<ref>{{cite web|date = 2023-02-08|url = https://www.pressball.by/news/football/433450|title = Футбол. Владимир Базанов: скорее всего, в высшей лиге-2023 сыграют 15 команд. Не хотелось бы нарушать регламент|website = pressball.by|accessdate = 2023-03-25|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20230325075453/https://www.pressball.by/news/football/433450|archivedate = 25 сакавіка 2023|url-status = dead}}</ref>. 16 лютага 2023 года было вырашана, што ў Вышэйшай лізе згуляе 15 каманд<ref name="рэгламент"/>, тады ж быў зацверджаны лічбавы каляндар сезона: турнір стартуе 17 сакавіка, а фінішуе 3 снежня<ref>{{cite web|date = 2023-02-16|url = https://www.pressball.by/news/football/434010|title = Футбол. Высшая лига-2023 стартует 17 марта, а завершится 3 декабря. Финал Кубка Беларуси — 28 мая на "Динамо"|website = pressball.by|accessdate = 2023-03-25|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20230331055249/https://www.pressball.by/news/football/434010|archivedate = 31 сакавіка 2023|url-status = dead}}</ref>. 21 лютага 2023 года адбылася жараб’ёўка турніру<ref>{{cite web|date = 2023-02-21|url = https://www.pressball.by/news/football/434564|title = Футбол. "Шахтер" примет "Нафтан", а БАТЭ сыграет в гостях с "Гомелем" в первом туре чемпионата Беларуси-2023|website = pressball.by|accessdate = 2023-03-25|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20230325075450/https://www.pressball.by/news/football/434564|archivedate = 25 сакавіка 2023|url-status = dead}}</ref>. 6 сакавіка 2023 года была зацверджана схема ратацыі: наўпрост выбывае з Вышэйшай лігі 15-я каманда, выходзяць з Першай лігі ў Вышэйшую дзве найлепшыя каманды, а 14-я каманда Вышэйшай лігі гуляе пераходныя матчы з трэцяй камандай Першай лігі<ref>{{cite web|date = 2023-03-06|url = https://football.by/news/172613 |title = БФФ утвердила механизм ротации на 2023 год между высшей и первой, а также между первой и второй лигами |website = football.by |accessdate = 2023-03-25|language = ru}}</ref>. Такім чынам, у сезоне 2024 планавалася вяртанне да 16 каманд-удзельніц. '''Клубы, якія выйшлі ў Вышэйшую лігу з Першай лігі''' * «[[ФК Нафтан|Нафтан]]» (Наваполацк) (1-е месца ў Першай лізе 2022) * «[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]» (2-е месца ў Першай лізе 2022) '''Клубы, якія страцілі месца ў Вышэйшай лізе па выніках сезона 2022''' * «[[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]]» (Дзяржынск) (14-е месца ў Вышэйшай лізе 2022, паражэнне ў пераходных матчах) * «[[ФК Віцебск|Віцебск]]» (15-е месца ў Вышэйшай лізе 2022) * «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]» (Магілёў) (16-е месца ў Вышэйшай лізе 2022) == Клубы-ўдзельнікі == {{На карце+|Беларусь|width=400|float=right|caption=Геаграфія ўдзельнікаў сезона 2023|places= {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=6|lon_deg=28|lon_min=21|position=right|label=[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=53|lon_deg=27|lon_min=39|position=left|label=[[ФК Іслач|Іслач]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=55|lon_deg=27|lon_min=33|position=top|label='''Мінск'''}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=40|lon_deg=23|lon_min=49|label=[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=6|lon_deg=29|lon_min=13|position=right|label=[[ФК Белшына|Белшына]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=14|lon_deg=28|lon_min=30|position=top|label=[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=08|lon_deg=23|lon_min=40|label=[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=55|lat_min=32|lon_deg=28|lon_min=40|label=[[ФК Нафтан|Нафтан]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=29|lon_deg=26|lon_min=24|position=top|label=[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=01|lon_deg=27|lon_min=33|position=right|label=[[ФК Слуцк|Слуцк]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=49|lon_deg=27|lon_min=32|position=bottom|label=[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=32|lon_deg=30|lon_min=59|position=top|label=[[ФК Гомель|Гомель]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=03|lon_deg=29|lon_min=14|position=bottom|label=[[ФК Славія Мазыр|Славія]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|mark=TransparentPlaceholder.png|lat=56.3|long=23.7|position=bottom|label='''Мінскія клубы:'''<br/>[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мн]]<br/>[[ФК Мінск|Мінск]]<br/>[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]}} }} {| class="wikitable sortable" |- ! colspan="10" style="background-color: #D0E7FF;" align="center" valign="middle" | Удзельнікі сезона 2023 |- ! width=120 |Клуб ! width=100 |Месца<br />ў сезоне<br />2022 ! width=90 |Горад ! width=200 |Стадыён ! width=110 |Умяшчальнасць |- | [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] ||align="center" | {{Бр}} ||[[Барысаў]] || «[[Барысаў-Арэна]]» || align="center" | 13&nbsp;126 |- | [[ФК Белшына|Белшына]] || align="center" | 12 || [[Бабруйск]] || «[[Спартак (стадыён, Бабруйск)|Спартак]]» || align="center" | 3&nbsp;700 |- | [[ФК Гомель|Гомель]] || align="center" | {{~|0}}7 || [[Гомель]] || «[[Цэнтральны (стадыён, Гомель)|Цэнтральны]]» || align="center" | 14&nbsp;307 |- | [[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]] ||align="center" | 13 || [[Брэст]] || {{~|«Брэсцкі»}}[[ДАСК «Брэсцкі»]] || align="center" | 10&nbsp;060 |- | [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] ||align="center" | {{~|0}}4 || [[Мінск]] || «[[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]]» || align="center" | 22&nbsp;000 |- | [[ФК Іслач|Іслач]] || align="center" | {{~|0}}5 || [[Мінскі раён]] || [[Стадыён ФК «Мінск»|ФК «Мінск»]], [[Мінск]]<br />[[Гарадскі стадыён (Маладзечна)|Гарадскі]], [[Маладзечна]] || align="center" | 3&nbsp;000<br />4&nbsp;800 |- | [[ФК Мінск|Мінск]] || align="center" | {{~|0}}6 || [[Мінск]] || [[Стадыён ФК «Мінск»|ФК «Мінск»]]<br />«[[Гарадзея (стадыён)|Гарадзея]]», [[Гарадзея]] || align="center" | 3&nbsp;000<br />1&nbsp;625 |- | [[ФК Нафтан|Нафтан]] || align="center" | {{~|2}}{{Comment|1|1 месца}} [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Д2]] || [[Наваполацк]] || «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» ||align="center"| 4522 |- | [[ФК Нёман Гродна|Нёман]] || align="center" | {{~|0}}9 || [[Гродна]] || {{~|«Нёман»}}[[Нёман (спартыўны комплекс, Гродна)|ЦСК «Нёман»]] || align="center" | 8&nbsp;479 |- | [[ФК Славія Мазыр|Славія]] || align="center" | 10 || [[Мазыр]] || «[[Юнацтва (стадыён, Мазыр)|Юнацтва]]» || align="center" | 5&nbsp;133 |- | [[ФК Слуцк|Слуцк]] || align="center" | 11 || [[Слуцк]] || «[[Гарадскі стадыён (Слуцк)|Гарадскі]]» || align="center" | 1&nbsp;896 |- | [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] || align="center" | {{~|2}}{{Comment|2|2 месца}} [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Д2]] || [[Смаргонь]] || «[[Юнацтва (стадыён, Смаргонь)|Юнацтва]]» ||align="center"| 3200 |- | [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] ||align="center" | {{~|0}}8 || [[Жодзіна]] || «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» || align="center" | 6&nbsp;524 |- | [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] ||align="center" | {{Зл}} || [[Салігорск]] || «[[Будаўнік (стадыён, Салігорск)|Будаўнік]]» || align="center" | 4&nbsp;200 |- | [[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]] || align="center" | {{Ср}} || [[Мінск]] || {{~|«РЦАР-БДУ»}}[[Стадыён РЦАР-БДУ|РЦАР-БДУ]]<br />[[Гарадскі стадыён (Барысаў)|Гарадскі]], [[Барысаў]] || align="center" | 1&nbsp;500<br />5&nbsp;402 |- |} === Трэнеры і капітаны === {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- ! colspan="10" style="background-color: #D0E7FF;" align="center" valign="middle" | Трэнеры і капітаны сезона 2023 |- !width="130"|Клуб !width="200"|Галоўны трэнер !width="200"|Капітан !width="270"|Адстаўкі трэнераў |- |[[ФК БАТЭ|БАТЭ]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Кірыл Альшэўскі]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Бачароў]] | |- |[[ФК Белшына|Белшына]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Паўлаў]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Харытановіч]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Альберт Рыбак]] <small>(пасля 7-га тура)</small> |- |[[ФК Гомель|Гомель]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Гараўцоў]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Мацвейчык]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Нявінскі]] <small>(пасля 15-га тура)</small> |- |[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Чалмадзееў]] ({{в.а.}}) |{{Сцяг|Беларусь}} [[Эдгар Аляхновіч]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Крывушэнка]] <small>(пасля 4-га тура)</small><br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Юрэвіч]] <small>(пасля 21-га тура) |- |[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Вадзім Скрыпчанка]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Паліцевіч]] | |- |[[ФК Іслач|Іслач]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Камароўскі]] |{{Сцяг|Расія}} [[Ілья Калачоў]] | |- |[[ФК Мінск|Мінск]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Яромка]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Данііл Душэўскі]] | |- |[[ФК Нафтан|Нафтан]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Альберт Рыбак]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Цярэнцій Луцэвіч]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Пунтус]] <small>(пасля 9-га тура)</small> |- |[[ФК Нёман Гродна|Нёман]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Кавалевіч]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Лягчылін]] | |- |[[ФК Славія Мазыр|Славія]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Іван Біёнчык]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Руцкі]] | |- |[[ФК Слуцк|Слуцк]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гурыновіч]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Образаў]] | |- |[[ФК Смаргонь|Смаргонь]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Трухаў]] |{{Сцяг|Камерун}} [[Крысціян Інтсоен]] | |- |[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Молаш]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Кірыл Прамудраў]] | |- |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Бага]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Корзун]] | |- |[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Мяркулаў]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Лаўрык]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Раднёнак]] <small>(пасля 9-га тура)</small> |} === Прадстаўніцтва па рэгіёнах === У 33-м чэмпіянаце Беларусі па футболе прымалі ўдзел футбольныя клубы з усіх абласцей краіны. {| class="wikitable" |- ! align=center width=200 | Рэгіён ! align=center width=60 | Колькасць камандаў ! align=center width=290 | Клубы |- | [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|border|25px|Сцяг Мінскай вобласці]] [[Мінская вобласць]] | align=center | 5 | align=center | [[ФК БАТЭ|БАТЭ]], [[ФК Іслач|Іслач]], [[ФК Слуцк|Слуцк]], [[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда-БелАЗ]], [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] |- | [[Файл:Flag of Minsk, Belarus.svg|border|25px|Сцяг Мінска]] [[Мінск]] | align=center | 3 | align=center | [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]], [[ФК Мінск|Мінск]], [[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]] |- | [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|border|25px|Сцяг Гомельскай вобласці]] [[Гомельская вобласць]] | align=center | 2 | align=center | [[ФК Гомель|Гомель]], [[ФК Славія Мазыр|Славія]] |- | [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|border|25px|Сцяг Гродзенскай вобласці]] [[Гродзенская вобласць]] | align=center | 2 | align=center | [[ФК Нёман Гродна|Нёман]], [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] |- | [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|border|25px|Сцяг Брэсцкай вобласці]] [[Брэсцкая вобласць]] | align=center | 1 | align=center | [[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]] |- | [[Файл:Flag of Vitsebsk region.svg|border|25px|Сцяг Віцебскай вобласці]] [[Віцебская вобласць]] | align=center | 1 | align=center | [[ФК Нафтан Наваполацк|Нафтан]] |- | [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.png|border|25px|Сцяг Магілёўскай вобласці]] [[Магілёўская вобласць]] | align=center | 1 | align=center | [[ФК Белшына|Белшына]] |- |} === Стадыёны === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! colspan="10" style="background-color: #D0E7FF;" align="center" valign="middle" | Стадыёны сезона 2023 |- ! [[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]] ! [[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]] ! [[ФК Гомель|Гомель]] ! [[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]] ! [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] ! [[ФК Іслач|Іслач (Мінскі раён)]]<br />[[ФК Мінск|Мінск]] |- | [[Барысаў-Арэна]] | «[[Спартак (стадыён, Бабруйск)|Спартак]]» | «[[Цэнтральны (стадыён, Гомель)|Цэнтральны]]» | [[ДАСК «Брэсцкі»]] | «[[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]]» | [[Стадыён ФК «Мінск»]] |- | Умяшчальнасць: '''13&nbsp;400''' | Умяшчальнасць: '''3&nbsp;700''' | Умяшчальнасць: '''7&nbsp;350''' | Умяшчальнасць: '''10&nbsp;162''' | Умяшчальнасць: '''22&nbsp;000''' | Умяшчальнасць: '''3&nbsp;000''' |- | [[Файл:Borisov-arena stands.jpg|Трыбуны стадыёна|170px]] | [[Файл:Стадион Спартак (Бобруйск).jpg|150px]] | [[Файл:Стадион "Центральный" (Гомель).JPG|150px]] | [[Файл:Brest Stadium.jpg|170px]] | [[Файл:Interior view of Dynamo Stadium (Minsk, Belarus) — Внутренний вид стадиона Динамо (Минск, Беларусь) 2018 3.jpg|150px]] | [[Файл:Стадион ФК Минск.jpg|170px]] |- ! [[ФК Іслач|Іслач (Мінскі раён)]] ! [[ФК Мінск|Мінск]] ! [[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк)]] ! [[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]] ! [[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]] ! [[ФК Слуцк|Слуцк]] |- | [[Гарадскі стадыён (Маладзечна)|Гарадскі]], [[Маладзечна]] | «[[Азёрны (стадыён, Смалявічы)|Азёрны]]», [[Смалявічы]] | «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» | [[Нёман (спартыўны комплекс, Гродна)|ЦСК «Нёман»]] | «[[Юнацтва (стадыён, Мазыр)|Юнацтва]]» | [[Гарадскі стадыён (Слуцк)|Гарадскі]] |- | Умяшчальнасць: '''4&nbsp;800''' | Умяшчальнасць: '''1&nbsp;486''' | Умяшчальнасць: '''4&nbsp;522''' | Умяшчальнасць: '''8&nbsp;479''' | Умяшчальнасць: '''5&nbsp;133''' | Умяшчальнасць: '''1&nbsp;886''' |- | [[Файл:Молодечно (городской сдадион).jpg|150px]] | | [[Файл:StadAtlant.JPG|150px]] | [[Файл:Стадыён "Нёман" 9585.jpg|150px]] | | [[Файл:Слуцк (городской стадион).jpg|150px]] |- ! [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] ! [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ (Жодзіна)]] ! [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]] !colspan=2| [[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ (Мінск)]] |- | «[[Юнацтва (стадыён, Смаргонь)|Юнацтва]]» | «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» | «[[Будаўнік (стадыён, Салігорск)|Будаўнік]]» | [[Стадыён РЦАР-БДУ|РЦАР-БДУ]] | [[Алімпійскі (спорткомплекс, Мінск)|САК «Алімпійскі»]] |- | Умяшчальнасць: '''3&nbsp;500''' | Умяшчальнасць: '''6&nbsp;524''' | Умяшчальнасць: '''4&nbsp;200''' | Умяшчальнасць: '''1&nbsp;500''' | Умяшчальнасць: '''1&nbsp;500''' |- | [[Файл:Стадион "Юность" (главная трибуна).jpg|150px]] | [[Файл:Torpedo stadium Zhodino west stand 03.jpg|150px]] | | | |} == Турнірная табліца == <section begin="table" /> {{ФутболТабліца|заўвагі=1}} {{ФТкаманда|1|[[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]|22|3|3|72|21|1-ы кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2024/2025|Лігі чэмпіёнаў 2024/25]]|колер=#BBF3BB}} {{ФТкаманда|2|[[ФК Нёман Гродна|Нёман (Гродна)]]|19|5|4|60|22|заўРадок=1|2-і кваліфікацыйны раўнд [[Ліга канферэнцый УЕФА 2024/2025|Лігі канферэнцый 2024/25]]{{efn-la|«Нёман» атрымаў месца ў 2-м кваліфікацыйным раўндзе Лігі канферэнцый як пераможца [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Кубка Беларусі 2023/24]]. Паколькі ён кваліфікаваўся і праз чэмпіянат, то апошняе месца ў 1-м кваліфікацыйным раўндзе Лігі канферэнцый атрымала чацвёртая каманда чэмпіянату.}}|колер=#FFFFBB}} {{ФТкаманда|3|[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ (Жодзіна)]]|12|13|3|33|18|заўРадок=2|1-ы кваліфікацыйны раўнд [[Ліга канферэнцый УЕФА 2024/2025|Лігі канферэнцый 2024/25]]|колер=#FFFFCC}} {{ФТкаманда|4|[[ФК Іслач|Іслач (Мінскі раён)]]|14|5|9|40|29|колер=#FFFFCC}} {{ФТкаманда|5|[[ФК БАТЭ|БАТЭ (Барысаў)]]|14|5|9|49|32|колер=}} {{ФТкаманда|6|[[ФК Гомель|Гомель]]|11|8|9|45|48|колер=}} {{ФТкаманда|7|[[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]|11|7|10|32|30|колер=}} {{ФТкаманда|8|[[ФК Слуцк|Слуцк]]|9|8|11|38|40|колер=}} {{ФТкаманда|9|[[ФК Мінск|Мінск]]|8|9|11|21|26|колер=}} {{ФТкаманда|10|[[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]|9|3|16|33|50|колер=}} {{ФТкаманда|11|[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]|7|3|18|28|59|колер=}} {{ФТкаманда|12|[[ФК Нафтан|Нафтан (Наваполацк)]]|6|5|17|28|57|колер=}} {{ФТкаманда|13|[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]|13|5|10|50|40|ачкі=9{{efn-la|Рашэннем Камітэта кантрольна-дысцыплінарнага і па этычных пытаннях АБФФ ад 11 мая 2023 года «Шахцёр» пазбаўлены 30 ачкоў у сувязі з арганізацыяй дагаварных матчаў, а таксама ажыцяўленнем неправамернага фінансавага стымулявання<ref name="dedication">{{cite web|title=Официально|url=https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-11|accessdate=2023-06-02|lang=ru|archive-date=9 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230909143631/https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|url-status=dead}}</ref>. Рашэннем Камітэта па клубным ліцэнзаванні АБФФ ад 22 мая 2023 года «Шахцёр» пазбаўлены яшчэ 5 ачкоў за парушэнні Рэгламенту АБФФ па ліцэнзаванні і кантролі дзейнасці клубаў<ref name="dedication2">{{cite web|title=Заседание Комитета по клубному лицензированию АБФФ. Итоги|url=https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-22|accessdate=2023-06-02|lang=ru|archive-date=2 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602111908/https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|url-status=dead}}</ref>.}}|колер=}} {{ФТкаманда|14|[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ (Мінск)]]|7|6|15|25|42|ачкі=4{{efn-la|Рашэннем Камітэта кантрольна-дысцыплінарнага і па этычных пытаннях АБФФ ад 11 мая 2023 года «Энергетык-БДУ» пазбаўлены 20 ачкоў у сувязі са скандалам з дагаварнымі матчамі<ref name="dedication"/>. Рашэннем Камітэта па клубным ліцэнзаванні АБФФ ад 22 мая 2023 года «Энергетык-БДУ» пазбаўлены яшчэ 3 ачкоў за парушэнні Рэгламенту АБФФ па ліцэнзаванні і кантролі дзейнасці клубаў<ref name="dedication2"/>.}}|Пераходныя матчы| заўРадок=1|колер=#FFCCCC}} {{ФТкаманда|15|[[ФК Белшына|Белшына (Бабруйск)]]|3|5|20|21|61|ачкі=3{{efn-la|Рашэннем Камітэта кантрольна-дысцыплінарнага і па этычных пытаннях АБФФ ад 11 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена 10 ачкоў у сувязі са скандалам з дагаварнымі матчамі<ref name="dedication"/>. Рашэннем Камітэта па клубным ліцэнзаванні АБФФ ад 22 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена яшчэ 1 ачка за парушэнні Рэгламенту АБФФ па ліцэнзаванні і кантролі дзейнасці клубаў<ref name="dedication2"/>.}}|Выбыванне ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]|заўРадок=1|колер=#FFBBBB}} {{ФТканец}} {{Notelist-la}}<section end="table"/> === Вынікі матчаў === {{fb r header |nt=15 |БАТЭ |Белшына |Гомель |Дынама Брэст |Дынама Мінск |Іслач |Мінск |Нафтан |Нёман Гродна |Славія Мазыр |Слуцк |Смаргонь |Тарпеда-БелАЗ |Шахцёр Салігорск |Энергетык-БДУ }} {{fb r team |t=БАТЭ}} {{void|<!-- БАТЭ -->}} {{fb r |r=null }} {{void|<!-- Белшына -->}} {{fb r |gf=2|ga=1}} {{void|<!-- Гомель -->}} {{fb r |gf=1|ga=2}} {{void|<!-- Дынама Брэст -->}} {{fb r |gf=4|ga=0}} {{void|<!-- Дынама Мінск -->}} {{fb r |gf=1|ga=3}} {{void|<!-- Іслач -->}} {{fb r |gf=1|ga=2}} {{void|<!-- Мінск -->}} {{fb r |gf=1|ga=2}} {{void|<!-- Нафтан -->}} {{fb r |gf=1|ga=2}} {{void|<!-- Нёман Гродна -->}} {{fb r |gf=3|ga=2}} {{void|<!-- Славія Мазыр -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{void|<!-- Слуцк -->}} {{fb r |gf=4|ga=3}} {{void|<!-- Смаргонь -->}} {{fb r |gf=2|ga=0}} {{void|<!-- Тарпеда-БелАЗ -->}} {{fb r |gf=1|ga=2}} {{void|<!-- Шахцёр Салігорск -->}} {{fb r |gf=2|ga=0}} {{void|<!-- Энергетык-БДУ -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{fb r team |t=Белшына}} {{void|<!-- БАТЭ -->}} {{fb r |gf=0|ga=3}} {{void|<!-- Белшына -->}} {{fb r |r=null }} {{void|<!-- Гомель -->}} {{fb r |gf=0|ga=2}} {{void|<!-- Дынама Брэст -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Дынама Мінск -->}} {{fb r |gf=0|ga=4}} {{void|<!-- Іслач -->}} {{fb r |gf=0|ga=2}} {{void|<!-- Мінск -->}} {{fb r |gf=1|ga=2}} {{void|<!-- Нафтан -->}} {{fb r |gf=0|ga=3}} {{void|<!-- Нёман Гродна -->}} {{fb r |gf=0|ga=2}} {{void|<!-- Славія Мазыр -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{void|<!-- Слуцк -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{void|<!-- Смаргонь -->}} {{fb r |gf=2|ga=0}} {{void|<!-- Тарпеда-БелАЗ -->}} {{fb r |gf=0|ga=0}} {{void|<!-- Шахцёр Салігорск -->}} {{fb r |gf=1|ga=4}} {{void|<!-- Энергетык-БДУ -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{fb r team |t=Гомель}} {{void|<!-- БАТЭ -->}} {{fb r |gf=0|ga=2}} {{void|<!-- Белшына -->}} {{fb r |gf=2|ga=0}} {{void|<!-- Гомель -->}} {{fb r |r=null }} {{void|<!-- Дынама Брэст -->}} {{fb r |gf=1|ga=4}} {{void|<!-- Дынама Мінск -->}} {{fb r |gf=0|ga=4}} {{void|<!-- Іслач -->}} {{fb r |gf=0|ga=2}} {{void|<!-- Мінск -->}} {{fb r |gf=2|ga=0}} {{void|<!-- Нафтан -->}} {{fb r |gf=3|ga=2}} {{void|<!-- Нёман Гродна -->}} {{fb r |gf=3|ga=3}} {{void|<!-- Славія Мазыр -->}} {{fb r |gf=3|ga=2}} {{void|<!-- Слуцк -->}} {{fb r |gf=4|ga=5}} {{void|<!-- Смаргонь -->}} {{fb r |gf=2|ga=0}} {{void|<!-- Тарпеда-БелАЗ -->}} {{fb r |gf=0|ga=3}} {{void|<!-- Шахцёр Салігорск -->}} {{fb r |gf=3|ga=2}} {{void|<!-- Энергетык-БДУ -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{fb r team |t=Дынама Брэст}} {{void|<!-- БАТЭ -->}} {{fb r |gf=1|ga=2}} {{void|<!-- Белшына -->}} {{fb r |gf=3|ga=2}} {{void|<!-- Гомель -->}} {{fb r |gf=3|ga=3}} {{void|<!-- Дынама Брэст -->}} {{fb r |r=null }} {{void|<!-- Дынама Мінск -->}} {{fb r |gf=1|ga=3}} {{void|<!-- Іслач -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Мінск -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Нафтан -->}} {{fb r |gf=2|ga=2}} {{void|<!-- Нёман Гродна -->}} {{fb r |gf=1|ga=3}} {{void|<!-- Славія Мазыр -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Слуцк -->}} {{fb r |gf=2|ga=1}} {{void|<!-- Смаргонь -->}} {{fb r |gf=2|ga=1}} {{void|<!-- Тарпеда-БелАЗ -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Шахцёр Салігорск -->}} {{fb r |gf=3|ga=3}} {{void|<!-- Энергетык-БДУ -->}} {{fb r |gf=0|ga=2}} {{fb r team |t=Дынама Мінск}} {{void|<!-- БАТЭ -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Белшына -->}} {{fb r |gf=7|ga=2}} {{void|<!-- Гомель -->}} {{fb r |gf=2|ga=1}} {{void|<!-- Дынама Брэст -->}} {{fb r |gf=4|ga=1}} {{void|<!-- Дынама Мінск -->}} {{fb r |r=null }} {{void|<!-- Іслач -->}} {{fb r |gf=3|ga=0}} {{void|<!-- Мінск -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Нафтан -->}} {{fb r |gf=3|ga=1}} {{void|<!-- Нёман Гродна -->}} {{fb r |gf=2|ga=1}} {{void|<!-- Славія Мазыр -->}} {{fb r |gf=2|ga=2}} {{void|<!-- Слуцк -->}} {{fb r |gf=3|ga=1}} {{void|<!-- Смаргонь -->}} {{fb r |gf=7|ga=0}} {{void|<!-- Тарпеда-БелАЗ -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Шахцёр Салігорск -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Энергетык-БДУ -->}} {{fb r |gf=2|ga=0}} {{fb r team |t=Іслач}} {{void|<!-- БАТЭ -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{void|<!-- Белшына -->}} {{fb r |gf=2|ga=0}} {{void|<!-- Гомель -->}} {{fb r |gf=3|ga=1}} {{void|<!-- Дынама Брэст -->}} {{fb r |gf=3|ga=0}} {{void|<!-- Дынама Мінск -->}} {{fb r |gf=2|ga=3}} {{void|<!-- Іслач -->}} {{fb r |r=null }} {{void|<!-- Мінск -->}} {{fb r |gf=0|ga=0}} {{void|<!-- Нафтан -->}} {{fb r |gf=5|ga=1}} {{void|<!-- Нёман Гродна -->}} {{fb r |gf=0|ga=3}} {{void|<!-- Славія Мазыр -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Слуцк -->}} {{fb r |gf=0|ga=0}} {{void|<!-- Смаргонь -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Тарпеда-БелАЗ -->}} {{fb r |gf=1|ga=2}} {{void|<!-- Шахцёр Салігорск -->}} {{fb r |gf=2|ga=1}} {{void|<!-- Энергетык-БДУ -->}} {{fb r |gf=3|ga=2}} {{fb r team |t=Мінск}} {{void|<!-- БАТЭ -->}} {{fb r |gf=2|ga=2}} {{void|<!-- Белшына -->}} {{fb r |gf=2|ga=1}} {{void|<!-- Гомель -->}} {{fb r |gf=2|ga=2}} {{void|<!-- Дынама Брэст -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Дынама Мінск -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{void|<!-- Іслач -->}} {{fb r |gf=2|ga=1}} {{void|<!-- Мінск -->}} {{fb r |r=null }} {{void|<!-- Нафтан -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Нёман Гродна -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Славія Мазыр -->}} {{fb r |gf=2|ga=0}} {{void|<!-- Слуцк -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Смаргонь -->}} {{fb r |gf=2|ga=1}} {{void|<!-- Тарпеда-БелАЗ -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Шахцёр Салігорск -->}} {{fb r |gf=0|ga=0}} {{void|<!-- Энергетык-БДУ -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{fb r team |t=Нафтан}} {{void|<!-- БАТЭ -->}} {{fb r |gf=0|ga=7}} {{void|<!-- Белшына -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Гомель -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{void|<!-- Дынама Брэст -->}} {{fb r |gf=0|ga=3}} {{void|<!-- Дынама Мінск -->}} {{fb r |gf=0|ga=3}} {{void|<!-- Іслач -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Мінск -->}} {{fb r |gf=0|ga=0}} {{void|<!-- Нафтан -->}} {{fb r |r=null }} {{void|<!-- Нёман Гродна -->}} {{fb r |gf=0|ga=3}} {{void|<!-- Славія Мазыр -->}} {{fb r |gf=2|ga=2}} {{void|<!-- Слуцк -->}} {{fb r |gf=2|ga=1}} {{void|<!-- Смаргонь -->}} {{fb r |gf=3|ga=0|nt={{efn-ua|У матчы «Нафтан» — «Смаргонь» (скончыўся з лікам 2:2) гасцям прысуджана тэхнічнае паражэнне 0:3 за парушэнне рэгламенту — выхад на замену 5 ігракоў, сярод якіх не было патрабаванага беларускага футбаліста 2002 года нараджэння і маладзей<ref>{{cite web|title="Сморгони" в матче с "Нафтаном" присуждено техническое поражение |url=https://football.by/news/179463 |website=football.by |date=2023-10-05 |accessdate=2023-10-09 |lang=ru}}</ref>.}}}} {{void|<!-- Тарпеда-БелАЗ -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Шахцёр Салігорск -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{void|<!-- Энергетык-БДУ -->}} {{fb r |gf=4|ga=0}} {{fb r team |t=Нёман Гродна}} {{void|<!-- БАТЭ -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Белшына -->}} {{fb r |gf=3|ga=1}} {{void|<!-- Гомель -->}} {{fb r |gf=2|ga=2}} {{void|<!-- Дынама Брэст -->}} {{fb r |gf=3|ga=1}} {{void|<!-- Дынама Мінск -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Іслач -->}} {{fb r |gf=0|ga=0}} {{void|<!-- Мінск -->}} {{fb r |gf=3|ga=0}} {{void|<!-- Нафтан -->}} {{fb r |gf=6|ga=1}} {{void|<!-- Нёман Гродна -->}} {{fb r |r=null }} {{void|<!-- Славія Мазыр -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Слуцк -->}} {{fb r |gf=2|ga=0}} {{void|<!-- Смаргонь -->}} {{fb r |gf=3|ga=1}} {{void|<!-- Тарпеда-БелАЗ -->}} {{fb r |gf=0|ga=0}} {{void|<!-- Шахцёр Салігорск -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Энергетык-БДУ -->}} {{fb r |gf=2|ga=0}} {{fb r team |t=Славія Мазыр}} {{void|<!-- БАТЭ -->}} {{fb r |gf=0|ga=2}} {{void|<!-- Белшына -->}} {{fb r |gf=4|ga=1}} {{void|<!-- Гомель -->}} {{fb r |gf=0|ga=0}} {{void|<!-- Дынама Брэст -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Дынама Мінск -->}} {{fb r |gf=0|ga=2}} {{void|<!-- Іслач -->}} {{fb r |gf=2|ga=1}} {{void|<!-- Мінск -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Нафтан -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Нёман Гродна -->}} {{fb r |gf=0|ga=2}} {{void|<!-- Славія Мазыр -->}} {{fb r |r=null }} {{void|<!-- Слуцк -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Смаргонь -->}} {{fb r |gf=4|ga=1}} {{void|<!-- Тарпеда-БелАЗ -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Шахцёр Салігорск -->}} {{fb r |gf=3|ga=1}} {{void|<!-- Энергетык-БДУ -->}} {{fb r |gf=0|ga=0}} {{fb r team |t=Слуцк}} {{void|<!-- БАТЭ -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Белшына -->}} {{fb r |gf=2|ga=1}} {{void|<!-- Гомель -->}} {{fb r |gf=3|ga=1}} {{void|<!-- Дынама Брэст -->}} {{fb r |gf=2|ga=0}} {{void|<!-- Дынама Мінск -->}} {{fb r |gf=1|ga=2}} {{void|<!-- Іслач -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{void|<!-- Мінск -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{void|<!-- Нафтан -->}} {{fb r |gf=3|ga=1}} {{void|<!-- Нёман Гродна -->}} {{fb r |gf=0|ga=2}} {{void|<!-- Славія Мазыр -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Слуцк -->}} {{fb r |r=null }} {{void|<!-- Смаргонь -->}} {{fb r |gf=3|ga=3}} {{void|<!-- Тарпеда-БелАЗ -->}} {{fb r |gf=0|ga=0}} {{void|<!-- Шахцёр Салігорск -->}} {{fb r |gf=3|ga=2}} {{void|<!-- Энергетык-БДУ -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{fb r team |t=Смаргонь}} {{void|<!-- БАТЭ -->}} {{fb r |gf=1|ga=2}} {{void|<!-- Белшына -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Гомель -->}} {{fb r |gf=0|ga=3}} {{void|<!-- Дынама Брэст -->}} {{fb r |gf=3|ga=1}} {{void|<!-- Дынама Мінск -->}} {{fb r |gf=3|ga=1}} {{void|<!-- Іслач -->}} {{fb r |gf=0|ga=4}} {{void|<!-- Мінск -->}} {{fb r |gf=0|ga=0}} {{void|<!-- Нафтан -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Нёман Гродна -->}} {{fb r |gf=1|ga=3}} {{void|<!-- Славія Мазыр -->}} {{fb r |gf=0|ga=2}} {{void|<!-- Слуцк -->}} {{fb r |gf=3|ga=2}} {{void|<!-- Смаргонь -->}} {{fb r |r=null }} {{void|<!-- Тарпеда-БелАЗ -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{void|<!-- Шахцёр Салігорск -->}} {{fb r |gf=1|ga=3}} {{void|<!-- Энергетык-БДУ -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{fb r team |t=Тарпеда-БелАЗ}} {{void|<!-- БАТЭ -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{void|<!-- Белшына -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{void|<!-- Гомель -->}} {{fb r |gf=0|ga=0}} {{void|<!-- Дынама Брэст -->}} {{fb r |gf=1|ga=2}} {{void|<!-- Дынама Мінск -->}} {{fb r |gf=0|ga=0}} {{void|<!-- Іслач -->}} {{fb r |gf=2|ga=1}} {{void|<!-- Мінск -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Нафтан -->}} {{fb r |gf=5|ga=0}} {{void|<!-- Нёман Гродна -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{void|<!-- Славія Мазыр -->}} {{fb r |gf=2|ga=2}} {{void|<!-- Слуцк -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{void|<!-- Смаргонь -->}} {{fb r |gf=2|ga=1}} {{void|<!-- Тарпеда-БелАЗ -->}} {{fb r |r=null }} {{void|<!-- Шахцёр Салігорск -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{void|<!-- Энергетык-БДУ -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{fb r team |t=Шахцёр Салігорск}} {{void|<!-- БАТЭ -->}} {{fb r |gf=3|ga=0}} {{void|<!-- Белшына -->}} {{fb r |gf=7|ga=3}} {{void|<!-- Гомель -->}} {{fb r |gf=1|ga=1}} {{void|<!-- Дынама Брэст -->}} {{fb r |gf=2|ga=0}} {{void|<!-- Дынама Мінск -->}} {{fb r |gf=0|ga=4}} {{void|<!-- Іслач -->}} {{fb r |gf=3|ga=0}} {{void|<!-- Мінск -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Нафтан -->}} {{fb r |gf=2|ga=1}} {{void|<!-- Нёман Гродна -->}} {{fb r |gf=2|ga=5}} {{void|<!-- Славія Мазыр -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Слуцк -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Смаргонь -->}} {{fb r |gf=2|ga=0}} {{void|<!-- Тарпеда-БелАЗ -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Шахцёр Салігорск -->}} {{fb r |r=null }} {{void|<!-- Энергетык-БДУ -->}} {{fb r |gf=3|ga=2}} {{fb r team |t=Энергетык-БДУ}} {{void|<!-- БАТЭ -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Белшына -->}} {{fb r |gf=0|ga=0}} {{void|<!-- Гомель -->}} {{fb r |gf=1|ga=2}} {{void|<!-- Дынама Брэст -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Дынама Мінск -->}} {{fb r |gf=1|ga=4}} {{void|<!-- Іслач -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Мінск -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Нафтан -->}} {{fb r |gf=0|ga=1}} {{void|<!-- Нёман Гродна -->}} {{fb r |gf=1|ga=3}} {{void|<!-- Славія Мазыр -->}} {{fb r |gf=3|ga=1}} {{void|<!-- Слуцк -->}} {{fb r |gf=1|ga=0}} {{void|<!-- Смаргонь -->}} {{fb r |gf=2|ga=4}} {{void|<!-- Тарпеда-БелАЗ -->}} {{fb r |gf=1|ga=2}} {{void|<!-- Шахцёр Салігорск -->}} {{fb r |gf=1|ga=4}} {{void|<!-- Энергетык-БДУ -->}} {{fb r |r=null }} {{fb r footer |u=2 снежня 2023 |s=[https://stat.football.by/stat/belarus/2023/allresults.html football.by]| nt = <big>{{notelist-ua}}</big>}} === Пераходныя матчы === Па выніках сезона мінскі «Энергетык-БДУ», які заняў 14-е месца, быў вымушаны бараніць сваё месца ў Вышэйшай лізе ў стыкавых матчах супраць «[[ФК Віцебск|Віцебска]]» (трэцяе месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Першай лізе]]). Па суме дзвюх сустрэч «Энергетык-БДУ» пакінуў Вышэйшую лігу, яго месца заняў «Віцебск». ==== Першы матч ==== {{Справаздача аб матчы | bg = | дата = 6 снежня 2023 | час = 14:00 | стадыён = '''Стадыён:''' [[Стадыён РЦАР-БДУ|РЦАР-БДУ]], [[Мінск]] | гледачы = 243 | суддзя = Дзмітрый Дзмітрыеў ([[Фаніпаль]]) | каманда1 = [[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]] (Мінск) | каманда2 = [[ФК Віцебск|Віцебск]] | лік = 0:0 | галы1 = | галы2 = | пратакол = [https://stat.football.by/stat/belarus/2023/sub/2023st/1/1/ football.by] }} ==== Матч у адказ ==== {{Справаздача аб матчы | bg = | дата = 9 снежня 2023 | час = 15:00 | стадыён = '''Стадыён:''' Футбольны манеж, [[Віцебск]] | гледачы = 300 | суддзя = Сяргей Сцяцурын ([[Брэст]]) | каманда1 = [[ФК Віцебск|Віцебск]] | каманда2 = [[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]] (Мінск) | лік = 1:0 | галы1 = [[Руслан Цевераў|Р. Цевераў]] {{гол|7|пенальці}} | галы2 = | пратакол = [https://stat.football.by/stat/belarus/2023/sub/2023st/2/1/ football.by] }} == Статыстыка ігракоў == {{col-begin}} {{col-2}} === Бамбардзіры === {| class="wikitable" |- !№ !width=230|Ігрок !width=170|Клуб !Галы |- |style="text-align:center;"|'''1'''||{{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Уладзіслаў Марозаў]]'''||'''Дынама Мінск'''||'''16''' |- |style="text-align:center;"|2||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Ягор Зубовіч]]||Нёман||14 |- |style="text-align:center;"|3||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Павел Савіцкі]]||Нёман||13 |- |style="text-align:center;"|4||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Міхаіл Гардзяйчук]]||Дынама Брэст||12 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Ягор Карпіцкі]]||Шахцёр||12 |- |style="text-align:center;"|6||{{Сцяг|Расія||20px}} [[Андрэй Панюкоў]]||Славія / Нафтан||10 |- |style="text-align:center;"|7||{{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Душан Бакіч]]||Дынама Мінск||9 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзяніс Казлоўскі]]||Гомель||9 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Казахстан||20px}} [[Дзяніс Мітрафанаў]]||Іслач||9 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Тога||20px}} [[Фесу Плака]]||Шахцёр||9 |- |} {{col-2}} === Асістэнты === {| class="wikitable" |- !№ !width=230|Ігрок !width=170|Клуб !Перадачы |- |style="text-align:center;"|'''1'''||{{Сцяг|Албанія||20px}} '''[[Валон Ахмедзі]]'''||'''Шахцёр'''||'''9''' |- |style="text-align:center;"|'''-'''||{{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Душан Бакіч]]'''||'''Дынама Мінск'''||'''9''' |- |style="text-align:center;"|3||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Кірыл Кірыленка]]||Нафтан||8 |- |style="text-align:center;"|4||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Мацвей Дукса]]||Смаргонь||7 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Арцём Аляксандравіч Канцавы|Арцём Канцавы]]||БАТЭ||7 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Сяргей Карповіч]]||Нёман||7 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Канстанцін Кучынскі]]||Гомель||7 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Павел Савіцкі]]||Нёман||7 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Максім Скавыш]]||Шахцёр||7 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Валерый Сянько]]||Іслач||7 |- |} {{col-end}} <small>Крыніца: <ref>{{cite web|date = |url = https://stat.football.by/stat/belarus/2023/scorers.html |title = 33-й чемпионат Беларуси. Высшая лига 2023. Бомбардиры и ассистенты |website = football.by |access-date = 2023-12-11 |language = ru}}</ref></small> == Узнагароды == Узнагароды сезона 2023 былі абвешчаны 12 снежня 2023 года на цырымоніі «Зорны мяч»»<ref>{{Cite web |date=2023-12-12 |url=https://abff.by/news/article/zvezdnyj-mac-2023-nagrady-i-itogi |title="Звездный мяч-2023": награды и итоги |work=Афіцыйны сайт [[АБФФ]] |access-date=2023-12-13 |language=ru |archive-date=13 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231213122921/https://abff.by/news/article/zvezdnyj-mac-2023-nagrady-i-itogi |url-status=dead }}</ref>. === Клубныя ўзнагароды === {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !width=25%|Узнагарода !width=25%|Лаўрэат !width=50%|Заўвага |- |Прыз справядлівай гульні |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |За найменшую колькасць жоўтых і чырвоных картак |- |Прыз глядацкіх сімпатый |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |За найбольшую наведвальнасць |- |Прыз «За волю да перамогі» |[[ФК Нёман Гродна|Нёман]] |За найбольшую колькасць валявых перамог |- |Прыз за найлепшую прэс-службу |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] | |} === Індывідуальныя ўзнагароды === {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !width=40%|Узнагарода !width=60%|Лаўрэат |- |Найлепшая брыгада арбітраў | [[Аляксей Кульбакоў]] (Гомель), <br/>Дзяніс Емяльянчыкаў (Гомель), <br/>Антон Палуянаў (Мазыр) |- |Найлепшы брамнік | {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Ігнатовіч]] ([[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]) |- |Найлепшы абаронца | {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Карповіч]] ([[ФК Нёман Гродна|Нёман]]) |- |Найлепшы паўабаронца | {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Аляксандравіч Канцавы|Арцём Канцавы]] ([[ФК БАТЭ|БАТЭ]]) |- |Найлепшы бамбардзір | {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Марозаў]] ([[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]) (16 галоў) |- |Самы карысны ігрок | {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Марозаў]] ([[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]) (16 галоў + 4 перадачы) |- |Найлепшы нападнік | {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Марозаў]] ([[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]) |- |Найлепшы ігрок | {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Марозаў]] ([[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]) |- |Найлепшы трэнер | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Кавалевіч]] ([[ФК Нёман Гродна|Нёман]]) |} === Зборныя чэмпіянату === {{col-begin}} {{col-2}} ==== Зборная «А» ==== {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !Амплуа !width=200|Ігрок !width=200|Каманда |- |align="center"|[[Брамнік (футбол)|Бр]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Ігнатовіч]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] |- |align="center"|[[Абаронца (футбол)|Аб]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Карповіч]] |[[ФК Нёман Гродна|Нёман]] |- |align="center"|[[Абаронца (футбол)|Аб]] |{{Сцяг|Расія}} [[Ілья Калачоў]] |[[ФК Іслач|Іслач]] |- |align="center"|[[Абаронца (футбол)|Аб]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Паліцевіч]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |- |align="center"|[[Абаронца (футбол)|Аб]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Арынью]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |- |align="center"|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |{{Сцяг|Кыргызстан}} [[Гулжыгіт Алыкулаў]] |[[ФК Нёман Гродна|Нёман]] |- |align="center"|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |{{Сцяг|Кыргызстан}} [[Алімардон Шукураў]] |[[ФК Нёман Гродна|Нёман]] |- |align="center"|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Сялява]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |- |align="center"|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Аляксандравіч Канцавы|Арцём Канцавы]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ]] |- |align="center"|[[Нападнік (футбол)|Нап]] |{{Сцяг|Чарнагорыя}} [[Душан Бакіч]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |- |align="center"|[[Нападнік (футбол)|Нап]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Марозаў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |} {{col-2}} ==== Зборная «Б» ==== {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !Амплуа !width=200|Ігрок !width=200|Каманда |- |align="center"|[[Брамнік (футбол)|Бр]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Канстанцін Рудзянок]] |[[ФК Нёман Гродна|Нёман]] |- |align="center"|[[Абаронца (футбол)|Аб]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Раман Бегуноў]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |- |align="center"|[[Абаронца (футбол)|Аб]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Сачыўка]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |- |align="center"|[[Абаронца (футбол)|Аб]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Ягор Пархоменка]] |[[ФК Нёман Гродна|Нёман]] |- |align="center"|[[Абаронца (футбол)|Аб]] |{{Сцяг|Украіна}} [[Юрый Панця]] |[[ФК Нёман Гродна|Нёман]] |- |align="center"|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Анцілеўскі]] |[[ФК БАТЭ|БАТЭ]] |- |align="center"|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Корзун]] |[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] |- |align="center"|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |{{Сцяг|Расія}} [[Данііл Зорын]] |[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |- |align="center"|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Мацвей Дукса]] |[[ФК Смаргонь|Смаргонь]] |- |align="center"|[[Нападнік (футбол)|Нап]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Савіцкі]] |[[ФК Нёман Гродна|Нёман]] |- |align="center"|[[Нападнік (футбол)|Нап]] |{{Сцяг|Беларусь}} [[Ягор Зубовіч]] |[[ФК Нёман Гродна|Нёман]] |} {{col-end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{football.by|2023}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|2023]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2023 годзе]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя футбольныя чэмпіянаты ў сезоне 2022/2023]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя футбольныя чэмпіянаты ў сезоне 2023/2024]] 9xv0mvq5bah08fdzcaohoyrsjyqvm50 0 739131 5148919 4914771 2026-05-30T18:19:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148919 wikitext text/x-wiki {{футбаліст}} '''Вольга Блоцкая''' (Цярэшка; нар. {{ДН|25|7|1989}}, [[Маладзечна]], [[Беларусь]]) — беларускі футбольны суддзя. == Клубная кар’ера == У Маладзечна пачала займацца футболам у ДЮСШ-2. З 2006 па 2008 гады выступала за [[віцебск]]і «[[ЖФК Універсітэт Віцебск|Універсітэт]]». Адзначылася матчамі за моладзевую зборную Беларусі. З-за пашкоджання меніска і праблем са звязкамі на калене давялося скончыць з кар’ерай гульца. У 2009 годзе пачала судзейскую кар’еру, адразу, пасля аднаўлення калена. Паралельна працуе дзіцячым трэнерам у Маладзечна ў ДЮСШ-2. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/peretrem/1782536/ Самая красивая судья белфутбола обслуживала столичное дерби — и ей было очень непросто] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230514141302/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/peretrem/1782536/ |date=14 мая 2023 }} * [https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/beauty/771516/ Девушка дня. Футбольный рефери из Молодечно] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230514141304/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/beauty/771516/ |date=14 мая 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Блоцкая Вольга}} [[Катэгорыя:Футбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Футбольныя суддзі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Універсітэт Віцебск]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Маладзечна]] mcbe31jq010k2rgh2czhdskff59yp8j 0 743586 5148964 5010449 2026-05-30T19:18:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148964 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Вольга Станіславаўна Масілёнене''', па нараджэнні '''Мурашкіна''' (нар. {{ДН|25|1|1980}}, [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Атакуючы абаронца / лёгкі форвард. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. Жонка літоўскага баскетбаліста [[Мантас Масілёніс|Мантаса Масілёніса]]. == Біяграфія == Выхаванка СДзЮШАР «Гарызонт»<ref>[https://sportfpb.by/clubs/minsk/schools/sdyushor-po-basketbolu-ppo-oao-gorizont/ Учреждение «Специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва по баскетболу Единой профсоюзной организации холдинга «Горизонт» Белорусского профессионального союза работников промышленности»]</ref>. Першы трэнер — Сяргей Мікалаевіч Трыфанаў. Выступала за клубы Беларусі, Польшчы, Літвы, Расіі, Харватыі, Румыніі. У кастрычніку 2007 года пакінула [[Харватыя|харвацкі]] «Госпіч» і падпісала кантракт з [[Арэнбург|арэнбургскай]] «[[Надзежда Арэнбург|Надзеждай]]»<ref>[https://www.kp.ru/daily/23995.4/78157/ У оренбургской «Надежды» появилась кукла-талисман]</ref>. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16|зборную U-16]] (1995) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|U-20]] (1999). У 2001—2008 гадах выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]], прыняла ўдзел у Алімпійских гульнях-2008 у Пекіне<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%91%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%BE/ |title=Ольга Масилёнене (Мурашкина) |access-date=14 ліпеня 2023 |archive-date=14 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714190035/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%91%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%BE/ |url-status=dead }}</ref>. == Кар’ера == * 1993—1994 — Гарызонт-2 (Мінск) * 1994—1996 — [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РВАР (Мінск)]] * 1995—1996 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] (''у Балтыйскай лізе'') * 1996—1998 — [[Гарызонт Мінск|РШВСМ-Гарызонт (Мінск)]] * 1998—1999 — Алімпія (Познань, Польшча) * 1999—2001 — Арві-Вернітас (Марыямпале, Літва) * 2001—2002 — Одра (Бжэг, Польшча) * 2002—2004 — Летувас Тэлекомас (Вільнюс, Літва) * 2004 — [[АЗС Люблін (жаночы баскетбольны клуб)|Меблатап (Люблін, Польшча)]] * 2004—2005 — ''пропуск сезону'' (''дэкрэтны адпачынак'') * 2005—2006 — [[Надзежда Арэнбург|Надзежда (Арэнбург, Расія)]] * 2006—2007 — Госпіч Кроатыя (Госпіч, Харватыя) * 2007—2008 — [[Надзежда Арэнбург|Надзежда (Арэнбург, Расія)]] * 2008 — ССС Палькавіцы (Палькавіцы, Польшча)<ref>[https://www.sb.by/articles/vybor-i-alternativa.html Выбор и альтернатива]</ref> * 2008—2010 — МСМ Тыргавіштэ (Тыргавіштэ, Румынія) == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1996/1997|1996/1997]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1997/1998|1997/1998]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Літвы па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Літвы]] (1): [[Чэмпіянат Літвы па баскетболе сярод жанчын 2002/2003|2002/2003]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Румыніі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Румыніі]] (2): [[Чэмпіянат Румыніі па баскетболе сярод жанчын 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Румыніі па баскетболе сярод жанчын 2009/2010|2009/2010]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1995/1996|1995/1996]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Харватыі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Харватыі]] (1): [[Чэмпіянат Харватыі па баскетболе сярод жанчын 2006/2007|2006/2007]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1998|1998]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Харватыі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Харватыі]] (1): [[Кубак Харватыі па баскетболе сярод жанчын 2007|2007]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Румыніі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Румыніі]] (2): [[Кубак Румыніі па баскетболе сярод жанчын 2009|2009]], [[Кубак Румыніі па баскетболе сярод жанчын 2010|2010]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіёнка [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2002/2003|2002/2003]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (2): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 1997/1998|1997/1998]], [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 1999/2000|1999/2000]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 1995/1996|1995/1996]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://russiabasket.ru/players/140383 Профіль на сайце РФБ] * [https://bbw-g2n.jimdofree.com/игроки/масилёнене-о/ Профіль на сайце bbw-g2n.jimdofree.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230714190035/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%91%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%BE/ |date=14 ліпеня 2023 }} * [https://by.tribuna.com/blogs/wbaskettnews/1532331/ Каким белорусский баскетбол был 20 лет назад: турниры будущих звезд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230714190029/https://by.tribuna.com/blogs/wbaskettnews/1532331/ |date=14 ліпеня 2023 }} * [https://pressball.by/blog/pressball/3492/ ПОРТРЕТ. ОЛЬГА МУРАШКИНА: ВЫЙТИ ЗАМУЖ НЕ ХВАТАЕТ ВРЕМЕНИ] * [https://pressball.by/blog/pressball/3475/ ОЛЬГА МАСИЛЕНЕНЕ: НЕ УСИДЕЛА] {{Бібліяінфармацыя}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Алімпійскіх гульнях 2008}} {{DEFAULTSORT:Масілёнене Вольга Станіславаўна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Госпіч»]] 2u74ltlo160quvhxqf0598t5y1sl3bi 0 750597 5149130 5120177 2026-05-31T09:02:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149130 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Корж}} {{Баскетбаліст}} '''Вячаслаў Аляксандравіч Корж''' (нар. {{ДН|22|9|1986}}, [[Рэчыца]], [[Гомельская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Разыгрываючы абаронца. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец рэчыцкай СДзЮШАР № 1<ref>[https://belarus.basketball/federatsiya/shkoly/gomelskaya-obl/82-sdyushor-1-g-rechitsa Главная / Федерация / Школы / Гомельская обл / ГУ «Речицкая СДЮШОР № 1» ГУ «РЕЧИЦКАЯ СДЮШОР № 1»]</ref>. Першы трэнер — Аляксандр Мікалаевіч Верхатураў<ref>{{Cite web |url=https://fst.by/downloads/sport/national-teams/2018/basketbol.pdf |title=СПИСОЧНЫЙ СОСТАВ национальной и сборной команд РБ по баскетболу (мужчины) на 2018 год. Национальная команда (основной состав) |access-date=30 кастрычніка 2023 |archive-date=16 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616163534/http://fst.by/downloads/sport/national-teams/2018/basketbol.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dneprovec.by/basketball/2022/06/10/35610 |title=Заключительный турнир заслуженного речицкого тренера |access-date=1 жніўня 2025 |archive-date=27 лютага 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227065756/https://www.dneprovec.by/basketball/2022/06/10/35610 |url-status=dead }}</ref>. За час кар’еры выступаў за віцебскі «Лакаматыў-КіС», гомельскі «Сож», «Гродна-93» і «Цмокі-Мінск»<ref>[https://sportnaviny.com/vyacheslav-korzh-i-cmoki-minsk-dogovorilis-o-sotrudnichestve/ Вячеслав Корж и «Цмокі-Мінск» договорились о сотрудничестве]</ref>. Сезон 2022/23 правёў у складзе «Барысфена»<ref>[https://by.tribuna.com/be/basketball/1112962260-eksigrok-sbornoj-korzh-ckoree-vsego-v-etom-godu-budu-zavers/ Экс-гулец зборнай Корж: «Хутчэй за ўсё, сёлета буду завяршаць кар’еру. Жадаю быць побач з сям’ёй і знайсці сябе ў іншым»]</ref>. == Кар’ера == * 2004—2009 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС (Віцебск)]] * 2009—2011 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]] * 2011—2017 — [[Гродна-93]] * 2017—2018 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2018—2019 — [[Цмокі-Мінск-2]] * 2019—2021 — [[Барысфен Магілёў|ЦАР-Барысфен (Магілёў)]] * 2021—2023 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] * 2023—2024 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (9): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2012/2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (8): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Еўразійская баскетбольная ліга|Еўразійскай лігі]] (1): [[Еўразійская баскетбольная ліга 2019/2020|2019/2020]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/153470 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231030081911/https://russiabasket.ru/players/153470 |date=30 кастрычніка 2023 }} * [https://basketball.eurobasket.com/player/Viachaslau-Korzh/59460 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://www.proballers.com/basketball/player/236885/vyacheslav-korzh Профіль на сайце proballers.com] * [https://by.tribuna.com/be/basketball/1112970912-eksbasketbolist-sbornoj-belarusi-korzh-reshil-poprobovat-se/ Экс-баскетбаліст зборнай Беларусі Корж: «Вырашыў паспрабаваць сябе ў нафтавай галіне, вучуся на памагатага свідроўшчыка»] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2011}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Корж Вячаслаў}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] jr4cnjhmwuw9y8ia29rc6qa4uvlgwv1 100 753022 5148805 5148372 2026-05-30T15:51:33Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5148805 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вілбэртс Краснайс|2026-05-30T12:56:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мінскі японскі сад|2026-05-30T10:51:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Людвік Фінкель|2026-05-30T09:59:21Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Леанід Аляксандравіч Акаловіч|2026-05-28T16:15:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Соні Ролінз|2026-05-27T17:45:35Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Дзін Ачэсан|2026-05-27T05:31:17Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Оскар Галецкі|2026-05-26T14:36:57Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Людвік Калянкоўскі|2026-05-25T14:07:00Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Фёдар Сяргеевіч Фешчанка|2026-05-24T20:34:52Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Хорст Ябланоўскі|2026-05-24T14:24:10Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|2026-05-23T18:29:13Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Юрый Васілевіч Грыбоўскі|2026-05-23T18:14:48Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Штаб-кватэра UNESCO|2026-05-23T17:46:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Бату Сяргеевіч Хасікаў|2026-05-23T15:01:30Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Станіслаў Уладзіміравіч Думін|2026-05-23T14:22:19Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Алена Карп|2026-05-23T11:02:55Z|Dzejka}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> drv3sjbqvd462q91pjheeb24h3nw37v 100 753274 5148804 5148369 2026-05-30T15:51:17Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5148804 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Мінскі японскі сад|2026-05-30T10:51:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Малая Такмачка|2026-05-29T20:28:58Z|Arcemij}} {{Новы артыкул|Парк Кіёта (Кіеў)|2026-05-29T08:46:56Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Крэнстан (Род-Айленд)|2026-05-27T13:39:53Z|MatthewMCN608}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|2026-05-25T23:16:21Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Уэна (парк)|2026-05-25T18:25:49Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Роан-дзі|2026-05-25T18:17:17Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сад Кансэн-эн|2026-05-25T18:07:14Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Афіны)|2026-05-25T11:58:10Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Парк Інакасіра|2026-05-25T10:16:36Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сад Окума|2026-05-25T09:58:49Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сады Хамарыкю|2026-05-25T09:45:36Z|Γλωσσολαλιά}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> cde5jmsu0x1njqr0pvfqi3znl6hx88a 100 753287 5148800 5148367 2026-05-30T15:50:43Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5148800 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Стэфан Офенберг|2026-05-30T13:05:53Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вілбэртс Краснайс|2026-05-30T12:56:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мінскі японскі сад|2026-05-30T10:51:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Людвік Фінкель|2026-05-30T09:59:21Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка|2026-05-29T22:39:51Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Зорны паход|2026-05-29T18:47:24Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Ян Гружэўскі|2026-05-29T10:17:34Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека|2026-05-29T10:09:45Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Машэка Магілёў|2026-05-29T10:05:06Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2026-05-29T09:56:26Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Гомель|2026-05-29T07:19:03Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Кронан Гродна|2026-05-29T07:10:29Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі (з 2020)|2026-05-28T22:02:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2013|2026-05-28T20:05:32Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Гета ў Докшыцах|2026-05-28T17:41:13Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Артур Уладзіміравіч Шахлай|2026-05-28T17:20:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 36ivbpmgfi7ti4qiimbp9m39l0dy6f9 0 753758 5148788 4869578 2026-05-30T15:22:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148788 wikitext text/x-wiki [[Файл:Protest in Dziatlava on 14 August 2020 (cropped).jpg|міні|Лозунг «Верым! Можам! Пераможам!» на плакаце пратэстуючага ў [[Дзятлава]] 14 жніўня 2020 года.]] '''«Верым, можам, пераможам!»''' — [[Беларусь|беларускі]] палітычны і спартыўны [[лозунг]]. З’явіўся ў 2006 годзе, як перайначаная версія іншага беларускага дэмакратычнага слогана «Хочам! Можам! Пераможам!». Актыўна выкарыстоўваўся хакейнымі і футбольнымі фанатамі, а таксама стаў адным з асноўных пратэстных лозунгаў у 2006 і 2020 годзе. == Гісторыя == Лозунг быў прыдуманы палітыкам [[Павел Севярынец|Паўлам Севярынцам]]. Ён замяніў першы дзеяслоў іншага дэмакратычнага лозунгу «Хочам! Можам! Пераможам!», які гучаў на вуліцах Беларусі з 2001 года<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://belarus2020.churchby.info/rouna-god-tamu-paula-sevyaryncza-zatrymali-i-kinuli-za-kraty/|title=Роўна год таму Паўла Севярынца затрымалі і кінулі за краты|first=|last=|website=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|date=2021-06-07|access-date=2023-11-11}}</ref>. Упершыню слоган прагучаў 19 сакавіка 2006 года на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]] у Мінску падчас [[Пратэсты ў Мінску 19—25 сакавіка 2006 года|прэзідэнцкіх акцый пратэсту]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://rada.vision/by/belarus-i-demakratyya-8-kljuchavyh-gistarychnyh-dat|title=Беларусь і дэмакратыя: 8 ключавых гістарычных дат|website=Каардынацыйная рада|date=2021-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531034739/https://rada.vision/by/belarus-i-demakratyya-8-kljuchavyh-gistarychnyh-dat|archive-date=2023-05-31|access-date=2023-11-11|url-status=live}}</ref>. Акрамя палітычных маніфестацый, лозунг таксама выкарыстоўваўся фанатамі падчас [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2014|чэмпіянату свету па хакеі ў 2014 годзе]] . Кампанія «[[Кока-Кола]]» выкарыстоўвала слоган у рэкламнай акцыі, а балельшчыкі скандавалі яго перад хакейным матчам Беларусь — Латвія<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetaby.com/post/verym-mozham-peramozham-na-chm-po-xokkeyu-i-mitingax-oppozicii/74768/|title=«Верым, можам, пераможам!» на ЧМ по хоккею и митингах оппозиции|author=Ольга Слуцкая|website=Салідарнасць|date=2014-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111161215/https://gazetaby.com/post/verym-mozham-peramozham-na-chm-po-xokkeyu-i-mitingax-oppozicii/74768/|archive-date=2023-11-11|access-date=2023-11-12|url-status=live}}</ref>. Лозунг стаў адной з самых папулярных крычалак фанатаў хакейнага клуба [[ХК Дынама Мінск|«Дынама» Мінск]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://by.tribuna.com/blogs/iharsluchak/686646/|title=ХК «Дынама-Мінск»: наш слоган «Верым! Можам! Пераможам!», гімн - «Тры чарапахі» NRM|first=Ігар|last=Случак|website=by.tribuna.com|date=2014-10-13|access-date=2023-11-12|archive-date=12 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231112012721/https://by.tribuna.com/blogs/iharsluchak/686646/|url-status=dead}}</ref>. Футбольныя балельшчыкі таксама скандавалі «Верым, можам, пераможам!» на трыбунах «[[Барысаў-Арэна|Барысаў-Арэны]]» ў 2016 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/27970909.html|title=«Верым-можам-пераможам» на трыбунах «Барысаў-Арэны»|website=[[Радыё Свабода]]|date=2016-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221127131011/http://www.svaboda.org/a/27970909.html|archive-date=2022-11-27|access-date=2023-11-12|url-status=live}}</ref>. Відазмененая версія слогана «Любім, можам, пераможам!» фігуравала на першым перадвыбарчым пікеце [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] у [[Мінск]]у<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/ljubim-mozam-peramozam-perszy-peradvybarczy-p|title=«Любім, можам, пераможам»! Першы перадвыбарчы пікет Ціханоўскай у Мінску (фота)|first=Францішак|last=Цярэшка|website=[[Новы Час]]|date=2020-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111174329/https://novychas.online/hramadstva/ljubim-mozam-peramozam-perszy-peradvybarczy-p|archive-date=2021-11-11|access-date=2023-11-12|url-status=live}}</ref>. Выраз часта з’яўляўся на акцыях пратэсту і перформансах 2020 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2020/11/7/399831/|title=«Верым! Можам! Пераможам!»: классный перформанс минчан|website=[[Хартия 97]]|date=2020-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517133945/https://charter97.org/ru/news/2020/11/7/399831/|archive-date=2022-05-17|access-date=2023-11-12|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/belarus-elections-lukashenko-protests-anniversary/31408560.html|title="Верым, можам, пераможам!" Как год назад Беларусь поверила в перемены|website=[[Настоящее время (телеканал)|Настоящее Время]]|date=2021-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231023150015/https://www.currenttime.tv/a/belarus-elections-lukashenko-protests-anniversary/31408560.html/|archive-date=2023-10-23|access-date=2023-11-12|url-status=live}}</ref>. Са жніўня 2020 па люты 2021 года лозунг неаднаразова з’яўляўся ў выглядзе надпісаў на [[плот]]ах{{Sfn|Александр Сарна|2021}}. А таксама фігураваў на знакамітай [[Электрычная падстанцыя|трансфарматарнай будцы]] на «[[Плошча Перамен|Плошчы Перамен]]»{{Sfn|Александр Сарна|2021}}. 24 верасня 2020 года мастак [[Уладзімір Якаўлевіч Цэслер|Уладзімір Цэслер]] правёў у [[Кіеў|Кіеве]] выстаўку пратэстных [[плакат]]аў, якая называлася «Верым! Можам! Пераможам!»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://reform.by/166563-v-kieve-otkrylas-vystavka-vladimira-ceslera-verym-mozham-peramozham|title=В Киеве открылась выставка Владимира Цеслера "Верым! Можам! Пераможам!"|website=Reformation|date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111161219/https://reform.by/166563-v-kieve-otkrylas-vystavka-vladimira-ceslera-verym-mozham-peramozham|archive-date=2023-11-11|access-date=2023-11-12|url-status=live}}</ref>. Слоган стаў адным з самых папулярных хэштэгаў пратэстнай актыўнасці ў [[Сацыяльная сетка|сацыяльных сетках]] 2020—2021 года{{Sfn|Петухов А. Ю., Каминченко Д. И.|2022}}. == Аналіз == Слоган можна аднесці да традыцыйных беларускіх лозунгаў, якія гучалі да [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў 2020 года]]{{Sfn|Zinkevič, A. & Prenner, M. K.|2021}}. Яго можна назваць прэцэдэнтным (аўтарскім), створаным падчас пратэстаў, але які атрымаў шырокі распаўсюд і вядомасць у грамадстве{{Sfn|Zinkevič, A. & Prenner, M. K.|2021}}. Лозунг з’яўляецца рэлевантным [[Беларуская мова|беларускай мове]] (фіксуецца скандаванне толькі на беларускай мове). Яго пераклад на іншую мову можа значна зніжаць пазнавальнасць і нават прагматычную прэсупазіцыю{{Sfn|Zinkevič, A. & Prenner, M. K.|2021}}. У ходзе з «у асноўным рускамоўнымі» пратэстамі 2020 года беларускамоўны лозунг успрымаўся як сімвал дзяржаўнасці, этнічнай і культурнай прыналежнасці, а таксама апазіцыі цяперашняму прарасійскаму ўраду{{Sfn|Anastassiya Starodubtseva|2022}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-sotsialno-politicheskoy-aktivnosti-v-respublike-belarus-na-osnove-dannyh-sotsialnyh-media-i-matematicheskogo-modelirovaniya|аўтар=Петухов А. Ю., Каминченко Д. И.|загаловак=Анализ социально-политической активности в Республике Беларусь на основе данных социальных медиа и математического моделирования|год=2022|мова=ru|выданне=Вестник Московского университета. Серия 12. Политические науки|тып=журнал|нумар=4|issn=0868-4871|ref=Петухов А. Ю., Каминченко Д. И.}} * {{Артыкул|спасылка=https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/14370|аўтар=Anastassiya Starodubtseva|загаловак=Prospects for Russian-Belarusian bilingualism: the sociolinguistic aspect|год=2022|мова=en|выданне=Białostockie Archiwum Językowe|выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku|тып=журнал|нумар=22|старонкі=309—324|issn=1641-6961|ref=Anastassiya Starodubtseva}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.researchgate.net/publication/353880191_Popytka_kompleksnogo_analiza_lozungov_belorusskogo_protesta_2020_g|аўтар=Zinkevič, A. & Prenner, M. K.|загаловак=Попытка комплексного прагматического анализа лозунгов белорусского протеста 2020 г.|год=2021|адказны=In Holger Kuße|мова=ru|выданне=Kommunikacija v ėpoxu protestov|выдавецтва=Peter Lang|старонкі=81—101|ref=Zinkevič, A. & Prenner, M. K.}} * {{Артыкул|спасылка=https://journals.ehu.lt/index.php/topos/article/view/1099|аўтар=Александр Сарна|загаловак=Коммуникативный дизайн городской среды в субкультуре протеста|год=2021|выданне=Topos|нумар=2|старонкі=197–218|issn=2538-886X|ref=Александр Сарна}} {{беларускія лозунгі}} [[Катэгорыя:Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Акцыі пратэсту ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2014 годзе]] [[Катэгорыя:Палітычныя лозунгі Беларусі]] 7lwk7gcl7vkdhiq7ts7utw8otvedrm5 0 758064 5149056 4672320 2026-05-31T02:44:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149056 wikitext text/x-wiki '''Выкупна́я апера́цыя''' ({{lang-ru|выкупная операция}}) — дзяржаўная крэдытная аперацыя, якая праводзілася ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] праз [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|скасаванне прыгоннага права]] з 1861 года. Мэтай аперацыі было спрыянне пераходу [[Палявы надзел|надзельнай зямлі]] ва ўласнасць сялян. Да часу выкупу сяляне, застаючыся асабіста свабоднымі, працягвалі плаціць за карыстанне зямлёй памешчыка праз [[Паншчына|паншчыну]] і [[аброк]], такія сяляне мелі статус [[Часоваабавязаныя сяляне|часоваабавязаных сялян]]. Паводле «[[Палажэнне аб выкупе|Палажэння аб выкупе]]» селянін пры адсутнасці нядоімкі меў права выкупіць сядзібны ўчастак без згоды памешчыка, а палявы надзел мог выкупіць толькі са згодны або па патрабаванні памешчыка. Выкупны кошт надзельнага ўчастка вызначаўся шляхам [[Капіталізацыя працэнтаў|капіталізацыі]] з 6 % гадавога грашовага аброку. Фактычна сяляне выкуплялі не зямлю, а [[Феадалізм|феадальныя]] павіннасці, гэта значыць асабістую свабоду. Сяляне атрымлівалі ад дзяржаву пазыку ў 75—80 % выкупнога доўгу, якую павінны былі пагасіць на працягу 49 гадоў па 6 % штогод. Астатнія 20—25 % выкупнога доўгу сяляне абавязаны былі ўнесці памешчыку пры заключэнні выкупной здзелкі. Пры выкупе надзелу па патрабаванні памешчыка, гэта значыць пры адсутнасці добраахвотнага пагаднення, такая даплата не была патрэбна. Часта дадатковы плацеж замяняўся работай. Выкупная сума, за вылікам доўгу [[Крэдыт|крэдытным]] установам, выдавалася памешчыкам аднаразова дзяржаўнымі 5-працэнтнымі банкаўскімі білетамі і выкупнымі пасведчаннямі. У 1863—1871 гадах на Беларусі і Літве ў сувязі з [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстаннем 1863—1864 гадоў]] і выплатай [[Кантрыбуцыя|кантрыбуцыйнага]] збору мясцовымі памешчыкамі гэту суму дзяржава выдавала ім гатоўкай у памеры вылічанага гадавога 5,5-працэнтнага даходу з надзельных зямель сялян, пераведзеных на выкуп{{sfn|ЭГБ|1994|с=371}}. Абавязковы выкуп на Беларусі, Літве і [[Правабярэжная Украіна|Правабярэжнай Украіне]] ([[Заходні край|заходнія губерні]]) быў уведзены з 1863 года, у іншых рэгіёнах Расійскай імперыі з 1883 года. Пад уплывам паўстання 1863—1864 гадоў і масавага руху сялян ім вярнулі частку [[Адрэзкі (зямля)|адрэзкаў]] (адрэзаных памешчыкам частак зямлі) і паменшылі выкупныя плацяжы. Памеры выкупных плацяжоў на дзесяціну надзельнай зямлі паводле выкупных актаў супраць з вызначанымі ва [[Устаўная грамата (1861)|ўстаўных граматах]] зменшыліся ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] на 75,4 %, [[Віленская губерня|Віленскай]] на 64,9 %, [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] на 23,8 %. Агульны кошт зямлі па выкупе і цана яе на мясцовым рынку ў 1863—1872 гадах адпаведна складалі: у [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] — 16,8 і 8,2 млн рублёў, Магілёўскай — 25,6 і 10,1 млн рублёў, Мінскай — 12,6 і 10,5 млн рублёў, Віленскай — 9,4 і 11,5 млн рублёў, [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] — 7,8 і 10,7 млн рублёў. Нягледзячы на меншы памер выкупной сумы супроць рыначнай цаны зямлі ў апошніх дзвюх губернях, сяляне ўсё адно значна пераплацілі за свае надзелы праз шматгадовае спагнанне дзяржавай 6 % па выкупной пазыцы{{sfn|ЭГБ|1994|с=372}}. Рэвалюцыйная сітуацыя ў краіне канца 1870-х — пачатку 1880-х гадоў і значны недабор выкупных плацяжоў (павелічэнне нядоімак) прымусілі расійскі ўрад у пачатку 1880-х гадоў скараціць памеры выкупу для былых памешчыцкіх сялян шэрагу рэгіёнаў. У 1882—1890-х гадах у Магілёўскай губерні выкупныя плацяжы былі паменшаны на 6,6 %, у [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскім]] і [[Гарадоцкі павет|Гарадоцкім]] паветах Віцебскай губерні — на 3,3 %. На астатніх землях Беларусі скарачэнне не праводзілася. Праз падзеі [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]] расійскі ўрад вымушаны быў скасаваць выкупныя плацяжы{{sfn|ЭГБ|1994|с=372}}. Выкуп усіх надзельных земляў былых панскіх сялян павінен быў скончыцца ў 1932 годзе, але выкупныя плацяжы былі спыненыя з 1 студзеня 1907 года ў рамках [[Сталыпінская аграрная рэформа|сталыпінскай аграрнай рэформы]] пад уплывам рэвалюцыі 1905 года. 3 лістапада 1905 года (пры старшыні Савета міністраў [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргеі Вітэ]], галоўным кіраўніку землеўпарадкаваннем і земляробствам [[Мікалай Мікалаевіч Кутлер|Мікалаі Кутлеры]]) былі выпушчаны Найвышэйшы маніфест і суправаджальны ўказ<ref>{{Cite web|url=https://runivers.ru/lib/book3139/9995/|title=Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Третье. 1 марта 1881 — 1913 гг. — Алфавитный каталог — Электронная библиотека Руниверс|website=runivers.ru|access-date=2024-02-04|archive-date=23 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223003809/https://runivers.ru/lib/book3139/9995/|url-status=dead}}</ref>, паводле якіх выкупныя плацяжы былых панскіх сялян з 1 студзеня 1906 года памяншаліся напалову, а з 1 студзеня 1907 года скасоўваліся цалкам. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Выкупная аперацыя|[[Вячаслаў Паўлавіч Панюціч|Вячаслаў Панюціч]]|371—372}} * {{Кніга|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/57473|аўтар=[[Аляксандр Генадзьевіч Каханоўскі|Аляксандр Каханоўскі]]|загаловак=Гісторыя Беларусі другой паловы ХІХ ст. : вучэб.-метад. дапам.|год=2012|выдавецтва=Мінск : БДУ|isbn=978-985-518-718-0|ref=Каханоўскі А.}} [[Катэгорыя:Прыгоннае права]] [[Катэгорыя:Сялянства Расійскай імперыі]] rp0bo07msmejs7ex7pv5obihd0af1ef 100 763680 5148806 5148373 2026-05-30T15:51:43Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5148806 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Марыа Лем’ё|2026-05-30T09:24:16Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Клод Лем’ё|2026-05-30T09:06:08Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Машэка Магілёў|2026-05-29T10:05:06Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2026-05-29T09:56:26Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Гомель|2026-05-29T07:19:03Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2012/2013 ГК Кронан Гродна|2026-05-29T07:10:29Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2013|2026-05-28T20:05:32Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2015|2026-05-28T11:02:14Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 РЦАП-СДЮШАР|2026-05-28T10:59:01Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 РДВАР|2026-05-28T10:56:23Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гродна-93-ГрДУ»|2026-05-28T10:50:22Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 БАК «Вікторыя»|2026-05-28T10:47:30Z|Slavazai1973}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> m589nbxo23o38ide5p5soty6vt2okru 0 764399 5149014 4771274 2026-05-30T21:40:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149014 wikitext text/x-wiki '''Вось супраціву''' ({{Lang-fa|محور مقاومت}}, {{Lang-ar|محور المقاومة}}) — неафіцыйная антыізраільская і антызаходняя ваенна-палітычная кааліцыя на чале з [[Іран|Іранам]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9459321/Syria-Iran-vows-it-will-not-allow-Assad-to-fall.html|title=Syria: Iran vows it will not allow Assad to fall|website=The Telegraph|date=2012-08-07|access-date=2023-10-31}}</ref><ref>{{Cite web|lang=eng|url=https://www.npr.org/2023/10/26/1208456496/iran-hamas-axis-of-resistance-hezbollah-israel|title=Что такое "ось сопротивления" поддерживаемых Ираном группировок на Ближнем Востоке?|website=Проверено}}</ref>. У яе ўваходзяць розныя ўзброеныя групоўкі ў [[Дзяржава Палесціна|Палесціне]], [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ліван|Ліване]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2012/08/07/world/meast/syria-unrest/index.html|title=Iran: Syria part of 'axis of resistance'|first=|last=|website=CNN|date=2012-08-07|access-date=2023-10-31}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/Iraq%20Syria%20Lebanon/Lebanon/97%20Drums%20of%20War%20-%20Israel%20and%20the%20Axis%20of%20Resistance.pdf|title=Барабаны войны: Израиль и "ОСЬ СОПРОТИВЛЕНИЯ", Международная кризисная группа, 2 августа 2010|website=заархивировано из оригинала|access-date=2 мая 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304111425/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/Iraq%20Syria%20Lebanon/Lebanon/97%20Drums%20of%20War%20-%20Israel%20and%20the%20Axis%20of%20Resistance.pdf|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=}}</ref>. Сірыйскія [[Баасізм|апалчэнцы-баасісты]], іракскія [[шыіты|шыіцкія]] ісламісты, якія ўваходзяць у склад санкцыянаваных іракскім урадам [[Сілы народнай мабілізацыі|Сіл народнай мабілізацыі]], і рух [[Хусіты|хусітаў]] у [[Емен|Емене]], таксама лічацца часткай альянсу. Упершыню тэрмін «вось супраціву» быў выкарыстаны лівійскай штодзённай газетай ''«Аз-Захф Аль-Ахдар»'' у адказ на заяву амерыканскага прэзідэнта [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша]] пра «[[вось зла]]»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/BBC_News|title=BBC Monitoring цитаты из иранской прессы за 18 мая 04"}}</ref>. Праграма кааліцыі складаецца з трох асноўных слупоў: захаванне рэжыму [[Башар Асад|Башара Асада]] ў Сірыі, падтрыманне доступу да паставак зброі і грошай з Ірана, недапушчэнне прыходу да ўлады ў Сірыі [[Суніты|суніцкага]] ўрада<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Hezbollah_Sullivan_FINAL.pdf|title=Салливан, Мариса (апрель 2014)|website=(PDF), Институт изучения войны: "Поддержка Асада Хезболлой направлена на достижение трех широких целей. Во-первых, "Хезболла" стремится сохранить Ось Сопротивления, укрепляя военный потенциал режима Асада. Во-вторых, "Хезболла" также стремится сохранить доступ к иранской и сирийской материальной поддержке, обезопасив линии связи, идущие из Дамаска в Ливан, от любого вмешательства повстанцев....В-третьих, группа также стремится предотвратить появление в Сирии режима, в котором доминируют сунниты"|access-date=2 мая 2024|archive-date=31 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031075743/https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Hezbollah_Sullivan_FINAL.pdf|url-status=dead}}</ref>. Акрамя таго, вось выступае супраць Ізраіля<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.middleeastmonitor.com/20150128-the-axis-of-resistance-time-to-put-up-or-shut-up/|title=Абдулразак, Талла (28 января 2015)|website="Ось сопротивления: время смириться или заткнуться". Ближневосточный монитор.}}</ref> і імкнецца да яго поўнага знішчэння<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20231010/unichtozhenie-1901645627.html|title=В ХАМАС назвали задачей "Оси сопротивления" уничтожение Израиля|website=РИА Новости|date=2023-10-10|access-date=2023-11-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vz.ru/news/2023/10/10/1234225.html|title=В ХАМАС назвали задачу альянса «Ось сопротивления»|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-11-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://absatz.media/news/50615-v-hamas-nazvali-glavnuyu-zadachu-osi-soprotivleniya-steret-izrail-s-lica-zemli|title=В ХАМАС назвали главную задачу «Оси сопротивления»: стереть Израиль с лица земли|website=Абzaц|date=2023-10-10|access-date=2023-11-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mail.kz/ru/news/world-news/v-hamas-rasskazali-o-glavnyh-celyah-ataki-na-izrail|title=В ХАМАС рассказали о главных целях атаки на Израиль|website=Mail.KZ|access-date=2023-12-31}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Ірана]] [[Катэгорыя:Кааліцыі]] [[Катэгорыя:Ірана-ізраільскі канфлікт]] poqnskjwb2f1ybeoeuyya69ub8es8wy 0 765938 5149078 4766806 2026-05-31T05:39:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149078 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Вялля (значэнні)}} {{Літаратурны твор | Назва = Вялля і Нёман | Назва-арыгінал = די וילע און דער ניעמאן | Выява = Stanisłaŭ Jarocki Pejzaž Zaleśsia.jpg | Памер = | Подпіс выявы = [[Вялля]] на карціне [[Станіслаў Яроцкі|Станіслава Яроцкага]] | Жанр = верш | Аўтар = [[Мойшэ Кульбак]] | Мова арыгіналу = | Напісаны = [[1922]] | Публікацыя = [[1922]] | Асобнае выданне = | Выдавецтва = Цукунфт, [[Нью-Ёрк]] | Пераклад = [https://old.kamunikat.org/download.php?item=61882-1.pdf&pubref=61882 Райсн (Беларусь)] | Электронная версія = https://archive.org/details/nybc204113/page/n123/mode/2up | Вікікрыніцы-тэкст = }} '''Вялля́ і Нё́ман''' — [[верш]] [[Мойшэ Кульбак]]а з паэмы «[[Райсн]]». Верш Кульбака Вялля — адзін з самых вядомых фрагментаў паэмы Райск або Беларусь — вядомага паэтычнага твору Кульбака 1922 года, у якім паэт апявае краявіды Беларусі і яе насельнікаў. Стварыць паэтычны свет краіны Райсн Кульбак задумаў на чужыне, калі ён на некалькі гадоў пакінуў родны край<ref name="Raysn">[https://taubinpoetry.com/translations-be/mojshje-kulbak-z-pajemy-belarus/ Мойшэ Кульбак. З паэмы «Беларусь». Паэзія Мойшэ Кульбака ў перакладзе Андрэя Хадановіча і Сяргея Шупы]</ref>. У [[Берлін]]е, у 1921 годзе, у яго раптам абудзілася вострая настальгія, якая дала яму натхненне напісаць самыя свае райснскія (ці беларускія) творы<ref name="Raysn" />. Верш Кульбак «Вялля і Нёман» у паэме «[[Райсн]]» нагадвае настальгічны верш «[[Вялля (верш)|Вялля]]» ў паэме «[[Конрад Валенрод (паэма)|Конрад Валенрод]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], напісанай таксама неўзабаве пасля таго, як паэт пакінуў родны край<ref>[http://www.šaltiniai.info/index/details/1279 Kulbakas]</ref>. {{Верш|::::Вялля і Нёман (Dі Vіlje un der Njeman) ::::У ноч, калі месяц з нябёсаў — як срэбная зліва, ::::З'яўляецца з Нёмана постаць літоўскага воя, ::::А побач з Вяллі выплывае дзяўчына шчасліва — ::::Вейкі даўгія, а кудзеры зблытаны з мокрай травою. ::::Крочыць нясьмела, і больш не хаваецца ў хвалі… ::::І Нёман імкне напярэймы — абняць яе цела тугое, ::::Цалуе ў зялёныя вочы, што шчасцем блішчаць і тугою, ::::А потым адносіць на дно ў крышталёвыя сінія залі… | вершаваны пераклад ''[[Андрэй Хадановіч|Андрэя Хадановіча]], пераклад з ідышу [[Сяргей Шупа|Сяргея Шупы]] і [[Уладзімір Рубінчык|Вольфа Рубінчыка]]''<ref>[https://prajdzisvet.org/texts/kits/ya-da-czyabe-spyashau.html Мойшэ Кульбак. Я да цябе спяшаў. Вершы]</ref>}} == Пераклад == Вершаваны пераклад «Вялля і Нёман» на [[беларуская мова|беларускую мову]] выканаў паэт [[Андрэй Хадановіч]], пераклад з ідышу — [[Сяргей Шупа]] і [[Уладзімір Рубінчык|Вольф Рубінчык]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://old.kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=61882 ''Райсн''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250119175030/https://old.kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=61882 |date=19 студзеня 2025 }}, вершаваны пераклад [[Андрэй Хадановіч|Андрэя Хадановіча]], пераклад з ідышу [[Сяргей Шупа|Сяргея Шупы]] і [[Уладзімір Рубінчык|Вольфа Рубінчыка]], пераклад апублікаваны ў 117 выпуску часопіса [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]], с. 148—159. * [https://archive.org/details/nybc204113/page/n123/mode/2up ''Райсн''] арыгінал на ідыш. * [https://yiddishkayt.org/raysn/ ''Райсн''] на англійскай мове, пераклад Леанарда Вольфа, а таксама частковы пераклад [[Язэп Семяжон|Язэпа Семяжона]] на беларускую мову. {{Мойшэ Кульбак}} [[Катэгорыя:Творы Мойшэ Кульбака]] [[Катэгорыя:Вершы]] [[Катэгорыя:Эпічная паэзія]] [[Катэгорыя:Творы 1922 года]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на ідыш]] 9fjadn3ha43e27hlrp08kx1ucqiupvv 0 766274 5149105 4815715 2026-05-31T07:58:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149105 wikitext text/x-wiki [[Файл:07._Camel_Profile,_near_Silverton,_NSW,_07.07.2007.jpg|міні|250px|[[Вярблюд аднагорбы|Аднагорбы вярблюд]] каля {{нп3|Сільвертан (Новы Паўднёвы Уэльс)|Сільвертана||Silverton, New South Wales}}, [[Новы Паўднёвы Уэльс]]]] [[Файл:Verbreitung_von_Kamelen_in_Australiien.png|міні|250px|Распаўсюджанне вярблюдаў у Аўстраліі, паказана жоўтым колерам]] '''Аўстралійскія дзікія вярблюды''' — інтрадукаваныя папуляцыі {{bt-bellat|Вярблюд аднагорбы{{!}}аднагорбых вярблюдаў|Camelus dromedarius}} (з [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Індыйскі субкантынент|Індыйскага субкантынента]]). Імпартаваныя як каштоўныя [[рабочыя жывёлы|ўючныя жывёлы]] з Брытанскай Індыі і [[Афганістан]]а<ref>[https://www.bbc.com/news/magazine-22522695 Australia, home to the world’s largest camel herd — BBC News]</ref> на працягу XIX стагоддзя (для транспарціроўкі і пражывання падчас даследавання і каланізацыі {{нп3|Цэнтральная Аўстралія|Чырвонага цэнтра|ru|Центральная Австралия}}, многія з іх былі выпадкова выпушчаныя ў дзікую прыроду пасля таго, як матарызаваны транспарт замясціў выкарыстанне вярблюдаў у пачатку XX стагоддзя. Гэта прывяло да хуткага росту дзікай папуляцыі са шматлікімі экалагічнымі, сельскагаспадарчымі і сацыяльнымі наступствамі. Здзічэлыя вярблюды ў Аўстраліі таксама вядомыя сваёй агрэсіўнасцю, калі сутыкаюцца са статкамі свойскай жывёлы (напрыклад, [[Свойскі бык|буйной рагатай жывёлы]] і [[Авечка свойская|авечак]]/[[Каза свойская|коз]]); яны таксама могуць быць небяспечна тэрытарыяльнымі ў адносінах да людзей, асабліва самкі з нованароджанымі вярблюджанятамі самцы у {{нп3|Гон (біялогія)|гоне|ru|Гон (биология)}}. Увогуле, [[шлюбны перыяд]] вядомы як небяспечны час для знаходжання побач з вярблюдамі любога полу. Аднымі з першых скаржнікаў былі жывёлаводы, прадстаўнікі Цэнтральнага зямельнага савета і [[Абарыгены Аўстраліі|абарыгенныя]] землеўладальнікі ў пацярпелых раёнах. У 2009 годзе была прафінансавана праграма выбракоўвання вярблюдаў. == Гісторыя == [[Файл:Misery_Coolgardie.jpg|міні|250px|Старацель верхам на вярблюдзе, які ўсталяваў сусветны рэкорд па адлегласці, пройдзенай без вады (600 міль), 1895 год.]] Вярблюды паспяхова выкарыстоўваліся ў даследаванні пустыні ў іншых частках свету. Першая прапанова імпартаваць вярблюдаў у Аўстралію была зроблена ў 1822 годзе дацка-французскім географам і журналістам {{нп3|Конрад Мальт-Брюн|Конрадам Мальт-Брунам|ru|Мальт-Брюн, Конрад}}, у чыёй «Універсальнай геаграфіі» змяшчаецца наступнае: <blockquote>Для такой экспедыцыі трэба выбраць людзей навукі і адвагі. Яны павінны быць забяспечаны разнастайнымі прыладамі і запасамі, а таксама рознымі жывёламі, сіламі і інстынктамі якіх яны могуць атрымаць дапамогу. У іх павінны быць валы з [[Буэнас-Айрэс]]а або з англійскіх паселішчаў, мулы з [[Сенегал]]а і [[Вярблюд аднагорбы|драмадэры]] з [[Афрыка|Афрыкі]] ці [[Аравійскі паўвостраў|Аравіі]]. Валы хадзілі па лясах і па гушчарах; мулы бяспечна хадзілі сярод суровых скал і пагорыстых краёў; драмадэры будуць перасякаць пясчаныя пустыні. Такім чынам, экспедыцыя будзе падрыхтавана да любой тэрыторыі, якая можа быць унутраная. Сабак таксама трэба браць, каб разводзіць дзічыну і адкрываць крыніцы вады; і нават было прапанавана браць свіней, каб знайсці ў глебе эскулентныя карані. Калі не будзе кенгуру і дзічыны, партыя будзе існаваць мясам сваіх уласных статкаў. Яны павінны быць забяспечаны паветраным шарам для назірання на адлегласці за любой сур’ёзнай перашкодай для іх прасоўвання ў пэўных накірунках і для пашырэння дыяпазону назіранняў, якія вока магло б зрабіць на такіх роўных землях, што занадта шырокія, каб дапусціць якія-небудзь вышыні ў межах іх зроку<ref>Conrad Malte-Brun, ''Universal Geography: Containing the description of India and Oceanica'', Volume III 'containing the description of India and Oceanica', Book LVI 'Oceanica', Part IV 'New Holland and its dependancies', p. 568. Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown, London 1822.</ref>.</blockquote> У 1839 годзе падпалкоўнік {{нп3|Джордж Гоўлер||ru|Гоулер, Джордж}}, другі губернатар [[Паўднёвая Аўстралія|Паўднёвай Аўстраліі]], прапанаваў імпартаваць вярблюдаў для працы ў паўзасушлівых раёнах Аўстраліі. Першы вярблюд прыбыў у Аўстралію ў 1840 годзе, замоўлены з [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] братамі Філіпс з [[Адэлаіда|Адэлаіды]] (Генры Уэстан Філіпс (1818—1898); Джордж Філіпс (1820—1900); Г. М. Філіпс (невядома))<ref>{{Cite web|url=http://www.burkeandwills.net.au/Camels/Introducing_Camels_Into_Australia.htm|title=The Introduction of camels into Australia|website=Burke & Wills Web|access-date=6 March 2016}}</ref>. «''Apolline»'' пад камандаваннем капітана Уільяма Дзіна прычаліў у порце Адэлаіда ў Паўднёвай Аўстраліі 12 кастрычніка 1840 года, але ўсе вярблюды, акрамя аднаго, загінулі ў падарожжы. Вярблюда, які выжыў, назвалі Гары<ref name="brown2">{{cite news|last1=Brown|first1=J. D.|title=Decline and Fall of the Australian Camel|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/42694334?searchTerm=first%20camel%20in%20australia%201840&searchLimits=|access-date=6 March 2016|work=Cairns Post|date=18 December 1950}}</ref>. Гэты вярблюд, Гары, выкарыстоўваўся жывёлаводам і даследчыкам {{нп3|Джон Эйнсварт Хоракс|Джонам Эйнсвартам Хораксам||John Ainsworth Horrocks}} для вывучэння ўнутраных раёнаў у яго злашчаснай экспедыцыі 1846 года ў засушлівыя ўнутраныя раёны Паўднёвай Аўстраліі каля [[Торэнс|возера Торэнс]] у пошуках новых сельскагаспадарчых угоддзяў. Яго сталі называць «чалавекам, якога застрэліў уласны вярблюд». 1 верасня Хоракс рыхтаваўся застрэліць птушку на беразе возера Датан. Яго вярблюд, які стаяў на каленях, варухнуўся, пакуль Хоракс перазараджаў пісталет, у выніку чаго пісталет стрэліў і пашкодзіў сярэднія пальцы яго правай рукі і шэраг зубоў<ref>{{cite news|url=http://nla.gov.au/nla.news-article47266473|title=THE LATE MR. J. A. HORROCKS.|newspaper=[[South Australian Register]]|volume=LIII|issue=12,961|location=South Australia|date=29 May 1888|access-date=3 October 2016|page=7|via=National Library of Australia}}</ref>. Хоракс памёр ад ран 23 верасня ў Пенвортаме пасля просьбы забіць вярблюда<ref>{{cite Australian Dictionary of Biography|last1=Chittleborough|first1=Jon|title=Horrocks, John Ainsworth (1818–1846)|id2=horrocks-john-ainsworth-12989|access-date=6 March 2016}}</ref>. === «Афганскія» пагоншчыкі верблюды === Першай буйной унутранай экспедыцыяй Аўстраліі, якая выкарыстала вярблюдаў у якасці асноўнага віду транспарту, была {{нп3|экспедыцыя Бёрка і Уілса||ru|Экспедиция Бёрка и Уиллса}} ў 1860 годзе. {{нп3|Урад Вікторыі||ru|Правительство Виктории}} імпартаваў 24 вярблюдаў для экспедыцыі. Першыя {{нп3|Афганцы (Аўстралія)|пагоншчыкі|ru|Афганцы (Австралия)}} прыбылі 9 чэрвеня 1860 года ў порт [[Мельбурн]] з [[Карачы]] (тады вядомага як Курачы) на караблі «Chinsurah»<ref>{{cite news|title=Camels for Victoria|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/66010090?searchTerm=Chinsurah%20camels&searchLimits=|access-date=6 March 2016|publisher=The Inquirer and Commercial News|date=1 August 1860}}</ref> для ўдзелу ў экспедыцыі<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Philip|last2=Kenny|first2=Anna|title=Australia's Muslim Cameleers Pioneers of the Inland 1860s–1930s|date=2007|publisher=Wakefield Press|location=Adelaide, Australia|isbn=978-1-86254-872-5|page=19}}</ref>. Як апісаў экспедыцыйны камітэт Вікторыі, «вярблюды былі б адносна бескарыснымі, калі іх не суправаджалі пагоншчыкі з іх радзімы»<ref>{{cite book|title=VEE Committee minutes|date=19 May 1859}}</ref>. Пагоншчыкамі ў экспедыцыі былі 45-гадовы Дост Махамед, якога ўкусіў самец-вярблюд, што прывяло да незваротнай страты правай рукі, і Эса (Хасам) Хан з [[Калат (Афганістан)|Калата]], які захварэў каля {{нп3|Свон-Хіл|Свон-Хіла|ru|Суон-Хилл}}. Яны даглядалі вярблюдаў, загружалі і разгружалі абсталяванне і правіянт, знаходзілі ваду ў экспедыцыі<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Philip|last2=Kenny|first2=Anna|title=Australia's Muslim Cameleers Pioneers of the Inland 1860s–1930s|date=2007|publisher=Wakefield Press|location=Adelaide, Australia|isbn=978-1-86254-872-5|page=40}}</ref>. Пачынаючы з 1860-х гадоў невялікія групы пераважна [[Мусульмане|мусульманскіх]] пагоншчыкаў вярблюдаў адпраўляліся ў і з Аўстраліі з інтэрвалам у тры гады для абслугоўвання ўнутранай жывёлагадоўчай прамысловасці [[Паўднёвая Аўстралія|Паўднёвай Аўстраліі]]. Перавозка грузаў і {{нп3|Цюк воўны|цюкоў воўны|ru|Тюк шерсти}} на вярблюдах была для іх прыбытковым спосабам існавання. Калі іх веды аб аўстралійскай глыбінцы і эканоміцы павялічыліся, пагоншчыкі адкрылі ўласны бізнес, імпартуючы і кіруючы {{нп3|Караван вярблюдаў|караванамі вярблюдаў||Camel train}}. Да 1890 года ў вярблюджым бізнэсе дамінавалі ў асноўным мусульманскія гандляры і брокеры, якіх звычайна называлі «{{нп3|Афганцы (Аўстралія)|афганцамі|ru|Афганцы (Австралия)}}» або «ганамі», нягледзячы на тое, што яны паходзілі з Брытанскай Індыі, а таксама з Афганістана, Егіпта і Турцыі. Яны належалі да чатырох асноўных груп: [[пуштуны]], [[Белуджыстан|белуджы]], [[панджабцы]] і [[сіндхі]]. Паводле ацэнак, па меншай меры 15 000 вярблюдаў са сваімі даглядчыкамі прыбылі ў Аўстралію паміж 1870 і 1900 гадамі<ref>[http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/afghan-cameleers australia.gov.au > About Australia > Australian Stories > Afghan cameleers in Australia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171222063528/http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/afghan-cameleers |date=22 снежня 2017 }}. Accessed 8 May 2014.</ref>. Большасць з гэтых вярблюдаў былі [[Вярблюд аднагорбы|драмедарамі]], асабліва з Індыі, у тым ліку з {{нп3|Біканерскі вярблюджы корпус|Біканерскага вярблюджага корпуса||Bikaner Camel Corps}} з [[Раджастхан]]а, які выкарыстоўваў верхавых вярблюдаў, здабытых з дэрвішскіх войнаў у Брытанскім [[Самалі]], і раўнінных індыйскіх вярблюдаў для цяжкай працы. Таксама былі вярблюды з [[Самалі]] і [[Аравійскі паўвостраў|Аравіі]]. [[Файл:Camel team Coolgardie.jpg|міні|Вярблюджая павозка каля {{нп3|Кулгардзі||ru|Coolgardie, Western Australia}}. Каля 1900 года.]] Развядзенне вярблюдаў было пачата ў 1866 годзе сэрам Томасам Элдэрам і Сэмюэлем Стакі на станцыях {{нп3|Белтана|||Beltana}} і Умбератана ў Паўднёвай Аўстраліі. Мелася таксама дзяржаўная вярблюджая ферма ў Лондандэры, каля {{нп3|Кулгардзі||ru|Coolgardie, Western Australia}} ў [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]], заснаваная ў 1894 годзе<ref>{{cite news|title=Camel Breeding|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/124367465?searchTerm=camel%20stud&searchLimits=|access-date=6 March 2016|publisher=The Sydney Stock and Station Journal|date=5 June 1908}}</ref>. Гэтыя прадпрыемствы працавалі каля 50 гадоў і забяспечвалі племянных жывёл для аўстралійскага гандлю вярблюдамі. Вярблюдаў працягвалі выкарыстоўваць для даследаванняў унутры кантынента {{нп3|Пітэр Уорбертан||ru|Уорбертон, Питер}} у 1873 годзе, {{нп3|Уільям Гос|||William Gosse (explorer)}} у 1873 годзе, {{нп3|Эрнэст Джайлз||ru|Джайлс, Эрнест}} у 1875-76 гадах, {{нп3|Дэвід Ліндсі||ru|Линдси, Дэвид}} ў 1885—1886 гадах, {{нп3|Томас Элдэр|||Thomas Elder}} у 1891—1892 гадах, у {{нп3|Экспедыцыя Калверта|экспедыцыі Калверта||Calvert expedition}} ў 1896—1897 гадах і {{нп3|Сесіл Мэдыган||ru|Мэдиган, Сесил}} у 1939 годзе<ref>{{cite book|last1=Jones|first1=Philip|last2=Kenny|first2=Anna|title=Australia's Muslim Cameleers Pioneers of the Inland 1860s–1930s|date=2007|publisher=Wakefield Press|location=Adelaide, Australia|isbn=978-1-86254-872-5|page=50}}</ref>. Яны таксама былі выкарыстаны пры будаўніцтве {{нп3|Трансаўстралійская тэлеграфная лінія|Трансаўстралійскай тэлеграфнай лініі||Australian Overland Telegraph Line}} і перавозілі секцыі труб для {{нп3|Сістэма водазабеспячэння Голфілдс|сістэмы водазабеспячэння Голдфілдс||Goldfields Water Supply Scheme}}. Увядзенне «Закона аб абмежаванні іміграцыі» 1901 года і {{нп3|Белая Аўстралія|палітыкі Белай Аўстраліі|ru|Белая Австралия}} ўскладнілі ўезд у Аўстралію пагоншчыкам вярблюдаў<ref name="jones--202">{{cite book|last1=Jones|first1=Philip|last2=Kenny|first2=Anna|title=Australia's Muslim Cameleers Pioneers of the Inland 1860s–1930s|date=2007|publisher=Wakefield Press|location=Adelaide, Australia|isbn=978-1-86254-872-5|page=20}}</ref>. === Здзічэнне вярблюдаў === З ад’ездам многіх пагоншчыкаў вярблюдаў у пачатку XX стагоддзя і з’яўленнем матарызаванага транспарту ў 1920-х і 1930-х гадах некаторыя пагоншчыкі выпусцілі сваіх вярблюдаў у дзікую прыроду. Гэтыя жывёлы, якія добра падыходзяць для засушлівых умоў [[Цэнтральная Аўстралія|Цэнтральнай Аўстраліі]], сталі пачаткам вялікай папуляцыі дзікіх вярблюдаў, якія існуюць і сёння. == Вярблюды і абарыгены == Па меры таго, як афганскія пагончыкі вярблюдаў усё часцей падарожнічалі па ўнутраных раёнах, яны сутыкнуліся са шматлікімі групамі абарыгенаў. Хутка пачаўся абмен навыкамі, ведамі і таварамі. Некаторыя пагоншчыкі дапамагалі абарыгенам, перавозячы тавары традыцыйнага абмену, у тым ліку {{нп3|Чырвоная охра|чырвоную охру|it|Ocra rossa}} або наркатычную раслінную сумесь {{нп3|пітуры|||Pituri}}, па старажытных гандлёвых шляхах, такіх як {{нп3|Бёрдсвільскі шлях|||Birdsville Track}}. Вярблюды таксама прывезлі аддаленым групам абарыгенаў новыя тавары, такія як [[цукар]], [[чай]], [[тытунь]], адзенне і металічныя прылады. Абарыгены ўключылі [[Вярблюджая воўна|вярблюджую поўсць]] у свае традыцыйныя вырабы з нітак і далі інфармацыю аб пустынных водах і раслінных рэсурсах. Некаторыя пагоншчыкі наймалі мужчын і жанчын з абарыгенаў, каб дапамагаць ім у іх доўгіх паходах па пустыні. Гэта прывяло да некаторых трывалых партнёрстваў і некалькіх шлюбаў<ref>{{Cite web|url=http://www.cameleers.net/?page_id=8|title=Cameleers and Aboriginal people|website=Australia's Muslim Cameleers|publisher=South Australian Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411183948/http://www.cameleers.net/?page_id=8|archive-date=11 April 2016|access-date=6 March 2016|url-status=dead}}</ref>. З 1928 па 1933 гады місіянер {{нп3|Эрнест Юджын Крамер|Эрнест Крамер||Ernest Eugene Kramer}} здзейсніў [[сафары]] на вярблюдах у Цэнтральнай Аўстраліі з мэтай распаўсюджвання [[Евангелле|Евангелля]]. У большасці паездак ён наймаў чалавека з народа {{нп3|Аранда (народ)|аранда|ru|Аранда (народ)}} Мікі Доу Доу ў якасці пагоншчыка, правадніка і перакладчыка, а часам чалавека па імені Барні. Першая з паездак Крамера была на хрыбты {{нп3|Масгрэйв (горы)|Масгрэйв|ru|Масгрейв (горы)}} і {{нп3|Ман (горы)|Ман||Mann Ranges}} і была спансіравана Асацыяцыяй сяброў абарыгенаў, якая патрабавала справаздачы аб умовах жыцця карэннага насельніцтва. Паводле біяграфіі Крамера, калі мужчыны падарожнічалі па пустыні і сустракаліся з мясцовымі жыхарамі, яны раздавалі ім {{нп3|Ледзянцы|цукеркі-ледзянцы||Hard candy}}, [[чай]] і [[цукар]] і гралі на грамафоне «Jesus Loves Me». Ноччу з дапамогай праектара «{{нп3|чароўны ліхтар||ru|Волшебный фонарь}}» Крэмер паказваў слайды [[Нараджэнне Хрыстова|Божага Нараджэння]] і жыцця Хрыста. Для многіх людзей гэта было іх першае ўражанне ад Раства, і падзея маляўніча ўстанавіла «асацыяцыю паміж вярблюдамі, падарункамі і хрысціянствам, якая была не проста сімвалічнай, але мела матэрыяльную рэальнасць»<ref>{{cite book|last1=Vaarzon-Morel|first1=Petronella|title=Indigenous Participation in Australian Economies II|date=2012|publisher=ANU Press|isbn=9781921862830|url=http://press.anu.edu.au/apps/bookworm/view/Indigenous+Participation+in+Australian+Economies+II/9511/ch04.html|access-date=6 March 2016}}</ref>. Да 1930-х гадоў, калі пагоншчыкаў вярблюдаў стаў выцясняць аўтамабільны транспарт, гэта стала магчымасцю для абарыгенаў, якія навучыліся навыкам абыходжання з вярблюдамі і набылі ўласных жывёл, пашыраючы сваю мабільнасць і незалежнасць у памежным грамадстве, якое хутка змянялася. Так працягвалася прынамсі да канца 1960-х гадоў. Дакументальны фільм «Вярблюды і Піт’янджара», зняты {{нп3|Роджэр Сэндэл|Роджэрам Сэндэлам||Roger Sandall}} у 1968 годзе і выпушчаны ў 1969 годзе, распавядае пра групу мужчын {{нп3|Піт’янджара|||Pitjantjatjara}}, якія выязджаюць са сваёй базы ў паселішчы Арэёнга, каб злавіць дзікага вярблюда, прыручыць яго і дадаць да сваіх свойскіх статкаў. Затым яны выкарыстоўваюць вярблюдаў, каб дапамагчы перавезці вялікую групу людзей з Арэёнгі ў Папунью, што займае пешшу тры дні<ref>{{Citation|author1=AIATSIS|author2=Sandall, Roger|author3=Australian Institute of Aboriginal Studies Film Unit|title=Camels and the Pitjantjara|date=1969|publisher=Australian Institute of Aboriginal Studies Film Unit: Ronin Films [distributor]|isbn=978-0-85575-618-5}}</ref>. Вярблюды з’яўляюцца ў {{нп3|Абарыгеннае аўстралійскае мастацтва|карэнным аўстралійскім мастацтве||Indigenous Australian art}}, прыклады захоўваюцца ў калекцыях [[Нацыянальны музей Аўстраліі|Нацыянальнага музея Аўстраліі]]<ref>[https://www.nma.gov.au/explore/collection/highlights/warakurna-history-paintings Warakurna history paintings] National Museum of Australia. Retrieved 20 April 2020.</ref> і музеяў Вікторыі<ref>[https://museumsvictoria.com.au/bunjilaka/about-us/first-peoples/many-nations-objects/ Many Nations objects] Museums Victoria. Retrieved 20 April 2020.</ref>. Розныя {{нп3|Аўстралійскія мовы|мовы аўстралійскіх абарыгенаў|ru|Австралийские языки}} прынялі слова для абазначэння вярблюда, у тым ліку {{нп3|Аранта (мова)|ўсходняя аранта|ru|Аранта (язык)}} (kamule), {{нп3|Піт’янджара (мова)|піт’янджара|ru|Питьянтьятьяра}} (kamula) і {{нп3|Аранта (мова)|алявар|ru|Аранта (язык)}} (kamwerl). == Уздзеянне == Аўстралія мае самую вялікую папуляцыю [[Здзічэнне|дзікіх]] вярблюдаў і адзінае ў свеце пагалоўе аднагорбых вярблюдаў, якія дэманструюць дзікія паводзіны. У 2008 годзе колькасць дзікіх вярблюдаў ацэньвалася ў больш за адзін мільён з магчымасцю падвойвання кожныя 8-10 гадоў<ref>[http://www.nintione.com.au/resource/DKCRC-Report-47-Managing-the-impacts-of-feral-camels-in-Australia_A-new-way-of-doing-business.pdf Managing the impacts of feral camels in Australia: a new way of doing business] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250527004902/http://nintione.com.au/resource/DKCRC-Report-47-Managing-the-impacts-of-feral-camels-in-Australia_A-new-way-of-doing-business.pdf |date=27 мая 2025 }}. Desert Knowledge CRC Report Number 47. Accessed 8 May 2014.</ref><ref>[http://www.lrm.nt.gov.au/feral/camel Northern Territory > Department of Land Resource Management > Feral Camel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140508134635/http://www.lrm.nt.gov.au/feral/camel|date=8 May 2014}}. Accessed 8 May 2014.</ref>. У 2013 годзе гэтая ацэнка была перагледжана да колькасці 600 000 вярблюдаў да выбракоўвання і каля 300 000 вярблюдаў пасля выбракоўвання са штогадовым ростам на 10 % у год<ref>{{Cite web|url=http://www.nintione.com.au/resource/ManagingImpactsFeralCamels_FinalReportAFCMP.pdf|title=Managing the Impacts of Feral Camels Across Remote Australia|date=2013|pages=59–60|publisher=Ninti One|access-date=8 March 2016}}</ref>. === Уплыў на навакольнае асяроддзе === Хоць іх уздзеянне на навакольнае асяроддзе не такое моцнае, як ад некаторых іншых шкоднікаў, завезеных у Аўстралію, вярблюды паглынаюць больш за 80 % даступных відаў раслін. Пагаршэнне навакольнага асяроддзя адбываецца, калі шчыльнасць перавышае дзве жывёлы на квадратны кіламетр, што цяпер мае месца на большай частцы іх арэалу ў [[Паўночная тэрыторыя|Паўночнай тэрыторыі]], дзе яны абмежаваныя двума асноўнымі рэгіёнамі: [[Сімпсан|пустыняй Сімпсан]] і заходняй пустыннай зонай {{нп3|Цэнтральныя хрыбты|Цэнтральных хрыбтоў||Central Ranges}}, [[Вялікая Пясчаная пустыня|Вялікай Пясчанай пустыні]] і {{нп3|Танамі|пустыні Танамі|ru|Танами}}. Некаторыя традыцыйныя харчовыя расліны, якія збіраюць абарыгены ў гэтых раёнах, сур’ёзна пацярпелі ад паядання вярблюдамі. Нягледзячы на тое, што іх ступні маюць мяккую падкладку, а не капыты, што зніжае верагоднасць эрозіі глебы, яны дэстабілізуюць грабяні дзюн, што можа спрыяць эрозіі. Здзічэлыя вярблюды сапраўды аказваюць прыкметны ўплыў на экасістэмы салёных азёр і, як было ўстаноўлена, забруджваюць вадапоі<ref>{{cite news|last1=Brain|first1=Caddie|title=Waterholes fall foul to feral camels in dry spell|url=http://www.abc.net.au/am/content/2012/s3589978.htm|access-date=6 March 2016|agency=AM|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=14 September 2012}}</ref>. У Нацыянальным плане дзеянняў па дзікіх вярблюдах названы наступныя наступствы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе: «вялікая шкода ландшафту, у тым ліку шкода расліннасці ў выніку пошуку ежы і вытоптвання, падаўленне аднаўлення некаторых відаў раслін, выбарачнае выгрызанне рэдкіх і знікаючых відаў флоры, шкода балотам праз абрастанне, вытаптванне і накапленне адкладаў, канкурэнцыя з мясцовымі жывёламі за ежу і прытулак і страта {{нп3|Секвестрацыя вугляроду|секвестраванага вугляроду||Carbon sequestration}} ў расліннасці»<ref name="camelplan">{{Cite web|url=https://www.environment.gov.au/system/files/resources/2060c7a8-088f-415d-94c8-5d0d657614e8/files/feral-camel-action-plan.pdf|title=National Feral Camel Action Plan: A national strategy for the management of feral camels in Australia|author=Australian Government Department of Sustainability, Environment, Water, Population and Communities|author-link=Department of Sustainability, Environment, Water, Population and Communities|date=2010|publisher=Commonwealth of Australia|access-date=9 January 2020|quote="...for the Natural Resources Management Ministerial Council}}</ref>. Некаторыя даследчыкі лічаць, што дзікія вярблюды могуць прынесці экалагічную карысць, запоўніўшы страчаныя нішы вымерлай {{нп3|Аўстралійская мегафаўна|аўстралійскай мегафаўны||Australian megafauna}}, такой як {{bt-bellat||Diprotodon}} і {{bt-bellat||Palorchestes}}, і могуць спрыяць зніжэнню {{нп3|Лясныя пажары ў Аўстраліі|лясных пажараў|uk|Лісові пожежі в Австралії}}; тэорыя, у пэўным сэнсе падобная да канцэпцый {{нп3|Аднаўленне плейстацэнавай мегафаўны|плейстацэнавага аднаўлення|ru|Восстановление плейстоценовой мегафауны}}<ref>Chris Johnson, 2019, ''[http://www.australasianscience.com.au/article/issue-marchapril-2019/rewilding-australia.html Rewilding Australia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211117142543/http://www.australasianscience.com.au/article/issue-marchapril-2019/rewilding-australia.html |date=17 лістапада 2021 }}'', [[Australasian Science]]</ref><ref>Arian D. Wallach, 2014, ''[https://www.dingobiodiversity.com/feral-blog/category/camel Camel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211120113705/https://www.dingobiodiversity.com/feral-blog/category/camel |date=20 лістапада 2021 }}'', Dingo for Biodiversity Project</ref><ref>Arian D. Wallach, Daniel Ramp, Erick Lundgren, William Ripple, 2017, ''[https://theconversation.com/from-feral-camels-to-cocaine-hippos-large-animals-are-rewilding-the-world-83301 From feral camels to‘cocaine hippos’, large animals are rewilding the world]'', Misha Ketchell, [[The Conversation (website)|The Conversation]]</ref><ref>Erick J. Lundgren, Daniel Ramp, John Rowan, Owen Middleton, Simon D. Schowanek, Oscar Sanisidro, Scott P. Carroll, Matt Davis, Christopher J. Sandom, Jens-Christian Svenning, Arian D. Wallach, James A. Estes, 2020, ''[https://www.pnas.org/content/117/14/7871 Introduced herbivores restore Late Pleistocene ecological functions]'', PNAS, 117 (14), pp.7871-7878, [[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]</ref>. Верблюды могуць быць эфектыўным процідзеяннем занесенаму [[Пустазелле|пустазеллю]] <ref name="weedcontrol">{{Cite web|url=http://www.northweststar.com.au/story/101500/camels-help-in-weed-control/|title=Camels help in weed control|website=The North West Star|date=9 April 2012|location=[[Mount Isa]], QLD|access-date=2022-01-27}}</ref><ref name="acaciacontrol">{{Cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2021-07-21/study-looking-at-camel-use-for-weed-control/100307508|title=Outback camel trial to control another pest - prickly acacia weed|author=Barker|first=Eric|website=[[ABC News (Australian TV channel)|ABC News]]|date=2021-07-20|access-date=2022-01-27|last2=Maddelin|first2=McCosker}}</ref><ref name="ecologicalniche">{{Cite web|url=http://www.farmonline.com.au/story/3609783/camels-to-fill-ecological-niche/|title=Camels to fill ecological niche?|author=Cawood|first=Matthew|website=Farm Online|date=2012-04-08|access-date=2022-01-27}}</ref>. === Уплыў на інфраструктуру === Вярблюды могуць нанесці значную шкоду інфраструктуры, такой як краны, помпы і туалеты, у якасці сродку для здабычы вады, асабліва падчас моцнай засухі. Яны адчуваюць пах вады на адлегласці да пяці кіламетраў і нават прыцягваюцца вільгаццю, якая кандэнсуецца кандыцыянерамі<ref name="ABC2020-01-07">[https://www.abc.net.au/news/2020-01-07/camel-cull-in-apy-lands-begins/11848716 Camel cull in South Australia’s remote APY Lands to begin, following sharp increase in population] ''ABC News'', 7 January 2020. Retrieved 8 January 2020.</ref>. Вярблюды таксама пашкоджваюць жывёлагадоўчыя агароджы і вадапоі. Гэтыя наступствы асабліва адчувальныя для [[Абарыгены Аўстраліі|абарыгенаў]] і іншых аддаленых супольнасцях, дзе выдаткі на рамонт празмерна высокія<ref name="bbccull2">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-51032145|website=BBC News|title=Australia fires: Thousands of camels being slaughtered|date=8 January 2020|access-date=9 January 2020}}</ref>. Гніючыя целы вярблюдаў, якія былі затаптаны статкам у пошуках вады побач з паселішчамі людзей, могуць выклікаць дадатковыя праблемы<ref name="boycott2">{{cite news|url=http://www.news.com.au/national/camel-lovers-boycott-third-world-australia/story-e6frfkvr-1225806195548|title=Camel-lovers boycott 'Third World' Australia|website=news.com.au|date=2 December 2009|access-date=9 January 2020}}</ref>. === Эканамічны ўплыў === У Нацыянальным плане дзеянняў па дзікіх вярблюдах названы наступныя эканамічныя наступствы: «выдаткі на прамы кантроль і кіраванне, шкода інфраструктуры (агароджы, двары, пашы, крыніцы вады), канкурэнцыя з буйной рагатай жывёлай за ежу і ваду, уцёкі буйной рагатай жывёлы з-за пашкоджання агароджы, знішчэнне рэсурсаў кустарніка»<ref name="camelplan"/>. === Сацыяльны ўплыў === Нацыянальны план дзеянняў па дзікіх вярблюдах называе наступныя сацыяльныя наступствы: «пашкоджанне культурна значных аб’ектаў, уключаючы рэлігійныя месцы, месцы пахаванняў, {{нп3|Культура аўстралійскіх абарыгенаў|цырыманіяльныя месцы||Australian Aboriginal culture}}, вадаёмы (напрыклад, ямы з вадой, скальныя ямы, вадаёмы, крыніцы), месцы нараджэння, месцы (у тым ліку дрэвы), дзе, як кажуць, жывуць духі памерлых людзей, і кропкі рэсурсаў (ежа, [[охра]], [[крэмень]]), знішчэнне рэсурсаў {{нп3|Бушфуд|бушфуда||Bush tucker}}, змены ў мадэлях эксплуатацыі і звычаяў выкарыстання краіны і страта магчымасці вучыць маладыя пакаленні, памяншэнне магчымасці людзей карыстацца прыроднымі тэрыторыямі, умяшанне ў жыццё мясцовых жывёл або паляванне на мясцовых жывёл, стварэнне небяспечных умоў для язды, прычына агульнай непрыемнасці ў жылых раёнах, прычына праблем з бяспекай, звязаная з дзікімі вярблюдамі на ўзлётна-пасадачных палосах, пашкоджанне {{нп3|Станцыя (супольнасць абарыгенаў)|станцый||Outstation (Aboriginal community)}}, пашкоджанне грамадскай інфраструктуры, грамадскія выдаткі, звязаныя з дарожна-транспартнымі здарэннямі»<ref name="camelplan"/>. == Выбракоўкі == === Выбракоўка Паўночнай тэрыторыі, 2009 === Умовы засухі ў Аўстраліі ў першае дзесяцігоддзе XXI стагоддзя («{{нп3|Аўстралійская засуха (2000-я)|засуха тысячагоддзя||2000s Australian drought}}») былі асабліва жорсткімі, што прывяло да таго, што тысячы вярблюдаў паміралі ад смагі ў глыбіне кантыненту<ref>[https://www.news.com.au/travel/travel-updates/thousands-of-rotting-camels-polluting-australias-outback/news-story/816ea1b90fd2eec2e29b1857f56b069e Thousands of rotting camels polluting Australia’s Outback] News.com.au, 3 December 2009. Accessed 21 May 2023.</ref>. Праблема ўварвання вярблюдаў у пошуках вады стала настолькі сур’ёзнай, што {{нп3|Урад Паўночнай тэрыторыі|||Northern Territory Government}} планаваў забіць 6000 вярблюдаў, якія сталі непрыемнасцю для суполкі {{нп3|Калтукатджара|Докер-Рывер||Kaltukatjara}}, 500 км на паўднёвы захад ад [[Аліс-Спрынгс]] у Паўночнай тэрыторыі<ref>[http://www.theaustralian.com.au/news/latest-news/town-lives-in-fear-of-marauding-camels/story-fn3dxiwe-1225803863191 Town lives in fear of marauding camels] ''The Australian'', 25 November 2009. Accessed 8 May 2014.</ref>, дзе вярблюды прычынялі сур’ёзны ўрон у пошуках ежы і вады<ref>{{cite news|date=26 November 2009|title=Australia Plans To Kill Thirsty Camels|work=[[CBS News]]|agency=Associated Press|url=http://www.cbsnews.com/news/australia-plans-to-kill-thirsty-camels/|access-date=27 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127142800/http://www.cbsnews.com/stories/2009/11/26/world/main5786556.shtml|archive-date=27 November 2009|url-status=live}}</ref>. Аб запланаванай выбракоўцы стала вядома на міжнародным узроўні і гэта выклікала моцную рэакцыю. === Нацыянальны план дзеянняў па дзікіх вярблюдах, 2009—2013 гады === [[Файл:Camel_Muster_On_APY_Lands_Australia.jpg|міні| Статак вярблюдаў на APY Lands, Паўднёвая Аўстралія ў 2013 годзе]] У 2009 годзе была прафінансавана праграма выбракоўвання вярблюдаў на суму 19 мільёнаў аўстралійскіх долараў, і да 2013 года было забіта 160 000 вярблюдаў, паводле ацэнак, колькасць дзікай папуляцыі скарацілася прыкладна да 300 000. Аналіз пасля забойства прагназаваў першапачатковую колькасць каля 600 000, што з’яўляецца памылкай ацэнкі першапачатковай колькасці, большай, чым агульная колькасць адабраных жывёл<ref>{{Cite news|date=2013-11-20|title=Feral camel cull over|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/rural/2013-11-21/feral-camel-culling-report/5105884|access-date=2022-09-23}}</ref>. Аўстралійскі праект кіравання дзікімі вярблюдамі (AFCMP) быў створаны ў 2009 годзе і дзейнічаў да 2013 года. Ім кіравала кампанія Ninti One Limited у [[Аліс-Спрынгс|Аліс-Спрынгс,]] якая фінансавалася [[Урад Аўстраліі|ўрадам Аўстраліі]] на 19 мільёнаў [[Аўстралійскі долар|аўстралійскіх долараў]]<ref name="hart2">{{cite journal|publisher=CSIRO Publishing|title=Outcomes of the Australian Feral Camel ManagementProject and the future of feral camel management in Australia|url=https://www.publish.csiro.au/rj/pdf/RJ16028|journal=The Rangeland Journal|date=5 May 2016|issue=38|pages=i–iii|doi=10.1071/RJ16028|first1=Quentin|last1=Hart|first2=Glenn|last2=Edwards|access-date=9 January 2020|doi-access=free}}</ref>. Ён быў накіраваны на працу з уладальнікамі зямельных участкаў для нарошчвання іх патэнцыялу па кіраванні дзікімі вярблюдамі, адначасова памяншаючы ўздзеянне на ключавыя экалагічныя і культурныя аб’екты. Чакалася, што праект будзе завершаны да чэрвеня 2013 года, але яго падоўжылі на шэсць месяцаў<ref>{{cite news|last1=Brain|first1=Caddie|title=Feral camels still in the sights with project extension|url=http://www.abc.net.au/site-archive/rural/news/content/201302/s3689291.htm|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=13 February 2013}}</ref>. Ён быў завершаны ў рамках бюджэту на 4 мільёны аўстралійскіх долараў. Гэта было супрацоўніцтва паміж дзевятнаццаццю ключавымі партнёрамі: урадамі [[Урад Аўстраліі|Аўстраліі]], {{нп3|Урад Заходняй Аўстраліі|Заходняй Аўстраліі||Government of Western Australia}}, {{нп3|Урад Паўднёвай Аўстраліі|Паўднёвай Аўстраліі||Government of South Australia}}, {{нп3|Урад Паўночнай тэрыторыі|Паўночнай тэрыторыі||Government of Northern Territory}} і {{нп3|Урад Квінсленда|Квінсленда||Government of Queensland}}; {{нп3|Цэнтральны зямельны савет|||Central Land Council}}, {{нп3|APY|APY Lands||Aṉangu Pitjantjatjara Yankunytjatjara}}, Ngaanyatjarra Council Inc., Kanyirninpa Jukurrpa, Pila Nguru Aborigenal Corporation, {{нп3|Зямельны савет Кімберлі|||Kimberley Land Council}} і Western Desert Lands Corporation; South Australian Arid Lands NRM, Alinytjara Wilurara NRM Board, {{нп3|Territory Natural Resource Management|||Territory Natural Resource Management}} і Rangelands NRM WA; Northern Territory Cattlemen’s Association; Australian Camel Industry Association; {{нп3|Каралеўскае таварыства па прадухіленні жорсткага абыходжання з жывёламі|Каралеўскага таварыства па прадухіленні жорсткага абыходжання з жывёламі|ru|Королевское общество по предотвращению жестокого обращения с животными}}; {{нп3|Аўстралійская служба аховы дзікай прыроды|Аўстралійскай службы аховы дзікай прыроды|ru|Australian Wildlife Conservancy}}; {{нп3|Дзяржаўнае аб'яднанне навуковых і прыкладных даследаванняў|CSIRO|ru|Государственное объединение научных и прикладных исследований}}; і {{нп3|Універсітэт Фліндэрса|Універсітэта Фліндэрса|ru|Университет Флиндерса}}. У лістападзе 2010 года Дэпартамент аховы навакольнага асяроддзя ўрада Аўстраліі выпусціў Нацыянальны план дзеянняў па дзікіх вярблюдах, нацыянальны план кіравання тым, што было вызначана як «усталяваны шкоднік нацыянальнай значнасці» ў адпаведнасці са сваёй аўстралійскай стратэгіяй па барацьбе з шкоднікамі<ref>{{Cite web|url=http://www.environment.gov.au/biodiversity/invasive-species/publications/national-feral-camel-action-plan|title=National Feral Camel Action Plan|website=Australian Government, Department of Environment|access-date=8 March 2016}}</ref>. Кампанія Ninti One і яе партнёры атрымалі згоду на праграму выбракоўвання зямлі ад уладальнікаў плошчай больш за 1 300 000 квадратных кіламетраў. Розныя метады выбракоўвання выкарыстоўваліся ў розных рэгіёнах з павагай да заклапочанасці землеўладальнікаў-абарыгенаў<ref>{{cite news|last1=Brain|first1=Caddie|title=Chasing camels on country|url=http://www.abc.net.au/site-archive/rural/content/2012/s3482115.htm|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=12 April 2012}}</ref><ref name="brain--report2">{{cite news|last1=Brain|first1=Caddie|title=Report released as feral camel cull ends|url=http://www.abc.net.au/news/2013-11-21/feral-camel-culling-report/5105884|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=21 November 2013}}</ref>. Пасля завяршэння праекта ў 2013 годзе Аўстралійскі праект па кіраванні дзікімі вярблюдамі скараціў папуляцыю дзікіх вярблюдаў на 160 000 вярблюдаў. Сюды ўваходзіць больш за 130 000 выбраковак з паветра, 15 000 адлоўленых і 12 000 выбраковак на зямлі (адстрэл з аўтамабіля). Паводле ацэнак, засталося каля 300 000 вярблюдаў, папуляцыя павялічвалася на 10 % у год<ref>[http://www.nintione.com.au/resource/ManagingImpactsFeralCamels_OverviewAFCMP.pdf Ninti One > Managing the impacts of feral camels across remote Australia: Overview of the Australian Feral Camel Management Project]. Accessed 8 May 2014.</ref>. Найбуйнейшая індывідуальная аперацыя знішчэння з паветра была праведзена ў сярэдзіне 2012 года на паўднёвым захадзе [[Паўночная тэрыторыя|Паўночнай тэрыторыі]]. У ёй выкарыстоўвалі тры верталёты {{нп3|Robinson R44||ru|Robinson R44}} у спалучэнні з двума верталётамі {{нп3|Robinson R22||ru|Robinson R22}}. Было вывезена 11 560 дзікіх вярблюдаў за 280 працоўных гадзін на працягу 12 дзён з тэрыторыі плошчай больш за 45 000 квадратных кіламетраў, коштам каля 30 долараў за галаву. Праект сутыкнуўся з крытыкай з боку некаторых частак аўстралійскай вярблюджай прамысловасці, якія хацелі, каб дзікая папуляцыя здабывалася для перапрацоўкі {{нп3|Вярблюжаціна|мяса|ru|Верблюжатина}}, на рынак мяса свойскіх жывёл або на экспарт жывой жывёлы, сцвярджаючы, што гэта прывядзе да скарачэння адходаў і стварэння працоўных месцаў. Дрэнныя ўмовы для жывёл, высокі кошт перавозак, адсутнасць інфраструктуры ў аддаленых месцах і цяжкасці з атрыманнем неабходных дазволаў на дзейнасць на {{нп3|землях абарыгенаў|||Aboriginal land trust}} — некаторыя з праблем, з якімі сутыкаецца вярблюджая прамысловасць. Пастаяннае фінансаванне праграмы не прадугледжваецца. У 2013 годзе кампанія Ninti One падлічыла, што для падтрымання цяперашняга ўзроўню насельніцтва спатрэбіцца 4 мільёна аўстралійскіх долараў у год === Выбракоўка зямель APY 2020 года === У выніку шырока распаўсюджанай спёкі, засухі і [[Лясныя пажары ў Аўстраліі (2019—2020)|лясных пажараў у Аўстраліі ў 2019—2020 гадах]] здзічэлыя вярблюды ўсё больш нападалі на населеныя пункты, асабліва на аддаленыя абшчыны абарыгенаў. На {{нп3|APY|землях APY||Aṉangu Pitjantjatjara Yankunytjatjara}} у [[Паўднёвая Аўстралія|Паўднёвай Аўстраліі]] яны блукалі па вуліцах, пашкоджваючы будынкі і інфраструктуру ў пошуках вады. Вярблюды таксама знішчалі мясцовую расліннасць, забруджвалі запасы вады і знішчалі культурныя аб’екты. 8 студзеня 2020 года Дэпартамент аховы навакольнага асяроддзя і вады Паўднёвай Аўстраліі пачаў пяцідзённую выбракоўку вярблюдаў, першую масавую выбракоўку вярблюдаў у гэтым раёне. Прафесійныя стральцы забілі ад 4 000 да 5 000 вярблюдаў з верталётаў «…у адпаведнасці з самымі высокімі стандартамі дабрабыту жывёл»<ref>{{cite news|publisher=Australian Broadcasting Corporation|website=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2020-01-07/camel-cull-in-apy-lands-begins/11848716|title=Camel cull in South Australia's remote APY Lands to begin, following sharp increase in population|first=Isadora|last=Bogle|date=7 January 2020|access-date=9 January 2020}}</ref>. == Вярблюджая прамысловасць == === Вярблюджае мяса === {{нп3|Вярблюжаціна|Мяса вярблюда|ru|Верблюжатина}} спажываюць у Аўстраліі<ref>[https://www.abc.net.au/news/rural/2020-12-31/feral-camels-fattening-up-in-south-australia-feedlot/13022016 Feedlotting feral camels in South Australia as consumer appetite for gourmet meat grows] ''ABC News'', 31 December 2020. Retrieved 31 December 2020.</ref>. Шматвідавая {{нп3|Скатабойня|бойня|ru|Скотобойня}} ў {{нп3|Кабулчар (Квінсленд)|Кабулчары||Caboolture, Queensland}} ў Квінслендзе, якой кіруе Meramist, рэгулярна перапрацоўвае дзікіх вярблюдаў, прадаючы мяса ў [[Еўропа|Еўропу]], [[ЗША]] і [[Японія|Японію]]<ref>{{cite news|last1=Brain|first1=Caddie|title=Hump in camel meat production|url=http://www.abc.net.au/news/2013-04-16/camel-meat/4632938|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=16 April 2016}}</ref>. Аўстралійская мясная кампанія Samex у {{нп3|Пітэрбара (Паўднёвая Аўстралія)|Пітэрбара||Peterborough, South Australia}}, [[Паўднёвая Аўстралія]], таксама аднавіла перапрацоўку дзікіх вярблюдаў у 2012 годзе<ref>{{cite news|title=Abattoir resuming camel meat processing|url=http://www.abc.net.au/news/2012-04-20/camel-abattoir-exports-peterborough/3962196|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=20 April 2012}}</ref> . Вярблюды рэгулярна пастаўляецца карэннай вярблюджай кампаніяй, якой кіруе Савет Нгааньятжара на землях {{нп3|Нгааньятжара|||Ngaanyatjarra}} ў [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]]<ref>{{cite news|last1=Brain|first1=Caddie|title=Indigenous camel company gets over the hump|url=http://www.abc.net.au/news/2013-05-17/feral-camel-company/4695750|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=17 May 2013}}</ref>, а таксама выкарыстоўваюцца вярблюды, якія адлоўліваюцца на землях {{нп3|APY|||Aṉangu Pitjantjatjara Yankunytjatjara}} у [[Паўднёвая Аўстралія|Паўднёвай Аўстраліі]]. Невялікая бойня на станцыі Бонд-Спрынгс на поўнач ад [[Аліс-Спрынгс]] таксама перапрацоўвае невялікую колькасць вярблюдаў<ref>{{Cite journal|last=Edwards|first=Glenn|date=Dec 2012|title=Managing the Impacts of Feral Camels in the Northern Territory|url=https://www.territorystories.nt.gov.au/jspui/bitstream/10070/242814/1/asrr_2012_12.pdf|journal=Alice Springs Rural Review|volume=51|pages=3|quote=Wamboden abattoir in Alice Springs typically processes up to 20 camels per week for the local market|access-date=3 чэрвеня 2024|archive-date=30 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130151016/https://www.territorystories.nt.gov.au/jspui/bitstream/10070/242814/1/asrr_2012_12.pdf|url-status=dead}}</ref>. Экспарт у [[Саудаўская Аравія|Саудаўскую Аравію]], дзе спажываецца {{нп3|Вярблюжаціна|мяса вярблюдаў|ru|Верблюжатина}}, пачаўся ў 2002 годзе<ref>{{cite news|date=11 June 2002|title=Australia supplies Saudis with camels|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2038834.stm|access-date=28 April 2013|work=BBC News|publisher=British Broadcasting Corporation}}</ref>. Мяса вярблюда таксама выкарыстоўвалася ў вытворчасці кармоў для хатніх і свойскіх жывёл у Аўстраліі. У 2011 годзе RSPCA выпусціла папярэджанне пасля таго, як даследаванне выявіла выпадкі цяжкіх і часам смяротных захворванняў печані ў сабак, што елі мяса вярблюда, якое змяшчае [[Амінакіслоты|амінакіслату]] {{нп3|індаспіцын|||Indospicine}}, прысутную ў некаторых відах роду раслін, вядомых як {{bt-bellat||Indigofera}}<ref>{{cite news|last1=Kruger|first1=Paula|title=Report finds toxic camel meat fatal for some dogs|url=http://www.abc.net.au/pm/content/2011/s3155722.htm|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=4 March 2011}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Tan|first1=Eddie T. T.|last2=Fletcher|first2=Mary T.|last3=Yong|first3=Ken W. L.|last4=D’Arcy|first4=Bruce R.|last5=Al Jassim|first5=Rafat|title=Determination of Hepatotoxic Indospicine in Australian Camel Meat by Ultra-Performance Liquid Chromatography–Tandem Mass Spectrometry|journal=J. Agric. Food Chem.|date=16 January 2014|volume=62|issue=8|pages=1974–1979|doi=10.1021/jf4052495|pmid=24433171}}</ref>. === Вярблюджае малако === Першая ў Аўстраліі камерцыйная вярблюджая кампанія Australian Wild Camel Corporation была створана ў 2015 годзе ў {{нп3|Кларэндан (Квінсленд)|Кларэндане||Clarendon, Queensland}}, штат [[Квінсленд]]<ref>{{cite news|last1=Helbig|first1=Koren|title=Clarendon dairy could soon be Australia's largest|url=http://www.couriermail.com.au/news/queensland/clarendon-camel-milk-dairy-could-soon-be-australias-largest/news-story/6877af100f836f93fffac4870a285545?nk=729536b4082e998c5636fea377af4191-1457267875|access-date=6 March 2016|work=The Courier Mail|date=29 January 2016}}</ref>. Ёсць некалькі дробных {{нп3|Вярблюджае малако|вярблюджых||Camel milk}} малаказаводаў, некаторыя з якіх хутка растуць: Summer Land Camels і QCamel у Цэнтральным Квінслендзе<ref>{{cite news|last1=Worthington|first1=Elise|title=Sunshine Coast camel dairy milking an untapped natural resource|url=http://www.abc.net.au/news/2014-11-09/queensland-camel-dairy-milking-an-untapped-natural-resource/5877202|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=8 November 2014}}</ref>, у Верхняй паляўнічай акрузе Новага Паўднёвага Уэльса<ref>{{cite news|last1=Vernon|first1=Jackson|title=Camel milk farming begins in NSW amid calls for more research into health claims|url=http://www.abc.net.au/news/2015-06-13/camel-milk-farming-begins-in-nsw/6539934|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=13 June 2015}}</ref>, Camel Milk Australia у {{нп3|Саўт-Бернет|Саўт-Бернеце||South Burnett}}, Квінсленд, і Australian Camel Dairies каля [[Перт (Аўстралія)|Перта]] ў [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]]<ref>{{cite news|last1=Martin|first1=Lucy|title=Milking it: Camel farm taps new market with dairy offering|url=http://www.abc.net.au/news/2014-02-28/camel-feature-wa/5291792|access-date=6 March 2016|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=28 February 2014}}</ref>. Кампанія Camel Milk на поўначы [[Вікторыя (штат)|Вікторыі]] павялічылася з трох дзікіх вярблюдаў у 2014 годзе да больш чым 300 у 2019 годзе і экспартуе ў асноўным у [[Сінгапур]], а пастаўкі свежых і парашкападобных прадуктаў павінны пачацца ў [[Тайланд]] і [[Малайзія|Малайзію]]<ref name="BBC">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-48935371|work=BBC News|title=Would you drink camel milk?|first=Michelle|last=Meehan|date=11 July 2019|access-date=12 July 2019}}</ref>. Вытворчасць {{нп3|Вярблюджае малако|вярблюджага малака||Camel milk}} ў Аўстраліі вырасла з 50 000 літраў вярблюджага малака ў 2016 годзе да 180 000 літраў у год у 2019 годзе<ref name="BBC" /> . === Жывы экспарт === Жывых вярблюдаў час ад часу экспартуюць у [[Саудаўская Аравія|Саудаўскую Аравію]], [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты]], [[Бруней]] і [[Малайзія|Малайзію]], дзе дзікія вярблюды без хвароб цэняцца як дэлікатэс. Аўстралійскія вярблюды таксама экспартуюцца ў якасці племяннога пагалоўя для арабскіх {{нп3|Скачкі на вярблюдах|вярблюджых|ru|Скачки на верблюдах}} стайняў і для выкарыстання ў турыстычных месцах у такіх месцах, як [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]]<ref>[http://www.csmonitor.com/2002/0628/p07s01-woap.html From Australian outback to Saudi tables | csmonitor.com]</ref>. === Турызм === Існуюць вярблюджыя фермы, якія прапануюць турыстам прагулкі або паходы. Таксама ў Цэнтральнай Аўстраліі праводзяцца два папулярныя спаборніцтвы па скачках на вярблюдах: [[Camel Cup]]<ref>{{Cite web|url=http://www.camelcup.com.au/|title=The Alice Springs Camel Cup|website=The Alice Springs Camel Cup|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215222904/https://www.camelcup.com.au/|archive-date=15 December 2018|access-date=7 March 2016|url-status=dead}}</ref> у Аліс-Спрынгс і Uluru Camel Cup ва [[Улуру]]<ref>{{Cite web|url=http://ulurucameltours.com.au/|title=Uluru Camel Tours|website=Uluru Camel Tours|access-date=7 March 2016}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Капытныя Аўстраліі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вярблюдавыя]] [[Катэгорыя:Фаўна Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Інвазіўныя віды]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] exghicmaci0tmf4a984a2qwyopuf71f 0 772173 5148827 4853841 2026-05-30T16:57:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148827 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Супрацоўніцтва = [[ЛСП]], Deech, [[Zeman]], Popa Chief ({{iw|Wu-Tang Clan|Wu-Tang Clan|en|Wu-Tang Clan}}), [[ZnaROCK]], {{iw|Епіцентр Унії|Епіцентр Унії|uk|Епіцентр Унії}} | Калектывы = ТА «Лопата» | Арыгінал імя = Дзмітрый Васільевіч Зайко | Лэйблы = [[Арт Сядзіба]], [[Vigma]], [[БМАgroup]] }} '''Вожык''', сапраўднае імя '''Дзмітрый Васілевіч Зайко''' (нар. [[22 студзеня]] [[1987]], [[Сянно]]) — беларускі рэп-выканаўца. == Біяграфія == Працаваў метадыстам па фальклоры<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=197393|title=Рэпер Вожык запісаў для Еўрабачання шчымлівую песню па-беларуску АЎДЫЁ|website=Наша Ніва|date=2017-09-13|access-date=2024-08-27}}</ref>, займаўся народнымі танцамі, а таксама стварыў фальклорны гурт «Крывія»<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BWSfUKvkNEU|title=Вечерний Витебск (05.11.2019)|last=Телерадиокомпания «Витебск»|date=2019-11-06|access-date=2024-08-28}}</ref> і быў яго мастацкім кіраўніком<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=wDmrZBRwzlQ|title=Простымі словамі пра складанае. "Ідэнтычнасць". Пётра Садоўскі, Дзмітрый "Вожык" Зайко.|last=EdCamp Belarus|date=2020-03-20|access-date=2024-08-27}}</ref>. == Творчасць == Адзін з самых папулярных рэп-выканаўцаў Беларусі<ref name=":0" />. Вядомы сваёй палітычнай сатырай і рамантычнай лірыкай<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/event/vozhyk-dzevyats-milyena-u-batumi-|title=Будзьма беларусамі! » Вожык з канцэртам «Дзевяць мільёнаў» у Батумі|website=budzma.org|access-date=2024-08-29}}</ref>. Пачаў творчую дзейнасць у складзе фармацыі ТА «Лопата» у 2004 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.tuzinfm.by/performer/121/vozyk.html|title=Вожык — КАТАЛЁГ ВЫКАНАЎЦАЎ|website=Tuzinfm.by}}</ref>. У 2010 годзе выступіў на конкурснай праграме фестываля «[[Басовішча]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://generation.by/news3616.html|title=Заяўкі на конкурс «Басовішча-2010»: Вожык & ТА «Лопата», Corset і «Лютавер’е»|website=Generation.bY|access-date=2024-08-27}}</ref>. У 2011 годзе выпусціў дэбютны альбом «[[У віры падзей]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.experty.by/content/vozhyk-u-v-ry-padzei-dye|title=Вожык "У віры падзей" (+аўдыё)|website=Experty.by|date=2011-10-12}}</ref>. Пасля вялікага перапынку ў 2015 годзе пры падтрымцы «[[Арт Сядзіба|Арт Сядзібы]]» прадставіў міні-альбом «Лікёры»<ref name=":1" />. У 2017 годзе вырашыў паспрабаваць свае сілы ў нацыянальным адборы на [[Конкурс песні Еўрабачанне|Еўрабачанне]]. Для гэтага Вожык запісаў песню «Забі, Божа» ў стылі фолк-хіп-хоп. Асновай трэка стала народная песня, якая была запісаная падчас збору фальклору ў 1997 годзе ў вёсцы Раманоўка Сенненскага раёну<ref name=":0" />. За дзень да [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года ў Беларусі]] выпусціў песню «9 мільёнаў»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/256779/|title=«Нас дзевяць мільёнаў». Рэпер Вожык запісаў душэўную песню пра выбары ВІДЭА|website=Наша Ніва|date=2020-08-08|access-date=2024-08-29}}</ref>. У траўні 2023 года прэзентаваў сваю праграму «Дзевяць мільёнаў» на канцэрце ў [[Батумі]], куды Вожык пераехаў жыць пасля палітычнага пераследу ў Беларусі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://batumi.fun/event/vozhyk/|title=Вожык|access-date=2024-09-01}}</ref>. == Грамадзянская пазіцыя == У 2020 годзе падпісаў Адкрыты ліст дзеячоў культуры і мастацтва Рэспублікі Беларусь з патрабаваннем перагледзець вынікі прэзідэнцкіх выбараў, спыніць гвалт, адмяніць чорныя спісы і спыніць ціск на дзеячоў культуры, якія не згодныя з палітыкай беларускіх уладаў<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2020/10/07/bolsh-za-900-belaruskih-dzeyachau-kultury-vykazalisya-supracz-gvaltu-i-falsifikaczyj.html|title=Больш за 900 беларускіх дзеячаў культуры выказаліся супраць гвалту і фальсіфікацый|website=Беларускі ПЭН|date=2020-10-07|access-date=2024-08-30}}</ref>. == Дыскаграфія == === Альбомы === * [[У віры падзей]] (2011)<ref>{{Cite web|url=https://rap.by/media/audio/2011/10/14/vozhyk-u-viry-padzej-2011/|title=Rap.by » Вожык — У вiры падзей (2011)|website=rap.by|access-date=2024-08-27}}</ref>. === EP === * Лікёры (2015)<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=http://artsiadziba.by/news/2015/05/15/vozhyk-likiory/|title=Рэпер Вожык выпусціў EP «Лікёры»|author=Мікіта Броўка|website=artsiadziba.by|date=2015-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20151116150547/http://artsiadziba.by/news/2015/05/15/vozhyk-likiory/|archive-date=2015-11-16|access-date=2024-08-27|url-status=dead}}</ref>. * Дзевяць мільёнаў (Частка першая) [Летуценнікі] (2021). === Сінглы === * Бандэра (2014)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.tuzinfm.by/zhamerun/676/vozyk-adreahavau-na-jimperskuju-prapahandu-premjera.html|title=Вожык адрэагаваў на імпэрскую прапаганду (прэм’ера трэку «Бандэра»)|website=Tuzin.fm|date=2014-03-24}}</ref>. * Абіраем Лукашэнку (2015)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/27300261.html|title=Рэпер Вожык: Пад гарэлку пяты раз абіраем Лукашэнку|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2015-10-11|access-date=2024-08-27}}</ref>. * Забі, Божа (2017)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/197393|title=Рэпер Вожык запісаў для Еўрабачання шчымлівую песню па-беларуску АЎДЫЁ|website=Наша Ніва|date=2017-09-13|access-date=2024-08-27}}</ref>. * Дзевяць мільёнаў (2020)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=256779|title=«Нас дзевяць мільёнаў». Рэпер Вожык запісаў душэўную песню пра выбары ВІДЭА|website=Наша Ніва|date=2020-08-08|access-date=2024-08-27}}</ref>. === Кліпы === * Вожык п/у F.L. — На Дняпры (2011)<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=s224Q4RaZFY|title=Вожык п/у F.L. — На Дняпры|last=Daniił Vołkaŭ|date=2011-09-24|access-date=2024-09-01}}</ref>. === Удзел у іншых рэлізах === * ТО Лопата — Привет, кузен! (2009)<ref>{{Cite web|url=https://www.hip-hop.ru/forum/to-lopata-privet-kuzen-lp-2009-a-233726/|title=ТО Лопата - Привет, кузен! LP (2009) - Hip-Hop.Ru|website=www.hip-hop.ru|access-date=2024-09-18}}</ref>. * [[Zeman]] — Апельсин (2010)<ref>{{Cite web|url=https://rap.by/media/audio/2011/02/07/zeman-apelsin-2010/|title=Rap.by » Zeman — Апельсин (2010)|website=rap.by|access-date=2024-08-29}}</ref>. * ТО Лопата — Кап-кап (2012)<ref>{{Cite web|url=https://rap.by/media/audio/2012/05/15/to-lopata-kap-kap/|title=Rap.by » ТО Лопата — Кап-кап|website=rap.by|access-date=2024-09-18}}</ref>. * Складанка беларускамоўнай рэп-музыкі «[[Жалуды (альбом)|Жалуды]]» (2013)<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/nashto-zajcu-zhaludy-skladanka-zhaludy-2013.html|title=Будзьма беларусамі! » Нашто Зайцу жалуды (складанка “Жалуды”, 2013)|website=budzma.org|access-date=2024-08-29}}</ref>. * [[ZnaROCK]] — Авітаміноз (2014)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/prezentacyya-na-euraradyyo-singl-avitaminoz-ad-znarock|title=Прэзентацыя на Еўрарадыё: сінгл “Авітаміноз” ад ZnaROCK (спампаваць) {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2014-02-20|access-date=2024-08-28}}</ref>. * [[Zeman]] — [[Коска (альбом)|Коска]] (2014)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.experty.by/content/zeman-koska-dye|title=Zeman "Коска" (+аўдыё)|website=Experty.by|date=2014-12-28}}</ref>. * Складанка «Сёмы Прэм’ер Тузін» (2014)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.tuzinfm.by/article/1524/siomy-premjer-tuzin---jinternet-premjera-skladanki.html|title=«Сёмы Прэм’ер Тузін» — інтэрнэт-прэм’ера складанкі (аўдыё/спампаваць)|website=TuzinFM|access-date=1 верасня 2024|archive-date=24 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424204014/https://old.tuzinfm.by/article/1524/siomy-premjer-tuzin---jinternet-premjera-skladanki.html|url-status=dead}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рэперы Беларусі]] sm0pvp2qhlk35xpblw2flqyp70kw77r 0 772686 5149156 5052044 2026-05-31T09:50:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149156 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чараповіч}} {{Валейбаліст}} '''Вячаслаў Чараповіч''' (нар. {{ДН|8|2|1992}}) — беларускі валейбаліст. == Біяграфія == Выхаванцам гомельскай школы валейбола і першым настаўнікам у валейбаліста быў Андрэй Карабанёў. Пачынаў прафесійную кар’еру ў мясцовых клубах «[[ГВК Гомель|ГВК]]» і «[[Металург Жлобін (валейбольны клуб)|Металург]]». == Дасягненні == * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Зл}} [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): 2019/20 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): 2015/16, 2013/14 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Бр}} Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|чэмпіянату Беларусі]] (5): 2018/19, 2016/17, 2014/15, 2011/12, 2010/11 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Зл}} Уладальнік [[Кубак Беларусі па валейболе|Кубка Беларусі]] (1): 2019/20 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Ср}} Сярэбраны прызёр [[Кубак Беларусі па валейболе|Кубка Беларусі]] (1): 2016/17 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Бр}} Бронзавы прызёр [[Кубак Беларусі па валейболе|Кубка Беларусі]] (5): 2018/19, 2015/16, 2013/14, 2011/12, 2010/11 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bvf.by/player/cherepovich-vyacheslav/ Черепович Вячеслав] * [https://gomelvolley.by/2021/01/26/vyacheslav-cherepovich-prodolzhit-kareru-v-rumynskom-klube-remat-iz-zaleu/ Вячеслав Черепович продолжит карьеру в румынском клубе «Ремат» из Залэу] * [https://gorobzor.ru/novosti-sporta/novosti-voleybola/162719-ural-podpisal-belorusskogo-doigrovschika «Урал» подписал белорусского доигровщика] * [https://bvf.by/intervyu/smena-klubnoj-propiski-vyacheslav-cherepovich-perehodit-v-rumynskij-klub/ Смена клубной прописки: Вячеслав Черепович переходит в румынский клуб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250210170802/https://bvf.by/intervyu/smena-klubnoj-propiski-vyacheslav-cherepovich-perehodit-v-rumynskij-klub/ |date=10 лютага 2025 }} * [https://sport.business-gazeta.ru/article/269446 Новичком «Урала» стал белорус Черепович] * [https://volleybox.net/ru/viachaslau-charapovich-p24550/clubs Viachaslau Charapovich] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240904075426/https://volleybox.net/ru/viachaslau-charapovich-p24550/clubs |date=4 верасня 2024 }} {{DEFAULTSORT:Чараповіч Вячаслаў}} {{Шаблон:Мужчынская валейбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Шаблон:Мужчынская валейбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2019}} [[Катэгорыя:Валейбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па валейболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Энергіі» Гомель]] 50oww4ygysi7pvsv96w2gz67le1emfd 0 774266 5149005 5141678 2026-05-30T21:22:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149005 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Востраў (значэнні)}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Востраў |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 21|lat_sec = 02 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 01|lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет2 = Амяльнянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Во́страў'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vostraŭ}}, {{lang-ru|Остров}}) — былая [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Амяльнянскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Амяльнянскага сельсавета]]. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] на месцы нацыяналізаванага маёнтка Вомельна. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года — пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У Вомельне месціўся штаб савецкай партызанскай брыгады «[[Партызанская брыгада «Буравеснік»|Буравеснік]]». У траўні 1944 года Востраў, Вомельна і суседнія населеныя пункты былі спалены ў час нямецкай [[Карная аперацыя «Півоня»|карнай аперацыі «Півоня»]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/tak-ubivali-lyudey-11.html|title=Так убивали людей|first=СБ-Беларусь|last=|website=www.sb.by|date=2009-06-17|access-date=2023-12-15}}</ref>. У Востраве былі спалены ўсе 18 дамоў, забіты 1 чалавек<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/3371|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-10-03|archive-date=18 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220818102021/http://db.narb.by/search/3371|url-status=dead}}</ref>. Пасля вайны вёска адноўлена. Скасавана ў 1976 годзе, злілася з вёскай [[Вомельна]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 мая, 10 і 25 чэрвеня, 15 і 29 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] g1f4khnina155ok7turd9nyojqphetw 0 774849 5148826 5099577 2026-05-30T16:55:11Z Gomeler 144644 /* У літаратуры */ Перапрацоўка і дапаўненне раздзелу 5148826 wikitext text/x-wiki '''Гомельскі трамвай''' — сукупнасць нерэалізаваных праектаў арганізацыі [[трамвай]]нага руху ў [[Гомель|Гомелі]]. == Перыяд Расійскай імперыі == Узмоцненае развіццё прамысловасці і чыгуначных зносін у канцы XIX пачатку XX стагоддзя прывяло да значнага росту насельніцтва Гомеля. З 1897 года да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] горад павялічыўся амаль утрая. Гарадскі транспарт быў прадстаўлены коннымі экіпажамі і омнібусамі. Каб палепшыць транспартную сітуацыю, кіраўніцтва Гомеля задумалася аб будаўніцтве трамвайнай сеткі. Адна з самых ранніх згадак пра планы арганізацыі трамвайнага руху ў горадзе зафіксавана ў брашуры «Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг.» [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Льва Аляксеевіча Вінаградава]]: «''Съ 1901 г. главныя улицы предпологается даже освѣщать электричеством и покрыть сѣтью лiний электрическаго трамвая; правительством уже разрѣшено заключить контрактъ на это предпрiятie съ кiевскимъ капитолистомъ Б.''»{{sfn|Виноградов|1900|с=36}}. Непасрэдна праектныя распрацоўкі па будаўніцтве трамвайнай сеткі ў Гомелі рабіліся ў 1910-я гады. Увосень 1913 года на пасяджэнні гарадской думы прайшло абмеркаванне будаўніцтва і схемы трамвайнага руху. 20 кастрычніка 1913 года Пратакол пасяджэння быў накіраваны ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе распрацоўкай праекта занялася «Усеагульная кампанія электрычнасці». У пачатку 1914 года гарадская дума атрымала чарцяжы неабходнай інжынернай інфраструктуры, два варыянты трасіроўкі і тлумачэнні да іх. Рэалізацыі праекта перашкодзілі Першая Сусветная вайна, а таксама [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыйныя]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|ваенныя]] падзеі на тэрыторыях былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. <gallery class="center"> Файл:Гомель - проект - трамвай - 1913 1.jpg|center|мини|Першы варыянт праекта трамвайнай сеткі ў Гомелі. 1913 г. рэканструкцыя краязнаўчай суполкi "Пошукі старога Гомеля" Файл:Гомель - проект - трамвай - 1913 2.jpg|center|мини|Другi варыянт праекта трамвайнай сеткі ў Гомелі. 1913 г. рэканструкцыя краязнаўчай суполкi "Пошукі старога Гомеля" </gallery> == Міжваенны перыяд БССР == [[Файл:Схема линий механического транспорта - Комдортрансстрой - Гомель 1.png|right|mini|160px|Схема ліній механічнага транспарту Гомеля, "Камдартрансбуд", 1934 г.]] [[Файл:Схема линий механического транспорта - Комдортрансстрой - Гомель 2.png|right|mini|160px|Схема ліній механічнага транспарту Гомеля, "Камдартрансбуд", 1934 г. Чырвоная і жоўтая лініі - трамвайныя маршруты. Чорныя адрэзкi - адгалінаванні трамвайных шляхоў да прамысловых аб'ектаў.]] Актыўнае прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва ў міжваенны перыяд разам з ростам колькасці насельніцтва горада зноў паставіла пытанне эфектыўнасці гарадскога транспарту. У 1934 годзе ў маскоўскім «Камдартрансе» для Гомеля была распрацавана сістэма пасажырска-грузавога трамвая. Бо ў горадзе цярпеў нястачу чыгуначнага пакрыцця, для транспарціроўкі прадукцыі прапаноўвалася падвесці трамвайную каляю да найбольш значных прамысловых аб’ектаў. Лініі пасажырскіх маршрутаў не мелі значных адрозненняў ад тых, што планаваліся да рэвалюцыі. Да вайны ў Гомелі жыло каля 140 тысяч жыхароў, у горадзе дзейнічала дзве аўтобусных лініі і дзве лініі воднага транспарту. 86 % гарадскіх пасажырскіх перавозак на 1938 год прыпадала на маршруты паміж Гомелем і [[Новая Беліца (Гомель)|Навабеліцай]]. У схеме 1940 года, распрацаванай маскоўскім «Гіпрадорам», адмовіліся ад грузавой функцыі трамвайных калей, быў запланаваны Палескі пуцеправод, які дазволіў бы трамваям перасякаць чыгунку, трамвайнае дэпо планавалася размясціць у раёне Цэнтральнага рынку. Рэалізацыі праектаў перашкодзіла [[Вялікая Айчынная вайна]]. <gallery class="center"> Файл:Генеральный план Гомеля, 1935 г. Транспортная схема.jpg|Генеральны план Гомеля, 1935 г. Транспартная схема Файл:Генеральный план Гомеля, 1935 г. Городская улица с трамвайным движением в разрезе.jpg|Генеральны план Гомеля, 1935 г. Гарадская вуліца з трамвайным рухам у разрэзе Файл:Гомель - проект - трамвай 1934 г.jpg|Праект пасажырска-грузавой трамвайнай сеткі ў Гомелі 1934 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі "Пошукі старога Гомеля" Файл:Гомель - проект - трамвай1940 г.jpg|Праект трамвайнай сеткі ў Гомелі 1940 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі "Пошукі старога Гомеля" </gallery> == Пасляваенны перыяд БССР == [[Файл:Гомель - проект - трамвай 1946 г.jpg|міні|справа|250px|Праект трамвайнай сеткі ў Гомелі 1946 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі «Пошукі старога Гомеля»]] Зноў да ідэі будаўніцтва трамвайнай сеткі ў Гомелі вярнуліся падчас аднаўлення горада пасля вайны. Згодна з праектам, рэальная даўжыня сеткі павінна была складаць 14 км, перспектыўная — 30,5 км. Трамвайныя маршруты планаваліся для сувязі правабярэжжа горада з Навабеліцай, а таксама жылых і прамысловых раёнаў у заходняй і паўночна-заходняй частках Гомеля. Згодна з разлікамі, на долю трамвая ў гарадскіх пасажырскіх перавозках адводзілася 75 %. Трамвайнае дэпо плошчай 1,5 га планавалася размясціць у паўночнай частцы Цэнтральнага раёна Гомеля. Тым не менш, частка мясцовай партыйнай бюракратыі выступала супраць будаўніцтва трамвайнай сеткі, спасылаючыся на шум, які ствараецца трамваямі, і аддавала перавагу аўтобусам і тралейбусам. З пратакола пашыранага пасяджэння Гомельскага гарвыканкама ад 26 жніўня 1946 года: «Антонаў (сакратар гаркама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б)]]: трамвай у горадзе будзе праходзіць па вуліцах Савецкай, Камсамольскай, Інтэрнацыянальнай, імя Будзённага, Батарэйнай. Трамвай стварае шум у горадзе на самых галоўных вуліцах. Гаркам КП(б)Б супраць будаўніцтва трамвая ў горадзе Гомелі і рэкамендуе [[Гомельскі аўтобус|аўтобус]], а магчыма і [[Гомельскі тралейбус|тралейбус]].»<ref> «Трамвай намечен правильно, но по Советской улице его пускать не надо…»</ref> == Дакументальныя сведчанні == Дакументальныя сведчанні пасляваеннага плана будаўніцтва трамвайнай сеткі ў Гомелі размяшчаюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі|Беларускім дзяржаўным архіве навукова-тэхнічнай дакументацыі]]. Нумар справы: «348 — Гомельская область. г. Гомель. Пояснительная записка к генеральному плану. Облпроект. г. Гомель. 1946». <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Сканы тлумачальнай запіскі да генплана Гомеля 1946 года, якія тычацца транспартнага развіцця горада"> Файл:BGANTD_LA_3_4_348_057.jpg|БГАНТД 3_4_348_057 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_057b.jpg|БГАНТД 3_4_348_057b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_058.jpg|БГАНТД 3_4_348_058 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_060b.jpg|БГАНТД 3_4_348_060b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_061.jpg|БГАНТД 3_4_348_061 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_061b.jpg|БГАНТД 3_4_348_061b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_062.jpg|БГАНТД 3_4_348_062 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_062b.jpg|БГАНТД 3_4_348_062b </gallery> == У культуры == Гісторыя з нерэалізаванымі праектамі гомельскага трамвая стала часткай гарадскога фальклору, спарадзіўшы лакальны фразеалагізм «Першы гомельскі трамвай», які выказвае скепсіс і іронію ў дачыненні да маштабных планаў. У рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца»<ref>Эренбург И. Г., Бурная жизнь Лазика Ройтшванеца. — М. : Советский писатель • Олимп, 1991. — 18 с. — ISBN 5-265-02271-6.</ref> (1928) гомельскі кравец іранічна ўспамінае пра праект трамвая ў Гомелі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Виноградов|спасылка=https://www.studmed.ru/view/vinogradov-l-gomel-ego-proshloe-i-nastoyaschee-1142-1900-gg_a014666e1ae.html|аўтар=Виноградов Л.|загаловак=Гомель. Его прошлое и настоящее 1142-1900 гг.|год=1900|месца=Москва|выдавецтва=Типография Н.Н. Шарапова. Кудринская ул. д. Киреевой}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://gomeltrans.net/history/transport/tramway/|title=Проекты трамвая в Гомеле|website=gomeltrans.net}} * [https://newspaper.gomelhistory.by/1910-e/1911/gomelskaya-kopejka-18-18-07-1911/ Гомельская копейка», №18, 18.07.1911] * [https://gp.by/novosti/tolko-v-gp/news35645.html Гомель принимает вид культурного европейского города: Так писала в 1911 году газета “Гомельская копейка”] * {{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news201474.html|title=Почему не сбылись планы о гомельском трамвае? В подробностях разбиралась &quot;Гомельская праўда&quot;|website=Информационный портал|access-date=2024-10-13}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news40767.html|title=Трамвай намечен правильно, но по Советской улице его пускать не надо…|website=Информационный портал|access-date=2024-10-13}} * «Проект пассажирско-грузовой трамвайной сети 1934 года» - «Пошукі старога Гомеля» * «Последний довоенный проект трамвайной сети Гомеля 1940 года» - «Пошукі старога Гомеля» * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/neosushhestvlyonnyj-proekt-o-proekte-puska-tramvaya-v-gomele-v-nachale-xx-v|title=Неосуществлённый проект (о проекте пуска трамвая в Гомеле в начале XX в.)|website=GomelStreet.by|access-date=2024-10-13}} * Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі. Шыфр: Ф. 3, воп. 4, спр. 348 {{ізаляваны артыкул|date=2024-10-13}} [[Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Транспарт Гомеля]] 5q5lp75v932nm52wb2qtjcv3f4n8tlp 5148829 5148826 2026-05-30T16:59:57Z Gomeler 144644 /* Спасылкі */ дапаўненне 5148829 wikitext text/x-wiki '''Гомельскі трамвай''' — сукупнасць нерэалізаваных праектаў арганізацыі [[трамвай]]нага руху ў [[Гомель|Гомелі]]. == Перыяд Расійскай імперыі == Узмоцненае развіццё прамысловасці і чыгуначных зносін у канцы XIX пачатку XX стагоддзя прывяло да значнага росту насельніцтва Гомеля. З 1897 года да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] горад павялічыўся амаль утрая. Гарадскі транспарт быў прадстаўлены коннымі экіпажамі і омнібусамі. Каб палепшыць транспартную сітуацыю, кіраўніцтва Гомеля задумалася аб будаўніцтве трамвайнай сеткі. Адна з самых ранніх згадак пра планы арганізацыі трамвайнага руху ў горадзе зафіксавана ў брашуры «Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг.» [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Льва Аляксеевіча Вінаградава]]: «''Съ 1901 г. главныя улицы предпологается даже освѣщать электричеством и покрыть сѣтью лiний электрическаго трамвая; правительством уже разрѣшено заключить контрактъ на это предпрiятie съ кiевскимъ капитолистомъ Б.''»{{sfn|Виноградов|1900|с=36}}. Непасрэдна праектныя распрацоўкі па будаўніцтве трамвайнай сеткі ў Гомелі рабіліся ў 1910-я гады. Увосень 1913 года на пасяджэнні гарадской думы прайшло абмеркаванне будаўніцтва і схемы трамвайнага руху. 20 кастрычніка 1913 года Пратакол пасяджэння быў накіраваны ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе распрацоўкай праекта занялася «Усеагульная кампанія электрычнасці». У пачатку 1914 года гарадская дума атрымала чарцяжы неабходнай інжынернай інфраструктуры, два варыянты трасіроўкі і тлумачэнні да іх. Рэалізацыі праекта перашкодзілі Першая Сусветная вайна, а таксама [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыйныя]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|ваенныя]] падзеі на тэрыторыях былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. <gallery class="center"> Файл:Гомель - проект - трамвай - 1913 1.jpg|center|мини|Першы варыянт праекта трамвайнай сеткі ў Гомелі. 1913 г. рэканструкцыя краязнаўчай суполкi "Пошукі старога Гомеля" Файл:Гомель - проект - трамвай - 1913 2.jpg|center|мини|Другi варыянт праекта трамвайнай сеткі ў Гомелі. 1913 г. рэканструкцыя краязнаўчай суполкi "Пошукі старога Гомеля" </gallery> == Міжваенны перыяд БССР == [[Файл:Схема линий механического транспорта - Комдортрансстрой - Гомель 1.png|right|mini|160px|Схема ліній механічнага транспарту Гомеля, "Камдартрансбуд", 1934 г.]] [[Файл:Схема линий механического транспорта - Комдортрансстрой - Гомель 2.png|right|mini|160px|Схема ліній механічнага транспарту Гомеля, "Камдартрансбуд", 1934 г. Чырвоная і жоўтая лініі - трамвайныя маршруты. Чорныя адрэзкi - адгалінаванні трамвайных шляхоў да прамысловых аб'ектаў.]] Актыўнае прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва ў міжваенны перыяд разам з ростам колькасці насельніцтва горада зноў паставіла пытанне эфектыўнасці гарадскога транспарту. У 1934 годзе ў маскоўскім «Камдартрансе» для Гомеля была распрацавана сістэма пасажырска-грузавога трамвая. Бо ў горадзе цярпеў нястачу чыгуначнага пакрыцця, для транспарціроўкі прадукцыі прапаноўвалася падвесці трамвайную каляю да найбольш значных прамысловых аб’ектаў. Лініі пасажырскіх маршрутаў не мелі значных адрозненняў ад тых, што планаваліся да рэвалюцыі. Да вайны ў Гомелі жыло каля 140 тысяч жыхароў, у горадзе дзейнічала дзве аўтобусных лініі і дзве лініі воднага транспарту. 86 % гарадскіх пасажырскіх перавозак на 1938 год прыпадала на маршруты паміж Гомелем і [[Новая Беліца (Гомель)|Навабеліцай]]. У схеме 1940 года, распрацаванай маскоўскім «Гіпрадорам», адмовіліся ад грузавой функцыі трамвайных калей, быў запланаваны Палескі пуцеправод, які дазволіў бы трамваям перасякаць чыгунку, трамвайнае дэпо планавалася размясціць у раёне Цэнтральнага рынку. Рэалізацыі праектаў перашкодзіла [[Вялікая Айчынная вайна]]. <gallery class="center"> Файл:Генеральный план Гомеля, 1935 г. Транспортная схема.jpg|Генеральны план Гомеля, 1935 г. Транспартная схема Файл:Генеральный план Гомеля, 1935 г. Городская улица с трамвайным движением в разрезе.jpg|Генеральны план Гомеля, 1935 г. Гарадская вуліца з трамвайным рухам у разрэзе Файл:Гомель - проект - трамвай 1934 г.jpg|Праект пасажырска-грузавой трамвайнай сеткі ў Гомелі 1934 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі "Пошукі старога Гомеля" Файл:Гомель - проект - трамвай1940 г.jpg|Праект трамвайнай сеткі ў Гомелі 1940 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі "Пошукі старога Гомеля" </gallery> == Пасляваенны перыяд БССР == [[Файл:Гомель - проект - трамвай 1946 г.jpg|міні|справа|250px|Праект трамвайнай сеткі ў Гомелі 1946 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі «Пошукі старога Гомеля»]] Зноў да ідэі будаўніцтва трамвайнай сеткі ў Гомелі вярнуліся падчас аднаўлення горада пасля вайны. Згодна з праектам, рэальная даўжыня сеткі павінна была складаць 14 км, перспектыўная — 30,5 км. Трамвайныя маршруты планаваліся для сувязі правабярэжжа горада з Навабеліцай, а таксама жылых і прамысловых раёнаў у заходняй і паўночна-заходняй частках Гомеля. Згодна з разлікамі, на долю трамвая ў гарадскіх пасажырскіх перавозках адводзілася 75 %. Трамвайнае дэпо плошчай 1,5 га планавалася размясціць у паўночнай частцы Цэнтральнага раёна Гомеля. Тым не менш, частка мясцовай партыйнай бюракратыі выступала супраць будаўніцтва трамвайнай сеткі, спасылаючыся на шум, які ствараецца трамваямі, і аддавала перавагу аўтобусам і тралейбусам. З пратакола пашыранага пасяджэння Гомельскага гарвыканкама ад 26 жніўня 1946 года: «Антонаў (сакратар гаркама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б)]]: трамвай у горадзе будзе праходзіць па вуліцах Савецкай, Камсамольскай, Інтэрнацыянальнай, імя Будзённага, Батарэйнай. Трамвай стварае шум у горадзе на самых галоўных вуліцах. Гаркам КП(б)Б супраць будаўніцтва трамвая ў горадзе Гомелі і рэкамендуе [[Гомельскі аўтобус|аўтобус]], а магчыма і [[Гомельскі тралейбус|тралейбус]].»<ref> «Трамвай намечен правильно, но по Советской улице его пускать не надо…»</ref> == Дакументальныя сведчанні == Дакументальныя сведчанні пасляваеннага плана будаўніцтва трамвайнай сеткі ў Гомелі размяшчаюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі|Беларускім дзяржаўным архіве навукова-тэхнічнай дакументацыі]]. Нумар справы: «348 — Гомельская область. г. Гомель. Пояснительная записка к генеральному плану. Облпроект. г. Гомель. 1946». <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Сканы тлумачальнай запіскі да генплана Гомеля 1946 года, якія тычацца транспартнага развіцця горада"> Файл:BGANTD_LA_3_4_348_057.jpg|БГАНТД 3_4_348_057 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_057b.jpg|БГАНТД 3_4_348_057b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_058.jpg|БГАНТД 3_4_348_058 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_060b.jpg|БГАНТД 3_4_348_060b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_061.jpg|БГАНТД 3_4_348_061 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_061b.jpg|БГАНТД 3_4_348_061b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_062.jpg|БГАНТД 3_4_348_062 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_062b.jpg|БГАНТД 3_4_348_062b </gallery> == У культуры == Гісторыя з нерэалізаванымі праектамі гомельскага трамвая стала часткай гарадскога фальклору, спарадзіўшы лакальны фразеалагізм «Першы гомельскі трамвай», які выказвае скепсіс і іронію ў дачыненні да маштабных планаў. У рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца»<ref>Эренбург И. Г., Бурная жизнь Лазика Ройтшванеца. — М. : Советский писатель • Олимп, 1991. — 18 с. — ISBN 5-265-02271-6.</ref> (1928) гомельскі кравец іранічна ўспамінае пра праект трамвая ў Гомелі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Виноградов|спасылка=https://www.studmed.ru/view/vinogradov-l-gomel-ego-proshloe-i-nastoyaschee-1142-1900-gg_a014666e1ae.html|аўтар=Виноградов Л.|загаловак=Гомель. Его прошлое и настоящее 1142-1900 гг.|год=1900|месца=Москва|выдавецтва=Типография Н.Н. Шарапова. Кудринская ул. д. Киреевой}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://gomeltrans.net/history/transport/tramway/|title=Проекты трамвая в Гомеле|website=gomeltrans.net}} * [https://newspaper.gomelhistory.by/1910-e/1911/gomelskaya-kopejka-18-18-07-1911/ Гомельская копейка», №18, 18.07.1911] * [https://gp.by/novosti/tolko-v-gp/news35645.html Гомель принимает вид культурного европейского города: Так писала в 1911 году газета “Гомельская копейка”] * {{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news201474.html|title=Почему не сбылись планы о гомельском трамвае? В подробностях разбиралась &quot;Гомельская праўда&quot;|website=Информационный портал|access-date=2024-10-13}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news40767.html|title=Трамвай намечен правильно, но по Советской улице его пускать не надо…|website=Информационный портал|access-date=2024-10-13}} * «Проект пассажирско-грузовой трамвайной сети 1934 года» - «Пошукі старога Гомеля» * «Последний довоенный проект трамвайной сети Гомеля 1940 года» - «Пошукі старога Гомеля» * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/neosushhestvlyonnyj-proekt-o-proekte-puska-tramvaya-v-gomele-v-nachale-xx-v|title=Неосуществлённый проект (о проекте пуска трамвая в Гомеле в начале XX в.)|website=GomelStreet.by|access-date=2024-10-13}} * {{Cite web|url=https://gomel.media/2024/11/06/8853.html|title=Первый гомельский трамвай: история длиной в 125 лет, которая ничем не закончилась|website=gomel.media/}} * Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі. Шыфр: Ф. 3, воп. 4, спр. 348 {{ізаляваны артыкул|date=2024-10-13}} [[Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Транспарт Гомеля]] jli6lhf8tascpgcg81hklrm326b93rz 5148830 5148829 2026-05-30T17:02:05Z Gomeler 144644 /* У культуры */ дапаўненне 5148830 wikitext text/x-wiki '''Гомельскі трамвай''' — сукупнасць нерэалізаваных праектаў арганізацыі [[трамвай]]нага руху ў [[Гомель|Гомелі]]. == Перыяд Расійскай імперыі == Узмоцненае развіццё прамысловасці і чыгуначных зносін у канцы XIX пачатку XX стагоддзя прывяло да значнага росту насельніцтва Гомеля. З 1897 года да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] горад павялічыўся амаль утрая. Гарадскі транспарт быў прадстаўлены коннымі экіпажамі і омнібусамі. Каб палепшыць транспартную сітуацыю, кіраўніцтва Гомеля задумалася аб будаўніцтве трамвайнай сеткі. Адна з самых ранніх згадак пра планы арганізацыі трамвайнага руху ў горадзе зафіксавана ў брашуры «Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг.» [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Льва Аляксеевіча Вінаградава]]: «''Съ 1901 г. главныя улицы предпологается даже освѣщать электричеством и покрыть сѣтью лiний электрическаго трамвая; правительством уже разрѣшено заключить контрактъ на это предпрiятie съ кiевскимъ капитолистомъ Б.''»{{sfn|Виноградов|1900|с=36}}. Непасрэдна праектныя распрацоўкі па будаўніцтве трамвайнай сеткі ў Гомелі рабіліся ў 1910-я гады. Увосень 1913 года на пасяджэнні гарадской думы прайшло абмеркаванне будаўніцтва і схемы трамвайнага руху. 20 кастрычніка 1913 года Пратакол пасяджэння быў накіраваны ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе распрацоўкай праекта занялася «Усеагульная кампанія электрычнасці». У пачатку 1914 года гарадская дума атрымала чарцяжы неабходнай інжынернай інфраструктуры, два варыянты трасіроўкі і тлумачэнні да іх. Рэалізацыі праекта перашкодзілі Першая Сусветная вайна, а таксама [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыйныя]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|ваенныя]] падзеі на тэрыторыях былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. <gallery class="center"> Файл:Гомель - проект - трамвай - 1913 1.jpg|center|мини|Першы варыянт праекта трамвайнай сеткі ў Гомелі. 1913 г. рэканструкцыя краязнаўчай суполкi "Пошукі старога Гомеля" Файл:Гомель - проект - трамвай - 1913 2.jpg|center|мини|Другi варыянт праекта трамвайнай сеткі ў Гомелі. 1913 г. рэканструкцыя краязнаўчай суполкi "Пошукі старога Гомеля" </gallery> == Міжваенны перыяд БССР == [[Файл:Схема линий механического транспорта - Комдортрансстрой - Гомель 1.png|right|mini|160px|Схема ліній механічнага транспарту Гомеля, "Камдартрансбуд", 1934 г.]] [[Файл:Схема линий механического транспорта - Комдортрансстрой - Гомель 2.png|right|mini|160px|Схема ліній механічнага транспарту Гомеля, "Камдартрансбуд", 1934 г. Чырвоная і жоўтая лініі - трамвайныя маршруты. Чорныя адрэзкi - адгалінаванні трамвайных шляхоў да прамысловых аб'ектаў.]] Актыўнае прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва ў міжваенны перыяд разам з ростам колькасці насельніцтва горада зноў паставіла пытанне эфектыўнасці гарадскога транспарту. У 1934 годзе ў маскоўскім «Камдартрансе» для Гомеля была распрацавана сістэма пасажырска-грузавога трамвая. Бо ў горадзе цярпеў нястачу чыгуначнага пакрыцця, для транспарціроўкі прадукцыі прапаноўвалася падвесці трамвайную каляю да найбольш значных прамысловых аб’ектаў. Лініі пасажырскіх маршрутаў не мелі значных адрозненняў ад тых, што планаваліся да рэвалюцыі. Да вайны ў Гомелі жыло каля 140 тысяч жыхароў, у горадзе дзейнічала дзве аўтобусных лініі і дзве лініі воднага транспарту. 86 % гарадскіх пасажырскіх перавозак на 1938 год прыпадала на маршруты паміж Гомелем і [[Новая Беліца (Гомель)|Навабеліцай]]. У схеме 1940 года, распрацаванай маскоўскім «Гіпрадорам», адмовіліся ад грузавой функцыі трамвайных калей, быў запланаваны Палескі пуцеправод, які дазволіў бы трамваям перасякаць чыгунку, трамвайнае дэпо планавалася размясціць у раёне Цэнтральнага рынку. Рэалізацыі праектаў перашкодзіла [[Вялікая Айчынная вайна]]. <gallery class="center"> Файл:Генеральный план Гомеля, 1935 г. Транспортная схема.jpg|Генеральны план Гомеля, 1935 г. Транспартная схема Файл:Генеральный план Гомеля, 1935 г. Городская улица с трамвайным движением в разрезе.jpg|Генеральны план Гомеля, 1935 г. Гарадская вуліца з трамвайным рухам у разрэзе Файл:Гомель - проект - трамвай 1934 г.jpg|Праект пасажырска-грузавой трамвайнай сеткі ў Гомелі 1934 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі "Пошукі старога Гомеля" Файл:Гомель - проект - трамвай1940 г.jpg|Праект трамвайнай сеткі ў Гомелі 1940 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі "Пошукі старога Гомеля" </gallery> == Пасляваенны перыяд БССР == [[Файл:Гомель - проект - трамвай 1946 г.jpg|міні|справа|250px|Праект трамвайнай сеткі ў Гомелі 1946 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі «Пошукі старога Гомеля»]] Зноў да ідэі будаўніцтва трамвайнай сеткі ў Гомелі вярнуліся падчас аднаўлення горада пасля вайны. Згодна з праектам, рэальная даўжыня сеткі павінна была складаць 14 км, перспектыўная — 30,5 км. Трамвайныя маршруты планаваліся для сувязі правабярэжжа горада з Навабеліцай, а таксама жылых і прамысловых раёнаў у заходняй і паўночна-заходняй частках Гомеля. Згодна з разлікамі, на долю трамвая ў гарадскіх пасажырскіх перавозках адводзілася 75 %. Трамвайнае дэпо плошчай 1,5 га планавалася размясціць у паўночнай частцы Цэнтральнага раёна Гомеля. Тым не менш, частка мясцовай партыйнай бюракратыі выступала супраць будаўніцтва трамвайнай сеткі, спасылаючыся на шум, які ствараецца трамваямі, і аддавала перавагу аўтобусам і тралейбусам. З пратакола пашыранага пасяджэння Гомельскага гарвыканкама ад 26 жніўня 1946 года: «Антонаў (сакратар гаркама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б)]]: трамвай у горадзе будзе праходзіць па вуліцах Савецкай, Камсамольскай, Інтэрнацыянальнай, імя Будзённага, Батарэйнай. Трамвай стварае шум у горадзе на самых галоўных вуліцах. Гаркам КП(б)Б супраць будаўніцтва трамвая ў горадзе Гомелі і рэкамендуе [[Гомельскі аўтобус|аўтобус]], а магчыма і [[Гомельскі тралейбус|тралейбус]].»<ref> «Трамвай намечен правильно, но по Советской улице его пускать не надо…»</ref> == Дакументальныя сведчанні == Дакументальныя сведчанні пасляваеннага плана будаўніцтва трамвайнай сеткі ў Гомелі размяшчаюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі|Беларускім дзяржаўным архіве навукова-тэхнічнай дакументацыі]]. Нумар справы: «348 — Гомельская область. г. Гомель. Пояснительная записка к генеральному плану. Облпроект. г. Гомель. 1946». <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Сканы тлумачальнай запіскі да генплана Гомеля 1946 года, якія тычацца транспартнага развіцця горада"> Файл:BGANTD_LA_3_4_348_057.jpg|БГАНТД 3_4_348_057 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_057b.jpg|БГАНТД 3_4_348_057b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_058.jpg|БГАНТД 3_4_348_058 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_060b.jpg|БГАНТД 3_4_348_060b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_061.jpg|БГАНТД 3_4_348_061 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_061b.jpg|БГАНТД 3_4_348_061b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_062.jpg|БГАНТД 3_4_348_062 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_062b.jpg|БГАНТД 3_4_348_062b </gallery> == У культуры == Гісторыя з нерэалізаванымі праектамі гомельскага трамвая стала часткай гарадскога фальклору, спарадзіўшы лакальны фразеалагізм «Першы гомельскі трамвай»<ref>«Первый гомельский трамвай: история длиной в 125 лет, которая ничем не закончилась»</ref>, які выказвае скепсіс і іронію ў дачыненні да маштабных планаў. У рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца»<ref>Эренбург И. Г., Бурная жизнь Лазика Ройтшванеца. — М. : Советский писатель • Олимп, 1991. — 18 с. — ISBN 5-265-02271-6.</ref> (1928) гомельскі кравец іранічна ўспамінае пра праект трамвая ў Гомелі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Виноградов|спасылка=https://www.studmed.ru/view/vinogradov-l-gomel-ego-proshloe-i-nastoyaschee-1142-1900-gg_a014666e1ae.html|аўтар=Виноградов Л.|загаловак=Гомель. Его прошлое и настоящее 1142-1900 гг.|год=1900|месца=Москва|выдавецтва=Типография Н.Н. Шарапова. Кудринская ул. д. Киреевой}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://gomeltrans.net/history/transport/tramway/|title=Проекты трамвая в Гомеле|website=gomeltrans.net}} * [https://newspaper.gomelhistory.by/1910-e/1911/gomelskaya-kopejka-18-18-07-1911/ Гомельская копейка», №18, 18.07.1911] * [https://gp.by/novosti/tolko-v-gp/news35645.html Гомель принимает вид культурного европейского города: Так писала в 1911 году газета “Гомельская копейка”] * {{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news201474.html|title=Почему не сбылись планы о гомельском трамвае? В подробностях разбиралась &quot;Гомельская праўда&quot;|website=Информационный портал|access-date=2024-10-13}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news40767.html|title=Трамвай намечен правильно, но по Советской улице его пускать не надо…|website=Информационный портал|access-date=2024-10-13}} * «Проект пассажирско-грузовой трамвайной сети 1934 года» - «Пошукі старога Гомеля» * «Последний довоенный проект трамвайной сети Гомеля 1940 года» - «Пошукі старога Гомеля» * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/neosushhestvlyonnyj-proekt-o-proekte-puska-tramvaya-v-gomele-v-nachale-xx-v|title=Неосуществлённый проект (о проекте пуска трамвая в Гомеле в начале XX в.)|website=GomelStreet.by|access-date=2024-10-13}} * {{Cite web|url=https://gomel.media/2024/11/06/8853.html|title=Первый гомельский трамвай: история длиной в 125 лет, которая ничем не закончилась|website=gomel.media/}} * Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі. Шыфр: Ф. 3, воп. 4, спр. 348 {{ізаляваны артыкул|date=2024-10-13}} [[Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Транспарт Гомеля]] m1s9yf9jid1e812t2cyj2vw7jbiiolc 5148835 5148830 2026-05-30T17:14:22Z Gomeler 144644 /* У культуры */ Стварэнне новага раздзела 5148835 wikitext text/x-wiki '''Гомельскі трамвай''' — сукупнасць нерэалізаваных праектаў арганізацыі [[трамвай]]нага руху ў [[Гомель|Гомелі]]. == Перыяд Расійскай імперыі == Узмоцненае развіццё прамысловасці і чыгуначных зносін у канцы XIX пачатку XX стагоддзя прывяло да значнага росту насельніцтва Гомеля. З 1897 года да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] горад павялічыўся амаль утрая. Гарадскі транспарт быў прадстаўлены коннымі экіпажамі і омнібусамі. Каб палепшыць транспартную сітуацыю, кіраўніцтва Гомеля задумалася аб будаўніцтве трамвайнай сеткі. Адна з самых ранніх згадак пра планы арганізацыі трамвайнага руху ў горадзе зафіксавана ў брашуры «Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг.» [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Льва Аляксеевіча Вінаградава]]: «''Съ 1901 г. главныя улицы предпологается даже освѣщать электричеством и покрыть сѣтью лiний электрическаго трамвая; правительством уже разрѣшено заключить контрактъ на это предпрiятie съ кiевскимъ капитолистомъ Б.''»{{sfn|Виноградов|1900|с=36}}. Непасрэдна праектныя распрацоўкі па будаўніцтве трамвайнай сеткі ў Гомелі рабіліся ў 1910-я гады. Увосень 1913 года на пасяджэнні гарадской думы прайшло абмеркаванне будаўніцтва і схемы трамвайнага руху. 20 кастрычніка 1913 года Пратакол пасяджэння быў накіраваны ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе распрацоўкай праекта занялася «Усеагульная кампанія электрычнасці». У пачатку 1914 года гарадская дума атрымала чарцяжы неабходнай інжынернай інфраструктуры, два варыянты трасіроўкі і тлумачэнні да іх. Рэалізацыі праекта перашкодзілі Першая Сусветная вайна, а таксама [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыйныя]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|ваенныя]] падзеі на тэрыторыях былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. <gallery class="center"> Файл:Гомель - проект - трамвай - 1913 1.jpg|center|мини|Першы варыянт праекта трамвайнай сеткі ў Гомелі. 1913 г. рэканструкцыя краязнаўчай суполкi "Пошукі старога Гомеля" Файл:Гомель - проект - трамвай - 1913 2.jpg|center|мини|Другi варыянт праекта трамвайнай сеткі ў Гомелі. 1913 г. рэканструкцыя краязнаўчай суполкi "Пошукі старога Гомеля" </gallery> == Міжваенны перыяд БССР == [[Файл:Схема линий механического транспорта - Комдортрансстрой - Гомель 1.png|right|mini|160px|Схема ліній механічнага транспарту Гомеля, "Камдартрансбуд", 1934 г.]] [[Файл:Схема линий механического транспорта - Комдортрансстрой - Гомель 2.png|right|mini|160px|Схема ліній механічнага транспарту Гомеля, "Камдартрансбуд", 1934 г. Чырвоная і жоўтая лініі - трамвайныя маршруты. Чорныя адрэзкi - адгалінаванні трамвайных шляхоў да прамысловых аб'ектаў.]] Актыўнае прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва ў міжваенны перыяд разам з ростам колькасці насельніцтва горада зноў паставіла пытанне эфектыўнасці гарадскога транспарту. У 1934 годзе ў маскоўскім «Камдартрансе» для Гомеля была распрацавана сістэма пасажырска-грузавога трамвая. Бо ў горадзе цярпеў нястачу чыгуначнага пакрыцця, для транспарціроўкі прадукцыі прапаноўвалася падвесці трамвайную каляю да найбольш значных прамысловых аб’ектаў. Лініі пасажырскіх маршрутаў не мелі значных адрозненняў ад тых, што планаваліся да рэвалюцыі. Да вайны ў Гомелі жыло каля 140 тысяч жыхароў, у горадзе дзейнічала дзве аўтобусных лініі і дзве лініі воднага транспарту. 86 % гарадскіх пасажырскіх перавозак на 1938 год прыпадала на маршруты паміж Гомелем і [[Новая Беліца (Гомель)|Навабеліцай]]. У схеме 1940 года, распрацаванай маскоўскім «Гіпрадорам», адмовіліся ад грузавой функцыі трамвайных калей, быў запланаваны Палескі пуцеправод, які дазволіў бы трамваям перасякаць чыгунку, трамвайнае дэпо планавалася размясціць у раёне Цэнтральнага рынку. Рэалізацыі праектаў перашкодзіла [[Вялікая Айчынная вайна]]. <gallery class="center"> Файл:Генеральный план Гомеля, 1935 г. Транспортная схема.jpg|Генеральны план Гомеля, 1935 г. Транспартная схема Файл:Генеральный план Гомеля, 1935 г. Городская улица с трамвайным движением в разрезе.jpg|Генеральны план Гомеля, 1935 г. Гарадская вуліца з трамвайным рухам у разрэзе Файл:Гомель - проект - трамвай 1934 г.jpg|Праект пасажырска-грузавой трамвайнай сеткі ў Гомелі 1934 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі "Пошукі старога Гомеля" Файл:Гомель - проект - трамвай1940 г.jpg|Праект трамвайнай сеткі ў Гомелі 1940 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі "Пошукі старога Гомеля" </gallery> == Пасляваенны перыяд БССР == [[Файл:Гомель - проект - трамвай 1946 г.jpg|міні|справа|250px|Праект трамвайнай сеткі ў Гомелі 1946 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі «Пошукі старога Гомеля»]] Зноў да ідэі будаўніцтва трамвайнай сеткі ў Гомелі вярнуліся падчас аднаўлення горада пасля вайны. Згодна з праектам, рэальная даўжыня сеткі павінна была складаць 14 км, перспектыўная — 30,5 км. Трамвайныя маршруты планаваліся для сувязі правабярэжжа горада з Навабеліцай, а таксама жылых і прамысловых раёнаў у заходняй і паўночна-заходняй частках Гомеля. Згодна з разлікамі, на долю трамвая ў гарадскіх пасажырскіх перавозках адводзілася 75 %. Трамвайнае дэпо плошчай 1,5 га планавалася размясціць у паўночнай частцы Цэнтральнага раёна Гомеля. Тым не менш, частка мясцовай партыйнай бюракратыі выступала супраць будаўніцтва трамвайнай сеткі, спасылаючыся на шум, які ствараецца трамваямі, і аддавала перавагу аўтобусам і тралейбусам. З пратакола пашыранага пасяджэння Гомельскага гарвыканкама ад 26 жніўня 1946 года: «Антонаў (сакратар гаркама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б)]]: трамвай у горадзе будзе праходзіць па вуліцах Савецкай, Камсамольскай, Інтэрнацыянальнай, імя Будзённага, Батарэйнай. Трамвай стварае шум у горадзе на самых галоўных вуліцах. Гаркам КП(б)Б супраць будаўніцтва трамвая ў горадзе Гомелі і рэкамендуе [[Гомельскі аўтобус|аўтобус]], а магчыма і [[Гомельскі тралейбус|тралейбус]].»<ref> «Трамвай намечен правильно, но по Советской улице его пускать не надо…»</ref> == Дакументальныя сведчанні == Дакументальныя сведчанні пасляваеннага плана будаўніцтва трамвайнай сеткі ў Гомелі размяшчаюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі|Беларускім дзяржаўным архіве навукова-тэхнічнай дакументацыі]]. Нумар справы: «348 — Гомельская область. г. Гомель. Пояснительная записка к генеральному плану. Облпроект. г. Гомель. 1946». <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Сканы тлумачальнай запіскі да генплана Гомеля 1946 года, якія тычацца транспартнага развіцця горада"> Файл:BGANTD_LA_3_4_348_057.jpg|БГАНТД 3_4_348_057 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_057b.jpg|БГАНТД 3_4_348_057b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_058.jpg|БГАНТД 3_4_348_058 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_060b.jpg|БГАНТД 3_4_348_060b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_061.jpg|БГАНТД 3_4_348_061 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_061b.jpg|БГАНТД 3_4_348_061b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_062.jpg|БГАНТД 3_4_348_062 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_062b.jpg|БГАНТД 3_4_348_062b </gallery> == У культуры == Гісторыя з нерэалізаванымі праектамі гомельскага трамвая стала часткай гарадскога фальклору, спарадзіўшы лакальны фразеалагізм «Першы гомельскі трамвай»<ref>«Первый гомельский трамвай: история длиной в 125 лет, которая ничем не закончилась»</ref>, які выказвае скепсіс і іронію ў дачыненні да маштабных планаў. У рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца»<ref>Эренбург И. Г., Бурная жизнь Лазика Ройтшванеца. — М. : Советский писатель • Олимп, 1991. — 18 с. — ISBN 5-265-02271-6.</ref> (1928) гомельскі кравец іранічна ўспамінае пра праект трамвая ў Гомелі. == Сучасны стан == <div style="text-align: center; margin: 1em 0;"> [[Файл:Gomel_tram_project_conceptual_symbol.svg|220px]] <div style="font-size: 90%; color: #555; padding-top: 0.5em;">Стылізаваны графічны сімвал нерэалізаванай трамвайнай сістэмы Гомеля, які каларыстычна і кампазіцыйна адсылае да афіцыйнага [[Герб Гомеля|гарадскога герба]] (сучасная мастацкая інтэрпрэтацыя).</div> </div> Афіцыйныя планы па будаўніцтве трамвайнай сістэмы ў Гомелі адсутнічаюць. Гарадская адміністрацыя аддае прыярытэт развіццю бязрэйкавага электрычнага транспарту: [[Электробус|электробусам]] і [[Тралейбус|тралейбусам]] з павялічаным аўтаномным ходам. Нягледзячы на адсутнасць практычных крокаў па рэалізацыі, праекты рэйкавага транспарту (трамвая і метрапалітэна) застаюцца аб'ектам устойлівай цікавасці мясцовых транспартных супольнасцей і часткай лакальнага культурнага кантэксту Гомеля. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Виноградов|спасылка=https://www.studmed.ru/view/vinogradov-l-gomel-ego-proshloe-i-nastoyaschee-1142-1900-gg_a014666e1ae.html|аўтар=Виноградов Л.|загаловак=Гомель. Его прошлое и настоящее 1142-1900 гг.|год=1900|месца=Москва|выдавецтва=Типография Н.Н. Шарапова. Кудринская ул. д. Киреевой}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://gomeltrans.net/history/transport/tramway/|title=Проекты трамвая в Гомеле|website=gomeltrans.net}} * [https://newspaper.gomelhistory.by/1910-e/1911/gomelskaya-kopejka-18-18-07-1911/ Гомельская копейка», №18, 18.07.1911] * [https://gp.by/novosti/tolko-v-gp/news35645.html Гомель принимает вид культурного европейского города: Так писала в 1911 году газета “Гомельская копейка”] * {{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news201474.html|title=Почему не сбылись планы о гомельском трамвае? В подробностях разбиралась &quot;Гомельская праўда&quot;|website=Информационный портал|access-date=2024-10-13}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news40767.html|title=Трамвай намечен правильно, но по Советской улице его пускать не надо…|website=Информационный портал|access-date=2024-10-13}} * «Проект пассажирско-грузовой трамвайной сети 1934 года» - «Пошукі старога Гомеля» * «Последний довоенный проект трамвайной сети Гомеля 1940 года» - «Пошукі старога Гомеля» * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/neosushhestvlyonnyj-proekt-o-proekte-puska-tramvaya-v-gomele-v-nachale-xx-v|title=Неосуществлённый проект (о проекте пуска трамвая в Гомеле в начале XX в.)|website=GomelStreet.by|access-date=2024-10-13}} * {{Cite web|url=https://gomel.media/2024/11/06/8853.html|title=Первый гомельский трамвай: история длиной в 125 лет, которая ничем не закончилась|website=gomel.media/}} * Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі. Шыфр: Ф. 3, воп. 4, спр. 348 {{ізаляваны артыкул|date=2024-10-13}} [[Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Транспарт Гомеля]] 2b03hmp752d22s803mq7yup2e99nof4 5148838 5148835 2026-05-30T17:19:22Z Gomeler 144644 /* Спасылкі */ дапаўненне 5148838 wikitext text/x-wiki '''Гомельскі трамвай''' — сукупнасць нерэалізаваных праектаў арганізацыі [[трамвай]]нага руху ў [[Гомель|Гомелі]]. == Перыяд Расійскай імперыі == Узмоцненае развіццё прамысловасці і чыгуначных зносін у канцы XIX пачатку XX стагоддзя прывяло да значнага росту насельніцтва Гомеля. З 1897 года да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] горад павялічыўся амаль утрая. Гарадскі транспарт быў прадстаўлены коннымі экіпажамі і омнібусамі. Каб палепшыць транспартную сітуацыю, кіраўніцтва Гомеля задумалася аб будаўніцтве трамвайнай сеткі. Адна з самых ранніх згадак пра планы арганізацыі трамвайнага руху ў горадзе зафіксавана ў брашуры «Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг.» [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Льва Аляксеевіча Вінаградава]]: «''Съ 1901 г. главныя улицы предпологается даже освѣщать электричеством и покрыть сѣтью лiний электрическаго трамвая; правительством уже разрѣшено заключить контрактъ на это предпрiятie съ кiевскимъ капитолистомъ Б.''»{{sfn|Виноградов|1900|с=36}}. Непасрэдна праектныя распрацоўкі па будаўніцтве трамвайнай сеткі ў Гомелі рабіліся ў 1910-я гады. Увосень 1913 года на пасяджэнні гарадской думы прайшло абмеркаванне будаўніцтва і схемы трамвайнага руху. 20 кастрычніка 1913 года Пратакол пасяджэння быў накіраваны ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе распрацоўкай праекта занялася «Усеагульная кампанія электрычнасці». У пачатку 1914 года гарадская дума атрымала чарцяжы неабходнай інжынернай інфраструктуры, два варыянты трасіроўкі і тлумачэнні да іх. Рэалізацыі праекта перашкодзілі Першая Сусветная вайна, а таксама [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыйныя]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|ваенныя]] падзеі на тэрыторыях былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. <gallery class="center"> Файл:Гомель - проект - трамвай - 1913 1.jpg|center|мини|Першы варыянт праекта трамвайнай сеткі ў Гомелі. 1913 г. рэканструкцыя краязнаўчай суполкi "Пошукі старога Гомеля" Файл:Гомель - проект - трамвай - 1913 2.jpg|center|мини|Другi варыянт праекта трамвайнай сеткі ў Гомелі. 1913 г. рэканструкцыя краязнаўчай суполкi "Пошукі старога Гомеля" </gallery> == Міжваенны перыяд БССР == [[Файл:Схема линий механического транспорта - Комдортрансстрой - Гомель 1.png|right|mini|160px|Схема ліній механічнага транспарту Гомеля, "Камдартрансбуд", 1934 г.]] [[Файл:Схема линий механического транспорта - Комдортрансстрой - Гомель 2.png|right|mini|160px|Схема ліній механічнага транспарту Гомеля, "Камдартрансбуд", 1934 г. Чырвоная і жоўтая лініі - трамвайныя маршруты. Чорныя адрэзкi - адгалінаванні трамвайных шляхоў да прамысловых аб'ектаў.]] Актыўнае прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва ў міжваенны перыяд разам з ростам колькасці насельніцтва горада зноў паставіла пытанне эфектыўнасці гарадскога транспарту. У 1934 годзе ў маскоўскім «Камдартрансе» для Гомеля была распрацавана сістэма пасажырска-грузавога трамвая. Бо ў горадзе цярпеў нястачу чыгуначнага пакрыцця, для транспарціроўкі прадукцыі прапаноўвалася падвесці трамвайную каляю да найбольш значных прамысловых аб’ектаў. Лініі пасажырскіх маршрутаў не мелі значных адрозненняў ад тых, што планаваліся да рэвалюцыі. Да вайны ў Гомелі жыло каля 140 тысяч жыхароў, у горадзе дзейнічала дзве аўтобусных лініі і дзве лініі воднага транспарту. 86 % гарадскіх пасажырскіх перавозак на 1938 год прыпадала на маршруты паміж Гомелем і [[Новая Беліца (Гомель)|Навабеліцай]]. У схеме 1940 года, распрацаванай маскоўскім «Гіпрадорам», адмовіліся ад грузавой функцыі трамвайных калей, быў запланаваны Палескі пуцеправод, які дазволіў бы трамваям перасякаць чыгунку, трамвайнае дэпо планавалася размясціць у раёне Цэнтральнага рынку. Рэалізацыі праектаў перашкодзіла [[Вялікая Айчынная вайна]]. <gallery class="center"> Файл:Генеральный план Гомеля, 1935 г. Транспортная схема.jpg|Генеральны план Гомеля, 1935 г. Транспартная схема Файл:Генеральный план Гомеля, 1935 г. Городская улица с трамвайным движением в разрезе.jpg|Генеральны план Гомеля, 1935 г. Гарадская вуліца з трамвайным рухам у разрэзе Файл:Гомель - проект - трамвай 1934 г.jpg|Праект пасажырска-грузавой трамвайнай сеткі ў Гомелі 1934 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі "Пошукі старога Гомеля" Файл:Гомель - проект - трамвай1940 г.jpg|Праект трамвайнай сеткі ў Гомелі 1940 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі "Пошукі старога Гомеля" </gallery> == Пасляваенны перыяд БССР == [[Файл:Гомель - проект - трамвай 1946 г.jpg|міні|справа|250px|Праект трамвайнай сеткі ў Гомелі 1946 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі «Пошукі старога Гомеля»]] Зноў да ідэі будаўніцтва трамвайнай сеткі ў Гомелі вярнуліся падчас аднаўлення горада пасля вайны. Згодна з праектам, рэальная даўжыня сеткі павінна была складаць 14 км, перспектыўная — 30,5 км. Трамвайныя маршруты планаваліся для сувязі правабярэжжа горада з Навабеліцай, а таксама жылых і прамысловых раёнаў у заходняй і паўночна-заходняй частках Гомеля. Згодна з разлікамі, на долю трамвая ў гарадскіх пасажырскіх перавозках адводзілася 75 %. Трамвайнае дэпо плошчай 1,5 га планавалася размясціць у паўночнай частцы Цэнтральнага раёна Гомеля. Тым не менш, частка мясцовай партыйнай бюракратыі выступала супраць будаўніцтва трамвайнай сеткі, спасылаючыся на шум, які ствараецца трамваямі, і аддавала перавагу аўтобусам і тралейбусам. З пратакола пашыранага пасяджэння Гомельскага гарвыканкама ад 26 жніўня 1946 года: «Антонаў (сакратар гаркама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б)]]: трамвай у горадзе будзе праходзіць па вуліцах Савецкай, Камсамольскай, Інтэрнацыянальнай, імя Будзённага, Батарэйнай. Трамвай стварае шум у горадзе на самых галоўных вуліцах. Гаркам КП(б)Б супраць будаўніцтва трамвая ў горадзе Гомелі і рэкамендуе [[Гомельскі аўтобус|аўтобус]], а магчыма і [[Гомельскі тралейбус|тралейбус]].»<ref> «Трамвай намечен правильно, но по Советской улице его пускать не надо…»</ref> == Дакументальныя сведчанні == Дакументальныя сведчанні пасляваеннага плана будаўніцтва трамвайнай сеткі ў Гомелі размяшчаюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі|Беларускім дзяржаўным архіве навукова-тэхнічнай дакументацыі]]. Нумар справы: «348 — Гомельская область. г. Гомель. Пояснительная записка к генеральному плану. Облпроект. г. Гомель. 1946». <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Сканы тлумачальнай запіскі да генплана Гомеля 1946 года, якія тычацца транспартнага развіцця горада"> Файл:BGANTD_LA_3_4_348_057.jpg|БГАНТД 3_4_348_057 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_057b.jpg|БГАНТД 3_4_348_057b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_058.jpg|БГАНТД 3_4_348_058 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_060b.jpg|БГАНТД 3_4_348_060b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_061.jpg|БГАНТД 3_4_348_061 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_061b.jpg|БГАНТД 3_4_348_061b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_062.jpg|БГАНТД 3_4_348_062 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_062b.jpg|БГАНТД 3_4_348_062b </gallery> == У культуры == Гісторыя з нерэалізаванымі праектамі гомельскага трамвая стала часткай гарадскога фальклору, спарадзіўшы лакальны фразеалагізм «Першы гомельскі трамвай»<ref>«Первый гомельский трамвай: история длиной в 125 лет, которая ничем не закончилась»</ref>, які выказвае скепсіс і іронію ў дачыненні да маштабных планаў. У рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца»<ref>Эренбург И. Г., Бурная жизнь Лазика Ройтшванеца. — М. : Советский писатель • Олимп, 1991. — 18 с. — ISBN 5-265-02271-6.</ref> (1928) гомельскі кравец іранічна ўспамінае пра праект трамвая ў Гомелі. == Сучасны стан == <div style="text-align: center; margin: 1em 0;"> [[Файл:Gomel_tram_project_conceptual_symbol.svg|220px]] <div style="font-size: 90%; color: #555; padding-top: 0.5em;">Стылізаваны графічны сімвал нерэалізаванай трамвайнай сістэмы Гомеля, які каларыстычна і кампазіцыйна адсылае да афіцыйнага [[Герб Гомеля|гарадскога герба]] (сучасная мастацкая інтэрпрэтацыя).</div> </div> Афіцыйныя планы па будаўніцтве трамвайнай сістэмы ў Гомелі адсутнічаюць. Гарадская адміністрацыя аддае прыярытэт развіццю бязрэйкавага электрычнага транспарту: [[Электробус|электробусам]] і [[Тралейбус|тралейбусам]] з павялічаным аўтаномным ходам. Нягледзячы на адсутнасць практычных крокаў па рэалізацыі, праекты рэйкавага транспарту (трамвая і метрапалітэна) застаюцца аб'ектам устойлівай цікавасці мясцовых транспартных супольнасцей і часткай лакальнага культурнага кантэксту Гомеля. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Виноградов|спасылка=https://www.studmed.ru/view/vinogradov-l-gomel-ego-proshloe-i-nastoyaschee-1142-1900-gg_a014666e1ae.html|аўтар=Виноградов Л.|загаловак=Гомель. Его прошлое и настоящее 1142-1900 гг.|год=1900|месца=Москва|выдавецтва=Типография Н.Н. Шарапова. Кудринская ул. д. Киреевой}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://gomeltrans.net/history/transport/tramway/|title=Проекты трамвая в Гомеле|website=gomeltrans.net}} * [https://newspaper.gomelhistory.by/1910-e/1911/gomelskaya-kopejka-18-18-07-1911/ Гомельская копейка», №18, 18.07.1911] * [https://gp.by/novosti/tolko-v-gp/news35645.html Гомель принимает вид культурного европейского города: Так писала в 1911 году газета “Гомельская копейка”] * {{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news201474.html|title=Почему не сбылись планы о гомельском трамвае? В подробностях разбиралась &quot;Гомельская праўда&quot;|website=Информационный портал|access-date=2024-10-13}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news40767.html|title=Трамвай намечен правильно, но по Советской улице его пускать не надо…|website=Информационный портал|access-date=2024-10-13}} * «Проект пассажирско-грузовой трамвайной сети 1934 года» - «Пошукі старога Гомеля» * «Последний довоенный проект трамвайной сети Гомеля 1940 года» - «Пошукі старога Гомеля» * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/neosushhestvlyonnyj-proekt-o-proekte-puska-tramvaya-v-gomele-v-nachale-xx-v|title=Неосуществлённый проект (о проекте пуска трамвая в Гомеле в начале XX в.)|website=GomelStreet.by|access-date=2024-10-13}} * {{Cite web|url=https://gomel.media/2024/11/06/8853.html|title=Первый гомельский трамвай: история длиной в 125 лет, которая ничем не закончилась|website=gomel.media/}} * {{Cite web|url=https://gomeltrans.net/history/transport/tramway/|title=Как Гомель переходит на электронные билеты и обновляет подвижной состав|website=belkagomel.by}} * {{Cite web|url=https://gomeltrans.net/history/transport/tramway/|title=Поездка на гомельском метро|website=blisch.by}} * Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі. Шыфр: Ф. 3, воп. 4, спр. 348 {{ізаляваны артыкул|date=2024-10-13}} [[Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Транспарт Гомеля]] lwg6dg0ae7rrxv7g3lzmgayewldm6uu 5148840 5148838 2026-05-30T17:21:46Z Gomeler 144644 /* Сучасны стан */ дапаўненне 5148840 wikitext text/x-wiki '''Гомельскі трамвай''' — сукупнасць нерэалізаваных праектаў арганізацыі [[трамвай]]нага руху ў [[Гомель|Гомелі]]. == Перыяд Расійскай імперыі == Узмоцненае развіццё прамысловасці і чыгуначных зносін у канцы XIX пачатку XX стагоддзя прывяло да значнага росту насельніцтва Гомеля. З 1897 года да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] горад павялічыўся амаль утрая. Гарадскі транспарт быў прадстаўлены коннымі экіпажамі і омнібусамі. Каб палепшыць транспартную сітуацыю, кіраўніцтва Гомеля задумалася аб будаўніцтве трамвайнай сеткі. Адна з самых ранніх згадак пра планы арганізацыі трамвайнага руху ў горадзе зафіксавана ў брашуры «Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг.» [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Льва Аляксеевіча Вінаградава]]: «''Съ 1901 г. главныя улицы предпологается даже освѣщать электричеством и покрыть сѣтью лiний электрическаго трамвая; правительством уже разрѣшено заключить контрактъ на это предпрiятie съ кiевскимъ капитолистомъ Б.''»{{sfn|Виноградов|1900|с=36}}. Непасрэдна праектныя распрацоўкі па будаўніцтве трамвайнай сеткі ў Гомелі рабіліся ў 1910-я гады. Увосень 1913 года на пасяджэнні гарадской думы прайшло абмеркаванне будаўніцтва і схемы трамвайнага руху. 20 кастрычніка 1913 года Пратакол пасяджэння быў накіраваны ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе распрацоўкай праекта занялася «Усеагульная кампанія электрычнасці». У пачатку 1914 года гарадская дума атрымала чарцяжы неабходнай інжынернай інфраструктуры, два варыянты трасіроўкі і тлумачэнні да іх. Рэалізацыі праекта перашкодзілі Першая Сусветная вайна, а таксама [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыйныя]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|ваенныя]] падзеі на тэрыторыях былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. <gallery class="center"> Файл:Гомель - проект - трамвай - 1913 1.jpg|center|мини|Першы варыянт праекта трамвайнай сеткі ў Гомелі. 1913 г. рэканструкцыя краязнаўчай суполкi "Пошукі старога Гомеля" Файл:Гомель - проект - трамвай - 1913 2.jpg|center|мини|Другi варыянт праекта трамвайнай сеткі ў Гомелі. 1913 г. рэканструкцыя краязнаўчай суполкi "Пошукі старога Гомеля" </gallery> == Міжваенны перыяд БССР == [[Файл:Схема линий механического транспорта - Комдортрансстрой - Гомель 1.png|right|mini|160px|Схема ліній механічнага транспарту Гомеля, "Камдартрансбуд", 1934 г.]] [[Файл:Схема линий механического транспорта - Комдортрансстрой - Гомель 2.png|right|mini|160px|Схема ліній механічнага транспарту Гомеля, "Камдартрансбуд", 1934 г. Чырвоная і жоўтая лініі - трамвайныя маршруты. Чорныя адрэзкi - адгалінаванні трамвайных шляхоў да прамысловых аб'ектаў.]] Актыўнае прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва ў міжваенны перыяд разам з ростам колькасці насельніцтва горада зноў паставіла пытанне эфектыўнасці гарадскога транспарту. У 1934 годзе ў маскоўскім «Камдартрансе» для Гомеля была распрацавана сістэма пасажырска-грузавога трамвая. Бо ў горадзе цярпеў нястачу чыгуначнага пакрыцця, для транспарціроўкі прадукцыі прапаноўвалася падвесці трамвайную каляю да найбольш значных прамысловых аб’ектаў. Лініі пасажырскіх маршрутаў не мелі значных адрозненняў ад тых, што планаваліся да рэвалюцыі. Да вайны ў Гомелі жыло каля 140 тысяч жыхароў, у горадзе дзейнічала дзве аўтобусных лініі і дзве лініі воднага транспарту. 86 % гарадскіх пасажырскіх перавозак на 1938 год прыпадала на маршруты паміж Гомелем і [[Новая Беліца (Гомель)|Навабеліцай]]. У схеме 1940 года, распрацаванай маскоўскім «Гіпрадорам», адмовіліся ад грузавой функцыі трамвайных калей, быў запланаваны Палескі пуцеправод, які дазволіў бы трамваям перасякаць чыгунку, трамвайнае дэпо планавалася размясціць у раёне Цэнтральнага рынку. Рэалізацыі праектаў перашкодзіла [[Вялікая Айчынная вайна]]. <gallery class="center"> Файл:Генеральный план Гомеля, 1935 г. Транспортная схема.jpg|Генеральны план Гомеля, 1935 г. Транспартная схема Файл:Генеральный план Гомеля, 1935 г. Городская улица с трамвайным движением в разрезе.jpg|Генеральны план Гомеля, 1935 г. Гарадская вуліца з трамвайным рухам у разрэзе Файл:Гомель - проект - трамвай 1934 г.jpg|Праект пасажырска-грузавой трамвайнай сеткі ў Гомелі 1934 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі "Пошукі старога Гомеля" Файл:Гомель - проект - трамвай1940 г.jpg|Праект трамвайнай сеткі ў Гомелі 1940 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі "Пошукі старога Гомеля" </gallery> == Пасляваенны перыяд БССР == [[Файл:Гомель - проект - трамвай 1946 г.jpg|міні|справа|250px|Праект трамвайнай сеткі ў Гомелі 1946 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі «Пошукі старога Гомеля»]] Зноў да ідэі будаўніцтва трамвайнай сеткі ў Гомелі вярнуліся падчас аднаўлення горада пасля вайны. Згодна з праектам, рэальная даўжыня сеткі павінна была складаць 14 км, перспектыўная — 30,5 км. Трамвайныя маршруты планаваліся для сувязі правабярэжжа горада з Навабеліцай, а таксама жылых і прамысловых раёнаў у заходняй і паўночна-заходняй частках Гомеля. Згодна з разлікамі, на долю трамвая ў гарадскіх пасажырскіх перавозках адводзілася 75 %. Трамвайнае дэпо плошчай 1,5 га планавалася размясціць у паўночнай частцы Цэнтральнага раёна Гомеля. Тым не менш, частка мясцовай партыйнай бюракратыі выступала супраць будаўніцтва трамвайнай сеткі, спасылаючыся на шум, які ствараецца трамваямі, і аддавала перавагу аўтобусам і тралейбусам. З пратакола пашыранага пасяджэння Гомельскага гарвыканкама ад 26 жніўня 1946 года: «Антонаў (сакратар гаркама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б)]]: трамвай у горадзе будзе праходзіць па вуліцах Савецкай, Камсамольскай, Інтэрнацыянальнай, імя Будзённага, Батарэйнай. Трамвай стварае шум у горадзе на самых галоўных вуліцах. Гаркам КП(б)Б супраць будаўніцтва трамвая ў горадзе Гомелі і рэкамендуе [[Гомельскі аўтобус|аўтобус]], а магчыма і [[Гомельскі тралейбус|тралейбус]].»<ref> «Трамвай намечен правильно, но по Советской улице его пускать не надо…»</ref> == Дакументальныя сведчанні == Дакументальныя сведчанні пасляваеннага плана будаўніцтва трамвайнай сеткі ў Гомелі размяшчаюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі|Беларускім дзяржаўным архіве навукова-тэхнічнай дакументацыі]]. Нумар справы: «348 — Гомельская область. г. Гомель. Пояснительная записка к генеральному плану. Облпроект. г. Гомель. 1946». <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Сканы тлумачальнай запіскі да генплана Гомеля 1946 года, якія тычацца транспартнага развіцця горада"> Файл:BGANTD_LA_3_4_348_057.jpg|БГАНТД 3_4_348_057 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_057b.jpg|БГАНТД 3_4_348_057b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_058.jpg|БГАНТД 3_4_348_058 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_060b.jpg|БГАНТД 3_4_348_060b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_061.jpg|БГАНТД 3_4_348_061 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_061b.jpg|БГАНТД 3_4_348_061b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_062.jpg|БГАНТД 3_4_348_062 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_062b.jpg|БГАНТД 3_4_348_062b </gallery> == У культуры == Гісторыя з нерэалізаванымі праектамі гомельскага трамвая стала часткай гарадскога фальклору, спарадзіўшы лакальны фразеалагізм «Першы гомельскі трамвай»<ref>«Первый гомельский трамвай: история длиной в 125 лет, которая ничем не закончилась»</ref>, які выказвае скепсіс і іронію ў дачыненні да маштабных планаў. У рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца»<ref>Эренбург И. Г., Бурная жизнь Лазика Ройтшванеца. — М. : Советский писатель • Олимп, 1991. — 18 с. — ISBN 5-265-02271-6.</ref> (1928) гомельскі кравец іранічна ўспамінае пра праект трамвая ў Гомелі. == Сучасны стан == <div style="text-align: center; margin: 1em 0;"> [[Файл:Gomel_tram_project_conceptual_symbol.svg|220px]] <div style="font-size: 90%; color: #555; padding-top: 0.5em;">Стылізаваны графічны сімвал нерэалізаванай трамвайнай сістэмы Гомеля, які каларыстычна і кампазіцыйна адсылае да афіцыйнага [[Герб Гомеля|гарадскога герба]] (сучасная мастацкая інтэрпрэтацыя).</div> </div> Афіцыйныя планы па будаўніцтве трамвайнай сістэмы ў Гомелі адсутнічаюць. Гарадская адміністрацыя аддае прыярытэт развіццю бязрэйкавага электрычнага транспарту: [[Электробус|электробусам]] і [[Тралейбус|тралейбусам]] з павялічаным аўтаномным ходам<ref>«Как Гомель переходит на электронные билеты и обновляет подвижной состав»</ref>. Нягледзячы на адсутнасць практычных крокаў па рэалізацыі, праекты рэйкавага транспарту (трамвая і метрапалітэна<ref>«Поездка на гомельском метро»</ref>) застаюцца аб'ектам устойлівай цікавасці мясцовых транспартных супольнасцей і часткай лакальнага культурнага кантэксту Гомеля. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Виноградов|спасылка=https://www.studmed.ru/view/vinogradov-l-gomel-ego-proshloe-i-nastoyaschee-1142-1900-gg_a014666e1ae.html|аўтар=Виноградов Л.|загаловак=Гомель. Его прошлое и настоящее 1142-1900 гг.|год=1900|месца=Москва|выдавецтва=Типография Н.Н. Шарапова. Кудринская ул. д. Киреевой}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://gomeltrans.net/history/transport/tramway/|title=Проекты трамвая в Гомеле|website=gomeltrans.net}} * [https://newspaper.gomelhistory.by/1910-e/1911/gomelskaya-kopejka-18-18-07-1911/ Гомельская копейка», №18, 18.07.1911] * [https://gp.by/novosti/tolko-v-gp/news35645.html Гомель принимает вид культурного европейского города: Так писала в 1911 году газета “Гомельская копейка”] * {{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news201474.html|title=Почему не сбылись планы о гомельском трамвае? В подробностях разбиралась &quot;Гомельская праўда&quot;|website=Информационный портал|access-date=2024-10-13}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news40767.html|title=Трамвай намечен правильно, но по Советской улице его пускать не надо…|website=Информационный портал|access-date=2024-10-13}} * «Проект пассажирско-грузовой трамвайной сети 1934 года» - «Пошукі старога Гомеля» * «Последний довоенный проект трамвайной сети Гомеля 1940 года» - «Пошукі старога Гомеля» * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/neosushhestvlyonnyj-proekt-o-proekte-puska-tramvaya-v-gomele-v-nachale-xx-v|title=Неосуществлённый проект (о проекте пуска трамвая в Гомеле в начале XX в.)|website=GomelStreet.by|access-date=2024-10-13}} * {{Cite web|url=https://gomel.media/2024/11/06/8853.html|title=Первый гомельский трамвай: история длиной в 125 лет, которая ничем не закончилась|website=gomel.media/}} * {{Cite web|url=https://gomeltrans.net/history/transport/tramway/|title=Как Гомель переходит на электронные билеты и обновляет подвижной состав|website=belkagomel.by}} * {{Cite web|url=https://gomeltrans.net/history/transport/tramway/|title=Поездка на гомельском метро|website=blisch.by}} * Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі. Шыфр: Ф. 3, воп. 4, спр. 348 {{ізаляваны артыкул|date=2024-10-13}} [[Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Транспарт Гомеля]] h3yc3ujf6bjg588f0qosf8gqfdc82sd 0 776750 5149115 5110724 2026-05-31T08:32:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149115 wikitext text/x-wiki '''Традыцыйныя вясельныя звычаі Дубровенскага раёна''' — элемент [[Спіс нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|нематэрыяльнай культурнай спадчыны]] [[Беларусь|Беларусі]]. У вясельнай традыцыі [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёна]] захаваліся некаторыя звычаі ў выглядзе гульняў, песняў, жартаў, прымеркаваныя да розных этапаў традыцыйнага [[вяселле|вяселля]]. Усе яны закліканы запраграмаваць жыццё маладой сям’і ў ладзе, дабрабыце, ўзаемаразуменні і павазе паміж сабой, са сваякамі і з усёй супольнасцю. Дзеля гэтага ў першы дзень вясельны поезд вітаюць не толькі ўдзельнікі ўрачысасці, але і чужыя людзі. Звычай мае мясцовую назву «Драць зайца» і ўключае сустрэчу маладых з кветкамі і хлебам-соллю на перагароджанай дарозе, жартоўныя песні з патрабаваннем выкупу, спрэчкі са сватам. Вясёлыя стасункі ўдзельніка ў вяселля і тых, хто жыве побач выбудоўваюцца падчас звычаю наступнага дня «Ганяць маладую на ваду», калі ўсе з жартамі і гульнямі ходзяць да бліжэйшага вадаёма. Сімвалічнае пазбаўленне ад усяго злога адбываецца падчас гульні «Ганяць сучку», у якую перапранаецца адна са здольных да пераўвасаблення жанчын. Усё лепшае, што павінна атрымаць маладая сям’я, сімвалізуе «рагаты» каравай, якім адорваюць маладых, а дадатковыя «рогі» (яблыневыя галінкі, упрыгожаныя цестам, папяровымі кветкамі, слодычамі) хросная маці «прадае» гасцям за шчодрае ўзнагароджанне або дасціпны язычэнні. Вяселле часта завяршаюць «пабряхушкі», вясёлыя спеўныя спрэчкі гасцей, і «пасахі», невялікія булачкі з макавым начыннем, што дораць гасцям на развітанне. Комплекс вясельных звычаяў, які захаваўся ў Дубровенскім раёне ў жывой форме даносіць архаічныя сэнсы вяселля, мае багата прадстаўлены смехавы тэатральна-гульнёвы пачатак, цесна звязаны з вераваннямі і перакананнямі, якія аказалі ўплыў на духоўнае развіццё беларускага народа. Звычаі практыкуюцца многімі жыхарамі раёна падчас правядзення вяселляў. Носьбіты перакананы ў неабходнасці зберажэння мясцовых традыцый вясельных звычаяў, перадачы іх наступным пакаленням, лічаць іх цікавай і важнай часткай сваёй культурнай спадчыны. Удзельнікі народнага фальклорнага калектыву «Кудзеліца» ДУК «Раённы цэнтр народнай творчасці і культурна-дасугавай дзейнасці Дубровенскага раёна» спяваюць песні падчас сустрэчы вясельнага «поезда». Носьбітамі каравайнага абрада зараз з’яўляецца сям’я каравайніцы Тамары Сіняковай з в. Ляды Дубровенскага раёна і ўдзельнікі народнага клуба нацыянальнай кухні і беларускай гульні «Дубровенскія прысмакі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://omcnt.by/tradyczyjnyya-vyaselnyya-zvychai-dubrovenskaga-rayona/|title=Традыцыйныя вясельныя звычаі Дубровенскага раёна|website=ГУ «Витебский областной методический центр народного творчества»|access-date=12 лістапада 2024|archive-date=12 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241112131913/https://omcnt.by/tradyczyjnyya-vyaselnyya-zvychai-dubrovenskaga-rayona/|url-status=dead}}</ref>. == Апісанне == У вясельнай традыцыі Дубровеншчыны да нашага часу захаваліся некаторыя звычаі ў выглядзе гульняў, песняў, жартаў, прымеркаваныя да розных этапаў традыцыйнага вяселля. Усе яны закліканы запраграмаваць жыццё маладой сям’і ў ладзе, дабрабыце, ўзаемаразуменні і павазе паміж сабой, са сваякамі і з усёй супольнасцю. Дзеля гэтага ў першы дзень вясельны поезд вітаюць не толькі ўдзельнікі ўрачысасці, але і чужыя людзі. Звычай мае мясцовую назву «Драць зайца» і ўключае сустрэчу маладых з кветкамі і хлебам-соллю на перагароджанай дарозе, жартоўныя песні з патрабаваннем выкупу, спрэчкі са сватам. Вясёлыя стасункі ўдзельнікаў вяселля і тых, хто жыве побач выбудоўваюцца падчас звычаю наступнага дня «Ганяць маладую на ваду», калі ўсе з жартамі і гульнямі ходзяць да бліжэйшага вадаёма. Сімвалічнае пазбаўленне ад усяго злога адбываецца падчас гульні «Ганяць сучку», у якую перапранаецца адна са здольных да пераўвасаблення жанчын. Усё лепшае, што павінна атрымаць маладая сям’я, сімвалізуе «рагаты» каравай, якім адорваюць маладых, а дадатковыя «рогі» (яблыневыя галінкі, упрыгожаныя цестам, папяровымі кветкамі, слодычамі) хросная маці «прадае» гасцям за шчодрае ўзнагароджанне або дасціпныя зычэнні. Вяселле часта завяршаюць «пабряхушкі», вясёлыя спеўныя спрэчкі гасцей, і «пасахі», невялікія булачкі з макавым начыннем, што дораць гасцям на развітанне. Комплекс вясельных звычаяў, які захаваўся ў Дубровенскім раёне ў жывой форме даносіць архаічныя сэнсы вяселля, мае багата прадстаўлены смехавы тэатральна-гульнёвы пачатак, цесна звязаны з вераваннямі і перакананнямі, якія аказалі ўплыў на духоўнае развіццё беларускага народа. Звычаі практыкуюцца многімі жыхарамі раёна падчас правядзення вяселляў. Носьбіты перакананы ў неабходнасці зберажэння мясцовых традыцый вясельных звычаяў, перадачы іх наступным пакаленням, лічаць іх цікавай і важнай часткай сваёй культурнай спадчыны<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://livingheritage.by/nks/7553/|title=Традыцыйныя вясельныя звычаі Дубровенскага раёна Віцебскай вобласці|website=Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны|access-date=12 лістапада 2024|archive-date=12 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241112131910/https://livingheritage.by/nks/7553/|url-status=dead}}</ref>. == Паходжанне == Сучасныя носьбіты гульнявой традыцыі кажуць, што яна даўняя, бо так рабілі іх бацькі і дзяды, і таму яны таксама так робяць. У кнізе «З крыніц спрадвечных», 1997 года выдання, Уладзімір Мінаевіч Сысоў распавядае пра звычай з вясельнага абраду «Лавіць зайца»(лакальнае — «Драць зайца») і адзначае, што звычай гэты паходзіць з вельмі старажытных часоў. У былыя часы дзяўчыну за пэўны выкуп прадавалі ў сям’ю хлопца. Але калі маладыя кахаліся або хлопец умеў выкрасці спадабаўшуюся яму прыгажуню, што найбольш верагодна ў перыяд племяннога суіснавання нашых продкаў, калі дзяўчыну з аднаго племя не заўсёды маглі аддаць замуж у другое, то такога жаніха называлі зайцам. Тады браты дзяўчыны, або іншыя яе родзічы садзіліся на коней і імкнуліся вылавіць такога ўцекача-зайца, каб узяць, зразумела ўжо сілаю, хоць які выкуп за сястру: адабраць коней, грошы ці іншыя каштоўныя рэчы. Звычайна новую сям’ю сустракалі хлебам-соллю і святой вадою, каб ёй добра жылося, тым самым выказваючы сваю любоў, цярпенне і добрыя пачуцці да маладзёнаў. Верагодна, сённяшні варыянт існавання гульні «Драць зайца» з’яўляецца трансфармацыяй звычаю, апісанага У. Сысовым, бо, па-першае, знакавым элементам гульні ў абодвух выпадках з’яўляецца выкуп, і, па-другое, іх можна суаднесці паводле атрыбутаў (хлеб, соль). Пра вясельны «рагаты» каравай адзіная на раёне каравайніца, Тамара Емельянаўна Сінякова, кажа так: «Звычай Ляднянскага вясельнага каравая сыходзіць сваімі каранямі ў глыбокую старажытнасць. Даўней у вёсцы Ляды Дубровенскага раёна Віцебскай вобласці для шчаслівага сямейнага жыцця сваякі нявесты прыносілі ў ахвяру карову. І зараз ад гэтай ахвяры ў Лядах захаваліся толькі „рогі“ — яблыневыя галінкі, абкручаныя цестам, запечаныя ў печцы, пафарбаваныя яечным жаўтком, упрыгожаныя кветкамі з папіроснай бумагі, бусамі і „пасаджаныя“ на каравай». У родзе Тамары Емельянаўны па частцы выпечкі майстрыхай была яе бабуля Домна Яхімаўна Сінякова, маці бацькі, 19.01.1911 г. н., жыхарка в. Ляды. А яна ў сваю чаргу пераняла майстэрства выпечкі каравая ў сваёй бабулі. Па словах другага носьбіта, Гарзуевай Таццяны Уладзіміраўны, якая нарадзілася ў в. Станіславова Дубровенскага раёна, а зараз жыхаркі г. Дуброўна, абрад прыгатавання рагатага каравая і адорвання ім маладых падчас вяселля існуе на Дубровеншчыне ўжо даўно. У вёсцы Станіславова таксама жыла каравайніца Макарава Таццяна Прохараўна. Пачыналі каравай выпякаць накануне вяселля. Каравайніца прыходзіла ў хату, або прыходзілі да яе дружкі нявесты, якія ёй дапамагалі (рабілі шышачкі, падносілі муку, ізюм (кіравала працэсам менавіта каравайніца). Пачыналі вымешваць каравай з самай раніцы: замешвалі цеста, рабілі ўсе фігуркі з цеста, і пакідалі цеста на печы каб яно падыходзіла на дзень. Вечарам пачыналі выпякаць сам каравай, абмотвалі цестам адну яблыневую ветку, запякалі ветку, бусікі і ўкрашалі імі каравай. Па ўспамінах Таццяны Уладзіміраўны, каравай атрымліваўся вельмі вялікі, даходзіў аж да 6-8 кілаграмаў. Потым каравай адносілі ў тое месца, дзе было вяселле і адорвалі ім маладых на другі дзень. Гэта рабіла хросная маці, якая за гэта брала грошы. Потым гэтыя грошы ішлі карвайніцам за працу. Вялікую ветку пакідалі маладым, яна захоўвалася ў маладых доўгі час ў якасці абярэга. Працяг другога дня вяселля паўсюдна на Падзвінні быў амаль цалкам гульнявы. Такім ён і застаецца ў побыце сучаснай вёскі паўночнага рэгіёна Беларусі. Так, на Дубровеншчыне дагэтуль «ганяюць сучку»(вясельная гульня, у якой непасрэдна задзейнічаны госці і галоўныяе персанаж — «сучка»). Паводле аповяда знаўцы мясцовых абрадаў, жыхаркі в. Ляды Дубровенскага раёна Зінаіды Лесніковай (1914 г. н.): «…раней у Дуброўне на трэці дзень вяселля — ў панядзелак вечарам збіраліся ў хату, дзе жыла нявеста, яе бацькі і жаніх, свідзецелі, блізкая радня. Садзіліся за стол, выпівалі чарку-другую. У гэты час нехта з гасцей пераадзяваўся ў „сучку“: надзяваў кажух навыварат, шапку… Можна цэп павесіць! Хто што прыдумаець?. Больш смялейшыя вешалі на тое месца, ну, мо знаеце, на якое, моркву, дзве цыбулі, нават шпрыцоўку з вадой. „Сучка“ залазіла пад стол і паводзіла сябе там, як хоча: кусала, шчыпала гасцей, хлястала па нагах крапівай. Госці спачатку трохі палохаліся. Потым пачыналі смяяцца, кідаць „сучцы“ косці, кускі кілбас. Потым выганялі яе з-пад стала і ганялі па хаце. Яна кусалася, брызгала са шпрыцоўкі — мачыла ўсіх. Галоўнае — і прыдурвалася, як толькі здолее прыдумаць. Потым „сучку“ выганялі з хаты і далей гулялі, пілі, елі. Ну, во так!». З гісторыі вядома, што раней нявесту часта прымушалі рабіць розную работу, каб убачыць, якая атрымаецца з яе гаспадыня. Нявеста павінна была сячы дровы, насіць ваду, месці падлогу, прычым усе стараліся ёй перашкодзіць, пакуль жаніх не выкупіць яе ад гэтага занятку. Пэўна, з тых часоў, крыху трансфармаваўшыся, і дайшла да нас гульня «Ганяць маладу на ваду»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://livingheritage.by/nks/7553/|title=Традыцыйныя вясельныя звычаі Дубровенскага раёна Віцебскай вобласці|website=Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны|access-date=12 лістапада 2024|archive-date=12 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241112131910/https://livingheritage.by/nks/7553/|url-status=dead}}</ref>. == Мадэлі перадачы ў супольнасці == На сённяшні час існуе некалькі мадэляў перадачы элемента: — у сям’і праз непасрэдны ўдзел у вяселлі; — ад пакалення да пакалення (у гульнях удзельнічаюць як дарослыя, так і дзеці, таму яны засвойваюцца малодшым пакаленнем); — праз сродкі масавай інфармацыі; — праз выпуск розных буклетаў, дэманстрацыю відэафільмаў; — праз удзел у святах, фестывалях народнай творчасці Багатая на традыцыі, абрады Дубровенская зямля нарадзіла некалькі маштабных святаў. Адным з іх з’яўляецца абласны конкурс вясельных абрадаў «Вялікая вясельніца». Гэта адно з шэрагу раённых святаў, якое адлюстроўвае разнастайнасць і самабытнасць абрадаў вяселля Дубровеншчыны. Удзельнікі, носьбіты традыцыі, спяваюць аўтэнтычныя вясельныя песні, дэманструюць абрады, прапануюць вясельныя экспанаты свайго раёна, якія захаваліся да сённяшняга часу (ручнікі, іконы, абутак, вопратку, упрыгожванні маладых і інш). == Пагрозы для існавання і перадачы == З цягам часу страціліся тэксты песень, якія суправаджалі каравайны абрад і пеліся падчас правядзення вясельных гульняў. Сучасныя носьбіты традыцыі памятаюць толькі некаторыя з іх. Вясельны «рагаты» каравай служыць у сям’і абярэгам. Галінкі захоўваюцца шмат гадоў у засушаным выглядзе як захавальнікі шчасця і любові ў доме." На жаль, — кажа Тамара Емельянаўна, — ў наш час нярэдка замест каравая маладзёны раздаюць гасцям зроблены невядома кім і дзе на заказ вялікі вясельны торт, аздоблены кветкамі з крэмам, фігуркамі жаніха і нявесты. Вельмі шкада, што забываецца людзьмі сапраўдны вясельны абрад. Некалі падрыхтоўка, выпечка і ўручэнне каравая на вяселлі было чуць ці не галоўнай дзеяй"<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.imef.basnet.by/Sborniki/Kniga%204.pdf|загаловак=Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў|адказны=уклад. Ю.В. Пацюпа|год=2013|месца=Мн.|выдавецтва=Права і эканоміка|старонкі=66–70, 155–159|старонак=209|isbn=978-985-552-237-0}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-11-12}} [[Катэгорыя:Вяселле]] [[Катэгорыя:Культура Дубровенскага раёна]] ak265239lp2en7o1c29llxeamt4brzu 0 778253 5148761 4888250 2026-05-30T13:59:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148761 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Вэ́цслабада''' ({{lang-lv|Vecslabada}}, {{lang-ltg|Vacsloboda}}; беларуская назва ''Старая Слабада'') — буйная вёска ў [[Лудзенскі край|Лудзенскім краі]] [[Латвія|Латвіі]], адміністрацыйны цэнтр Істрынскай воласці. Размешчана прыкладна за 318 кіламетраў ад [[Рыга|Рыгі]], за 50 км ад краявога цэнтра [[Лудза|Лудзы]] і за 20 км ад стыку межаў Латвіі, [[Беларусь|Беларусі]] і [[Расія|Расіі]]. Знаходзіцца на вузкай паласе зямлі паміж трыма азёрамі — Істрас, Дзіляйс і Аўдзэлю, злучанымі паміж сабой невялікімі рэкамі. == Гісторыя == У 1897 годзе ў вёсцы налічвалася 32 двары і 265 жыхароў. Падчас аграрнай рэформы 1920-х гадоў вёска была падзелена на асобныя хутары. У 1933 годзе Вэцслабада афіцыйна атрымала статус шчыльнанаселенага пункта (вёскі). === Беларускі рух у міжваенны перыяд === У пачатку 1920-х гадоў Старая Слабада стала важным цэнтрам беларускага нацыянальна-культурнага жыцця ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Панізнік|2017|с=43—44}}. У 1921 годзе тут быў заснаваны мясцовы аддзел культурна-асветнага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» (яго статут падпісалі 9 чалавек падчас устаноўчага сходу ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] 25 сакавіка 1921 года){{sfn|Панізнік|2017|с=44}}. У тым жа годзе мясцовая школа была ператворана ў беларускую пачатковую школу, якая ў 1926 годзе атрымала статус Дзяржаўнай Істрынскай пачатковай школы<ref name="Istras_skola">[https://www.ludzasbiblio.lv/kulturvestures-datu-baze/izglitiba/vesture-ierakstitas-skolas/istras-vidusskola/ Istras skola]</ref>. У 1928 годзе па праекце архітэктара Індрыкіса Бланкенбургаса быў пабудаваны новы будынак для 6-класнай школы на 291 вучня, у якім таксама размясціўся інтэрнат (для 55 дзяўчат і 58 хлопцаў)<ref name="Istras_skola" />. Мясцовыя настаўнікі і вучні праяўлялі вялікую цікавасць да тэатральнага мастацтва{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13}}. У вёсцы рэгулярна ладзіліся гастролі тэатральных калектываў з іншых гарадоў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=15}}. 17 красавіка 1926 года ў Старой Слабадзе адбылася пастаноўка п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]», выкананая артыстамі [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. Вясной 1928 года з гастролямі зноў прыязджала рыжская трупа, якая паказала тут спектаклі 17 красавіка{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=15}}. У гэты час у школе дзейнічала і свая аматарская драматычная дружына{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=13}}. Мясцовыя жыхары таксама далучаліся да збору беларускага фальклору для [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]], напрыклад, [[Галіна Нікіфароўская]] запісала «Беларускія прыпеўкі з Істрэнскай воласці»{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=63}}. У 1935 годзе ў Істрынскай Дзяржаўнай 6-класнай пачатковай школе працавала 12 настаўнікаў і навучалася 360 дзяцей<ref name="Istras_skola" />. Аднак пасля ўсталявання ў 1934 годзе аўтарытарнай дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] беларускае школьніцтва і грамадскія арганізацыі ў вёсцы былі паступова ліквідаваны падчас кампаніі [[латышызацыя|латышызацыі]]{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=599—600}}. Дзяржаўная прапаганда (у прыватнасці, выданне [[Вільбертс Краснайс|Вільбертса Краснайса]]) выкарыстоўвала інтэрв'ю з мясцовымі жыхарамі (напрыклад, з нейкім Андрушонакам з Істры), каб давесці, што ў мінулым тут гучала толькі латышская мова, беспадстаўна апісваючы мясцовых беларусаў як абруселых латышоў{{sfn|Krasnais|1938|с=14}}. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] каля вёскі адбыўся Вэцслабадскі бой паміж савецкімі партызанамі і нямецкімі войскамі. === Савецкі перыяд і сучаснасць === У часы [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] у 1944 годзе школа перайшла на рускую мову навучання, а ў 1945 годзе была пераўтворана ў Істрынскую сярэднюю школу (доўгі час яна лічылася самай маленькай сярэдняй школай у Латвіі і была канчаткова закрыта ў 2018 годзе). Вёска з'яўлялася цэнтрам Істрынскага сельсавета Лудзенскага раёна, тут размяшчалася цэнтральная сядзіба саўгаса «Істра». У сучаснай Вэцслабадзе дзейнічаюць валасная адміністрацыя, дзіцячы сад, Істрынскі дом культуры, бібліятэка і пошта. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Файл:Vecslabadas Kristus Augšāmcelšanās pareizticīgo baznīca (1908.), Istras pagasts, Ludzas novads, Latvia.jpg|міні|справа|Праваслаўны храм Уваскрэсення Хрыстова]] * Праваслаўны храм Уваскрэсення Хрыстова (пабудаваны ў 1908 г.) — адзін з найбуйнейшых сельскіх храмаў Латвіі. * Істрынскі касцёл Беззаганнага Зачацця Дзевы Марыі. * Востраў Пану на возеры Істрас (прыродны помнік з 1925 года з калоніяй шэрых чапляў). == Вядомыя асобы == * [[Роландс Калніньш]] (1922—2022) — латышскі кінарэжысёр. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі]] [[Катэгорыя:Лудзенскі край]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] eyhu92keaelyb6pqaazkqgy6hsknf9o 0 778412 5149017 5132108 2026-05-30T21:56:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149017 wikitext text/x-wiki {{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} '''Воіны-інтэрнацыяналісты ў Беларусі''' — ураджэнцы і жыхары [[Беларусь|Беларусі]] розных нацыянальнасцяў, якія прымалі ўдзел у замежных канфліктах [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у рамках выканання [[Інтэрнацыянальны доўг|інтэрнацыянальнага доўгу]]. Законам Рэспублікі Беларусь «Аб ветеранах» яны пазначаныя як удзельнікі баявых дзеянняў у іншых краінах. За ўвесь перыяд існавання СССР этнічныя беларусы, ураджэнцы краіны і будучыя грамадзяне незалежнай Рэспублікі Беларусь пабывалі ў розных «гарачых кропках» [[Афрыка|Афрыкі]], [[Азія|Азіі]], [[Еўропа|Еўропы]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]]. Замежныя камандзіроўкі праводзіліся яшчэ ў [[міжваенны перыяд]], але ў гады [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] здабылі большы размах. Самым маштабным канфліктам па колькасці ўцягнутых беларусаў стала [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганская вайна]]. У Беларусі пражывае 21 тысяча ветэранаў баявых дзеянняў на тэрыторыі іншых дзяржаў (на пачатак 2025 года)<ref>[https://normativka.by/lib/news/64905 Пенсионный возраст снизят для некоторых белорусов]{{ref-ru}}</ref>. Пры гэтым удакладненне звестак пра агульную колькасць удзельнікаў баявых дзеянняў за ўвесь перыяд і загінулых працягваецца дагэтуль{{Sfn|Кузнецова-Тимонова|2023|с=83}}. == Тэрміналогія і статус == У савецкія гады [[Воіны-інтэрнацыяналісты|воінамі-інтэрнацыяналістамі]] называліся вайскоўцы, якія выконвалі [[інтэрнацыянальны доўг]], гэта значыць накіроўваліся за мяжу для аказання дапамогі дружалюбным [[СССР]] рэжымам і нацыянальна-вызваленчым рухам у [[Ваеннае будаўніцтва|ваенным будаўніцтве]], адбіцці агрэсіі звонку, а ў многіх выпадках і барацьбе з унутранай узброенай апазіцыяй. Найбольшы размах дадзеная практыка атрымала пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Савецкія вайскоўцы ў ролі [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|саветнікаў]], [[Ваенны спецыяліст|спецыялістаў]] і перакладчыкаў працавалі ў розных краінах [[Афрыка|Афрыкі]], [[Азія|Азіі]], [[Еўропа|Еўропы]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]]<ref name="коломнин">Сергей Коломнин. [http://otvaga2004.ru/armiya-i-vpk/armiya-i-vpk-service/osobennosti-internacionalnogo-dolga/ Особенности интернационального долга] // Солдат удачи : журнал. — №2. — 2008.</ref>. Афіцыйна савецкія ўдзельнікі лакальных войн і ваенных канфліктаў 1950—1980-х былі прызнаныя ўдзельнікамі баявых дзеянняў і прыроўненыя да ветэранаў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] толькі ў 1983 годзе<ref name="ВОВ"/>. У законе Рэспублікі Беларусь «Аб ветеранах» ад 17 красавіка 1992 года воіны-інтэрнацыяналісты пазначаныя як удзельнікі баявых дзеянняў на тэрыторыі іншых дзяржаў. Да дадзенай катэгорыі аднесены{{Sfn|Закон «О ветеранах»|1992|loc=Ветераны боевых действий на территории других государств}}: {{Cquote|1.1. вайскоўцы, у тым ліку звольненыя ў запас (адстаўку), ваеннаабавязаныя, якія прызываліся на ваенныя зборы, асобы начальніцкага і радавога складу органаў унутраных спраў і органаў дзяржаўнай бяспекі, работнікі названых органаў (уключаючы спецыялістаў і саветнікаў Міністэрства абароны СССР, Камітэта дзяржаўнай бяспекі і Міністэрства ўнутраных спраў СССР і БССР), якія накіроўваліся ў Афганістан або іншыя дзяржавы альбо праходзілі службу ў складзе Узброеных Сіл СССР на тэрыторыі саюзных рэспублік, і якія прымалі ўдзел у баявых дзеяннях пры выкананні службовых абавязкаў у гэтых дзяржавах; 1.2. вайскоўцы аўтамабільных батальёнаў, якія накіроўваліся ў Афганістан для дастаўкі грузаў у перыяд вядзення баявых дзеянняў; 1.3. вайскоўцы лётнага складу, якія здзяйснялі вылеты на баявыя заданні ў Афганістан з тэрыторыі СССР у перыяд вядзення баявых дзеянняў; 1.4. работнікі (уключаючы членаў лётных экіпажаў паветраных судоў грамадзянскай авіяцыі, якія выконвалі палёты ў Афганістан у перыяд вядзення баявых дзеянняў), якія абслугоўвалі воінскія кантынгенты Узброеных Сіл СССР на тэрыторыі іншых дзяржаў, якія атрымалі раненні, кантузіі або калецтвы альбо ўзнагароджаныя ордэнамі або медалямі СССР за ўдзел у забеспячэнні баявых дзеянняў; 1.5. работнікі, якія накіроўваліся ў Афганістан у перыяд са снежня 1979 года па снежань 1989 года, адпрацавалі ўстаноўлены тэрмін альбо адкамандзіраваныя датэрмінова па ўважлівых прычынах.}} Дакумент удакладняе, што пералік дзяржаў і перыядаў удзелу беларусаў у замежных канфліктах вызначае [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савет Міністраў]]{{Sfn|Закон «О ветеранах»|1992|loc=Ветераны боевых действий на территории других государств}}. Раней спіс складала [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны]]. У цяпер страціўшым сілу загадзе кіраўніка ваеннага ведамства [[Аляксандр Пятровіч Чумакоў|Андрэя Чумакова]] пазначаны наступныя пункты<ref>[http://levonevski.net/pravo/norm2013/num60/d60708.html Приказ Министерства обороны Республики Беларусь от 01.10.1997 № 524 "Об утверждении Перечня стран и периодов боевых действий с участием граждан Республики Беларусь"]</ref>: <div class="references-small" style="-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3;"> '''Раздзел I''' * [[Грамадзянская вайна ў Расіі]] (з 23 лютага 1918 года па кастрычнік 1922 года) * [[Польска-савецкая вайна]] (сакавік—кастрычнік 1920 года) * [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]] (1936—1939) * [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Савецка-фінляндская вайна]] (з 30 лістапада 1939 года па 13 сакавіка 1940 года) * Вялікая Айчынная вайна (з 22 чэрвеня 1941 года па 9 (11) мая 1945 года) * [[Савецка-японская вайна]] (з 9 жніўня 1945 года па 3 верасня 1945 года) * [[басмацтва|Баявыя аперацыі па ліквідацыі басмацтва]] (з кастрычніка 1922 года па чэрвень 1931 года) * [[Хасанскія баі (1938)|Хасанскія баі]] (з 29 ліпеня па 11 жніўня 1938 года) * [[Баі на Халхін-Голе]] (з 11 мая па 16 верасня 1939 года) * [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|Польскі паход РСЧА]] (з 17 па 28 верасня 1939 года) * Баявыя дзеянні ў Кітаі (са жніўня 1924 года па ліпень 1927 года; з кастрычніка па лістапад 1929 года; з ліпеня 1937 года па верасень 1944 года; з ліпеня па верасень 1945 года; з сакавіка 1946 года па красавік 1949 года; з сакавіка па май 1950 года; з чэрвеня 1950 года па ліпень 1953 года) * [[Венгерскае паўстанне (1956)|Венгерскае паўстанне]] (1956) * [[Пагранічны канфлікт на востраве Даманскі|Пагранічны канфлікт на востраве Даманскім]] (сакавік 1969 года) * [[Пагранічны канфлікт у раёне возера Жаланашколь|Памежны канфлікт ля возера Жаланашколь]] (жнівень 1969 года) '''Раздзел II''' * [[Абарона Адэсы (1941)|Абарона Адэсы]] (з 10 жніўня па 16 кастрычніка 1941 года) * [[Бітва за Ленінград|Абарона Ленінграда]] (з 8 верасня 1941 года па 27 студзеня 1944 года) * [[Абарона Севастопаля і бітва за Крым|Абарона Севастопаля]] (з 5 лістапада 1941 года па 4 ліпеня 1942 года) * [[Сталінградская бітва|Абарона Сталінграда]] (з 12 ліпеня па 19 лістапада 1942 года) '''Раздзел III''' * [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Алжыры|Місія ў Алжыры]] (1962—1964) * [[Араба-ізраільскі канфлікт|Араба-ізраільскія войны]] ў Егіпце (з кастрычніка 1962 года па сакавік 1963 года; чэрвень 1967 года; 1968 год; з сакавіка 1969 года па ліпень 1972 года; з кастрычніка 1973 года па сакавік 1974 года; з чэрвеня 1974 года па люты 1975 года) * [[Грамадзянская вайна ў Паўночным Емене]] (з кастрычніка 1962 года па сакавік 1963 года; з лістапада 1967 года па снежань 1969 года) * [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамская вайна]] (са студзеня 1961 года па снежань 1974 года) * Араба-ізраільскія войны ў Сірыі (чэрвень 1967; сакавік—ліпень 1970; верасень—лістапад 1972; кастрычнік 1973) * [[Грамадзянская вайна ў Анголе]] (з лістапада 1975 года па лістапад 1979 года) * [[Вайна за незалежнасць Мазамбіка]] (1967 — 1969 гады) і [[Грамадзянская вайна ў Мазамбіку]] (з лістапада 1975 года па лістапад 1979 года) * [[Грамадзянская вайна ў Эфіопіі]] (са снежня 1977 года па лістапад 1979 года) * [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганская вайна]] (з красавіка 1978 года па 15 лютага 1989 года) * [[Грамадзянская вайна ў Камбоджы]] (красавік—снежань 1970 года) * [[Выратавальная экспедыцыя савецкіх ваенных маракоў у Бангладэш|Місія ў Бангладэш]] (1972 — 1973 гады) * [[Грамадзянская вайна ў Лаосе]] (са студзеня 1960 года па снежань 1963 года; са жніўня 1964 года па лістапад 1968 года; з лістапада 1969 года па снежань 1970 года) * [[Ліванская вайна (1982)|Першая Ліванская вайна]] (чэрвень 1982 года) </div> На 2021 год у пераліку, які таксама пачынаўся з грамадзянскай вайны, утрымліваліся 18 «гарачых кропак», што звязаны з воінамі-інтэрнацыяналістамі: <div class="references-small" style="-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3;"> '''Дадатак № 2''' * Кітай (сакавік — май 1950, для групы войск СПА) * Паўночная Карэя (чэрвень 1950 — ліпень 1953) * Венгрыя (1956) * Востраў Даманскі (сакавік 1969) * Возера Жаланашколь (жнівень 1969) '''Дадатак № 3''' * Алжыр (1962 – 1964) * Егіпет (кастрычнік 1962 — люты 1975, з перапынкамі) * Емен (кастрычнік 1962 — снежань 1969, з перапынкамі) * В’етнам (студзень 1961 — снежань 1974) * Ангола (лістапад 1975 — лістапад 1992) * Сірыя (чэрвень 1967 — кастрычнік 1973, з перапынкамі) * Мазамбік (1967 – жнівень 1988, з перапынкамі) * Эфіопія (снежань 1977 – лістапад 1990) * Афганістан (красавік 1978 — люты 1989) * Камбоджа (красавік – снежань 1970) * Бангладэш (1972—1973) * Лаос (студзень 1960 —снежань 1970, з перапынкамі) * Ліван і Сірыя (чэрвень 1982) </div> Па незразумелым прычынам абодва пераліку абыходзяць увагай [[Аперацыя «Дунай»|увод войск у Чэхаславакію (1968)]] і эфіопа-самалійскі канфлікт<ref>Кузнецова-Тимонова, А. В. Солдаты «Холодной войны» // "Милиция Беларуси", 2021, № 2.</ref>. «Пералік дзяржаў, тэрыторый і перыядаў вядзення баявых дзеянняў з удзелам грамадзян Рэспублікі Беларусь (былых грамадзян СССР)» на 2024 год уключае вайну ў Карэі (1950—1953 гг.), баявыя дзеянні ў Венгрыі (1956 г.), баявыя дзеянні на востраве Даманскі (сакавік 1969 г.) і беразе возера Жаланашколь (жнівень 1969 г.); і яшчэ 13 войнаў і ваенных канфліктаў, храналагічныя рамкі якіх пастаянна ўдакладняюцца{{Sfn|Кузнецова-Тимонова|2024|с=85}}. Усяго паказана 17 «гарачых кропак»{{Sfn|Кузнецова-Тимонова|2023|с=86}}. У 2015 годзе Савет Міністраў прыняў новы спіс. У яго ўвайшло 14 краін. Да воінаў-інтэрнацыяналістаў з іх адносяцца: Алжыр (1962—1964), Ангола (лістапад 1975 — лістапад 1992), Афганістан (красавік 1978 — 15 лютага 1989), Бангладэш (1972-1973; для караблёў і дапаможных судоў Ваенна – Марскога флоту СССР), В'етнам (студзень 1961-снежань 1974; у тым ліку для разведвальных караблёў Ціхаакіянскага флоту, якія вырашалі задачы баявой службы ў [[Паўднёва-Кітайскае мора|Паўднёва-Кітайскім моры]]), Егіпет / [[Аб’яднаная Арабская Рэспубліка]] (кастрычнік 1962 – сакавік 1963, чэрвень 1967, 1968 год, сакавік 1969 – ліпень 1972, кастрычнік 1973 – сакавік 1974, чэрвень 1974 – kюты 1975), Еменская Арабская Рэспубліка (кастрычнік 1962 – сакавік 1963, лістапад 1967 – снежань 1969), Камбоджа (красавік–снежань 1970), Лаос (студзень 1960 – снежань 1963, жнівень 1964 – лістапад 1968, лістапад 1969 – снежань 1970), Мазамбік (1967—1969, лістапад 1975 – лістапад 1979, сакавік 1984 – жнівень 1988), Сірыя (чэрвень 1967, сакавік—ліпень 1970, верасень—лістапад 1972, кастрычнік 1973), Сірыя і Ліван (чэрвень 1982), Эфіопія (снежань 1977 — лістапад 1990)<ref>{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/policy/v_pravitelstve_rasskazali_gde_i_kogda_voevali_belorusy_poslednie_65_let/ |title=В правительстве рассказали, где и когда воевали белорусы последние 65 лет |access-date=28 красавіка 2025 |archive-date=5 мая 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505205659/https://tochka.by/articles/policy/v_pravitelstve_rasskazali_gde_i_kogda_voevali_belorusy_poslednie_65_let/ |url-status=dead }}</ref>. == Колькасць і страты == Аляксандра Кузняцова-Ціманава паказвала, што складанасць у вызначэнні колькасці ветэранаў вызначана наступнымі фактамі: 1) некаторыя вайскоўцы прайшлі праз дзве або больш «гарачых кропак»; 2) далёка не ўсе ўдзельнікі лакальных ваенных канфліктаў, у тым ліку кадравыя ваенныя, маюць афіцыйны статус воіна-інтэрнацыяналіста{{Sfn|Кузнецова-Тимонова|2024|с=87}}; 3) амаль поўная закрытасць крыніцавай базы; 4) адсутнічаюць выразныя крытэрыі ўдзелу ў тым ці іншым ваенным канфлікце вайскоўцаў і грамадзянскіх спецыялістаў{{Sfn|Кузнецова-Тимонова|2024|с=85}}. Па ваенна-саветніцкай рабоце ў Кітаі ў 1920-я гады Ірынай Варанковай выеўлены імёны траіх ураджэнцаў Беларусі<ref name="китай" />. У яе працах, прысвечаным удзелу беларусаў у іспанскім канфлікце, згадана мноства байцоў: 13 танкістаў, 12 авіяспецыялістаў, 3 саветнікі-артылерысты, 3 агульнавайсковых саветнікі, 14 саветнікаў па [[Дыверсійна-разведвальная група|дыверсійна-разведвальнай дзейнасці]] і бяспецы, 1 сувязіст, 1 саветнік ВМФ, 1 саветнік СПА. З іх загінулымі названыя 8 танкістаў, 3 лётчыкі і 3 саветнікі па дыверсійна-разведвальнай дзейнасці і бяспецы. У ліку байцоў [[Інтэрнацыянальныя брыгады|інтэрбрыгад]] названыя імёны 32 беларусаў, у тым ліку 1 загінулы<ref>Воронкова И. Ю., Беларусь и война в Испании (1936—1939) / И. Ю. Воронкова; НАН Беларуси, Институт истории. — Минск: Белорусская наука, 2009. — 159 с.</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Ирина Воронкова. |загаловак=Первая схватка с фашизмом |арыгінал= |спасылка= |аўтар выдання= |выданне= [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]|тып= журнал|месца= |выдавецтва= |год= 2016|выпуск= |том= |нумар= 6|старонкі= 82—89|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= |archivedate=}}</ref>. За 1937–1941 гады па вайне ў Кітаі Варанкова ўстанавіла імёны 11 чалавек, уключаючы як мінімум 4 загінулых<ref name="китай">Воронкова, И.Ю. Крепкой дружбою сильны: Белорусский аспект советско-китайских отношений в 1920–1950-е годы // Беларуская думка : журнал. — 2015. — № 6. — С. 18—25.</ref>, у той час як на сайце пасольства Беларусі ў КНР пазначаны 10 загінулых<ref>{{Cite web |url=https://china.mfa.gov.by/ru/bilateral/history/fallen/ |title=Списки воинов-белорусов, павших в боях за освобождение Китая в ходе национально-освободительной войны китайского народа против японских милитаристов (1937-1945 гг.) |access-date=29 снежня 2024 |archive-date=29 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229132536/https://china.mfa.gov.by/ru/bilateral/history/fallen/ |url-status=dead }}</ref>. Па Карэйскай вайне спецыялістка ўстанавіла як мінімум 19 чалавек. З іх загінула 12, уключаючы 6 авіятараў<ref>Воронкова, И.Ю. На полуострове раздора // Беларуская думка : журнал. — 2018. — № 6. — С. 84—91.</ref>. Сярод [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у В’етнаме|савецкіх ваенных спецыялістаў у В’етнаме]] таксама былі беларусы; адзін з іх загінуў<ref>{{Cite web|url=https://golk.by/belarus-vetnam-voennye-attashe-posetili-mogilu-pogibshego-voina-iz-kostyukovich-mixaila-bryndikova.html|title=Беларусь-Вьетнам: Вьетнамский народ посетил могилу Михаила Брындикова (фото и видео)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628094310/https://golk.by/belarus-vetnam-voennye-attashe-posetili-mogilu-pogibshego-voina-iz-kostyukovich-mixaila-bryndikova.html|archive-date=2022-06-28|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Паводле газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]», у розны час у Егіпце служыла каля тысячы беларусаў{{Sfn|Канюта і Паваляеў|2016|loc=Вайна на знясіленне}}. Па вайне ў Анголе газета назвала лічбу ў прыкладна 160 чалавек, па меншай меры двое загінулых{{Sfn|Канюта і Паваляеў|2016|loc=Ангольскае супрацьстаянне}}. Колькасць беларусаў, якія пабывалі ў Афганістане, абапіраючыся на даныя 1999 года ''Рэспубліканскай кнігі памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў'', склала 28 832 чалавекі<ref>Республиканская книга памяти воинов-интернационалистов / Г. П. Пашков [и др.]. — Минск: Белорусская Энциклопедия имени Петруся Бровки, 1999 — С. 5—6.</ref>. Аналагічныя звесткі змяшчаюцца ў зборніку 2014 года ''«Афганская вайна (1979-1989 гг.): ключавыя аспекты сучаснага асэнсавання»'' за аўтарствам кафедры сацыяльна-палітычных і гістарычных дысцыплін [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|БрДТУ]]<ref name="afgan2">Авторский коллектив. Афганская война (1979-1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления: Материалы региональной научно-практической конференции, Брест, БрГТУ, 11 февраля 2014 года / Под ред. М.В. Стрельца, Ю.Д. Данилова. – Брест: УО «БрГТУ», 2014. — стр. 8.</ref>. На сайце ''Беларускага саюза ветэранаў'' паведамляецца пра больш за 32 000 беларусаў-«[[Афганцы (ветэраны вайны)|афганцаў]]»<ref>[https://bsvva-grodno.by/istoricheskaya-spravka-o-vojne-v-afganistane/ ИСТОРИЧЕСКАЯ СПРАВКА О ВОЙНЕ В АФГАНИСТАНЕ]</ref>. Выданне «[[Мінская праўда]]» заяўляла пра крыху больш за 30 000, з якіх да лютага 2023 года засталося 22<ref>Андрей Мегас. [https://mlyn.by/15022023/strana-peskov-i-seryh-skal-belorusskij-sled-v-afganistane/ «Страна песков и серых скал»: белорусский след в Афганистане] // Мінская праўда : газета. — 15 февраля 2023.</ref>. Па даных [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]], у «гарачай кропцы» загінуў 771 беларус (у тым ліку 4 жанчыны), 1500 былі паранены, 718 засталіся інвалідамі, 12 прапалі без вестак<ref name="belta">[https://www.belta.by/society/view/okolo-30-tys-grazhdan-belarusi-prinjali-uchastie-v-vojne-v-afganistane-181338-2016/ Около 30 тыс. граждан Беларуси приняли участие в войне в Афганистане] // Белта : информационное агентство. — 12 февраля 2016.</ref>. У бібліяграфічным даведніку 2019 года ''«Афганістан. Памяць і боль»'' адносна інвалідаў ёсць іншая лічба — 702<ref>''Авторский коллектив.'' Афганистан. Память и боль // Биобиблиографический справочник / составитель И. Н. Илюшина. — Гродно: Гродненская городская центральная библиотека имени А. Е. Макаёнка, 2019. — 44 с. — стр. 5.</ref>. Паводле аўтараў зборніка БрДТУ, у Афганістане загінулі 723 беларусы<ref name="afgan2"/>. Па падліках А. Кузняцовай-Ціманавай за 2023 год, загінула 840 чалавек, уключаючы этнічных беларусаў з іншых савецкіх рэспублік<ref>{{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/uvekovechenie-pamyati-voinov-internatsionalistov-pogibshih-v-hode-lokalnyh-voyn-i-voennyh-konfliktov-1950-1991-gg-v-belarusi|аўтар=Кузнецова-Тимонова А.В.|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|нумар=1|загаловак=Увековечение памяти воинов-интернационалистов, погибших в ходе локальных воин и военных конфликтов 1950 - 1991 гг., в Беларуси: проблемы и перспективы|старонкі=83—85}}</ref>. Старшыня Мінскага абласнога цэнтра інвалідаў вайны ў Афганістане Аляксандр Камароўскі ў 2013 годзе казаў пра 30 577 грамадзян БССР у Афганістане, уключаючы 789 загінулых, і больш за 5 тысяч у іншых краінах<ref name="салідарнасць">[https://gazetaby.com/post/voiny-internacionalisty-bespravny-v-silnoj-i-proczvetayushhej-belarusi/53462/ «Воины-интернационалисты бесправны в «сильной и процветающей Беларуси»] // Салідарнасць, 15 февраля 2013</ref>. Яўген Канановіч з газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]» ў 2015 годзе пісаў, што ў другой палове XX стагоддзя беларусы выконвалі інтэрнацыянальны абавязак у 15 краінах. У лакальных ваенных канфліктах загінулі 788 чалавек, з іх 771 — у Афганістане<ref>Евгений Кононович. [https://www.sb.by/articles/v-plen-ne-sdavatsya.html С какими трудностями сталкивались советские солдаты и офицеры в “локальных” войнах] // СБ. Беларусь сегодня, 6 ноября 2015</ref>. На 1 студзеня 2016 года, згодна з інфармацыяй Міністэрства працы і сацыяльнай абароны, у Беларусі пражывала 25 900 ветэранаў канфліктаў на тэрыторыі іншых дзяржаў (у асноўным гэта ўдзельнікі Афганскай вайны)<ref name="belta"/>. На 2023 год Кузняцова-Ціманава заяўляла наступныя лічбы загінулых: Афганістан — 840 (уключаючы этнічных беларусаў, народжаных у іншых савецкіх рэспубліках), Ангола — 7, Карэя — 12, Эфіопія — 5, Сірыя — 3, Емен — 1, Венгрыя — 14, В’етнам — 1, Егіпет — 4. На той момант у краіне пражывала больш за 20 тыс. ветэранаў баявых дзеянняў на тэрыторыі іншых дзяржаў (ураджэнцаў Беларусі і іншых рэспублік СССР). Многія грамадзянскія спецыялісты (настаўнікі, лекары, перакладчыкі, будаўнікі і г. д.), якія працавалі на тэрыторыі ваюючых краін, не атрымалі статусу ўдзельнікаў баявых дзеянняў{{Sfn|Кузнецова-Тимонова|2023|с=83}}. Паводле Рэспубліканскай кнігі памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў на 2024 год, у В’етнаме ваяваў 201 прадстаўнік Беларусі (1 загінуў), у Егіпце — 619 (3 загінула), у Анголе — 127 (2 загінула), у Эфіопіі — 113 (загінула 5){{Sfn|Кузнецова-Тимонова|2024|с=86}}. Кузняцовай-Ціманавай падчас апрацоўкі даных устаноўлены наступныя звесткі{{Sfn|Кузнецова-Тимонова|2024|с=86—87}}: * 65 чалавек камандзіраваны ў В’етнам (у студзені 1961 — снежні 1974 гг.). Воінскія званні траіх у крыніцах не пазначаныя, астатнія 62 — афіцэры. З іх: 37 ваенных спецыялістаў, 5 ваенных саветнікаў. Статус 19 афіцэраў не пазначаны. * 258 чалавек удзельнічалі ў араба-ізраільскіх войнах на баку Егіпта ў розныя гады (кастрычнік 1962 — сакавік 1963, чэрвень 1967, 1968, сакавік 1969 — ліпень 1972, кастрычнік 1973 — сакавік 1974, чэрвень 1974 — люты 1975), уключаючы 47 (у тым ліку 2 матросы) радавых, 30 малодшых камандзіраў (5 старэйшых матросаў, 10 сяржантаў, 6 старшын, 9 прапаршчыкаў), 66 без указання звання. Астатнія — афіцэры, сярод якіх 26 ваенных саветнікаў, 23 ваенных спецыялісты. Таксама ідэнтыфікаваныя 4 ваенныя перакладчыкі. Выяўлены адзін грамадзянскі спецыяліст, які з’яўляўся савецкім экспертам [[ААН]] у праваахоўных органах Егіпта. Прыналежнасць 57 афіцэраў да якой-небудзь з гэтых катэгорый не выяўлена. * па ангольскім канфлікце (у лістападзе 1975 — снежні 1992 гг.) устаноўлена 145 імёнаў, а менавіта 3 радавых (з іх 1 матрос, 2 салдаты-кіроўцы), 2 сяржантаў (кіроўцы), 1 старшына, 8 прапаршчыкаў. Асобныя старэйшыя прапаршчыкі аднесены да катэгорыі ваенных спецыялістаў. Сярод афіцэраў — 41 ваенны саветнік, 37 ваенных спецыялістаў, 16 перакладчыкаў. У 31 чалавека катэгорыя не вызначана. * па Эфіопіі (1977—1990 гг.) устаноўлена 55 чалавек, 2 з якіх — прапаршчыкі (адзін з іх аднесены да катэгорыі ваенных спецыялістаў). Астатнія — афіцэры, сярод якіх 21 ваенны саветнік, 5 ваенных спецыялістаў, 1 перакладчык. 23 не аднесены ні да адной з катэгорый. Даследчыца выявіла таксама двух вайскоўцаў, якія пабывалі ў двух і трох «гарачых кропках»{{Sfn|Кузнецова-Тимонова|2024|с=87}}. == Праблемы == Згодна з Законам «Аб ветеранах», воіны-інтэрнацыяналісты атрымліваюць падтрымку і льготы ў пенсійным забеспячэнні, падаткаабкладанні, ахове здароўя, адукацыі, жыллёвых адносін і іншым{{Sfn|Закон «О ветеранах»|1992|loc=Статья 17 Меры социальной защиты ветеранов боевых действий на территории других государств}}. Аднак яны часам сутыкаюцца з адсутнасцю падтрымкі з боку ўладаў. У 2012<ref name="спасюк"/>—2013<ref name="салідарнасць"/> гадах у СМІ было ўзнята пытанне аб становішчы інвалідаў. Чыноўнікі падкрэслівалі, што інвалідам баявых дзеянняў на тэрыторыі іншых дзяржаў прадастаўляюцца льготы і гарантыі, прадугледжаныя для інвалідаў Вялікай Айчыннай вайны. Меры сацыяльнай абароны гэтай катэгорыі грамадзян вызначаны таксама Законам «Аб дзяржаўных сацыяльных ільготах, правах і гарантыях для асобных катэгорый грамадзян»<ref name="спасюк"/>. Ветэран Аляксандр Камароўскі скардзіўся на недастатковую падтрымку інвалідаў (па яго словах, часта пенсія аказваецца адзіным крыніц даходаў, таму што працаўладкаванне інвалідаў у краіне абцяжарана<ref name="спасюк"/>), высокі ўзровень самагубстваў, адсутнасць дапамогі для сем’яў памерлых пасля баявых дзеянняў. Як прымеціў Камароўскі, з падтрымкі ў іх ёсць толькі льготны праезд у грамадскім транспарце<ref name="салідарнасць"/>. Дырэктар дабрачыннага фонду дапамогі воінам-інтэрнацыяналістам «Памяць Афгана» Аляксандр Мятла ў 2012 годзе гаварыў аб стварэнні адмоўнага іміджу ветэранаў<ref name="спасюк">[https://web.archive.org/web/20180325164059/http://naviny.by/rubrics/society/2012/02/13/ic_articles_116_176824 Воины-афганцы в обиде на государство] // Naviny.by, 13 февраля 2012</ref>. Незадаволенасць удзельнікаў баявых дзеянняў выклікалі ўстаноўленыя ў Пастанове Савета Міністраў ад 28.11.2012 г. №1088 пяць відаў пасведчанняў нацыянальнага ўзору, абумоўленых розным аб’ёмам сацыяльных ільгот і гарантый. Адрозненні ўведзеныя таксама для інвалідаў і грамадзянскіх работнікаў [[УС СССР]]. Апошнім выдадзены пасведчанні ў залежнасці ад заслуг і адпаведнага аб’ёму сацыяльных ільгот і гарантый. Воін-«афганец» Сяргей Дзяшук палічыў, што «гэта чарговы намер на падзел», каб ветэранам было складаней адстойваць свае інтарэсы. Аднак в. а. міністра абароны [[Пётр Мікалаевіч Ціханоўскі|Пётр Ціханоўскі]] паказаў, што дадзенае рашэнне выключае блытаніну пры прадастаўленні ветэранам і інвалідам сацыяльных ільгот і гарантый у залежнасці ад іх статусу<ref>Анна Крючкова. [https://aif.by/social/pravitelstvo_schitaet_razdelenie_voinov_internacionalistov_na_5_kategoriy_obosnovannym Правительство считает разделение воинов-интернационалистов на 5 категорий обоснованным] // Аргументы и факты, № 38 от 18 сентября 2013 года</ref>. Ветэран Валерый Гайдукевіч у 2020 годзе адзначыў, што найбольш важнымі пытаннямі сталі адсутнасць палітычнай ацэнкі, сацыяльная дапамога (асабліва забеспячэнне жыллём), памеры пенсіі, недастатковая ўвага да грамадзянскага персаналу з боку дзяржавы і грамадства, грэблівае стаўленне да інвалідаў з боку асобных службовых асоб<ref>Максим Осипов. [https://www.sb.by/articles/ekho-voyny-v-gorakh.html Афганская кампания: оценки с позиций сегодняшнего дня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231015112534/https://www.sb.by/articles/ekho-voyny-v-gorakh.html |date=15 кастрычніка 2023 }} // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 11 февраля 2020.</ref>. Іншым праблемным аспектам стала атрыманне статусу воіна-інтэрнацыяналіста. Як пісаў Сяргей Каламнін, у часткі ўдзельнікаў замежых місій у асабістых справах не засталося пра гэта ніякіх сведчанняў. Часам толькі ставілі штамп «прыкамандзіраваны да в/ч 44708», за якім мелася на ўвазе 10-е ўпраўленне [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|ГШ УС СССР]]. У постсавецкі перыяд з-за гэтага ў ваенкаматах паўсталі праблемы. Было не зразумела, каму і колькі плаціць «баявых», як налічваць пенсіі і ільготы<ref name="коломнин"/>. Так як місіі былі сакрэтнымі, то ваеннаслужачыя не маглі даказаць, што ваявалі за мяжой. Многія ўнутраныя службовыя дакументы знішчаліся адразу пасля выкарыстання, ніякіх архіваў з унутранай дакументацыяй пра таемную ваенную дзейнасць у іншых краінах не захавалася<ref>Сергей Коломнин. [https://nvo.ng.ru/wars/2011-10-28/1_africa.html Забытые ветераны Африки и порванные бумажки] // Независимая газета, 28.10.2011</ref>. == Памяць == Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 157 ад 26 сакавіка 1998 года 15 лютага аб’яўлены [[Дзень памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў|Днём памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=P39800157 УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 26 марта 1998 г. № 157 О государственных праздниках, праздничных днях и памятных датах в Республике Беларусь] – Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь</ref>{{sfn|Кузнецова-Тимонова|2023|с=85}}. Як пісала ў 2023 годзе Кузняцова-Ціманава, з сярэдзіны 1980-х актыўна развівалася музеефікацыя і мемарыялізацыя памяці аб воінах-інтэрнацыяналістах. Працэс пачаўся з адкрыцця ў школах музеяў і музейных куткоў, прысвечаных загінулым у Афганістане выпускнікам, у іх гонар называліся піянерскія арганізацыі. Асобным прыкладам ушанавання памяці сталі аб’екты гарадской інфраструктуры: паркі, алеі, скверы. Асноўным варыянтам персаналізаванага ўвекавечання памяці канкрэтных людзей, якія загінулі ў Афганістане і іншых лакальных войнах, з’яўляюцца мемарыяльныя дошкі. Па ініцыятыве «афганцаў» у 1993 годзе быў створаны Віцебскі гарадскі музей воінаў-інтэрнацыяналістаў — адзіны ў рэспубліцы спецыялізаваны музей гісторыі вайны ў Афганістане{{sfn|Кузнецова-Тимонова|2023|с=83—84}}. Амаль усе помнікі воінам-інтэрнацыяналістам прысвечаны памяці ўдзелу савецкіх вайскоўцаў менавіта ў вайне ў Афганістане, з-за чаго іншыя ваенныя канфлікты апынуліся абыдзены ўвагай, за выключэннем невялікай колькасці выпадкаў. Іншыя «гарачыя кропкі» ў лепшым выпадку згаданыя на мемарыялах, без персаніфікацыі. Гэта тлумачыцца тым, што загінулыя ў Афганістане ёсць амаль ва ўсіх раёнах краіны, а вось загінулыя ў іншых ваенных канфліктах — не, і многія не пахаваныя на малой радзіме, таму там не вядомыя. На 2022 год мелася 29 вуліц у розных населеных пунктах Беларусі, названых у гонар загінулых падчас лакальных войнаў і ваенных канфліктаў землякоў, з якіх 27 — «афганцам»{{Sfn|Кузнецова-Тимонова|2023|с=83}}. 13 сакавіка 1993 года было заснавана грамадскае аб’яднанне «Беларускі саюз ветэранаў вайны ў Афганістане»<ref>Віктар Іванчыкаў. [https://zviazda.by/be/news/20230316/1678949320-belaruskamu-sayuzu-veteranau-vayny-u-afganistane-30-gadou Беларускаму саюзу ветэранаў вайны ў Афганістане — 30 гадоў!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231015112535/https://zviazda.by/be/news/20230316/1678949320-belaruskamu-sayuzu-veteranau-vayny-u-afganistane-30-gadou |date=15 кастрычніка 2023 }} // Звязда : газета. — 16 сакавіка 2023.</ref>. Таксама створана Беларускае грамадскае аб’яднанне ветэранаў баявых дзеянняў на тэрыторыі іншых дзяржаў (БГАВБД ТІД). На 2008 год у ім складаліся ўдзельнікі войн на тэрыторыі 14 краін, а менавіта Егіпет, В’етнам, Алжыр, Лаос, [[Савецкія ваенныя спецыялісты ў Паўночным і Паўднёвым Емене|Паўночны і Паўднёвы Емен]], Камбоджа, Іспанія, Сірыя і іншыя. Воіны-«афганцы» сюда не ўваходзяць. На той момант Беларусь з’яўлялася адзінай былой савецкай рэспублікай, дзе дзейнічала арганізацыя, якая аб’яднала ветэранаў столькіх канфліктаў<ref name="сб2008">[https://www.sb.by/articles/strakha-ne-znaya-srazhalis-v-laose-kambodzhe-kitae.html Страха не зная, сражались в Лаосе, Камбодже, Китае…] // СБ. Беларусь сегодня, 27 февраля 2008</ref>. У 2007 годзе прадстаўнікі БГРАВБД ТІД вырашылі стварыць музей воінаў-інтэрнацыяналістаў. Яны сабралі экспанаты, арандавалі памяшканне, аднак з-за дрэннага фінансавага становішча арганізацыі ён праіснаваў усяго 4 месяцы. Тады ветэраны звярнуліся ў [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]]<ref name="сб2008"/>, які прысвяціў удзелу беларусаў у канфліктах пасля 1945 года залу № 10. Тут прадстаўлены экспазіцыі па Карэйскай, В’етнамскай, Ангольскай, Афганскай войнам, [[Карыбскі крызіс|Карыбскім крызісу]] і араба-ізраільскім канфліктам{{Sfn|Канюта і Паваляеў|2016|loc=Прэамбула}}{{Sfn|Кузнецова-Тимонова|2023|с=84}}. Удзел суайчыннікаў у лакальных канфліктах XX стагоддзя ў сучаснай Беларусі набыў цікавасць як своеасаблівае «вяртанне імёнаў»<ref name="ВОВ">[http://e-lib.mslu.by/handle/edoc/15053 Ветераны Великой Отечественной войны – участники локальных военных конфликтов 2-й половины ХХ века (на примере представителей Беларуси)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241213232551/http://e-lib.mslu.by/handle/edoc/15053 |date=13 снежня 2024 }} // Кузнецова-Тимонова, А. В. Трагедия и мужество белорусского народа в годы Великой Отечественной войны / А. В. Кузнецова-Тимонова // Беларусь і Германія: гісторыя і сучаснасць : матэрыялы Міжнар. навук. канф., Мінск, 7 крас. 2023 г. / Мінскі дзярж. лінгвіст. ун-т. – Мінск, 2024. – Вып. 22. – С. 217–223.</ref>. Вывучэннем пытання займаліся ў цэнтры ваеннай гісторыі [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі НАН РБ]] у рамках напрамку «выяўленне і характарыстыка комплексу айчынных і замежных дакументальных і гістарыяграфічных крыніц, у якім адлюстраваны маштаб і ступень удзелу беларусаў і ўраджэнцаў Беларусі ў войнах і ваенных канфліктах XX ст.», што прапрацоўвалася Ірынай Варанковай і Аляксандрай Кузняцовай-Ціманавай<ref>{{Cite web |url=https://history.by/be/struktura-instituta/center_for_military_history_of_belarus/ |title=Афіцыйная старонка Цэнтра ваеннай гісторыі Беларусі на сайце Інстытута гісторыі НАН РБ |access-date=12 снежня 2024 |archive-date=13 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213124113/https://history.by/be/struktura-instituta/center_for_military_history_of_belarus/ |url-status=dead }}</ref>. Зыходзячы з афіцыйнай пазіцыяй краіны ў выпускаемай публіцыстыцы, у дзяржаве склалася паважлівае стаўленне да [[Гістарычная палітыка Беларусі|памяці]] воінаў-інтэрнацыяналістаў, а ўдзелам беларусаў у замежных войнах ганарацца<ref>Сивов А. Н. [https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-sovremennoy-rossiyskoy-publitsistiki-i-publitsistiki-stran-byvshih-soyuznyh-respublik-na-kulturnuyu-integratsiyu-ili Влияние современной российской публицистики и публицистики стран-бывших союзных республик на культурную интеграцию или дезинтеграцию этих государств в контексте их исторической политики на примере афганского конфликта] // Международный журнал гуманитарных и естественных наук. — 2018.</ref>. == Гл. таксама == * [[Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой]] * [[Беларусы ў Афганскай вайне]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{h|Закон «О ветеранах»|1992|Закон Республики Беларусь от 17 апреля 1992 г. № 1594-XII «О ветеранах». В редакции от 11 ноября 2024 г. № 37-З}} * {{артыкул|аўтар=Вераніка Канюта, Міхаіл Паваляеў|загаловак=Зала № 10. «Нашчадкі Вялікай Перамогі»|выданне=Звязда|тып=газета|год=2016|месяц=сакавіка|чысло=2|ref=Канюта і Паваляеў|спасылка=https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1732995394&tld=by&lang=be&name=2sak-8.indd_.pdf&text=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%B2%27%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F2sak-8.indd_.pdf&lr=157&mime=pdf&l10n=ru&sign=ebf135880cda2afd9ccb9d8054754b98&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1732995394%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D2sak-8.indd_.pdf%26text%3D%25D0%25B1%25D0%25B5%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2596%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%25B2%2527%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B5%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F2sak-8.indd_.pdf%26lr%3D157%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Debf135880cda2afd9ccb9d8054754b98%26keyno%3D0%26nosw%3D1}} * {{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/sovetskie-voennosluzhaschie-v-lokalnyh-voynah-2-y-poloviny-hh-v-na-primere-predstaviteley-belarusi-istoriko-statisticheskiy-aspekt|загаловак=Советские военнослужащие в локальных войнах 2-й половины ХХ в. (на примере представителей Беларуси): историко-статистический аспект|аўтар=А. В. Кузнецова-Тимонова|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|год=2024|нумар=3(71)|старонкі=85-87|ref=Кузнецова-Тимонова}} * {{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/uvekovechenie-pamyati-voinov-internatsionalistov-pogibshih-v-hode-lokalnyh-voyn-i-voennyh-konfliktov-1950-1991-gg-v-belarusi|аўтар=Кузнецова-Тимонова А.В.|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|нумар=1|загаловак=Увековечение памяти воинов-интернационалистов, погибших в ходе локальных воин и военных конфликтов 1950 - 1991 гг., в Беларуси: проблемы и перспективы|старонкі=83—85|год=2023|ref=Кузнецова-Тимонова}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 4t7qugxgse3stv8e9jdlomu3pg54sfq 0 780736 5148717 4918005 2026-05-30T13:05:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148717 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Робэжніекі''' ({{lang-lv|Robežnieki}}) — населены пункт у [[Краслаўскі край|Краслаўскім краі]] [[Латвія|Латвіі]], адміністрацыйны цэнтр Робежніекскай воласці. За 31 км ад горада [[Краслава]]. == Гісторыя == === Беларуская меншасць у міжваенны перыяд === У 1920—1930-я гады Робэжніекі (якія ў той час насілі назву Пустынь) былі адным з найбуйнейшых цэнтраў беларускага нацыянальна-культурнага жыцця ў [[Латгалія|Латгаліі]]. Тут актыўна працавала беларуская пачатковая школа, а мясцовае сялянства шырока далучалася да беларускага руху. Асаблівую ролю адыгрываў мясцовы Пустынскі аддзел [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), які ў 1933 годзе налічваў 119 сябраў і з’яўляўся найбуйнейшым у латгальскай правінцыі (саступаючы толькі сталічнаму аддзелу ў [[Рыга|Рызе]]){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=120}}. 21 жніўня 1932 года ў Пустыні адбылося ўрачыстае адкрыццё беларускай бібліятэкі-чытальні, на якім з дакладам выступіў выдатны беларускі грамадскі дзеяч і педагог [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=125}}. Пры мясцовым аддзеле быў створаны ўласны хор пад кіраўніцтвам дырыжора Цаўнэ, а таксама спартыўная секцыя. Мясцовая моладзь інтэнсіўна займалася тэатральнай дзейнасцю: намаганнямі школьнікаў і мясцовых актывістаў ставіліся спектаклі паводле п’ес «Конскі партрэт», «Суд» [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], а ў 1932 годзе была пастаўлена п’еса «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=123—124}}. Акрамя ўласных пастановак, у Пустынь рэгулярна прыязджалі з гастролямі артысты [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]] і вучні [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=15}}. Мясцовыя настаўнікі і вучні (напрыклад, [[Франц Клагіш]] і Ігнат Ігнатовіч) актыўна збіралі беларускі фальклор — песні, жартоўныя казкі і апісанні вясельных абрадаў на Пустыншчыне. Для аўдыязапісаў народнай творчасці выкарыстоўваўся фанограф. Усе сабраныя матэрыялы перадаваліся ў архіў [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=60, 63}}. Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] ў маі 1934 года беларускае жыццё ў вёсцы было знішчана. Беларуская школа і грамадскія таварыствы былі гвалтоўна ліквідаваны ўладамі. Падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|ўсеагульнага перапісу насельніцтва Латвіі 1935 года]] ўлады звярнуліся да масавых фальсіфікацый нацыянальнага складу Пустынскай воласці. Калі ў 1930 годзе тут афіцыйна налічвалася 2013 беларусаў, то ў 1935 годзе іх колькасць штучна зменшылі да 1099 чалавек. Адначасова доля [[латышы|латышоў]], якая ў 1925 годзе складала толькі 5,1 %, у 1935 годзе нерэалістычна падскочыла да 62 %{{sfn|Krasnais|1938|с=25}}{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}. Гэтыя маніпуляцыі латвійская прапаганда (у прыватнасці, латгальскі ідэолаг [[Вільбертс Краснайс]]) тлумачыла тым, што мясцовыя беларусы нібыта з’яўляюцца «абруселымі латышамі», якія пасля ліквідацыі беларускіх школ і пазбаўлення ад «памылковага шляху беларускіх палітыкаў» пачалі масава вяртацца да сваёй сапраўднай нацыянальнасці{{sfn|Krasnais|1938|с=25}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Інфраструктура == Валасная адміністрацыя, пачатковая школа, грамадскі цэнтр, бібліятэка, фельчарскі і акушэрскі пункт, паштовае аддзяленне, краязнаўчы музей, крама, каталіцкая царква (1899). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-01-17}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] 3hfn4u6tfo6bwqlku1ba3k3cqw0azbr 5148722 5148717 2026-05-30T13:07:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Насельніцтва */ 5148722 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Робэжніекі''' ({{lang-lv|Robežnieki}}), традыцыйныя беларускія назвы '''Пустынь'''{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}, '''Пустыня'''{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=151}} — населены пункт у [[Краслаўскі край|Краслаўскім краі]] [[Латвія|Латвіі]], адміністрацыйны цэнтр Робежніекскай воласці. За 31 км ад горада [[Краслава]]. == Гісторыя == === Беларуская меншасць у міжваенны перыяд === У 1920—1930-я гады Пустынь была адным з найбуйнейшых цэнтраў беларускага нацыянальна-культурнага жыцця ў [[Латгалія|Латгаліі]]. Тут актыўна працавала беларуская пачатковая школа, а мясцовае сялянства шырока далучалася да беларускага руху. Асаблівую ролю адыгрываў мясцовы Пустынскі аддзел [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), які ў 1933 годзе налічваў 119 сябраў і з’яўляўся найбуйнейшым у латгальскай правінцыі (саступаючы толькі сталічнаму аддзелу ў [[Рыга|Рызе]]){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=120}}. 21 жніўня 1932 года ў Пустыні адбылося ўрачыстае адкрыццё беларускай бібліятэкі-чытальні, на якім з дакладам выступіў выдатны беларускі грамадскі дзеяч і педагог [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=125}}. Пры мясцовым аддзеле быў створаны ўласны хор пад кіраўніцтвам дырыжора Цаўнэ, а таксама спартыўная секцыя. Мясцовая моладзь інтэнсіўна займалася тэатральнай дзейнасцю: намаганнямі школьнікаў і мясцовых актывістаў ставіліся спектаклі паводле п’ес «[[Конскі партрэт]]», «[[Суд (Галубок)|Суд]]» [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], а ў 1932 годзе была пастаўлена п’еса «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=123—124}}. Акрамя ўласных пастановак, у Пустынь рэгулярна прыязджалі з гастролямі артысты [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]] і вучні [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=15}}. Мясцовыя настаўнікі і вучні (напрыклад, [[Франц Клагіш]] і [[Ігнат Ігнатовіч]]) актыўна збіралі беларускі фальклор — песні, жартоўныя казкі і апісанні вясельных абрадаў на Пустыншчыне. Для аўдыязапісаў народнай творчасці выкарыстоўваўся фанограф. Усе сабраныя матэрыялы перадаваліся ў архіў [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=60, 63}}. Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] ў маі 1934 года беларускае жыццё ў вёсцы было знішчана. Беларуская школа і грамадскія таварыствы былі гвалтоўна ліквідаваны ўладамі. Падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|усеагульнага перапісу насельніцтва Латвіі 1935 года]] ўлады звярнуліся да масавых фальсіфікацый нацыянальнага складу Пустынскай воласці. Калі ў 1930 годзе тут афіцыйна налічвалася 2013 беларусаў, то ў 1935 годзе іх колькасць штучна зменшылі да 1099 чалавек. Адначасова доля [[латышы|латышоў]], якая ў 1925 годзе складала толькі 5,1 %, у 1935 годзе нерэалістычна падскочыла да 62 %{{sfn|Krasnais|1938|с=25}}{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}. Гэтыя маніпуляцыі латвійская прапаганда (у прыватнасці, латгальскі ідэолаг [[Вільбертс Краснайс]]) тлумачыла тым, што мясцовыя беларусы нібыта з’яўляюцца «абруселымі латышамі», якія пасля ліквідацыі беларускіх школ і пазбаўлення ад «памылковага шляху беларускіх палітыкаў» пачалі масава вяртацца да сваёй сапраўднай нацыянальнасці{{sfn|Krasnais|1938|с=25}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Інфраструктура == Валасная адміністрацыя, пачатковая школа, грамадскі цэнтр, бібліятэка, фельчарскі і акушэрскі пункт, паштовае аддзяленне, краязнаўчы музей, крама, каталіцкая царква (1899). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-01-17}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] lbkvnjj00wtud2s4qi2ad20159qofx6 5148723 5148722 2026-05-30T13:07:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148723 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пустынь (значэнні)}} {{НП}} '''Робэжніекі''' ({{lang-lv|Robežnieki}}), традыцыйныя беларускія назвы '''Пустынь'''{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}, '''Пустыня'''{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=151}} — населены пункт у [[Краслаўскі край|Краслаўскім краі]] [[Латвія|Латвіі]], адміністрацыйны цэнтр Робежніекскай воласці. За 31 км ад горада [[Краслава]]. == Гісторыя == === Беларуская меншасць у міжваенны перыяд === У 1920—1930-я гады Пустынь была адным з найбуйнейшых цэнтраў беларускага нацыянальна-культурнага жыцця ў [[Латгалія|Латгаліі]]. Тут актыўна працавала беларуская пачатковая школа, а мясцовае сялянства шырока далучалася да беларускага руху. Асаблівую ролю адыгрываў мясцовы Пустынскі аддзел [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), які ў 1933 годзе налічваў 119 сябраў і з’яўляўся найбуйнейшым у латгальскай правінцыі (саступаючы толькі сталічнаму аддзелу ў [[Рыга|Рызе]]){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=120}}. 21 жніўня 1932 года ў Пустыні адбылося ўрачыстае адкрыццё беларускай бібліятэкі-чытальні, на якім з дакладам выступіў выдатны беларускі грамадскі дзеяч і педагог [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=125}}. Пры мясцовым аддзеле быў створаны ўласны хор пад кіраўніцтвам дырыжора Цаўнэ, а таксама спартыўная секцыя. Мясцовая моладзь інтэнсіўна займалася тэатральнай дзейнасцю: намаганнямі школьнікаў і мясцовых актывістаў ставіліся спектаклі паводле п’ес «[[Конскі партрэт]]», «[[Суд (Галубок)|Суд]]» [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], а ў 1932 годзе была пастаўлена п’еса «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=123—124}}. Акрамя ўласных пастановак, у Пустынь рэгулярна прыязджалі з гастролямі артысты [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]] і вучні [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=15}}. Мясцовыя настаўнікі і вучні (напрыклад, [[Франц Клагіш]] і [[Ігнат Ігнатовіч]]) актыўна збіралі беларускі фальклор — песні, жартоўныя казкі і апісанні вясельных абрадаў на Пустыншчыне. Для аўдыязапісаў народнай творчасці выкарыстоўваўся фанограф. Усе сабраныя матэрыялы перадаваліся ў архіў [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=60, 63}}. Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] ў маі 1934 года беларускае жыццё ў вёсцы было знішчана. Беларуская школа і грамадскія таварыствы былі гвалтоўна ліквідаваны ўладамі. Падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|усеагульнага перапісу насельніцтва Латвіі 1935 года]] ўлады звярнуліся да масавых фальсіфікацый нацыянальнага складу Пустынскай воласці. Калі ў 1930 годзе тут афіцыйна налічвалася 2013 беларусаў, то ў 1935 годзе іх колькасць штучна зменшылі да 1099 чалавек. Адначасова доля [[латышы|латышоў]], якая ў 1925 годзе складала толькі 5,1 %, у 1935 годзе нерэалістычна падскочыла да 62 %{{sfn|Krasnais|1938|с=25}}{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}. Гэтыя маніпуляцыі латвійская прапаганда (у прыватнасці, латгальскі ідэолаг [[Вільбертс Краснайс]]) тлумачыла тым, што мясцовыя беларусы нібыта з’яўляюцца «абруселымі латышамі», якія пасля ліквідацыі беларускіх школ і пазбаўлення ад «памылковага шляху беларускіх палітыкаў» пачалі масава вяртацца да сваёй сапраўднай нацыянальнасці{{sfn|Krasnais|1938|с=25}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Інфраструктура == Валасная адміністрацыя, пачатковая школа, грамадскі цэнтр, бібліятэка, фельчарскі і акушэрскі пункт, паштовае аддзяленне, краязнаўчы музей, крама, каталіцкая царква (1899). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-01-17}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] etmpq3m2srp7981gbm9l07v2dzxyi00 5148724 5148723 2026-05-30T13:08:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148724 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пустынь (значэнні)}} {{НП}} '''Робэжніекі''' ({{lang-lv|Robežnieki}}), беларускія назвы '''Пустынь'''{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}, '''Пустыня'''{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=151}} — населены пункт у [[Краслаўскі край|Краслаўскім краі]] [[Латвія|Латвіі]], адміністрацыйны цэнтр Робежніекскай воласці. За 31 км ад горада [[Краслава]]. == Гісторыя == === Беларуская меншасць у міжваенны перыяд === У 1920—1930-я гады Пустынь была адным з найбуйнейшых цэнтраў беларускага нацыянальна-культурнага жыцця ў [[Латгалія|Латгаліі]]. Тут актыўна працавала беларуская пачатковая школа, а мясцовае сялянства шырока далучалася да беларускага руху. Асаблівую ролю адыгрываў мясцовы Пустынскі аддзел [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), які ў 1933 годзе налічваў 119 сябраў і з’яўляўся найбуйнейшым у латгальскай правінцыі (саступаючы толькі сталічнаму аддзелу ў [[Рыга|Рызе]]){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=120}}. 21 жніўня 1932 года ў Пустыні адбылося ўрачыстае адкрыццё беларускай бібліятэкі-чытальні, на якім з дакладам выступіў выдатны беларускі грамадскі дзеяч і педагог [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=125}}. Пры мясцовым аддзеле быў створаны ўласны хор пад кіраўніцтвам дырыжора Цаўнэ, а таксама спартыўная секцыя. Мясцовая моладзь інтэнсіўна займалася тэатральнай дзейнасцю: намаганнямі школьнікаў і мясцовых актывістаў ставіліся спектаклі паводле п’ес «[[Конскі партрэт]]», «[[Суд (Галубок)|Суд]]» [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], а ў 1932 годзе была пастаўлена п’еса «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=123—124}}. Акрамя ўласных пастановак, у Пустынь рэгулярна прыязджалі з гастролямі артысты [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]] і вучні [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=15}}. Мясцовыя настаўнікі і вучні (напрыклад, [[Франц Клагіш]] і [[Ігнат Ігнатовіч]]) актыўна збіралі беларускі фальклор — песні, жартоўныя казкі і апісанні вясельных абрадаў на Пустыншчыне. Для аўдыязапісаў народнай творчасці выкарыстоўваўся фанограф. Усе сабраныя матэрыялы перадаваліся ў архіў [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=60, 63}}. Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] ў маі 1934 года беларускае жыццё ў вёсцы было знішчана. Беларуская школа і грамадскія таварыствы былі гвалтоўна ліквідаваны ўладамі. Падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|усеагульнага перапісу насельніцтва Латвіі 1935 года]] ўлады звярнуліся да масавых фальсіфікацый нацыянальнага складу Пустынскай воласці. Калі ў 1930 годзе тут афіцыйна налічвалася 2013 беларусаў, то ў 1935 годзе іх колькасць штучна зменшылі да 1099 чалавек. Адначасова доля [[латышы|латышоў]], якая ў 1925 годзе складала толькі 5,1 %, у 1935 годзе нерэалістычна падскочыла да 62 %{{sfn|Krasnais|1938|с=25}}{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}. Гэтыя маніпуляцыі латвійская прапаганда (у прыватнасці, латгальскі ідэолаг [[Вільбертс Краснайс]]) тлумачыла тым, што мясцовыя беларусы нібыта з’яўляюцца «абруселымі латышамі», якія пасля ліквідацыі беларускіх школ і пазбаўлення ад «памылковага шляху беларускіх палітыкаў» пачалі масава вяртацца да сваёй сапраўднай нацыянальнасці{{sfn|Krasnais|1938|с=25}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Інфраструктура == Валасная адміністрацыя, пачатковая школа, грамадскі цэнтр, бібліятэка, фельчарскі і акушэрскі пункт, паштовае аддзяленне, краязнаўчы музей, крама, каталіцкая царква (1899). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-01-17}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] 783s3omgsvsmq6v4lhgm91c52lq5lxr 0 780931 5148757 4931239 2026-05-30T13:51:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148757 wikitext text/x-wiki {{НП | арыгінальная назва = {{lang-lv|Rundēni}}, {{lang-ltg|Rundāni}} | краіна = Латвія | рэгіён = Лудзенскі край | статус = вёска | раён = Рундэнская воласць | першае згадванне = | ранейшыя назвы = Рунданы | плошча = 0,46 | вышыня цэнтра НП = | клімат = | насельніцтва = 151 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | агламерацыя = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = +2 | паштовы індэкс = LV-5739 | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | сайт = }} '''Ру́ндэны''' ({{lang-lv|Rundēni}}, {{lang-ltg|Rundāni}}; беларуская назва ''Рунданы'') — населены пункт (вёска) у [[Лудзенскі край|Лудзенскім краі]] [[Латвія|Латвіі]], адміністрацыйны цэнтр Рундэнскай воласці. Знаходзіцца за 34 км ад горада [[Лудза]] і за 302 км ад [[Рыга|Рыгі]]. У пасёлку сыходзяцца шэсць дарог з населеных пунктаў Зіргі, [[Каўната]], Лаўдэры, Вэцслабада, Райпалі і Сапожнікі. == Гісторыя == Паселішча пачало фарміравацца вакол былога маёнтка Рунданы. У XVII стагоддзі маёнтак належаў шляхецкаму роду Кубліцкіх, у XVIII стагоддзі перайшоў да роду [[Ёдкі|Ёдкаў]]. У пачатку XIX стагоддзя яго набыў Андрэй Шахно. У 1880-я гады маёнтак разам з 814 дзесяцінамі зямлі належаў Вітальду Шахно<ref>[https://latgalesrevizijasludza.wordpress.com/2019/01/04/rundanu-muiza/ Rundānu muiža] no ''Slownik geograficzny krolestwa Polskiego i innych krajow slowianskich''. Tom X – Warszawa, 1889, str. 13</ref>. Паводле даных [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]], у вёсцы было 45 двароў. У 1933 годзе Рундэны атрымалі статус шчыльнанаселенага пункта (вёскі). У 1935 годзе тут налічвалася 38 жылых дамоў, працавалі царква, школа і валасное ўпраўленне, рэгулярна праводзіліся штотыднёвыя кірмашы. У савецкі час населены пункт быў цэнтрам Рундэнскага сельсавета [[Лудзенскі раён|Лудзенскага раёна]]. У вёсцы размяшчалася цэнтральная сядзіба саўгаса «Рундэны»<ref>{{АТДЛатССР|1978}}</ref>. === Беларускі рух у міжваенны перыяд === У 1920—1930-я гады Рунданы (тагачасная назва) былі адным з прыкметных асяродкаў беларускага нацыянальна-культурнага жыцця ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=15}}. Мясцовае беларускае насельніцтва праяўляла вялікую цікавасць да тэатральнага мастацтва. 16 красавіка 1926 года з гастролямі ў Рунданы прыехала трупа [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]], якая паспяхова паставіла тут п'есу [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]»{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. 25 сакавіка 1928 года кіраўніцтва [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] афіцыйна ўхваліла план чарговай пастаноўкі спектакля ў Рунданах, якая адбылася 16 красавіка 1928 года сіламі сталічных артыстаў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=15}}. У 1934 годзе, дзякуючы намаганням суседняга Шушкоўскага аддзела Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі, у Рунданах таксама прайшоў паказ п'есы Я. Купалы «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=124}}. Аднак пасля дзяржаўнага перавароту 1934 года новы аўтарытарны ўрад [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаў жорсткую палітыку [[Латышызацыя|латышызацыі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599—600}}. Падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|перапісу насельніцтва Латвіі 1935 года]] латвійскія ўлады звярнуліся да масавых фальсіфікацый: мясцовых жыхароў-каталікоў славянскага паходжання пачалі прымусова запісваць латышамі{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}. Калі ў 1930 годзе ў Рундэнскай воласці афіцыйна налічвалася толькі 554 латышы, то ў 1935 годзе іх колькасць была штучна павялічана адразу да 1223 чалавек{{sfn|Krasnais|1938|с=30}}. Гэтая палітыка інтэнсіўна апраўдвалася ў дзяржаўнай прапагандзе. Латгальскі ідэолаг [[Вільбертс Краснайс]] у сваёй кнізе «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» (1938) сцвярджаў, што жыхары Рундэнскай воласці нібыта маюць выключна латышскае паходжанне. У якасці «доказу» ён прыводзіў спіс назваў навакольных вёсак і хутароў (напрыклад, [[Рудзішы]], [[Мяжавепры]], [[Савіні]]), даводзячы, што гэта старажытныя латышскія паселішчы. Ён пісаў, што змяншэнне колькасці беларусаў падчас перапісу 1935 года было вынікам «натуральнага вяртання» мясцовых жыхароў да сваёй сапраўднай латышскай ідэнтычнасці пасля ліквідацыі беларускіх школ{{sfn|Krasnais|1938|с=29—31}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} * 1897 год — 318 чал. * 1935 год — 288 чал. * 1940 год — 400 чал. * 1970 год — 319 чал. * 1989 год — 445 чал. * 2000 год — 258 чал. * 2011 год — 213 чал. * 2021 год — 151 чал.<ref>[https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRD/RIG010/ OSP]</ref> == Інфраструктура == У Рундэнах працуюць валасная адміністрацыя, амбулаторыя, бібліятэка (з доступам да інтэрнэту), дом культуры, паштовае аддзяленне і харчовая крама. Мясцовая пачатковая школа, а таксама дзіцячы сад былі закрыты ў 2007 годзе з-за недахопу дзяцей. == Славутасці == <gallery mode="packed" heights="160px"> Hill of Crosses in Rundēni 2.jpg|Гара Крыжоў у Рундэнах Rundenu Church.jpg|Рундэнскі касцёл Rundenu Manor house.JPG|Былы маёнтак Шахно (Рундэнская школа) </gallery> * [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Рундэны)|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа]] — пабудавана каля 1820 года мясцовым памешчыкам Андрэем Шахно. У касцёле знаходзіцца склеп, у якім пахавана сям'я памешчыка. * Маёнтак Шахно і школьны комплекс — ад калісьці багатага маёнтка захаваўся толькі парк з ліпавай алеяй. У 1938—1939 гадах на тэрыторыі маёнтка быў пабудаваны новы вялікі будынак Рундэнскай сярэдняй школы. З 2007 года будынак пустуе. * Гара Крыжоў — мясцовая славутасць, створаная ў 2000 годзе мясцовым жыхаром Янісам Алнісам на ўзгорку, дзе ў старажытнасці стаяў драўляны касцёл [[дамініканцы|дамініканцаў]]. На гары ўстаноўлены дзясяткі крыжоў (у тым ліку вялікі крыж з 700-гадовага дуба) і пабудавана капліца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Rundēni}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Латвіі]] [[Катэгорыя:Лудзенскі край]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] l6rteflq8ae8rqxcvlaakijdv2s7ovd 0 781970 5149147 5052030 2026-05-31T09:36:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149147 wikitext text/x-wiki {{Мастак |партрэт = Аўгусціновіч Вячаслаў Станіслававіч.jpg }} '''Вячаслаў Станіслававіч Аўгусціновіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[мастак]]. == Біяграфія == Пасля заканчэння ў 1974 годзе 8-мі класаў [[Заслаўе|Заслаўскай]] сярэдняй школы год правучыўся ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскім мастацкім вучылішчы]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://zhkm.by/news/2021/2021_04_19_vistava_augustinovicha_v_vobrazy_belarusi.html|title=Персанальная выстава мастацкіх твораў Вячаслава Аўгусціновіча "Вобразы Беларусі" {{!}} Жодзінскі краязнаўчы музей|website=zhkm.by|date=2021-04-19|access-date=2025-02-03|archive-date=28 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128023312/https://zhkm.by/news/2021/2021_04_19_vistava_augustinovicha_v_vobrazy_belarusi.html|url-status=dead}}</ref>. У 1978―1980 гадах служыў тэрміновую вайсковую службу ў Арміі ([[Мар’іна Горка]]). У 1986 годзе скончыў аддзяленне прамысловага мастацтва [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускага тэатральна-мастацкага інстытута]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vivakolaart.com/author/avgustinovic-vyaceslav|title=Августинович Вячеслав|website=Viva Kola Art}}</ref>. Да сярэдзіны 1990-х працаваў мастаком на [[Мінскі мастацкі камбінат|Мінскім мастацкім камбінаце]]. Жыве ў [[Мінск]]у. == Творчасць == Пасля сканчэння Беларускага тэатральна-мастацкага інстытута працаваў у галіне выяўленчай і мастацкай [[Галаграфія|галаграфіі]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.fotobel.by/kultura-belarusi/xudozhnik-avgustinovich/|title=Художник Августинович|website=Фотоэнциклопедия Беларуси|access-date=2025-02-03}}</ref>. Станам на 2025 год пераважна працуе ў станковым жывапісе ў жанрах карціны, [[пейзаж]]а, [[партрэт]]а. З 1986 года ўдзельнічае ў рэспубліканскіх і міжнародных выстаўках, сярод якіх персанальная выстаўка ў [[Ліль|Лілі]] (Францыя, 2011)<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|lang=by|url=https://bsu.by/by/news/vystava-kartsin-belaruskaga-mastaka-vyachaslava-a-gustsinovicha-prakhodzits-u-bdu-d/|title=Выстава карцін беларускага мастака Вячаслава Аўгусціновіча праходзіць у БДУ|website=bsu.by|date=2020-11-07|access-date=2025-02-03}}</ref>. Работы мастака знаходзяцца ў прыватных калекцыях Германіі, Італіі, Польшчы, Кітая, Расіі і ЗША<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://artcenter.by/user/179481253656213 онлайн-галэрэя Artcenter.by] * [http://imtk.museum.by/node/45862 выстаўка жывапісу «Фарбы душы»]{{Недаступная спасылка}}, Ивенецкий музей традиционной культуры * [https://www.shliah.by/news/obshhestvo/kultura/news35180.html?PAGEN_2=864 Дакрануцца фарбамі да сэрца]{{Недаступная спасылка}}, час. «Светлы Шлях», 18.10.2023 * [https://brokm.by/display-2/ Выставка «Родной край» Вячеслава Августиновича в Художественном музее] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240628001135/https://brokm.by/display-2/ |date=28 чэрвеня 2024 }}, Брестский областной краеведческий музей {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-02-03}} {{DEFAULTSORT:Аўгусціновіч Вячаслаў Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] 7xcd17ihlekgab7lamffvp16kwlew3c 0 782422 5149049 5119867 2026-05-31T01:05:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149049 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ascended masters 2024.jpg|thumb|275px|]] '''Вучэнне ўзнесеных валадароў''' ({{lang-en|Ascended master teachings}}), таксама '''Вучэнне валадароў мудрасці''' — рэлігійнае вучэнне, аснову якога складаюць тэксты, заяўленыя як пасланні ўзнесеных валадароў (валадароў мудрасці). Імі ў вучэнні называюць духоўных настаўнікаў чалавецтва ўсіх часоў, якія зараз дзейнічаюць са свайго ўзнесенага стану.<ref name="basic">{{cite book |last= |first= |author-link= |date=2003 |title= The new encyclopedia of the occult |publisher= Llewellyn Worldwide |edition= |pages=40 |chapter= Ascended Masters Teachings |url= https://archive.org/details/newencyclopediao0000gree/mode/2up |isbn=1567183360 }}</ref><ref name="history">{{cite book |last= Колодний |first= А. Н. |author-link= |date=2010 |title= Нові релігії України/Історія релігії в Україні (в 10 томах) |trans-title= |language=uk |publisher= Київ |edition= |pages=795-797 |chapter= Вчення Вознесених Володарів як релігія синтезу |url= https://archive.org/details/8_20220518/mode/2up |isbn=966-531-201-4 }}</ref><ref name="teaching">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/religion/legal-and-political-magazines/ascended-master|title=Ascended Master|website=|accessdate=|archive-date=2021-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203045351/https://www.encyclopedia.com/religion/legal-and-political-magazines/ascended-master }}</ref><ref>{{cite magazine |last= Осипов |first= Вадим Евгеньевич |date= | year=2010 |title= О противоречиях между учением „Живой этики“ и "Учениями вознесенных владык" |trans-title= |language=ru |url=https://elibrary.ru/item.asp?id=35462320&pff=1 |magazine= Философия, вера, духовность: истоки, позиция и тенденции развития |location= |volume= |page=232—259|publisher= |access-date=}}</ref><ref name="theosofia">{{cite book |last= Lewis |first= James R. |author-link= |date=2005 |title= Controversial New Religions |publisher= Oxford University Press |edition= |pages=281—286 |chapter= |url= https://archive.org/details/controversialnew0000unse/mode/2up |isbn=9780195156829 }}</ref> Найбольш вядомымі дзеячамі, якія публікавалі пасланні ад імя ўзнесеных валадароў, з’яўляюцца [[Гай Балард|Г. Балард]], [[Элізабэт Профэт|Элізабэт Профэт]], {{iw|Таццяна Мікушына|Т. Мікушына|bg|Татяна_Микушина}}.<ref>{{cite book |last= Melton |first= J. Gordon |author-link= |date=1991 |title= Religious Leaders of America |publisher= Gale Research Inc |edition= |pages=376 |chapter= Prophet, Markus L. |url= https://archive.org/details/religiousleaders00jgor/mode/2up |isbn=0810349213 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/western-esoteric-family-i-ancient-wisdom#I|title=Western Esoteric Family I: Ancient Wisdom|website=|accessdate=|archive-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205231247/https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/western-esoteric-family-i-ancient-wisdom#I}}</ref><ref>{{cite book |last= Hammer |first= Olav |author-link= |date= 2013 |title= Handbook of the Theosophical Current |publisher= Brill |edition= |pages= 178 |chapter= The Summit Lighthouse: Its Worldview and Theosophical Heritage |url= https://annas-archive.org/md5/57f8ed61c67ec786a096536e3045b80c |isbn= 978-90-04-23597-7 |url-status= dead }}</ref><ref name="mickushina">{{Cite web|language=lv|url=https://domatajs.lv/tatjana-mikusina-lielas-baltas-bralibas-sutne-xxi-gs/|title=Domatajs.lv|accessdate=|archive-date=2022-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207142858/https://domatajs.lv/tatjana-mikusina-lielas-baltas-bralibas-sutne-xxi-gs/}}</ref> Рэлігійныя арганізацыі, імі створаныя (рух «Я есмь», Мост свабоды, Царква сусветная і пераможная), у адпаведнасці з сучаснай класіфікацыяй прылучаюць да новых рэлігійных рухаў, групы [[Нью эйдж|нью-эйдж]].<ref>{{cite book |last= Gallagher |first= Eugene V. |author-link= |date=2004 |title= The New Religious Movements Experience in America |publisher= Greenwood Publishing Group |edition= |pages=85—91 |chapter= The I AM Religious Activity and the Church Universal and Triumphant /// The New Age and Its Antecedents |url= https://archive.org/details/newreligiousmove00gall/mode/2up |isbn=9780313328077 }}</ref> == Назва == Паняцце «ўзнесены валадар» (Ascended master) упершыню ўжыта {{iw|Бэрд Т. Сполдзінг|Бэрдам Т. Сполдзінгам|ru|Сполдинг,_Бэрд_Томас}} у 1924 годзе ў яго серыі кніг «Жыццё і вучэнні майстроў Далёкага Усходу».<ref name=" dictionary ">{{cite book |last= Mather |first= George A. |author-link= |date=2006 |title= Encyclopedic Dictionary of Cults, Sects, and World Religions |publisher= Zondervan |edition= |pages=83-87 |chapter= Church Universal and Triumphant (CUT); The “I AM” Ascended Masters |url= https://archive.org/details/encyclopedicdict0000nich |isbn=978-0-31023954-3 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://world-news-research.com/Iam-StGermainF.html|title=Depth research of selected topics|website=world-news-research.com|accessdate=|archive-date=2021-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921152608/http://world-news-research.com/Iam-StGermainF.html}}</ref> Палажэнне пра ўзнесеных валадароў стала цэнтральным у дзейнасці Гая Баларда (1930—1939 гг.) і было ім шырока распаўсюджанае. Сама ж канцэпцыя «ўзнесеных валадароў», хаця і з крыху адрознай назвай «настаўнікі мудрасці», бярэ пачатак з [[Тэасофія|тэасофскай традыцыі]].<ref name="teaching"></ref> Паводле гэтай канцэпцыі, узнесеныя валадары — духоўна развітыя асобы, якія раней увасабляліся ў зямных целах, але больш не залучаныя ў цыклы рэінкарнацыі, то бок дасягнулі [[Узнясенне Ісуса Хрыста|ўзнясення]]. Са свайго ўзнесенага стану яны цяпер калектыўна каардынуюць і падтрымліваюць духоўнае развіццё чалавецтва.<ref name="masters">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ascended-masters|title=Ascended Masters|website=|accessdate=|archive-date=2021-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112232902/https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ascended-masters}}</ref> Паняцце «валадары» заснавана на тэзе пра {{iw|7 прамянёў|7 прамянёў|en|Seven_rays}}. Паводле яе ёсць 7 асноўных якасцяў [[Абсалют (філасофія)|Абсалюта]], праз якія ён выяўляецца ў свеце формы (сіла, мудрасць, любоў і г.д.), і яны сімвалізуюцца 7 прамянямі светлавога спектра (ад ружовага да фіялетавага). Той, хто дасканала авалодаў хаця б адной з гэтых 7 боскіх якасцяў, робіцца валадаром (таксама сустракаецца назва «майстар»).<ref>{{cite book |last=Melton |first=J. Gordon |author-link= |date=2001 |title=Encyclopedia of Occultism and Parapsychology |publisher=Gale Group, Inc |edition= |pages=1057 |chapter= |url=https://annas-archive.org/md5/ad2e4e6771fc34639f1db83cd9e3e2af |isbn=0-8103-8570-8 |url-status=dead }}</ref> == Гісторыя == === Перадумовы ўзнікнення === Рэлігійныя арганізацыі, якія належаць да Вучэння ўзнесеных валадароў, класіфікуюцца даследнікамі як выйшлыя з тэасофскай традыцыі.<ref name="theosofia"></ref><ref name="teaching"></ref> Адпаведна, перадумовы ўзнікнення Вучэння закладаліся яшчэ праз дзейнасць {{iw|Алена Блавацкая|Алены Блавацкай|ru|Блаватская,_Елена_Петровна}}.<ref name="masters"></ref> У канцы 1880-х яна напісала і апублікавала асноўную сваю працу — «Таемную дактрыну». Паслядоўнікамі сцвярджаецца, што яе сапраўднымі аўтарамі былі будучыя ўзнесеныя валадары [[Эль Морыа|Морыя]], [[Кут Хумі]] і {{iw|Джвал Кул|Джвал Кул|ru|Джуал_Кхул}}, якія тэлепатычна надыктавалі «Таемную дактрыну» Блавацкай.<ref>{{cite book |last=Melton |first=J. Gordon |author-link= |date=2001 |title=Encyclopedia of Occultism and Parapsychology |publisher=Gale Group, Inc |edition= |pages=196 |chapter=Blavatsky, Helena Petrovna |url=https://annas-archive.org/md5/ad2e4e6771fc34639f1db83cd9e3e2af |isbn=0-8103-8570-8 |url-status=dead }}</ref> === Гай Балард === [[Файл:Guy Ballard (1878-1939) portrait.jpg|thumb|100px|]] Афармленне вучэння ў яго цяперашняй форме адбылося праз дзейнасць [[Гай Балард|Гая Баларда]]. Балард на пачатку 30-х гадоў наведаў гару Шаста (паўночная [[Каліфорнія]]), дзе, па яго сцверджанні, ён сустрэў чалавека, які назваўся {{iw|Сэн-Жэрмэн|Сэн-Жэрмэнам|ru|Граф_Сен-Жермен}}, адным з узнесеных валадароў. Вынікам сустрэчы і далейшага супрацоўніцтва было выданне Балардам 3 кніг, у якіх падрабязна апісаны яго містычны досвед, заснаванне разам з жонкай Эднай Балард руху «Я есмь» і перыядычная публікацыя новых пасланняў ад імя Сэн-Жэрмэна і іншых узнесеных валадароў у выданні "Голас «Я есмь». Г. Балард развіў актыўную дзейнасць у ЗША, якая дасягнула свайго піку незадоўга да яго раптоўнай смерці ў 1939 годзе. Агульная колькасць людзей, якія наведалі яго лекцыі, перавышае мільён чалавек.<ref>{{cite book |last=Jones |first=Lindsay |author-link= |date=2005 |title=Encyclopedia of Religion (vol.6) |publisher=Thomson Gale |edition= |pages=4245—4247 |chapter=I Am |url=https://annas-archive.org/md5/3067975051de03100ea69a0faf2438e5 |isbn=978-0-8108-6332-3 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=https://wrldrels.org/2016/10/08/i-am-activity|title=I AM Activity|author=Tim Rudbøg|date=|accessdate=|archive-date=2021-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130064314/https://wrldrels.org/2016/10/08/i-am-activity/}}</ref> === Джэральдзін Інэсэнт === {{iw|Джэральдзін Інэсэнт|Джэральдзін Інэсэнт|en|Geraldine_Innocente}} была членам руху «Я есмь». У 1944 годзе, праз некалькі год пасля смерці Г. Баларда, яна пачала сцвярджаць, што з ёю звязаўся ўзнесены валадар [[Эль Морыа|Эль Морыя]] і пачаў яе рыхтаваць у якасці пасланца. У 1951 годзе Д. Інэсэнт пачала публікаваць пасланні ад імя ўзнесеных валадароў, якія знайшлі пэўны водгук у паслядоўнікаў руху «Я есмь», але яе дзейнасць не была ўхваленая лідарам руху Эднай Балард. У сярэдзіне 1950-х гадоў Д. Інэсэнт засноўвае ўласную рэлігійную арганізацыю «Мост свабоды» ({{lang-en|Bridge to Freedom}}), якая працягнула сваю дзейнасць і пасля яе смерці ў 1961 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bridge-spiritual-freedom|title=Bridge to Spiritual Freedom|website=|accessdate=|archive-date=2021-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716230335/https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bridge-spiritual-freedom}}</ref> === Марк Профэт і Элізабэт Клэр Профэт === [[Файл:Elizabeth clare prophet 1984.jpg|thumb|100px|]] {{iw|Марк Профэт|Марк Профэт|en|Mark_L._Prophet}} быў наступны, хто пачаў атрымоўваць і публікаваць пасланні ад імя ўзнесеных валадароў. У 1958 годзе ён заснаваў рэлігійную арганізацыю Summit Lighthouse (Вяршынны маяк). У 1964 годзе яго жонка [[Элізабэт Профэт]] таксама пачынае публічна атрымоўваць пасланні ўзнесеных валадароў. Пасля смерці Марка Профэта ў 1973 годзе яна працягнула дзейнасць арганізацыі, даўшы ёй новую назву «Царква сусветная і пераможная». Элізабэт развівае актыўную дзейнасць: здзяйсняе працяглы тур з лекцыямі па тэрыторыі ЗША, засноўвае навучальныя цэнтры, удзельнічае ў агульнанацыянальных тэлепраграмах, выдае кнігі. У 2000 годзе з прычыны праблем са здароўем ([[Хвароба Альцгеймера|хвароба Альцгеймэра]]) яна пакідае пост духоўнага лідара арганізацыі.<ref>{{cite book |last=Jones |first= Lindsay |author-link= |date=2005 |title=Encyclopedia of Religion (vol.3) |publisher= Thomson Gale |edition= |pages=1781—1784 |chapter== Church Universal and Triumphant |url= https://archive.org/details/encyclopediaofre0003unse_a7f0 |isbn=0-02-865736-5}}</ref><ref>{{cite web|language=en|url=https://wrldrels.org/2018/04/08/church-universal-triumphant-summit-lighthouse/|title=Church Universal & Triumphant / Summit Lighthouse|author=Erin Prophet, Susan Palmer|date=|accessdate=|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122174653/https://wrldrels.org/2018/04/08/church-universal-triumphant-summit-lighthouse/}}</ref> === Таццяна Мікушына === [[Файл:Tatyana Mickushina.jpg|thumb|100px|]] {{iw|Таццяна Мікушына|Т. Мікушына|bg|Татяна_Микушина}} ў 2001 годзе засноўвае духоўна-асветніцкі цэнтр «Сірыюс», а ў 2005 г. пачынае публікаваць пасланні ад імя ўзнесеных валадароў. Пасланні зазвычай публікаваліся штодня на афіцыйным сайце ў перыяды летняга і зімовага сонцастаяння, а пасля гэтыя цыклы пасланняў выдаваліся асобнымі кнігамі. У 2008 г. быў пабудаваны навучальны цэнтр ля [[Омск]]а як аснова для будучага пасялення. Прыярытэтнай мэтай было заяўлена стварэнне «Абшчыны Духу», як узору для будучых пасяленняў па ўсёй зямной кулі. У 2005—2023 гадах было выдадзена блізу 70 кніг. Асноўныя працы перакладзены на два дзясяткі моў. У 2014 годзе была заснавана міжнародная грамадская арганізацыя «За маральнасць».<ref>{{Cite web|title=Tatyana Mickushina|url=https://readersfavorite.com/book-review/if-you-love-it-means-you-are-alive|website=readersfavorite.com|accessdate=|language=en|archive-date=2024-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725160751/https://readersfavorite.com/book-review/if-you-love-it-means-you-are-alive}}</ref><ref>{{cite book |last= Krämer |first= Hans Martin |author-link= |date=2020 |title= Theosophy across Boundaries: Transcultural and Interdisciplinary Perspectives on a Modern Esoteric Movement |publisher= SUNY Press |edition= |page=444 |chapter= Effects of Theosophy on Russian Cultural History |chapter-url= https://books.google.com/books?id=tCT0DwAAQBAJ&pg=PT578 |isbn=9781438480435 }}</ref><ref name="mickushina"></ref> == Вучэнне == === Асновы Вучэння === ==== Закон кармы ==== У Вучэнні сцвярджаецца, што [[Карма|закон кармы]] — гэта асноўны закон гэтага Сусвету. Што б мы ні рабілі, гэта будзе мець наступствы, і гэта азначаецца тэрмінам «карма». Тое, што мы здзейснілі ў мінулым, выяўляе сябе ў цяперашнім. Тое, што мы робім цяпер, будзе мець наступствы ў будучыні, у тым ліку ў наступных увасабленнях.<ref name="teaching1">{{cite book |last= Lewis |first= James R. |author-link= |date=2005 |title= Controversial New Religions |publisher= Oxford University Press |edition= |pages=285 |chapter= |url= https://archive.org/details/controversialnew0000unse/mode/2up |isbn=9780195156829 }}</ref> Раскрываецца ўяўленне пра карму як пра энергію. Чалавек чэрпае энергію ад Бога, прапускае яе праз сябе і сваімі думкамі, пачуццямі, справамі пераўтварае яе, фарміруючы ў выніку станоўчую або адмоўную карму, якая назапашваецца і перабывае ў самым чалавеку як энергія з пэўнымі характарыстыкамі.<ref name=" teaching6 ">{{cite book |last= Mather |first= George A. |author-link= |date=2006 |title= Encyclopedic Dictionary of Cults, Sects, and World Religions |publisher= Zondervan |edition= |pages=86 |chapter= Church Universal and Triumphant (CUT); The “I AM” Ascended Masters |url= https://archive.org/details/encyclopedicdict0000nich |isbn=978-0-31023954-3 }}</ref><ref>{{cite book |last= Hammer |first= Olav |author-link= |date= 2013 |title= Handbook of the Theosophical Current |publisher= Brill |edition= |pages= 164 |chapter= |url= https://annas-archive.org/md5/57f8ed61c67ec786a096536e3045b80c |isbn= 978-90-04-23597-7 |url-status= dead }}</ref> {{Cquote|Кожны ўчынак, які вы здзяйсняеце не ў адпаведнасці з Воляй Бога, прыводзіць да таго, што Боская Энергія, якой вы карыстаецеся безупынна і без якой вы проста не змаглі б існаваць, афарбоўваецца гэтым вашым недасканалым дзеяннем. І чым больш недасканалае дзеянне вы здзяйсняеце, тым больш нізкія вібрацыі набывае Боская Энергія. Гэтая энергія нікуды не дзяецца, яна захоўваецца ў вашай ауры, у вашых эмацыйным, мянтальным і эфірным целах.<ref>{{Cite web |url=https://sirius-ru.net/dictations/mart_iun_2005/2005.04.10.htm |title=Илларион (10 апреля 2005г.) |access-date= |archive-date=2022-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424171503/https://sirius-ru.net/dictations/mart_iun_2005/2005.04.10.htm }}</ref> Далей уваходзіць у сілу закон падабенства. Няправільна кваліфікаваная энергія, якая безупынна спадарожнічае вам у жыцці, прыцягвае да вас тыя жыццёвыя сітуацыі, якія вы мусіце прайсці, каб засвоіць урок і ўчыніць у гэтай сітуацыі не ў адпаведнасці з вашай воляй, а ў адпаведнасці з Воляй Бога.<ref name="quote1">{{Cite web |url=https://sirius-ru.net/dictations/mart_iun_2005/2005.03.19.htm |title=Сурия (19 марта 2005г.)|access-date= |archive-date=2021-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323175221/https://sirius-ru.net/dictations/mart_iun_2005/2005.03.19.htm }}</ref>}} ==== Закон рэінкарнацыі ==== [[Рэінкарнацыя|Закон рэінкарнацыі]] разглядаецца як закон развіцця. Адпаведна, самыя пераўвасабленні выходзяць як дабро, якое дазваляе выправіць былыя няправільныя ўчынкі, усвядоміць сваю сапраўдную прыроду і паступова рэалізаваць свой духоўны патэнцыял у свеце формы.<ref name="teaching1"></ref> З гэтага пункту гледжання тое, што завецца чалавечым жыццём, уяўляе собою не больш чым адзін дзень у існаванні сапраўднай духоўнай сутнасці чалавека.<ref>{{cite book |last= Hammer |first= Olav |author-link= |date= 2013 |title= Handbook of the Theosophical Current |publisher= Brill |edition= |pages= 184 |chapter= |url= https://annas-archive.org/md5/57f8ed61c67ec786a096536e3045b80c |isbn= 978-90-04-23597-7 |url-status= dead }}</ref><ref name="teaching2">{{cite book |last=Melton |first=J. Gordon |author-link= |date=2001 |title=Encyclopedia of Occultism and Parapsychology |publisher=Gale Group, Inc |edition= |pages=293 |chapter= |url=https://annas-archive.org/md5/ad2e4e6771fc34639f1db83cd9e3e2af |isbn=0-8103-8570-8 |url-status=dead }}</ref> Сцвярджаецца, што цераз працэс пераўвасаблення праходзіць не фізічнае цела, не эмацыйная прырода і не розум. Тое, што праходзіць праз працэс пераўвасаблення, знаходзіцца над усімі гэтымі аспектамі індывіда.<ref name="teaching3">{{cite book |last= Melton |first= J. Gordon |author-link= |date= 2002 |title= Religions of the world : a comprehensive encyclopedia of beliefs and practices |publisher= ABC-CLIO |edition= |pages= 347 |chapter= |url= https://annas-archive.org/md5/8c9be9d751d40a2e26dc96aa20aa9e16 |isbn= 1-57607-761-6 |url-status= dead }}</ref> ==== Маральны закон ==== [[Мараль|Маральны закон]] скіраваны на тое, каб чалавек пераадолеў сваю [[Эгацэнтрызм|эгаістычнасць]] і выявіў боскую прыроду.<ref name="teaching4">{{cite book |last= Greer |first= John Michael |author-link= |date= 2010 |title= The Element Encyclopedia of Secret Societies and Hidden History |publisher= Harper Collins Publishers |edition= |pages= 165 |chapter= Ascended Masters Teachings |url= https://annas-archive.org/md5/ac688ee65c519908b0a5364c181ac355 |isbn= 978-0-007-35917-2 |url-status= dead }}</ref> Дзеля гэтага даюцца прынцыпы паводзінаў, заснаваныя на богацэнтрычнай мадэлі свету, у процівагу немаральным паводзінам, заснаваным на эгацэнтрызме.<ref name="teaching5">{{cite book |last= Melton |first= J. Gordon |author-link= |date= 2002 |title= Religions of the world : a comprehensive encyclopedia of beliefs and practices |publisher= ABC-CLIO |edition= |pages= 348 |chapter= |url= https://annas-archive.org/md5/8c9be9d751d40a2e26dc96aa20aa9e16 |isbn= 1-57607-761-6 |url-status= dead }}</ref> {{Cquote|Рана ці позна надыдзе дзень, калі чалавек пераможа жывёльнае ўсярэдзіне яго самога, пераможа свае жарсці, пераможа сваё эга і дасць магчымасць Духу атрымаць поўнае панаванне над сабою. І чалавек не будзе болей ніжэйшым чалавекам, сумессю жывёлы і чалавека. Звер будзе ўтаймаваны, і чалавек зробіцца падобным да Бога. Жывёльны чалавек павінен саступіць месца Боскаму чалавеку. Цялесны розум павінен саступіць месца Боскаму розуму. І гэта здзеецца. Таму што іскра і полымя ў вас не дадуць вам спакою да тае пары, пакуль гэта не адбудзецца. Вы будзеце кідацца, вы будзеце шукаць. Вы будзеце імкнуцца знайсці ў фізічным свеце той стан нірваны, пра які памятае часцінка Вышэйшых Істотаў у вас. Вы будзеце шукаць гэты стан паўсюль на Зямлі. І вы не знойдзеце яго на фізічным плане.<ref>{{Cite web |url=https://sirius-ru.net/dictations/mart_iun_2005/2005.03.30.htm |title=Заратустра (30 марта 2005г.) |access-date= |archive-date=2018-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180317104649/https://sirius-ru.net/dictations/mart_iun_2005/2005.03.30.htm }}</ref>}} Абвяшчаецца адзінства маральных прынцыпаў усіх рэлігіяў, грунтуючыся на тым, што ўсялякая праўдзівая рэлігія мае сваёй асновай імкненне сцвердзіць боскую частку чалавечай існасці і выкараніць эгаістычную.<ref>{{cite book |last= Tøllefsen |first= Inga Bårdsen |author-link= |date= 2017 |title= Female Leaders in New Religious Movements |publisher= Palgrave Macmillan |edition= |pages= 59-60 |chapter= Elizabeth Clare Prophet |url= https://annas-archive.org/md5/f54b0a5be429cb3876ce64113ffe59da |isbn= 978-3-319-61527-1 |url-status= dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://university.sirius-ru.net/etika/etika_01.htm |title=Учение о ненасилии |trans-title= |language=ru |access-date= |archive-date=2020-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220132014/http://university.sirius-ru.net/etika/etika_01.htm }}</ref> === Дадатковыя тэзы Вучэння === ==== Будова Сусвету ==== Сусвет з’яўляецца [[Эманацыя (філасофія)|эманацыяй]] Бога.<ref>{{cite book |last= Mather |first= George A. |author-link= |date=2006 |title= Encyclopedic Dictionary of Cults, Sects, and World Religions |publisher= Zondervan |edition= |pages=85 |chapter= Church Universal and Triumphant (CUT); The “I AM” Ascended Masters |url= https://archive.org/details/encyclopedicdict0000nich |isbn=978-0-31023954-3 }}</ref><ref>{{cite book |last= Hammer |first= Olav |author-link= |date= 2013 |title= Handbook of the Theosophical Current |publisher= Brill |edition= |pages= 163 |chapter= |url= https://annas-archive.org/md5/57f8ed61c67ec786a096536e3045b80c |isbn= 978-90-04-23597-7 |url-status= dead }}</ref> Усё, што яго складае — гэта боская энергія, якая вібруе на розных частасцях. Бачны свет (фізічны план) адпавядае самай нізкай дапушчальнай частасці.<ref>{{cite book |last= Tøllefsen |first= Inga Bårdsen |author-link= |date= 2017 |title= Female Leaders in New Religious Movements |publisher= Palgrave Macmillan |edition= |pages= 63 |chapter= Elizabeth Clare Prophet |url= https://annas-archive.org/md5/f54b0a5be429cb3876ce64113ffe59da |isbn= 978-3-319-61527-1 |url-status= dead }}</ref> Побач з фізічным планам знаходзіцца {{iw|астральны план|астральны план|ru|Астральный_план}}. Астральныя целы людзей (пачуцці, жаданні) маюць яго асяроддзем свайго існавання. Далей ідзе мянтальны план, дзе перабываюць створаныя думкамі формы. Акрамя спараджэнняў чалавечых астральны і мянтальны планы населеныя ўласнымі істотамі, якія валодаюць пластычнымі і высокаэнергетычнымі формамі. Гэтыя планы (астральны і мянтальны) ўнутрана расслоеныя, і істоты, якія іх насяляюць, адрозніваюцца па вышыні перабывання і, адпаведна, напоўненасці святлом — ад даволі нізкіх і цёмных да высокіх і поўных святла.<ref name="teaching7">{{cite book |last=Яблоков |first= под ред. И. Н. |author-link= |date=2005 |title= Основы религиоведения. Учебник |trans-title= |language=ru |publisher= Высшая школа |edition= |pages=364—381 |chapter= Надконфессиональная синкретическая религиозная философия |url= |isbn=5-06-004254-5 }}</ref> За мянтальным існуюць больш высокія планы. Яны з’яўляюцца месцам перабывання ўзнесеных валадароў.<ref>{{cite book |last=York |first=Michael |author-link= |date=2004 |title=The A to Z of New Age Movements |publisher=Scarecrow Press |edition= |pages=166 |chapter=Church Universal And Triumphant |url=https://annas-archive.org/md5/6823b4ac0d38196cea08d5e4ea04f06d |isbn=978-0-8108-6332-3 |url-status=dead }}</ref> ==== Будова чалавека ==== Будова чалавека падобная на матрошку. Вылучаюцца 7 складнікаў чалавека:<ref>{{cite book |last= Hammer |first= Olav |author-link= |date= 2013 |title= Handbook of the Theosophical Current |publisher= Brill |edition= |pages= 182 |chapter= |url= https://annas-archive.org/md5/57f8ed61c67ec786a096536e3045b80c |isbn= 978-90-04-23597-7 |url-status= dead }}</ref><ref name="teaching2"></ref><ref name="teaching3"></ref> * Я Есмь Прысутнасць * каўзальнае цела * Я Хрыста * {{iw|эфірнае цела|эфірнае цела|ru|Эфирное_тело}} * {{iw|мянтальнае цела|мянтальнае цела|en|Mental_body}} * {{iw|астральнае цела|астральнае цела|ru|Астральное_тело}} * фізічнае цела<ref name=" teaching6 "></ref><ref>{{Cite web |url=http://university.sirius-ru.net/reincarnation/dusha1.htm |title=Учение о душе в Посланиях Владык Мудрости. Часть 1 |trans-title= |language=ru |access-date= |archive-date=2020-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701082818/http://university.sirius-ru.net/reincarnation/dusha1.htm }}</ref> Гэтыя целы звязаныя між собою сістэмай энергетычных цэнтраў ([[Чакра|чакраў]]), асноўныя з якіх змешчаныя ўздоўж хрыбетнага слупа.<ref>{{cite book |last= Hammer |first= Olav |author-link= |date= 2013 |title= Handbook of the Theosophical Current |publisher= Brill |edition= |pages= 183 |chapter= |url= https://annas-archive.org/md5/57f8ed61c67ec786a096536e3045b80c |isbn= 978-90-04-23597-7 |url-status= dead }}</ref><ref name="teaching5"></ref> ==== Касмічная іерархія ==== Іерархія святла працінае ўсю структуру свету. Яна ўяўляе з сябе іерархію існасцяў, якія перабываюць на розных эвалюцыйных ступенях. Іерархі, якія знаходзяцца на больш высокіх прыступках, не звышнатуральныя. Яны прайшлі доўгі шлях духоўнага развіцця, рэалізавалі сваю боскую сутнасць і цяпер дапамагаюць выканаць гэтую задачу астатнім.<ref>{{cite book |last= Mather |first= George A. |author-link= |date=2006 |title= Encyclopedic Dictionary of Cults, Sects, and World Religions |publisher= Zondervan |edition= |pages=83, 87 |chapter= |url= https://archive.org/details/encyclopedicdict0000nich |isbn=978-0-31023954-3 }}</ref> У крытычныя перыяды развіцця чалавецтва вялікія іерархі прыходзяць ва ўвасабленне і прыносяць людзям страчаную ісціну. Да такіх іерархаў прылічваюць заснавальнікаў рэлігіяў, філасофскіх вучэнняў, грамадскіх рэфарматараў.<ref name="teaching5"></ref><ref name="teaching7"></ref> Сцвярджаецца, што ў дадзены перыяд, з-за крайняй аддаленасці чалавецтва ад Бога, увасабленне валадароў практычна немагчымае. Таму выкарыстоўваецца інстытут пасланніцтва. Пасланцы не з’яўляюцца дасканалымі людзьмі. Яны тыя, хто надзеленыя даверам прадстаўляць інтарэсы Братэрства на фізічным плане.<ref>{{cite book |last= Hammer |first= Olav |author-link= |date= 2013 |title= Handbook of the Theosophical Current |publisher= Brill |edition= |pages= 155 |chapter= |url= https://annas-archive.org/md5/57f8ed61c67ec786a096536e3045b80c |isbn= 978-90-04-23597-7 |url-status= dead }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == ; Афіцыйныя сайты * [https://web.archive.org/web/20220330021937/https://www.saintgermainfoundation.org/ Г. Балард (Рух «Я Есмь»)]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20220331033544/https://ascendedmaster.org/ Д. Інэсэнт (Мост свабоды)]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20220401132538/https://www.summitlighthouse.org/ Марк і Элізабэт Профэт]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20220401175524/https://sirius-net.org/ Т. Мікушына]{{ref-ru}} ; Карысныя спасылкі * [https://web.archive.org/web/20210130064314/https://wrldrels.org/2016/10/08/i-am-activity/ Г. Балард (Рух «Я Есмь») — гісторыя дзейнасці.]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20210716230335/https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bridge-spiritual-freedom Д. Інэсэнт (Мост свабоды) — Г. Балард (Рух «Я Есмь») — гісторыя дзейнасці.]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20210122174653/https://wrldrels.org/2018/04/08/church-universal-triumphant-summit-lighthouse/ Марк і Элізабэт Профэт (Вяршынны Маяк)]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20210624131812/http://media.zvek.info/articles/vedas/vedas-and-modern-society/chto-ozhidaet-planetu/ Т. Мікушына (Сірыюс) — гісторыя дзейнасці.]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Рэлігійныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Тэасофія]] q6appqse2etxdgaa70v9hnejdgfgzqx 0 785832 5149070 4982472 2026-05-31T04:34:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149070 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кілмер}} {{Кінематаграфіст}} '''Вэл Эдвард Кілмер''' ({{lang-en|Val Edward Kilmer}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі {{акцёр|тэлебачання ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}. Фільмы з удзелам Кілмера, прызнанага адным з самых высокааплатных акцёраў 1990-х гадоў, сабралі ў сусветным пракаце больш за 3,7 млрд долараў<ref>{{Cite web |title=Val Kilmer - Box Office |url=https://www.the-numbers.com/person/77610401-Val-Kilmer |website=The Numbers |url-status=dead }}</ref>. У 1992 годзе кінакрытык [[Роджэр Эберт]] заўважыў: «Калі і ёсць узнагарода для самага няўслаўленага вядучага акцёра свайго пакалення, то яе павінен атрымаць Кілмер»<ref name="Ebert">Ebert, Roger (April 3, 1992). [http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19920403/REVIEWS/204030305 Thunderheart] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121012031350/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?April |date=12 кастрычніка 2012 }}. ''[[Chicago Sun-Times]]''. Retrieved 2011-03-06.</ref>. == Біяграфія == {{у планах}} Кілмер памёр ад пнеўманіі ў [[Лос-Анджэлес]]е 1 красавіка 2025 года ва ўзросце 65 гадоў<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2025/04/01/movies/val-kilmer-dead.html |title=Val Kilmer, Film Star Who Played Batman and Jim Morrison, Dies at 65|last = Weber|first = Bruce|date =2025-04-01|accessdate =2025-04-02|newspaper = [[The New York Times]]|url-access = limited}}</ref>. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт}} * {{IMDb name|0000174}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кілмер Вэл}} ks16do0c9qq8nzeraxh2l9lg16fir77 0 788474 5149033 5032582 2026-05-30T22:37:06Z DBatura 73587 /* Настальгія і ацэнкі */ 5149033 wikitext text/x-wiki '''2к17''' — перыяд у гісторыі моладзі [[Расія|Расіі]] і часткі [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]] другой паловы 2010-х гадоў, пік якога прыйшоўся на 2017—2018 гады. == Этымалогія == У «2к17» літара «К» замяняе лічбу 0, «К» — слова ''«kilo-»'', што ў грэчаскай мове азначае «тысяча»<ref name="нгс"/><ref name="Marie Claire"/>. == Музыка == [[Хіп-хоп]] і [[электронная музыка]] былі аднымі з самых папулярных жанраў. Такія артысты, як [[Kendrick Lamar]] і [[Дрэйк (рэпер)|Drake]], узначальвалі рэйтынг. З рускамоўных выканаўцаў аднымі з самых значных сталі рэпэры [[Pharaoh]], [[FACE]], [[Flèsh]], [[Lizer]], [[ЛСП]], [[Элджэй]], [[Хаскі (рэпер)|Хаскі]], [[T-Fest]]<ref name="MCUniverse"/><ref name="нгс"/><ref name="postnews"/><ref name="Marie Claire"/>. У спісе найпапулярнейшых сінглаў [[СНД]] ад партала [[TopHit]] большую частку вясны і ў пачатку лета 2017 года ў топе трымаўся трэк «[[Тает лёд]]» гурта «[[Грибы]]», летам — «[[Despacito]]» [[Луіс Фонсі|Луіса Фонсі]] пры ўдзеле [[Дэдзі Янкі]], а ў лістападзе і снежні — «[[Розовое вино]]» Элджэя і [[Федук]]а. На думку Кацярыны Сямёнавай з татарскага моладзевага часопіса [[Ідэль (часопіс)|«Ідэль»]], на дадзены перыяд прыйшоўся росквіт рускага рэпу і электроннай музыкі. Напрыклад, [[Скрыптаніт]] — артыст з [[Казахстан]]а і музычны прадзюсар, заснавальнік лэйбла [[Musica36]], чый трэк «Это любовь» узначальваў чарты не толькі ў краінах СНД, але і за мяжой. Таксама ў якасці прыкладу прыведзены рок-гурт «[[Пошлая Молли]]», заснаваны музыкам [[Кірыл Бледны|Кірылам Цімашэнка]], больш вядомым пад псеўданімам Кірыл Бледны. Гурт стаў адным з самых яркіх прадстаўнікоў [[сінці-панк]]а, сумяшчаючы [[поп-панк]] з электроннай музыкай{{sfn|Идель|2025|loc=Что за феномен 2к17 и почему его так любят?}}. У рэп-сістэме паўстаў новы феномен — [[Versus Battle|Versus]]. Ён уяўляў з сябе батл-рэп, заснаваны на паядынку сярод двух артыстаў. Папулярнасць фармат зарабіў дзякуючы ўдзелу рэпера [[Аксімірон]]а. На думку Сямёнавай, Versus паўстаў у ідэальны час для маскуліннага рэпу, калі ''«чорныя панчлайны пра блізкіх яшчэ ўспрымаліся нармальна, а майстэрства ўдзельнікаў расло з кожнай сустрэчай»''{{sfn|Идель|2025|loc=Что за феномен 2к17 и почему его так любят?}}. Самым яркім яго момантам стала [[Рэп-батл паміж Аксіміронам і Гнойным| супрацьстаянне паміж Аксіміронам і Гнойным]] (ён жа [[Слава КПСС]])<ref name="postnews"/><ref name="нгс"/>. == Сацыяльныя сеткі == Галоўнай моладзевай [[сацыяльная сетка|сацыяльнай сеткай]] з’яўлялася «[[УКантакце|ВКонтакте]]», дзе, акрамя ўсяго іншага, ёсць функцыя па захаванні выявы ў альбом «Захаванае» ({{lang-ru|Сохранённое}}, «сохры»). Дзякуючы гэтаму людзі маглі паглядзець, якія менавіта карцінкі захоўвае чалавек, і зрабіць пра яго высновы. Лічылася прэстыжным дадаваць у «сохры» эстэтычныя, атмасферныя і з «глыбокім сэнсам» выявы. Самымі моднымі лічыліся фота з панэлькамі, з дахамі дамоў, з кепкамі, талстоўкамі, кедамі, з цыгарэтамі або алкаголем у руках/крамных калясках і іншым<ref name="нгс"/>. Было прынята не толькі разглядаць чужыя фота, але і перасылаць, захоўваць іх у сябе на старонцы. Маладыя людзі спрабавалі зрабіць максімальна крутую фатаграфію, каб апынуцца ў кагосьці ў «сохрах»<ref name="Marie Claire"/>. У «ВКонтакте» моладзь публікавала фатаграфіі з успышкай і даданнем зярністасці. Было распаўсюджана хаваць твар адной рукой або кепкай, фатаграфавацца спіной да камеры ці ўвогуле здымаць толькі рукі ці ногі. Даволі часта можна было ўбачыць фота з дзяўчынай на фоне кустоў з кветкамі, заходу або прыгожага месца, ці ўвогуле звычайнага панэльнага дома. Папулярнасць атрымалі таксама здымкі з цыгарэтай у руцэ на фоне таблічкі з забаронай на курэнне, фота з энергетыкамі або запальніцамі ў руках, з прыгожым небам або нават проста з прыгожым шклянкай з кавярні, а таксама фатаграфіі з цытатамі<ref name="нгс"/><ref name="Marie Claire"/>. На другую палову 2010-х прыйшоўся росквіт відэаплатформаў. Хостынгі папаўняліся маладымі блогерамі, рэперамі, якія асвоілі відэафармат, і журналістамі. Іх творчасць фармавала мемы, якія актыўна вірусіліся ў сетцы і рабілі шоўменаў папулярней. Сярод такіх: Аміран Сардараў, аўтар канала «Дневник хача», дзе дзяліўся гісторыямі аб сваім раскошным жыцці, запоўненым вечарынамі клубамі і рэстаранамі ў кампаніі вядомых сяброў; [[Мікалай Юр’евіч Собалеў|Мікалай Собалеў]], які пачаў свой шлях з праекта Rakamakafo, дзе ў пары з Гурамам Нарманіей праводзіў розыгрышы і сацыяльныя эксперыменты, фіксуючы рэакцыі людзей у нечаканых сітуацыях, а потым пераключыўся на фармат з крытыкай іншых папулярных блогераў{{sfn|Идель|2025|loc=Расцвет социальных сетей}}; [[Юрый Дудзь]], які стаў першаадкрывальнікам фармату доўгага, адкрытага інтэрв’ю ў Інтэрнэце<ref name="Marie Claire"/>. У рускамоўнай [[YouTube]]-прасторы назіралася тэндэнцыя, калі блогеры спрабавалі сябе ў рэпе, напрыклад, Мікалай Собалеў, [[Юрый Міхайлавіч Хаванскі|Юрый Хаванскі]], [[Эльдар Казанфаравіч Джарахаў|Эльдар Джарахаў]]. Акрамя таго, на саму пляцоўку пераходзілі людзі з ТБ — напрыклад, [[Comedy Club Production]]<ref name="postnews"/>. Мемамі 2017 года сталі: «[[Пачакун|Ждун]]», «Руки-базуки», «Это фиаско, братан», «На донышке», «У меня лапки»{{sfn|Идель|2025|loc=Расцвет социальных сетей}}, «Ещкере»<ref name="нгс">Арина Суворова. [https://ngs.ru/text/entertainment/2024/06/08/73659710/ Смотрели «сохры», носили «вансы», спрашивали за шмот: современная молодежь уже тоскует по 2к17 — что это был за год] // НГС, 8 июня 2024</ref>. == Мода == Моладзевае медыя MCUniverse паказала, што мода перыяду характарызавалася эклектыкай і гіперстылем, калі людзі змешвалі розныя стылі і эпохі<ref name="MCUniverse"/>. У 2017 годзе стаў папулярны оверсайз-стыль, прадстаўлены худзі, вялікімі футболкамі, аб’ёмнымі кофтамі, джынсамі-бананамі і шырокімі спартыўнымі штанамі. Таксама попытам карысталіся джогеры, скіні-джынсы<ref name="нгс"/>, чокеры, бейсболкі<ref name="MCUniverse"/>. У трэндзе апынуліся наступныя брэнды: футболка THRASHER ад [[Thrasher|аднайменнага амерыканскага скейтборд-часопіса]] з полымем вакол надпісу, кеды [[Vans]], заплечнік ад іх фірмы ў клетачку, калготкі ў буйную сетку, кепка «ЮНОСТЬ», чорнае худзі на 2-3 памеру больш ад [[Nike]], шкарпэткі FRIDAY SOCKS{{sfn|Идель|2025|loc=Стиль настоящего модника}}, красоўкі [[Канье Уэст]]а [[Yeezy]], абутак ад [[Balenciaga]], прадукцыя Palace, [[Supreme]] і «[[ГОША РУБЧИНСКИЙ|Гоша Рубчинский]]»<ref name="postnews"/>. Модна стала падкочваць ніз джынсаў<ref name="нгс"/>. У асяроддзі моднікаў расцвітала манера прыставаць да аднагодкаў, якія не насілі модныя рэчы. Да іх часта прыставалі са словамі «патлумач за шмот» і крыўдзілі, калі тыя так і не змаглі растлумачыць свой выбар<ref name="нгс"/>. Прыстаць маглі нават за неарыгінальную прадукцыю. Звычайна падобнае далей жартаў не заходзіла, але часам справа даходзіла да бойкі<ref name="Marie Claire"/>. == Вечарынкі-«ўпіскі» == Паняцце «ўпіска» паўстала ў канцы 1980-х. Першапачаткова пад ім разумелася месца, дзе можна бясплатна пераначаваць. З цягам часу слова змяніла значэнне, і пад «упіскамі» сталі разумець вечарынкі ў інтэрнатах, здымных кватэрах або ў бацькоўскіх дамах у адсутнасць дарослых. У сацыяльных сетках паўстала шмат спецыялізаваных груп, дзе жадаючыя «ўпісацца» дамаўляліся аб месцы і часу. Галоўным атрыбутам станавіўся алкаголь. Часам прысутнічалі наркотыкі. Часта на вечарынках адбываліся стыхійны разгул з псаваннем маёмасці і [[секс]]<ref name="гранин"/>. Філосаф Ларыса Козырава тлумачыла папулярнасць такога віду вольнага часу разрывам сацыяльных сувязяў, перш за ўсё ў вялікіх гарадах, і знікненнем дваровай культуры. Акрамя таго, для большасці ўпіска стала магчымасцю адысці ад праблем, выйсці за межы паўсядзённага жыцця, забыцца аб праблемах з бацькамі. Яе калега Сяргей Гранін назваў такія вечарынкі своеасаблівай [[ініцыяцыя]]й<ref name="гранин">{{артыкул|аўтар=Гранин Р. С.|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vpiska-kak-sotsiokulturnyy-fenomen|загаловак="Вписка" как социокультурный феномен|выданне=Социальные и гуманитарные науки. Отечественная и зарубежная литература. Сер. 3, Философия: Реферативный журнал|год=2020.|нумар=3|старонкі=93—96}}</ref>. == Настальгія і ацэнкі == У 2024<ref name="песоцкая"/><ref name="postnews">Никита Прунков. [https://postnews.ru/a/29077 «Верните мне мой 2017-й»: каким был этот год и почему мы ностальгируем по нему?] // Постньюс, 5 июня 2024</ref>—2025<ref name="MCUniverse"/><ref name="Marie Claire"/> гадах у карыстальнікаў сеткі ўзнікла настальгія па гэтым перыядзе. Яна закранула галоўным чынам тых, чыё юнацтва выпала на гэты час ([[Пакаленне Z|зумеры]] ва ўзросце ад 20<ref name="Marie Claire"/> до 27<ref name="postnews"/>). Як паказвала псіхолаг Яўгена Макарава для [[АТВ]], настальгія тычыцца атрыбутаў падлеткавага ўзросту: музыкі, элементаў адзення, фільмаў. Спецыялістка параўнала гэта з настальгіяй па 2007 годзе і 90-м<ref name="песоцкая">Полина Песоцкая. [https://atvmedia.ru/news/social/58103 Антихайп, флекс и потерянная юность: почему возникает ностальгия и нормально ли скучать по прошлому?] // АТВмедиа, 28 мая 2024</ref>. Беларускае медыя [[Onliner.by]] паказала, што запыт на вайб эпохі пачаўся значна раней — у 2021, адразу пасля [[пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]. Тады зумеры пачалі актыўна сумаваць па мінуламу, калі ўсё было інакш. З ходам часу і ўзрастаннем колькасці неспакойнага ў свеце цікавасць да 2к17 толькі расла<ref name="onliner"/>. На думку медыя MCUniverse, настальгія выклікана тым, што гэта быў час адноснай прастаты і навізны. Інтэрнэт быў яшчэ не так перагружаны інфармацыяй, сацыяльныя сеткі не былі такімі камерцыялізаванымі<ref name="MCUniverse">[https://mcunic.ru/2025/04/18/vernite-moj-2k17-kak-setevaya-nostalgiya-zahvatila-internet/ Верните мой 2к17: как сетевая ностальгия захватила Интернет]</ref>. Новасібірскае інтэрнэт-выданне [[НГС]] прывяло меркаванне, што яе прычына крыецца ў бесклапотнасці. Многія з настальгуючых тады былі школьнікамі, для якіх ''«галоўныя задачы былі ў асноўным пайсці паслухаць музыку на ўсю вуліцу, паараць любімы куплет, ды падумаць, у каго рэч файней»''<ref name="нгс"/>. Аналагічнае меркаванне выказана ў часопісе [[Marie Claire]]<ref name="Marie Claire">{{артыкул|загаловак=«Верните мне мой 2017»: что произошло в этом году, и почему все стали по нему скучать|выданне=Marie Claire|год=2025|месяц=января|чысло=5|аўтар=Дмитрий Рязанцев|спасылка=https://www.marieclaire.ru/stil-zjizny/vernite-mne-moi-2017-chto-proizoshlo-v-etom-godu-i-pochemu-vse-stali-po-nemu-skuchat/}}</ref>. Мікіта Прункоў з медыя «Постньюс» у 2024 годзе пісаў, што настолькі разнастайнай і свабоднай расійская [[поп-культура]] будзе няхутка, паколькі змянілася сусветная палітычная сітуацыя. На яго думку, [[масавая культура]] за гэтыя гады страціла самабытнасць і арганіку, «нярэдка спатыкаючыся аб аскепкі мінулага поспеху»<ref name="postnews"/>. Адзін з прыхільнікаў эпохі ў гутарцы для Onliner.by заявіў: «''Гэта росквіт рускамоўнай музыкі, гэты час адкрытасці — аналаг шасцідзесятых у ЗША. Людзі перасталі баяцца сябе, сталі жыць вальней, ствараць дамы і на "каленцы" музыку, якую пазней слухалі мільёны!''»<ref name="onliner">Саша Маниту.[https://people.onliner.by/2026/01/13/vecherinki-2k17 «Как 2007-й, только для зумеров». Как выглядят вечеринки ностальги] // Onliner.by, 13 января 2026</ref>. == Крыніцы == {{Reflist|2}} == Літаратура == * {{Артыкул|загаловак=«Трэшер, вписки, вансы»: в чем сила 2017 года и почему в сети все хотят его вернуть|год=2025|чысло=13|месяц=апреля|аўтар=Екатерина Семенова|выданне=Идель|тып=журнал|ref=Идель}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-05-27}} [[Катэгорыя:2017 год у культуры і мастацтве]] 9izskml9t2m8dcwrleyxom2k7cog268 0 788819 5148807 5148658 2026-05-30T16:01:48Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5148807 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === [[Файл:Stefan Łuckievič Стэфан Луцкевіч каля 1909.jpg|thumb|злева|Стэфан Луцкевіч (каля 1909, фота са студэнцкай справы).]] [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі». Малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021-01-01}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, воп. 3, спр. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, воп. 1, спр. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === Час Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заспеў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|Рускую імператарскую армію]] і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2, куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. З лістапада 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. У лістападзе 1914 года з Юр’ева прыйшлі дакументы, але толькі 21 красавіка 1915 года ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заўрад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153-м эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. 20 лістапад 1930 года аказаў першую дапамогу свайму суседу [[Янка Купала|Янку Купале]], які дзейсніў спробу самагубства, распароў сабе жывот, пасля чарговых допытаў у [[ДПУ БССР|ДПУ]] па сфабрыкаванай спецслужбай справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», пасля Купалу адвезлі ў шпіталь і ён здолеў адужаць<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />. [[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] як доктар. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Паводле "Кнігі памяці Рэспублікі Комі", дэмабілізаваны з [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] ў ліпені 1942 года. Памёр у сяле Айкіна.<ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati409472534/</ref> Паводле ўнучку, звольнены з шэрагаў Чырвонай Арміі па хваробе (сухотах) у жніўні 1943 года.<ref name=":3" /> З жонкай пераязджае ў [[Манчагорск]], дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў Манчагорску [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахаваная тамсама<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] h5phr8mqhnuedyxno2vc3rg0qkfpr6h 5148979 5148807 2026-05-30T20:07:36Z M.L.Bot 261 5148979 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === [[Файл:Stefan Łuckievič Стэфан Луцкевіч каля 1909.jpg|thumb|злева|Стэфан Луцкевіч (каля 1909, фота са студэнцкай справы).]] [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі» : малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021|выданне=Arche. Пачатак|нумар=2|старонкі=32-37}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, воп. 3, спр. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, воп. 1, спр. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === Час Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заспеў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|Рускую імператарскую армію]] і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2, куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. З лістапада 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. У лістападзе 1914 года з Юр’ева прыйшлі дакументы, але толькі 21 красавіка 1915 года ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заўрад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153-м эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. 20 лістапад 1930 года аказаў першую дапамогу свайму суседу [[Янка Купала|Янку Купале]], які дзейсніў спробу самагубства, распароў сабе жывот, пасля чарговых допытаў у [[ДПУ БССР|ДПУ]] па сфабрыкаванай спецслужбай справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», пасля Купалу адвезлі ў шпіталь і ён здолеў адужаць<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />. [[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] як доктар. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Паводле "Кнігі памяці Рэспублікі Комі", дэмабілізаваны з [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] ў ліпені 1942 года. Памёр у сяле [[Айкіна (Комі)|Айкіна]].<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati409472534/|title=ЛУЦКЕВИЧ Степан Иванович, __.__.1889. Документы участника войны.|website=Память народа|access-date=2026-05-30}}</ref> Паводле ўнучкі, звольнены з шэрагаў Чырвонай Арміі па хваробе (сухотах) у жніўні 1943 года.<ref name=":3" /> З жонкай пераязджае ў [[Манчагорск]], дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў Манчагорску [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахавана там сама<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] ia816kz9zdre00nov3934n6wegr86ch 5148980 5148979 2026-05-30T20:09:05Z M.L.Bot 261 /* Беларуская ССР */ 5148980 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === [[Файл:Stefan Łuckievič Стэфан Луцкевіч каля 1909.jpg|thumb|злева|Стэфан Луцкевіч (каля 1909, фота са студэнцкай справы).]] [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі» : малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021|выданне=Arche. Пачатак|нумар=2|старонкі=32-37}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, воп. 3, спр. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, воп. 1, спр. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === Час Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заспеў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|Рускую імператарскую армію]] і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2, куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. З лістапада 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. У лістападзе 1914 года з Юр’ева прыйшлі дакументы, але толькі 21 красавіка 1915 года ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заўрад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153-м эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. 20 лістапад 1930 года аказаў першую дапамогу свайму суседу [[Янка Купала|Янку Купале]], які дзейсніў спробу самагубства, распароў сабе жывот, пасля чарговых допытаў у [[ДПУ БССР|ДПУ]] па сфабрыкаванай спецслужбай справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», пасля Купалу адвезлі ў шпіталь і ён здолеў адужаць<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />. [[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] як доктар. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Паводле "Кнігі памяці Рэспублікі Комі", дэмабілізаваны з [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] ў ліпені 1942 года. Памёр у сяле [[Айкіна (Комі)|Айкіна]].<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati409472534/|title=ЛУЦКЕВИЧ Степан Иванович, __.__.1889. Документы участника войны.|website=Память народа|access-date=2026-05-30}}</ref> Паводле ўнучкі, звольнены з шэрагаў Чырвонай Арміі па хваробе (сухотах) у жніўні 1943 года.<ref name=":3" /> З жонкай пераехаў у [[Манчагорск]], дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў Манчагорску [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахавана там сама<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] 87j6z3kinfq1z348d9e4cjkgj9m42y1 5148981 5148980 2026-05-30T20:10:02Z M.L.Bot 261 /* Беларуская ССР */ 5148981 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Луцкевіч}} {{навуковец}} '''Стэфан Луцкевіч''', часам '''Сцяпан Іванавіч Луцкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі [[лекар]]. Малодшы брат лідараў нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя [[Іван Луцкевіч|Івана]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевічаў]]. == Паходжанне == Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] герба «[[Навіна (герб)|Навіна]]»<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|ref=Крывіцкі Л.|аўтар=[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак=Нельга абысці маўчаннем|год=1991|выданне=[[Спадчына (1989)|Спадчына]]|нумар=1|старонкі=10|issn=0236-1019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date=20 чэрвеня 2017|archivedate=20 чэрвеня 2017}}</ref>. Бацька — дваранін Мінскай губерні [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]]{{sfn|Баринов|2026a| }}, расійскі вайсковец, удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] ўзнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне паранены, выйшаў у адстаўку. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў<ref name=":1" />. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Імаверна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім потым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]<ref name=":1" />. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе<ref name=":2">{{кніга|ref=Сідарэвіч А.|спасылка=https://store.arche.by/download-file/show/6693|загаловак=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху|адказны=Сідарэвіч Анатоль укладанне, прадмова, каментар, індэкс імёнаў|год=2010|частка=Сідарэвіч А. Антон Луцкевіч і яго роля ў беларускім руху|месца=Вільня—Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусісістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства|старонкі=7—21|старонак=346|isbn=83-60456-26-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218224241/https://store.arche.by/download-file/show/6693|archive-date=18 снежня 2019|archivedate=18 снежня 2019}}</ref>. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз<ref name=":2" />, з Зоф’яй Лычкоўскай{{sfn|Баринов|2026a| }}, дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Ян Герман]] (Іван; 1881—1919), Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), Стэфан (Сцяпан; 1889—1947)<ref name=":2" />. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === [[Файл:Stefan Łuckievič Стэфан Луцкевіч каля 1909.jpg|thumb|злева|Стэфан Луцкевіч (каля 1909, фота са студэнцкай справы).]] [[Файл:Стэфан Луцкевіч 05.jpg|злева|міні|Стэфан Луцкевіч]] Стэфан Луцкевіч нарадзіўся 30 жніўня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }} ў [[Лібава|Лібаве]]<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.moypolk.ru/soldier/luckevich-stepan-stefan-ivanovich|title=Бессмертный полк. Санкт-Петербург. Луцкевич Степан (Стефан) Иванович|website=www.moypolk.ru|date=2014-05-07|access-date=2025-06-07}}</ref><ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/54850853/ |аўтар=Юрый Тамковіч|загаловак=«Належаў да беларускіх гурткоў усюды, дзе такія былі» : малодшы Луцкевіч, брат Антона і Івана|год=2021|выданне=Arche. Пачатак|нумар=2|старонкі=32-37}}</ref>, дзе служыў на чыгунцы яго бацька Ян Баляслаў. Дакладныя звесткі пра нараджэнне захаваліся ў метрычнай кнізе Лібаўскага рымска-каталіцкага касцёла (запіс № 156){{sfn|Баринов|2026a| }}. Ён быў ахрышчаны 11 верасня 1889 года{{sfn|Баринов|2026a| }}. Бацькі — дваранін Мінскай губерні Ян-Баляслаў Іванавіч Луцкевіч і яго законная жонка Соф’я з Лычкоўскіх, абодва каталіцкага веравызнання{{sfn|Баринов|2026a| }}. Хроснымі бацькамі Стэфана былі Стэфан Луцкевіч і Марыя Шабуня (LVVA. Ф. 7085, воп. 3, спр. 516, л. 50){{sfn|Баринов|2026a| }}. Пазней у аўтабіяграфіях пазначаў месцам нараджэння Мінск<ref name=":4" />. Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе<ref name=":2" />. У дакументах, у залежнасці ад краіны і часу Стэфан Луцкевіч запісваецца як Стэфан Іванавіч, Стэфан Іванавіч Баляслававіч, Сцяпан Іванавіч<ref name=":4" />. Вучыўся ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай мужчынскай гімназіі]], адкуль выгнаны за забастоўку ў часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]<ref name=":4" />. У чэрвені 1909 года скончыў прыватную гімназію Лянтоўскай у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. 7 верасня 1909 года залічаны на медыцынскі факультэт [[Юр’еўскі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Баринов|2026b| }}. Навучанне было доўгім і з перапынкамі праз фінансавыя і ваенныя прычыны. Так, 31 снежня 1915 года ён быў адлічаны за нявыплату за навучанне, але ўжо 25 студзеня 1916 года, атрымаўшы дазвол ад начальства, здолеў аднавіцца{{sfn|Баринов|2026b| }}. Другі раз за нявыплату яго адлічылі 23 чэрвеня 1917 года{{sfn|Баринов|2026b| }}. У асабістай студэнцкай справе Стэфана (EAA. Ф. 402, воп. 1, спр. 16145) захаваўся яго фотаздымак{{sfn|Баринов|2026b| }}. === Час Першай сусветнай вайны === Пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заспеў Стэфана Луцкевіча на канікулах у Вільні{{sfn|Баринов|2026c| }}. Ужо 26 ліпеня (8 жніўня) 1914 года паводле прадпісання Віленскага акруговага ваенна-санітарнага ўпраўлення ён быў мабілізаваны ў [[Руская імператарская армія|Рускую імператарскую армію]] і накіраваны на «тэатр ваенных дзеянняў» у [[Выбарг]]{{sfn|Баринов|2026c| }}. Гэта адбывалася ва ўмовах пераводу ўсяго балтыйскага ўзбярэжжа на ваеннае становішча пасля абстрэлу Лібавы германскімі караблямі{{sfn|Баринов|2026c| }}. Займаў пасаду малодшага ардынатара Выбаргскага крапаснога шпіталя № 2, куды прыбыў 28 ліпеня 1914 года{{sfn|Баринов|2026c| }}. З 7 жніўня да 3 верасня 1914 года з прычыны недахопу кадраў быў прыкамандзіраваны да мясцовага лазарэта{{sfn|Баринов|2026c| }}. З лістапада 1914 да красавіка 1915 года (амаль паўгода) выконваў абавязкі малодшага лекара крапасной артылерыі, адначасова працаваў у перавязачным атрадзе 69-й брыгады дзяржаўнага апалчэння, якая таксама стаяла ў Выбаргу{{sfn|Баринов|2026c| }}. Служба ў Выбаргу была звязана з барацьбой супраць армейскай бюракратыі: у Стэфана не было з сабой пасведчання пра залік 8 семестраў універсітэта, таму спачатку яго залічылі толькі лекарам 1-га разраду са сціплым заробкам{{sfn|Баринов|2026c| }}. У лістападзе 1914 года з Юр’ева прыйшлі дакументы, але толькі 21 красавіка 1915 года ён быў зацверджаны штатным малодшым ардынатарам са званнем заўрад-урача 2-га разраду{{sfn|Баринов|2026c| }}. Яго заробак склаў 1236 рублёў у год (103 рублі ў месяц), што для халастога студэнта было вялікай сумай{{sfn|Баринов|2026c| }}. Кампенсацыю за службу ў Выбаргу ён атрымаў толькі ў лістападзе 1915 года, калі знаходзіўся ўжо на іншым беразе Фінскага заліва{{sfn|Баринов|2026c| }}. У канцы 1915 года Стэфан служыў на перавязачным пункце 107-й пяхотнай дывізіі ў раёне Рэвельскай марской крэпасці (мыза Кумна){{sfn|Баринов|2026b| }}. Пазней служыў малодшым доктарам ваенна-санітарнага цягніка № 87а. Абслугоўваў армію пад [[Гатчына]]й і [[Краснае Сяло (горад)|Красным Сялом]]. Працаваў на 153-м эвакапункце доктарам для даручэнняў галоўнага ўрача шпіталя<ref name=":3" />. 19 студзеня 1918 года Луцкевіч атрымаў ад старшага лекара цягніка загад адправіцца ў Юр’еўскі ўніверсітэт для здачы выпускных экзаменаў. 30 студзеня 1918 года ён падаў прашэнне на імя дэкана пра выдачу яму пасведчання пра заліку 10 семестраў, а праз два дні — пра паўторнае прыняцце ў лік студэнтаў. 6 лютага 1918 года яму выдалі пасведчанне пра «права прыступіць да іспытаў на ступень лекара», але звестак пра іх праходжанні ў справах няма.{{sfn|Баринов|2026b| }} Пасля бальшавіцкага перавароту служыў у Чырвонай арміі да 1921 года<ref name=":4" />. З 1922 года працуе ўрачом на вёсцы. === Беларуская ССР === У 1925 годзе пераязджае ў Менск, уладкоўваецца ў шпітальную тэрапеўтычную клініку (ёсць звесткі, што працаваў і ў 2-й клініцы ўнутраных хвароб) медыцынскага факультэта БДУ лекарам-ардынатарам (1925—1928)<ref name=":4" />. Пасля працуе ардынатарам у [[3-я гарадская клінічная бальніца (Мінск)|3-й Менскай савецкай бальніцы]]. 20 лістапад 1930 года аказаў першую дапамогу свайму суседу [[Янка Купала|Янку Купале]], які дзейсніў спробу самагубства, распароў сабе жывот, пасля чарговых допытаў у [[ДПУ БССР|ДПУ]] па сфабрыкаванай спецслужбай справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», пасля Купалу адвезлі ў шпіталь і ён здолеў адужаць<ref>{{cite web|language=be|url=https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|title=Чаму Янка Купала зрабіў сабе харакіры?|author=Глеб Лабадзенка|author-link=Глеб Паўлавіч Лабадзенка|date=2013|publisher=news.arche.by (Народная Воля)|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914224954/https://news.arche.by/by/page/talks/historya-navuka-talks/11613|archive-date=14 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://padabayki.site/bellitaratyra/tsikavyya-fakty-z-zhytstsya-yanki-kupaly/|title=Цікавыя факты з жыцця Янкі Купалы|website=Падабайкі роднай мове|date=2016-10-27|access-date=2025-06-07|url-status=dead}}</ref>. Трапіў пад [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычныя рэпрэсіі]]. Арыштаваны 18 снежня 1933 года ў [[Менск]]у, па месцы жыхарства: [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|вуліца Кастрычніцкая]], дом 27, кватэра 4. Асуджаны 22 сакавіка 1934 года як «член контррэвалюцыйнай падрыўной арганізацыі» на тры гады пазбаўлення волі. Этапаваны ў [[Карэльская АССР|Карэльскую АССР]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}}</ref> на [[Беламорканал]]<ref name=":3" />. Разам з ім у ссылку паехала жонка Надзея. З Луцкевічам праходзілі па адной справе (№ 6743-с; захоўваецца ў [[Архіў КДБ Беларусі|архіве КДБ Беларусі]]) больш за 25 асоб з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, пазней рэабілітаваныя 27 ліпеня 1956 года калегіяй [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]<ref name=":0" />. [[Файл:Стэфан Луцкевіч 01.jpg|міні|Стэфан Луцкевіч другі справа]] У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1941 годзе мабілізаваны ў [[Карэльскі фронт|Карэла-Фінскі фронт]] як доктар. Меў званне ваеннага доктара 3-га рангу. Служыў начальнікам медыцынскага аддзялення армейскага палявога шпіталя № 2765<ref name=":3" />. Паводле «Кнігі памяці Рэспублікі Комі» (Т. 6), дэмабілізаваны з [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] ў ліпені 1942 года. Памёр у сяле [[Айкіна (Комі)|Айкіна]].<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati409472534/|title=Луцкевич Степан Иванович, __.__.1889. Документы участника войны|website=Память народа|access-date=2026-05-30}}</ref> Паводле ўнучкі, звольнены з шэрагаў Чырвонай Арміі па хваробе (сухотах) у жніўні 1943 года.<ref name=":3" /> З жонкай пераехаў у [[Манчагорск]], дзе жыла яго пляменніца доктарка Марыя Шабуня, высланая з БССР. Памёр ад сухотаў у 1947 годзе, пахаваны ў Манчагорску [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]]<ref name=":3" />, жонка памерла ў 1953 годзе і пахавана там сама<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ЛУЦКЕВІЧ (ЛУЦКЕВИЧ) Сцяпан Іванавіч|старонкі=369}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2026a|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682204162928354 |title=Запись о рождении (30 августа) и крещении (11 сентября) 1889 г. Стефана Луцкевича |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026b|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1682222802926490 |title=После окончания гимназии в Петербурге Стефан Луцкевич 7 сентября 1909 г. был зачислен на медицинский факультет Юрьевского университета |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-25 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} * {{h|Баринов|2026c|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1685956939219743/ |title=Военный врач Стефан Луцкевич |first=Игорь |last=Баринов |date=2026-05-29 |work=Запісы беларусаведа |publisher=Facebook |language=ru |access-date=2026-05-29}}}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Стэфан}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] qz0ym4insobh6dpcn5tc728ywr7ndrf 0 789653 5148958 5010746 2026-05-30T19:09:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148958 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст}} {{Цёзкі2|Лобан}} {{Цёзкі2|Пятрова}} '''Вольга Пятрова''' (у дзявоцтве: Лобан, нар. {{ДН|||1991}}, [[Гомель]], [[Беларусь]]) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. Нарадзілася ў Гомелі, там і захапілася гандболам. У восьмым класе перабралася ў Мінск да Валера Бабіча ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|РДВАР]], дзе вучылася і гуляла ў гандбол чатыры гады. Калі ў Брэсце ўтварылася каманда «[[Вікторыя-Бярэсце|Бярэсце]]», яе паклікаў трэнер [[Аляксандр Аляксандравіч Варабій|Аляксандр Варабій]] выступаць за яе. Выклікалі ў моладзевую зборную Беларусі. Скончыла [[Факультэт фізічнага выхавання і спорту БрДУ імя А. С. Пушкіна|фіскультурны факультэт]] [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|БрДУ]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://by.tribuna.com/blogs/berestye/2807591/ История Чемпионата Беларуси по гандболу среди женщин из собрания Геогрия Дорбуашвили]{{Недаступная спасылка}} * [https://handball.by/leonid-brazinskij-obnarodoval-spisok-igrokov-vyzvannyh-v-naczionalnuyu-sbornuyu-belarusi/ Леонид Бразинский обнародовал список игроков, вызванных в национальную сборную Беларуси] {{DEFAULTSORT:Пятрова Вольга}} [[Катэгорыя:Гандбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Рэспубліканскага дзяржаўнага вучылішча алімпійскага рэзерву]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна]] 91x3qyjos9ac9b858yborywkfxkfu06 0 789863 5149129 5146979 2026-05-31T09:01:07Z Паўлюк Шапецька 37440 5149129 wikitext text/x-wiki У сезоне 2008/2009 гандбольны клуб «[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Вікторыя-Рэгія]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]] ('''6-е месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]] (''' 4-е месца'''). == Склад каманды == * [[Канстанцін Грыбаў]] (1987) * Мікалай Ладуцька (1985) * Мікалай Буданаў (1990) * Віктар Віннік (1986) * Сяргей Кучура (1988) * Аляксей Трухановіч (1990) * Артур Голубеў (1990) * Андрэй Салав’янчык (1989) * [[Віктар Недаліўка]] (1986) * Віталь Бавін (1989) * [[Міхаіл Міхута]] (1982) * [[Антон Анатолевіч Ладуцька|Антон Ладуцька]] (1987) * Кірыл Булавацкі (1991) * Валерый Сяміёшкін (1988) * Сяргей Якаўлеў (1982) * [[Вадзім Лісіца]] (1982) * Кірыл Пятроўскі (1988) * Павел Красін (1990) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Валянцінавіч Жук|Уладзімір Жук]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2007/2008 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск]] * [[Сезон 2009/2010 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск]] == Спасылкі == * [https://handball-by.ucoz.ru/news/2008-09-17-6 Грядет ли переворот?] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2008/2009]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2008/2009|Вікторыя-Рэгія]] [[Катэгорыя:2008 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2009 год у Мінску]] fkpx2ynm4jw3u7fb1afyrl7na8htr4s 0 790069 5149015 5015751 2026-05-30T21:48:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149015 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Дараган}}{{Асоба | імя = Восип Фёдаравич Дараган |выява = О.Дараган с семьёй.jpg | род дзейнасці = | дата нараджэння = 23.2.1849 | месца нараджэння = [[Санкт-Пецярбург]] | дата смерці = 22.10.1919 | бацька = Фёдар Іванавіч Дараган | маці = Лізавета Восіпаўна Гіфард | жонка = Юстына Мікалаеўна Сушчова | дзеці = 8 дзяцей | Месца працы = [[Рыга-Арлоўская чыгунка]] }} '''Восіп Фёдаравіч Дараган''' ({{ДН|23|2|1849}}, {{МН|Санкт-Пецярбург}} — {{ДС|22|10|1919}}, {{МС|Петраград}}) — інжынер, кіраўнік Упраўлення [[Рыга-Арлоўская чыгунка|Рыга-Арлоўскай чыгункі]]. [[Правадзейны стацкі саветнік]]. == Біяграфія == Восіп Дараган нарадзіўся ў сям’і генерал-маёра, арлоўскага губернскага воінскага начальніка [[Фёдар Іванавіч Дараган|Фёдара Іванавіча Дарагана]] і Лізаветы Осіпаўны Гіфард. Род [[Дараганы|Дараганаў]] паходзіць ад тэхтэміраўскага сотніка Фёдара Дарагана, які быў надзелены маёнткамі ў 1700 годзе і памёр у шведскім палоне. Яго нашчадства ўнесена ў II частку дваранскага радаводу кнігі [[Палтаўская губерня|Палтаўскай губерні]]. Сам Восіп Фёдаравіч вядомы ў Беларусі як уладальнік угоддзяў і мецэнат. Восіп Дараган скончыў [[Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін]]<ref>{{cite web|url= https://www.kmay.ru/sample_pers.phtml?n=4740|title= Дараган Иосиф Иосифович|author=|date=|work=Школа Карла Мая|publisher= Общество друзей школы Карла Мая|accessdate=|lang=}}</ref>. У 1892 годзе землі, якія належалі магнатам [[Радзівілы|Радзівілам]] і [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнам]] у ваколіцах вёскі [[Крынка (Асіповіцкі раён)|Крынкі]] і суседніх [[Радуцічы|Радуціч]] у цяперашнім [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] перайшлі да братоў Дараганаў. Крынка стала належаць Восіпу Фёдаравічу Дарагану. Акрамя маёнткаў, вырашана было пабудаваць чыгунку праз дзве ракі — [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] і [[Пціч (рака)|Пціч]], якая злучала б станцыю Радуцічы з Асіповічамі. Пабудавалі ў кароткі тэрмін (39 вёрст) — усяго за восем месяцаў. Дзяржаўная камісія прыняла яе без адзінай заўвагі. Больш за тое, гэты вопыт было рэкамендавана распаўсюдзіць па ўсёй Расійскай імперыі, — даваць прыватным асобам ліцэнзію на будаўніцтва чугунак за свой кошт<ref>{{cite web|url=https://geno.ru/news/7599/|title= То, что дороже денег|author=|date=2013-12-7|work=|publisher= Международный институт генеалогических исследований. Программа «Российские Династии»|accessdate=|lang=}}</ref>. Неўзабаве ў Радуцічах з’явіліся лесапілка, паравы млын, бакалейныя крамы. Пасля скону малодшага брата Івана Фёдаравіча, удава звярнулася да губернатара з просьбай аб перайменаванні вёскі Радуцічы ў [[Дараганава]], што і было выканана. Так на карце Асіповіцкага раёна з’явілася [[Дараганава (станцыя)|чыгуначная станцыя]] з такой назвай. У 1917 годзе ў Дараганава налічвалася 617 жыхароў і 79 двароў, на чыгуначнай станцыі 12 жыхароў і 3 двары, а ў фальварку 41 жыхар і адзін двор<ref>{{кніга|аўтар=|загаловак= Гарады і вёскі Беларусі. Магілёўская вобласць|спасылка=https://bigenc.ru/b/garady-i-vioski-belarusi-en-6aa1d3|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2008|старонкі=95|старонак=728|isbn= 978-985-1-0409-9}}</ref>. Восіп Фёдаравіч Дараган памёр у [[Петраград|Петраградзе]] ў 1919 годзе. Пахаваны на [[Смаленскія праваслаўныя могілкі (Санкт-Пецярбург)|Смаленскіх праваслаўных могілках]]. Два разы з [[Швецыя|Швецыі]] ў Крынку і Дараганава прыязджаў нашчадак уладальнікаў сядзіб Андрэй Дараган<ref>{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/sleduyushchaya-ostanovka-stantsiya-daraganovo.html|title=Следующая остановка — станция Дараганово|author=Каминский О|date=2014-06-28|work=|publisher=Беларусь сегодня|accessdate=|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://museum.by/node/47733|title=Сямейная сустрэча нашчадкаў рода Дараганаў на Асіповіцкай зямлі|author=|date=2019-09-21|work=|publisher=Асіповіцкі раённы гісторыка-краязнаўчы музей|accessdate=|lang=|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014013358/http://museum.by/node/47733|url-status=dead}}</ref>. == Сям’я == Жонка-Іўсціна Мікалаеўна Сушчова (1856—1941), з баярскага роду, дачка вядомага адваката тайнага дарадцы Мікалая Мікалаевіча Сущова. Меў 8 дзяцей: Іосіф Дараган-Сушчоў, Лізавета, Іўсціна (у шлюбе Уладзіслаўская), Дзмітрый, Кацярына, Антаніна, Ганна, Вольга<ref>{{cite web|url= https://www.geni.com/search?names=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD&page=2&search_advanced=open&search_events=closed&search_extended=closed|title= Иосиф Фёдорович Дараган|author=|date=|work=|publisher= Join the World Family Tree|accessdate=|lang=}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Дараганава| ]] [[Катэгорыя:Інжынеры шляхоў зносін]] [[Катэгорыя:Правадзейныя стацкія саветнікі]] l1bxog5m1vijd6vnhjv1xx3w5z6n0sj 0 791476 5149048 5029086 2026-05-31T00:48:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149048 wikitext text/x-wiki {{Вуліца|населены пункт=Кіеў|назва=Вуліца Яўгена Канавальца|назва ў гонар=[[Яўген Канавалец]]|фота=Вулиця Щорса (Київ).jpg|былыя назвы=Шчорса|раён=[[Пячэрскі раён (Кіеў)|Пячэрскі раён]]}} '''Вуліца Яўгена Канавальца''' ({{Lang-uk|Вулиця Євгена Коновальця}}) — [[вуліца]] ў [[Пячэрскі раён (Кіеў)|Пячэрскім раёне]] [[Кіеў|Кіева]], у мясцовасці Новая Забудова, Чарапанава Гара. Пралягае ад вуліцы [[Вялікая Васількоўская вуліца|Вялікай Васількоўскай]] да вуліц Міхайла Задняпроўскага і Новашпітальнай. Да яе далучаюцца вуліцы Прадславінская, Васіля Цюцюнніка і Літняя. Пераважная большасць будынкаў на вуліцы была пабудавана ў [[1950-я|1950]]–[[1970-я|70]]-я гады. == Гісторыя == Утворана ў 1961 г.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://81412.livejournal.com/12976.html|title=Улицы Киева — 1961|website=81412.livejournal.com|access-date=2025-08-28}}</ref> пад назвай вуліца Шчорса ў гонар савецкага ваеннага дзеяча Грамадзянскай вайны [[Мікалай Шчорс|Мікалая Шчорса]] шляхам аб’яднання наступных вуліц: * большая частка вуліцы Новашпітальнай (паміж вуліцай Анры Барбюса — цяпер вуліцай Васіля Цюцюнніка і завулкам Шчорса; узнікла ў 2-й палове [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]], да канца 1930-х гадоў называлася Празораўскі шлях); * вуліца Сурыкава (да 1938 г. — частка вуліцы Німецка-Бухцееўскай, астатняя частка якой называлася Кутузаўскай, цяпер вул. Генерала Алмазава; цягнулася ад вул. Новашпітальнай да бульвара Лесі Украінкі каля Круглай вежы). У 1970 годзе да вуліцы была дададзена частка вуліцы Уладзіміра-Лыбідскай<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://81412.livejournal.com/12641.html|title=Улицы Киева — 1970|website=81412.livejournal.com|access-date=2025-08-28}}</ref> (паміж вуліцамі [[Вялікая Васількоўская вуліца|Вялікай Васількоўскай]] і Анры Барбюса — цяпер вуліца Васіля Цюцюнніка), якая ўзнікла ў першай палове XIX стагоддзя. У цяперашніх межах з 2000 года, калі канец вуліцы быў перайменаваны ў гонар Міхайла Задняпроўскага<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://81412.livejournal.com/9848.html|title=Улицы Киева — 2000|website=81412.livejournal.com|access-date=2025-08-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://81412.livejournal.com/9848.html|title=Улицы Киева — 2000|website=81412.livejournal.com|access-date=2025-08-28}}</ref>. Сучасная назва вуліцы — у гонар украінскага грамадскага і палітычнага дзеяча, кіраўніка Партыі ўкраінскіх нацыяналістаў [[Яўген Канавалец|Яўгена Канавальца]] — з 2015 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://81412.livejournal.com/48615.html|title=Улицы Киева — 2015 (часть 1)|website=81412.livejournal.com|access-date=2025-08-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://forum.kyivcity.gov.ua/projects/view.php?P=48|title=Проекти нормативно-правових актів|website=forum.kyivcity.gov.ua|access-date=2025-08-28}}</ref>. == Будынкі і ўстановы == * Украінская студыя хранікальна-дакументальных фільмаў (корпус № 18) * Інстытут экранных мастацтваў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт тэатра, кіно і тэлебачання імя І. К. Карпенкі-Карага|Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта тэатра, кіно і тэлебачання імя Івана Карпенкі-Карага]] (корпус № 18) * Інстытут праблем сучаснага мастацтва Нацыянальнай акадэміі мастацтваў Украіны (корпус № 18д) * [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт культуры і мастацтваў]] (корпус № 36) == Галерэя == <gallery widths="180" heights="180"> Файл:Улица_Щорса_вверх_от_улицы_Красноармейской.jpg|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%A3%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%A9%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%B0_%D0%B2%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85_%D0%BE%D1%82_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B_%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9.jpg|пачатак{{Недаступная спасылка}} вуліцы ад Вялікай Васількоўскай Файл:Башня_№1_(редюит)_Васильковского_укрепления.JPG|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%8F_%E2%84%961_(%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%8E%D0%B8%D1%82)_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F.JPG|Вежа{{Недаступная спасылка}} № 1 (рэдут) Васількоўскіх умацаванняў Кіеўскай крэпасці (корпус № 38) Файл:Круглая_башня_(№_2)_Васильковского_укрепления.JPG|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BD%D1%8F_(%E2%84%96_2)_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F.JPG|Круглая{{Недаступная спасылка}} вежа (№ 2) Васількоўскіх умацаванняў Кіеўскай крэпасці (корпус № 44) Файл:АД_Щорс.JPG|link=https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%90%D0%94_%D0%A9%D0%BE%D1%80%D1%81.JPG|Былая{{Недаступная спасылка}} савецкая дошка аб'яваў (дэмантаваная ў 2016 г.) </gallery> {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-08-29}} [[Катэгорыя:Вуліцы Кіева|Яўгена Канавальца]] 7jpr2nsurcphkrkjg70ybjnf2zp4fb8 0 791566 5149052 5029366 2026-05-31T02:19:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149052 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Нагрудны знак Міністэрства фінансаў «Выдатнік фінансавай сістэмы» |Выява = |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = |Памер стужкі = |Арыгінальная назва = «Выдатнiк фiнансавай сiстэмы» |Дэвіз = |Краіна = [[Беларусь]] |Рэгіён = |Тып = [[нагрудны знак]] |Каму ўручаецца = работнікі фінансавых органаў Рэспублікі Беларусь; іншыя асобы за заслугі ў развіцці фінансавай сістэмы |Кім уручаецца = [[Міністр фінансаў Рэспублікі Беларусь|Міністр фінансаў]] або яго намеснікі |Падставы = значны асабісты ўнёсак у развіццё і ўдасканаленне дзейнасці фінансавых органаў, высокія вынікі працы, прыкладнае выкананне службовых абавязкаў, стаж не менш за 5 гадоў |Аўтар праекта = |Дата заснавання = [[26 жніўня]] [[2008]] |Статус = уручаецца |Першае ўзнагароджанне = |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = |Матэрыял = метал залацістага колеру, эмаль |Вага = |Памеры = дыяметр 33 мм; калодка 18 × 30 мм |Старэйшая ўзнагарода = |Малодшая ўзнагарода = |Адпавядае = |Сайт = |Вікісховішча = }} '''Нагрудны знак Міністэрства фінансаў «Выдатнік фінансавай сістэмы»''' — узнагарода [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]. Нагрудны знак зацверджаны [[Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 26 жніўня 2008 года № 449<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30800449|title=Указ № 449 (Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2008 г. №449 «Об учреждении геральдического знака - эмблемы финансовых органов Республики Беларусь и нагрудного знака Министерства финансов "Выдатнiк фiнансавай сiстэмы".»)|website=etalonline.by|access-date=2025-08-30|archive-date=10 кастрычніка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251010192453/https://etalonline.by/document/?regnum=p30800449|url-status=dead}}</ref>. == Статут == Нагрудным знакам узнагароджваюцца работнікі фінансавых органаў Рэспублікі Беларусь, якія<ref name=":0" />: * зрабілі значны асабісты ўнёсак у развіццё і ўдасканаленне дзейнасці гэтых органаў; * дасягнулі высокіх вынікаў у працы; * прыкладна выконваюць службовыя абавязкі; * прапрацавалі ў фінансавых органах не менш за 5 гадоў. Таксама нагрудным знакам могуць быць узнагароджаныя іншыя асобы за заслугі ў развіцці [[Фінансавая сістэма Беларусі|фінансавай сістэмы Беларусі]]<ref name=":0" />. Парадак прадстаўлення да ўзнагароды і форма пасведчання вызначаюцца [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам фінансаў]]. Рашэнне аб узнагароджанні афармляецца загадам [[Міністр фінансаў Беларусі|Міністра фінансаў]]. Узнагароджанне адбываецца ва [[Урачыстасць|ўрачыстай абстаноўцы]]<ref name=":0" />. Нагрудны знак можа быць адкліканы ў выпадку здзяйснення [[Намер (права)|наўмыснага]] [[злачынства]] або грубага [[Дысцыплінарная правіна|дысцыплінарнай правіны]]<ref name=":0" />. Запісы аб узнагароджанні і аб пазбаўленні заносяцца ў [[працоўная кніжка|працоўную кніжку]]. Паўторнае ўзнагароджанне не прадугледжана. [[Дублікат]]ы пры страце не выдаюцца<ref name=":0" />. Знак носіцца на правым баку грудзей пасля [[Ордэн (узнагарода)|ордэнаў]] і [[медаль|медалёў]]<ref name=":0" />. == Апісанне == Нагрудны знак мае выгляд [[круг]]ам дыяметрам 33 мм [[Залацісты колер|залацістага колеру]], абрамлены [[Дубовае лісце|дубовым]] [[Вянок|вянком]]. У цэнтры размешчаны [[барочны шчыт]] [[Фіялетавы колер|фіялетавага колеру]] з двума скрыжаванымі [[Ключ (інструмент)|ключамі]] залацістага колеру, на [[Цыпель|цыпелях]] якіх знаходзіцца літара «[[М]]», а на ручках — літара «[[Ф]]». Над шчытом змяшчаецца выява [[Феміда|вагаў]] залацістага колеру з [[ромб]]ам у цэнтры перакладзіны. Пад шчытом дугой размешчаны пяць [[Манета|манет]] залацістага колеру. Вяршыня вянка ўпрыгожана [[Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь|дзяржаўным гербам Рэспублікі Беларусь]] залацістага колеру, а ў ніжняй частцы круга знаходзіцца [[Чырвоны колер|чырвоная]] [[стужка]] з [[Зялёны колер|зялёнай]] аблямоўкай і надпісам «МІНІСТЭРСТВА ФІНАНСАЎ». Знак злучаецца з прамавугольнай [[Ордэнская калодка|калодкай]] зялёнага колеру памерам 18 × 30 мм, у цэнтры якой зроблены надпіс залацістага колеру «ВЫДАТНІК ФІНАНСАВАЙ СІСТЭМЫ». Адваротны бок знака мае гладкую паверхню з рэльефным парадкавым нумарам, на адваротным баку калодкі размешчана [[шпілька]] для мацавання да адзення. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Нагрудныя знакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Міністэрства фінансаў Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2008 годзе]] [[Катэгорыя:2008 год у Беларусі]] r6b228gf1w3diwmtt0vhq18hepv5439 0 792168 5148977 5033411 2026-05-30T19:53:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148977 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мядзведзева}} {{навуковец}} '''Вольга Уладзіміраўна Мядзве́дзева''' (нар. {{ДН|||1962}}, [[Асінаўка (Мсціслаўскі раён)|Асінаўка]], [[Мсціслаўскі раён]], [[Магілёўская вобласць]]) — беларускі [[гісторык]], [[археолаг]]. [[Кандыдат гістарычных навук]], [[дацэнт]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1962 годзе ў вёсцы [[Асінаўка (Мсціслаўскі раён)|Асінаўка]] [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. У 1991 годзе скончыла [[гістарычны факультэт БДУ]], у 2004 годзе — аспірантуру [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]] па спецыяльнасці археалогія. У 2009 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю «Вырабы касцярэзнай вытворчасці з тэрыторыі Полацкай зямлі IX–XIII стст. (тэхналогія, тыпалогія, храналогія)»<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://history.by/be/medvedeva/|title=Мядзведзева Вольга Уладзіміраўна|website=history.by|publisher=Інстытут гісторыі НАН Беларусі|access-date=2025-09-09|url-status=dead}}</ref>. З 1986 года працуе ў [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытуце гісторыі НАН Беларусі]]. У 2014 годзе стала старшым навуковым супрацоўнікам [[Цэнтральны навуковы архіў НАН Беларусі|Цэнтральнага навуковага архіва]] (ЦНА). З 2020 года — вядучы навуковы супрацоўнік ЦНА, а з 2021 года — вядучы навуковы супрацоўнік Цэнтра гісторыі навукі і архіўнай справы Інстытута гісторыі НАН Беларусі<ref name=":0" />. == Навуковая дзейнасць == Даследуе [[касцярэзнае рамяство]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Сярэдневякоўе|сярэднявеччы]] і [[Новы час]] (ІХ—ХVІІІ стст.), займаецца вывучэннем матэрыяльнай і духоўнай культуры сярэднявечнага насельніцтва Беларусі, гісторыі развіцця [[Археалогія Беларусі|беларускай археалагічнай навукі]], а таксама складаннем рэестра [[Археалагічныя помнікі|археалагічных помнікаў]] Беларусі<ref name=":0" />. == Публікацыі == Аўтар каля 150 навуковых, навукова-папулярных і энцыклапедычных публікацый, у тым ліку 8 [[Манаграфія|манаграфій]] (6 у сааўтарстве) і 7 навукова-інфармацыйных выданняў<ref name=":0" />. === Манаграфіі === * Касцярэзная вытворчасць Полацкай зямлі ІХ–ХІІІ стст. — Мінск: Беларус. навука, 2013. — 236 с.: іл. * Сярэдневяковыя шахматы Беларусі (гісторыка-археалагічнае даследаванне). — Мінск: Інстытут гісторыі НАН Беларусі, 2005. — 82 с., іл. === Раздзел у манаграфіі === * Перечень отчетов по исследованиям Витебска (Архив археологической научной документации Института истории Национальной академии наук Беларуси) // О. Н. Левко. Витебск (Древнейшие города Беларуси). — Минск: Беларус. навука, 2010. — С. 318–322. === Раздзелы ў калектыўных манаграфіях === * Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі. Лёс і навуковая спадчына (да 130-годдзя з дня нараджэння) / В. І. Кошман [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2025. — 497 с. : іл. * Інстытут беларускай культуры: 1922–1928 гг. / У. Р. Гусакоў [і інш.]; рэдкал.: У. Р. Гусакоў [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — 223 с.: іл. * Друцк: Друцк и Друцкая волость (княжество) в ІХ–ХІІ вв., летопись древних слоев, князья Друцкие и их владения в ХІІІ–ХVIII вв., ремесло, промыслы, торговля (по данным археологии, нумизматики, письменных источников), памятники архитектуры и объекты туризма / Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. — Минск: Беларуская навука, 2014. — 619 [5] с.: ил. — (Древнейшие города Беларуси). * Полоцк: Полоцк и Полоцкое княжество (земля) в IX–XIII вв., летопись древних слоев, Полоцк и его округа в XIV–XVIII вв., ремесло, денежное обращение и торговые связи Полоцка в средневековье (по данным археологии, нумизматики и письменных источников), культура и просвещение в средневековом Полоцке / Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. — Минск: Беларуская навука, 2012. — 743 с.: ил. — (Древнейшие города Беларуси). * Основные итоги археологических исследований на территории Беларуси в 2006–2010 годах / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск: Беларуская навука, 2011. — 261 с. * Белавежская пушча: вытокі запаведнасці, гісторыя і сучаснасць / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі; рэдкал. А. А. Каваленя (старш.) [і інш.]. — Мінск: Беларуская навука, 2009. — 455 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мядзведзева Вольга Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мсціслаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] e9kajvmuevvtyeanggjpj9wncqheiar 0 792198 5149229 5033670 2026-05-31T11:17:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149229 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бахараў}} {{навуковец}} '''Віктар Аляксандравіч Бахараў''' ({{ДН|12|7|1948}}, [[Турлаева]], [[Куўшынаўскі раён]], [[Калінінская вобласць]], [[РСФСР]] — {{ДС|18|10|2015}}) — беларускі [[герпетолаг]], [[эколаг]]. [[Кандыдат біялагічных навук]] (1983), [[дацэнт]] (1980)<ref name=":0">{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar690189&strq=l_siz=10|title=Бахарев, Виктор Александрович (кандидат биологических наук ; 1948—2015)|website=unicat.nlb.by|access-date=2025-09-10}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 ліпеня 1948 года ў вёсцы [[Турлаева]] [[Куўшынаўскі раён|Куўшынаўскага раёна]] [[Калінінская вобласць|Калінінскай (цяпер Цвярской) вобласці]] [[РСФСР|Расіі]]<ref name=":0" />. У 1971 годзе скончыў [[Даўгаўпілскі педагагічны інстытут]] па спецыяльнасці «Біялогія». Прайшоў аспірантуру ў [[Інстытут заалогіі НАН Беларусі|Інстытуце заалогіі АН БССР]]. У 1983 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю «Паўзуны Беларусі» і атрымаў вучоную ступень [[кандыдат біялагічных навук|кандыдата біялагічных навук]]. У 1980 годзе яму прысвоена вучонае званне [[дацэнт]]а па спецыяльнасці «Біялогія»<ref name=":0" />. Працаваў у 1971—1973 гадах у [[Біялагічна-глебавы інстытут АН СССР|Біялагічна-глебавым інстытуце АН СССР]], у 1975—1977 гадах у сярэдняй школе [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], з 1986 года — на кафедры батанікі і заалогіі [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]]. З 2004 года працаваў на кафедры біялогіі [[Біялагічны факультэт Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна|біялагічнага факультэта]] [[Мазырскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя І. П. Шамякіна|Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна]] ў званні дацэнта<ref name=":0" />. Памёр {{ДС|18|10|2015}} года<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.mspu.by/index.php/by/home/4700-nekrolog|title=Некролог|website=www.mspu.by|access-date=2025-09-10|archive-date=2 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202223342/https://www.mspu.by/index.php/by/home/4700-nekrolog|url-status=dead}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўныя сферы даследаванняў — [[герпеталогія]] і [[экалогія]]<ref name=":0" />. Займаўся [[Біялогія|біялогіяй]] і [[Экалогія|экалогіяй]] рэдкіх відаў герпетафаўны Беларусі; выкапнёвымі амфібіямі і рэптыліямі [[Галацэн|галацэну]] і інш<ref>{{Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|SEK-249433}}</ref>. Апублікаваў больш за 140 навуковых і вучэбна-метадычных прац, у тым ліку дзве [[Манаграфія|манаграфіі]] і пяць кніг. Пад яго кіраўніцтвам былі абаронены чатыры магістарскія дысертацыі<ref name=":1" />. Займаўся [[фатаграфія]]й<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бахараў Віктар Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Герпетолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Эколагі Беларусі]] h0kn4l3fsho62eo6dp8afafnxavvrbi 0 792501 5148732 5036197 2026-05-30T13:13:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148732 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Drugbox | verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | IUPAC_name = 1-[2-(dimethylamino)-1-(4-methoxyphenyl)ethyl]cyclohexanol | tradename = Effexor XR і інш. | MedlinePlus = a694020 | pregnancy_AU = C | legal_status = Rx | routes_of_administration = пераральна (таблеткі, капсулы працяглага вызвалення) | bioavailability= сярэдняя (first-pass метабалізм) | metabolism = [[печань]] (CYP2D6, CYP3A4) з утварэннем O-дэзметылвенлафаксіну | elimination_half-life = ~5 гадзінаў (венлафаксін), ~11 гадзінаў (ODV) | excretion = [[ныркі]] | ATC_prefix = N06 | ATC_suffix = AX16 | CAS_number = 93413-69-5 | PubChem = 5656 | C=17 | H=27 | N=1 | O=2 }} '''Венлафаксін''' (''Venlafaxinum'') — антыдэпрэсант з групы селектыўных інгібітараў зваротнага захопу [[сератанін]]у і [[норадрэналін]]у (СІЗЗСН; англ. ''SNRI''). Ужываецца для лячэння [[Вялікі дэпрэсіўны разлад|вялікага дэпрэсіўнага разладу]], [[Генералізаваны трывожны разлад|генералізаванага трывожнага разладу]], [[Сацыяльны трывожны разлад|сацыяльнага трывожнага разладу]] (сацыяльнай фобіі) і [[Панічны разлад|панічнага разладу]].<ref name="FDA2023">{{cite web |title=EFFEXOR XR (venlafaxine extended-release) — Prescribing Information |url=https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2023/020699s118lbl.pdf |publisher=U.S. Food and Drug Administration |date=2023 |language=en |access-date=18 верасня 2025}}</ref><ref name="EMA">{{cite web |title=Efexor (venlafaxine) — Annex I–III (SPC harmonisation) |url=https://www.ema.europa.eu/en/documents/referral/efexor-article-30-referral-annex-i-ii-iii_en.pdf |publisher=European Medicines Agency |language=en |access-date=18 верасня 2025}}</ref> == Фармакалагічныя ўласцівасці == Венлафаксін інгібіруе транспарцёры сератаніну (SERT) і норадрэналіну (NET), павышае іх сінаптычную канцэнтрацыю ў [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэме]]. Пры нізкіх дозах дамінуе сератанінавы эфект; пры сярэдніх і высокіх далучаецца норадрэнергічны; у вельмі высокіх дозах адзначаецца слабая блакада зваротнага захопу [[дафамін]]у.<ref name="EMA" /> == Паказанні == * [[Вялікі дэпрэсіўны разлад]]; * [[Генералізаваны трывожны разлад]]; * [[Сацыяльны трывожны разлад]] (сацыяльная фобія); * [[Панічны разлад]].<ref name="FDA2017">{{cite web |title=Effexor XR — Indications and Usage |url=https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2017/020699s105lbl.pdf |publisher=U.S. FDA |date=2017 |language=en |access-date=18 верасня 2025 |url-status=dead }}</ref> == Дазіраванне і спосаб ужывання == Для формаў працяглага вызвалення звычайная пачатковая доза ў дарослых — 75 мг 1 раз у суткі; далей дозу павялічваюць паступова з улікам пераноснасці і клінічнага адказу. Максімальная сутачная доза звычайна не перавышае 225—375 мг (вышэйшыя — толькі пад наглядам спецыяліста). Пры парушэннях функцыі [[Пячонка|печані]] ці [[Ныркі|нырак]] патрабуецца зніжэнне дозы. Спыняць лячэнне варта паступова, каб мінімізаваць рызыку [[Сіндром адмены|сіндрому адмены]].<ref name="NHS">{{cite web |title=How and when to take venlafaxine |url=https://www.nhs.uk/medicines/venlafaxine/how-and-when-to-take-venlafaxine/ |website=NHS |language=en |access-date=18 верасня 2025}}</ref><ref name="BNF">{{cite web |title=Venlafaxine — dose and cautions |url=https://bnf.nice.org.uk/drugs/venlafaxine/ |website=BNF (NICE) |language=en |access-date=18 верасня 2025}}</ref><ref name="FDA2023" /> == Супрацьпаказанні == * адначасовы прыём з [[Інгібітары моноамінааксідазы|інгібітарамі моноамінааксідазы (ІМАО)]] і недастатковыя інтэрвалы пасля іх адмены; * звышуражлівасць да венлафаксіну або дапаможных субстанцый.<ref name="EMA" /> == Асцярогі == * '''Павышэнне [[Артэрыяльны ціск|артэрыяльнага ціску]] і [[тахікардыя]]''': магчымыя дозазалежныя павышэнні; патрэбны рэгулярны кантроль артэрыяльнага ціску і пульсу, асабліва пры высокіх дозах.<ref>{{cite web |title=Effexor XR — Blood Pressure/Heart Rate warnings |url=https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2020/020699s107lbl.pdf |publisher=U.S. FDA |date=2020 |language=en |access-date=18 верасня 2025 |url-status=dead }}</ref> * '''[[Сератанінавы сіндром]]''': рызыка пры камбінацыі з сератанінэргiчнымі сродкамі (ІМАО, [[лінезалід]], [[метыленавы сіні]], [[трыптаны]], іншыя СІЗЗС/СІЗЗСН і інш.).<ref name="FDA2023" /> * '''Крывацёкі''': павышаная рызыка пры сумесным ужыванні з [[Нестэроідныя супрацьзапаленчыя прэпараты|НСЗС]], [[Антыкаагулянты|антыкаагулянтамі]] і [[Антытрамбацытарныя сродкі|антытрамбацытарнымі сродкамі]].<ref name="BNF" /> * '''[[Гіпанатрыемія]] (SIADH)''', '''[[глаўкома]] закрытага вугла''', '''[[сутаргі]]''', '''[[Маніякальны сіндром|манія]]/[[гіпаманія]]''' ў пацыентаў з [[Біпалярны разлад|біпалярнымі разладамі]] — патрабуецца клінічны нагляд.<ref name="FDA2017" /> * '''Суіцыдальныя думкі і паводзіны''': асабліва ў маладых пацыентаў у пачатку тэрапіі; патрэбна пільнае назіранне.<ref name="FDA2023" /> == Пабочныя рэакцыі == Найчасцей адзначаюцца: млоснасць, [[Бяссоніца|бясонніца]] або дрымотнасць, [[Ксерастомія|сухасць у роце]], [[галаўны боль]], [[галавакружэнне]], падвышаная [[патлівасць]], [[Завала (медыцына)|завала]]/[[дыярэя]], нервовасць, астэнія; магчымыя парушэнні сексуальнай функцыі. Частая доза-залежная з’ява — павышэнне артэрыяльнага ціску і ЧСС.<ref name="BNF" /><ref>{{cite web |title=Venlafaxine — adverse effects |url=https://cks.nice.org.uk/topics/depression/prescribing-information/venlafaxine/ |website=NICE CKS |language=en |access-date=18 верасня 2025}}</ref><ref name="FDA2023" /> == Узаемадзеянні == Супрацьпаказаная камбінацыя з ІМАО (у т.л. ''irreversible'' і ''reversible''). Асцярожнасць патрабуецца з іншымі сератанінэргiчнымі сродкамі; павышаецца рызыка крывацёкаў пры сумесным ужыванні з НПВС/антыкаагулянтамі/антытрамбацытарнымі сродкамі. Магчымыя ўзаемадзеянні праз CYP2D6 і CYP3A4 (інгібітары/індуктары змяняюць узровень прэпарата і ODV).<ref name="BNF" /><ref name="FDA2017" /> == Фармакакінетыка == Абсалютная біядаступнасць абмежаваная за кошт метабалізму ''first-pass''. Метабалізуецца ў печані (CYP2D6, CYP3A4) з утварэннем актыўнага метабаліту O-дэзметылвенлафаксіну (''desvenlafaxine''). Звязванне з бялкамі плазмы: каля 27 % (венлафаксін) і 30 % (ODV). Палавіна перыяду вываду: прыблізна 5 гадзін для венлафаксіну і 11 гадзін для ODV. Выдзяленне пераважна ныркамі. Пры нырачнай або пячоначнай недастатковасці кліранс зніжаецца — патрэбна карэкцыя дозы.<ref name="Medsafe">{{cite web |title=Efexor XR — Data Sheet |url=https://www.medsafe.govt.nz/profs/datasheet/e/EfexorXRcap.pdf |publisher=Medsafe New Zealand |date=2024 |language=en |access-date=18 верасня 2025}}</ref><ref name="FDA2017" /><ref>{{cite web |title=Venlafaxine ER — renal/hepatic impairment |url=https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2017/020699s105lbl.pdf |publisher=U.S. FDA |language=en |access-date=18 верасня 2025 |url-status=dead }}</ref> == Ужыванне ў асобных групах == * '''[[Цяжарнасць]] і [[Грудное выкормліванне|кармленне грудзьмі]]''': прызначаецца толькі калі чаканая карысць перавышае рызыку; венлафаксін і ODV пранікаюць у грудное малако — патрабуецца індывідуальная ацэнка.<ref name="BNF" /> * '''Дзеці і падлеткі''': эфектыўнасць і бяспека не даказаныя; павышаная рызыка суіцыдальнасці — не рэкамендаваны, акрамя спецыяльных выпадкаў пад наглядам спецыяліста.<ref name="FDA2023" /> * '''Пажылыя''': магчымасць павялічанай адчувальнасці да пабочных рэакцый; пажаданы больш павольны тытрацыйны рэжым. * '''Парушэнні функцыі печані/нырак''': патрабуецца зніжэнне дозы і пільны кантроль.<ref name="FDA2017" /> == Формы выпуску і гандлёвыя назвы == Таблеткі і капсулы, у тым ліку з пралангаваным вызваленнем (звычайна 37,5; 75; 150 мг). Сусветныя гандлёвыя назвы: ''Effexor XR'' і інш.<ref name="EMA" /><ref name="NHS" /> == Гл. таксама == * [[Дэсвенлафаксін]] * [[Антыдэпрэсанты]] * [[Дулоксецін|Дулаксецін]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Антыдэпрэсанты]] [[Катэгорыя:Псіхіятрыя]] [[Катэгорыя:Фармакалогія]] jfofwthczspyniopt0x6aoiktq8a6ts 0 792602 5149041 5060855 2026-05-30T23:02:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149041 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Аўэзава |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = Праезд Убарэвіча |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка 3]] |электрычка = |трамвай = |тралейбус = 16, 26, 49, 49п |аўтобус = 16,21, 51, 102 |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220096<ref>Паводле [https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=220096,%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA,%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%20%D0%90%D1%83%D1%8D%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0&city_type=%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4&city=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA&street_type=%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0&street=%D0%90%D1%83%D1%8D%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0&postcode=220096 сайта Белпошты]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 526 м<ref name="zav.minsk.gov.by">[https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/52-ulitsa-auezova Улица Ауэзова // Администрация Заводского района г. Минска] {{ref-ru}}</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы<ref>Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/auezava базы Геадзэн]</ref> |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325911/?ll=27.643299%2C53.837811&z=13 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Аўэзава''' — [[вуліца]] ў [[Чыжоўка (жылы раён)|жылым раёне Чыжоўка]] [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскага раёна]] [[Мінск]]а. Названа ў гонар [[Мухтар Амарханавіч Аўэзаў|казахскага вучонага]]<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. Да 1997 г. мела назву «''праезд Убарэвіча''<ref>[https://eminsk.fandom.com/ru/wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86_%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0 Переименования улиц Минска]</ref>». Пачынаецца ад скрыжавання з вуліцамі [[Капыльская вуліца (Мінск)|Капыльскай]] і [[Клецкая вуліца (Мінск)|Клецкай]] і ідзе да скрыжавання з [[Вуліца Галадзеда (Мінск)|вуліцай Галадзеда]]. Архітэктура складаецца пераважна з жылых шматкватэрных дамоў, частка з якіх узведзена ў 1968—1979 гг, а частка ў 2007—2014 гг.<ref>Паводле [https://photobuildings.com/list.php?uid=3665 архітэктурнай базы Рhotobuildings]</ref> == Славутасці == * Дом 5: СШ № 143 імя Аўэзава<ref>[https://143minsk.schools.by/ Сайт СШ № 143 имени М. О. Ауэзова]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://photobuildings.com/list.php?uid=3665 Вуліца Аўэзава ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://ato.by/street/53 Вуліца Аўэзава на ATO.BY] * [https://geodzen.com/by/minsk/auezava Вуліца Аўэзава ў базе даных Геадзэн] * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/52-ulitsa-auezova Вуліца Аўэзава на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] ryx5u9tmcg5a7xk9fj96qw25krzn35o 0 794017 5148775 5058468 2026-05-30T14:20:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148775 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Русілка}} {{Гандбаліст2}} '''Вераніка Русілка''' (нар. {{ДН|11|10|2002}}, [[Гродна]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. == Біяграфія == Першым трэнерам была Кацярына Янаўна Вансовіч. З 2017 года выступала за «[[ГК Гараднічанка|Гараднічанку]]». У 2025 годзе перабралася з «Гараднічанкі» у «[[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]». {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/89648-oficialno-valentina-voitulevic-i-veronika-rusilko-stali-igrokami-bntu-belaz-anastasiia-lobac-vosla-v-trenerskii-stab Официально: Валентина Войтулевич и Вероника Русилко стали игроками БНТУ-БелАЗ. Анастасия Лобач вошла в тренерский штаб] * [https://handballfast.com/news/66223-belarus-lineinaia-veronika-rusilko-prodolzit-zashhishhat-cveta-gorodnicanki Беларусь. Линейная Вероника Русилко продолжит защищать цвета «Городничанки»] * [https://gorodnichanka.by/player/veronika-rusilko/ 14 Вероника РУСИЛКО]{{Недаступная спасылка}} * [https://handballfast.com/news/89430-igrok-sbornoi-belarusi-veronika-rusilko-usla-iz-gorodnicanki-po-okoncanii-deistviia-kontrakta Игрок сборной Беларуси Вероника Русилко ушла из «Городничанки» по окончании действия контракта] {{DEFAULTSORT:Русілка Вераніка}} [[Катэгорыя:Гандбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па гандболе]] gvc4xw1wwec6azo1f2vydjodg2zzpdp 0 794416 5148762 5133168 2026-05-30T14:02:32Z IvanScrooge98 56118 /* */ +audio 5148762 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Зохран Кваме Мамдані''' ([[Англійская мова|англ]]. {{audio|Zohran Mamdani.ogg|''Zohran Kwame Mamdani''}}; нарадзіўся ў [[:Катэгорыя:Нарадзіліся 18 кастрычніка|18 кастрычніка]] [[:Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1991 годзе|1991]] г.) — амерыканскі палітык, абраны мэрам Нью-Ёрка. Член [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]] і партыі Дэмакратычных сацыялістаў Амерыкі, з 2021 года з'яўляецца членам Асамблеі штата Нью-Ёрк ад 36-й акругі, прадстаўляючы бора [[Куінс]], раён Асторыя. Мамдані нарадзіўся ў [[Кампала|Кампале]], [[Уганда|Уганда,]] у сям'і акадэміка Махмуда Мамдані і рэжысёра Міры Наір. Мамдані іміграваў у [[Кейптаўн]], [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёвая Афрыка]], калі яму было пяць гадоў, а затым у Злучаныя Штаты, калі яму было сем, і пасяліўся ў Нью-Ёрку.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-11-05-former-sa-schoolboy-zohran-mamdani-becomes-new-york-citys-first-millennial-mayor-in-historic-elections/|title=Former SA schoolboy Zohran Mamdani becomes New York City’s first millennial mayor in ‘historic’ elections|author=O’Regan|first=Victoria|website=Daily Maverick|date=2025-11-05|access-date=2025-11-05}}</ref> Мамдані скончыў Вышэйшую школу навук Бронкса і атрымаў [[Бакалаўр|ступень бакалаўра]] па спецыяльнасці Афрыканскія даследаванні ў каледжы Боўдайн у штаце Мэн у 2014 годзе. Пасля працы кансультантам па пытаннях жылля і музыкам Мамдані ўвайшоў у мясцовую палітыку Нью-Ёрка ў якасці кіраўніка кампаніі Хадэра Эль-Яціма і Роса Баркана. Ён быў упершыню абраны ў Асамблею штата Нью-Ёрк у 2020 годзе, перамогшы дзеючага дэпутата Аравелу Сімотас на праймерыз Дэмакратычнай партыі. Ён быў пераабраны без праціўнікаў ў 2022 і 2024 гадах. У кастрычніку 2024 года Мамдані абвясціў аб сваёй кандыдатуры на пасаду мэра Нью-Ёрка на выбарах 2025 года і перамог на дэмакратычных праймерыз, атрымаўшы нечаканую перамогу над Эндру Куома, а затым зноў перамог на агульных выбарах супраць Куома і кандыдата [[Рэспубліканская партыя ЗША|ад рэспубліканцаў]] Керціса Слівы.<ref name="ElectionResultsDDHQ2">{{Cite web|url=https://election-night.decisiondeskhq.com/date/2025-11-04/states/New%20York/race/268483|title=New York City Mayor General Election|publisher=[[Decision Desk HQ]]|access-date=November 4, 2025}}</ref><ref name="ElectionResultsNBC2">{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/politics/2025-elections/new-york-city-mayor-results|title=New York City Mayor Results 2025|website=NBC News|access-date=November 4, 2025}}</ref><ref name="ElectionResultsAP2">{{Cite web|url=https://apnews.com/projects/election-results-2025/new-york/?r=35315|title=New York City Mayor|publisher=[[AP News]]|access-date=November 4, 2025}}</ref> Мамдані вёў кампанію, арыентаваную на даступнасць, падтрымліваючы бясплатныя гарадскія аўтобусы, дзяржаўныя дзіцячыя садкі, гарадскія прадуктовыя крамы, правы ЛГБТК, замарожванне арэнднай платы за кватэру са стабілізаванай арэнднай платай, дадатковыя даступныя кватэры, комплексную рэформу грамадскай бяспекі і мінімальную заработную плату ў памеры 30 долараў да 2030 года. Мамдані таксама падтрымлівае павышэнне падаткаў для карпарацый і тых, хто зарабляе больш за 1 мільён долараў штогод. Мамдані — першы амерыканец індыйскага паходжання,<ref name="WaPo20252">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/nation/2025/10/18/new-york-city-mamdani-cuomo-mayors-election/|title=How Zohran Mamdani is charming a famously hard-nosed city|date=18 October 2025|publisher=[[The Washington Post]]|access-date=5 November 2025|quote=The 2025 political menu includes someone altogether different: a 34-year-old democratic socialist, an Indian American born in Uganda}}</ref><ref name="ET20252">{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/global-trends/zohran-mamdani-set-to-become-first-indian-american-to-lead-new-york-as-mayor-who-is-the-33-year-old-democratic-socialist/articleshow/122060764.cms|title=Zohran Mamdani set to become first Indian-American to lead New York as Mayor: Who is the 33-year-old Democratic socialist?|website=[[The Economic Times]]|date=June 24, 2025|access-date=June 26, 2025}}</ref><ref name="AJ20252">{{cite web|language=en|url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2025/6/26/could-zohran-mamdani-be-nycs-first-muslim-and-indian-american-mayor|title=Could Zohran Mamdani be NYC'S first Muslim and Indian American mayor?|date=June 26, 2025|publisher=[[Al Jazeera Media Network]]|access-date=June 26, 2025}}</ref> першы [[Мусульмане|мусульманін]],<ref name="TOI20252">{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/etimes/trending/zohran-mamdani-is-the-indian-origin-political-heartthrob-america-didnt-know-it-needed/articleshow/122062206.cms|title=Zohran Mamdani is the Indian-origin political heartthrob America didn't know it needed|work=[[The Times of India]]|date=June 25, 2025|access-date=June 27, 2025|quote=He's a practicing Muslim, he speaks Hindi in campaign videos, he talks openly about being an immigrant.}}</ref><ref name="AJ20252" /> другі дэмакратычны сацыяліст пасля Дэвіда Дынкінса,<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2025/10/16/podcasts/the-daily/zohran-mamdani-interview.html#:~:text=You%E2%80%99d%20be%20the%20second%20Democratic%20Socialist%20mayor%20after%20David%20Dinkins|title=Zohran Mamdani Explains His Rise|first=Michael|last=Barbaro|work=The Daily (The New York Times)|date=October 16, 2025|publisher=The New York Times|access-date=June 26, 2025|url-status=live}}</ref> і першы абраны мэрам Нью-Ёрка сярод міленіялаў.<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.forbes.com/sites/christerholloman/2025/06/25/what-zohran-mamdani-win-will-mean-for-wall-street/|title=What Zohran Mamdani Win Will Mean For Wall Street|first=Christer|last=Holloman|website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]|date=June 25, 2025|archive-url=https://archive.today/20250625165112/https://www.forbes.com/sites/christerholloman/2025/06/25/what-zohran-mamdani-win-will-mean-for-wall-street/|archive-date=June 25, 2025|access-date=June 27, 2025|url-status=live|quote=If Mamdani wins, he will become the first Muslim, first Asian, and first millennial mayor of New York City}}</ref> Чакаецца, што ён уступіць на пасаду 1 студзеня 2026 года. == Зноскі == <references /> {{Reflist}} == Знешнія спасылкі == * [https://nyassembly.gov/mem/Zohran-K-Mamdani Член Асамблеі Зохран Мамдані] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250623235809/https://nyassembly.gov/mem/Zohran-K-Mamdani/ |date=23 чэрвеня 2025 }} (англ.) * [https://www.zohranfornyc.com/ Вэб-сайт кампаніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250702081752/https://www.zohranfornyc.com/ |date=2 ліпеня 2025 }} (англ.) {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-11-05}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Боўдын-каледжа]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1991 годзе]] [[Катэгорыя:Артыкулы з аўдыёзапісам вымаўлення]] npmc9jrm8qeodo4en6195rf665kpqqb 0 794656 5149080 5058343 2026-05-31T05:41:48Z Паўлюк Шапецька 37440 5149080 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = 2012 |назва = |удзельнікаў = 8 |гарады = 6 |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |разоў = 6 |2 месца = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] |3 месца = [[ГК Дынама Мінск|Дынама]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]] }} '''Кубак Беларусі па гандболе 2012''' — 16-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па гандболе|кубка Беларусі па гандболе]]. == Першы этап == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center| 4 лютага || || '''[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]]''' || 32:18 (18:10) || [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон]] |- |align=center| 4 лютага || || '''[[ГК Дынама Мінск|Дынама]]''' || 41:21(21:9) || [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- |align=center| 4 лютага || || '''[[ГК Гомель|Гомель]]''' ||28:25 (13:12)|| [[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Вікторыя-Рэгія]] |- |align=center| 4 лютага || || '''[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]''' ||42:26 (22:12)|| [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |} == Паўфіналы == == Матч за 3-е месца == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|6 мая|| Мінск ||align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' ||align=center| 36:20 (19:10)|| align=right|[[ГК Гомель|Гомель]] |} == Фінал == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|6 мая||Мінск ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК СКА Мінск|СКА]]'''||align=center| 31:30 (17:15) || align=right| [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120207045734/http://handball.by/Новости/Стали-известны-полуфиналисты-Кубка-Беларуси-04.02.2012.html Стали известны полуфиналисты Кубка Беларуси 04.02.2012 Гандболисты минского СКА стали обладателями Кубка Беларуси] * [https://belta.by/sport/view/gandbolisty-minskogo-ska-stali-obladateljami-kubka-belarusi-99478-2012/ Гандболисты минского СКА стали обладателями Кубка Беларуси] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2012 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па гандболе|2012]] qg179ofjo90i1n4a3rh4f3x0gfdxg8u 0 797104 5148870 5148610 2026-05-30T17:39:25Z DobryBrat 5701 /* Май */ [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] 5148870 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] pkfwrwnsfbss763brxgraf3ri3o1jse 5148876 5148870 2026-05-30T17:42:44Z DobryBrat 5701 /* Май */ [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] 5148876 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] lzdu2tl920f5hzbl2ce043c8gdmkj53 5148896 5148876 2026-05-30T17:52:51Z DobryBrat 5701 /* Май */ [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] 5148896 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст/ * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] 4iqkelw92csyhu3exqlsyl3jlpnrp5v 5148898 5148896 2026-05-30T17:53:12Z DobryBrat 5701 /* Май */ пунктуацыя 5148898 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] n2xy64xudxqmrby8vdh1xors2o1v9ki 5148902 5148898 2026-05-30T17:54:31Z DobryBrat 5701 /* Май */ [[Раман (Мацюшын)]] 5148902 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] f95q4jg2r4z1wp4g3kccfpcpl3e2rza 5148907 5148902 2026-05-30T18:03:39Z DobryBrat 5701 /* Май */ [[Соні Ролінз]] 5148907 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] 2tb5a38lkw29579rz8svvkdbeyp7beu 5149095 5148907 2026-05-31T07:17:57Z DobryBrat 5701 /* Май */ [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] 5149095 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] cdo5y2xg0gjh3kalwewcjf3gnbshgrh 5149097 5149095 2026-05-31T07:22:08Z DobryBrat 5701 /* Май */ [[Эдмунд Фелпс]] 5149097 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] o8i42ovhv7ovh8d5x42krcazz44aqsl 5149100 5149097 2026-05-31T07:26:13Z DobryBrat 5701 /* Май */ [[Кшыштаф Пясевіч]] 5149100 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] dnn2sohytjos5b0w8x88hc58eop5ghw 5149109 5149100 2026-05-31T08:02:27Z DobryBrat 5701 /* Май */ [[Хуліа Ле Парк]] 5149109 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] 2tmgs48aax17g8o6r2cymepgtvj2qmm 0 798300 5148879 5143724 2026-05-30T17:43:37Z DobryBrat 5701 дапаўненне 5148879 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сцяпан Іванавіч Кубіў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). Народны дэпутат Украіны VII, VIII, IX (2012—2014, 2014—2016, 2019—2026). Старшыня Нацыянальнага банка Украіны (2014). Прадстаўнік Прэзідэнта Украіны ў Вярхоўнай Радзе (2015—2016), старшыня Усеўкраінскага таварыства «Мемарыял» імя Васіля Стуса, кандыдат эканамічных навук. Камендант Штаба нацыянальнага супраціву падчас [[Рэвалюцыя годнасці|Рэвалюцыі годнасці]], == Біяграфія == Нарадзіўся 19 сакавіка 1962 года ў в. Мшанец Збароўскага раёна [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]] [[УССР]]. У 1984 годзе скончыў матэматычны факультэт [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Івана Франко]]. У 1984—1990 гадах — член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|Камуністычнай партыі Савецкага Саюза]], сакратар камітэта [[камсамол]]а Львоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref>[https://file.liga.net/persons/kubiv-stepan Кубив Степан]</ref>. З 24 лютага да 19 чэрвеня 2014 года — Старшыня [[Нацыянальны банк Украіны|Нацыянальнага банка Украіны]]. З 14 красавіка 2016 года па 29 жніўня 2019 года — Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны. Памёр 18 мая 2026 года. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кубіў Сцяпан Іванавіч}} {{Міністры эканомікі Украіны}} [[Катэгорыя:Старшыні Нацыянальнага банка Украіны]] ic5fuublrxd5hz63eh7fwcn996s9sle 0 803236 5149121 5124545 2026-05-31T08:52:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149121 wikitext text/x-wiki '''Белару́сы ў Ві́льні''' — гісторыя існавання, палітычнага, грамадскага і культурнага жыцця [[Беларусы|беларускай супольнасці]] ў [[Вільнюс|Вільні]] (сучаснай сталіцы [[Літва|Літвы]]). Вільня гістарычна была адным з найважнейшых цэнтраў фарміравання беларускага [[этнас]]у, развіцця [[Беларуская культура|старабеларускай культуры]], а пазней — цэнтрам [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага адраджэння]]. Для апісання гістарычнай і сучаснай беларускай прысутнасці ў горадзе ўжываюць паняцце '''Белару́ская Ві́льня.''' == Сярэднявечча і часы Вялікага Княства Літоўскага == На думку [[Казімерас Буга|Казімераса Бугі]], [[Крывічы|славяне-крывічы]] з’явіліся на тэрыторыі сучаснай Вільні яшчэ ў VI—VII стагоддзях і жылі цераспалосна з мясцовым [[Балты|балцкім насельніцтвам]]. У XI—XII стагоддзях тут было заснаванае крывічамі гарадское паселішча, пазней вядомае як [[Крывіч-горад|Крывы горад]] (у літаратуры часта «Крывіч-горад»), паводле славянскай традыцыі, не ўмацаваныя паселішчы вакол «горада» называліся Вільняй ад [[Вільня (рака)|аднайменнай ракі]]. Магчыма, у другой палове XI стагоддзя горад стаў цэнтрам [[Віленскае княства|Віленскага княства]], феадальнага удзела [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]]. Паводле [[Васкрасенскі летапіс|Васкрасенскага летапісу]] XVI ст., пасля [[Візантыйская ссылка Рагвалодавічаў|высылкі полацкіх князёў]] у 1129 годзе, вільняне запрасілі да сябе на княжанне сыноў полацкага князя [[Расціслаў Рагвалодавіч|Расціслава Рагвалодавіча]] з Візантыі. У XIX ст. [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Кіркор]] зрабіў выснову, што Расціслаў Рагвалодавіч княжыў у Вільні з 1070-х гадоў, за Кіркорам гэта паўтаралі многія аўтары, у тым ліку Мікола Ермаловіч у артыкулах ЭГБ, БЭ і іншых, аднак, такая датыроўка храналагічна неверагодная. Сярод тагачасных жыхароў пераважала [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскае насельніцтва]], таксама жылі тубыльцы-[[аўкштайты]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}{{Няма АК}}. Археалагічныя даследаванні выявілі ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]], па [[Вуліца Бакшта|вуліцы Бакшта]], хрысціянскі грунтавы [[могільнік]] другой паловы XIII — пачатку XIV стагоддзяў з пахаваннямі абрадам [[Інгумацыя|інгумацыі]] (трупапакладання), пераважна галавой на захад, што ўласціва [[Праваслаўе|ўсходнехрысціянскай традыцыі]]. Сярод знаходак у жаночых пахаваннях — галаўныя вянцы з металічных бляшак, традыцыя якіх прыйшла з [[Паўднёвая Русь|паўднёвай Русі]] праз [[Панямонне]]. Таксама ў могільніку выяўлены пахаванні мужчын са слядамі сечаных ран вострай металічнай зброяй, што можа сведчыць пра ўдзел у баявых дзеяннях, на думку Рыціса Ёнайціса, у абароне горада<ref name="Йонайтис">{{cite web|url=https://www.academia.edu/33351562/%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8E%D1%81%D0%B0_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_XIII_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B5_XV_%D0%B2_Paleodemography_of_the_Russian_End_of_Vilnius_in_the_late_13th_early_15th_Centuries_|title=Палеодемография Русского конца Вильнюса в конце XIII – начале XV в.|author=Р. Йонайтис|date=2016|publisher=Археология и история Пскова и Псковской земли|lang=ru}}</ref>. Хрысціянскія могілкі сведчаць пра значную прысутнасць [[Славяне|славянскага]] або [[Рутэнізацыя|рутэнізаванага]] насельніцтва ў Вільні да [[Хрышчэнне Літвы|афіцыйнага прыняцця каталіцтва]] ў 1387 годзе<ref name="Дзярновіч">{{cite web|url=https://www.academia.edu/44457009/%D0%97%D0%95%D0%9C%D0%9B%D0%86_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%96%D0%96%D0%90_%D0%8E_%D0%A5_%D0%A5%D0%86%D0%86%D0%86_c%D1%82%D1%81%D1%82_%D0%90%D0%94_%D0%9A%D0%A0%D0%AD%D0%92%D0%90_%D0%94%D0%90_%D0%9A%D0%95%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%92%D0%AB|title=Землі беларуска-літоўскага памежжа ў Х–ХІІІ cтст.: ад Крэва да Кернавы|author=[[А. І. Дзярновіч]]|date=2020|publisher=Доклады Национальной академии наук Беларуси|lang=ru}}</ref>. У апісанні вялікага крыжацкага паходу 1383 года [[Віганд з Марбурга]] ўжывае да Вільні азначэнне ''Civitas Ruthenica'' (Рускі горад). Літоўскія даследчыкі схільны бачыць у азначэнні асобны квартал у Вільні, заселены «рускім» насельніцтвам, яны пераносяць назву «[[Рускі горад (Вільня)|Рускі горад]]» (а таксама «Рускі канец»), на вядомую з XVII ст. [[Юрыдыка|юрыдыку]] ўніяцкіх мітрапалітаў і такім чынам абмяжоўваюць славянскую прысутнасць да канца XIV ст. у Вільні невялікім кварталам у пазнейшым Старым горадзе, на ўсход ад [[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавай]] і [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліц]]. Беларускі гісторык [[Генадзь Сагановіч]] адзначае, што апавяданне Віганда вельмі агульнае і з яго не вынікае вузкай трактоўкі ''Civitas Ruthenica'' як квартала, азначэнне можна разумець і як характарыстыку ўсёй Вільні таго часу як «рускага» горада<ref name="Сагановіч">{{cite web |url=https://www.belhistory.eu/archives/1040|title=«Русь» у вайне з Нямецкім ордэнам (канец ХIII — пач. ХV ст.)|author=[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]]|date=2001|publisher=Беларускі гістарычны агляд|lang=be|accessdate=28 лютага 2026}}</ref>. У 1471 годзе пскоўскае пасольства апісала вялікі пажар у Вільні, у ноч на нядзелю 31 сакавіка, калі згарэў увесь «Ляцкі канец» з 400 дварамі і «бажніцамі», ледзь не згарэў «сам град Вільна» (замак), так што кароль Казімір са сваім дваром і скарбам «па поле выбег», але божай міласцю застаўся цэлы «Рускі канец» з дварамі і цэрквамі, хаця яго з «Ляцкім канцом» раздзяляла толькі вуліца з «Латынскім дваром»<ref>ПСРЛ. Т.5, вып.2. — С. 179.</ref>. [[Файл:Vilnia, Ruski Horad. Вільня, Рускі Горад (1672).jpg|міні|План Мітрапаліцкай юрыдыкі ў Вільні, 1672 год.]] Юрыдыка [[Мітрапаліт кіеўскі, галіцкі і ўсяе Русі|праваслаўных (а пазней уніяцкіх) мітрапалітаў]] у Вільні захоўвалася да канца XVIII стагоддзя {{sfn|ЭВКЛ. Вільня|2005|с=440—444}}. [[Файл:Vilnia, Pračyścienskaja. Вільня, Прачысьценская (I. Trutnev, XVII, 1870).jpg|міні|злева|[[Прачысценскі сабор (Вільня)|Прачысценскі сабор]] з інвентара XVII паводле перамалёўкі У. Гразнова. 1870 г.]] У часы княжання [[Гедзімін]]а (1316—1341) Вільня стала сталіцай ВКЛ. Беларусы складалі значную частку насельніцтва горада, што адбівалася на рэлігійным і культурным жыцці. З 1416 года ў Вільні знаходзілася рэзідэнцыя [[Мітрапаліт кіеўскі, галіцкі і ўсяе Русі|праваслаўнага мітрапаліта]]. Станам на 1511 год ў Вільні вядома 14 [[Царква (храм)|цэркваў]] і 7 [[Касцёл|касцёлаў]], што сведчыць пра колькасную перавагу праваслаўнага насельніцтва{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}{{sfn|ЭВКЛ. Беларусы|2005|с=303—305}}{{sfn|Figura|2025|с=11}}. Пасля атрымання [[Магдэбургскае права|Магдэбургскага права]] і фарміравання [[магістрат]]а (з 1432) гарадская рада складалася з 24 [[Райца|райцаў]] і 12 [[Бурмістр|бурмістраў]], якія парытэтна дзяліліся на дзве часткі: «лавіцу рускую» (для праваслаўных, пазней — уніятаў) і «лавіцу рымскую» (для каталікоў){{sfn|ЭВКЛ. Беларусы|2005|с=440—444}}. [[Файл:Vilnia, Trajeckaja, Apanas Braha. Вільня, Траецкая, Апанас Брага (1874).jpg|thumb|Надгробак віленскага бурмістра Апанаса Брагі і яго сына ў царкве Св. Тройцы манастыра базыльянаў мае кірылічную эпітафію.]] [[Старабеларуская мова]] была афіцыйнай [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовы]] і [[Мова міжнацыянальных зносін|сродкам міжнацыянальных зносін]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}{{sfn|ЭВКЛ. Вільня|2005|с=303—305}}. У пісьмовых крыніцах XVI—XVII стагоддзяў, у прыватнасці ў дакументах [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], жыхары Вільні ўсходнеславянскага паходжання часта самаідэнтыфікаваліся або запісваліся як «[[ліцвіны]]». Напрыклад: «''виленский гость литвин Дема Матвеев''» (1555) ці «''литвин Агейка Родионов, Виленского повету''» (1657). У палемічным трактаце «Палінодыя» (1621—1622) кіеўскага архімандрыта [[Захарыя Капысценскі|Захарыі Капысценскага]] Вільня прама называецца ''«местам беларускім»''<ref>Белоруссия в эпоху феодализма: Сборник документов и материалов. Т. 1. — Минск, 1959. С. 382.</ref>. У часы Вялікага Княства Літоўскага [[Вільня]] з’яўлялася шматнацыянальным і шматканфесійным горадам. У XIV—XVII стагоддзях яго жыхары ў штодзённым жыцці размаўлялі на «рускай» ([[старабеларуская мова|старабеларускай]]), [[польская мова|польскай]], [[літоўская мова|літоўскай]], [[нямецкая мова|нямецкай]] мовах, а таксама на [[ідыш]]ы. [[Літоўскія татары|Мясцовыя татары]] першапачаткова карысталіся сваёй мовай, аднак ужо да пачатку XVII стагоддзя ў выніку асіміляцыі перайшлі ў гутарковай практыцы на старабеларускую і польскую мовы{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=38}}. Паводле справаздач [[Гданьск|гданьскіх]] [[купец|купцоў]], якія прыбылі ў сталіцу ў 1492 годзе для сустрэчы з вялікім князем [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] і [[Паны-Рада|Панамі-Радай]], падчас перамоў яны сутыкаліся з польскай, літоўскай і старабеларускай («''Reuszch''») мовамі{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Унікальнай асаблівасцю дакументальнай культуры горада быў шрыфтавы плюралізм: адначасова выкарыстоўваліся пяць розных алфавітаў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. Гэтая разнастайнасць адлюстроўвалася ў юрыдычнай практыцы: у [[судовыя кнігі|судовых кнігах]] Вільні нярэдка сустракаюцца дакументы, дзе асноўны тэкст напісаны кірылічным [[скорапіс]]ам па-старабеларуску або па-польску, а подпісы сведак пакінуты на ідышы ці арабскай вяззю{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=54—55, 241—242}}. [[Старабеларуская мова]] выконвала ролю дзяржаўнай мовы і асноўнага сродку пісьмовай камунікацыі ў судах ([[гродскі суд|гродскім]], [[земскі суд|земскім]], [[трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|трыбунальскім]]){{sfn|Niedźwiedź|2012|с=40, 48}}. Яе пісьмовая норма мела выразны канцылярскі характар, аднак яна ўбірала ў сябе і мясцовую лексіку{{sfn|Zinkevičius|1996|с=73}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588) (2).jpg|міні|злева|Першы аркуш [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]] на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]], выдадзенага ў віленскай друкарні Мамонічаў]] [[Файл:Віленская брацкая друкарня. Евангелле. Вільня, 1644.jpg|thumb|Евангелле, выдадзенае ў 1644 годзе ў [[Віленская брацкая друкарня|Віленскай брацкай друкарні]]]] Вільня адыграла ключавую ролю ў развіцці [[Беларускае кнігадрукаванне|беларускага кнігадрукавання]]. У пачатку XVI&nbsp;стагоддзя беларускі першадрукар [[Францыск Скарына]] абсталяваў тут [[Віленская друкарня Скарыны|друкарню]], дзе выдаў «[[Малая падарожная кніжка|Малую падарожную кніжку]]» (1522) і «[[Апостал (Скарына)|Апостал]]» (1525). Яго паслядоўнік [[Пётр Мсціславец]] у 1569 годзе заснаваў у горадзе друкарню з кірылічным шрыфтам. Таксама дзейнічала [[друкарня Мамонічаў]], якая выпускала рэлігійную літаратуру, падручнікі і дзяржаўныя законы, у тым ліку [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Статут ВКЛ 1588 года]]. З канца XVI&nbsp;стагоддзя працавала [[Віленская брацкая друкарня]] і іншыя выдавецтвы{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}{{sfn|ЭВКЛ. Вільня|2005|с=440—444}}. З канца XVI стагоддзя, на фоне абвастрэння міжканфесійных супярэчнасцей пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] (1596), горад стаў цэнтрам выдання палемічнай літаратуры. [[Віленскае праваслаўнае брацтва]] і яго друкарня, якая дзейнічала пры [[Свята-Духаўскі манастыр (Вільня)|Свята-Духаўскім манастыры]], былі галоўнымі абаронцамі [[Праваслаўная царква|праваслаўя]]. Пры гэтым, змагаючыся за ўплыў на адукаваныя слаі грамадства і спрабуючы данесці свае аргументы да апанентаў (у першую чаргу [[Езуіты|езуітаў]]), праваслаўныя інтэлектуалы часта звярталіся да [[Польская мова|польскай мовы]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=198, 306—308}}. == Пад уладай Расійскай імперыі == [[Файл:Вільня._Дамініканскі_кляштар_і_касцёл_Святога_Духа._Дошка_Каліноўскаму.jpg|thumb|Мемарыяльна шыльда Кастусю Каліноўскаму на сцяне [[Касцёл Святога Духа і кляштар дамініканцаў (Вільня)|касцёла Святога Духа]] ў Вільні]] Пасля далучэння да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе Вільня заставалася важным цэнтрам інтэлектуальнага жыцця. У пачатку XIX&nbsp;стагоддзя тут дзейнічалі патрыятычныя таварыствы [[Таварыства шубраўцаў|шубраўцаў]], [[Таварыства філаматаў|філаматаў]], [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]] і «[[Таварыства прамяністых|прамяністых]]». З горадам цесна звязаны жыццё і дзейнасць такіх выдатных выхадцаў з беларускіх зямель, як [[Адам Міцкевіч|А.&nbsp;Міцкевіч]], [[Ян Чачот|Я.&nbsp;Чачот]], [[Тамаш Зан|Т.&nbsp;Зан]], [[Адам Ганорый Кіркор|А.&nbsp;Кіркор]], [[Станіслаў Манюшка|С.&nbsp;Манюшка]], [[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіч]]. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] у горадзе працаваў [[Выканаўчы аддзел Літвы]], а 22 сакавіка 1864 года на [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]] расійскія ўлады пакаралі смерцю кіраўніка паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся&nbsp;Каліноўскага]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}, нацыянальнага героя Беларусі. Пасля падаўлення паўстання расійская ўлада пачала разглядаць Вільню як цэнтр «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]]», які афіцыйна абвяшчаўся «спрадвечна рускім». Пад кіраўніцтвам генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] ў горадзе пачалася жорсткая палітыка [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]] і «дэпаланізацыі». Для абгрунтавання расійскага кантролю над Вільняй у 1864 годзе была створана [[Віленская археаграфічная камісія]], якой даручалася публікаваць гістарычныя дакументы (прывілеі і акты), што даказвалі б дамінаванне праваслаўнага («рускага») элемента ў мінулым горада і края{{sfn|Долбилов|2010|с=187, 206-207}}. Адначасова расійская статыстыка пачала наўмысна маніпуляваць лічбамі: напрыклад, у [[Атлас народанасельніцтва Заходне-Рускага краю па веравызнаннях (1864)|этнаграфічных атласах]] [[А. Ф. Рыціх]]а каталіцкае насельніцтва Віленшчыны часта адвольна перапісвалася то ў літоўцаў, то ў беларусаў дзеля змяншэння долі палякаў{{sfn|Снігірова|2023|с=70}}{{sfn|Долбилов|2010|с=191-192}}. Нягледзячы на забарону публічнага выкарыстання польскай мовы і абмежаванні для каталікоў, афіцыйная стаўка на «рускасць» нечакана паспрыяла абуджэнню беларускай ідэнтычнасці сярод мясцовай інтэлігенцыі, якая не хацела атаясамліваць сябе ні з маскоўскай Расіяй, ні з Польшчай{{sfn|Церашковіч|2004|с=136-137}}. [[Файл:Vilnia, Zavalnaja, Naša Niva. Вільня, Завальная, Наша Ніва (1907).jpg|thumb|злева|Супрацоўнікі і наведнікі газеты «Наша Ніва» каля будынку рэдакцыі на [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай вуліцы]] ў Вільні. 1910-я гг.]] Нягледзячы на тое, што беларускае грамадства на мяжы XIX і XX стагоддзяў было пераважна сялянскім і не мела ўласнай значнай [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] ці [[Буржуазія|буржуазіі]], Вільня стала фактычным цэнтрам [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага адраджэння]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}{{sfn|Figura|2025|с=12}}. Ужо на пачатку XX стагоддзя тут дзейнічалі музычна-драматычны гурток і [[Першая беларуская трупа|беларуская тэатральная трупа Ігната Буйніцкага]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}. Тэатр стаў адным з першых месцаў, дзе беларуская мова гучала публічна{{sfn|Figura|2025|с=12}}. З горадам звязана дзейнасць такіх паэтэс і актывістак, як [[Цётка (Алаіза Пашкевіч)|Цётка]] (Алаіза Пашкевіч), [[Зоська Верас]] і [[Наталля Арсеннева]]{{sfn|Figura|2025|с=13}}. У 1902—1903 гадах культурна-асветніцкія гурткі беларускай моладзі ўдзельнічалі ў стварэнні [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] (БСГ), першы нелегальны з’езд якой адбыўся ў Вільні ў снежні 1903 года{{sfn|Figura|2025|с=13}}. З 1906 года ў горадзе пачалі выходзіць першыя легальныя беларускія газеты «[[Наша доля]]» (неафіцыйны орган БСГ, наклад якой часткова канфіскоўваўся паліцыяй{{sfn|Figura|2025|с=13}}) і «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]». Апошняя стала эпіцэнтрам беларускага жыцця: вакол яе згуртаваліся гісторыкі, філолагі і пісьменнікі, у тым ліку [[Янка Купала|Я.&nbsp;Купала]], [[Якуб Колас|Я.&nbsp;Колас]], [[Максім Багдановіч|М.&nbsp;Багдановіч]], [[Алесь Гарун|А.&nbsp;Гарун]], [[Канстанцыя Буйло|К.&nbsp;Буйло]], [[Змітрок Бядуля|З.&nbsp;Бядуля]], [[Ядвігін Ш.]] і іншыя{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}{{sfn|Figura|2025|с=14}}. Да 1912 года «Наша Ніва» выходзіла як кірыліцай, так і лацінкай{{sfn|Figura|2025|с=14}}. Пазней выходзіў часопіс «[[Саха (часопіс)|Саха]]». Дзейнічалі [[Беларускае выдавецкае таварыства ў Вільні|Беларускае выдавецкае таварыства]], таварыства «[[Наша хата (выдавецтва)|Наша хата]]». Многія беларускія кнігі і газеты друкаваліся ў [[Друкарня Марціна Кухты|друкарні Марціна Кухты]], дзе ў 1910 годзе выйшла першая «Кароткая гісторыя Беларусі» [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]{{sfn|Figura|2025|с=15}}. 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася гістарычная [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні|Першая беларуская вечарынка]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}. Значную ролю ў кантактах інтэлігенцыі розных нацыянальнасцяў адыгрывалі віленскія масонскія ложы: у прыватнасці, ложа «Еднасць», з якой у 1915 годзе вылучылася ложа «Бяларусь»{{sfn|Figura|2025|с=15}}. == Першая сусветная вайна і абвяшчэнне БНР == [[Файл:Udzielniki Biełaruskaj kanferencyi 1918 hodu.jpg|thumb|Удзельнікі [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускай канферэнцыі]]. 1918 г.]] Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе горад быў акупаваны нямецкімі войскамі. Рэдакцыя «Нашай Нівы» спыніла існаванне, але беларускія дзеячы, якія засталіся ў горадзе ([[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевічы]], В. Ластоўскі), працягвалі працу. Першапачаткова яны выказвалі ідэю аднаўлення Вялікага Княства Літоўскага са сталіцай у Вільні. У гэты перыяд былі створаны [[Беларускі народны камітэт]], [[Віленская беларуская рада]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], былі адкрыты беларускія школы, гімназія і настаўніцкія курсы{{sfn|Figura|2025|с=15}}. Прайшла [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларуская канферэнцыя]] (1918), выдавалася газета «[[Гоман (1916)|Гоман]]»{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}{{sfn|Figura|2025|с=15}}, у якой В. Ластоўскі ў 1917 годзе ўпершыню сфармуляваў лозунг незалежнай і непадзельнай Беларусі{{sfn|Figura|2025|с=15}}. [[Файл:Vilenskaja biełaruskaja gimnazija-1.jpg|злева|thumb|Святкаванне ўгодак [[Абвяшчэнне незалежнасці БНР|абвяшчэння БНР]] у Віленскай беларускай гімназіі. 1935 г.]] Нягледзячы на тое, што 16 лютага 1918 года [[Літоўская Тарыба]] абвясціла Вільню сталіцай Літвы, беларусы працягвалі лічыць горад адным з цэнтраў свайго руху{{sfn|Figura|2025|с=16}}. У артыкуле «Два цэнтры» (красавік 1918 года) Антон Луцкевіч пісаў, што хоць палітычным цэнтрам становіцца [[Менск]], Вільня застанецца духоўнай і культурнай сталіцай Беларусі{{sfn|Figura|2025|с=16}}. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Вільня абвяшчалася часткай тэрыторыі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. {{Дата|1|1|1919|1}} года ў горадзе адкрылася [[Віленская беларуская гімназія]]. У палітычных і тэрытарыяльных праектах дзеячаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага руху]] Вільня безагаворачна разглядалася як гістарычны і культурны цэнтр Беларусі. Так, пры падрыхтоўцы тэрытарыяльных прэтэнзій [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] для [[Парыжская мірная канферэнцыя 1919—1920 гадоў|Парыжскай мірнай канферэнцыі]], беларускі бок абапіраўся на «[[Этнаграфічная карта беларускага племені|Этнаграфічную карту беларускага племені]]» (1903) акадэміка [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскага]]. Згодна з ёй, беларускамоўнае насельніцтва ўтварала шчыльнае кола вёсак вакол Вільні, хоць у самім горадзе колькасна пераважалі яўрэі і палякі{{sfn|Карский|1903|с=14-15}}{{sfn|Міхалюк|2015|с=208}}. Беларускія палітыкі, у тым ліку старшыня ўрада БНР [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], катэгарычна не згаджаліся з прэтэнзіямі [[Літоўская Тарыба|Літвы]] на Віленшчыну. На створанай у 1919 годзе «[[Карта Беларускай Народнай Рэспублікі (1919)|Карце Беларускай Народнай Рэспублікі]]», выдадзенай у Берліне паўночна-заходняя мяжа БНР была праведзена такім чынам, каб Вільня і стратэгічная чыгунка ад яе да [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] заставаліся выключна беларускімі{{sfn|Міхалюк|2015|с=229-231}}. Беларусы-краёўцы (напрыклад, [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]]) таксама настойвалі, што ў выпадку немагчымасці стварэння агульнай літоўска-беларускай дзяржавы, Вільня павінна належаць Беларусі, бо этнічных літоўцаў у горадзе практычна не было{{sfn|Woyniłłowicz|1931|с=243}}. У канцы 1918 года [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|ўрад БНР]] і [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народны Сакратарыят]] актыўна дзейнічалі ў Вільні, арганізуючы рэгістрацыю [[Грамадзянства БНР|беларускіх грамадзян]] і выдачу першых нацыянальных пасведчанняў і [[пашпарт БНР|пашпартоў]], каб абараніць мясцовае насельніцтва ад рэпрэсій з боку нямецкай акупацыйнай адміністрацыі і мабілізацыі ў [[Польскія легіёны (1914—1918)|польскія легіёны]]{{sfn|Мазец|2016}}. Пасля прыходу савецкіх войскаў горад кароткі час, з лютага па красавік 1919 года, быў сталіцай аб’яднанай [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літбел ССР]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}. У кастрычніку 1920 года Вільню занялі польскія войскі генерала Л. Жалігоўскага. У падрыхтоўцы гэтага бунту і стварэнні марыянетачнай [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] ўдзельнічалі некаторыя беларускія дзеячы, у тым ліку [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], які спадзяваўся на падтрымку беларускай аўтаноміі. Урад Сярэдняй Літвы нават фінансаваў беларускую асвету{{sfn|Figura|2025|с=16}}. У 1922 годзе Віленшчына была інкарпаравана ў склад міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Нягледзячы на складаныя геапалітычныя ўмовы, у горадзе працягваўся працэс нацыянальнай кансалідацыі. У маі 1919 года ў Вільні адбыўся Усеагульны з’езд беларусаў Віленшчыны і Гродзеншчыны. На ім быў абраны [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны|Цэнтральны беларускі камітэт (Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны)]], які ўзначаліў [[Клаўдзій Дуж-Душэўскі|К.&nbsp;Дуж-Душэўскі]]. З’езд прыняў рэзалюцыю з патрабаваннем стварэння беларускай нацыянальнай арміі для барацьбы за незалежнасць{{sfn|Асадчы|2010|с=17, 29, 30}}. З красавіка 1921 па люты 1922 года ў горадзе дзейнічала грамадская арганізацыя «Беларускае сабранне» (сярод кіраўнікоў былі [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Я.&nbsp;Варонка]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В.&nbsp;Ластоўскі]], К.&nbsp;Дуж-Душэўскі і інш.), якая выступала за вызваленне Заходняй Беларусі з-пад улады Польшчы і ў чэрвені 1921 года адкрыла «[[Беларускі клуб (Вільня)|Беларускі клуб]]» (на вуліцы Лайсвес алея, 66){{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=62}}. == Міжваенны перыяд у складзе Заходняй Беларусі == [[Файл:Harbatka, Anton Niekanda-Trepka. Гарбатка, Антон Неканда-Трэпка (1936).jpg|міні|злева|«Літаратурная гарбатка» на кватэры [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антона Неканды-Трэпкі]] ў Вільні, 1936 год]] [[Файл:Галоўная ўправа ТБШ.jpg|thumb|Галоўная ўправа [[Таварыства беларускай школы]]]] У пачатку 1920-х гадоў жыццё беларускай супольнасці знаходзілася пад пільным наглядам польскай палітычнай паліцыі. Нягледзячы на ціск, у горадзе працягваў дзейнічаць [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]]. Паводле паліцэйскіх справаздач 1924 года, неафіцыйным каардынатарам усяго беларускага руху ў Вільні з’яўляўся [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], які застаўся ў горадзе на ўмовах лаяльнасці да польскіх улад, але захоўваў шырокія кантакты і ўплыў{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=46—48}}. Важным цэнтрам згуртавання была [[Віленская беларуская гімназія]], дырэктарамі якой у гэты перыяд працавалі [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], а пазней [[Радаслаў Астроўскі]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=28, 59—61}}. Вялікую ролю ў падтрымцы беларускага друку ў гэты час адыграў яўрэйскі выдавец і мецэнат [[Барыс Клецкін]], у друкарні якога выдаваліся беларускія кнігі і падручнікі, і які служыў звязуючым звяном паміж віленскімі і мінскімі палітычнымі коламі{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=67—68}}. У 1920—1930-я гады Вільня была галоўным палітычным і інтэлектуальным цэнтрам нацыянальна-вызваленчага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Тут знаходзіўся цэнтр для тых беларусаў, якія крытычна ацэньвалі палітыку [[БССР|Савецкай Беларусі]] і спадзяваліся на падтрымку з боку Польшчы. Аднак неўзабаве наступіла расчараванне польскай палітыкай{{sfn|Figura|2025|с=17}}. У сярэдзіне 1920-х гадоў у горадзе дзейнічалі шматлікія беларускія палітычныя арганізацыі, сярод якіх вылучаліся [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]], [[Беларускі пасольскі клуб]], [[Блок нацыянальных меншасцяў]], а таксама самая масавая палітычная арганізацыя — [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада]] (БСРГ) на чале з [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б.&nbsp;Тарашкевічам]]{{sfn|Figura|2025|с=17}}. Вялікую асветніцкую працу вялі ўправа [[Таварыства беларускай школы]] (ТБШ), [[Беларускі студэнцкі саюз]], [[Беларускі сялянскі саюз]], [[Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый]]. Працаваў [[Беларускі музей імя Івана Луцкевіча]], у якім збіраліся ўнікальныя артэфакты беларускай гісторыі і культуры{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}. [[Файл:Maksim Tank v tyurme Lukishki.jpg|thumb|[[Магшот|Турэмны здымак]] Максіма Танка ў час зняволення на [[Лукішская турма|Лукішках]]. 1932 год]] У гэты час выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў розных палітычных кірункаў (ад хрысціянскіх дэмакратаў да камуністаў). Асабліва доўга выходзіла газета хрысціянскіх дэмакратаў «[[Беларуская крыніца]]» (1925—1937){{sfn|Figura|2025|с=17}}. У горадзе жылі і працавалі выдатныя дзеячы: А.&nbsp;Луцкевіч, [[Максім Іванавіч Гарэцкі|М.&nbsp;Гарэцкі]], Б.&nbsp;Тарашкевіч, [[Уладзімір Іванавіч Самойла|У.&nbsp;Самойла]], святар [[Адам Станкевіч|А.&nbsp;Станкевіч]], кампазітар [[Рыгор Раманавіч Шырма|Р.&nbsp;Шырма]], дырыжор [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Г.&nbsp;Цітовіч]], мастакі [[Пётра Сергіевіч|П.&nbsp;Сергіевіч]], [[Язэп Драздовіч|Я.&nbsp;Драздовіч]], паэты [[Максім Танк|М.&nbsp;Танк]], [[Наталля Арсеннева|Н.&nbsp;Арсеннева]] і іншыя{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}. Адсутнасць зямельнай рэформы і абмежаванні для беларускай асветы прывялі да радыкалізацыі палітыкаў. Многія пад уплывам працэсаў [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] ў БССР перайшлі на камуністычныя пазіцыі, што выклікала рэпрэсіі з боку польскіх улад. У 1927 годзе была ліквідавана Грамада{{sfn|Figura|2025|с=17}}. Значным асяродкам інтэлектуальнага жыцця заставаўся [[Універсітэт Стэфана Баторыя]]. Нягледзячы на тое, што ўніверсітэт ствараўся перш за ўсё як апірышча польскай культуры, у ім існавалі магчымасці для беларусазнаўчых даследаванняў. З 1930 года там працаваў лектарат беларускай мовы пад кіраўніцтвам доктара [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]]. Пры ўніверсітэце дзейнічала Таварыства прыяцеляў беларусаведы. Студэнты і навукоўцы (напрыклад, [[Мар’ян Пецюкевіч]], [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]], [[Станіслаў Станкевіч]]) актыўна займаліся зборам фальклору і дыялекталагічнымі даследаваннямі пад куратарствам польскіх прафесараў{{sfn|Мастыка|2021|с=24—26}}. Пры факультэце права сфарміравалася віленская школа гісторыі ВКЛ, дзе над старажытнымі помнікамі права і гісторыяй рэгіёна працавалі такія даследчыкі, як [[Севярын Віславух]], [[Генрык Лаўмянскі]], [[Ян Адамус]], [[Аліна Ваўрынчыкава]] і [[Станіслаў Заянчкоўскі]]{{sfn|Мастыка|2021|с=27}}{{sfn|Siwek|2021|с=133—134}}. У 1930-я гады рэпрэсіі ўзмацніліся: у 1936 годзе былі зачынены [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры]] і ТБШ. Напярэдадні [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Вільні не засталося ніводнай беларускай пачатковай школы і газеты, працягвалі працаваць толькі Віленская гімназія і Беларускі музей{{sfn|Figura|2025|с=17}}. Тым не менш, роля Вільні як цэнтра культуры толькі ўзрастала на фоне масавых [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскіх рэпрэсій супраць інтэлігенцыі ў БССР]]{{sfn|Figura|2025|с=17}}. == Другая сусветная вайна і савецкі перыяд == [[Файл:Віленская_праўда.png|thumb|Газета «[[Віленская праўда (1939)|Віленская праўда]]»]] 19 верасня 1939 года Вільня была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята часцямі Чырвонай Арміі]]. Нягледзячы на чаканні беларускіх дзеячаў, горад не быў далучаны да Беларускай ССР{{sfn|Figura|2025|с=17—18}}. Першыя тыдні горад знаходзіўся ў беларускай савецкай арбіце: пачала выходзіць газета «[[Віленская праўда (1939)|Віленская праўда]]», праходзілі масавыя мітынгі за [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне горада да Беларускай ССР]], імкліва пашыралася беларускамоўная школьная адукацыя. Савецкія ўлады прыслалі з [[Мінск]]а эмісара [[Іван Фраловіч Клімаў|Івана Клімава]] для ідэалагічнай працы з мясцовай беларускай інтэлігенцыяй{{sfn|Błaszczak|2017|с=164—165}}. Аднак ілюзіі хутка развеяліся: яшчэ да афіцыйнай перадачы горада Літве органы [[НКУС]] пачалі масавыя арышты. Былі рэпрэсаваны і вывезены з горада ключавыя дзеячы беларускага руху, сярод якіх [[Антон Луцкевіч|А.&nbsp;Луцкевіч]], [[У. Самойла|У.&nbsp;Самойла]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|А.&nbsp;Неканда-Трэпка]], [[Янка Пазняк]], [[Макар Краўцоў]], праваслаўны святар [[В. Багдановіч|В.&nbsp;Багдановіч]], якія пазней загінулі ў савецкіх турмах і лагерах{{sfn|Błaszczak|2017|с=165}}. 10 кастрычніка 1939 года СССР падпісаў з Літвой [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|дагавор, паводле якога Вільня і частка Віленскага края перадаваліся Літоўскай Рэспубліцы]] узамен на размяшчэнне савецкіх вайсковых баз. Старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Васіль Іванавіч Захарка|В.&nbsp;Захарка]] накіраваў афіцыйны пратэст супраць гэтага акта. Пасля пераходу горада пад літоўскі кантроль беларусы сталі трэцяй па велічыні этнічнай групай на далучанай тэрыторыі (каля 13,7&nbsp;% або звыш 75 тысяч чалавек){{sfn|Błaszczak|2017|с=165}}. Аднак жорсткія законы аб літоўскім грамадзянстве пазбавілі многіх беларусаў, якія пераехалі ў Вільню ў міжваенны час, магчымасці легальна працаваць. У выніку гэтага адбыўся масавы адток беларускай інтэлігенцыі і моладзі ў Савецкую Беларусь: каля 80&nbsp;% вучняў і настаўнікаў Віленскай беларускай гімназіі, у тым ліку яе віцэ-дырэктар [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Барыс Кіт]], з’ехалі ў БССР, пераважна ў [[Навагрудак]]{{sfn|Błaszczak|2017|с=168, 173}}. З-за недахопу вучняў і педагагічных кадраў гімназія была паніжана ў статусе да прагімназіі, новым дырэктарам быў прызначаны ксёндз [[Адам Станкевіч|А.&nbsp;Станкевіч]]{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Літоўскія ўлады скасавалі рэгістрацыю ранейшых арганізацый. Перарэгістрацыю першапачаткова здолелі прайсці толькі [[Беларускі студэнцкі саюз]] і [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]] пад кіраўніцтвам доктара [[Баляслаў Грабінскі|Баляслава Грабінскага]]. Менавіта апошняму было даручана апекавацца [[Беларускі музей у Вільні|Беларускім музеем]], які быў фармальна падпарадкаваны каўнаскаму Музею культуры Вітаўта Вялікага і адкрываўся для наведвальнікаў толькі на дзве гадзіны на тыдзень{{sfn|Błaszczak|2017|с=174}}. Каб захаваць і скаардынаваць нацыянальнае жыццё, у снежні 1939 года ў Вільню з [[Каўнас]]а перамясцілася кіраўніцтва арганізацыі «[[Беларускі цэнтр у Літве]]» на чале з [[А. Станкевіч|А.&nbsp;Станкевічам]] і [[Адольф Клімовіч|Адольфам Клімовічам]]. Цэнтр дапамагаў беспрацоўным, арганізоўваў курсы літоўскай мовы і пры падтрымцы літоўскіх колаў аднавіў выданне беларускай газеты «[[Крыніца (газета)|Крыніца]]», якая друкавалася ў [[Беларуская друкарня імя Францыска Скарыны|друкарні імя Ф. Скарыны]]{{sfn|Błaszczak|2017|с=171—174}}. У жніўні 1940 года Літва была інкарпаравана ў склад СССР. [[Файл:Vilnia, Biełaruski muzej. Вільня, Беларускі музэй (1933).jpg|міні|злева|Адна з залаў Беларускага музея ў Вільні]] Падчас [[Нямецкая акупацыя Літвы (1941—1944)|нямецкай акупацыі (1941—1944)]] у горадзе функцыянаваў [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня, 1941)|Беларускі нацыянальны камітэт]], працягвалі працу беларуская гімназія і [[Беларуская настаўніцкая семінарыя (Вільня)|настаўніцкая семінарыя]], выдавалася газета «[[Беларускі голас (1942)|Беларускі голас]]». Стаўленне мясцовага насельніцтва да таго, у якой рэспубліцы павінен знаходзіцца горад, заставалася неадназначным. У ліпені 1944 года, пасля вызвалення горада савецкімі войскамі, [[Лаўрэнцій Паўлавіч Берыя|Лаўрэнцій&nbsp;Берыя]] ў сваім спецыяльным паведамленні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфу&nbsp;Сталіну]] і [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаславу&nbsp;Молатаву]] адзначаў, што насельніцтва выказвае задавальненне адыходам немцаў і спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі, абы не да Літвы<ref name="beria1944">{{cite web|url=https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/330527#mode/inspect/page/2/zoom/4|title=Спецсообщение Л. П. Берии И. В. Сталину, В. М. Молотову, Г. М. Маленкову, А. И. Антонову об итогах операции по разоружению солдат и офицеров польской Армии Крайовой. 3 августа 1944 г.|publisher=ГА РФ. Ф. 9401 сч. Оп. 2. Д. 66. Л. 124—129|lang=ru}}</ref>. Нягледзячы на гэта, савецкае кіраўніцтва канчаткова замацавала горад у складзе Літоўскай ССР<ref name="Arlou-2012"/>. Пасля вызвалення Літвы ад гітлераўскіх войскаў у 1944 годзе і аднаўлення савецкай улады беларуская культурна-асветная праца ў Вільні практычна цалкам прыпынілася, умовы для беларускага нацыянальнага жыцця сталі немагчымымі. Былі канчаткова закрыты [[Віленская беларуская гімназія]] і [[Віленская беларуская настаўніцкая семінарыя|настаўніцкая семінарыя]]{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=17}}. Амаль усе беларускія ўстановы былі ліквідаваны, а [[Беларускі музей у Вільні|Беларускі музей]] зачынены і раскіданы па розных зборах (частка архіваў і экспанатаў пазней трапіла ў БССР{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=17}}), пры гэтым значная частка збораў трапіла ў бібліятэку [[Акадэмія навук Літвы|Акадэміі навук Літвы]]<ref name="Arlou-2012">{{кніга|аўтар=[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў У. А.]]|загаловак=Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае|год=2012|старонак=400|isbn=978-80-8101-082-8|старонкі=386}}</ref>. У перыяд з 1944 па 1946 год дзясяткі тысяч жыхароў Вільні вымушана запісаліся палякамі і выехалі ў Польшчу. Адначасова ў горад было пераселена каля 100 тысяч этнічных літоўцаў (да пачатку 1950-х гадоў іх колькасць дасягнула 150 тысяч). Адбывалася масавая паланізацыя і русіфікацыя беларусаў-католікаў, а доля студэнтаў-беларусаў у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] ў той час не перавышала аднаго працэнта<ref name="Arlou-2012"/>. Многія беларускія нацыянальныя дзеячы, якія засталіся ў горадзе, былі арыштаваны і дэпартаваны ў лагеры{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=174}}. Спробы ажывіць нацыянальную працу ва ўмовах савецкага рэжыму не мелі поспеху, і з канца 1940-х гадоў на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў беларусы ў Вільні не мелі ніякага нацыянальна арганізаванага жыцця{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=17}}. == Сучаснасць == Адраджэнне нацыянальна-культурнага жыцця беларусаў у Вільні пачалося з канца 1980-х гадоў на хвалі лібералізацыі і руху за незалежнасць Літвы. У 1987 годзе пры Літоўскім рэспубліканскім Палацы культуры прафсаюзаў быў заснаваны клуб аматараў беларускай народнай творчасці «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]»{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}} (сярод заснавальнікаў былі [[Зоська Верас]], [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Л.&nbsp;Луцкевіч]], [[Ю. Зімніцкі|Ю.&nbsp;Зімніцкі]], [[А. Аблажэй|А.&nbsp;Аблажэй]] і інш.), пры якім пачаў дзейнічаць аднайменны хор{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=97}}. У 1988 годзе пры Літоўскім фондзе культуры было ўтворана [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] (ТБК), кіраўнікамі якога ў розны час былі [[Хведар Якубавіч Нюнька|Х.&nbsp;Нюнька]], Л.&nbsp;Луцкевіч і інш.{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=99}}. Менавіта ў Вільні ў 1989 годзе адбыўся Устаноўчы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага Народнага Фронту «Адраджэньне»]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}. Дзякуючы намаганням ТБК імя і спадчына многіх беларускіх дзеячаў былі ўвекавечаны ў горадзе. У 1989 годзе на могілках [[Могілкі Росы|Роса]] быў перазахаваны прах драматурга [[Францішак Аляхновіч|Ф.&nbsp;Аляхновіча]], пазней там жа былі ўстаноўлены помнікі братам [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Івану]] і [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антону Луцкевічам]], кампазітару [[Альбін Стаповіч|А.&nbsp;Стаповічу]]. Былі адкрыты мемарыяльныя дошкі ў гонар [[Францыск Скарына|Ф.&nbsp;Скарыны]], [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б.&nbsp;Тарашкевіча]], [[Янка Купала|Я.&nbsp;Купалы]] і інш.{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=99}}. З 1989 года на літоўскім тэлебачанні і радыё з’явіліся беларускамоўныя перадачы{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}} (напрыклад, праграма «Віленскі сшытак»){{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=19}}. У 1991 годзе было адноўлена выданне газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» (якая пазней пераехала ў Мінск){{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}, а ў 1997 годзе пачала выходзіць газета «[[Рунь (газета, Літва)|Рунь]]»{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=110}}. Пры [[Віленскі педагагічны ўніверсітэт|Віленскім педагагічным універсітэце]] пачала працаваць кафедра беларускай мовы, літаратуры і этнакультуры{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}, якую ўзначаліла [[Л. Плыгаўка|Л.&nbsp;Плыгаўка]]{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=88}}. У 1992 годзе створана Каардынацыйная рада Беларускага згуртавання ў Літве, а ў 1993 годзе адноўлена [[Таварыства беларускай школы (сучаснае)|Таварыства беларускай школы]] і адкрыта [[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны|беларуская сярэдняя школа]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}} (першапачаткова размясцілася ў раёне [[Каралінішкі (Вільня)|Каралінішкі]], а з 1994 года з'явілася беларуская група ў адным з дзіцячых садкоў Вільні{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=18—19, 72}}). У 2005 годзе пасля закрыцця ўладамі Беларусі ў Мінску ў Вільню перамясціўся [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] (ЕГУ), які працягвае працаваць як беларуская ўніверсітэцкая інстытуцыя ў выгнанні{{крыніца?}}. Знакавай падзеяй для беларускай супольнасці стала [[Перапахаванне ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў|ўрачыстае перапахаванне]] на могілках [[Могілкі Росы|Росы]] ў лістападзе 2019 года знойдзеных на [[Гара Гедзіміна|гары Гедзіміна]] паршткаў паўстанцаў 1863—1864 гадоў, у тым ліку [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], нацыянальнага героя Беларусі. Цырымонія адбылася з удзелам тысяч беларусаў пад нацыянальнымі [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белымі сцягамі]], што пацвердзіла статус Вільні як важнага месца беларускай гістарычнай памяці{{крыніца?}}. Пасля жорсткага падаўлення [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]] Вільня стала галоўным цэнтрам новай хвалі [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|беларускай палітычнай эміграцыі]]. У горадзе размясціўся Офіс нацыянальнай лідаркі [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] і быў створаны [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднаны пераходны кабінет]]. Сюды рэлакаваліся рэдакцыі незалежных беларускіх СМІ, у тым ліку «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» і «[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]»{{крыніца?}}, праваабарончы цэнтр «[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]», шэраг культурных ініцыятыў і IT-кампаній. Паводле даных Дэпартамента міграцыі Літвы, колькасць грамадзян Беларусі, якія пражываюць у краіне, пераважна ў Вільні, да 2024 года перавысіла 60 тысяч чалавек{{крыніца?}}. У 2023—2025 гадах масавая прысутнасць беларусаў і іх зварот да гістарычнай спадчыны [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] выклікалі напружанасць у часткі літоўскага грамадства. У літоўскай прэсе і палітычных колах пачалася [[Канфлікт вакол літвінізму ў Літве|вострая дыскусія вакол так званага «літвінізму»]] — канцэпцыі, якая падкрэслівае ролю продкаў беларусаў у стварэнні ВКЛ. Радыкальныя літоўскія актывісты ініцыявалі дыскусіі аб забароне беларусам выкарыстоўваць гістарычны герб «[[Пагоня (герб)|Пагоня]]» і абмежаванні выдачы віз. Нягледзячы на гэта, беларускія дэмакратычныя сілы і гісторыкі, такія як [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|А. Пашкевіч]] і [[Алег Іванавіч Дзярновіч|А. Дзярновіч]], паслядоўна выступаюць за тое, што гістарычная спадчына ВКЛ і Вільні гэта агульны здабытак абодвух народаў, які павінен аб’ядноўваць, а не раздзяляць суседзяў{{крыніца?}}. [[Файл:Вільня_наша_на_агароджы_Віленскай_езуіцкай_гімназіі_(02).jpg|міні|Надпіс «Вільня наша» на мураванай агароджы [[Віленская езуіцкая гімназія|Віленскай езуіцкай гімназіі]] па Аўгусцінскай вуліцы]] На фоне гэтай дыскусіі з вясны 2024 года пачалася маштабная інфармацыйна-псіхалагічная аперацыя, галоўным інструментам правакатараў стаў лозунг «[[Вільня наша]]», які з’яўляецца калькай з расійскага імперскага мема «[[Крым наш]]» і маніпулюе гістарычнай значнасцю горада для беларусаў<ref name="ct_hooligan">{{cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/v-stolitse-litvy-oskorbitelnye-nadpisi-na-belorusskom/33710827.html|title="Хулиганизм и провокация". В столице Литвы появляются листовки и оскорбительные надписи на белорусском языке. Что об этом известно?|date=21 сакавіка 2026|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]}}</ref>. Спецслужбы [[Расія|Расіі]] і [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Аляксандра Лукашэнкі]] праз інтэрнэт-чаты прапаноўвалі грашовае ўзнагароджанне мясцовай моладзі і падлеткам за распаўсюджванне ўлётак і нанясенне графіці ў людных месцах<ref name="sv_vsd_2026">{{cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33683133.html|title=Вайсковая выведка Літвы выявіла, як замаўляюць надпісы «Вільня наша». Вінавацяць спэцслужбы «варожых краін»|date=20 лютага 2026|publisher=Радыё Свабода}}</ref> з мэтай дыскрэдытацыі беларускай эміграцыі і распальвання міжнацыянальнай варожасці<ref name="sv_investigation">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32957789.html|title=«Літвінізм». Хто спрабуе пасварыць беларусаў і літоўцаў. Расьсьледаваньне Свабоды|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=21 мая 2024|lang=be}}</ref>. == Дэмаграфія і валоданне беларускай мовай == Паводле даных [[Перапіс насельніцтва Літвы (2001)|перапісу 2001 года]], у Вільні налічвалася 542 287 жыхароў. Этнічнымі беларусамі сябе назвалі 21 484 чалавекі, што складала каля 4,0 % ад агульнага насельніцтва горада і рабіла іх чацвёртай па велічыні этнічнай групай пасля [[Літоўцы|літоўцаў]], [[Палякі|палякаў]] і [[Рускія|рускіх]]<ref name="Stat_2001_xls">{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/documents/10180/204992/Miestu_gyventojai_pagal_tautybe_2001.xls |title=Miestų gyventojai pagal tautybę 2001 m. |publisher=Statistikos departamentas |date=2001 |lang=lt |accessdate=28 лютага 2026}}</ref>. [[Перапіс насельніцтва Літвы (2011)|Перапіс 2011 года]] зафіксаваў у горадзе зніжэнне колькасці этнічных беларусаў да 18 027 чалавек (пры агульным насельніцтве ў 524 406 чалавек)<ref name="Stat_Urban_2011">{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/documents/10180/217110/Urban_areas_popul_ethnicity_2011.xls/89b89b1d-ba3f-46f2-b3f5-a235d918b5dd |title=Urban areas population by ethnicity 2011 |publisher=Statistics Lithuania |date=2013 |lang=en |accessdate=28 лютага 2026}}</ref>. Паводле даных [[Перапіс насельніцтва Літвы (2021)|перапісу насельніцтва і жыллёвага фонду 2021 года]] (які ўпершыню ў гісторыі краіны праводзіўся выключна на аснове адміністрацыйных даных з дзяржаўных рэгістраў), у [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскім гарадскім самакіраванні]] (горадзе Вільні) пражывала 15 156 этнічных беларусаў з агульнага насельніцтва ў 556 490 чалавек<ref name="Stat_Ethnicity_2021">{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=6f31cfba-8dbd-4753-bf85-70dc52c33c77#/ |title=Population by ethnicity |publisher=Statistics Lithuania |date=2021 |lang=en |accessdate=28 лютага 2026}}</ref>. Сярод гарадскіх старостваў (раёнаў) найбольшая колькасць беларусаў была зафіксавана ў [[Новая Вільня|Новай Вільні]] (2 105 чалавек), [[Фабіёнішкі|Фабіёнішках]] (1 227 чалавек), [[Навінкі (Вільня)|Навінках]] (1 201 чалавек) і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмунах]] (1 071 чалавек)<ref name="Stat_Ethnicity_2021" />. У [[Віленскае раённае самакіраванне|Віленскім раённым самакіраванні]], якое ахоплівае прыгарады, у гэты ж час налічвалася 3 139 этнічных беларусаў<ref name="Stat_Ethnicity_2021" />. Адначасова з гэтым статыстыка паказвае пэўную розніцу паміж этнічнай прыналежнасцю і рэальным валоданнем [[Беларуская мова|беларускай мовай]]. Паводле даных перапісу 2021 года, ва ўсёй Літоўскай Рэспубліцы налічвалася 9 800 чалавек, якія пазначылі валоданне беларускай мовай<ref name="Stat_Lang_2021">{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=6e2a1924-de5c-4adf-9cdc-fd308017deba#/ |title=Population by command of languages |publisher=Statistics Lithuania |date=2021 |lang=en |accessdate=28 лютага 2026}}</ref>. З іх пераважная большасць сканцэнтравана ў [[Віленскі павет (Літва)|Віленскім павеце]] — 7 438 чалавек<ref name="Stat_Lang_2021" />. Непасрэдна ў [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскім гарадскім самакіраванні]] колькасць асоб, якія валодаюць беларускай мовай, склала 4 854 чалавекі, а ў [[Віленскае раённае самакіраванне|Віленскім раённым самакіраванні]] — 1 088 чалавек<ref name="Stat_Lang_2021" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=4|артыкул=Вільнюс|старонкі=173|ref=Беларуская Энцыклапедыя}} * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1|артыкул=Беларусы|старонкі=303—305|аўтар=[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|І. У. Чаквін]]|ref=ЭВКЛ. Беларусы}} * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1|артыкул=Вільня|старонкі=440—444|аўтар=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|В. С. Пазднякоў]]|ref=ЭВКЛ. Вільня}} * {{артыкул |аўтар=Figura M. |загаловак=Wilno jako ośrodek białoruskiego ruchu narodowego (do 1939 r.) |выданне=Sensus Historiae |год=2025 |том=LIX |volume= |нумар=№ 2 |старонкі=7—20 |issn=2082–0860 |спасылка=https://pressto.amu.edu.pl/index.php/sh/article/view/50278/40610 |ref=Figura}} * {{артыкул|аўтар=[[Яанна Героўская-Калаўр|Gierowska-Kałłaur J.]]|загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924|выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|год=2016|том=LI-SI (2)|старонкі=31—71|issn=2353-6403|спасылка=https://www.academia.edu/43203378/The_biographies_of_leading_Belarusian_activists_in_the_light_of_information_gathered_by_the_Polish_Governmental_Commissioner_for_the_City_of_Vilnius_in_1924|ref=Gierowska-Kałłaur}} * {{артыкул|аўтар=Błaszczak T.|загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians|выданне=Darbai ir dienos|год=2017|нумар=67|старонкі=163—178|issn=1392-0588|спасылка=https://portalcris.vdu.lt/server/api/core/bitstreams/1930acbd-bb5d-44e7-850a-98d0703cf4e4/content|lang=en|ref=Błaszczak}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Дзмітрыевіч Далбілаў|Долбилов М. Д.]] |загаловак=Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II |месца=М. |выдавецтва=Новое литературное обозрение |год=2010 |старонак=1000 |isbn=978-5-86793-804-9 |ref=Долбилов}} * {{h|Міхалюк|2015| {{крыніцы/Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці|ref=Міхалюк}} }} * {{артыкул |аўтар=[[Дарота Міхалюк|Міхалюк Д.]] |загаловак=Карта Беларускай Народнай Рэспублікі 1919 года Мітрафана Доўнар-Запольскага |выданне=Imago.by |год=2017 |спасылка=https://www.imago.by/artycle/530-bnr1919artykul.html |ref=Міхалюк}} * {{артыкул |аўтар=[[Валянцін Мазец|Мазец В.]] |загаловак=Межы і грамадзянства БНР |выданне=Рада Беларускай Народнай Рэспублікі |год=2016 |спасылка=https://www.radabnr.org/%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D1%8B-%D1%96-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B1%D0%BD%D1%80/ |ref=Мазец}} * {{кніга |аўтар=[[Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В.]] |загаловак=Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы |месца=Минск |год=2004|ref=Церашковіч}} * {{артыкул |аўтар=Снігірова Н. А. |загаловак=Спробы вызначэння і адлюстравання межаў беларускай этнамоўнай прасторы ў XІX–ХХ стагоддзях |выданне=Мова і літаратура ў ХХІ стагоддзі |год=2023 |старонкі=69—73 |ref=Снігірова}} * {{кніга |аўтар=[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Woyniłłowicz E.]] |загаловак=Wspomnienia. 1847—1928 |частка=1 |месца=Wilno |год=1931 |старонак=368 |ref=Woyniłłowicz}} * {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белоруссы. Т. 1: Введение в изучение языка и народной словесности |месца=Варшава |год=1903 |ref=Карский}} * {{артыкул|аўтар=Мастыка А. І.|загаловак=Беларусазнаўства ва Універсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні (1919–1939)|выданне=Вышэйшая школа: навукова-практычны і публіцыстычны часопіс|год=2021|нумар=2|старонкі=22—29|спасылка=https://elibrary.ru/download/elibrary_47213308_27167184.pdf|ref=Мастыка}} * {{артыкул|аўтар=Siwek B.|загаловак=Białorutenistyka polska. Historia – stan obecny – perspektywy rozwoju|выданне=Roczniki Humanistyczne|год=2021|том=LXIX|нумар=7|старонкі=131—155|doi=10.18290/rh21697-9|спасылка=https://www.researchgate.net/publication/353861655_Bialorutenistyka_polska_Historia_-_stan_obecny_-_perspektywy_rozwoju|ref=Siwek}} * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |аўтар=Dubiński P. |загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych |месца=Wilno |выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij |год=1788 |ref=Dubiński}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{артыкул |аўтар=Асадчы А. |загаловак=Архіўна-следчая справа К. Дуж-Душэўскага (1940 – 1952 гг.) у Асобым архіве Літвы як гістарычная крыніца |месца=Вільня |выданне=ЕГУ |год=2010 |старонкі=87 |ref=Асадчы}} * {{кніга |загаловак=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету |частка=Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах |адказнасць=Рэдкал.: А. Мальдзіс і інш. |месца=Мінск |выдавецтва=Энцыклапедыкс |год=2000 |старонак=334 |isbn=985-6599-17-2 |ref=Хто ёсць хто...}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларусы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] fikvjmoa6ih5wqmn6fjv6uvs2hb8gdw 0 806457 5149072 5127288 2026-05-31T04:46:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149072 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Вэрбіўка''' ({{lang-uk|Вербівка}}) — [[Сяло|вёска]] ва [[Украіна|Украіне]], у Чаркаскім раёне [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай вобласці]], падпарадкаваная Каменкаўскай гарадской абшчыне. Размешчана за 13 [[Кіламетр|км]] на паўднёвы захад ад раённага цэнтра і за 15 км ад [[Чыгуначная станцыя|чыгуначнай станцыі]] Каменка. [[Насельніцтва]] 724 чалавекі (па стане на [[2021|2021 год]]). == Гісторыя == На пачатку [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] ў даліне ракі Сухі Ташлык, дзе праходзіла дарога з [[Чыгырын|Чыгірына]] ва [[Умань]], уздоўж даліны ракі ўзнікла некалькі [[Хутар|хутароў]]. З часам плошча хутароў павялічвалася — і ўтварылася вёска, якая называлася Вэрбіўка. У кнізе Л. Пахілевіча «Паданні пра населеныя пункты Кіеўскай губерні» гаворыцца:{{Cquote|Вэрбіўка, вёска абапал сухога Ташлыка, за 4 вярсты ніжэй вёскі Баландыной. У маёнтак уключана 2238 дзесяцин. Лес, які цягнецца за 4 вярсты на ўсход ад вёскі, называецца Тарапун. Дзейнічаюць заводы: вінакурны з 1823 года і цукрова-пясочны з 1847 года. У 1808 годзе ў 102 дварах Кацярыны Давыдавай было 945 жыхароў, вёску Вэрбіўку атрымала яе дачка Соф’я, замужам за генералам Бараздыным, сын якой, гвардыі падпаручнік, прадаў вёску палкоўніку Алене Стааль. Цяпер маёнткам валодаюць два сыны Сталя, якія знаходзяцца на ваеннай службе. Царква Маці Божай драўляная 5-га класа; 36 сотак зямлі; пабудаваны ў 1857 годзе на месцы папярэдняй, што стаяў з 1794 годзе, якая таксама была не першая.}} У канцы XVIII — пачатку [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзяў]] вёска належала сям’і Давыдаў. Затым маёнтак быў прададзены і толькі ў пачатку [[1870-я|1870-х гадоў]] вярнуўся сям’і Давыдавых. Яго набыў сын [[Дзекабрысты|дзекабрыста]] В. Г. Давыдава Леў Васільевіч Давыдаў. Пасля смерці Л. В. Давыдава Вэрбіўка перайшла да яго сына, пляменніка [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. І. Чайкоўскага]], прадвадзіцеля дваранства Кіеўскай губерні Дзмітрыя Львовіча Давыдава (1870—1929), які адразу пасля шлюбу з мастачкай Наталляй Міхайлаўнай Гудым-Ляўковіч пераехаў у Вэрбіўку і быў уладальнікам вёскі да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі 1917 года]]. Менавіта ў Вэрбіўцы, у доме яго сястры П. І. Чайкоўскі ўпершыню паказаў сваёй сям’і оперу «[[Яўген Анегін (опера)|Яўген Анегін]]», над якой ён працаваў як у Камянцы-Падольскім, так і ў Вэрбіўцы. У жніўні 1875 года Пётр Ільіч стварыў два акты балета «[[Лебядзінае возера]]» і завяршыў Трэцюю сімфонію. У Вэрбіўцы ён актыўна збіраў і апрацоўваў пачутыя ім украінскія народныя песні, якія жыхары Вэрбіўкі з задавальненнем выконвалі. Апрацаваныя ўкраінскія народныя мелодыі гучаць у многіх музычных творах П. І. Чайкоўскага. Па стане на 1885 год, былая вёска Тэлепінскай воласці Чыгірынскага павета [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губерні]] налічвала 1359 жыхароў, 176 двароў, праваслаўную царкву, школу, заезны двор, а таксама вадзяныя і ветраныя млыны. Паводле перапісу 1897 года колькасць жыхароў павялічылася да 1749 чалавек (849 мужчын і 900 жанчын), з іх 1748 праваслаўнага веравызнання. Улетку 1905 года ў вёсцы ўспыхнулі хваляванні [[Сялянства|сярод сялян]], якія працавалі ў памешчыцкім маёнтку. Паўстанне было задушана. У 1910 годзе жонка Дзмітрыя Львовіча Давыдава, дачка Юліі Мікалаеўны Гудым-Ляўковіч, мецэнат і арганізатар мастацкай прамысловасці ва Украіне, выпускніца Кіеўскага мастацкага вучылішча, Наталля Міхайлаўна Давыдава (Гудзім-Ляўковіч) стварыла саматужнае таварыства (рамесны кааператыў, арцель) дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва «Вэрбіўка». У 1915 годзе галоўным мастаком і мастацкім кіраўніком «Вербоўкі» стала вучаніца [[Аляксандра Аляксандраўна Экстэр|Аляксандры Экстэр]] і [[Казімір Малевіч|Казіміра Малевіча]], жонка Вадзіма Мелера, мастачка-авангардыстка [[Ніна Генрыхаўна Генке-Мелер|Ніна Хенке-Мелер]].У 1915 годзе Наталля Давыдава правяла мадэрнізацыю сваіх майстэрняў і стварыла пры іх рамесныя школы. У арцелі творча супрацоўнічалі народныя ўмельцы (каля 30 вышывальшчыц) і прафесійныя мастакі. У тым жа годзе Н. Генке запрасіла да супрацоўніцтва вядомых артыстаў гурта Супрэмус. Адной з задач артэлі было паказаць цесную сувязь народнага дэкаратыўнага мастацтва з новымі плынямі ў тагачасным мастацтве, у прыватнасці, супрэматызмам, «бацькам» якога лічыцца знакаміты ўкраінскі авангардыст Казімір Малевіч. У лістападзе 1915 года Давыдава разам з Экстэр і Генке арганізавала ў маскоўскай галерэі Ламерсье Выставу сучаснага дэкаратыўнага мастацтва поўдня Расіі, дзе былі прадстаўлены работы сялянак, якія вучыліся дэкаратыўнаму мастацтву ў школах Вэрбіўкі і Скопцаў, а таксама дываны, хусткі, паясы, выкананыя па эскізах Экстэр, Малевіча, Прыбыльскай, Генке, Акулава і іншых. Выстава выклікала шырокі розгалас у прэсе. У 1917 годзе Н. Давыдава і Н. Генке арганізавалі ў Маскве ў салоне Міхайілавай другую выставу дэкаратыўнага мастацтва, якая таксама мела вялікі поспех. Але яна была ўжо апошняй. У снежні 1917 года пад падставай выставы каля 400 твораў Вэрбіўскай артэлі былі вывезены ў Маскву і не вернуты ва Украіну. З тых часоў творы ўкраінскіх майстроў па эскізах Экстэр, Малевіча, Давыдавай, Хенке-Меллер і іншых мастакоў знаходзяцца ў музеях Расіі, у прыватнасці ў Траццякоўскай галерэі, і ў прыватных калекцыях у Расійскай Федэрацыі і за мяжой. Далейшы лёс заснавальніцы артэлі, таленавітай мастачкі-авангардысткі Наталлі Давыдавай склаўся трагічна. У 1920 годзе яна разам з сынам Кірылам была арыштавана ў Адэсе органамі КП(б)У. Сын памёр у турме. У 1921 годзе пасля вызвалення Н. М. Давыдава эмігравала ў Францыю. Працавала вышывальшчыцай у доме моды Кока Шанэль у Парыжы. Пазней яна напісала кнігу «Шэсць месяцаў турмы. Дзённік 1920—1921» (Берлін, 1923). У 1933 годзе яна скончыла жыццё самагубствам. Пахавана ў [[Ніца|Ніцы]]. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] на франтах змагаліся 230 вяскоўцаў, 125 з іх загінулі, 104 былі ўзнагароджаны баявымі ордэнамі і [[Медаль|медалямі]]. У баях за адваёўванне вёскі загінулі 145 савецкіх салдат. На [[Брацкая магіла|брацкай магіле]] ім усталяваны [[помнік]]. Па стане на 1972 год у вёсцы пражывала 1228 жыхароў, працаваў [[калгас]] «Прамень Ільіча», які меў 3000 [[Гектар|гектараў]] сельскагаспадарчых угоддзяў, у тым ліку 2000 гектараў ворыва. Асноўнымі галінамі эканомікі былі вырошчванне [[Збожжавыя культуры|збожжавых культур]] і [[Цукровы бурак|цукровых буракоў]], развівалася мяса-малочная [[жывёлагадоўля]]. У той час у вёсцы працавалі васьмігадовая школа, [[бібліятэка]] з фондам у 8000 [[Кніга|кніг]] і дзіцячы сад. У вёсцы быў усталяваны помнік [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. І. Чайкоўскаму]], які наведваў яго ў 1875—1883 гадах. == Славутасці == [[Файл:Богородицька_церква_у_Вербівці.jpg|міні|Выгляд царквы (лістапад 2016 года).]] Драўляны касцёл Нараджэння Дзевы Марыі, пабудаваны ў 1768 годзе. Тут ажаніўся сын дзекабрыста В. Л. Давыдава Леў Давыдаў са сваёй сястрой П. І. Чайкоўскага Аляксандрай. Паводле падання старажылаў, вёска Вэрбіўка была заснавана больш за 300 гадоў таму ў даліне ракі Сухі Ташлык. Там, дзе праходзіла дарога з Чыгірына ва Умань, з’явіліся першыя паселішчы. Адным з першых пасяленцаў, паводле падання, быў нейкі Галабародка. Пазней уздоўж даліны ракі з’явілася некалькі хутароў. Пасля знішчэння Запарожскай Сечы, у 1791 годзе, з’явіўся хутар Моўчана Зінка, пазней — хутары Марчанка, Бандарэнка і Броўка. З часам памеры хутароў павялічваліся і ўтварылася вялікая вёска, якой далі назву Вэрбіўка. Назва пайшла ад таго, што на абрыве, над ракой, каля дарогі, якая ішла з Чыгірына ва Умань і па берагах ракі, было шмат [[Вярба|вербаў]]. Тэрыторыя ўздоўж берагоў ракі была пакрыта суцэльным лесам, у якім пазней размяшчаўся лагер гайдамакаў. Імператрыца [[Кацярына II]] падаравала зямлю, у тым ліку і вёску Вэрбіўка, нямецкаму землеўладальніку фон Стаалу, а насельніцтва вёскі было занявольвана. Л. Пахілевіч у кнізе «Апавяданні пра населеныя пункты Кіеўскай губерні» (Кіеў, 1864) пісаў: «Вэрбіўка, вёска па абодва бакі Сухога Ташлыка, на 4 вярсты ніжэй за вёску Баландзіна. Зямлі прылічана да маёнтка 2238 дзесяцін. Расцягнуўшыся на ўсход, у 4 вярстах ад вёскі знаходзіцца лес — называецца Тарапун. Ёсць заводы: вінакурня з 1823 года і завод па вытворчасці цукровага пяску з 1874 года. Жыхароў абодвух полаў 1175. Вёска Вэрбіўка была аддадзена Кацярыне Давыдавай у ліку іншых маёмасцяў яе дачкі Соф’і, па мужу генеральшы Бараздынай, сын якой, лейтэнант гвардыі, прадаў вёску палкоўніку Алене Стааль. Цяпер вёскай валодаюць яе два сыны, якія знаходзяцца на ваеннай службе». У 1870 годзе Леў Васільевіч Давыдаў купіў зямлю ў вёсцы Вэрбіўка за 70 тысяч рублёў пад будучы маёнтак. == Сучаснасць == Сёння вёска складаецца з дзвюх частак — цэнтр і вёска Калінаўка. На тэрыторыі ёсць агульнаадукацыйная школа, дзве бібліятэкі, дзіцячы сад, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі і аддзяленне [[Дзяржаўны ашчадны банк Украіны|Ашчадбанка]]. Ёсць два сельскагаспадарчыя прадпрыемствы і фермерскія гаспадаркі. == Вядомыя людзі == * Басоўскі Мікалай Захаравіч — доктар сельскагаспадарчых навук. * [[Алег Анатольевіч Віннік|Віннік Алег]] — украінскі спявак. * Віктар Фёдаравіч Сытнік — [[прафесар]] матэматычных навук. * Харчанка Васіль Якавіч — кандыдат сельскагаспадарчых навук. == Літаратура == * Історія міст і сіл Української РСР. — К. : Головна редакція УРЕ АН УРСР. — 15 000 прим. == Спасылкі == * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=33490 НАБОР] // ESU * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=25985 ДАВЫДАВА Наталля Міхайлаўна] // ЭГУ * [http://who-is-who.com.ua/bookmaket/mischerkasy2009/7/168.html who-is-who.com.ua]{{Недаступная спасылка}}  * [http://haidamac.org.ua/2009/04/verbivka/ haidamac.org.ua] * [https://life.pravda.com.ua/culture/2016/06/28/214365/ Леся Хасіджак. Вышыванне Малевіча: адраджэнне ўкраінскага авангарду ў тканіне і нітках] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў XVIII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] knr6qz4ktykqauthtu0lxs11hbaikvv 0 806705 5149124 5130359 2026-05-31T08:58:01Z Паўлюк Шапецька 37440 5149124 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = 2011 |назва = |удзельнікаў = 7 |гарады = 4 |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] |разоў = 6 |2 месца = [[ГК Машэка Магілёў|Машэка]] |3 месца = [[ГК Дынама Мінск|Дынама]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2010|2010]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]] }} '''Кубак Беларусі па гандболе 2011''' — 15-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па гандболе|кубка Беларусі па гандболе]]. Пастановаю [[Беларуская федэрацыя гандбола|беларускай федэрацыі]] мінскае «[[ГК Дынама Мінск|Дынама]]» на правах паўнамоцнага ўласніка трафея 2011 і чэмпіёна краіны 2010/2011 атрымала паўфінальны мандат «аўтаматам». == Першы этап == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="250"|Месца!!width="150"|Каманда 1!!width="100"|Лік!!width="150"|Каманда 2 |- |align=center| 26 студзеня ||[[Бялынічы]]. ФАК «Друць». || [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] || 30:31 (13:14) || '''[[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]]''' |- |align=center| 26 студзеня ||[[Мінск]]. Спорткомплекс РЦАРа.|| '''[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон (Мінск)]]''' || 33:32 (15:23) || [[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Вікторыя-Рэгія (Мінск)]] |- |align=center| 26 студзеня || [[Гродна]]. Спорткомплекс «Викторыя». || [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] ||30:44 (16:20)|| '''[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК (Брэст)]]''' |} == Паўфіналы == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|28 мая|| ||align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]]''' ||align=center|30:29 (15:15)|| [[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |- |align=center|28 мая|| ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]]'''||align=center| 37:31 (21:13)|| [[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Вікторыя-Рэгія (Мінск)]] |} == Матч за 3-е месца == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|15 ма|| ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' ||align=center| || align=right| [[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Вікторыя-Рэгія (Мінск)]] |} == Фінал == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|15 ма|| ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] '''||align=center| 34:27 (17:13) || align=right| [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/69624/ Кубок Беларуси. «Аркатрон»: опять с нуля] * [https://handball.by/15052011-3/ Обладателем Кубка Беларуси стал БГК им. Мешкова] * [https://handball.by/14052011-3/ Кубок Беларуси. Финал четырех] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2011 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па гандболе|2011]] hzw6g66d8smj7wii4s54h88cj87uhb8 0 806709 5149132 5131712 2026-05-31T09:03:06Z Паўлюк Шапецька 37440 5149132 wikitext text/x-wiki У сезоне 2010/2011 гандбольны клуб «[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]] ('''6-е месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]] ('''першы этап'''). == Склад каманды == * [[Іван Міхайлавіч Мацкевіч|Іван Мацкевіч]] (1991) * Арцём Таболін (1992) * [[Іван Юркевіч (гандбаліст)|Іван Юркевіч]] (1990) * Кірыл Скарабагатаў (1990) * [[Аляксандр Пацыкайлік]] (1990) * Павел Агейчык (1991) * [[Юрый Лук’янчук]] (1990) * [[Аляксей Станіслававіч Ушал|Аляксей Ушал]] (1990, выступаў да 2011) * [[Дзмітрый Юр’евіч Камышык|Дзмітрый Камышык]] (1990) * [[Арцём Чыкун]] (1990) * Валянцін Чарноў (1991) * [[Арцём Красуцкі]] (1990) * [[Эдуард Стралец]] (1990, выступаў да 2011) * Максім Марчанка (1992) * Мірончык * Крук * Заноўскі * Азоў == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Рыгоравіч Азоў|Уладзімір Азоў]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2009/2010 ГК Аркатрон Мінск]] * [[Сезон 2011/2012 ГК Аркатрон Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/69624/ Кубок Беларуси. «Аркатрон»: опять с нуля] * [https://pressball.by/blog/pressball/68490/ «Аркатрон» идет!] * [https://pressball.by/blog/pressball/67372/ Анонс. Восемь пишем, один в уме] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Аркатрон Мінск|2010/2011]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2010/2011|Аркатрон]] [[Катэгорыя:2010 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2011 год у Мінску]] 7r3n2bazzgaxa3xejx9ukzckui90zk4 0 806710 5149128 5132963 2026-05-31T09:00:53Z Паўлюк Шапецька 37440 5149128 wikitext text/x-wiki У сезоне 2010/2011 гандбольны клуб «[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Вікторыя-Рэгія]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]] ('''10-е месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]] (''' 4-е месца'''). == Склад каманды == * Уладзімір Жук (1988) * [[Арэст Магілёвец]] (1992) * [[Аляксей Трухановіч]] (1990) * Артур Голубеў (1990) * Андрэй Салав’янчык (1989) * Максім Кананчык (1991) * Ілья Стасюлевіч (1992) * Уладзімір Васілеўскі (1991) * Аляксандр Задарожны (1992) * Віталь Бавін (1989) * Глеб Арцюхоў (1991) * [[Дзяніс Буракоў]] (1993) * [[Арцём Скрыба]] (1993) * [[Міхаіл Жыла]] (1993) * Кірыл Пятроўскі (1988) * [[Павел Красін]] (1990) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Валянцінавіч Жук|Уладзімір Жук]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Сакалоўскі]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2009/2010 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск]] * [[Сезон 2011/2012 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/69624/ Кубок Беларуси. «Аркатрон»: опять с нуля] * [https://pressball.by/blog/pressball/67372/ Анонс. Восемь пишем, один в уме] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2010/2011]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2010/2011|Вікторыя-Рэгія]] [[Катэгорыя:2010 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2011 год у Мінску]] 4owxwfrjh2tws3f2hhgffeqt9n3n0k6 0 807740 5149061 5140480 2026-05-31T03:26:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5149061 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = Выставачны комплекс | Беларуская назва = Выстаўка дасягненняў народнай гаспадаркі (ВДНГ) | Арыгінальная назва = {{lang-ru|Выставка достижений народного хозяйства (ВДНХ)}} | Выява = VDNKh (All-Russian Exhibition Center) IMG 20241022 104315 MP.jpg | Подпіс выявы = Галоўны ўваход на ВДНГ | Шырыня выявы = 300 | Статус = {{Культурная спадчына РФ 4|міні=1}} | Краіна = {{Сцягафікацыя|Расія}} | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = [[Масква]] | lat_dir = | lat_deg = | lon_dir = | lon_deg = | region = | CoordScale = | Тып будынка = Выставачны цэнтр, паркавы комплекс | Архітэктурны стыль = [[Ар-дэко]], [[сталінскі ампір]], [[савецкі мадэрнізм]] | Аўтар праекта = [[Вячаслаў Канстанцінавіч Алтаржэўскі|Вячаслаў Алтаржэўскі]], [[Сяргей Ягоравіч Чарнышоў|Сяргей Чарнышоў]], [[Анатоль Фёдаравіч Жукаў|Анатоль Жукаў]] і іншыя | Пачатак будаўніцтва = 1935 | Заканчэнне будаўніцтва = 1954 (пасляваенная рэканструкцыя) | Сайт = [http://vdnh.ru vdnh.ru] | Commons = }} '''Выстаўка дасягненняў народнай гаспадаркі (ВДНГ)''' ({{lang-ru|Вы́ставка достиже́ний наро́дного хозя́йства (ВДНХ)}}; у 1939—1959 гадах — '''Усесаюзная сельскагаспадарчая выстаўка (УСГВ)''', у 1959—1992 гадах — '''Выстаўка дасягненняў народнай гаспадаркі СССР (ВДНГ СССР)''', у 1992—2014 гадах — '''Усерасійскі выставачны цэнтр (УВЦ)''') — выставачны комплекс у [[Астанкінскі раён|Астанкінскім раёне]] Паўночна-Усходняй адміністрацыйнай акругі горада [[Масква|Масквы]], найбуйнейшы выставачны комплекс у горадзе. Уваходзіць у 50 найбуйнейшых выставачных цэнтраў свету<ref>{{Cite web|url=http://www.uefexpo.ru/?id=57468|title=Крупнейшие выставочные центры мира (2007 год)|website=Российский союз выставок и ярмарок|access-date=2019-03-21|archive-date=2018-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002215214/http://www.uefexpo.ru/?id=57468|url-status=live}}</ref>. Штогод ВДНГ наведваюць 30 млн гасцей<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/moskva/5970067|title=ВДНХ в 2018 году посетили 30 млн человек|publisher=ТАСС|access-date=2019-10-14|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014124542/https://tass.ru/moskva/5970067|url-status=live}}</ref>. 1 жніўня 2019 года выстаўка адсвяткавала 80-гадовы юбілей<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190801/1557066475.html|title=ВДНХ – 80 лет: история грандиозной выставки|date=2019-08-01|publisher=РИА Новости|access-date=2019-10-14|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014124538/https://ria.ru/20190801/1557066475.html|url-status=live}}</ref>. Тэрытарыяльна ВДНГ аб'яднана з паркам «[[Астанкіна (парк)|Астанкіна]]» і [[Галоўны батанічны сад імя М. В. Цыцына РАН|Галоўным батанічным садам імя М. В. Цыцына]] (з 2014 года<ref>{{cite web|url=http://mosday.ru/news/item.php?287957|title=ВВЦ объединили с Останкинским парком и Ботаническим садом - Собянин|publisher=http://mosday.ru/|access-date=2015-02-21|archive-date=2015-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221154753/http://mosday.ru/news/item.php?287957|url-status=live}}</ref>), іх агульная плошча складае амаль 700 га: 240,2 га — плошча ВДНГ, 75,6 га — плошча парку «Астанкіна», 361 га — плошча ГБС, 9,5 га — музейна-выставачны цэнтр «[[Рабочы і калгасніца]]» і плошча перад аркай Галоўнага ўвахода. На тэрыторыі выстаўкі размешчана мноства шэдэўраў архітэктуры — 49 аб'ектаў ВДНГ прызнаны помнікамі культурнай спадчыны<ref>{{Cite web|url=http://vdnh.ru/about/|title=О ВДНХ|publisher=vdnh.ru|access-date=2019-03-21|archive-date=2019-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319222921/http://vdnh.ru/about/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=ВВЦ объединили с Останкинским парком и Ботаническим садом — Собянин|url=http://mosday.ru/news/item.php?287957|access-date=2018-08-26|archive-date=2018-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826214717/http://mosday.ru/news/item.php?287957}}</ref>. Створаныя ў савецкі час будынкі ўяўляюць сабой помнік савецкай эпохі, узор пануючых у розны час архітэктурных напрамкаў. Да ліку найбольш яскравых помнікаў ВДНГ адносяцца манумент «[[Рабочы і калгасніца]]» работы скульптара [[Вера Ігнатаўна Мухіна|Веры Мухінай]] і архітэктара [[Барыс Міхайлавіч Іафан|Барыса Іафана]], фантаны «[[Дружба народаў (фантан)|Дружба народаў СССР]]» і «[[Каменная кветка (фантан)|Каменная кветка]]», павільёны «Культура» (былы Узбекскай ССР), «[[Павільён № 34 «Космас» на ВДНГ|Космас]]». == Гісторыя == === Праектаванне і першы этап будаўніцтва УСГВ (1935—1939) === У 1934 годзе ў [[Урад СССР|кіраўніцтва краіны]] ўзнікла ідэя арганізаваць юбілейную выставу да 20-годдзя савецкай улады, якая б адлюстравала станоўчыя бакі праведзенай у сельскай гаспадарцы [[Калектывізацыя ў СССР|калектывізацыі]]. Аб'ява пра правядзенне сельскагаспадарчай выстаўкі была зроблена на II Усесаюзным з'ездзе калгаснікаў-ударнікаў 11—17 лютага 1935 года. У апошні дзень працы з'езда [[Народны камісарыят земляробства СССР|народны камісар земляробства СССР]] [[Міхаіл Аляксандравіч Чарноў|Міхаіл Чарноў]] унёс прапанову аб арганізацыі ў 1937 годзе ў Маскве Усесаюзнай сельскагаспадарчай выстаўкі, што было аднагалосна падтрымана. У той жа дзень была прынята Пастанова [[Савет народных камісараў СССР|Саўнаркама СССР]] і Цэнтральнага камітэта [[Усесаюзная камуністычная партыя (бальшавікоў)|УКП(б)]] (за подпісамі [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]] і [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаслава Молатава]]) «Аб арганізацыі Усесаюзнай сельскагаспадарчай выстаўкі ў Маскве», згодна з якой выстаўка павінна была адкрыцца 1 жніўня 1937 года{{sfn|Зиновьев|2014|с=13—14}}{{sfn|Выставочные ансамбли|2006|с=153}}. [[Файл:Chernov Mikhail Aleksandrovich.jpg|міні|200пкс|М. А. Чарноў — старшыня Галоўнага маскоўскага выставачнага камітэта ў 1935—1937 гадах]] Адразу пасля прыняцця пастановы Наркамзем і [[Маскоўскі гарадскі савет|Массавет]] пачалі выбар тэрыторыі пад выстаўку. Разглядалася некалькі альтэрнатыўных варыянтаў: [[Марфіна (раён Масквы)|Марфіна]], [[Сакольнікі (раён Масквы)|Сакольнікі]], парк «[[Красная Прэсня]]», [[Лужніцкая набярэжная]], [[Вараб’ёвы горы|Вараб'ёвы горы]]. Перавага была аддадзена тэрыторыі, што атачала Вучэбны гарадок [[Расійскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт — МСГА імя К. А. Ціміразева|Ціміразеўскай сельскагаспадарчай акадэміі]]. Выбар падтрымалі вядучыя архітэктары: [[Аляксей Віктаравіч Шчусеў|Аляксей Шчусеў]], [[Іван Аляксандравіч Фамін|Іван Фамін]], [[Мікалай Джэмсавіч Колі|Мікалай Колі]], [[Барыс Міхайлавіч Іафан|Барыс Іафан]], Барыс Кандрашоў. У якасці пераваг адзначалася размяшчэнне паблізу магістральных транспартных шляхоў і разнастайнасць ландшафту{{sfn|Зиновьев|2014|с=14—16}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=299—303}}. У маі 1935 года прафесар Барыс Кандрашоў падрыхтаваў праграму ўсесаюзнага конкурсу на эскізны праект генеральнага плана і павільёнаў. Конкурс быў двайным: закрытым (для спецыяльна запрошаных майстэрняў) і адкрытым (для ўсіх ахвочых){{sfn|Выставочные ансамбли|2006|с=153}}. Праграма вызначала пералік будынкаў, падзеленых на дзве групы. Да першай групы адносіліся галоўныя будынкі: Палац навукі, тэхнікі і палітыкі партыі, будынкі дэманстрацыі машын, хімізацыі і электрыфікацыі. Ад праекта патрабавалася кампазіцыйнае адзінства і зручнасць для размеркавання патокаў наведвальнікаў{{sfn|Рогачёв|2014|с=296—297}}. Пасля азнаямлення з праграмай канкурсанты выказалі прэтэнзіі да выбару месца, і спецыялісты 4-й архітэктурна-планіровачнай майстэрні Массавета (кіраўнік [[Рыгор Барысавіч Бархін|Рыгор Бархін]]) прапанавалі размясціць выстаўку на ўсход ад парку [[Астанкіна (сядзіба)|сядзібы Астанкіна]]. Гэтая прапанова была зацверджана пастановай СНК СССР 17 жніўня 1935 года. Тады ж быў створаны Галоўны выставачны камітэт на чале з М. Чарновым. Галоўным архітэктарам прызначылі [[Вячаслаў Канстанцінавіч Алтаржэўскі|Вячаслава Алтаржэўскага]]{{sfn|Зиновьева|2014|с=16}}{{sfn|Зиновьев|2014|с=19}}. [[Файл:Vyacheslav Oltarzhevsky True.jpg|міні|200пкс|В. К. Алтаржэўскі — аўтар генеральнага плана і галоўны архітэктар выстаўкі ў 1935—1938 гадах. Фота 1920-х гадоў]] На першым пасяджэнні камітэта вырашылі правесці закрыты конкурс на генеральны план. Конкурсная камісія не змагла вызначыць пераможцу, і распрацоўку новага праекта даручылі аддзелу праектавання УСГВ на чале з В. Алтаржэўскім. Канчатковы варыянт генеральнага плана быў зацверджаны 21 красавіка 1936 года{{sfn|Зиновьев|2014|с=29}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=305—306}}. У маі 1936 года зацвердзілі схему размяшчэння павільёнаў і праграму паказу, якая ўключала сем асноўных раздзелаў (сярод іх: сацыялістычная рэканструкцыя, саўгасы, механізацыя і электрыфікацыя, жывёлагадоўля і інш.){{sfn|Зиновьев|2014|с=33}}. Да адкрыцця выстаўкі патрабавалася забяспечыць яе неабходнай гарадской інфраструктурай: правесці вадаправод, каналізацыю, пусціць маршруты [[аўтобус]]а, [[тралейбус]]а і [[трамвай|трамвая]], а таксама пашырыць Яраслаўскую шашу{{sfn|Рогачёв|2014|с=314—315}}. Збудаванні збіралі з тыпавых драўляных элементаў. Аднак арганізацыя работ была нездавальняючай: праекціроўшчыкі адставалі ад графіка, праекты доўга не зацвярджаліся, будаўніцтва ішло з сырога лесу. З-за гэтага тэрміны адкрыцця некалькі разоў пераносіліся: спачатку на жнівень 1937, затым на 1938 год{{sfn|Зиновьев|2014|с=40}}{{sfn|Выставочные ансамбли|2006|с=169}}. Летам 1937 года ў Наркамземе прайшлі арышты супрацоўнікаў, сярод якіх былі і члены выставачнага камітэта (Арон Гайстэр, Якаў Збарскі, Майсей Калмановіч). У кастрычніку 1937 года быў арыштаваны Міхаіл Чарноў. Неўзабаве яны былі прысуджаны да вышэйшай меры і расстраляны{{sfn|Зиновьев|2014|с=48—55}}. Будаўніцтва павільёнаў і добраўпарадкаванне тэрыторыі вялося сіламі зняволеных 158-га папраўча-працоўнага лагера<ref>Добровольский А. [https://www.mk.ru/social/2021/04/29/gulag-u-kremlya-nazvany-glavnye-stroyki-zekov-v-moskve.html ГУЛАГ у Кремля: названы главные стройки зеков в Москве] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230127121032/https://www.mk.ru/social/2021/04/29/gulag-u-kremlya-nazvany-glavnye-stroyki-zekov-v-moskve.html |date=27 студзеня 2023 }}. // Московский Комсомолец. 29.04.2021.</ref>. === Карэнная перабудова (1938—1939) === [[Файл:"вход на ВСХВ 1939 года в 2009 году".jpg|міні|250пкс|Галоўны ўваход УСГВ, збудаваны замест першапачатковага (цяпер — Паўночны ўваход). Архітэктар Л. М. Палякоў. 1939]] Увесну 1938 года ў прэсе з'явіліся абвінавачванні на адрас галоўнага архітэктара выстаўкі Алтаржэўскага. Яму закідалі пралікі ў рашэннях павільёнаў і «шкодніцкі» генеральны план. У ліпені 1938 года Алтаржэўскі быў арыштаваны і сасланы ў [[Варкута|Варкуту]]{{sfn|Зиновьев|2014|с=56}}{{sfn|Никологорская|2013|с=80—83}}. Галоўным архітэктарам стаў [[Сяргей Ягоравіч Чарнышоў|Сяргей Чарнышоў]], а яго намеснікам — [[Анатоль Фёдаравіч Жукаў|Анатоль Жукаў]]{{sfn|Зиновьев|2014|с=53, 55—56}}. Архітэктура большасці гатовых павільёнаў была прызнана няўдалай, і было вырашана знесці і выбудаваць нанова Галоўны ўваход, павільёны «Маскоўская вобласць», «Механізацыя», «Украінская ССР» і шэраг іншых. Нягледзячы на маштабную перабудову і змяненне становішча шэрагу павільёнаў, першапачаткова распрацаваны генеральны план застаўся практычна без змен{{sfn|Рогачёв|2014|с=330—331}}{{sfn|Зиновьев|2014|с=58}}. 21 жніўня 1938 года Вярхоўны Савет СССР зноў перанёс дату адкрыцця — на 1 жніўня 1939 года. У канцы 1938 года дырэктарам выстаўкі быў прызначаны [[Мікалай Васільевіч Цыцын|Мікалай Цыцын]]{{sfn|Зиновьев|2014|с=60}}. === Першая УСГВ (1939—1941) === [[Файл:Павильон Центральных промышленных областей ВСХВ, 1955 год (Колоризованная).jpg|200пкс|міні|УСГВ. Павільён Цэнтральных прамысловых абласцей, 1955|злева]] [[Файл:Павильон Мороженое ВСХВ 1955.jpg|200пкс|міні|УСГВ. Павільён «Марожанае», 1955]] [[Файл:Рабочий и колхозница Павильон СССР Париж 1937 (Колоризованная) 2.jpg|міні|200пкс|«Рабочы і калгасніца» на Сусветнай выстаўцы 1937 года ў Парыжы, у 1939 былі ўсталяваны на УСГВ]] Выстаўка была ўрачыста адкрыта 1 жніўня 1939 года. Яна ўяўляла сабой цэлы выставачны горад плошчай 136 гектараў, на якіх размясцілася 250 пабудоў, каскад сажалак, паркі, вопытныя ўчасткі. Воссю выстаўкі была галоўная алея з трыма плошчамі: Калгасаў, Механізацыі і Прудовай{{sfn|Рогачёв|2014|с=334—338}}. У першы год працы выстаўка была адкрыта 86 дзён і прыняла больш за 5 мільёнаў чалавек (у сярэднім па 60 тысяч у дзень){{sfn|Рогачёв|2014|с=341}}. У 1940 годзе яна адкрылася 15 мая і прапрацавала 5 месяцаў (4,5 млн наведвальнікаў). Да новага сезона былі рэканструяваны павільёны Казахскай ССР, Цэнтральных абласцей РСФСР, з'явіліся экспазіцыі Карэла-Фінскай ССР, Эстонскай, Латвійскай і Літоўскай ССР{{sfn|Рогачёв|2014|с=341—342}}. 1 ліпеня 1941 года выстаўка была закрыта ў сувязі з пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Экспанаты эвакуіравалі або распрадалі, павільёны прыстасавалі пад цэхі ваенна-рамонтнага завода і склады. Многія будынкі пацярпелі ад бамбардзіровак, засталіся без аховы і падвергліся разрабаванню{{sfn|Зиновьев|2014|с=74—75}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=342}}<ref name="ОВДНХ">{{cite web|url=http://vdnh.ru/about/history/otkrytie-vskhv/|title=Открытие ВСХВ|publisher=ВДНХ|access-date=2015-04-19|archive-date=2015-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419204531/http://vdnh.ru/about/history/otkrytie-vskhv/|url-status=live}}</ref>. У 1945 годзе спецыяльная камісія выявіла значныя разбурэнні, працэсы гніення канструкцый і паражэнне грыбком, хоць у асобных павільёнах праводзіліся часовыя экспазіцыі{{sfn|Зиновьев|2014|с=75—76}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=342}}. Ад першай УСГВ да нашага часу захавалася невялікая частка пабудоў: Галоўны ўваход (цяпер Паўночны), павільёны «Здраваахаванне» (былы «Армянская ССР»), «Азербайджан», «Транспарт» (былы «Збожжа»), «Фізкультура і спорт», «Космас» (былы «Механізацыя»), Зялёны тэатр і некаторыя іншыя{{sfn|Зиновьева|2014|с=136—250}}{{sfn|Зиновьев|2014|с=339—349}}. {{Пачатак схаванага блока|Рамка = *|Загаловак = Павільёны і іншыя аб'екты першай УСГВ}} {{Кал|2}} # Галоўны ўваход # Галоўны павільён # Павільён «Далёкі Усход» # Павільён «Ленінград і Паўночны Усход РСФСР» # Павільён «Паволжа» # Павільён «Паўночны Каўказ і Крым» # Павільён «Сібір» # Павільён «Савецкая Арктыка» # Павільён «Цэнтральныя вобласці» # Павільён Азербайджанскай ССР # Павільён Армянскай ССР # Павільён Башкірскай АССР # [[Павільён Беларускай ССР (ВДНГ)|Павільён Беларускай ССР]] # Павільён Грузінскай ССР # Павільён Казахскай ССР # Павільён Кіргізскай ССР # Павільён Курскай, Варонежскай і Тамбоўскай абласцей # Павільён Маскоўскай, Тульскай і Разанскай абласцей # Павільён Таджыкскай ССР # Павільён Татарскай АССР # Павільён Туркменскай ССР # Павільён Узбекскай ССР # Павільён Украінскай ССР # «Ветпаліклініка» # Дарожны павільён # Жывёлагадоўчыя пабудовы # Манеж # Аранжарэя субтрапічных культур # Павільён «Друк» # Павільён «Юныя натуралісты» # Павільён «Агралесамеліярацыя» # Павільён «Ветэрынарыя» і «Штучнае абнасеньванне» # Павільён «Вінаградарства і вінаробства» # Павільён «Гідраэлектрастанцыя» # Павільён «Жывёлагадоўля» # Павільён «Збожжа» # Павільён «Бульба і гародніна» # Павільён «Кансервы» # Павільён «Трусагадоўля» # Павільён «Лён, каноплі і новалубяныя культуры» # Павільён «Лікёр» # Павільён «Алейныя культуры» # Павільён «Механізацыя» # Павільён «Мяса» # Павільён «Нафта» # Павільён «Паляванне і зверагадоўля» # Павільён «Піва» # Павільён «Пчалярства» # Павільён «Рыбная прамысловасць» # Павільён «Садаводства» # Павільён «Цукровы бурак» # Павільён «Сабакагадоўля» # Павільён «Тытунь» # Павільён «Тэхнічныя культуры і лекавыя расліны» # Павільён «Торф» # Павільён «Холадпрам» # Павільён «Бавоўна» # Павільён «Чай-кандытар» # Павільён «Шоўкагадоўля» # Раздзел «Новае ў вёсцы» # Цукровы завод # Усходні рэстаран # Галоўны рэстаран # Дзіцячае кафэ # Зялёны тэатр # Кафэ № 1 # Кафэ № 2 # Кінатэатр № 1 # Кінатэатр № 2 # Канцэртная эстрада # Манумент таварыша Сталіна # Фантан «Колас» на сажалцы # Чайная-сталовая # Чайхана # Адміністрацыйная плошча # Галоўная алея # Плошча Калгасаў # Плошча Механізацыі # Мічурынскі сад # Участак адкрытага грунта # Участак юнатаў # Зона адпачынку — Парк культуры імя Ф. Дзяржынскага # Упраўленне выстаўкі # Сажалкі {{Канец кал}} {{Канец схаванага блока}} === Рэканструкцыя і пераўтварэнні УСГВ (1948—1954) === [[Файл:All-Union Agricultural Exhibition (VSKhV). Badge. 1954.png|міні|200пкс|Значок з эмблемай «УСГВ». 1954 год]] 25 кастрычніка 1948 года Савет Міністраў СССР пастанавіў аднавіць працу УСГВ з 1950 года. З 1950 па 1954 гады абвятшалы комплекс быў маштабна перабудаваны пад кіраўніцтвам архітэктара Анатоля Жукава і скульптара [[Яўген Віктаравіч Вучэціч|Яўгена Вучэціча]] (якога ў 1950 годзе замяніў Аляксандр Пекараў). Урачыстае адкрыццё абноўленай выстаўкі адбылося 1 жніўня 1954 года. З гэтага часу яна аднаўляла сваю працу штогод вясной і летам{{sfn|Рогачёв|2014|с=343—344}}. Плошча выстаўкі павялічылася да 207 га. Большасць павільёнаў была перабудавана ў манументальным стылі пасляваеннага [[Сталінскі ампір|сталінскага ампіру]], яны сталі нагадваць палацы і храмы. У 29 рэспубліканскіх і занальных павільёнах былі ў поўнай меры прадстаўлены краі і рэспублікі СССР. Да нашых дзён амаль не страцілі свайго аблічча павільёны «Узбекская ССР» (цяпер «Культура»), «Украінская ССР» і «Латвійская ССР» (з 1959 года — «Фізіка»). Праектаванне шэрагу будынкаў было даручана маладым архітэктарам (павільёны «Юныя натуралісты», «Кветкі», «Водная гаспадарка» і іншыя){{sfn|Зиновьева|2014|с=160—168}}{{sfn|Зиновьев|2014|с=345}}{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=80—81}}. === ВДНГ СССР (1958—1986) === [[Файл:Borisov-trenikhin-4.jpg|міні|злева|План-карта ВДНГ СССР. Фрагмент. 1966 г. Художнік: А. В. Барысаў]] У 1956 годзе было прынята рашэнне аб падзеле выстаўкі на Сельскагаспадарчую і Прамысловую. 28 мая 1958 года яны былі аб'яднаны ў Выстаўку дасягненняў народнай гаспадаркі СССР (ВДНГ СССР), якая адкрылася 16 чэрвеня 1959 года. У тым жа годзе была перайменавана і [[ВДНГ (станцыя метро)|станцыя метро]]{{sfn|Рогачёв|2014|с=354}}. [[Файл:Allunionsausstellung (1980).jpg|міні|250пкс|Павільён «Космас». 1980 год]] З 1959 года, і асабліва ў 1963—1967 гадах, у рамках [[Барацьба з архітэктурнымі празмернасцямі|барацьбы з архітэктурнымі «празмернасцямі»]], ВДНГ падверглася маштабнай перабудове. Рэспубліканскія павільёны былі перапрафіляваны ў галіновыя. Да 50-гадовага юбілею [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] (1967) з многіх павільёнаў прыбралі гербы, а інтэр'еры былі знішчаны або закрыты. На цэнтральнай алеі і плошчы Прамысловасці быў знесены шэраг павільёнаў, на месцы якіх пабудавалі новыя, больш сучасныя («Хімічная прамысловасць», павільён № 57). Выстаўка пачала арганізоўвацца па галіновым прынцыпе, што нанесла значную шкоду архітэктурнай цэласнасці ансамбля{{sfn|Рогачёв|2014|с=356—359}}. У 1960-х гадах планавалася правесці Сусветную выставу 1967 года ў Маскве, і адзін з праектаў прадугледжваў поўны знос пабудоў ВДНГ, аднак выстаўка ў выніку прайшла ў Манрэалі. На ВДНГ пра яе нагадвае толькі 70-ы павільён «Масква», які быў перавезены з Канады{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=50—51}}. У 1977 годзе ў былых рэспубліканскіх павільёнах часова аднавілі нацыянальныя экспазіцыі. Рэканструкцыя 1986 года, прапанаваная МНДІП «Маспраект-4», практычна не была рэалізавана{{sfn|Зиновьева|2014}}{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=53}}. <gallery mode="packed" heights="160px" style="font-size:85%;" caption="Работы мастака А.В. Барысава, прысвечаныя ВДНГ СССР, канец 1960-х"> Borisov-trenikhin-3.jpg|Плакат «Цэнтральны павільён ВДНГ» Borisov-trenikhin-10.jpg|Макет вокладкі буклета «Выстаўка дасягненняў народнай гаспадаркі СССР» Borisov-trenikhin-11.jpg|«Кармавая база жывёлагадоўлі». З рэкламнага буклета Borisov-trenikhin-12.jpg|«Сельскагаспадарчае будаўніцтва». З буклета Borisov-trenikhin-5.jpg|Плакат «Лепшыя сарты айчынных культур глядзіце ў павільёнах земляробства» Borisov-trenikhin-14.jpg|«Павільён Акадэміі Навук СССР „Космас“». Вокладка буклета </gallery> === Усерасійскі выставачны цэнтр (1992—2013) === [[Файл:"Площадь промышленности ВВЦ".JPG|міні|Копія ракеты «Усход» на плошчы Прамысловасці]] [[Файл:Tupolev TU-154 Aeroflot CCCP-85005, Moscow, VDNKh, Russia PP1109003318.jpg|міні|[[Ту-154]] СССР-85005, 2005 год|злева]] [[Файл:"Самолёт ЯК-42 на ВВЦ".JPG|міні|[[Як-42]] СССР-42304, 2009 год]] 23 чэрвеня 1992 года ўказам Прэзідэнта РФ ВДНГ СССР была перайменавана ў Дзяржаўнае акцыянернае таварыства «Усерасійскі выставачны цэнтр» (ДАТ УВЦ). У 1990-я гады большасць экспазіцый была ліквідавана, а многія павільёны здадзены ў арэнду пад склады і магазіны<ref>[https://www.forbes.ru/news/68066-tri-vitse-mera-moskvy-voshli-v-sovet-direktorov-vvts «Три члена правительства Москвы вошли в совет директоров ВВЦ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190703150116/https://www.forbes.ru/news/68066-tri-vitse-mera-moskvy-voshli-v-sovet-direktorov-vvts |date=3 ліпеня 2019 }} forbes.ru ад 20.05.2011</ref>. Значнай стратай стала знішчэнне экспанатаў павільёна «Космас», у тым ліку макетаў першых савецкіх спадарожнікаў{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=53}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=359}}. 13 верасня 2008 года быў распілаваны на металалом самалёт-музей [[Ту-154]] (адзіны вопытны ўзор гэтага лайнера, які захаваўся), што стаяў на выстаўцы амаль 40 гадоў<ref>{{Cite web|url=http://www.russia.ru/video/tu154vvc/|title=Конец Ту-154|publisher=www.russia.ru|access-date=2019-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321093136/http://www.russia.ru/video/tu154vvc/|archive-date=2019-03-21|url-status=dead}}</ref>. Гэта выклікала бурную негатыўную рэакцыю грамадскасці<ref name="dni_ru_tu154">{{Cite web|url=https://dni.ru/society/2008/9/15/149134.html|title=На ВВЦ разбили Ту-154|publisher=Дни ру|access-date=2019-03-21|archive-date=2019-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321093136/https://dni.ru/society/2008/9/15/149134.html|url-status=live}}</ref>. Дырэктар Політэхнічнага музея назваў знішчэнне самалёта «праявай бескультур'я і хамскага стаўлення да людзей»<ref name="autogenerated1">[http://www.vesti-moscow.ru/rnews.html?id=38054 Крушение символов]{{Недаступная спасылка}} // Вести-Москва, 15.09.08</ref>. У пачатку 2011 года федэральныя ўлады знайшлі інвестараў для рэканструкцыі комплексу — бізнесменаў Года Нісанава і Зараха Іліева, канцэпцыя якіх прадугледжвала будаўніцтва гасцінічнага комплексу, аквапарку, акіянарыума і падземных парковак за 60 млрд рублёў<ref name="urbaneconomics.ru">{{Cite web |url=http://www.urbaneconomics.ru/publications/?mat_id=760 |title=Москва станет единственным хозяином ВВЦ. Известия, 13 мая 2013 |access-date=12 мая 2026 |archive-date=26 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926015705/http://www.urbaneconomics.ru/publications/?mat_id=760 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Moscow Russia Park.jpg|міні|Выгляд з кола агляду, 2012 год]] === Маштабная рэканструкцыя і новае развіццё (з 2013 года) === У лістападзе 2013 года Указам Прэзідэнта РФ акцыі УВЦ былі перададзены [[Урад Масквы|Ураду Масквы]]. У 2014 годзе выстаўка вярнула гістарычную назву ВДНГ. Урад горада вылучыў субсідыі ў памеры 3 млрд рублёў на першачарговыя меры па развіцці тэрыторыі<ref>{{Cite web|url=http://mosday.ru/news/item.php?299675|title=Москва выделила более 3 млрд рублей на первоочередные меры по развитию и восстановлению территории ВДНХ|author=Ольга Зеневич|date=2014-06-03|publisher=mosday.ru|access-date=2015-03-17|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402172644/http://mosday.ru/news/item.php?299675|url-status=live}}</ref>. За кароткі час былі ліквідаваны незаконныя прыбудовы і шапікі, вывезена 10 тыс. тон смецця. Трэць ВДНГ стала пешаходнай, а парк «Астанкіна» быў далучаны да выстаўкі<ref>{{Cite web|url=http://www.kievskiy.org/about/info/news/2841/|title=Сергей Собянин: Парк «Останкино» присоединен к ВДНХ для создания единой зелёной территории|publisher=www.kievskiy.org|access-date=2019-10-14|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014124540/http://www.kievskiy.org/about/info/news/2841/|url-status=live}}</ref>. З 2014 па 2020 гады на ВДНГ працавала экспазіцыя [[Політэхнічны музей|Політэхнічнага музея]] «Расія робіць сама». З Парка імя Горкага быў перавезены макет касмічнага карабля «[[Буран (касмічны карабель)|Буран]]», дзе адкрыўся інтэрактыўны музей<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2015/08/31/buran.html|title=На ВДНХ открылся еще один интерактивный космический музей|publisher=Российская газета|access-date=2019-10-14|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014124540/https://rg.ru/2015/08/31/buran.html|url-status=live}}</ref>. З лістапада 2014 года ў зімовы перыяд працуе самы вялікі ў свеце каток са штучным лёдам (плошча пакрыцця 20 510 м²)<ref>{{Cite news|title = Самый большой искусственный каток в мире открывается на ВДНХ|author = Клим Санаткин|url = http://www.1tv.ru/news/social/272696|work = Первый канал|date=2014-11-27|access-date = 2015-03-17|archive-date = 2015-04-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20150402111727/http://www.1tv.ru/news/social/272696}}</ref>. У 2015 годзе адкрыліся цэнтр акіянаграфіі «Маскварыум», гістарычны парк «Расія — мая гісторыя» і іншыя аб'екты. У 2016 годзе была прынята новая канцэпцыя развіцця, паводле якой ВДНГ падзялялася на сем зон. У 2016 і 2017 гадах была праведзена рэстаўрацыя гістарычных кветнікаў 1950-х гадоў на Цэнтральнай алеі. У сакавіку 2016 года паводле рашэння суда было дэмантавана Кола агляду «Масква-850»<ref>[https://touch.news.mail.ru/economics/25016744/?frommail=1 Судебные приставы 3 марта демонтируют колесо обозрения на ВДНХ]{{Недаступная спасылка|date=2019-04}}</ref>. У 2018 годзе пасля рэстаўрацыі запрацаваў комплекс з 14 фантанаў Цэнтральнай алеі і фантан «Залаты колас». У павільёне «Космас» адкрыўся цэнтр «Касманаўтыка і авіяцыя», у павільёне № 58 («Земляробства») — Цэнтр даследавання пісьменства «Слова», а ў павільёне № 71 — Дварэц дзяржпаслуг. Падчас пандэміі COVID-19 у 2020 годзе ў павільёне № 75 быў разгорнуты часовы шпіталь, а на тэрыторыі быў запушчаны грамадскі электратранспарт. У 2021 годзе адкрыліся мультымедыйны цэнтр «Саюзмультпарк», Музей Гаража асаблівага прызначэння і Музей транспарту Масквы. Усяго з пачатку праграмы «Адраджэнне ВДНГ» створана каля 20 музейна-выставачных прастор і праведзена рэстаўрацыя 26 аб'ектаў культурнай спадчыны<ref name="TASS">{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/interviews/12016539|title=Гендиректор ВДНХ: очередной этап программы возрождения выставки успешно завершен|website=[[ТАСС]]|access-date=2021-11-02|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102123537/https://news.rambler.ru/moscow_city/46919042-gendirektor-vdnh-ocherednoy-etap-programmy-vozrozhdeniya-vystavki-uspeshno-zavershen/|url-status=live}}</ref>. == Архітэктура і афармленне == [[Файл:Moscow. VDNKh. Main Gate P5293168 2350.jpg|міні|250пкс|Арка галоўнага ўваходу]] Комплекс будынкаў ВДНГ пабудаваны пераважна з выкарыстаннем прынцыпаў сіметрыі ў перыяд 1950—1954 гадоў. Воссю выстаўкі служаць Галоўная і Цэнтральная алеі, на якіх размешчаны плошчы Дружбы Народаў і Прамысловасці. Парадны ўваход з боку праспекта Міра адзначаны манументальнай [[Арка галоўнага ўваходу ВДНГ|аркай]]. Далей знаходзіцца [[Галоўны павільён ВДНГ|Цэнтральны павільён]] з помнікам Леніну і фантан «Дружба народаў». Па алеі размешчаны рэспубліканскія і галіновыя павільёны, а на плошчы Прамысловасці ўсталяваны макет ракеты «[[Усход (ракета-носьбіт)|Усход]]» і ўзоры авіятэхнікі: самалёт [[Як-42]], верталёт [[Мі-8]] і знішчальнік [[Су-27]]{{sfn|Рогачёв|2014|с=347—396}}{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=166—177}}. Архітэктурнае аблічча большасці пабудоў вытрымана ў стылі ар-дэко і сталінскага ампіру з выкарыстаннем нацыянальных матываў рэспублік. Некаторыя павільёны ў 1960-я гады былі рэканструяваны ў стылі [[Савецкі архітэктурны мадэрнізм|савецкага мадэрнізму]] (збудаванне новага фасада па-над старым). Да такіх належаць павільёны «Металургія», «Здраваахаванне», «Газавая прамысловасць» і іншыя, аднак цяпер многім з іх вяртаецца першапачатковы выгляд{{sfn|Зиновьев|2014|с=75—76}}{{sfn|Рогачёв|2014|с=347—382}}. == Ландшафтны парк == [[Файл:Останкинский - ВДНХ воздушная тропа.jpg|міні|злева|250пкс|Паветраная сцежка ў Ландшафтным парку ВДНГ]] Ландшафтны парк плошчай больш за 87 гектараў знаходзіцца на паўночным захадзе выстаўкі. Яго ўладкаванне пачалося ў 2015—2017 гадах паводле канцэпцыі французскага архітэктара Мішэля Пена<ref>{{Cite web|url=https://m.vk.com/video-18517041_456241140|title=#Люди ВДНХ — Мишель Пена — Видео {{!}} ВКонтакте|website=m.vk.com|access-date=2021-01-26|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121190401/https://m.vk.com/video-18517041_456241140|url-status=live}}</ref>. Парк сімвалізуе пераход ад дзікай прыроды да створанай рукамі чалавека і падзелены на пяць зон<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vdnh.ru/events/landshafty-vdnkh/|title=Ландшафты ВДНХ|website=vdnh.ru|access-date=2021-01-26|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125011002/https://vdnh.ru/events/landshafty-vdnkh/|url-status=live}}</ref>: * «Прырода батанічная» — уключае «Экспазіцыю экасістэм» з раслінамі змешаных лясоў і лугоў. * «Прырода забаў» — уладкаваны пляж і зялёны лабірынт у форме шахматнай дошкі. * «Прырода дзікая» — у Шарамецьеўскай дуброве пабудавана паветраная эко-сцежка працягласцю 474 метры і арт-кампазіцыі «Птушкі». * «Прырода навук і мастацтваў» — упрыгожана кветнікам «Вялікая карціна палёў» у стылі абстракцыянізму Васіля Кандзінскага. * «Прырода культываваная» — уключае Мічурынскі сад з 1700 пладовымі дрэвамі і сірынгарый (бэзавы сад). У 2023 годзе адкрыўся «Сад пяці пачуццяў» у форме стужкі Мёбіуса — 300-метровая сцежка, якая ўздзейнічае на зрок, слых, нюх, дотык і смак<ref>{{Cite web|url=https://www.mos.ru/news/item/124599073/|title=На ВДНХ открылся пешеходный аттракцион «Лента Мебиуса»|lang=ru|website=Сайт Москвы|date=2023-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606113434/https://www.mos.ru/news/item/124599073/|archive-date=2023-06-06|access-date=2024-08-11|url-status=bot: unknown}}</ref>. == У культуры і філатэліі == [[Файл:Stamp of USSR 1818.jpg|міні|250пкс|Марка СССР 1955 года: Павільён РСФСР]] ВДНГ неаднаразова з'яўлялася ў савецкім кінематографе. Яна фігуруе ў такіх вядомых фільмах, як «[[Падкідыш (фільм)|Падкідыш]]» (1939), «[[Светлы шлях (фільм)|Светлы шлях]]» (1940), «[[Свінарка і пастух]]» (1941), «[[Пяць вечароў (фільм)|Пяць вечароў]]» (1978), «[[Стылягі (фільм, 2008)|Стылягі]]» (2008) і многіх іншых{{sfn|Нефёдов, Коробьина|2014|с=190-195}}. Выстаўцы прысвечана вялікая колькасць паштовых марак СССР і Расіі, пачынаючы з 1939 года, якія адлюстроўваюць галоўныя павільёны і дасягненні гаспадаркі. == Транспарт == * Да выстаўкі можна дабрацца на метро (станцыя «ВДНГ»), манарэйцы (станцыі «Выставачны цэнтр» і «Вуліца Сяргея Эйзенштэйна» — закрыты ў 2025 годзе), а таксама трамваямі, аўтобусамі і электрабусамі. * Па тэрыторыі ВДНГ праходзіць бясплатны кальцавы маршрут К, які абслугоўваецца электрабусамі і аўтобусамі малой умяшчальнасці. Таксама дзейнічае аўтобусны маршрут № 533 паміж станцыямі метро «ВДНГ» і «Батанічны сад». * 1 жніўня 2024 года адкрылася канатная дарога «Паветраны трамвай» працягласцю 769 метраў<ref>{{Cite web|url=https://vdnh.ru/news/67204/|title=На ВДНХ заработала канатная дорога|website=ВДНХ|date=2024-08-01|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240802081837/https://vdnh.ru/news/67204/|archive-date=2024-08-02|access-date=2024-08-02|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы|3}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Нефёдов, Коробьина|аўтар=Нефёдов П., Коробьина И.|загаловак=Путеводитель по ВДНХ|месца=М.|выдавецтва=ABCdesign|год=2014|старонак=240|isbn=978-5-4330-0033-9}} * {{кніга|аўтар=Зиновьев А. Н.|загаловак=Ансамбль ВСХВ: Архитектура и строительство|месца=М.|год=2014|старонак=408|isbn=978-5-9903159-2-1|ref=Зиновьев}} * {{кніга|аўтар=Рогачёв А. В.|загаловак=Великие стройки социализма|месца=М.|выдавецтва=Центрполиграф|год=2014|старонкі=295—396|старонак=480|isbn=978-5-227-05106-6|ref=Рогачёв}} * {{кніга|аўтар=Зиновьева О. А.|загаловак=Восьмое чудо света. ВСХВ–ВДНХ–ВВЦ|месца=М.|выдавецтва=Центрполиграф|год=2014|старонак=352|isbn=978-5-227-05083-0|ref=Зиновьева}} * {{кніга|загаловак=Выставочные ансамбли СССР. 1920—1930-е годы: материалы и документы|адказны=Отв. ред. В. П. Толстой|месца=М.|выдавецтва=Галарт|год=2006|старонак=468|isbn=978-5-269-01050-2|ref=Выставочные ансамбли}} * {{кніга|аўтар=Никологорская О. А.|загаловак=Олтаржевский|месца=М.|выдавецтва=Молодая Гвардия|год=2013|серыя=[[Жыццё выдатных людзей]]|старонак=224|isbn=978-5-235-03629-1|ref=Никологорская}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Афіцыйны сайт|vdnh.ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выставачныя цэнтры Расіі]] [[Катэгорыя:Усерасійскія выстаўкі]] [[Катэгорыя:Сталінская архітэктура]] [[Катэгорыя:Славутасці Масквы]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні, пабудаваныя ў 1954 годзе ў Маскве]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Масквы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1939 годзе]] ex8ykvwg5ahgfgnfgg6c2f8kcct3w9i 0 808051 5148893 5144722 2026-05-30T17:52:02Z DobryBrat 5701 дапаўненне, стыль 5148893 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Малчанаў}} {{Асоба}} '''Уладзімір Кірылавіч Малчанаў''' ({{lang-ru|Влади́мир Кири́ллович Молча́нов}}; {{ДН|7|10|1950}}, {{МН|Масква||}} — {{ДС|12|5|2026}}, {{МС|Масква||}}) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. Аўтар і вядучы тэлепраграмы «Да і пасля паўночы» у канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў на савецкім тэлебачанні, якая карысталася вялікай папулярнасцю ў гледачоў і стала адным з сімвалаў эпохі [[Перабудова|перабудовы]]<ref>[https://bel.sputnik.by/20260513/paysho-z-zhytstsya-telezhurnalst-uladzmr-malchana-1107060903.html Пайшоў з жыцця тэлежурналіст Уладзімір Малчанаў]</ref>. Член Акадэміі расійскага тэлебачання з 1994 года, кіраўнік Майстэрні факультэта журналістыкі ў Маскоўскім інстытуце тэлебачання і радыёвяшчання «Астанкіна». == Біяграфія == Нарадзіўся 7 кастрычніка 1950 года ў Маскве. У 1967 годзе паступіў у МДУ на філалагічны факультэт, дзе вывучаў [[нідэрландская мова|нідэрландскую мову]]. У 1973 годзе абараніў дыплом па тэме «Праблемы дэкадансу ў раманах [[Луі Купейрус]]а». Тады ж уступіў у [[КПСС]]. З 1973 па 1986 год працаваў у АПН, у заходнееўрапейскай рэдакцыі. Быў рэдактарам, уласным карэспандэнтам у [[Нідэрланды|Нідэрландах]]. Са студзеня 1987 года па люты 2014 года — на тэлебачанні. На працу быў запрошаны Леанідам Краўчанкам. Быў аформлены ў штат у канцы снежня 1986 года. У кнізе «Улад Лісцьеў. Старонні рэквіем» сцвярджаецца, што Краўчанка разглядаў кандыдатуру Малчанава як вядучага праграмы «Погляд». З-за віленскіх падзеяў 13 студзеня 1991 года па ўласнай ініцыятыве перастаў весці праграму «Время» і выйшаў з [[КПСС]] разам са сваім выпускаючым рэдактарам. Першапачаткова Малчанаў збіраўся весці эфір, пачаўшы выпуск з тэмы Вільнюса, але паступіў званок ад кіраўніцтва з дырэктывай прыбраць матэрыял з праграмы. У выніку Малчанаў падпісаў пісьмовую адмову ад вядзення праграмы «Время». Аднак бліжэйшы эфір «Да і пасля паўночы» быў прысвечаны падзеям у Літве. З 21 лістапада 2005 года па 28 чэрвеня 2020 года на «Радыё Арфей» вёў перадачу «Рандэву з дылетантам». Праграма выходзіла днём па нядзелях. На тэлеканале «Настальгія» вёў штотыднёвае ток-шоў «Да і пасля з Уладзімірам Малчанавым» (з 2009 па 2012), з верасня 2007 года па ліпень 2013 года вёў тэлепраграму «Паўночнікі» (са жніўня 2012 года). Памёр 12 мая 2026 года ў Маскве. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-22}} {{DEFAULTSORT:Малчанаў}} [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] jqgnd6611633z5s7x486bgj9d00gmsw 0 808151 5149173 5144421 2026-05-31T10:05:35Z Feeleman 163471 афармленне 5149173 wikitext text/x-wiki '''Грэг''' ({{Lang-en|Gregg, Greg}}) — англійскае прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Кларк Грэг]] (нар. 1962) — амерыканскі акцёр, сцэнарыст і рэжысёр * [[Джэймі Грэг]] (нар. 1985) — канадскі канькабежац * [[Вірджынія Грэг]] (1916—1986) — амерыканская актрыса == Тапонім == === ЗША === * [[Грэг (акруга)|Грэг (акруга, Тэхас)]] {{спіс цёзак2}}{{неадназначнасць}} 2nk0vjoi08y6rhoie4zt6dxdbjq8y3i 0 808526 5149222 5148418 2026-05-31T11:03:02Z JerzyKundrat 174 /* Абставіны */ чуткі-плёткі 5149222 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)}} [[Файл:Starobelsk Professional College after attack 2026-05-22.jpg|міні|Разбурэнні Старабельскага прафесійнага каледжа пасля атакі 22 мая 2026 года.]] [[22 мая]] [[2026]] года ўкраінскія войскі нанеслі па [[Старабельск|Старабельску]] ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] ўдар [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотнікамі]]. У прыватнасці, дроны трапілі ў інтэрнат каледжа, у выніку чаго загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена. == Атака == Ноччу 22 мая 2026 года па інтэрнаце каледжа, размешчаным у Старабельску, ударылі дроны, якія разбурылі будынак. У выніку, па сцвярджэнні расійскіх уладаў, загінуў 21 чалавек і яшчэ 42 было паранена<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mcs-cislo-zertv-udara-po-starobelsku-vozroslo-do-21-celoveka/a-77274085|title=МЧС: Число жертв атаки на Старобельск выросло до 21 человека|lang=ru|website=dw.com|access-date=2026-05-24|quote=Число жертв удара ВСУ по колледжу и общежитию педуниверситета в Старобельске увеличилось до 21 человека. ... Общее число пострадавших из-за атаки, совершенной 22 мая, по этим данным, достигло 63 человек (включая погибших). Под завалами больше не осталось людей, поисково-спасательная операция завершена, добавили в МЧС.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c5yxgkw86exo|title=Путин приказал Минобороны «представить предложения» после атаки на колледж в Старобельске, ВСУ заявили об ударе по военным целям|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-22|access-date=2026-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. Расійскія ўлады сцвярджалі, што ў інтэрнаце на момант удару знаходзіліся 86 падлеткаў ва ўзросце ад 14 да 18 гадоў<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2026/05/1167579|title=Ukraine: UN alarmed by reports of deadly strike on dormitory in occupied Luhansk {{!}} UN News|lang=en|website=news.un.org|date=2026-05-22|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. У апублікаваным спісе загінулых — 18 дзяўчат ва ўзросце ад 18 да 23 гадоў і трое юнакоў ва ўзросце ад 20 гадоў да 21 года<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ru.themoscowtimes.com/2026/05/24/v-lnr-obyavili-den-traura-posle-gibeli-21-cheloveka-pri-udare-po-obschezhitiyu-v-starobelske-a196110|title=В «ЛНР» заявили о гибели 21 человека в результате удара по общежитию в Старобельске|lang=ru|first=Русская служба The Moscow Times|last=|website=Русская служба The Moscow Times|date=2026-05-24|access-date=2026-05-24}}</ref>. == Абставіны == Генштаб УСУ заявіў, што ўкраінскія войскі наносілі ўдары толькі па ваенных аб’ектах: складах боепрыпасаў, сродках СПА, пунктах кіравання і штабу атрада БПЛА «[[Рубікон (цэнтр беспілотных сістэм)|Рубікон]]» у Старабельску<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref>. Адзін з заснавальнікаў расследавальнай групы [[Conflict Intelligence Team]] [[Руслан Леанідавіч Левіеў|Руслан Левіеў]] адзначыў, што згодна з апублікаванай інфармацыяй (некралогі загінулых, фота і відэа з месца падзей) можна сцвярджаць, што ўдар быў нанесены па будынку педагагічнага каледжа, якіх-небудзь прыкмет ваеннага аб’екта (напрыклад, штаба «Рубікона») няма, а загінулыя і пацярпелыя з’яўляліся студэнтамі каледжа<ref>{{Cite web|url=https://theins.ru/news/292901|title=При ударе по колледжу в Старобельске погибли 10 человек. Захарова пригласила иностранных журналистов посетить оккупированный город|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-23|access-date=2026-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://echofm.online/news/sejchas-uzhe-prakticheski-net-somnenij-chto-nikakogo-voennogo-obekta-ne-bylo-ruslan-leviev-ob-udare-po-kolledzhu-v-starobelske|title=«Сейчас уже практически нет сомнений, что никакого военного объекта не было»: Руслан Левиев об ударе по колледжу в Старобельске|lang=ru|website=ЭХО|date=2026-05-24|access-date=2026-05-25}}</ref>. Адзін з журналістаў замежнага СМІ, прывезены расійскімі ўладамі 25 мая ў Старабельск, паведаміў «[[Meduza]]», што ў разбураным інтэрнаце можна было ўбачыць рэчы, тыповыя для падлеткаў, і што ён не сумняваецца ў тым, што будынку пражывалі менавіта студэнты. Журналіст не ўбачыў у інтэрнаце ніякіх прыкмет, што там знаходзіліся вайскоўцы. Гібель студэнтаў у інтэрнаце пацвярджаецца і рэпартажам расійскага выдання «[[Коммерсантъ]]»<ref name=":5">{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/25/chto-my-znaem-ob-udare-vsu-po-zdaniyu-kolledzha-v-starobelske-chem-dlya-ukrainy-opasen-oreshnik-i-kakie-esche-rakety-primenili-vs-rf-pri-atake-na-kiev|title=Что мы знаем об ударе ВСУ по зданию колледжа в Старобельске? Чем для Украины опасен «Орешник»? И какие еще ракеты применили ВС РФ при атаке на Киев? Отдел «Разбор» отвечает на вопросы об очередном витке кровавой эскалации|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-26}}</ref>. Выданне The Insider адзначыла, што па адным і тым жа адрасе размешчаны дзве розныя навучальныя ўстановы з асобнымі будынкамі, але без пазначэння нумароў карпусоў — педагагічны і прафесійны каледжы, — і абодва былі разбураныя<ref name=":6">{{Cite web|url=https://theins.ru/antifake/292965|title=«Террористический удар по студенческому общежитию». Что произошло в Старобельске: версии и фейки|lang=ru|first=The|last=Insider|website=The Insider|date=2026-05-25|access-date=2026-05-27}}</ref>. Выданне «Meduza» паказала на тое, што журналістаў, якіх расийскія ўлады прывезлі да месца ўдару, дапусцілі толькі да будынка педагагічнага каледжа<ref name=":5" />. Усе загінулыя з апублікаванага спісу былі студэнтамі педагагічнага каледжа, аднак пра загінулых у прафесійным каледжы не заяўлялася, нягледзячы на тое, што ён таксама меў інтэрнат. Ва ўкраінскіх сацсетках распаўсюджвалася версія, што студэнты былі пераведзеныя на дыстанцыйнае навучанне, а ў будынку былі размешчаныя вайскоўцы. Расклад заняткаў на сайце прафесійнага каледжа быў пусты па меншай меры з лістапада 2025 года, а ў раздзеле «Дыстанцыйнае навучанне» размешчаны спасылкі на Zoom, аднак старонка прафесійнага каледжа у «[[Вконтакте]]» сведчыць аб працяглых афлайн-занятках<ref name=":6" />. [[Інстытут вывучэння вайны]] паказаў на тое, што Расея не дала неабвержных довадаў таго, што ўдар па Старабельску быў нанесены па выключна грамадзянскім аб’екце пры тым, што раней расійскія войскі ўжо практыкавалі размяшчэнне вайсковых аб’ектаў у грамадзянскіх пабудовах<ref name=":4">{{Cite web|url=https://understandingwar.org/research/russia-ukraine/russian-offensive-campaign-assessment-may-25-2026/|title=Russian Offensive Campaign Assessment, May 25, 2026|lang=en-US|first=Nadia|last=Sleiman|website=Institute for the Study of War|date=2026-05-26|access-date=2026-05-26}}</ref>. == Рэакцыя == [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] заявіў, што побач з месцам удару ніякіх ваенных аб’ектаў няма, у сувязі з чым удар не можа быць звязаны з працай расійскага [[СПА]] і [[РЭБ]], і даручыў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрству абароны РФ]] прадставіць свае прапановы як адказаць на гэтую атаку<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5y74lwx395o|title=Russia's Putin vows retaliation after accusing Ukraine of hitting student dormitory|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/23/europe/putin-ukraine-strike-starobilsk-intl|title=‘Massive’ Russian missile barrage hits Kyiv after Putin orders retaliation for deadly Ukrainian attack|lang=en|first=Tim|last=Lister|website=CNN|date=2026-05-23|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/05/23/voyna|title=Война. 1550-й день. Удар по колледжу в Старобельске. Погиб 21 человек. Путин обвинил в теракте «киевский режим» и пригрозил ответом|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-05-24}}</ref>. 25 чэрвеня [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] заявіў, што ўдар [[Узброеныя сілы Украіны|УСУ]] па Старабельску «перапоўніў чашу цярпення», і [[Узброеныя сілы Расіі|УС РФ]] «прыступаюць да паслядоўнага нанясення сістэмных удараў» па прадпрыемствах украінскага [[Ваенна-прамысловы комплекс|ВПК]] у [[Кіеў|Кіеве]], па цэнтрах прыняцця рашэнняў і камандных пунктах. МЗС РФ заклікаў замежных грамадзян, уключаючы персанал дыпламатычных місій і прадстаўніцтваў міжнародных арганізацый як мага хутчэй пакінуць горад, а жыхароў украінскай сталіцы — не набліжацца да аб’ектаў ваеннай і адміністрацыйнай інфраструктуры<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/amp/mid-rf-prigrozil-novymi-udarami-po-kievu/33764440.html|title=МИД РФ призвал иностранных граждан покинуть Киев|website=www.svoboda.org|access-date=2026-05-25}}</ref>. 24 і 25 мая 2026 года былі аб’яўлены днямі жалобы ў Луганскай вобласці<ref name=":0" />. Расія склікала экстранную нараду [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/%D0%BC%D0%B8%D1%80/%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%B1-%D0%BE%D0%BE%D0%BD-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5-%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6-%D0%B2-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B5/3945917|title=Россия созвала экстренное заседание СБ ООН после атаки на колледж в Старобельске|lang=tr|website=Anadolu|date=2026-05-22|access-date=2026-05-25}}</ref>, на якой сталы прадстаўнік РФ [[Васіль Аляксеевіч Нябензя|Васіль Нябенз]]я заклікаў краіны Захаду асудзіць удар. Прадстаўнікі Вялікабрытаніі, Даніі і Латвіі заявілі, што звесткі пра ўдар па Старабельску, верагодна, з’яўляюцца дэзінфармацыяй, паколькі іх нельга незалежна пацвердзіць і верыфікаваць. Сталы прадстаўнік Украіны ў ААН Андрэй Мельнік назваў выступ Нябензі «чыстым прапагандысцкім шоу». Спецпрадстаўнік ААН па пытанні аб дзецях і ўзброеных канфліктах Ванэса Фрэйзер заявіла, што ў ААН з занепакоенасцю сочаць за паведамленнямі аб удары. Яна адзначыла, што ААН не мае доступу да раёна і не можа пацвердзіць дэталі здарэння<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/ru/story/2026/05/1467968|title=В Совбезе ООН обсудили удар по гражданским объектам в Луганской области Украины {{!}} Новости ООН|lang=ru|website=news.un.org|date=2026-05-22|access-date=2026-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-26}} [[Катэгорыя:Авіяўдары падчас уварвання Расіі ва Украіну (2022)]][[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 22 мая]][[Катэгорыя:2026 год у Расіі]][[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Гісторыя Луганскай вобласці]] mst9228i1dygjxlnekiwqmz5w0ylrhz 0 808620 5148906 5148083 2026-05-30T18:02:55Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя 5148906 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | інструмент = {{hlist| [[Alto saxophone]] | [[tenor saxophone]]|[[soprano saxophone]]}} | гады актыўнасці = 1947–2014 }}'''Уолтэр Тэадор''' «'''Соні'''» '''Ролінз''' ({{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[джаз]]авы тэнар-саксафаніст, які лічыцца адным з найважнейшых і найуплывоўнейшых джазавых музыкаў. За сем дзесяцігоддзяў кар’еры Ролінз запісаў больш за шэсцьдзесят альбомаў у якасці лідара. Яго альбом 1956 года ''«Saxophone Colossus»'' быў абраны для захавання Нацыянальным рэестрам аўдыязапісаў [[Бібліятэка Кангрэса|Бібліятэкі Кангрэса]] ў 2016 годзе. Шэраг яго кампазіцый, у тым ліку «St. Thomas», «Oleo», «Doxy» і «Airegin», сталі {{Не перакладзена 3|Джазавы стандарт|джазавымі стандартамі|ru|Джазовый стандарт}}. Ролінза часта называлі «найвялікшым жывым імправізатарам». Ролінз быў апошнім жывым з 57 джазавых музыкаў на фатаграфіі 1958 года ''«[[:en:A Great Day in Harlem|Вялікі дзень у Гарлеме]]»''. На працягу ўсёй яго кар’еры Ролінза называлі «саксафонным калосам». Ён быў узнагароджаны пажыццёвай [[Грэмі|прэміяй «Грэмі]]», а ў 2011 годзе быў узнагароджаны прэміяй Цэнтра Кенэдзі. Яго прызналі вызначальнай фігурай джазавага жанру.<ref name="NYTobit2">{{cite news|last=Keepnews|first=Peter|url=https://www.nytimes.com/2026/05/25/arts/music/sonny-rollins-dead.html|title=Sonny Rollins, Giant of the Jazz Saxophone, Is Dead at 95|newspaper=[[The New York Times]]|date=May 25, 2026|access-date=May 26, 2026|issn=0362-4331}}</ref><ref name="rolling2">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/sonny-rollins-jazz-legend-saxophone-colossus-dead-obit-1234715446/|title=Sonny Rollins, Jazz's Saxophone Colossus and Greatest Improvisor, Dead at 95|magazine=[[Rolling Stone]]|date=May 25, 2026|access-date=May 25, 2026}}</ref> [[Файл:Sonny_Rollins_concert_in_Helsinki_1972_(JOKAHBL3F_C32-3).tif|справа|міні|308x308пкс|Ролінз выступае ў Хельсінкі ў 1972 годзе]] == Уплыў, творчасць і спадчына == Ролінз шырока прызнаны адным з найважнейшых і найуплывовейшых джазавых музыкаў.<ref name="ALLMUSIC">{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/sonny-rollins-mn0000039656/biography|title=Sonny Rollins &#124; Biography|author=Nastos|first=Michael G.|website=[[AllMusic]]|date=1930-09-07|access-date=2015-07-28}}</ref><ref name="NYT-20240318">{{cite news|last=Garner|first=Dwight|title=This Jazz Legend Is His Own Work in Progress - The private musings of Sonny Rollins reveal an artist devoted to the rigors of self-improvement.|url=https://www.nytimes.com/2024/03/18/books/review/notebooks-of-sonny-rollins.html|date=March 18, 2024|work=[[The New York Times]]|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20240318194515/https://www.nytimes.com/2024/03/18/books/review/notebooks-of-sonny-rollins.html|archive-date=March 18, 2024|access-date=March 20, 2024}}</ref> Ролінза часта называлі «найвялікшым жывым імправізатарам». <ref>{{Cite news|accesdate=John Fordham (jazz critic)}}</ref> Ролінз у розны час іграў на тэнар-саксафоне Selmer Mark VI<ref name="jazztimes1">{{Cite web|url=http://jazztimes.com/articles/21052-sonny-rollins-summoning-the-muse|title=Jazz Articles: Sonny Rollins: Summoning the Muse|author=Primack|first=Bret|website=Jazztimes.com|date=1949-01-20|access-date=2015-11-13}}</ref> і Buescher Aristocrat<ref>{{Cite web|url=http://www.organissimo.org/forum/index.php?/topic/56916-a-tale-of-some-saxophones/|title=A Tale of Some Saxophones - Miscellaneous Music - organissimo forums|website=Organissimo.org|date=January 13, 2010|access-date=2015-11-13}}</ref>. У 1970-х гадах ён запісваў альбом ''Easy Living'' на сапрана-саксафоне. Яго любімымі муштукамі былі муштукі Ота Лінка і Берга Ларсена<ref>{{Cite web|url=http://sonnyrollins.com/frequentlyaskedquestions/|title=FAQ|publisher=Sonny Rollins|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117025806/http://sonnyrollins.com/frequentlyaskedquestions/|archive-date=November 17, 2015|access-date=2015-11-13|url-status=dead}}</ref>. Ён выкарыстоўваў язычкі сярэдняй таўшчыні Frederick Hemke<ref name="jazztimes1" />. Гук Ролінза апісвалі як «рэзкі і чысты».<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.westword.com/music/the-ten-best-saxophonists-of-all-time-5697660|title=The ten best saxophonists of all time|author=Solomon|first=Jon|website=Westword.com|date=August 7, 2013|access-date=2025-03-22}}</ref> Як саксафаніста, яго спачатку прыцягвалі скачковыя гукі і [[Рытм-н-блюз|R&B]]-гучанне такіх выканаўцаў, як Луі Джордан, але неўзабаве ён трапіў у мэйнстрымную традыцыю тэнар-саксафона. Нямецкі крытык Іаахім-Эрнст Берэндт апісаў гэтую традыцыю як такую, што знаходзіцца паміж двума полюсамі: моцнай гучнасцю Коўлмана Хокінса і лёгкай гнуткай фразіроўкай Лестэра Янга, які так натхніў імклівую імправізацыю бібопа ў 1950-х гадах.<ref>{{cite book|last=Berendt|first=Joachim|title=The Jazz Book|publisher=Paladin|year=1976|page=229}}</ref> Сярод іншых уплывовых асоб на яго тэнар-саксафон — [[Бен Уэбстэр|Бэн Вэбстэр]] і Дон Баяс. У падлеткавым узросце на Ролінза моцна паўплываў альт-саксафаніст Чарлі Паркер.<ref>{{Cite web|url=http://www.jazz.com/features-and-interviews/2009/11/13/in-conversation-with-sonny-rollins|title=In Conversation with Sonny Rollins – Jazz.com &#124; Jazz Music – Jazz Artists – Jazz News|website=Jazz.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063033/http://www.jazz.com/features-and-interviews/2009/11/13/in-conversation-with-sonny-rollins|archive-date=October 22, 2015|access-date=2015-11-13|url-status=dead}}</ref> У гады навучання ў сярэдняй школе яго настаўнікам быў піяніст і кампазітар [[Тэлоніус Монк|Тэланіус Монк]], і ён часта рэпеціраваў у яго кватэры.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jk3Bx7KfdO8C&q=rollins+thelonious+monk+high+school&pg=PA118|title=Thelonious Monk: The Life and Times of an American Original|author-link=Robin Kelley|first=Robin|last=Kelley|page=118|date=December 8, 2009|publisher=Simon and Schuster|access-date=2015-11-13|isbn=9781439190494}}</ref> У 2011 годзе [[Барак Абама]] ўзнагародзіў яго Нацыянальным медалём мастацтваў; Абама сказаў, што Ролінз натхніў яго «рызыкаваць, на што ён бы інакш не пайшоў». Яго калега-саксафаніст Брэнфард Марсаліс ахарактарызаваў Ролінза, разам з [[Луі Армстранг]]ам, як «найвялікшага імправізатара ў гісторыі джаза».<ref name="guardian">{{Cite news|last=Beaumont-Thomas|first=Ben|date=2026-05-26|title=Sonny Rollins, colossus of jazz saxophone, dies aged 95|url=https://www.theguardian.com/music/2026/may/26/sonny-rollins-jazz-saxophone-dies-aged-95|access-date=2026-05-26|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Пасля смерці Ролінза згадвалі яго уплыў на джазавую музыку. PBS назваў Ролінза «няўрымслівым геніем джаза».<ref name="PBS">{{Cite web|url=https://www.pbs.org/newshour/arts/sonny-rollins-saxophonist-and-restless-genius-of-jazz-dead-at-95|title=Sonny Rollins, saxophonist and restless genius of jazz, dead at 95|date=May 26, 2026|publisher=PBS|access-date=May 26, 2026}}</ref> ''[[The New York Times|Нью-Ёрк Таймз]]'' у сваім некралогу пра Ролінза назвала яго «Гігантам джазавага саксафона» і заявіла, што яго «моцны і вынаходлівы падыход» да тэнар-саксафона зрабіў яго адным з «дамінуючых джазавых музыкаў пасля Другой сусветнай вайны».<ref name="NYTobit">{{cite news|last=Keepnews|first=Peter|url=https://www.nytimes.com/2026/05/25/arts/music/sonny-rollins-dead.html|title=Sonny Rollins, Giant of the Jazz Saxophone, Is Dead at 95|newspaper=[[The New York Times]]|date=May 25, 2026|access-date=May 26, 2026|issn=0362-4331}}</ref> На працягу ўсёй сваёй кар’еры яго называлі «саксафонным калосам».<ref name="BBCobit">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c1e224dwz18o|title=Jazz legend Sonny Rollins dies aged 95|author=Mann|first=Toby|date=May 25, 2026|publisher=[[BBC]]|access-date=May 26, 2026}}</ref> [[BBC]] адзначыла яго доўгія музычныя сола і лічыла Ролінза адным з лепшых імправізатараў у музычнай індустрыі.<ref name="BBCobit" /> Часопіс ''[[Rolling Stone]]'' напісаў, што Ролінз «пераасэнсаваў мову жанру [джаз]» сваімі імправізацыйнымі навыкамі.<ref name="rolling">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/sonny-rollins-jazz-legend-saxophone-colossus-dead-obit-1234715446/|title=Sonny Rollins, Jazz's Saxophone Colossus and Greatest Improvisor, Dead at 95|magazine=[[Rolling Stone]]|date=May 25, 2026|access-date=May 25, 2026}}</ref> Часопіс ''[[Variety]]'' у сваім некралогу назваў Ролінза «рэвалюцыйным» голасам джаза.<ref name="variety">{{Cite web|url=https://variety.com/2026/music/news/sonny-rollins-dead-jazz-saxophone-colossus-1236758510|title=Sonny Rollins, Jazz's 'Saxophone Colossus,' Dies at 95|author=Morris|first=Chris|author-link=Chris Morris (music writer)|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=May 25, 2026|access-date=May 25, 2026}}</ref>[[Файл:Sonny_Rollins_at_Newport_2008.jpg|міні|200x200пкс|Ролінз на джазавым фестывалі ў Ньюпарце ў 2008 годзе]] == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ffdead;" ! align="center" valign="bottom" width="30" |Год ! align="center" valign="bottom" width="290" |Назва |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1953 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins with the Modern Jazz Quartet'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1954 | align="left" valign="top" |''Moving Out'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1955 | align="left" valign="top" |''Work Time'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1956 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins Plus 4'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1956 | align="left" valign="top" |''Tenor Madness'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1956 | align="left" valign="top" |''Saxophone Colossus'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1956 | align="left" valign="top" |''Rollins Plays for Bird'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1956 | align="left" valign="top" |''Tour de Force'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1956 | align="left" valign="top" |''Sonny Boy'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1957 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins, Volume 1'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1957 | align="left" valign="top" |''Way Out West'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1957 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins, Vol. 2'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1957 | align="left" valign="top" |''The Sound of Sonny'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1957 | align="left" valign="top" |''Newk’s Time'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1957 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins Plays (split album with Thad Jones)'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1958 | align="left" valign="top" |''Freedom Suite'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1958 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins and the Big Brass'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1958 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins and the Contemporary Leaders'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1962 | align="left" valign="top" |''The Bridge'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1962 | align="left" valign="top" |''Sonny’s Time'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1962 | align="left" valign="top" |''What’s New?'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1963 | align="left" valign="top" |''Sonny Meets Hawk!'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1964 | align="left" valign="top" |''Now’s the Time'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1964 | align="left" valign="top" |''The Standard Sonny Rollins'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1965 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins on Impulse!'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1966 | align="left" valign="top" |''Alfie'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1966 | align="left" valign="top" |''East Broadway Run Down'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1972 | align="left" valign="top" |''Next Album'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1973 | align="left" valign="top" |''Horn Culture'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1975 | align="left" valign="top" |''Nucleus'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1976 | align="left" valign="top" |''The Way I Feel'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1977 | align="left" valign="top" |''Easy Living'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1979 | align="left" valign="top" |''Don’t Ask'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1980 | align="left" valign="top" |''Love at First Sight'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1981 | align="left" valign="top" |''No Problem'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1982 | align="left" valign="top" |''Reel Life'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1984 | align="left" valign="top" |''Sunny Days, Starry Nights'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1987 | align="left" valign="top" |''Dancing in the Dark'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1989 | align="left" valign="top" |''Falling in Love with Jazz'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1991 | align="left" valign="top" |''Here’s to the People'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1993 | align="left" valign="top" |''Old Flames'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1996 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins + 3'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1998 | align="left" valign="top" |''Global Warming'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |2000 | align="left" valign="top" |''This Is What I Do'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |2006 | align="left" valign="top" |''Sonny, Please'' |} == Ганаровыя званні і ўзнагароды == * Абраны ў Залу славы джаза ''DownBeat'' (1973)<ref>{{Cite web|url=http://www.downbeat.com/default.asp?sect=stories&subsect=story_detail&sid=1020|title=DownBeat Magazine|website=Downbeat.com|access-date=2016-05-20}}</ref> * Ганаровы доктар мастацтваў Бард-каледжа (1992)<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1992/05/24/us/commencements-at-georgetown-a-speech-on-education-s-ills.html|title=COMMENCEMENTS - At Georgetown, a Speech on Education's Ills|website=[[The New York Times]]|date=1992-05-24|access-date=2016-05-20}}</ref> * Ганаровы доктар музыкі Уэсліянскага ўніверсітэта (1998)<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/05/25/nyregion/commencements-speakers-counsel-courage-perseverance-and-hope.html|title=Commencements - Speakers Counsel Courage, Perseverance and Hope|author=Christian|first=Nichole M.|website=[[The New York Times]]|date=1998-05-25|access-date=2016-05-20}}</ref> * Ганаровы доктар музыкі Лонг-Айлендскага ўніверсітэта (1998)<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gZIjT8PgJMEC&q=sonny+rollins+long+island+university+1998&pg=PA438|editor-first=Andy|editor-last=Gregory|title=The International Who's Who in Popular Music 2002|page=438|publisher=Europa Publications|access-date=2016-05-20|isbn=9781857431612|year=2002}}</ref> * Ганаровы доктар музыкі [[Універсітэт імя В. Дзюка|Універсітэта Дзюка]] (1999)<ref>{{Cite web|url=https://trustees.duke.edu/honorary-degrees-past-recipients/1990-1999|title=1990-1999 &#124; Board of Trustees|website=Trustees.duke.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201100835/https://trustees.duke.edu/honorary-degrees-past-recipients/1990-1999|archive-date=February 1, 2018|access-date=2016-05-20|url-status=dead}}</ref> * Ганаровы доктар музыкі Кансерваторыі музыкі Новай Англіі (2002)<ref>{{Cite web|url=http://jazztimes.com/articles/21986-sonny-rollins-accepts-honorary-degree|title=Jazz Articles: Sonny Rollins Accepts Honorary Degree|author=Carlson|first=Russell|website=Jazztimes.com|date=February 23, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160407175339/http://jazztimes.com/articles/21986-sonny-rollins-accepts-honorary-degree|archive-date=April 7, 2016|access-date=2016-05-20|url-status=dead}}</ref> * Ганаровы доктар музыкі Музычнага каледжа Берклі (2003)<ref>{{Cite web|url=https://www.berklee.edu/about/honorary-degree-recipients|title=Honorary Degree Recipients &#124; Berklee College of Music|website=Berklee.edu|access-date=2016-05-20}}</ref> * [[Грэмі|Прэмія «Грэмі»]] за дасягненні ўсяго жыцця (2004)<ref>{{Cite web|url=https://www.awardsandshows.com/features/grammy-lifetime-achievement-382.html|title=Grammy Lifetime Achievement Award – Grammy Award for Lifetime Achievement|website=awardsandshows.com}}</ref> * Узнагарода «Залатая талерка» Амерыканскай акадэміі дасягненняў, уручаная членам Савета па ўзнагародах Карымам Абдул-Джабарам (2006 г.)<ref>{{Cite web|url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/#the-arts|title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement|website=Achievement.org|publisher=[[American Academy of Achievement]]}}</ref><ref>{{cite news|date=2006|title=2006 Summit Highlights Photo|url=https://achievement.org/summit/2006/|quote=Saxophone colossus and 2006 Academy guest of honor Sonny Rollins performs at the 20th Century Fox Studio.}}</ref> * [[Polar Music Prize|Прэмія Polar Music Prize]] «больш за 50 гадоў адзін з самых магутных і асабістых галасоў у джазе» (2007) * Ганаровы доктар музыкі каледжа Колбі (2007)<ref>{{Cite web|url=https://www.colby.edu/commencement/2007-2/honorary/sonny-rollins/|title=Sonny Rollins &#124; Commencement &#124; Colby College|website=Colby.edu|date=2007-05-27|access-date=2016-05-20}}</ref> * Аўстрыйскі крыж Ганаровага ордэна за навуку і мастацтва 1-й ступені (2009 г.)<ref>{{Cite web|lang=de|url=http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf|title=Reply to a parliamentary question|access-date=January 2, 2013|page=1919}}</ref> * Ганаровы доктар музыкі [[Ратгерскі ўніверсітэт|Рутгерскага ўніверсітэта]] (2009)<ref>{{Cite web|url=http://news.rutgers.edu/news-releases/2009/04/rutgers-to-confer-fi-20090409#.VvaB8iiQnII|title=Rutgers to Confer Five Honorary Degrees at May Commencement; Fashion Designer-Entrepreneur Marc Eckō to Receive Doctor of Humane Letters and Deliver Keynote Address &#124; Media Relations|website=News.rutgers.edu|date=2009-04-09|access-date=2016-05-20}}</ref> * Нацыянальны медаль мастацтваў (2010)<ref>{{Cite web|url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2011/03/01/president-obama-award-2010-national-medal-arts-and-national-humanities-m|title=President Obama to Award 2010 National Medal of Arts and National Humanities Medal &#124; The White House|website=[[Whitehouse.gov]]|date=March 1, 2011|access-date=2013-01-31}}</ref> * Прэмія Майлза Дэвіса на Манрэальскім джазавым фестывалі (2010)<ref>{{Cite web|url=http://www.montrealjazzfest.com/artists/artist.aspx?id=4150|title=Artist : Sonny Rollins – Festival International de Jazz de Montréal|website=Montrealjazzfest.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120302222910/http://www.montrealjazzfest.com/artists/artist.aspx?id=4150|archive-date=March 2, 2012|access-date=2013-01-31|url-status=dead}}</ref> * Абраны ў [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амерыканскую акадэмію мастацтваў і навук]] (2010)<ref>{{Cite web|url=http://jazztimes.com/articles/25998-sonny-rollins-elected-member-of-american-academy-of-arts-and-sciences|title=Sonny Rollins Elected Member of American Academy of Arts and Sciences|website=Jazztimes.com|date=2010-04-23|access-date=2016-06-10}}</ref> * Медаль Эдварда Макдаўэла (2010)<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/theatre-news/8447621/MacDowell-Medal-winners-1960-2011.html|title=MacDowell Medal winners 1960-2011|website=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|date=13 April 2011|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/theatre-news/8447621/MacDowell-Medal-winners-1960-2011.html|archive-date=January 12, 2022|url-status=live}}</ref> * Ушанаванне Кенэдзі-цэнтрам у яго 81-ы дзень нараджэння (7 верасня 2011 г.) * Ганаровы доктар музыкі Джульярдскай школы (май 2013 г.)<ref name="juill">[http://www.juilliard.edu/journal/1305/honorary-degrees «7 to Be Presented With Honorary Degrees»], [[Джульярдская школа|Juilliard School]]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130725232135/http://www.juilliard.edu/journal/1305/honorary-degrees}}. Retrieved September 14, 2013.</ref> * Ганаровы доктар музыкі [[Хартфардскі ўніверсітэт|Хартфардскага ўніверсітэта]] (2015)<ref>Steinberger, Barbara (April 20, 2015) [http://unotes.hartford.edu/announcements/2015/04/2015-04-20-commencement-speakers-will-bring-a-global-perspective.aspx «Commencement Speakers Will Bring a Global Perspective»]. Unotes Daily.</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выканаўцы Verve Records]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём ЗША ў галіне мастацтваў]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1930 годзе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Саксафаністы ЗША]] 0ilrnegj2jswdsxodj6vyill8runxed 0 808632 5148738 5148419 2026-05-30T13:20:15Z Feeleman 163471 афармленне 5148738 wikitext text/x-wiki {{Гэты артыкул|пра фільм|Я — легенда|Пра раман}} {{Фільм |Выява=Лагатып Легенда.png }} '''Я — легенда''' ({{Lang-en|I Am Legend}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[Постапакаліптыка|постапакаліптычны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]]-[[трылер]] 2007 года рэжысёра [[Фрэнсіс Лоўрэнс|Фрэнсіса Лоўрэнса]], зняты паводле сцэнарыя [[Аківа Голдзмэн]]а і [[Марк Пратасевіч|Марка Пратасевіча]]. Галоўную ролю ў фільме выканаў [[Уіл Сміт]], які сыграў [[Ваеннаслужачы|ваеннага]] [[Вірусалогія|вірусолага]] [[Армія ЗША|арміі ЗША]] Роберта Нэвіла<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://editorial.rottentomatoes.com/article/box-office-guru-wrapup-will-smith-rescues-industry-with-explosive-opening-for-i-am-legend/|title=Box Office Guru Wrapup: Will Smith Rescues Industry With Explosive Opening For I Am Legend|website=editorial.rottentomatoes.com|access-date=2026-05-28}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/title/tt0480249/|title=I Am Legend|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-28}}</ref>. Стужка заснавана на аднайменным рамане [[Рычард Мэтысан|Рычарда Мэтысана]]. Падзеі разгортваюцца ў Нью-Ёрку пасля таго, як вірус, першапачаткова створаны як лекі ад раку, знішчыў большую частку чалавецтва. Нэвіл застаецца апошнім чалавекам у горадзе, акрамя мутантаў, якія выходзяць толькі ноччу. Маючы імунітэт да віруса, ён спрабуе стварыць [[Антыдоты|проціяддзе]] і адначасова абараняцца ад варожых істот<ref name=":1" />. Фільм стаў трэцяй экранізацыяй рамана пасля карцін «{{Не перакладзена 5|Апошні чалавек на Зямлі (фільм, 1964)|Апошні чалавек на Зямлі|4=The Last Man on Earth (1964 film)}}» (1964) і «{{Не перакладзена 5|Чалавек-амега|4=The Omega Man}}» (1971). Распрацоўка фільма студыяй [[Warner Bros. Pictures]] пачалася яшчэ ў 1994 годзе. На розных этапах да праекта далучаліся розныя [[акцёр]]ы і [[рэжысёр]]ы, аднак вытворчасць неаднаразова адкладвалася праз высокі бюджэт сцэнарыя. Здымкі стартавалі ў 2006 годзе ў [[Нью-Ёрк]]у і пераважна праходзілі непасрэдна на вуліцах горада. Адной з найбольш маштабных стала сцэна на [[Бруклінскі мост|Бруклінскім мосце]], кошт здымак якой склаў каля 5 мільёнаў долараў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN2335654320070424|title=Government agencies cover filmmakers in red tape|author=Joseph Steuer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071116195005/http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN2335654320070424|archive-date=2007-11-16|access-date=2026-05-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/features/e3i75150efee777f4aeaf5bf8e90b207030|title=A 'Legend' in the Making|author=Joseph Steuer|date=2007-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011204523/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/features/e3i75150efee777f4aeaf5bf8e90b207030|archive-date=2007-10-11|access-date=2026-05-28}}</ref>. Прэм’ера адбылася 14 снежня 2007 года ў ЗША і [[Канада|Канадзе]]. Стужка паказала рэкордныя касавыя зборы для некаляднага фільма, выпушчанага ў снежні ў ЗША, і ў выніку стала [[2007 год у гісторыі кіно|сёмым самым прыбытковым фільмам 2007 года]]. Карціна сабрала 256 мільёнаў долараў у паўночнаамерыканскім пракаце і яшчэ 329 мільёнаў у міжнародным, што ў агульнай складанасці склала 585 мільёнаў долараў<ref name=":0" />. == У ролях == * [[Уіл Сміт]] — Роберт Нэвіл * [[Алісэ Брага|Аліса Брага]] — Ганна * [[Чарлі Тахан]] — Ітан * Эбі і Кона — Саманта, [[Нямецкая аўчарка|нямецкі аўчарка]] Роберта * [[Дэш Міхок]] — альфа-самец начных * [[Эма Томпсан]] — Аліса Крыпін * [[Салі Рычардсан]] — Зоя Нэвіл, жонка Роберта * [[Уілау Сміт]] — Марлі Нэвіл, дачка Роберта * Джаана Нумата — альфа-самка начных * [[Дарэл Фостэр]] — салдат, які суправаджаў Нэвіла напачатку ўспышкі. * Пэт Фрэйлі — [[прэзідэнт ЗША]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.warnerbros.com/i-am-legend}} * {{Imdb title|0480249}} * {{Metacritic film}} [[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Warner Bros.]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Джэймс Ньютан Ховард]] [[Катэгорыя:Фільмы Фрэнсіса Лоўрэнса]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Нью-Ёрк]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры 2007 года]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2007 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2007 года]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Постапакаліптычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы Heyday Films]] [[Катэгорыя:Фільмы жахаў ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы пра сабак]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] b1nze1lzqvym0ampgx6p33o8d62z75a 0 808671 5148740 5148032 2026-05-30T13:26:27Z Feeleman 163471 афармленне 5148740 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сміт}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=[[2006]] – наш час }} '''Уілау Сміт''' ({{Lang-en|Willow Smith}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Спявак|спявачка]], [[Акцёр|актрыса]] і [[Танцы|танцорка]]. Дачка [[Уіл Сміт|Уіла Сміта]] і [[Джада Пінкет-Сміт|Джады Пінкет-Сміт]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2405238/awards/?ref_=nm_awd|title=Willow Smith {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-28}}</ref>. Нарадзілася і вырасла ў Лос-Анджэлесе. У кіно дэбютавала ў фільме «[[Я — легенда (фільм, 2007)|Я — легенда]]», дзе здымалася разам са сваім бацькам, а пазней з’явілася ў стужцы «{{Не перакладзена 5|Кіт Кітрыдж: Амерыканская дзяўчына|4=Kit Kittredge: An American Girl}}» разам з [[Эбігейл Брэслін]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.people.com/people/article/0,,20163838,00.html|title=Will Smith: My Daughter Wants to Be Paris Hilton|website=People|date=2007-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117052321/http://www.people.com/people/article/0,,20163838,00.html|archive-date=2008-01-17|access-date=2026-05-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vanityfair.com/news/2010/06/jaden-smith-201006|title=Rising Son: The New Karate Kid|first=Krista|last=Smith|website=Vanity Fair|date=2010-05-14|access-date=2026-05-28}}</ref>. Музычную кар’еру пачала з сінгла «[[Whip My Hair]]» (2010), які дасягнуў 11-га месца ў чарце [[Billboard Hot 100]]. Раней Сміт падпісала кантракт з лэйблам [[Roc Nation]], які належыць яе настаўніку [[Jay-Z]], стаўшы самай маладой выканаўцай у гісторыі кампаніі. У 2011 годзе яна выпусціла сінглы «[[21st Century Girl]]» і «[[Fireball]]», запісаны пры ўдзеле [[Нікі Мінаж]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/12/08/willow-smith-wants-to-emp_0_n_1136308.html|title=Willow Smith On Her New Album, Inspiration and Style|website=The Huffington Post|access-date=2026-05-28|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.teen.com/2012/05/02/news/entertainment-news/willow-smith-do-it-like-me-rockstar-video/|title=Willow Smith Debuts Her First Ever Music Video for "Do It Like Me (Rockstar)" - Teen.com|last=Teen.com|website=Teen.com|date=2012-05-02|access-date=2026-05-28}}</ref>. Дэбютны студыйны альбом Сміт — «{{Не перакладзена 5|Ardipithecus (альбом)|Ardipithecus|4=Ardipithecus (album)}}» (2015) — быў натхнёны [[неасоўл]]ам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://music.apple.com/us/album/ardipithecus/1440923499|title=ARDIPITHECUS by WILLOW on Apple Music|date=2015-12-11|access-date=2026-05-28}}</ref>. У яго ўвайшоў сінгл «[[Wait a Minute!]]», які атрымаў двойчы плацінавы статус ад [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] (RIAA)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/daytime-emmy-awards-2020-full-list-nominees-1289414/|title=Daytime Emmy Awards: ‘General Hospital’ Tops Nominations|first=Kimberly Nordyke,Annie|last=Howard|website=The Hollywood Reporter|date=2020-05-21|access-date=2026-05-28}}</ref>. Пазней спявачка выпусціла альбомы «{{Не перакладзена 5|The 1st (альбом)|The 1st|4=The 1st (album)}}» (2017) і «{{Не перакладзена 5|Willow (альбом)|Willow|4=Willow (Willow album)}}» (2019), якія былі высока ацэнены музычнымі крытыкамі. Чацвёрты альбом — «[[Lately I Feel Everything]]» (2021) — стаў першай працай Сміт, што трапіла ў чарт [[Billboard 200]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://defpen.com/willow-smith-announces-new-album-mini-tour/|title=Willow Smith Announces New Album and Mini-Tour|first=Fatima|last=Barrie|website=Def Pen|date=2019-06-25|access-date=2026-05-28}}</ref>. У яго ўвайшоў сінгл «[[Transparent Soul]]», сертыфікаваны як [[Сертыфікацыя RIAA|залаты RIAA]]. У тым жа годзе яна атрымала другі ў сваёй кар’еры хіт у Billboard Hot 100 з песняй «[[Meet Me at Our Spot]]», запісанай у складзе дуэта [[The Anxiety]] разам з Тайлерам Коўлам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.billboard.com/charts/hot-100/|title=Billboard Hot 100™|last=tolsen|website=Billboard|date=2013-01-02|access-date=2026-05-28}}</ref>. Пяты альбом спявачкі — «[[Coping Mechanism]]» (2022) — стаў яе апошнім рэлізам на лэйбле Roc Nation. Пасля гэтага яна падпісала кантракт з кампаніяй [[Gamma]], на якой выпусціла свой шосты альбом «{{Не перакладзена 5|Empathogen (альбом)|Empathogen|4=Empathogen (album)}}» (2024)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/willow-empathogen/|title=Willow: empathogen|first=Dylan|last=Green|website=Pitchfork|access-date=2026-05-28}}</ref>. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{У фільме|2007|[[Я — легенда (фільм, 2007)|Я — легенда]]|I Am Legend|Марлі Нэвіл}} {{У мультсерыяле|2018||[[Час прыгод]]|Adventure Time|Бэт}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя|2405238}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сміт Уілау}} [[Катэгорыя:Актрысы агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дзеці-акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Малады акцёр»]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] hgbefg65ewj7ikglape5yu9c7o8d91s 0 808686 5149076 5148248 2026-05-31T05:34:27Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Гл. таксама */ 5149076 wikitext text/x-wiki У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК Машэка Магілёў|Машэка]]» з горада [[Магілёў]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ('''8-е месца'''). == Склад каманды == * [[Алег Аляксандравіч Астрашапкін|Астрашапкін]] * Янчанка * [[Аляксандр Дамянікоў|Дамянікоў]] * [[Кірыл Багатыроў|Багатыроў]] * [[Вадзім Аляксандравіч Гайдучэнка|Гайдучэнка]] * Засімовіч * Арынкін * [[Яўген Бараўской|Бараўской]] * Ахрэмчык * Мірановіч * [[Максім Яўгенавіч Драздоў|Драздоў]] * [[Антон Цыганкоў|Цыганкоў]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2011/2012 ГК Машэка Магілёў]] * [[Сезон 2013/2014 ГК Машэка Магілёў]] == Спасылкі == * [https://handball.by/18-01122012/ Кубок Беларуси. 1/8 финала. Ответные матчи 01.12.2012] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Машэка Магілёў|2012/2013]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2012/2013|ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:2012 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:2013 год у Магілёве]] p4afhwdp6yl5084jkb725edtk5g1oby 0 808704 5148793 5148586 2026-05-30T15:37:56Z StarDeg 16311 5148793 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Хасэ Пасіяна Лаўрэль-і-Гарсія''' ({{lang-es|José Paciano Laurel y García}}; [[9 сакавіка]] [[1891]], Танауан, Батангас, Генерал-капітанства Філіпіны, Новая Іспанія, Іспанская імперыя — [[6 лістапада]] [[1959]], Маніла, Філіпіны) — палітычны лідар марыянеткавай дзяржавы, створанай Японіяй падчас Другой сусветнай вайны. Тым не менш, на сучасных Філіпінах прызнаецца трэцім прэзідэнтам краіны. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], калі японскія войскі захапілі Філіпіны ў 1942 годзе, Лаўрэль пайшоў на супрацоўніцтва з японскімі акупацыйнымі ўладамі і ўдзельнічаў у арганізацыі часовага ўрада, затым стаў старшынёй камітэта па падрыхтоўцы канстытуцыі; падчас выбараў 1943 года быў абраны прэзідэнтам Другой Філіпінскай рэспублікі. Прадстаўляў Філіпіны падчас Вялікай Усходнеазіяцкай канферэнцыі ў Токіа ў 1943 годзе. Падчас вайны Лаўрэль быў двойчы атакаваны партызанамі. Калі ў сакавіку 1945 года на Філіпіны для іх абароны прыбылі дадатковыя японскія сілы пад камандаваннем Тамаюкі Ямасіты, ён аказаў яму значную падтрымку. Пасля капітуляцыі Японіі 15 жніўня 1945 года Лаўрэль абвясціў аб роспуску ўрада Філіпінскай Рэспублікі, і неўзабаве амерыканскія акупацыйныя ўлады на чале з генералам Д. Макартурам арыштавалі яго і заключылі ў турму Сугама ў Токіа. У ліпені 1946 года Лаўрэль вярнуўся на Філіпіны. У 1948 годзе тагачасны прэзідэнт Мануэль Рохас памілаваў яго. Лаўрэль спачатку меў падтрымку ў краіне, у 1951 годзе быў абраны ў сенат, а таксама падтрымліваў Р. Магсайсая на прэзідэнцкіх выбарах. У 1954 годзе наведаў ЗША як лідэр дэлегацыі, якой трэба было заключыць шэраг гандлёвых пагадненняў. Пайшоў з палітыкі ў 1957 годзе, памёр у 1959 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Прэзідэнты Філіпін}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лаўрэль Хасэ}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Філіпінаў]] k6wd2n6vow1ftxrmzl145wp4rnsqx1l 5148794 5148793 2026-05-30T15:41:02Z StarDeg 16311 5148794 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Хасэ Пасіяна Лаўрэль-і-Гарсія''' ({{lang-es|José Paciano Laurel y García}}; [[9 сакавіка]] [[1891]], Танауан, Батангас, Генерал-капітанства Філіпіны, Новая Іспанія, Іспанская імперыя — [[6 лістапада]] [[1959]], Маніла, Філіпіны) — палітычны лідар марыянеткавай дзяржавы, створанай Японіяй падчас Другой сусветнай вайны. Тым не менш, на сучасных Філіпінах прызнаецца трэцім прэзідэнтам краіны. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], калі японскія войскі захапілі Філіпіны ў 1942 годзе, Лаўрэль пайшоў на супрацоўніцтва з японскімі акупацыйнымі ўладамі і ўдзельнічаў у арганізацыі часовага ўрада, затым стаў старшынёй камітэта па падрыхтоўцы канстытуцыі; падчас выбараў 1943 года быў абраны прэзідэнтам Другой Філіпінскай рэспублікі. Прадстаўляў Філіпіны падчас Вялікай Усходнеазіяцкай канферэнцыі ў Токіа ў 1943 годзе. Падчас вайны Лаўрэль быў двойчы атакаваны партызанамі. Калі ў сакавіку 1945 года на Філіпіны для іх абароны прыбылі дадатковыя японскія сілы пад камандаваннем Тамаюкі Ямасіты, ён аказаў яму значную падтрымку. Пасля капітуляцыі Японіі 15 жніўня 1945 года Лаўрэль абвясціў аб роспуску ўрада Філіпінскай Рэспублікі, і неўзабаве амерыканскія акупацыйныя ўлады на чале з генералам [[Дуглас Мак-Артур|Д. Мак-Артурам]] арыштавалі яго і заключылі ў турму Сугама ў Токіа. У ліпені 1946 года Лаўрэль вярнуўся на Філіпіны. У 1948 годзе тагачасны прэзідэнт Мануэль Рохас памілаваў яго. Лаўрэль спачатку меў падтрымку ў краіне, у 1951 годзе быў абраны ў сенат, а таксама падтрымліваў Р. Магсайсая на прэзідэнцкіх выбарах. У 1954 годзе наведаў ЗША як лідэр дэлегацыі, якой трэба было заключыць шэраг гандлёвых пагадненняў. Пайшоў з палітыкі ў 1957 годзе, памёр у 1959 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Прэзідэнты Філіпін}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лаўрэль Хасэ}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Філіпінаў]] c7erq2072vmaqj8quynia215gnbu8l1 0 808705 5149057 5148584 2026-05-31T03:06:49Z StarDeg 16311 5149057 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Архіепіскап Стэфан''' (у свеце Стаян Веляноўскі, ({{lang-mk|Стојан Вељановски}}); (нар. [[1 мая]] [[1955]]) — епіскуп Македонскай праваслаўнай царквы, з 10 кастрычніка 1999 года яе прадстаяцель з тытулам: «Благаслаўлёны Архіепіскап Ахрыдскі і Македонскі і мітрапаліт Скопскі». == Біяграфія == Нарадзіўся 1 мая 1955 года ў сяле Дабрушава на поўдні Сацыялістычнай Рэспублікі Македонія ў патрыярхальнай праваслаўнай македонскай сям’і, будучы шостым дзіцем сваіх набожных бацькоў Тале і Стаянкі. Скончыўшы асноўную школу, увосень 1969 года ён паступіў у македонскую праваслаўную семінарыю святога Клімента Ахрыдскага ў Драчове, якую ён паспяхова завяршыў у 1974 годзе. У тым жа годзе паступіў на багаслоўскі факультэт Бялградскага ўніверсітэта, які скончыў у 1979 годзе. У тым жа годзе вярнуўся ў Македонію і рашэннем Сінода Македонскай праваслаўнай царквы прызначаны настаўнікам у праваслаўную семінарыю Клімента Ахрыдскага ў Драчове. У 1980 годзе залічаны ў аспірантуру экуменічна-парыстычнага Інстытута святога Мікалая ў Бары, Італія, у якой спецыялізаваўся на патрыстыцы і візанталогіі, дзе ён атрымаў ступень магістра ў 1982 годзе. Па вяртанні ў Югаславію, з 1982 па 1987 гады быў прафесарам па кафедры Старога Запавету і патралогіі на праваслаўным багаслоўскім факультэце Скопскага ўніверсітэта. 2 ліпеня 1986 года быў пастрыжаны ў манаства ў ахрыдскім манастыры Святога Навума, 3 ліпеня высьвечаны ў сан іерадыякана, а 6 ліпеня — у сан іераманаха. 12 ліпеня 1986 года хіратанісан на біскупа Злятоўска-Струміцкага з узвядзеннем у сан мітрапаліта. У горадзе Шціп адслужыў паніхіду па нацыянальнаму герою Тодару Аляксандраву. У наступныя гады быў дэканам багаслоўскага факультэта Скопійскага ўніверсітэта, прэс-сакратаром Сінода Македонскай праваслаўнай царквы, галоўным рэдактарам царкоўнай газеты «Црковен Жывот» і галоўным сакратаром арцыбіскупа Ахрыдскага і Македонскага. З 1987 па 1989 гады часова кіраваў Амерыканска-Канадскай епархіяй. У 1989 годзе Злятоўска-Струміцкая епархія, якую ён узначальваў, была падзелена на Брэгалнішскую на чале з мітрапалітам Стэфанам і Струмішскую на чале з мітрапалітам Гораздам ​​(Дзімітрыеўскім). У 1990 годзе назначаны рэктарам праваслаўнай семінарыі ў Скоп’і. На царкоўна-народным саборы, які адбыўся 9 кастрычніка 1999 г. у саборным храме Святой Сафіі ў Охрыдзе, быў абраны і 10 кастрычніка пасаджаны як пяты кіраўнік некананічнай Македонскай праваслаўнай царквы, і з тых часоў ён выконваў абавязкі арцыбіскупа Ахрыдскага і Македонскага. {{Бібліяінфармацыя}} {{Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя архіепіскапы]] qvynn1d04nkgx7afqk15ppept7elvc5 0 808706 5148821 5148629 2026-05-30T16:46:01Z Laplandian 63641 5148821 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Мацвееў}} {{Пісьменнік}} '''Ёэль Алегавіч Мацвееў''' ({{Lang-yi|יואל מאַטוועיעוו}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі яўрэйскі пісьменнік, [[паэт]], літаратурны перакладчык, журналіст, драматург, даследчык [[Левыя (палітыка)|левых]] і гуманістычных плыняў у [[Яўрэі|яўрэйскай]] традыцыі, аўтар навуковых прац па гісторыі [[Кабала|кабалы]]. Ён піша на [[ідыш]]ы, рускай і англійскай мовах, а таксама валодае шэрагам іншых моў. == Біяграфія == Ёэль Мацвееў нарадзіўся ў 1976 годзе ў Ленінградзе. Пачаў пісаць вершы на ідышы ў падлеткавым узросце ў пачатку 1990-х гадоў. З 2002 да 2016 года працаваў у рэдкалегіі нью-ёркскай газеты «[[:en:The Forward|Форвертс]]», якая выходзіла на мове ідыш (з 2019 і дагэтуль гэтая газета выходзіць толькі анлайн). Доўгі час жыў у [[хасіды|хасідскіх]] раёнах Нью-Ёрка і прыгарадаў, дзе насельніцтва гаворыць у побыце на ідышы. У першай палове 2000-х яго вершы на ідышы пачалі публікавацца ў шэрагу амерыканскіх выданняў. У 2004—2005 гадах Мацвееў дапамог заснаваць у Санкт-Пецярбургу часопіс «Дэр Найер Фрайнд» і быў яго сурэдактарам. Гэта быў адзіны літаратурны часопіс на ідышы, які існаваў у той час у Расіі (адзіным расійскім перыядычным выданнем на гэтай мове была тады абласная штотыднёвая газета «Бірабіджанер штэрн»). У 2017 годзе вярнуўся з [[Нью-Ёрк]]а ў [[Санкт-Пецярбург]]. З 2019 года — карэспандэнт двухмоўнай расійскай газеты «[[:ru: Биробиджанер штерн|Бірабіджанер штэрн]]», якая выходзіць па-руску і на ідышы. == Бібліяграфія == * Step by Step, Contemporary Yiddish Poetry, 2009, edited by Elissa Bemporad & Margherita Pascucci, {{ISBN|9788874622573}} * ''A Ring'', Contemporary Yiddish Poetry, 2017, edited by [[Velvl Chernin]] & [[Michael Felzenbaum]], {{ISBN|9789659260539}} * Almanac Birobidzhan (v. 16, 2021), edited by Yelena Sarashevskaya, {{ISBN|9785604463437}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-30}} {{DEFAULTSORT:Мацвееў Ёэль}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] [[Катэгорыя:Паэты на ідыш]] srr4rdv3iw1ty7hsblh43jf4kh51eih 5148971 5148821 2026-05-30T19:40:39Z ~2026-32226-94 169026 5148971 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Мацвееў}} {{Пісьменнік}} '''Ёэль Алегавіч Мацвееў''' ({{Lang-yi|יואל מאַטוועיעוו}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі яўрэйскі пісьменнік, [[паэт]], літаратурны перакладчык, журналіст, драматург, даследчык [[Левыя (палітыка)|левых]] і гуманістычных плыняў у [[Яўрэі|яўрэйскай]] традыцыі, аўтар навуковых прац па гісторыі [[Кабала|кабалы]]. Ён піша на [[ідыш]]ы, рускай і англійскай мовах, а таксама валодае шэрагам іншых моў. == Біяграфія == Ёэль Мацвееў нарадзіўся ў 1976 годзе ў Ленінградзе. Пачаў пісаць вершы на ідышы ў падлеткавым узросце ў пачатку 1990-х гадоў. З 2002 да 2016 года працаваў у рэдкалегіі нью-ёркскай газеты «[[:en:The Forward|Форвертс]]», якая выходзіла на мове ідыш (з 2019 і дагэтуль гэтая газета выходзіць толькі анлайн). Доўгі час жыў у [[хасіды|хасідскіх]] раёнах Нью-Ёрка і прыгарадаў, дзе насельніцтва гаворыць у побыце на ідышы. У першай палове 2000-х яго вершы на ідышы пачалі публікавацца ў шэрагу амерыканскіх выданняў. У 2004—2005 гадах Мацвееў дапамог заснаваць у Санкт-Пецярбургу часопіс «Дэр Найер Фрайнд» і быў яго сурэдактарам. Гэта быў адзіны літаратурны часопіс на ідышы, які існаваў у той час у Расіі (адзіным расійскім перыядычным выданнем на гэтай мове была тады абласная штотыднёвая газета «Бірабіджанер штэрн»). У 2017 годзе вярнуўся з [[Нью-Ёрк]]а ў [[Санкт-Пецярбург]]. З 2019 года — карэспандэнт двухмоўнай расійскай газеты «[[:ru: Биробиджанер штерн|Бірабіджанер штэрн]]», якая выходзіць па-руску і на ідышы. == Бібліяграфія == * Step by Step, Contemporary Yiddish Poetry, 2009, edited by Elissa Bemporad & Margherita Pascucci, {{ISBN|9788874622573}} * ''A Ring'', Contemporary Yiddish Poetry, 2017, edited by [[Velvl Chernin]] & [[Michael Felzenbaum]], {{ISBN|9789659260539}} * Almanac Birobidzhan (v. 16, 2021), edited by Yelena Sarashevskaya, {{ISBN|9785604463437}} {{DEFAULTSORT:Мацвееў Ёэль}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] [[Катэгорыя:Паэты на ідыш]] kz40ha0uc3kh19v5jcoddr9hgan01qz 5148984 5148971 2026-05-30T20:14:47Z M.L.Bot 261 /* Бібліяграфія */ 5148984 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Мацвееў}} {{Пісьменнік}} '''Ёэль Алегавіч Мацвееў''' ({{Lang-yi|יואל מאַטוועיעוו}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі яўрэйскі пісьменнік, [[паэт]], літаратурны перакладчык, журналіст, драматург, даследчык [[Левыя (палітыка)|левых]] і гуманістычных плыняў у [[Яўрэі|яўрэйскай]] традыцыі, аўтар навуковых прац па гісторыі [[Кабала|кабалы]]. Ён піша на [[ідыш]]ы, рускай і англійскай мовах, а таксама валодае шэрагам іншых моў. == Біяграфія == Ёэль Мацвееў нарадзіўся ў 1976 годзе ў Ленінградзе. Пачаў пісаць вершы на ідышы ў падлеткавым узросце ў пачатку 1990-х гадоў. З 2002 да 2016 года працаваў у рэдкалегіі нью-ёркскай газеты «[[:en:The Forward|Форвертс]]», якая выходзіла на мове ідыш (з 2019 і дагэтуль гэтая газета выходзіць толькі анлайн). Доўгі час жыў у [[хасіды|хасідскіх]] раёнах Нью-Ёрка і прыгарадаў, дзе насельніцтва гаворыць у побыце на ідышы. У першай палове 2000-х яго вершы на ідышы пачалі публікавацца ў шэрагу амерыканскіх выданняў. У 2004—2005 гадах Мацвееў дапамог заснаваць у Санкт-Пецярбургу часопіс «Дэр Найер Фрайнд» і быў яго сурэдактарам. Гэта быў адзіны літаратурны часопіс на ідышы, які існаваў у той час у Расіі (адзіным расійскім перыядычным выданнем на гэтай мове была тады абласная штотыднёвая газета «Бірабіджанер штэрн»). У 2017 годзе вярнуўся з [[Нью-Ёрк]]а ў [[Санкт-Пецярбург]]. З 2019 года — карэспандэнт двухмоўнай расійскай газеты «[[:ru: Биробиджанер штерн|Бірабіджанер штэрн]]», якая выходзіць па-руску і на ідышы. == Бібліяграфія == * Step by Step, Contemporary Yiddish Poetry, 2009, edited by Elissa Bemporad & Margherita Pascucci, {{ISBN|9788874622573}} * ''A Ring'', Contemporary Yiddish Poetry, 2017, edited by [[Velvl Chernin]] & [[Michael Felzenbaum]], {{ISBN|9789659260539}} * Almanac Birobidzhan (v. 16, 2021), edited by Yelena Sarashevskaya, {{ISBN|9785604463437}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мацвееў Ёэль}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] [[Катэгорыя:Паэты на ідыш]] hmm1y60dm8xasclf5f8bvc46iaxpqdv 0 808725 5149013 5148548 2026-05-30T21:37:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Пахаванне */ 5149013 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Плыгаўка}} {{Асоба}} '''Рыго́р Сямё́навіч Плыгаўка''' ({{Lang-lv|Grigorijs Pligavko}}; {{ДН|27|11|1886}}, хутар [[Пятроўка (Докшыцкі раён)|Пятроўка]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]] — {{ДС|5|12|1939}}, [[Рыга]]) — беларускі [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч [[Беларусы Латвіі|беларускай дыяспары]] ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 27 лістапада 1886 года на хутары [[Пятроўка (Докшыцкі раён)|Пятроўка]] Порплішчанскай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] (цяпер тэрыторыя [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]]) ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння пачатковай школы паступіў у [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю]], якую паспяхова скончыў у 1906 годзе. З восені таго ж года пачаў працаваць настаўнікам спачатку ў мястэчку [[Асінагарадок]], а пазней у Норыцкай пачатковай школе на Віленшчыне. Адпрацаваўшы чатыры гады настаўнікам, у жніўні 1910 года ён паступіў у новаадкрыты [[Віцебскі настаўніцкі інстытут]]. У 1913 годзе паспяхова скончыў навучанне ў інстытуце ў якасці стыпендыята<ref name="Krynica_Pamer">{{артыкул |аўтар= |загаловак= Памёр беларускі дзеяч у Латвіі Рыгор Плыгаўка |выданне= [[Крыніца (1917)|Krynica]] |тып=газета |год= 1939 |месяц= 12 снежня |нумар= 8 (705) |старонкі= 3}}</ref>. === Праца і ваенная служба === 16 жніўня 1913 года Рыгор Плыгаўка быў прызначаны настаўнікам Крэйцбургскага вышэйшага пачатковага вучылішча на тэрыторыі сучаснай Латвіі (цяпер горад [[Крустпілс]]). Падчас жыцця і працы ў гэтым горадзе ён ажаніўся з латышкай, дачкой мясцовага домаўласніка<ref name="Krynica_Pamer" />. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён быў мабілізаваны ў дзеючую [[Руская імператарская армія|расійскую армію]]. Неўзабаве на фронце трапіў у нямецкі палон. Падчас знаходжання ў лагеры для ваеннапалонных ён вывучыў нямецкую мову і працаваў пісарам у лагернай канцылярыі<ref name="Krynica_Pamer" />. === Дзейнасць у Латвіі === У 1919 годзе Плыгаўка вярнуўся з палону ў Латвію. Да канца 1921 года ён выкладаў у Якабштацкай ([[Екабпілс]]кай) латышскай гімназіі. Восенню 1921 года актыўна далучыўся да [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальна-культурнага руху]] і быў запрошаны культурна-асветным таварыствам «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» на пасаду арганізатара беларускай асноўнай школы ў [[Лудза|Люцыне]]. Плыгаўка паспяхова кіраваў гэтай установай да 1 лютага 1925 года, а таксама прымаў дзейны ўдзел у працы Люцынскага аддзела «Бацькаўшчыны» і ў арганізацыі [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай беларускай гімназіі]]<ref name="Krynica_Pamer" />. 1 лютага 1925 года ён быў прызначаны на пасаду справавода ў [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі|Беларускім аддзеле пры Міністэрстве асветы Латвіі]]. Пасля пераезду ў [[Рыга|Рыгу]] актыўна працаваў у таварыствах «Беларусаў-выбаршчыкаў» і «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]]». 18 лютага 1927 года яго прызначылі загадчыкам і настаўнікам 2-й Рыжскай беларускай асноўнай школы, а таксама школы для дарослых на [[Саркандаўгава|Чырвонай Дзвіне]]. Адначасова з гэтым ён выкладаў нямецкую мову ў [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] і чытаў лекцыі па методыцы на Дзяржаўных беларускіх настаўніцкіх курсах<ref name="Krynica_Pamer" />. З 27 ліпеня 1932 года Плыгаўка з’яўляўся сябрам сталага праўлення [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ){{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=57}}. === Рэпрэсіі і канец жыцця === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года і ўсталявання [[Дыктатура Улманіса|аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса]] пачаўся ўціск нацыянальных меншасцей. У 1936 годзе латвійскія ўлады звольнілі Рыгора Плыгаўку з усіх пасад і адправілі на пенсію. У лютым 1936 года ён, разам з іншымі беларускімі педагогамі і дзеячамі, быў арыштаваны латвійскай палітычнай паліцыяй{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=596}}<ref name="Krynica_Pamer" />. Перажытыя рэпрэсіі і стрэс моцна падарвалі яго здароўе. У яго пачаліся сур’ёзныя праблемы з лёгкімі ([[сухоты]]), з-за чаго ён доўгі час лекаваўся ў санаторыі ў рыжскім раёне [[Чыекуркалнс]]. На пачатку 1939 года яго здароўе крыху палепшылася, аднак пазней ён зноў злёг і памёр 5 снежня 1939 года ў Рызе ва ўзросце 53 гадоў<ref name="Krynica_Pamer" />. === Пахаванне === Пахаванне адбылося ў пятніцу, 8 снежня 1939 года, на [[Могілкі Райніса|могілках Райніса]] ў Рызе (сетар Р IV, месца 513<ref>{{Cite web|url=https://cemety.lv/public/deceaseds/2373105?type=deceased|title=CEMETY - Kapu pārvaldības un informācijas izplatīšanas pakalpojums|website=cemety.lv|access-date=2026-05-30}}</ref>). Месца для ўласнай магілы непадалёк ад помніка выдатнаму латышскаму паэту і сябру беларускай меншасці [[Яніс Райніс|Янісу Райнісу]] Плыгаўка выкупіў і выбраў асабіста яшчэ ў 1936 годзе. Яно знаходзілася побач з раёнам Чырвоная Дзвіна і будынкамі беларускіх школ, дзе ён працаваў<ref name="Krynica_Pachavanne">{{артыкул |аўтар= |загаловак= Пахаваньне Рыгора Плыгаўкі |выданне= [[Крыніца (1917)|Krynica]] |тып=газета |год= 1939 |месяц= 12 снежня |нумар= 8 (705) |старонкі= 3}}</ref>. У развітанні прынялі ўдзел шматлікія прадстаўнікі беларускай грамадскасці. Набажэнства правёў праваслаўны святар [[Міхаіл Краўчанка]], які таксама прамовіў хвалюючую прамову на беларускай мове і прачытаў Евангелле. Падчас цырымоніі спяваў квартэт пад кіраўніцтвам [[Леў Грыўскі|Льва Грыўскага]]. Труну з капліцы да магілы на плячах неслі калегі-настаўнікі і бацькі вучняў 2-й Рыжскай беларускай школы. На магілу было ўскладзена шмат вянкоў, у тым ліку вянок ад [[Таварыства беларусаў у Латвіі]]. Развітальную прамову сказаў блізкі сябар і калега [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]<ref name="Krynica_Pachavanne" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плыгаўка Рыгор Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 27 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рызе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Райніса]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Докшыцкім раёне]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Люцынскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] 1qaj206dzs1s2fjylsho92qybwy5ic4 3 808747 5148696 5148679 2026-05-30T11:59:17Z Omarius257 161516 /* Solar System True Color BE.png */ Адказ 5148696 wikitext text/x-wiki == Solar_System_True_Color_BE.png == Там памылкі ў назвах планет. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:32, 30 мая 2026 (+03) :Я быў бы ўдзячны, калі б вы паказалі на памылкі, яны будуць выпраўлены як мага хутчэй. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 13:44, 30 мая 2026 (+03) :: Сам шукай, у слоўніках паглядзі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:59, 30 мая 2026 (+03) :::Дзякуй. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 14:17, 30 мая 2026 (+03) :::Я выправіў памылкі, знойдзеныя на выяве. Ці прымальна гэта? :::Вось спасылка: <nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Solar_System_True_Color_BE.png</nowiki> [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 14:59, 30 мая 2026 (+03) qo71axybu7442ug3pf9hsrl4b3mk02o 5148824 5148696 2026-05-30T16:51:06Z JerzyKundrat 174 5148824 wikitext text/x-wiki == Solar_System_True_Color_BE.png == Там памылкі ў назвах планет. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:32, 30 мая 2026 (+03) :Я быў бы ўдзячны, калі б вы паказалі на памылкі, яны будуць выпраўлены як мага хутчэй. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 13:44, 30 мая 2026 (+03) :: Сам шукай, у слоўніках паглядзі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:59, 30 мая 2026 (+03) :::Дзякуй. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 14:17, 30 мая 2026 (+03) :::Я выправіў памылкі, знойдзеныя на выяве. Ці прымальна гэта? :::Вось спасылка: <nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Solar_System_True_Color_BE.png</nowiki> [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 14:59, 30 мая 2026 (+03) :::: У цябе ўкраінская мова родная? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:51, 30 мая 2026 (+03) k9qjk2zrlv2x0w20sliz9yeit1qpqpw 5148828 5148824 2026-05-30T16:58:49Z Omarius257 161516 /* Solar System True Color BE.png */ Адказ 5148828 wikitext text/x-wiki == Solar_System_True_Color_BE.png == Там памылкі ў назвах планет. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:32, 30 мая 2026 (+03) :Я быў бы ўдзячны, калі б вы паказалі на памылкі, яны будуць выпраўлены як мага хутчэй. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 13:44, 30 мая 2026 (+03) :: Сам шукай, у слоўніках паглядзі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:59, 30 мая 2026 (+03) :::Дзякуй. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 14:17, 30 мая 2026 (+03) :::Я выправіў памылкі, знойдзеныя на выяве. Ці прымальна гэта? :::Вось спасылка: <nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Solar_System_True_Color_BE.png</nowiki> [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 14:59, 30 мая 2026 (+03) :::: У цябе ўкраінская мова родная? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:51, 30 мая 2026 (+03) :::::Не, мая родная мова арабская, і я таксама размаўляю па-англійску. Менавіта таму я прасіў вашай дапамогі з пошукам памылак. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 19:58, 30 мая 2026 (+03) be9kbtedrw1hob3lru32kerxwnmcm40 5148831 5148828 2026-05-30T17:02:38Z JerzyKundrat 174 /* Solar_System_True_Color_BE.png */ 5148831 wikitext text/x-wiki == Solar_System_True_Color_BE.png == Там памылкі ў назвах планет. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:32, 30 мая 2026 (+03) :Я быў бы ўдзячны, калі б вы паказалі на памылкі, яны будуць выпраўлены як мага хутчэй. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 13:44, 30 мая 2026 (+03) :: Сам шукай, у слоўніках паглядзі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:59, 30 мая 2026 (+03) :::Дзякуй. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 14:17, 30 мая 2026 (+03) :::Я выправіў памылкі, знойдзеныя на выяве. Ці прымальна гэта? :::Вось спасылка: <nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Solar_System_True_Color_BE.png</nowiki> [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 14:59, 30 мая 2026 (+03) :::: У цябе ўкраінская мова родная? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:51, 30 мая 2026 (+03) :::::Не, мая родная мова арабская, і я таксама размаўляю па-англійску. Менавіта таму я прасіў вашай дапамогі з пошукам памылак. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 19:58, 30 мая 2026 (+03) :::::: Умею па-арабску толькі напісаць сваё імя, там ў Вікіпедыі на арабскай мове правак не раблю. І табе не раю займацца спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:02, 30 мая 2026 (+03) 6u85m4x3n2o0jny2zdsmsdpfakgls8g 5148832 5148831 2026-05-30T17:06:41Z Omarius257 161516 /* Solar System True Color BE.png */ Адказ 5148832 wikitext text/x-wiki == Solar_System_True_Color_BE.png == Там памылкі ў назвах планет. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:32, 30 мая 2026 (+03) :Я быў бы ўдзячны, калі б вы паказалі на памылкі, яны будуць выпраўлены як мага хутчэй. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 13:44, 30 мая 2026 (+03) :: Сам шукай, у слоўніках паглядзі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:59, 30 мая 2026 (+03) :::Дзякуй. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 14:17, 30 мая 2026 (+03) :::Я выправіў памылкі, знойдзеныя на выяве. Ці прымальна гэта? :::Вось спасылка: <nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Solar_System_True_Color_BE.png</nowiki> [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 14:59, 30 мая 2026 (+03) :::: У цябе ўкраінская мова родная? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:51, 30 мая 2026 (+03) :::::Не, мая родная мова арабская, і я таксама размаўляю па-англійску. Менавіта таму я прасіў вашай дапамогі з пошукам памылак. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 19:58, 30 мая 2026 (+03) :::::: Умею па-арабску толькі напісаць сваё імя, там ў Вікіпедыі на арабскай мове правак не раблю. І табе не раю займацца спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:02, 30 мая 2026 (+03) :::::::Я разумею, дзякуй за параду. [[Удзельнік:Omarius257|Omarius257]] ([[Размовы з удзельнікам:Omarius257|размовы]]) 20:06, 30 мая 2026 (+03) ntujak3l458vftfxws0h3prz48fat5h 0 808757 5148699 5148688 2026-05-30T12:11:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Змест і ідэалогія выдання */ 5148699 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Беларусы як галіна латышскага народа |Арыгінал назвы = {{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}} |Выява = |Шырыня = |Подпіс = |Аўтар = [[Вільбертс Краснайс]] |Жанр = [[манаграфія]], публіцыстыка, [[псеўданавука|псеўданавуковае]] выданне |Мова = [[латышская мова]] |Выдавецтва = [[Саюз латышскай нацыянальнай моладзі]] ({{lang-lv|Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds}}) |Выпуск = [[1938]] |Старонак = 36 |isbn = }} '''«Белару́сы як галіна́ латы́шскага наро́да»''' ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}) — кніга латышскага пісьменніка і латгальскага грамадскага дзеяча [[Вільбертс Краснайс|Вільбертса Краснайса]], выдадзеная ў 1938 годзе ў [[Рыга|Рызе]]. Выданне мела яскрава выяўлены [[Прапаганда|прапагандысцкі]] і [[Псеўданавука|псеўданавуковы]] характар{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—603}}. Яно было створана з мэтай ідэалагічнага абгрунтавання палітыкі [[латышызацыя|латышызацыі]] і асіміляцыі [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў аўтарытарнай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]] часоў [[Дыктатура Улманіса|дыктатуры Карліса Улманіса]]{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Гістарычны кантэкст == У другой палове 1930-х гадоў, пасля [[Дзяржаўны пераварот 1934 года ў Латвіі|дзяржаўнага перавароту 1934 года]], латвійскія ўлады ўзялі курс на стварэнне монаэтнічнай дзяржавы і абмежаванне правоў нацыянальных меншасцей. Беларускія школы былі ліквідаваны, а нацыянальна-культурныя таварыствы — забаронены. Змест кнігі Краснайса цалкам адпавядаў тагачаснай палітыцы ўлад, якая імкнулася давесці штучнасць беларускага руху ў Латвіі і неіснаванне латгальскіх беларусаў як асобнага этнасу{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. Гэтая праца стала адным з галоўных інструментаў у прапагандысцкай кампаніі, накіраванай на апраўданне знішчэння беларускай культурнай аўтаноміі. Аналагічныя погляды ў той час выказвалі і іншыя латвійскія палітыкі, напрыклад, латгальскі дзеяч Францыс Кемпс, які таксама лічыў латгальскіх беларусаў толькі «зрусіфікаванымі латгальцамі»{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Змест і ідэалогія выдання == Кніга складаецца з некалькіх раздзелаў, сярод якіх «Прыгожая і магутная Старажытная Латвія» ({{lang-lv|Daiļā un varenā Senlatvija}}), «Латышскія землі ў цяперашняй Беларусі» ({{lang-lv|Latviešu valstis tagadējā Baltkrievijā}}), «Пачатак русіфікацыі» ({{lang-lv|Pārkrievošanas sākumi}}), «Нашы згубленыя латышскія вёскі» ({{lang-lv|Mums zudušie latviešu ciemi}}) і іншыя{{sfn|Krasnais|1938|с=35}}. [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938). Andrusonoks.jpg|thumb|Фатаграфія з подпісам: «Андрушонак з [[Істра (Латвія)|Істры]] расказвае: „Калі я быў малады — па-латышску размаўлялі ў Істраўскай воласці і таксама за цяперашняй мяжой у Себежскім краі“»]] Аўтар паслядоўна праводзіць думку, што беларускае насельніцтва [[Латгалія|Латгаліі]], а таксама сумежных тэрыторый ([[Дрысенскі павет|Дрысенскага]], [[Себежскі павет|Себежскага]] і [[Полацкі павет|Полацкага]] паветаў) гістарычна з’яўляецца выключна балцкім. Краснайс прама заяўляў, што «Беларусь — гэта старажытная латышская зямля» ({{lang-lv|Baltkrievija ir sena latviešu zeme}}), а мясцовыя беларусы ўяўляюць сабой толькі «[[Русіфікацыя|абруселых]]» або «[[Паланізацыя|апалячаных]]» латышоў{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Для абгрунтавання сваёй тэорыі аўтар выкарыстоўваў шэраг псеўданавуковых і маніпулятыўных аргументаў. У прыватнасці, Краснайс звяртаўся да [[археалогія|археалогіі]], сцвярджаючы, што больш за тысячу старажытных гарадзішчаў на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] нібыта належалі выключна латышскім продкам, бо там знаходзілі падобныя ўпрыгажэнні і прылады працы{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Ён таксама шырока выкарыстоўваў [[тапаніміка|тапаніміку]] і [[Антрапаніміка|антрапаніміку]], прыводзячы спісы назваў вёсак, рэк і прозвішчаў мясцовых жыхароў, якія, на яго думку, мелі бясспрэчнае латышскае паходжанне. Акрамя таго, аўтар спасылаўся на этнаграфічнае падабенства, сцвярджаючы (са спасылкай на рускіх і беларускіх даследчыкаў), што [[Беларускі арнамент|арнаменты на беларускім адзенні]], а таксама светлы колер вачэй і валасоў мясцовых сялян сведчаць аб іх балцкіх каранях{{sfn|Krasnais|1938|с=8}}. Страту латышскай мовы мясцовым насельніцтвам Краснайс тлумачыў гістарычнымі абставінамі. Ён даводзіў, што спачатку асіміляцыю праводзілі польскія манахі-[[дамініканцы]], якія ўкаранялі [[каталіцтва]] і [[польская мова|польскую мову]], у выніку чаго сяляне перайшлі на блізкую да яе [[беларуская мова|беларускую мову]]. Пазней гэты працэс быў нібыта завершаны палітыкай [[русіфікацыя|русіфікацыі]] ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]{{sfn|Krasnais|1938|с=25, 31}}. Асобная ўвага ў кнізе надавалася крытыцы і апраўданню вынікаў розных перапісаў насельніцтва. Краснайс сцвярджаў, што каталіцкае беларускае насельніцтва было «памылкова» запісана беларусамі падчас [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] і перапісаў 1920-х гадоў у Латвіі. Паводле яго слоў, малаадукаваныя сяляне проста блыталі паняцці рэлігіі («каталік») і нацыянальнасці, а перапісчыкі наўмысна або праз некампетэнтнасць фіксавалі іх як беларусаў. Своеасаблівым саюзнікам Краснайса ў гэтай рыторыцы выступаў вядомы латвійскі дэмограф [[Маргерс Скуеніекс]], чые працы шырока цытаваліся ў кнізе{{sfn|Krasnais|1938|с=31, 34}}. == Наступствы і ацэнка == Выданне «Беларусы як галіна латышскага народа» адыграла важную ролю ў легітымізацыі дзяржаўнай палітыкі асіміляцыі напрыканцы 1930-х гадоў. Паводле логікі Краснайса, масавая змена беларусамі сваіх прозвішчаў на латышскія, прымусовы перавод дзяцей у латышскія школы і скажэнне звестак у [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|перапісе 1935 года]] ўяўлялі сабой не гвалтоўную асіміляцыю і парушэнне правоў меншасці, а высакароднае «абуджэнне латышскай свядомасці» і вяртанне мясцовых жыхароў у лона ўласнага латышскага народа{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—604}}. Сучасныя гісторыкі разглядаюць гэтую працу выключна як палітычна ангажаваны дакумент свайго часу. Выданне служыла інструментам апраўдання дыскрымінацыйнай палітыкі аўтарытарнай дзяржавы ў дачыненні да беларусаў і не мела пад сабой аб'ектыўнай навуковай базы{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Уступ |выданне= Манаграфія (фрагмент) |тып= |год= |старонкі= 8—19 |ref=Грыбоўскі (Уступ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі па гісторыі]] [[Катэгорыя:Кнігі 1938 года]] [[Катэгорыя:Кнігі, выдадзеныя выдавецтвамі Рыгі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Кнігі на латышскай мове]] [[Катэгорыя:Псеўдагісторыя]] 4uwnp10p874e30jrmdp0mlvl4x0mvhs 5148705 5148699 2026-05-30T12:17:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Змест і ідэалогія выдання */ 5148705 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Беларусы як галіна латышскага народа |Арыгінал назвы = {{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}} |Выява = |Шырыня = |Подпіс = |Аўтар = [[Вільбертс Краснайс]] |Жанр = [[манаграфія]], публіцыстыка, [[псеўданавука|псеўданавуковае]] выданне |Мова = [[латышская мова]] |Выдавецтва = [[Саюз латышскай нацыянальнай моладзі]] ({{lang-lv|Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds}}) |Выпуск = [[1938]] |Старонак = 36 |isbn = }} '''«Белару́сы як галіна́ латы́шскага наро́да»''' ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}) — кніга латышскага пісьменніка і латгальскага грамадскага дзеяча [[Вільбертс Краснайс|Вільбертса Краснайса]], выдадзеная ў 1938 годзе ў [[Рыга|Рызе]]. Выданне мела яскрава выяўлены [[Прапаганда|прапагандысцкі]] і [[Псеўданавука|псеўданавуковы]] характар{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—603}}. Яно было створана з мэтай ідэалагічнага абгрунтавання палітыкі [[латышызацыя|латышызацыі]] і асіміляцыі [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў аўтарытарнай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]] часоў [[Дыктатура Улманіса|дыктатуры Карліса Улманіса]]{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Гістарычны кантэкст == У другой палове 1930-х гадоў, пасля [[Дзяржаўны пераварот 1934 года ў Латвіі|дзяржаўнага перавароту 1934 года]], латвійскія ўлады ўзялі курс на стварэнне монаэтнічнай дзяржавы і абмежаванне правоў нацыянальных меншасцей. Беларускія школы былі ліквідаваны, а нацыянальна-культурныя таварыствы — забаронены. Змест кнігі Краснайса цалкам адпавядаў тагачаснай палітыцы ўлад, якая імкнулася давесці штучнасць беларускага руху ў Латвіі і неіснаванне латгальскіх беларусаў як асобнага этнасу{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. Гэтая праца стала адным з галоўных інструментаў у прапагандысцкай кампаніі, накіраванай на апраўданне знішчэння беларускай культурнай аўтаноміі. Аналагічныя погляды ў той час выказвалі і іншыя латвійскія палітыкі, напрыклад, латгальскі дзеяч Францыс Кемпс, які таксама лічыў латгальскіх беларусаў толькі «зрусіфікаванымі латгальцамі»{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Змест і ідэалогія выдання == Кніга складаецца з некалькіх раздзелаў, сярод якіх «Прыгожая і магутная Старажытная Латвія» ({{lang-lv|Daiļā un varenā Senlatvija}}), «Латышскія землі ў цяперашняй Беларусі» ({{lang-lv|Latviešu valstis tagadējā Baltkrievijā}}), «Пачатак русіфікацыі» ({{lang-lv|Pārkrievošanas sākumi}}), «Нашы згубленыя латышскія вёскі» ({{lang-lv|Mums zudušie latviešu ciemi}}) і іншыя{{sfn|Krasnais|1938|с=35}}. [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938). Andrusonoks.jpg|thumb|Фатаграфія з подпісам: «Андрушонак з [[Істра (Латвія)|Істры]] расказвае: „Калі я быў малады — па-латышску размаўлялі ў Істраўскай воласці і таксама за цяперашняй мяжой у Себежскім краі“»]] [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938). Pavils Sardiks.jpg|міні|злева|Здымак, які мусіў паказаць штучнасць славянскай ідэнтычнасці: «Павел Сардзікс з вёскі Бертулі Прыдруйскай воласці — паляк, які ніводнага слова па-польску не разумее»]] Аўтар паслядоўна праводзіць думку, што беларускае насельніцтва [[Латгалія|Латгаліі]], а таксама сумежных тэрыторый ([[Дрысенскі павет|Дрысенскага]], [[Себежскі павет|Себежскага]] і [[Полацкі павет|Полацкага]] паветаў) гістарычна з’яўляецца выключна балцкім. Краснайс прама заяўляў, што «Беларусь — гэта старажытная латышская зямля» ({{lang-lv|Baltkrievija ir sena latviešu zeme}}), а мясцовыя беларусы ўяўляюць сабой толькі «[[Русіфікацыя|абруселых]]» або «[[Паланізацыя|апалячаных]]» латышоў{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Для абгрунтавання сваёй тэорыі аўтар выкарыстоўваў шэраг псеўданавуковых і маніпулятыўных аргументаў. У прыватнасці, Краснайс звяртаўся да [[археалогія|археалогіі]], сцвярджаючы, што больш за тысячу старажытных гарадзішчаў на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] нібыта належалі выключна латышскім продкам, бо там знаходзілі падобныя ўпрыгажэнні і прылады працы{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Ён таксама шырока выкарыстоўваў [[тапаніміка|тапаніміку]] і [[Антрапаніміка|антрапаніміку]], прыводзячы спісы назваў вёсак, рэк і прозвішчаў мясцовых жыхароў, якія, на яго думку, мелі бясспрэчнае латышскае паходжанне. Акрамя таго, аўтар спасылаўся на этнаграфічнае падабенства, сцвярджаючы (са спасылкай на рускіх і беларускіх даследчыкаў), што [[Беларускі арнамент|арнаменты на беларускім адзенні]], а таксама светлы колер вачэй і валасоў мясцовых сялян сведчаць аб іх балцкіх каранях{{sfn|Krasnais|1938|с=8}}. Страту латышскай мовы мясцовым насельніцтвам Краснайс тлумачыў гістарычнымі абставінамі. Ён даводзіў, што спачатку асіміляцыю праводзілі польскія манахі-[[дамініканцы]], якія ўкаранялі [[каталіцтва]] і [[польская мова|польскую мову]], у выніку чаго сяляне перайшлі на блізкую да яе [[беларуская мова|беларускую мову]]. Пазней гэты працэс быў нібыта завершаны палітыкай [[русіфікацыя|русіфікацыі]] ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]{{sfn|Krasnais|1938|с=25, 31}}. Асобная ўвага ў кнізе надавалася крытыцы і апраўданню вынікаў розных перапісаў насельніцтва. Краснайс сцвярджаў, што каталіцкае беларускае насельніцтва было «памылкова» запісана беларусамі падчас [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] і перапісаў 1920-х гадоў у Латвіі. Паводле яго слоў, малаадукаваныя сяляне проста блыталі паняцці рэлігіі («каталік») і нацыянальнасці, а перапісчыкі наўмысна або праз некампетэнтнасць фіксавалі іх як беларусаў. Своеасаблівым саюзнікам Краснайса ў гэтай рыторыцы выступаў вядомы латвійскі дэмограф [[Маргерс Скуеніекс]], чые працы шырока цытаваліся ў кнізе{{sfn|Krasnais|1938|с=31, 34}}. == Наступствы і ацэнка == Выданне «Беларусы як галіна латышскага народа» адыграла важную ролю ў легітымізацыі дзяржаўнай палітыкі асіміляцыі напрыканцы 1930-х гадоў. Паводле логікі Краснайса, масавая змена беларусамі сваіх прозвішчаў на латышскія, прымусовы перавод дзяцей у латышскія школы і скажэнне звестак у [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|перапісе 1935 года]] ўяўлялі сабой не гвалтоўную асіміляцыю і парушэнне правоў меншасці, а высакароднае «абуджэнне латышскай свядомасці» і вяртанне мясцовых жыхароў у лона ўласнага латышскага народа{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—604}}. Сучасныя гісторыкі разглядаюць гэтую працу выключна як палітычна ангажаваны дакумент свайго часу. Выданне служыла інструментам апраўдання дыскрымінацыйнай палітыкі аўтарытарнай дзяржавы ў дачыненні да беларусаў і не мела пад сабой аб'ектыўнай навуковай базы{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Уступ |выданне= Манаграфія (фрагмент) |тып= |год= |старонкі= 8—19 |ref=Грыбоўскі (Уступ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі па гісторыі]] [[Катэгорыя:Кнігі 1938 года]] [[Катэгорыя:Кнігі, выдадзеныя выдавецтвамі Рыгі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Кнігі на латышскай мове]] [[Катэгорыя:Псеўдагісторыя]] 8aqtc0cpzszjksa0unpxir327bnz3op 5148706 5148705 2026-05-30T12:18:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гістарычны кантэкст */ 5148706 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Беларусы як галіна латышскага народа |Арыгінал назвы = {{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}} |Выява = |Шырыня = |Подпіс = |Аўтар = [[Вільбертс Краснайс]] |Жанр = [[манаграфія]], публіцыстыка, [[псеўданавука|псеўданавуковае]] выданне |Мова = [[латышская мова]] |Выдавецтва = [[Саюз латышскай нацыянальнай моладзі]] ({{lang-lv|Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds}}) |Выпуск = [[1938]] |Старонак = 36 |isbn = }} '''«Белару́сы як галіна́ латы́шскага наро́да»''' ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}) — кніга латышскага пісьменніка і латгальскага грамадскага дзеяча [[Вільбертс Краснайс|Вільбертса Краснайса]], выдадзеная ў 1938 годзе ў [[Рыга|Рызе]]. Выданне мела яскрава выяўлены [[Прапаганда|прапагандысцкі]] і [[Псеўданавука|псеўданавуковы]] характар{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—603}}. Яно было створана з мэтай ідэалагічнага абгрунтавання палітыкі [[латышызацыя|латышызацыі]] і асіміляцыі [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў аўтарытарнай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]] часоў [[Дыктатура Улманіса|дыктатуры Карліса Улманіса]]{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Гістарычны кантэкст == У другой палове 1930-х гадоў, пасля [[Дзяржаўны пераварот 1934 года ў Латвіі|дзяржаўнага перавароту 1934 года]], латвійскія ўлады ўзялі курс на стварэнне монаэтнічнай дзяржавы і абмежаванне правоў нацыянальных меншасцей. Беларускія школы былі ліквідаваны, а нацыянальна-культурныя таварыствы — забаронены. Змест кнігі Краснайса цалкам адпавядаў тагачаснай палітыцы ўлад, якая імкнулася давесці штучнасць беларускага руху ў Латвіі і неіснаванне латгальскіх беларусаў як асобнага этнасу{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. Гэтая праца стала адным з галоўных інструментаў у прапагандысцкай кампаніі, накіраванай на апраўданне знішчэння беларускай культурнай аўтаноміі. Аналагічныя погляды ў той час выказвалі і іншыя латвійскія палітыкі, напрыклад, латгальскі дзеяч [[Францыс Кемпс]], які таксама лічыў латгальскіх беларусаў толькі «зрусіфікаванымі латгальцамі»{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Змест і ідэалогія выдання == Кніга складаецца з некалькіх раздзелаў, сярод якіх «Прыгожая і магутная Старажытная Латвія» ({{lang-lv|Daiļā un varenā Senlatvija}}), «Латышскія землі ў цяперашняй Беларусі» ({{lang-lv|Latviešu valstis tagadējā Baltkrievijā}}), «Пачатак русіфікацыі» ({{lang-lv|Pārkrievošanas sākumi}}), «Нашы згубленыя латышскія вёскі» ({{lang-lv|Mums zudušie latviešu ciemi}}) і іншыя{{sfn|Krasnais|1938|с=35}}. [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938). Andrusonoks.jpg|thumb|Фатаграфія з подпісам: «Андрушонак з [[Істра (Латвія)|Істры]] расказвае: „Калі я быў малады — па-латышску размаўлялі ў Істраўскай воласці і таксама за цяперашняй мяжой у Себежскім краі“»]] [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938). Pavils Sardiks.jpg|міні|злева|Здымак, які мусіў паказаць штучнасць славянскай ідэнтычнасці: «Павел Сардзікс з вёскі Бертулі Прыдруйскай воласці — паляк, які ніводнага слова па-польску не разумее»]] Аўтар паслядоўна праводзіць думку, што беларускае насельніцтва [[Латгалія|Латгаліі]], а таксама сумежных тэрыторый ([[Дрысенскі павет|Дрысенскага]], [[Себежскі павет|Себежскага]] і [[Полацкі павет|Полацкага]] паветаў) гістарычна з’яўляецца выключна балцкім. Краснайс прама заяўляў, што «Беларусь — гэта старажытная латышская зямля» ({{lang-lv|Baltkrievija ir sena latviešu zeme}}), а мясцовыя беларусы ўяўляюць сабой толькі «[[Русіфікацыя|абруселых]]» або «[[Паланізацыя|апалячаных]]» латышоў{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Для абгрунтавання сваёй тэорыі аўтар выкарыстоўваў шэраг псеўданавуковых і маніпулятыўных аргументаў. У прыватнасці, Краснайс звяртаўся да [[археалогія|археалогіі]], сцвярджаючы, што больш за тысячу старажытных гарадзішчаў на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] нібыта належалі выключна латышскім продкам, бо там знаходзілі падобныя ўпрыгажэнні і прылады працы{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Ён таксама шырока выкарыстоўваў [[тапаніміка|тапаніміку]] і [[Антрапаніміка|антрапаніміку]], прыводзячы спісы назваў вёсак, рэк і прозвішчаў мясцовых жыхароў, якія, на яго думку, мелі бясспрэчнае латышскае паходжанне. Акрамя таго, аўтар спасылаўся на этнаграфічнае падабенства, сцвярджаючы (са спасылкай на рускіх і беларускіх даследчыкаў), што [[Беларускі арнамент|арнаменты на беларускім адзенні]], а таксама светлы колер вачэй і валасоў мясцовых сялян сведчаць аб іх балцкіх каранях{{sfn|Krasnais|1938|с=8}}. Страту латышскай мовы мясцовым насельніцтвам Краснайс тлумачыў гістарычнымі абставінамі. Ён даводзіў, што спачатку асіміляцыю праводзілі польскія манахі-[[дамініканцы]], якія ўкаранялі [[каталіцтва]] і [[польская мова|польскую мову]], у выніку чаго сяляне перайшлі на блізкую да яе [[беларуская мова|беларускую мову]]. Пазней гэты працэс быў нібыта завершаны палітыкай [[русіфікацыя|русіфікацыі]] ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]{{sfn|Krasnais|1938|с=25, 31}}. Асобная ўвага ў кнізе надавалася крытыцы і апраўданню вынікаў розных перапісаў насельніцтва. Краснайс сцвярджаў, што каталіцкае беларускае насельніцтва было «памылкова» запісана беларусамі падчас [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] і перапісаў 1920-х гадоў у Латвіі. Паводле яго слоў, малаадукаваныя сяляне проста блыталі паняцці рэлігіі («каталік») і нацыянальнасці, а перапісчыкі наўмысна або праз некампетэнтнасць фіксавалі іх як беларусаў. Своеасаблівым саюзнікам Краснайса ў гэтай рыторыцы выступаў вядомы латвійскі дэмограф [[Маргерс Скуеніекс]], чые працы шырока цытаваліся ў кнізе{{sfn|Krasnais|1938|с=31, 34}}. == Наступствы і ацэнка == Выданне «Беларусы як галіна латышскага народа» адыграла важную ролю ў легітымізацыі дзяржаўнай палітыкі асіміляцыі напрыканцы 1930-х гадоў. Паводле логікі Краснайса, масавая змена беларусамі сваіх прозвішчаў на латышскія, прымусовы перавод дзяцей у латышскія школы і скажэнне звестак у [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|перапісе 1935 года]] ўяўлялі сабой не гвалтоўную асіміляцыю і парушэнне правоў меншасці, а высакароднае «абуджэнне латышскай свядомасці» і вяртанне мясцовых жыхароў у лона ўласнага латышскага народа{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—604}}. Сучасныя гісторыкі разглядаюць гэтую працу выключна як палітычна ангажаваны дакумент свайго часу. Выданне служыла інструментам апраўдання дыскрымінацыйнай палітыкі аўтарытарнай дзяржавы ў дачыненні да беларусаў і не мела пад сабой аб'ектыўнай навуковай базы{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Уступ |выданне= Манаграфія (фрагмент) |тып= |год= |старонкі= 8—19 |ref=Грыбоўскі (Уступ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі па гісторыі]] [[Катэгорыя:Кнігі 1938 года]] [[Катэгорыя:Кнігі, выдадзеныя выдавецтвамі Рыгі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Кнігі на латышскай мове]] [[Катэгорыя:Псеўдагісторыя]] lete49lhapwg8ukfwbnh7z12j3jap25 5148707 5148706 2026-05-30T12:20:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гістарычны кантэкст */ 5148707 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Беларусы як галіна латышскага народа |Арыгінал назвы = {{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}} |Выява = |Шырыня = |Подпіс = |Аўтар = [[Вільбертс Краснайс]] |Жанр = [[манаграфія]], публіцыстыка, [[псеўданавука|псеўданавуковае]] выданне |Мова = [[латышская мова]] |Выдавецтва = [[Саюз латышскай нацыянальнай моладзі]] ({{lang-lv|Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds}}) |Выпуск = [[1938]] |Старонак = 36 |isbn = }} '''«Белару́сы як галіна́ латы́шскага наро́да»''' ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}) — кніга латышскага пісьменніка і латгальскага грамадскага дзеяча [[Вільбертс Краснайс|Вільбертса Краснайса]], выдадзеная ў 1938 годзе ў [[Рыга|Рызе]]. Выданне мела яскрава выяўлены [[Прапаганда|прапагандысцкі]] і [[Псеўданавука|псеўданавуковы]] характар{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—603}}. Яно было створана з мэтай ідэалагічнага абгрунтавання палітыкі [[латышызацыя|латышызацыі]] і асіміляцыі [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў аўтарытарнай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]] часоў [[Дыктатура Улманіса|дыктатуры Карліса Улманіса]]{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Гістарычны кантэкст == У другой палове 1930-х гадоў, пасля [[Дзяржаўны пераварот 1934 года ў Латвіі|дзяржаўнага перавароту 1934 года]], латвійскія ўлады ўзялі курс на стварэнне монаэтнічнай дзяржавы і абмежаванне правоў нацыянальных меншасцей. Беларускія школы былі ліквідаваны, а нацыянальна-культурныя таварыствы — забаронены. Змест кнігі Краснайса цалкам адпавядаў тагачаснай палітыцы ўлад, якая імкнулася давесці штучнасць беларускага руху ў Латвіі і неіснаванне латгальскіх беларусаў як асобнага этнасу{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938). Map.jpg|міні|злева| Карта ўсходняга памежжа Латвіі]] Гэтая праца стала адным з галоўных інструментаў у прапагандысцкай кампаніі, накіраванай на апраўданне знішчэння беларускай культурнай аўтаноміі. Аналагічныя погляды ў той час выказвалі і іншыя латвійскія палітыкі, напрыклад, латгальскі дзеяч [[Францыс Кемпс]], які таксама лічыў латгальскіх беларусаў толькі «зрусіфікаванымі латгальцамі»{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Змест і ідэалогія выдання == Кніга складаецца з некалькіх раздзелаў, сярод якіх «Прыгожая і магутная Старажытная Латвія» ({{lang-lv|Daiļā un varenā Senlatvija}}), «Латышскія землі ў цяперашняй Беларусі» ({{lang-lv|Latviešu valstis tagadējā Baltkrievijā}}), «Пачатак русіфікацыі» ({{lang-lv|Pārkrievošanas sākumi}}), «Нашы згубленыя латышскія вёскі» ({{lang-lv|Mums zudušie latviešu ciemi}}) і іншыя{{sfn|Krasnais|1938|с=35}}. [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938). Andrusonoks.jpg|thumb|Фатаграфія з подпісам: «Андрушонак з [[Істра (Латвія)|Істры]] расказвае: „Калі я быў малады — па-латышску размаўлялі ў Істраўскай воласці і таксама за цяперашняй мяжой у Себежскім краі“»]] [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938). Pavils Sardiks.jpg|міні|злева|Здымак, які мусіў паказаць штучнасць славянскай ідэнтычнасці: «Павел Сардзікс з вёскі Бертулі Прыдруйскай воласці — паляк, які ніводнага слова па-польску не разумее»]] Аўтар паслядоўна праводзіць думку, што беларускае насельніцтва [[Латгалія|Латгаліі]], а таксама сумежных тэрыторый ([[Дрысенскі павет|Дрысенскага]], [[Себежскі павет|Себежскага]] і [[Полацкі павет|Полацкага]] паветаў) гістарычна з’яўляецца выключна балцкім. Краснайс прама заяўляў, што «Беларусь — гэта старажытная латышская зямля» ({{lang-lv|Baltkrievija ir sena latviešu zeme}}), а мясцовыя беларусы ўяўляюць сабой толькі «[[Русіфікацыя|абруселых]]» або «[[Паланізацыя|апалячаных]]» латышоў{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Для абгрунтавання сваёй тэорыі аўтар выкарыстоўваў шэраг псеўданавуковых і маніпулятыўных аргументаў. У прыватнасці, Краснайс звяртаўся да [[археалогія|археалогіі]], сцвярджаючы, што больш за тысячу старажытных гарадзішчаў на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] нібыта належалі выключна латышскім продкам, бо там знаходзілі падобныя ўпрыгажэнні і прылады працы{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Ён таксама шырока выкарыстоўваў [[тапаніміка|тапаніміку]] і [[Антрапаніміка|антрапаніміку]], прыводзячы спісы назваў вёсак, рэк і прозвішчаў мясцовых жыхароў, якія, на яго думку, мелі бясспрэчнае латышскае паходжанне. Акрамя таго, аўтар спасылаўся на этнаграфічнае падабенства, сцвярджаючы (са спасылкай на рускіх і беларускіх даследчыкаў), што [[Беларускі арнамент|арнаменты на беларускім адзенні]], а таксама светлы колер вачэй і валасоў мясцовых сялян сведчаць аб іх балцкіх каранях{{sfn|Krasnais|1938|с=8}}. Страту латышскай мовы мясцовым насельніцтвам Краснайс тлумачыў гістарычнымі абставінамі. Ён даводзіў, што спачатку асіміляцыю праводзілі польскія манахі-[[дамініканцы]], якія ўкаранялі [[каталіцтва]] і [[польская мова|польскую мову]], у выніку чаго сяляне перайшлі на блізкую да яе [[беларуская мова|беларускую мову]]. Пазней гэты працэс быў нібыта завершаны палітыкай [[русіфікацыя|русіфікацыі]] ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]{{sfn|Krasnais|1938|с=25, 31}}. Асобная ўвага ў кнізе надавалася крытыцы і апраўданню вынікаў розных перапісаў насельніцтва. Краснайс сцвярджаў, што каталіцкае беларускае насельніцтва было «памылкова» запісана беларусамі падчас [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] і перапісаў 1920-х гадоў у Латвіі. Паводле яго слоў, малаадукаваныя сяляне проста блыталі паняцці рэлігіі («каталік») і нацыянальнасці, а перапісчыкі наўмысна або праз некампетэнтнасць фіксавалі іх як беларусаў. Своеасаблівым саюзнікам Краснайса ў гэтай рыторыцы выступаў вядомы латвійскі дэмограф [[Маргерс Скуеніекс]], чые працы шырока цытаваліся ў кнізе{{sfn|Krasnais|1938|с=31, 34}}. == Наступствы і ацэнка == Выданне «Беларусы як галіна латышскага народа» адыграла важную ролю ў легітымізацыі дзяржаўнай палітыкі асіміляцыі напрыканцы 1930-х гадоў. Паводле логікі Краснайса, масавая змена беларусамі сваіх прозвішчаў на латышскія, прымусовы перавод дзяцей у латышскія школы і скажэнне звестак у [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|перапісе 1935 года]] ўяўлялі сабой не гвалтоўную асіміляцыю і парушэнне правоў меншасці, а высакароднае «абуджэнне латышскай свядомасці» і вяртанне мясцовых жыхароў у лона ўласнага латышскага народа{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—604}}. Сучасныя гісторыкі разглядаюць гэтую працу выключна як палітычна ангажаваны дакумент свайго часу. Выданне служыла інструментам апраўдання дыскрымінацыйнай палітыкі аўтарытарнай дзяржавы ў дачыненні да беларусаў і не мела пад сабой аб'ектыўнай навуковай базы{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Уступ |выданне= Манаграфія (фрагмент) |тып= |год= |старонкі= 8—19 |ref=Грыбоўскі (Уступ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі па гісторыі]] [[Катэгорыя:Кнігі 1938 года]] [[Катэгорыя:Кнігі, выдадзеныя выдавецтвамі Рыгі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Кнігі на латышскай мове]] [[Катэгорыя:Псеўдагісторыя]] c3y5egv20le67jmku7suftb2klf5ab3 5148708 5148707 2026-05-30T12:32:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Змест і ідэалогія выдання */ 5148708 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Беларусы як галіна латышскага народа |Арыгінал назвы = {{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}} |Выява = |Шырыня = |Подпіс = |Аўтар = [[Вільбертс Краснайс]] |Жанр = [[манаграфія]], публіцыстыка, [[псеўданавука|псеўданавуковае]] выданне |Мова = [[латышская мова]] |Выдавецтва = [[Саюз латышскай нацыянальнай моладзі]] ({{lang-lv|Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds}}) |Выпуск = [[1938]] |Старонак = 36 |isbn = }} '''«Белару́сы як галіна́ латы́шскага наро́да»''' ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}) — кніга латышскага пісьменніка і латгальскага грамадскага дзеяча [[Вільбертс Краснайс|Вільбертса Краснайса]], выдадзеная ў 1938 годзе ў [[Рыга|Рызе]]. Выданне мела яскрава выяўлены [[Прапаганда|прапагандысцкі]] і [[Псеўданавука|псеўданавуковы]] характар{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—603}}. Яно было створана з мэтай ідэалагічнага абгрунтавання палітыкі [[латышызацыя|латышызацыі]] і асіміляцыі [[Беларусы Латвіі|беларускай нацыянальнай меншасці]] ў аўтарытарнай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]] часоў [[Дыктатура Улманіса|дыктатуры Карліса Улманіса]]{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Гістарычны кантэкст == У другой палове 1930-х гадоў, пасля [[Дзяржаўны пераварот 1934 года ў Латвіі|дзяржаўнага перавароту 1934 года]], латвійскія ўлады ўзялі курс на стварэнне монаэтнічнай дзяржавы і абмежаванне правоў нацыянальных меншасцей. Беларускія школы былі ліквідаваны, а нацыянальна-культурныя таварыствы — забаронены. Змест кнігі Краснайса цалкам адпавядаў тагачаснай палітыцы ўлад, якая імкнулася давесці штучнасць беларускага руху ў Латвіі і неіснаванне латгальскіх беларусаў як асобнага этнасу{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938). Map.jpg|міні|злева| Карта ўсходняга памежжа Латвіі]] Гэтая праца стала адным з галоўных інструментаў у прапагандысцкай кампаніі, накіраванай на апраўданне знішчэння беларускай культурнай аўтаноміі. Аналагічныя погляды ў той час выказвалі і іншыя латвійскія палітыкі, напрыклад, латгальскі дзеяч [[Францыс Кемпс]], які таксама лічыў латгальскіх беларусаў толькі «зрусіфікаванымі латгальцамі»{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. == Змест і ідэалогія выдання == Кніга складаецца з некалькіх раздзелаў, сярод якіх «Прыгожая і магутная Старажытная Латвія» ({{lang-lv|Daiļā un varenā Senlatvija}}), «Латышскія землі ў цяперашняй Беларусі» ({{lang-lv|Latviešu valstis tagadējā Baltkrievijā}}), «Пачатак русіфікацыі» ({{lang-lv|Pārkrievošanas sākumi}}), «Нашы згубленыя латышскія вёскі» ({{lang-lv|Mums zudušie latviešu ciemi}}) і іншыя{{sfn|Krasnais|1938|с=35}}. [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938). Andrusonoks.jpg|thumb|Фатаграфія з подпісам: «Андрушонак з [[Істра (Латвія)|Істры]] расказвае: „Калі я быў малады — па-латышску размаўлялі ў Істраўскай воласці і таксама за цяперашняй мяжой у Себежскім краі“»]] [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938). Pavils Sardiks.jpg|міні|злева|Здымак, які мусіў паказаць штучнасць славянскай ідэнтычнасці: «Павел Сардзікс з вёскі Бертулі Прыдруйскай воласці — паляк, які ніводнага слова па-польску не разумее»]] Аўтар паслядоўна праводзіць думку, што беларускае насельніцтва [[Латгалія|Латгаліі]], а таксама сумежных тэрыторый ([[Дрысенскі павет|Дрысенскага]], [[Себежскі павет|Себежскага]] і [[Полацкі павет|Полацкага]] паветаў) гістарычна з’яўляецца выключна балцкім. Краснайс прама заяўляў, што «Беларусь — гэта старажытная латышская зямля» ({{lang-lv|Baltkrievija ir sena latviešu zeme}}), а мясцовыя беларусы ўяўляюць сабой толькі «[[Русіфікацыя|абруселых]]» або «[[Паланізацыя|апалячаных]]» латышоў{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938). Francis Orups.jpg|thumb|Дыскрэдытацыя беларускага школьніцтва. Подпіс пад фота: «Выпускнік і настаўнік былой [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай беларускай гімназіі]] Францішак Оруп кажа: „Мы паходзім ад латышоў; гэта я адчуваю сваім сэрцам і крывёю. Латвія — наша дзяржава“»]] Для абгрунтавання сваёй тэорыі аўтар выкарыстоўваў шэраг псеўданавуковых і маніпулятыўных аргументаў. У прыватнасці, Краснайс звяртаўся да [[археалогія|археалогіі]], сцвярджаючы, што больш за тысячу старажытных гарадзішчаў на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] нібыта належалі выключна латышскім продкам, бо там знаходзілі падобныя ўпрыгажэнні і прылады працы{{sfn|Krasnais|1938|с=7}}. Ён таксама шырока выкарыстоўваў [[тапаніміка|тапаніміку]] і [[Антрапаніміка|антрапаніміку]], прыводзячы спісы назваў вёсак, рэк і прозвішчаў мясцовых жыхароў, якія, на яго думку, мелі бясспрэчнае латышскае паходжанне. Акрамя таго, аўтар спасылаўся на этнаграфічнае падабенства, сцвярджаючы (са спасылкай на рускіх і беларускіх даследчыкаў), што [[Беларускі арнамент|арнаменты на беларускім адзенні]], а таксама светлы колер вачэй і валасоў мясцовых сялян сведчаць аб іх балцкіх каранях{{sfn|Krasnais|1938|с=8}}. Страту латышскай мовы мясцовым насельніцтвам Краснайс тлумачыў гістарычнымі абставінамі. Ён даводзіў, што спачатку асіміляцыю праводзілі польскія манахі-[[дамініканцы]], якія ўкаранялі [[каталіцтва]] і [[польская мова|польскую мову]], у выніку чаго сяляне перайшлі на блізкую да яе [[беларуская мова|беларускую мову]]. Пазней гэты працэс быў нібыта завершаны палітыкай [[русіфікацыя|русіфікацыі]] ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]{{sfn|Krasnais|1938|с=25, 31}}. Асобная ўвага ў кнізе надавалася крытыцы і апраўданню вынікаў розных перапісаў насельніцтва. Краснайс сцвярджаў, што каталіцкае беларускае насельніцтва было «памылкова» запісана беларусамі падчас [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] і перапісаў 1920-х гадоў у Латвіі. Паводле яго слоў, малаадукаваныя сяляне проста блыталі паняцці рэлігіі («каталік») і нацыянальнасці, а перапісчыкі наўмысна або праз некампетэнтнасць фіксавалі іх як беларусаў. Своеасаблівым саюзнікам Краснайса ў гэтай рыторыцы выступаў вядомы латвійскі дэмограф [[Маргерс Скуеніекс]], чые працы шырока цытаваліся ў кнізе{{sfn|Krasnais|1938|с=31, 34}}. == Наступствы і ацэнка == Выданне «Беларусы як галіна латышскага народа» адыграла важную ролю ў легітымізацыі дзяржаўнай палітыкі асіміляцыі напрыканцы 1930-х гадоў. Паводле логікі Краснайса, масавая змена беларусамі сваіх прозвішчаў на латышскія, прымусовы перавод дзяцей у латышскія школы і скажэнне звестак у [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|перапісе 1935 года]] ўяўлялі сабой не гвалтоўную асіміляцыю і парушэнне правоў меншасці, а высакароднае «абуджэнне латышскай свядомасці» і вяртанне мясцовых жыхароў у лона ўласнага латышскага народа{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=602—604}}. Сучасныя гісторыкі разглядаюць гэтую працу выключна як палітычна ангажаваны дакумент свайго часу. Выданне служыла інструментам апраўдання дыскрымінацыйнай палітыкі аўтарытарнай дзяржавы ў дачыненні да беларусаў і не мела пад сабой аб'ектыўнай навуковай базы{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Уступ |выданне= Манаграфія (фрагмент) |тып= |год= |старонкі= 8—19 |ref=Грыбоўскі (Уступ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі па гісторыі]] [[Катэгорыя:Кнігі 1938 года]] [[Катэгорыя:Кнігі, выдадзеныя выдавецтвамі Рыгі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Кнігі на латышскай мове]] [[Катэгорыя:Псеўдагісторыя]] 6n1r28tb8astgl3df6ro4l4ef8zy7k1 0 808759 5148710 2026-05-30T12:51:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Оруб}} {{Асоба | імя = Франц Оруб | арыгінал імя = {{lang-lv|Francis Orups}} | партрэт = Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938). Francis Orups.jpg | шырыня = 250px | подпіс = Фотаздымак з кнігі В. Краснайса (1938 год), пад якім змешчана цытата Франца Оруба | апісанне = | імя пры нараджэнні = | род дз...» 5148710 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Оруб}} {{Асоба | імя = Франц Оруб | арыгінал імя = {{lang-lv|Francis Orups}} | партрэт = Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938). Francis Orups.jpg | шырыня = 250px | подпіс = Фотаздымак з кнігі В. Краснайса (1938 год), пад якім змешчана цытата Франца Оруба | апісанне = | імя пры нараджэнні = | род дзейнасці = [[педагог]], [[артыст]], культурны дзеяч | дата нараджэння = пачатак XX ст. | месца нараджэння = в. Нактунава, Прыдруйская воласць, [[Ілукштанскі павет]], [[Курляндская губерня]], [[Расійская імперыя]] | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка}} | падданства = | дата смерці = | месца смерці = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | узнагароды і прэміі = | сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Франц О́руб''' ({{lang-lv|Francis Orups}}; нар. пачатак XX ст., в. [[Нактунава]], [[Прыдруйская воласць]] — пасля 1938) — беларускі і латвійскі [[педагог]], [[артыст]] і культурны дзеяч у міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]{{sfn|Krasnais|1938|с=26—27}}{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Яго лёс з'яўляецца адным з прыкладаў трагічнага ціску аўтарытарнага рэжыму на прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=604}}. == Біяграфія == Нарадзіўся ў пачатку XX стагоддзя ў вёсцы Нактунава Прыдруйскай воласці [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]] (цяпер тэрыторыя Піедруйскай воласці [[Краслаўскі край|Краслаўскага края]] Латвіі){{sfn|Krasnais|1938|с=26}}. У 1920-я гады ён прайшоў праз усю сістэму беларускага нацыянальнага выхавання і адукацыі ў Латвіі{{sfn|Krasnais|1938|с=26}}. Скончыў [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскую дзяржаўную беларускую гімназію]], якая з'яўлялася галоўнай кузняй кадраў для беларускай інтэлігенцыі ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Krasnais|1938|с=26}}. Для таго каб атрымаць прафесію настаўніка, паступіў і паспяхова скончыў двухгадовыя [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|Дзяржаўныя беларускія настаўніцкія курсы]] ў [[Рыга|Рызе]]{{sfn|Krasnais|1938|с=26—27}}. Атрымаўшы адукацыю, Оруб вярнуўся ў родныя мясціны і пачаў працаваць настаўнікам у Прыдруйскай 6-класнай школе{{sfn|Krasnais|1938|с=26}}. Адначасова з педагагічнай працай ён актыўна ўдзельнічаў у беларускім нацыянальна-культурным жыцці{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Напрыканцы 1920-х — пачатку 1930-х гадоў пад імем Франц Оруб ён уваходзіў у склад [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Разам з [[Міхась Калінін|Міхасём Калініным]], [[Мечыслаў Слосман|Мечыславам Слосманам]] і іншымі ён лічыўся адным з найбольш актыўных артыстаў гэтага тэатральнага калектыву, створанага пры [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі|Таварыстве беларускага тэатра ў Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. == Падчас палітыкі латышызацыі == Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года новы аўтарытарны ўрад [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаў курс на абмежаванне правоў нацыянальных меншасцей{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599—600}}. Беларускія школы масава ліквідаваліся, а настаўнікаў звальнялі з пасад{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599—600}}. У гэты перыяд інтэнсіўнай [[Латышызацыя|латышызацыі]] постаць Франца Оруба была выкарыстана ў дзяржаўнай прапагандзе як прыклад таго, што выхаванцы беларускіх гімназій нібыта добраахвотна вяртаюцца ў лона латышскага народа. У 1938 годзе латгальскі дзеяч Вільбертс Краснайс у сваёй кнізе «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» (якая мела на мэце ідэалагічнае абгрунтаванне асіміляцыі) апублікаваў групавы фотаздымак з удзелам Оруба, прысвяціўшы яму асобны ўрывак{{sfn|Krasnais|1938|с=27}}. У кнізе ад імя Оруба былі змешчаны наступныя словы{{sfn|Krasnais|1938|с=27}}:{{цытата|Я перакананы, што мы, жыхары Прыдруйскай і Пустынскай валасцей, не беларусы, а русіфікаваныя латышы... У латвійскі час нам адкрылі беларускія школы, у якіх мы вучыліся, хоць зусім не размаўлялі па-беларуску. <...> Нашы выхавацелі і палітыкі пайшлі памылковым шляхам. {{арыгінальны тэкст|lv|Es esmu pārliecināts, ka mēs, Piedrujas un Pustiņas pagasta iedzīvotāji neesam baltkrievi, bet gan pārtautoti latvieši... Latvijas laikā mums atvēra baltkrievu skolas, kurās mācījāmies, lai gan baltkrieviski pavisam nepratām. <...> Mūsu audzinātāji un politiķi bija uzņēmušies kļūmīgu ceļu.}} }} Пад самім фотаздымкам быў размешчаны подпіс, у якім Орубу таксама прыпісвалася наступная заява: «Мы паходзім ад латышоў; гэта я адчуваю сваім сэрцам і крывёю. Латвія — наша дзяржава» ({{lang-lv|Mēs esam cēlušies no latviešiem; to es jūtu ar savu sirdi un asinīm. Latvija ir mūsu valsts.}}){{sfn|Krasnais|1938|с=27}}. Гэты эпізод у гістарыяграфіі разглядаецца як ілюстрацыя таго ціску, якому падвяргаліся беларускія дзеячы, і метадаў, якімі аўтарытарная дзяржава абгрунтоўвала сваю палітыку{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=604}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Оруб Франц}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Артысты Латвіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ілукштанскім павеце]] hfl0nkj8io0qb2h2a2ispfk1ka17zyc 5148711 5148710 2026-05-30T12:53:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148711 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Оруб}} {{Асоба | імя = Франц Оруб | арыгінал імя = {{lang-lv|Francis Orups}} | партрэт = Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938). Francis Orups.jpg | шырыня = 250px | подпіс = Фотаздымак з кнігі В. Краснайса (1938 год), пад якім змешчана цытата Франца Оруба | апісанне = | імя пры нараджэнні = | род дзейнасці = [[педагог]], [[артыст]], культурны дзеяч | дата нараджэння = пачатак XX ст. | месца нараджэння = в. Нактунава, Прыдруйская воласць, [[Ілукштанскі павет]], [[Курляндская губерня]], [[Расійская імперыя]] | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка}} | падданства = | дата смерці = | месца смерці = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | узнагароды і прэміі = | сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Франц О́руб''' ({{lang-lv|Francis Orups}}; нар. пачатак XX ст., в. [[Нактунава]], [[Прыдруйская воласць]] — пасля 1938) — беларускі і латвійскі [[педагог]], [[артыст]] і культурны дзеяч у міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]{{sfn|Krasnais|1938|с=26—27}}{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. == Біяграфія == Нарадзіўся ў пачатку XX стагоддзя ў вёсцы Нактунава Прыдруйскай воласці [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]] (цяпер тэрыторыя Піедруйскай воласці [[Краслаўскі край|Краслаўскага края]] Латвіі){{sfn|Krasnais|1938|с=26}}. У 1920-я гады ён прайшоў праз усю сістэму беларускага нацыянальнага выхавання і адукацыі ў Латвіі{{sfn|Krasnais|1938|с=26}}. Скончыў [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскую дзяржаўную беларускую гімназію]], якая з'яўлялася галоўнай кузняй кадраў для беларускай інтэлігенцыі ў [[Латгалія|Латгаліі]]{{sfn|Krasnais|1938|с=26}}. Для таго каб атрымаць прафесію настаўніка, паступіў і паспяхова скончыў двухгадовыя [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|Дзяржаўныя беларускія настаўніцкія курсы]] ў [[Рыга|Рызе]]{{sfn|Krasnais|1938|с=26—27}}. Атрымаўшы адукацыю, Оруб вярнуўся ў родныя мясціны і пачаў працаваць настаўнікам у Прыдруйскай 6-класнай школе{{sfn|Krasnais|1938|с=26}}. Адначасова з педагагічнай працай ён актыўна ўдзельнічаў у беларускім нацыянальна-культурным жыцці{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Напрыканцы 1920-х — пачатку 1930-х гадоў пад імем Франц Оруб ён уваходзіў у склад [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Разам з [[Міхась Калінін|Міхасём Калініным]], [[Мечыслаў Слосман|Мечыславам Слосманам]] і іншымі ён лічыўся адным з найбольш актыўных артыстаў гэтага тэатральнага калектыву, створанага пры [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі|Таварыстве беларускага тэатра ў Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. == Падчас палітыкі латышызацыі == Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года новы аўтарытарны ўрад [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаў курс на абмежаванне правоў нацыянальных меншасцей{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599—600}}. Беларускія школы масава ліквідаваліся, а настаўнікаў звальнялі з пасад{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599—600}}. У гэты перыяд інтэнсіўнай [[Латышызацыя|латышызацыі]] постаць Франца Оруба была выкарыстана ў дзяржаўнай прапагандзе як прыклад таго, што выхаванцы беларускіх гімназій нібыта добраахвотна вяртаюцца ў лона латышскага народа. У 1938 годзе латгальскі дзеяч Вільбертс Краснайс у сваёй кнізе «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» (якая мела на мэце ідэалагічнае абгрунтаванне асіміляцыі) апублікаваў групавы фотаздымак з удзелам Оруба, прысвяціўшы яму асобны ўрывак{{sfn|Krasnais|1938|с=27}}. У кнізе ад імя Оруба былі змешчаны наступныя словы{{sfn|Krasnais|1938|с=27}}:{{цытата|Я перакананы, што мы, жыхары Прыдруйскай і Пустынскай валасцей, не беларусы, а русіфікаваныя латышы... У латвійскі час нам адкрылі беларускія школы, у якіх мы вучыліся, хоць зусім не размаўлялі па-беларуску. <...> Нашы выхавацелі і палітыкі пайшлі памылковым шляхам. {{арыгінальны тэкст|lv|Es esmu pārliecināts, ka mēs, Piedrujas un Pustiņas pagasta iedzīvotāji neesam baltkrievi, bet gan pārtautoti latvieši... Latvijas laikā mums atvēra baltkrievu skolas, kurās mācījāmies, lai gan baltkrieviski pavisam nepratām. <...> Mūsu audzinātāji un politiķi bija uzņēmušies kļūmīgu ceļu.}} }} Пад самім фотаздымкам быў размешчаны подпіс, у якім Орубу таксама прыпісвалася наступная заява: «Мы паходзім ад латышоў; гэта я адчуваю сваім сэрцам і крывёю. Латвія — наша дзяржава» ({{lang-lv|Mēs esam cēlušies no latviešiem; to es jūtu ar savu sirdi un asinīm. Latvija ir mūsu valsts.}}){{sfn|Krasnais|1938|с=27}}. Гэты эпізод у гістарыяграфіі разглядаецца як ілюстрацыя таго ціску, якому падвяргаліся беларускія дзеячы, і метадаў, якімі аўтарытарная дзяржава абгрунтоўвала сваю палітыку{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=604}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Оруб Франц}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Артысты Латвіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ілукштанскім павеце]] 669pz3cbvtpjhxcmwnmhp4x9eq975kf 0 808760 5148712 2026-05-30T12:56:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Краснайс}} {{Пісьменнік |Імя = Вілбэртс Краснайс |Арыгінал імя = {{lang-lv|Vilberts Krasnais}} |Фота = Vilberts Krasnais.jpg |Шырыня = 160px |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|12|1|1908}} |Месца нараджэння = хутар Вежы, Ругайская воласць, [[Віцебская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата с...» 5148712 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Краснайс}} {{Пісьменнік |Імя = Вілбэртс Краснайс |Арыгінал імя = {{lang-lv|Vilberts Krasnais}} |Фота = Vilberts Krasnais.jpg |Шырыня = 160px |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|12|1|1908}} |Месца нараджэння = хутар Вежы, Ругайская воласць, [[Віцебская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|3|8|1942}} |Месца смерці = [[Екацярынбург|Свярдлоўск]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], [[СССР]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Латвія}} |Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч |Гады творчасці = 1930-я |Мова твораў = [[латышская мова|латышская]] |Жанр = [[гісторыя]], [[публіцыстыка]] |Значныя творы = «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» }} '''Ві́льбертс Кра́снайс''' ({{lang-lv|Vilberts Krasnais}}; {{ДН|12|1|1908}}, хутар Вежы, Ругайская воласць — {{ДС|3|8|1942}}, [[Екацярынбург|Свярдлоўск]]) — латышскі [[пісьменнік]], [[гісторык]] і грамадскі дзеяч [[Латгалія|Латгаліі]]. Адзін з ідэолагаў палітыкі асіміляцыі нацыянальных меншасцей у часы дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 студзеня 1908 года на хутары Вежы ({{lang-lv|Vēži}}) Ругайскай воласці [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер тэрыторыя [[Латвія|Латвіі]]) ў сялянскай сям’і Андрэйса і Альвінэ Краснайсаў. Пачатковую адукацыю атрымаў у Яўнгулбенскай і Галгаўскай школах, а таксама ў камерцыйнай школе горада Балві. Пазней вывучаў эканоміку, а затым гісторыю ў [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскім універсітэце]]. Падчас навучання далучыўся да студэнцкай карпарацыі «Ventonia»<ref name="timenote">{{cite web |url=https://timenote.info/lv/Vilberts-Krasnais |title=Vilberts Krasnais |publisher=Timenote.info |lang=lv |accessdate=30 мая 2026}}</ref>. Актыўна ўдзельнічаў у грамадска-палітычным жыцці краіны. Займаў пасаду генеральнага сакратара цэнтральнай управы Саюза латышскай нацыянальнай моладзі ({{lang-lv|Latvju Nacionālā jaunatnes savienība}}) і быў рэдактарам выдання гэтай арганізацыі — часопіса «Шляхі моладзі» ({{lang-lv|Jaunatnes gaitas}}). Дзейнічаў у шэрагах [[Латвійскі сялянскі саюз|Латышскага сялянскага саюза]] ({{lang-lv|Latviešu zemnieku savienība}}) і з'яўляўся сябрам Яўнлатгальскага (Абрэнскага) палка ваенізаванай арганізацыі «[[Айзсаргі]]»<ref name="timenote" />. Пасля [[Далучэнне Латвіі да СССР|далучэння Латвіі да СССР]] стаў ахвярай сталінскіх рэпрэсій. Падчас [[Дэпартацыі з Латвіі|чэрвеньскай дэпартацыі 1941 года]] ён быў арыштаваны разам са сваёй сям’ёй і высланы ў Паўночна-Уральскі папраўча-працоўны лагер (Севураллаг). Быў расстраляны 3 жніўня 1942 года ў [[Екацярынбург|Свярдлоўску]]<ref name="timenote" />. == Ідэалагічная дзейнасць і стаўленне да беларусаў == У другой палове 1930-х гадоў Вілбэртс Краснайс стаў прыкметным публіцыстам і ідэолагам палітыкі [[латышызацыя|латышызацыі]], якую праводзіў аўтарытарны рэжым [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]]. Яго працы былі скіраваныя на абгрунтаванне неабходнасці асіміляцыі нацыянальных меншасцей (перадусім беларусаў, палякаў і рускіх) у латгальскім памежжы. У 1938 годзе ён выдаў кнігу «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}). У гэтай працы Краснайс намагаўся давесці неіснаванне беларусаў у [[Латгалія|Латгаліі]] як асобнага этнасу. Ён сцвярджаў, што гістарычныя межы рассялення латышскіх плямён дасягалі [[Полацк]]а, [[Смаленск]]а і [[Мінск]]а, а мясцовыя каталіцкія і праваслаўныя беларусы з'яўляюцца выключна абруселымі або апалячанымі латышамі, якія павінны вярнуцца ў лона свайго сапраўднага народа{{sfn|Krasnais|1938|с=5—7}}{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. Для доказу сваіх тэорый ён выкарыстоўваў маніпулятыўны і псеўданавуковы аналіз [[тапаніміка|тапанімікі]], антрапанімікі і фальклору. Акрамя таго, ён публікаваў фотаздымкі мясцовых беларускіх настаўнікаў і інтэлігенцыі (напрыклад, [[Франц Оруб|Франца Оруба]]), якім прыпісваў заявы аб іх добраахвотнай адмове ад беларускай ідэнтычнасці на карысць латышскай дзяржавы{{sfn|Krasnais|1938|с=27}}. Сучасныя гісторыкі (у прыватнасці, Юры Грыбоўскі) разглядаюць гэтую працу Вілбэртса Краснайса выключна як прапагандысцкі інструмент. Змест кнігі цалкам адпавядаў тагачаснай нацыянальнай палітыцы латвійскіх улад і служыў апраўданнем для закрыцця беларускіх школ, знішчэння культурнай аўтаноміі меншасцей і фальсіфікацый падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|перапісу насельніцтва 1935 года]]{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. == Бібліяграфія == Аўтар шэрагу публіцыстычных і гістарычных прац: * «Паўночналатгальскае абуджэнне» ({{lang-lv|Ziemeļlatgales atmoda}}, 1935); * «Латышская Яўнлатгалія: гістарычныя лёсы края» ({{lang-lv|Latviskā Jaunlatgale: apgabala vēsturiskie likteņi}}, 1937); * «Абрэнскія песні» ({{lang-lv|Abrenes dziesmas}}, 1937); * «Латышскія калоніі» ({{lang-lv|Latviešu kolōnijas}}, 1938); * «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}, 1938). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Уступ |выданне= Манаграфія (фрагмент) |тып= |год= |старонкі= 8—19 |ref=Грыбоўскі (Уступ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Краснайс Вілбэртс}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Латвіі]] [[Катэгорыя:Латышскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Латвіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Латвійскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Екацярынбургу]] jf83kn8z2wnm2pi3ylwwwsrovg48jf0 5148713 5148712 2026-05-30T13:00:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148713 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Краснайс}} {{Пісьменнік | Імя = Вілбэртс Краснайс | Арыгінал імя = {{lang-lv|Vilberts Krasnais}} | Фота = | Шырыня = 160px | Подпіс = | Дата нараджэння = {{ДН|12|1|1908}} | Месца нараджэння = хутар Вежы, Ругайская воласць, [[Віцебская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|3|8|1942}} | Месца смерці = [[Екацярынбург|Свярдлоўск]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], [[СССР]] | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Латвія}} | Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч | Мова твораў = [[латышская мова|латышская]] | Жанр = [[гісторыя]], [[публіцыстыка]] | Значныя творы = | Гады актыўнасці = 1930-я }} '''Ві́льбертс Кра́снайс''' ({{lang-lv|Vilberts Krasnais}}; {{ДН|12|1|1908}}, хутар Вежы, Ругайская воласць — {{ДС|3|8|1942}}, [[Екацярынбург|Свярдлоўск]]) — латышскі [[пісьменнік]], [[гісторык]] і грамадскі дзеяч [[Латгалія|Латгаліі]]. Адзін з ідэолагаў палітыкі асіміляцыі нацыянальных меншасцей у часы дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 студзеня 1908 года на хутары [[Вежы (Латвія)|Вежы]] ({{lang-lv|Vēži}}) Ругайскай воласці [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер тэрыторыя [[Латвія|Латвіі]]) ў сялянскай сям’і Андрэйса і Альвінэ Краснайсаў. Пачатковую адукацыю атрымаў у Яўнгулбенскай і Галгаўскай школах, а таксама ў камерцыйнай школе горада [[Балві]]. Пазней вывучаў эканоміку, а затым гісторыю ў [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскім універсітэце]]. Падчас навучання далучыўся да студэнцкай карпарацыі «Ventonia»<ref name="timenote">{{cite web |url=https://timenote.info/lv/Vilberts-Krasnais |title=Vilberts Krasnais |publisher=Timenote.info |lang=lv |accessdate=30 мая 2026}}</ref>. Актыўна ўдзельнічаў у грамадска-палітычным жыцці краіны. Займаў пасаду генеральнага сакратара цэнтральнай управы Саюза латышскай нацыянальнай моладзі ({{lang-lv|Latvju Nacionālā jaunatnes savienība}}) і быў рэдактарам выдання гэтай арганізацыі — часопіса «Шляхі моладзі» ({{lang-lv|Jaunatnes gaitas}}). Дзейнічаў у шэрагах [[Латвійскі сялянскі саюз|Латышскага сялянскага саюза]] ({{lang-lv|Latviešu zemnieku savienība}}) і з'яўляўся сябрам Яўнлатгальскага (Абрэнскага) палка ваенізаванай арганізацыі «[[Айзсаргі]]»<ref name="timenote" />. Пасля [[Далучэнне Латвіі да СССР|далучэння Латвіі да СССР]] стаў ахвярай сталінскіх рэпрэсій. Падчас [[Дэпартацыі з Латвіі|чэрвеньскай дэпартацыі 1941 года]] ён быў арыштаваны разам са сваёй сям’ёй і высланы ў Паўночна-Уральскі папраўча-працоўны лагер ([[Севураллаг]]). Быў расстраляны 3 жніўня 1942 года ў [[Екацярынбург|Свярдлоўску]]<ref name="timenote" />. == Ідэалагічная дзейнасць і стаўленне да беларусаў == У другой палове 1930-х гадоў Вілбэртс Краснайс стаў прыкметным публіцыстам і ідэолагам палітыкі [[латышызацыя|латышызацыі]], якую праводзіў [[аўтарытарны рэжым Карліса Улманіса]]. Яго працы былі скіраваныя на абгрунтаванне неабходнасці асіміляцыі нацыянальных меншасцей (перадусім беларусаў, палякаў і рускіх) у латгальскім памежжы. [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938).pdf|міні|«Беларусы як галіна латышскага народа». 1938 г.]] У 1938 годзе ён выдаў кнігу «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}). У гэтай працы Краснайс намагаўся давесці неіснаванне беларусаў у [[Латгалія|Латгаліі]] як асобнага этнасу. Ён сцвярджаў, што гістарычныя межы рассялення латышскіх плямён дасягалі [[Полацк]]а, [[Смаленск]]а і [[Мінск]]а, а мясцовыя каталіцкія і праваслаўныя беларусы з'яўляюцца выключна абруселымі або апалячанымі латышамі, якія павінны вярнуцца ў лона свайго сапраўднага народа{{sfn|Krasnais|1938|с=5—7}}{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. Для доказу сваіх тэорый ён выкарыстоўваў маніпулятыўны і псеўданавуковы аналіз [[тапаніміка|тапанімікі]], [[Антрапаніміка|антрапанімікі]] і [[Фальклор|фальклору]]. Акрамя таго, ён публікаваў фотаздымкі мясцовых беларускіх настаўнікаў і інтэлігенцыі (напрыклад, [[Франц Оруб|Франца Оруба]]), якім прыпісваў заявы аб іх добраахвотнай адмове ад беларускай ідэнтычнасці на карысць латышскай дзяржавы{{sfn|Krasnais|1938|с=27}}. Сучасныя гісторыкі, у прыватнасці, [[Юры Грыбоўскі]], разглядаюць гэтую працу Вілбэртса Краснайса выключна як прапагандысцкі інструмент. Змест кнігі цалкам адпавядаў тагачаснай нацыянальнай палітыцы латвійскіх улад і служыў апраўданнем для закрыцця беларускіх школ, знішчэння культурнай аўтаноміі меншасцей і фальсіфікацый падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|перапісу насельніцтва 1935 года]]{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. == Бібліяграфія == Аўтар шэрагу публіцыстычных і гістарычных прац: * «Паўночналатгальскае абуджэнне» ({{lang-lv|Ziemeļlatgales atmoda}}, 1935); * «Латышская Яўнлатгалія: гістарычныя лёсы края» ({{lang-lv|Latviskā Jaunlatgale: apgabala vēsturiskie likteņi}}, 1937); * «Абрэнскія песні» ({{lang-lv|Abrenes dziesmas}}, 1937); * «Латышскія калоніі» ({{lang-lv|Latviešu kolōnijas}}, 1938); * «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}, 1938). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Уступ |выданне= Манаграфія (фрагмент) |тып= |год= |старонкі= 8—19 |ref=Грыбоўскі (Уступ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Краснайс Вілбэртс}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Латвіі]] [[Катэгорыя:Латышскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Латвіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Латвійскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Екацярынбургу]] dkch1ew30z8oa937ou49wnjr9aoh9vr 5148714 5148713 2026-05-30T13:01:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148714 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Краснайс}} {{Пісьменнік | Імя = Вілбэртс Краснайс | Арыгінал імя = {{lang-lv|Vilberts Krasnais}} | Фота = | Шырыня = 160px | Подпіс = | Дата нараджэння = {{ДН|12|1|1908}} | Месца нараджэння = хутар Вежы, Ругайская воласць, [[Віцебская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|3|8|1942}} | Месца смерці = [[Екацярынбург|Свярдлоўск]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], [[СССР]] | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Латвія}} | Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[гісторык]], грамадскі дзеяч | Мова твораў = [[латышская мова|латышская]] | Жанр = [[гісторыя]], [[публіцыстыка]] | Значныя творы = | Гады актыўнасці = 1930-я }} '''Ві́лбэртс Кра́снайс''' ({{lang-lv|Vilberts Krasnais}}; {{ДН|12|1|1908}}, хутар Вежы, Ругайская воласць — {{ДС|3|8|1942}}, [[Екацярынбург|Свярдлоўск]]) — латышскі [[пісьменнік]], [[гісторык]] і грамадскі дзеяч [[Латгалія|Латгаліі]]. Адзін з ідэолагаў палітыкі асіміляцыі нацыянальных меншасцей у часы дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 студзеня 1908 года на хутары [[Вежы (Латвія)|Вежы]] ({{lang-lv|Vēži}}) Ругайскай воласці [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер тэрыторыя [[Латвія|Латвіі]]) ў сялянскай сям’і Андрэйса і Альвінэ Краснайсаў. Пачатковую адукацыю атрымаў у Яўнгулбенскай і Галгаўскай школах, а таксама ў камерцыйнай школе горада [[Балві]]. Пазней вывучаў эканоміку, а затым гісторыю ў [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскім універсітэце]]. Падчас навучання далучыўся да студэнцкай карпарацыі «Ventonia»<ref name="timenote">{{cite web |url=https://timenote.info/lv/Vilberts-Krasnais |title=Vilberts Krasnais |publisher=Timenote.info |lang=lv |accessdate=30 мая 2026}}</ref>. Актыўна ўдзельнічаў у грамадска-палітычным жыцці краіны. Займаў пасаду генеральнага сакратара цэнтральнай управы Саюза латышскай нацыянальнай моладзі ({{lang-lv|Latvju Nacionālā jaunatnes savienība}}) і быў рэдактарам выдання гэтай арганізацыі — часопіса «Шляхі моладзі» ({{lang-lv|Jaunatnes gaitas}}). Дзейнічаў у шэрагах [[Латвійскі сялянскі саюз|Латышскага сялянскага саюза]] ({{lang-lv|Latviešu zemnieku savienība}}) і з'яўляўся сябрам Яўнлатгальскага (Абрэнскага) палка ваенізаванай арганізацыі «[[Айзсаргі]]»<ref name="timenote" />. Пасля [[Далучэнне Латвіі да СССР|далучэння Латвіі да СССР]] стаў ахвярай сталінскіх рэпрэсій. Падчас [[Дэпартацыі з Латвіі|чэрвеньскай дэпартацыі 1941 года]] ён быў арыштаваны разам са сваёй сям’ёй і высланы ў Паўночна-Уральскі папраўча-працоўны лагер ([[Севураллаг]]). Быў расстраляны 3 жніўня 1942 года ў [[Екацярынбург|Свярдлоўску]]<ref name="timenote" />. == Ідэалагічная дзейнасць і стаўленне да беларусаў == У другой палове 1930-х гадоў Вілбэртс Краснайс стаў прыкметным публіцыстам і ідэолагам палітыкі [[латышызацыя|латышызацыі]], якую праводзіў [[аўтарытарны рэжым Карліса Улманіса]]. Яго працы былі скіраваныя на абгрунтаванне неабходнасці асіміляцыі нацыянальных меншасцей (перадусім беларусаў, палякаў і рускіх) у латгальскім памежжы. [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938).pdf|міні|«Беларусы як галіна латышскага народа». 1938 г.]] У 1938 годзе ён выдаў кнігу «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}). У гэтай працы Краснайс намагаўся давесці неіснаванне беларусаў у [[Латгалія|Латгаліі]] як асобнага этнасу. Ён сцвярджаў, што гістарычныя межы рассялення латышскіх плямён дасягалі [[Полацк]]а, [[Смаленск]]а і [[Мінск]]а, а мясцовыя каталіцкія і праваслаўныя беларусы з'яўляюцца выключна абруселымі або апалячанымі латышамі, якія павінны вярнуцца ў лона свайго сапраўднага народа{{sfn|Krasnais|1938|с=5—7}}{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}. Для доказу сваіх тэорый ён выкарыстоўваў маніпулятыўны і псеўданавуковы аналіз [[тапаніміка|тапанімікі]], [[Антрапаніміка|антрапанімікі]] і [[Фальклор|фальклору]]. Акрамя таго, ён публікаваў фотаздымкі мясцовых беларускіх настаўнікаў і інтэлігенцыі (напрыклад, [[Франц Оруб|Франца Оруба]]), якім прыпісваў заявы аб іх добраахвотнай адмове ад беларускай ідэнтычнасці на карысць латышскай дзяржавы{{sfn|Krasnais|1938|с=27}}. Сучасныя гісторыкі, у прыватнасці, [[Юры Грыбоўскі]], разглядаюць гэтую працу Вілбэртса Краснайса выключна як прапагандысцкі інструмент. Змест кнігі цалкам адпавядаў тагачаснай нацыянальнай палітыцы латвійскіх улад і служыў апраўданнем для закрыцця беларускіх школ, знішчэння культурнай аўтаноміі меншасцей і фальсіфікацый падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|перапісу насельніцтва 1935 года]]{{sfn|Грыбоўскі (Уступ)|с=11}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=603}}. == Бібліяграфія == Аўтар шэрагу публіцыстычных і гістарычных прац: * «Паўночналатгальскае абуджэнне» ({{lang-lv|Ziemeļlatgales atmoda}}, 1935); * «Латышская Яўнлатгалія: гістарычныя лёсы края» ({{lang-lv|Latviskā Jaunlatgale: apgabala vēsturiskie likteņi}}, 1937); * «Абрэнскія песні» ({{lang-lv|Abrenes dziesmas}}, 1937); * «Латышскія калоніі» ({{lang-lv|Latviešu kolōnijas}}, 1938); * «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» ({{lang-lv|Baltkrievi kā latviešu tautas zars}}, 1938). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Уступ |выданне= Манаграфія (фрагмент) |тып= |год= |старонкі= 8—19 |ref=Грыбоўскі (Уступ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Краснайс Вілбэртс}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Латвіі]] [[Катэгорыя:Латышскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Латвіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Латвійскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Екацярынбургу]] rzo2j58efju4oonpwhuiiallcxe84fv 0 808761 5148715 2026-05-30T13:01:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вілбэртс Краснайс]] 5148715 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вілбэртс Краснайс]] 8selhpkb091xnumfq7ucfedl5czdsz9 0 808762 5148716 2026-05-30T13:04:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Робэжніекі]] 5148716 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Робэжніекі]] l9zknw8r1v812zl2na81k49zu08f1d7 0 808763 5148718 2026-05-30T13:05:53Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/77626234|Stefan Offenberg]]» 5148718 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }} [[Файл:Jan_Offenberg_-_grób.jpg|міні|Магіла Стэфана Офенберга на могілках Павонзкі]] '''Стэфан Офенберг''' ([[3 жніўня]] [[1864]], [[Бацэвічы]], [[Бабруйскі павет]] - [[21 лютага]] [[1939]], [[Варшава]]) — [[Палякі|польскі]] інжынер-чыгуначнік, незалежніцкі і грамадскі дзеяч, першы намеснік дырэктара [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]] . == Біяграфія == Сын Цэзарыя і Леаніды з Луцкевічаў. Яшчэ падчас вучобы ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай гімназіі]], заснаваў у 1882 годзе разам са сваім братам [[Ян Якуб Офенберг|Янам]] першы тайны польскі гурток самаадукацыі пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863-64 гадоў]], які праіснаваў да 1920 года. Пасля заканчэння гімназіі ў 1883 годзе ён вывучаў матэматыку ў Варшаве, затым, у 1891 годзе, з адзнакай скончыў Інстытут інжынераў сувязі ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. У 1887 годзе стаў адным з заснавальнікаў філіяла ў гэтым горадзе моладзевай арганізацыі «Zet».<ref>{{Cite web|url=https://www.polskipetersburg.pl/hasla/zwiazek-mlodziezy-polskiej-zet-w-petersburgu-piotrogrodzie|title=Związek Młodzieży Polskiej „Zet” w Petersburgu / Piotrogrodzie|author=Barbara Gąsieniec|website=Polski Petersburg}}</ref> Пасля вучобы пасяліўся ў Мінску і пасля стварэння там філіяла арганізацыі «Zet», зноў далучыўся да гэтай арганізацыі. На працягу шасці гадоў працаваў на еўрапейскіх участках расійскіх чыгунак, пазней пераехаў у аддаленыя тэрыторыі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], правёўшы большую частку свайго жыцця на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. Кіраваў будаўніцтвам аднаго з галоўных участкаў [[Транссібірская магістраль|Транссібірскай магістралі]] (ад Хінгана да ракі [[Нуньцзян|Нонні]] ) і працаваў у Станіслава Кербедзя. З 1897 года працаваў на Кітайска-Усходняй чыгунцы, даслужыўшыся да пасады намесніка дырэктара, а пазней першага намесніка дырэктара, пакуль [[бальшавікі]] не прыйшлі да ўлады . У 1907 годзе стаў сузаснавальнікам першай польскай пачатковай школы ва [[Уладзівасток|Уладзівастоку]]. Заўсёды актыўна ўдзельнічаў у арганізацыі польскіх абшчын на Далёкім Усходзе, арганізоўваў «Dom Polski», «Ognisko» і г.д. Дапамагаў палякам у пошуку працы і спрыяў будаўніцтву касцёлаў ва Уладзівастоку і [[Харбін|Харбіне]]. Вярнуўся ў Польшчу ў 1925 годзе. Працаваў у Дырэкцыі будаўніцтва дзяржаўных чыгунак у Варшаве, затым — дарадцам міністра ў Міністэрстве сувязі, дзе быў прызначаны ацэншчыкам казны Польскіх дзяржаўных чыгунак, працу, якую ён выканаў, апублікаваўшы ў 1938 годзе ''«Ацэнку актываў Польскіх дзяржаўных чыгунак»''. У 1935 годзе з-за пагаршэння здароўя ён адышоў ад прафесійнай дзейнасці, але не перапыніў грамадскую дзейнасць у саветах «Гуртка інжынераў» і «Гуртка тэхнікаў». Напісаў мемуары: ''«Удзел палякаў у будаўніцтве і арганізацыі Кітайска-Усходняй чыгункі»''.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ejournals.eu/czasopismo/gsaw/artykul/udzial-polakow-w-budowie-i-organizacji-kolei-wschodniochinskiej-wspomnienia-inz-stefana-offenberga|аўтар=Edward Kajdański|загаловак=Udział Polaków w budowie i organizacji Kolei Wschodniochińskiej. Wspomnienia inż. Stefana Offenberga|год=2016-05-19|мова=pl|выданне=Gdańskie Studia Azji Wschodniej|том=2016|выпуск=Zeszyt 9|старонкі=63–89}}</ref> Дзякуючы яго ўспамінам мы ведаем, у якіх цяжкіх кліматычных і ландшафтных умовах давялося працаваць польскім інжынерам.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://culture.pl/ru/article/kharbin-polskiy-gorod-v-kitae|title=Харбин — польский город в Китае|website=Culture.pl|access-date=2026-05-30}}</ref> [[Катэгорыя:Памерлі ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] 0gn3skx7cs23fmrgkvif7u3gy21cf2w 5148720 5148718 2026-05-30T13:06:48Z Aliaksei Lastouski 75892 5148720 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }} [[Файл:Jan_Offenberg_-_grób.jpg|міні|Магіла Стэфана Офенберга на могілках Павонзкі]] '''Стэфан Офенберг''' ([[3 жніўня]] [[1864]], [[Бацэвічы]], [[Бабруйскі павет]] - [[21 лютага]] [[1939]], [[Варшава]]) — [[Палякі|польскі]] інжынер-чыгуначнік, незалежніцкі і грамадскі дзеяч, першы намеснік дырэктара [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]] . == Біяграфія == Сын Цэзарыя і Леаніды з Луцкевічаў. Яшчэ падчас вучобы ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай гімназіі]], заснаваў у 1882 годзе разам са сваім братам [[Ян Якуб Офенберг|Янам]] першы тайны польскі гурток самаадукацыі пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863-64 гадоў]], які праіснаваў да 1920 года. Пасля заканчэння гімназіі ў 1883 годзе ён вывучаў матэматыку ў Варшаве, затым, у 1891 годзе, з адзнакай скончыў Інстытут інжынераў сувязі ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. У 1887 годзе стаў адным з заснавальнікаў філіяла ў гэтым горадзе моладзевай арганізацыі «Zet».<ref>{{Cite web|url=https://www.polskipetersburg.pl/hasla/zwiazek-mlodziezy-polskiej-zet-w-petersburgu-piotrogrodzie|title=Związek Młodzieży Polskiej „Zet” w Petersburgu / Piotrogrodzie|author=Barbara Gąsieniec|website=Polski Petersburg}}</ref> Пасля вучобы пасяліўся ў Мінску і пасля стварэння там філіяла арганізацыі «Zet», зноў далучыўся да гэтай арганізацыі. На працягу шасці гадоў працаваў на еўрапейскіх участках расійскіх чыгунак, пазней пераехаў у аддаленыя тэрыторыі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], правёўшы большую частку свайго жыцця на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. Кіраваў будаўніцтвам аднаго з галоўных участкаў [[Транссібірская магістраль|Транссібірскай магістралі]] (ад Хінгана да ракі [[Нуньцзян|Нонні]] ) і працаваў у Станіслава Кербедзя. З 1897 года працаваў на Кітайска-Усходняй чыгунцы, даслужыўшыся да пасады намесніка дырэктара, а пазней першага намесніка дырэктара, пакуль [[бальшавікі]] не прыйшлі да ўлады . У 1907 годзе стаў сузаснавальнікам першай польскай пачатковай школы ва [[Уладзівасток|Уладзівастоку]]. Заўсёды актыўна ўдзельнічаў у арганізацыі польскіх абшчын на Далёкім Усходзе, арганізоўваў «Dom Polski», «Ognisko» і г.д. Дапамагаў палякам у пошуку працы і спрыяў будаўніцтву касцёлаў ва Уладзівастоку і [[Харбін|Харбіне]]. Вярнуўся ў Польшчу ў 1925 годзе. Працаваў у Дырэкцыі будаўніцтва дзяржаўных чыгунак у Варшаве, затым — дарадцам міністра ў Міністэрстве сувязі, дзе быў прызначаны ацэншчыкам казны Польскіх дзяржаўных чыгунак, працу, якую ён выканаў, апублікаваўшы ў 1938 годзе ''«Ацэнку актываў Польскіх дзяржаўных чыгунак»''. У 1935 годзе з-за пагаршэння здароўя ён адышоў ад прафесійнай дзейнасці, але не перапыніў грамадскую дзейнасць у саветах «Гуртка інжынераў» і «Гуртка тэхнікаў». Напісаў мемуары: ''«Удзел палякаў у будаўніцтве і арганізацыі Кітайска-Усходняй чыгункі»''.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ejournals.eu/czasopismo/gsaw/artykul/udzial-polakow-w-budowie-i-organizacji-kolei-wschodniochinskiej-wspomnienia-inz-stefana-offenberga|аўтар=Edward Kajdański|загаловак=Udział Polaków w budowie i organizacji Kolei Wschodniochińskiej. Wspomnienia inż. Stefana Offenberga|год=2016-05-19|мова=pl|выданне=Gdańskie Studia Azji Wschodniej|том=2016|выпуск=Zeszyt 9|старонкі=63–89}}</ref> Дзякуючы яго ўспамінам мы ведаем, у якіх цяжкіх кліматычных і ландшафтных умовах давялося працаваць польскім інжынерам.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://culture.pl/ru/article/kharbin-polskiy-gorod-v-kitae|title=Харбин — польский город в Китае|website=Culture.pl|access-date=2026-05-30}}</ref> == Спасылкі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] 3i27eczcqini1fcab66oezmm0hn8mzk 5148734 5148720 2026-05-30T13:16:15Z Aliaksei Lastouski 75892 5148734 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = | дата нараджэння = [[3 жніўня]] [[1864]] | выява = [[File:Stefan Offenberg.png|thumb|]] | арыгінал імя = Stefan Offenberg }} [[Файл:Jan_Offenberg_-_grób.jpg|міні|Магіла Стэфана Офенберга на могілках Павонзкі]] '''Стэфан Офенберг''' ([[Польская мова|польск.]] ''Stefan Offenberg'', [[3 жніўня]] [[1864]], [[Бацэвічы]], [[Бабруйскі павет]] - [[21 лютага]] [[1939]], [[Варшава]]) — [[Палякі|польскі]] інжынер-чыгуначнік, незалежніцкі і грамадскі дзеяч, першы намеснік дырэктара [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]]. == Біяграфія == Сын Цэзарыя і Леаніды з Луцкевічаў. Яшчэ падчас вучобы ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай гімназіі]], заснаваў у 1882 годзе разам са сваім братам [[Ян Якуб Офенберг|Янам]] першы тайны польскі гурток самаадукацыі пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863-64 гадоў]], які праіснаваў да 1920 года. Пасля заканчэння гімназіі ў 1883 годзе ён вывучаў матэматыку ў Варшаве, затым, у 1891 годзе, з адзнакай скончыў Інстытут інжынераў сувязі ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. У 1887 годзе стаў адным з заснавальнікаў філіяла ў гэтым горадзе моладзевай арганізацыі «Zet».<ref>{{Cite web|url=https://www.polskipetersburg.pl/hasla/zwiazek-mlodziezy-polskiej-zet-w-petersburgu-piotrogrodzie|title=Związek Młodzieży Polskiej „Zet” w Petersburgu / Piotrogrodzie|author=Barbara Gąsieniec|website=Polski Petersburg}}</ref> Пасля вучобы пасяліўся ў Мінску і пасля стварэння там філіяла арганізацыі «Zet», зноў далучыўся да гэтай арганізацыі. На працягу шасці гадоў працаваў на еўрапейскіх участках расійскіх чыгунак, пазней пераехаў у аддаленыя тэрыторыі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], правёўшы большую частку свайго жыцця на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. Кіраваў будаўніцтвам аднаго з галоўных участкаў [[Транссібірская магістраль|Транссібірскай магістралі]] (ад Хінгана да ракі [[Нуньцзян|Нонні]] ) і працаваў у Станіслава Кербедзя. З 1897 года працаваў на Кітайска-Усходняй чыгунцы, даслужыўшыся да пасады намесніка дырэктара, а пазней першага намесніка дырэктара, пакуль [[бальшавікі]] не прыйшлі да ўлады. У 1907 годзе стаў сузаснавальнікам першай польскай пачатковай школы ва [[Уладзівасток|Уладзівастоку]]. Заўсёды актыўна ўдзельнічаў у арганізацыі польскіх абшчын на Далёкім Усходзе, арганізоўваў «Dom Polski», «Ognisko» і г.д. Дапамагаў палякам у пошуку працы і спрыяў будаўніцтву касцёлаў ва Уладзівастоку і [[Харбін|Харбіне]]. Вярнуўся ў Польшчу ў 1925 годзе. Працаваў у Дырэкцыі будаўніцтва дзяржаўных чыгунак у Варшаве, затым — дарадцам міністра ў Міністэрстве сувязі, дзе быў прызначаны ацэншчыкам казны Польскіх дзяржаўных чыгунак, працу, якую ён выканаў, апублікаваўшы ў 1938 годзе ''«Ацэнку актываў Польскіх дзяржаўных чыгунак»''. У 1935 годзе з-за пагаршэння здароўя ён адышоў ад прафесійнай дзейнасці, але не перапыніў грамадскую дзейнасць у саветах «Гуртка інжынераў» і «Гуртка тэхнікаў». Напісаў мемуары: ''«Удзел палякаў у будаўніцтве і арганізацыі Кітайска-Усходняй чыгункі»''.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ejournals.eu/czasopismo/gsaw/artykul/udzial-polakow-w-budowie-i-organizacji-kolei-wschodniochinskiej-wspomnienia-inz-stefana-offenberga|аўтар=Edward Kajdański|загаловак=Udział Polaków w budowie i organizacji Kolei Wschodniochińskiej. Wspomnienia inż. Stefana Offenberga|год=2016-05-19|мова=pl|выданне=Gdańskie Studia Azji Wschodniej|том=2016|выпуск=Zeszyt 9|старонкі=63–89}}</ref> Дзякуючы яго ўспамінам мы ведаем, у якіх цяжкіх кліматычных і ландшафтных умовах давялося працаваць польскім інжынерам.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://culture.pl/ru/article/kharbin-polskiy-gorod-v-kitae|title=Харбин — польский город в Китае|website=Culture.pl|access-date=2026-05-30}}</ref> == Спасылкі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] <references /> [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйскім павеце]] [[Катэгорыя:Чыгуначнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Чыгуначнікі]] [[Катэгорыя:Мінская мужчынская гімназія]] 34thng9siqrxjop1a3je5schlhvaqcf 0 808764 5148719 2026-05-30T13:06:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Перапіс насельніцтва Латвіі (1935)]] 5148719 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Перапіс насельніцтва Латвіі (1935)]] kdyn5inwxgz5f9mq13wmvy2fcuo8s0e 0 808765 5148729 2026-05-30T13:12:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Усерасійскі перапіс насельніцтва 1897 года]] 5148729 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Усерасійскі перапіс насельніцтва 1897 года]] tizp4spc8229d04nrlvd1p8ultylv1h 0 808766 5148730 2026-05-30T13:12:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Эдвард Вайвадзіш]] 5148730 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эдвард Вайвадзіш]] tbkjw2943h1070gwweflhiu7h7bcl43 0 808767 5148733 2026-05-30T13:13:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Франц Оруб]] 5148733 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Франц Оруб]] du7bybormxi3c036ue2n20bcff9cjsb 0 808768 5148742 2026-05-30T13:26:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Індра (Краслаўскі край)]] 5148742 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Індра (Краслаўскі край)]] 2bei54i0p8fux5akpsmaus7anwqaa10 0 808769 5148758 2026-05-30T13:52:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рундэны]] 5148758 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рундэны]] q350kq36fi2m9in64hh4tppkwfs9hwd 0 808770 5148759 2026-05-30T13:54:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вэцслабада]] 5148759 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вэцслабада]] tb4s18uq0x4xles78v3jzeixjx42wwb 0 808771 5148765 2026-05-30T14:06:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{адміністарцыйная адзінка}} '''Сіленская воласць''' ({{lang-lv|Silenes pagasts}}, да 1925 года — ''Бароўская воласць'') — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка былога [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]] [[Латвія|Латвіі]]. Сёння тэрыторыя знаходзіцца ў межах Аўгшд...» 5148765 wikitext text/x-wiki {{адміністарцыйная адзінка}} '''Сіленская воласць''' ({{lang-lv|Silenes pagasts}}, да 1925 года — ''Бароўская воласць'') — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка былога [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]] [[Латвія|Латвіі]]. Сёння тэрыторыя знаходзіцца ў межах Аўгшдаўгаўскага края. == Гісторыя == У пачатку 1920-х гадоў Бароўская (Сіленская) воласць разам з іншымі памежнымі тэрыторыямі Ілукштанскага павета стала прадметам спрэчкі паміж Латвіяй і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]]. З-за вялікай колькасці [[Беларусы Латвіі|беларускага]] і польскага насельніцтва Польшча лічыла гэтыя землі сваімі, але ў 1921 годзе міжнародны арбітраж канчаткова пакінуў воласць у складзе Латвіі{{sfn|Jēkabsons|1999|с=226—228}}. == Нацыянальны склад і фальсіфікацыі == Паводле перапісу насельніцтва 1925 года, беларусы з'яўляліся адноснай большасцю ў Сіленскай воласці, складаючы 33 % ад агульнай колькасці жыхароў. Доля [[латышы|латышоў]] на той момант была вельмі нізкай — усяго 11 %{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. Гэтая дэмаграфічная сітуацыя не задавальняла латвійскія ўлады, асабліва пасля ўсталявання ў 1934 годзе нацыяналістычнай дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]]. Падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|перапісу 1935 года]] ў Сіленскай воласці, як і ў суседніх рэгіёнах, былі праведзены маштабныя фальсіфікацыі. Перапісчыкі наўмысна закрэслівалі ў анкетах славянскія нацыянальнасці і выпраўлялі іх на латышскую{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=604}}. У выніку гэтых маніпуляцый афіцыйныя даныя перапісу 1935 года паказалі абсалютна нерэалістычны рост колькасці латышоў да 69 %, у той час як колькасць беларусаў штучна «скарацілася» да 4 %{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. Тое, што гэтыя лічбы былі вынікам дзяржаўнага ціску, пацвярджаецца данымі перапісу 1943 года, які паказаў, што беларусы зноў складаюць 34 % насельніцтва воласці, а доля латышоў знізілася да 22 %{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= Jēkabsons Ē. |загаловак= Skład narodowościowy mieszkańców 6 gmin powiatu iłłuksztańskiego w XIX-XX wieku jako główny powód sporu terytorialnego między Łotwą a Polską w okresie międzywojennym |выданне= Granice i pogranicza. Historia codzienności i doświadczeń |тып=зборнік |год= 1999 |том= I |месца= Białystok |старонкі= 226—233 |ref=Jēkabsons}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Воласці Латвіі]] [[Катэгорыя:Ілукштанскі павет]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] aio0vki0h5un1pe2mas28cdrmzkugis 5148766 5148765 2026-05-30T14:06:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148766 wikitext text/x-wiki {{адміністрацыйная адзінка}} '''Сіленская воласць''' ({{lang-lv|Silenes pagasts}}, да 1925 года — ''Бароўская воласць'') — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка былога [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]] [[Латвія|Латвіі]]. Сёння тэрыторыя знаходзіцца ў межах Аўгшдаўгаўскага края. == Гісторыя == У пачатку 1920-х гадоў Бароўская (Сіленская) воласць разам з іншымі памежнымі тэрыторыямі Ілукштанскага павета стала прадметам спрэчкі паміж Латвіяй і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]]. З-за вялікай колькасці [[Беларусы Латвіі|беларускага]] і польскага насельніцтва Польшча лічыла гэтыя землі сваімі, але ў 1921 годзе міжнародны арбітраж канчаткова пакінуў воласць у складзе Латвіі{{sfn|Jēkabsons|1999|с=226—228}}. == Нацыянальны склад і фальсіфікацыі == Паводле перапісу насельніцтва 1925 года, беларусы з'яўляліся адноснай большасцю ў Сіленскай воласці, складаючы 33 % ад агульнай колькасці жыхароў. Доля [[латышы|латышоў]] на той момант была вельмі нізкай — усяго 11 %{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. Гэтая дэмаграфічная сітуацыя не задавальняла латвійскія ўлады, асабліва пасля ўсталявання ў 1934 годзе нацыяналістычнай дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]]. Падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|перапісу 1935 года]] ў Сіленскай воласці, як і ў суседніх рэгіёнах, былі праведзены маштабныя фальсіфікацыі. Перапісчыкі наўмысна закрэслівалі ў анкетах славянскія нацыянальнасці і выпраўлялі іх на латышскую{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=604}}. У выніку гэтых маніпуляцый афіцыйныя даныя перапісу 1935 года паказалі абсалютна нерэалістычны рост колькасці латышоў да 69 %, у той час як колькасць беларусаў штучна «скарацілася» да 4 %{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. Тое, што гэтыя лічбы былі вынікам дзяржаўнага ціску, пацвярджаецца данымі перапісу 1943 года, які паказаў, што беларусы зноў складаюць 34 % насельніцтва воласці, а доля латышоў знізілася да 22 %{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= Jēkabsons Ē. |загаловак= Skład narodowościowy mieszkańców 6 gmin powiatu iłłuksztańskiego w XIX-XX wieku jako główny powód sporu terytorialnego między Łotwą a Polską w okresie międzywojennym |выданне= Granice i pogranicza. Historia codzienności i doświadczeń |тып=зборнік |год= 1999 |том= I |месца= Białystok |старонкі= 226—233 |ref=Jēkabsons}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Воласці Латвіі]] [[Катэгорыя:Ілукштанскі павет]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] e4xuar3zomacfva5fqtbfau45d3ovmb 0 808772 5148767 2026-05-30T14:07:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{адміністрацыйная адзінка}} '''Скрудаліенская воласць''' ({{lang-lv|Skrudalienas pagasts}}) — гістарычная воласць у складзе былога [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]], сёння тэрыторыя Аўгшдаўгаўскага края [[Латвія|Латвіі]]. == Гісторыя == Як і іншыя ўсходнія воласц...» 5148767 wikitext text/x-wiki {{адміністрацыйная адзінка}} '''Скрудаліенская воласць''' ({{lang-lv|Skrudalienas pagasts}}) — гістарычная воласць у складзе былога [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]], сёння тэрыторыя Аўгшдаўгаўскага края [[Латвія|Латвіі]]. == Гісторыя == Як і іншыя ўсходнія воласці Ілукштанскага павета, Скрудаліенская воласць у 1920 годзе стала прадметам спрэчкі паміж Латвіяй і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]]. Значная доля беларускага і польскага насельніцтва выклікала прэтэнзіі з боку Варшавы, аднак у 1921 годзе міжнародны арбітраж пакінуў воласць за Латвіяй з эканамічных і геапалітычных прычын{{sfn|Jēkabsons|1999|с=227—228}}. == Дэмаграфія і латышызацыя == У 1920-я гады беларусы і палякі складалі істотную частку насельніцтва Скрудаліенскай воласці. Паводле перапісу 1925 года, [[Беларусы Латвіі|беларусы]] складалі 25 % ад усіх жыхароў, [[палякі]] — 8 %, а [[латышы]] былі ў меншасці — усяго 16 %{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. Аднак гэтая статыстыка рэзка змянілася ў часы аўтарытарнай дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]]. Латвійскія ўлады, якія праводзілі палітыку [[латышызацыя|латышызацыі]], выкарысталі [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|ўсеагульны перапіс 1935 года]] для штучнай змены нацыянальнага аблічча рэгіёна. Перапісчыкі мэтанакіравана выпраўлялі ў анкетах нацыянальнасць мясцовых беларусаў і палякаў, запісваючы іх латышамі{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=604}}. У выніку такіх фальсіфікацый афіцыйныя вынікі перапісу 1935 года зафіксавалі ў Скрудаліенскай воласці 52 % латышоў, і толькі 5 % беларусаў і 2 % палякаў{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. Сапраўдны этнічны склад заставаўся значна больш славянскім. Аб гэтым сведчыць перапіс 1943 года, калі пасля спынення ціску ўладмадскага рэжыму Улманіса лічбы вярнуліся бліжэй да рэальнасці: латышоў засталося 17 %, а беларусаў зафіксавалі на ўзроўні 24 %{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= Jēkabsons Ē. |загаловак= Skład narodowościowy mieszkańców 6 gmin powiatu iłłuksztańskiego w XIX-XX wieku jako główny powód sporu terytorialnego między Łotwą a Polską w okresie międzywojennym |выданне= Granice i pogranicza. Historia codzienności i doświadczeń |тып=зборнік |год= 1999 |том= I |месца= Białystok |старонкі= 226—233 |ref=Jēkabsons}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Воласці Латвіі]] [[Катэгорыя:Ілукштанскі павет]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] rpr6az3holny09ubl5938xisobayij1 0 808773 5148768 2026-05-30T14:07:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{адміністрацыйная адзінка}} '''Саліенская воласць''' ({{lang-lv|Salienas pagasts}}, раней — ''Саланайская воласць'') — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе былога [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]], цяпер знаходзіцца ў Аўгшдаўгаўскім краі Латвія|...» 5148768 wikitext text/x-wiki {{адміністрацыйная адзінка}} '''Саліенская воласць''' ({{lang-lv|Salienas pagasts}}, раней — ''Саланайская воласць'') — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе былога [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]], цяпер знаходзіцца ў Аўгшдаўгаўскім краі [[Латвія|Латвіі]]. У пачатку XX стагоддзя была месцам кампактнага пражывання беларускай меншасці. == Гісторыя == У пачатку 1920-х гадоў Саліенская воласць, як і ўвесь усходні рэгіён Ілукштанскага павета, стала прадметам тэрытарыяльнай спрэчкі паміж маладой [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвійскай Рэспублікай]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]]. Значную частку насельніцтва тут складалі [[Беларусы Латвіі|беларусы]] і [[палякі]], што давала падставы польскаму боку прэтэндаваць на гэтыя тэрыторыі{{sfn|Jēkabsons|1999|с=226—227}}. Нягледзячы на прысутнасць польскіх войскаў у 1919 годзе, рашэннем міжнароднай арбітражнай камісіі ў сакавіку 1921 года Саліенская воласць была канчаткова ўключана ў склад Латвіі{{sfn|Jēkabsons|1999|с=227—228}}. == Нацыянальны склад і перапіс 1935 года == На працягу міжваеннага перыяду Саліенская воласць мела надзвычай змешаны этнічны склад. Паводле даных перапісу 1925 года, тут пражывала 29 % [[латышы|латышоў]], 24 % беларусаў і 9 % палякаў{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. З цягам часу многія мясцовыя жыхары славянскага паходжання падвяргаліся асіміляцыі з-за адсутнасці беларускіх школ і моцнага ўплыву латышскага і польскага асяроддзя{{sfn|Jēkabsons|1999|с=229}}. Аднак найбольшы ўдар па беларускай ідэнтычнасці ў воласці быў нанесены ў 1935 годзе, падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|ўсеагульнага перапісу насельніцтва]]. Аўтарытарны рэжым [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]], які праводзіў палітыку [[латышызацыя|латышызацыі]], наўмысна фальсіфікаваў статыстычныя даныя ў памежных рэгіёнах{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=604}}. У анкетах жыхароў Саліенскай воласці перапісчыкі масава выпраўлялі беларускую і польскую нацыянальнасць на латышскую{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}. У выніку гэтых маніпуляцый афіцыйныя вынікі перапісу 1935 года паказалі імклівы «рост» колькасці латышоў да 56 %, у той час як доля беларусаў штучна знізілася да 12 %, а палякаў — да 3 %{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. Пазнейшыя перапісы пацвердзілі нерэалістычнасць гэтых лічбаў: ужо ў 1943 годзе доля беларусаў у воласці зноў афіцыйна складала 21 %{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= Jēkabsons Ē. |загаловак= Skład narodowościowy mieszkańców 6 gmin powiatu iłłuksztańskiego w XIX-XX wieku jako główny powód sporu terytorialnego między Łotwą a Polską w okresie międzywojennym |выданне= Granice i pogranicza. Historia codzienności i doświadczeń |тып=зборнік |год= 1999 |том= I |месца= Białystok |старонкі= 226—233 |ref=Jēkabsons}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Воласці Латвіі]] [[Катэгорыя:Ілукштанскі павет]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] 4rxyzhx2cwiq24vyee1cfubo3wj0wo5 0 808774 5148769 2026-05-30T14:08:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{адміністрацыйная адзінка}} '''Дзе́манская во́ласць''' ({{lang-lv|Demenes pagasts}}) — гістарычная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]] [[Латвія|Латвіі]]. Сёння яе тэрыторыя ўваходзіць у склад Аўгшдаўгаўскага кр...» 5148769 wikitext text/x-wiki {{адміністрацыйная адзінка}} '''Дзе́манская во́ласць''' ({{lang-lv|Demenes pagasts}}) — гістарычная адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]] [[Латвія|Латвіі]]. Сёння яе тэрыторыя ўваходзіць у склад Аўгшдаўгаўскага края. У міжваенны перыяд воласць вызначалася стракатым нацыянальным складам і стала арэнай змагання за правы беларускай і польскай меншасцей. == Гісторыя == Пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і абвяшчэння незалежнасці суседніх дзяржаў, Дземанская воласць (разам з пяццю іншымі ўсходнімі валасцямі Ілукштанскага павета) стала аб'ектам жорсткай тэрытарыяльнай спрэчкі паміж [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіяй]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]]. Прычынай канфлікту быў той факт, што пераважную большасць мясцовага насельніцтва складалі [[Беларусы Латвіі|беларусы]] і [[палякі]]{{sfn|Jēkabsons|1999|с=226—227}}. У 1919 годзе гэтая тэрыторыя была занятая польскім войскам, аднак летам 1920 года перайшла пад кантроль латвійскай арміі{{sfn|Jēkabsons|1999|с=227}}. У сакавіку 1921 года міжнародная арбітражная камісія канчаткова замацавала Дземанскую воласць за Латвіяй, кіруючыся стратэгічнымі і эканамічнымі інтарэсамі латвійскай дзяржавы, нягледзячы на пратэсты мясцовага славянскага насельніцтва{{sfn|Jēkabsons|1999|с=227—228}}. == Нацыянальны склад і фальсіфікацыі 1935 года == У 1920-я гады Дземанская воласць мела выключна славянскі характар. Паводле афіцыйнага перапісу 1925 года, беларусы складалі тут адносную большасць — 39 %, [[палякі]] — 18 %, а [[латышы]] — усяго 12 %{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. Аднак нацыянальная свядомасць мясцовага насельніцтва яшчэ толькі фармавалася, і многія жыхары вызначалі сябе проста як «каталікі» або «тутэйшыя»{{sfn|Jēkabsons|1999|с=229—230}}. Пасля ўсталявання ў Латвіі аўтарытарнага рэжыму [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] ў 1934 годзе пачалася жорсткая палітыка [[латышызацыя|латышызацыі]]. Каб канчаткова зняць пытанне аб этнічнай прыналежнасці памежжа, латвійскія ўлады звярнуліся да масавых маніпуляцый падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|ўсеагульнага перапісу насельніцтва 1935 года]]{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}. Аналіз арыгінальных уліковых лістоў паказвае, што перапісчыкі наўмысна выпраўлялі ў анкетах Дземанскай воласці беларусаў і палякаў на латышоў, а таксама змянялі мову хатняга ўжытку на латышскую{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=604}}. У выніку гэтых фальсіфікацый афіцыйная статыстыка 1935 года паказала нерэалістычны вынік: доля латышоў нібыта імкліва ўзрасла з 12 % да 52 %, у той час як доля беларусаў штучна абвалілася да 6 %, а палякаў — да 12 %{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. Тое, што гэтыя лічбы былі сфальсіфікаваныя дзяржавай, пацвярджаецца данымі пазнейшага перапісу 1943 года (праведзенага ўжо падчас нямецкай акупацыі), калі доля беларусаў у Дземанскай воласці зноў «вярнулася» да ўзроўню 23 %, а доля латышоў знізілася да 33 %{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= Jēkabsons Ē. |загаловак= Skład narodowościowy mieszkańców 6 gmin powiatu iłłuksztańskiego w XIX-XX wieku jako główny powód sporu terytorialnego między Łotwą a Polską w okresie międzywojennym |выданне= Granice i pogranicza. Historia codzienności i doświadczeń |тып=зборнік |год= 1999 |том= I |месца= Białystok |старонкі= 226—233 |ref=Jēkabsons}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Воласці Латвіі]] [[Катэгорыя:Ілукштанскі павет]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] fmbhx60lk2gso9fl3oil042d1qpkcdf 0 808775 5148772 2026-05-30T14:11:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Грамадская арганізацыя |назва = Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі |абрэвіятура = БДПЛ |назва на мове арыгінала = {{lang-lv|Baltkrievu demokratiska partija Latvija}} |лагатып = |дата заснавання = снежань [[1930]] |дата ліквідацыі = пасля [[1931]] |к...» 5148772 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі |абрэвіятура = БДПЛ |назва на мове арыгінала = {{lang-lv|Baltkrievu demokratiska partija Latvija}} |лагатып = |дата заснавання = снежань [[1930]] |дата ліквідацыі = пасля [[1931]] |кіраўнік = [[Сяргей Мікалаевіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |сфера дзейнасці = палітычная партыя }} '''Белару́ская дэмакраты́чная па́ртыя Ла́твіі''' ('''БДПЛ'''; {{lang-lv|Baltkrievu demokratiska partija Latvija}}) — палітычная партыя беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], якая дзейнічала ў пачатку 1930-х гадоў. == Гісторыя == === Стварэнне і праграма === Партыя была створана ў снежні 1930 года на фоне набліжэння выбараў у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] IV склікання. Старшынёй новай палітычнай фармацыі стаў былы дырэктар [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], педагог і даследчык [[Сяргей Мікалаевіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]. Сярод найбольш актыўных дзеячаў партыі былі Аўгуст Дварэцкі, Міхась Барткевіч, [[Сяргей Казека]] і іншыя{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. БДПЛ ставіла за мэту абарону духоўных, юрыдычных і матэрыяльных правоў беларускай меншасці, узмацненне нацыянальнай свядомасці беларусаў і матываванне іх да ўдзелу ў грамадскім жыцці шляхам выстаўлення ўласных кандыдатаў на парламенцкіх і мясцовых выбарах. Нягледзячы на тое, што партыя магла дзейнічаць на тэрыторыі ўсёй краіны, яе кіраўніцтва падкрэслівала, што галоўная ўвага будзе аддавацца працы ў [[Латгалія|Латгаліі]] і [[Ілукштанскі павет|Ілукшчыне]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. Агульнапалітычная праграма БДПЛ прадугледжвала: * падтрымку дэмакратычнага ладу латвійскай дзяржавы; * роўныя правы для ўсіх грамадзян незалежна ад нацыянальнасці ў форме нацыянальна-культурнай аўтаноміі; * абарону грамадзянскіх правоў і шырокія кампетэнцыі органаў мясцовага самакіравання; * свабоду сумлення і рэлігіі. У эканамічнай сферы партыя патрабавала правядзення аграрнай рэформы (падзелу буйных зямельных надзелаў з роўнымі магчымасцямі для ўсіх нацыянальнасцей), надання дзяржаўных крэдытаў для беззямельных і малазямельных сялян, а таксама выкарыстання лясных рэсурсаў Латгаліі выключна на патрэбы гэтага рэгіёна. Партыя таксама актыўна прапагандавала развіццё кааператыўнага руху ў вёсцы{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. У сферы культуры і адукацыі БДПЛ дамагалася бясплатнага абавязковага навучання, фінансавання беларускіх школ, тэатраў і друку з боку дзяржавы і мясцовых органаў, а таксама прыстасавання школьных праграм да патрэб сацыяльна-эканамічнага жыцця{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164—165}}. === Структура і друкаваны орган === БДПЛ мела некалькі рэгіянальных філіялаў на [[Даўгаўпілс|Дзвіншчыне]] і [[Лудза|Люцыншчыне]]. Афіцыйным друкаваным органам партыі стала газета «[[Думка Беларуса (1931)|Думка Беларуса]]», першы нумар якой пабачыў свет 1 чэрвеня 1931 года пад рэдакцыяй Сяргея Сахарава. Газета ў асноўным асвятляла ход перадвыбарчай кампаніі, заклікала беларусаў да адзінства і крытыкавала палітычных апанентаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165}}. === Выбарчая кампанія 1931 года === Кіраўніцтва БДПЛ імкнулася знайсці саюзнікаў на латвійскай палітычнай сцэне перад парламенцкімі выбарамі. У ліпені 1931 года партыя прапанавала супрацоўніцтва Партыі прагрэсіўных сялян (ППС). Беларусы спадзяваліся на атрыманне 3 месцаў у выбарчым спісе па Латгаліі (кандыдаты С. Сахараў і [[Міхал Клагіш]]) і 6 месцаў па [[Земгале|Земгаліі]] (кандыдаты С. Сахараў і А. Базновіч), а таксама на матэрыяльную дапамогу. Аднак латышскія прагрэсісты адхілілі гэтыя ўмовы{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165—166}}. Нягледзячы на няўдачу, 20 верасня 1931 года на з'ездзе БДПЛ у Дзвінску дэлегаты ўсё ж прынялі рашэнне галасаваць за кандыдатаў ад ППС{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=166}}. Больш паспяховымі аказаліся перамовы з літоўскай меншасцю ў Земгаліі. Быў зарэгістраваны супольны «Спіс літоўцаў-каталікоў і беларусаў» (№ 20), які складаўся з 14 кандыдатаў. Ад БДПЛ туды ўвайшлі 3 чалавекі: Сяргей Сахараў, Данат Далецкі і Ігнат Завадскі. Аб'яднанне тлумачылася гістарычнай блізкасцю і неабходнасцю супольнай абароны правоў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=166}}. Падчас кампаніі БДПЛ уступіла ў жорсткі канфлікт з іншай палітычнай групоўкай беларусаў — прыхільнікамі [[Пятро Журкоўскі|Пятра Журкоўскага]], якія ішлі на выбары разам з Латгальскай партыяй хрысціянскіх сялян і каталікоў (спіс № 9) і выдавалі газету «[[Беларускае слова (1931)|Беларускае Слова]]». Сяргей Сахараў і дзеячы БДПЛ рэзка крытыкавалі Журкоўскага, называючы яго ініцыятыву «мыльнай бурбалкай» і абвінавачваючы яго ў тым, што ён выступае на выбарах «пад чужымі сцягамі» і ўносіць раскол у беларускі рух{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. === Вынікі і заняпад === Парламенцкія выбары ў Сойм IV склікання адбыліся 3 і 4 кастрычніка 1931 года. Іх вынікі сталі поўным фіяска для БДПЛ. Супольны літоўска-беларускі спіс (№ 20) у Земгаліі здолеў набраць толькі 3105 галасоў, чаго аказалася недастаткова для праходжання ў парламент ніводнага з дэпутатаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Няўдача на выбарах прадвызначыла далейшы лёс партыі. Адсутнасць свайго прадстаўніка ў парламенце пазбавіла арганізацыю перспектыў, а фінансавыя цяжкасці не дазволілі працягваць паўнавартасную дзейнасць. Яшчэ перад выбарамі, 26 верасня 1931 года, выйшаў апошні нумар партыйнай газеты «Думка Беларуса»{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Фактычна БДПЛ так і не выйшла за межы арганізацыйнай стадыі і пасля 1931 года спыніла сваё існаванне. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Латвіі]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1930 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1931 годзе]] s10jojeetz2ul92d7n8913tx89tliu6 5148809 5148772 2026-05-30T16:10:26Z JerzyKundrat 174 5148809 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі |абрэвіятура = БДПЛ |назва на мове арыгінала = {{lang-lv|Baltkrievu demokratiska partija Latvija}} |лагатып = |дата заснавання = снежань [[1930]] |дата ліквідацыі = пасля [[1931]] |кіраўнік = [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |сфера дзейнасці = палітычная партыя }} '''Белару́ская дэмакраты́чная па́ртыя Ла́твіі''' ('''БДПЛ'''; {{lang-lv|Baltkrievu demokratiska partija Latvija}}) — палітычная партыя беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], якая дзейнічала ў пачатку 1930-х гадоў. == Гісторыя == === Стварэнне і праграма === Партыя была створана ў снежні 1930 года на фоне набліжэння выбараў у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] IV склікання. Старшынёй новай палітычнай фармацыі стаў былы дырэктар [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], педагог і даследчык [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]. Сярод найбольш актыўных дзеячаў партыі былі Аўгуст Дварэцкі, Міхась Барткевіч, [[Сяргей Казека]] і іншыя{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. БДПЛ ставіла за мэту абарону духоўных, юрыдычных і матэрыяльных правоў беларускай меншасці, узмацненне нацыянальнай свядомасці беларусаў і матываванне іх да ўдзелу ў грамадскім жыцці шляхам выстаўлення ўласных кандыдатаў на парламенцкіх і мясцовых выбарах. Нягледзячы на тое, што партыя магла дзейнічаць на тэрыторыі ўсёй краіны, яе кіраўніцтва падкрэслівала, што галоўная ўвага будзе аддавацца працы ў [[Латгалія|Латгаліі]] і [[Ілукштанскі павет|Ілукшчыне]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. Агульнапалітычная праграма БДПЛ прадугледжвала: * падтрымку дэмакратычнага ладу латвійскай дзяржавы; * роўныя правы для ўсіх грамадзян незалежна ад нацыянальнасці ў форме нацыянальна-культурнай аўтаноміі; * абарону грамадзянскіх правоў і шырокія кампетэнцыі органаў мясцовага самакіравання; * свабоду сумлення і рэлігіі. У эканамічнай сферы партыя патрабавала правядзення аграрнай рэформы (падзелу буйных зямельных надзелаў з роўнымі магчымасцямі для ўсіх нацыянальнасцей), надання дзяржаўных крэдытаў для беззямельных і малазямельных сялян, а таксама выкарыстання лясных рэсурсаў Латгаліі выключна на патрэбы гэтага рэгіёна. Партыя таксама актыўна прапагандавала развіццё кааператыўнага руху ў вёсцы{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. У сферы культуры і адукацыі БДПЛ дамагалася бясплатнага абавязковага навучання, фінансавання беларускіх школ, тэатраў і друку з боку дзяржавы і мясцовых органаў, а таксама прыстасавання школьных праграм да патрэб сацыяльна-эканамічнага жыцця{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164—165}}. === Структура і друкаваны орган === БДПЛ мела некалькі рэгіянальных філіялаў на [[Даўгаўпілс|Дзвіншчыне]] і [[Лудза|Люцыншчыне]]. Афіцыйным друкаваным органам партыі стала газета «[[Думка Беларуса (1931)|Думка Беларуса]]», першы нумар якой пабачыў свет 1 чэрвеня 1931 года пад рэдакцыяй Сяргея Сахарава. Газета ў асноўным асвятляла ход перадвыбарчай кампаніі, заклікала беларусаў да адзінства і крытыкавала палітычных апанентаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165}}. === Выбарчая кампанія 1931 года === Кіраўніцтва БДПЛ імкнулася знайсці саюзнікаў на латвійскай палітычнай сцэне перад парламенцкімі выбарамі. У ліпені 1931 года партыя прапанавала супрацоўніцтва Партыі прагрэсіўных сялян (ППС). Беларусы спадзяваліся на атрыманне 3 месцаў у выбарчым спісе па Латгаліі (кандыдаты С. Сахараў і [[Міхал Клагіш]]) і 6 месцаў па [[Земгале|Земгаліі]] (кандыдаты С. Сахараў і А. Базновіч), а таксама на матэрыяльную дапамогу. Аднак латышскія прагрэсісты адхілілі гэтыя ўмовы{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165—166}}. Нягледзячы на няўдачу, 20 верасня 1931 года на з'ездзе БДПЛ у Дзвінску дэлегаты ўсё ж прынялі рашэнне галасаваць за кандыдатаў ад ППС{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=166}}. Больш паспяховымі аказаліся перамовы з літоўскай меншасцю ў Земгаліі. Быў зарэгістраваны супольны «Спіс літоўцаў-каталікоў і беларусаў» (№ 20), які складаўся з 14 кандыдатаў. Ад БДПЛ туды ўвайшлі 3 чалавекі: Сяргей Сахараў, Данат Далецкі і Ігнат Завадскі. Аб'яднанне тлумачылася гістарычнай блізкасцю і неабходнасцю супольнай абароны правоў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=166}}. Падчас кампаніі БДПЛ уступіла ў жорсткі канфлікт з іншай палітычнай групоўкай беларусаў — прыхільнікамі [[Пятро Журкоўскі|Пятра Журкоўскага]], якія ішлі на выбары разам з Латгальскай партыяй хрысціянскіх сялян і каталікоў (спіс № 9) і выдавалі газету «[[Беларускае слова (1931)|Беларускае Слова]]». Сяргей Сахараў і дзеячы БДПЛ рэзка крытыкавалі Журкоўскага, называючы яго ініцыятыву «мыльнай бурбалкай» і абвінавачваючы яго ў тым, што ён выступае на выбарах «пад чужымі сцягамі» і ўносіць раскол у беларускі рух{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. === Вынікі і заняпад === Парламенцкія выбары ў Сойм IV склікання адбыліся 3 і 4 кастрычніка 1931 года. Іх вынікі сталі поўным фіяска для БДПЛ. Супольны літоўска-беларускі спіс (№ 20) у Земгаліі здолеў набраць толькі 3105 галасоў, чаго аказалася недастаткова для праходжання ў парламент ніводнага з дэпутатаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Няўдача на выбарах прадвызначыла далейшы лёс партыі. Адсутнасць свайго прадстаўніка ў парламенце пазбавіла арганізацыю перспектыў, а фінансавыя цяжкасці не дазволілі працягваць паўнавартасную дзейнасць. Яшчэ перад выбарамі, 26 верасня 1931 года, выйшаў апошні нумар партыйнай газеты «Думка Беларуса»{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Фактычна БДПЛ так і не выйшла за межы арганізацыйнай стадыі і пасля 1931 года спыніла сваё існаванне. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Латвіі]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1930 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1931 годзе]] 5g0fwpps95a5je4mr91olkueitz0obm 5148810 5148809 2026-05-30T16:11:23Z JerzyKundrat 174 /* Стварэнне і праграма */ 5148810 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі |абрэвіятура = БДПЛ |назва на мове арыгінала = {{lang-lv|Baltkrievu demokratiska partija Latvija}} |лагатып = |дата заснавання = снежань [[1930]] |дата ліквідацыі = пасля [[1931]] |кіраўнік = [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |сфера дзейнасці = палітычная партыя }} '''Белару́ская дэмакраты́чная па́ртыя Ла́твіі''' ('''БДПЛ'''; {{lang-lv|Baltkrievu demokratiska partija Latvija}}) — палітычная партыя беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], якая дзейнічала ў пачатку 1930-х гадоў. == Гісторыя == === Стварэнне і праграма === Партыя была створана ў снежні 1930 года на фоне набліжэння выбараў у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] IV склікання. Старшынёй новай палітычнай фармацыі стаў былы дырэктар [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], педагог і даследчык [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]. Сярод найбольш актыўных дзеячаў партыі былі Аўгуст Дварэцкі, Міхась Барткевіч, [[Сяргей Казека (Латвія)|Сяргей Казека]] і іншыя{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. БДПЛ ставіла за мэту абарону духоўных, юрыдычных і матэрыяльных правоў беларускай меншасці, узмацненне нацыянальнай свядомасці беларусаў і матываванне іх да ўдзелу ў грамадскім жыцці шляхам выстаўлення ўласных кандыдатаў на парламенцкіх і мясцовых выбарах. Нягледзячы на тое, што партыя магла дзейнічаць на тэрыторыі ўсёй краіны, яе кіраўніцтва падкрэслівала, што галоўная ўвага будзе аддавацца працы ў [[Латгалія|Латгаліі]] і [[Ілукштанскі павет|Ілукшчыне]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. Агульнапалітычная праграма БДПЛ прадугледжвала: * падтрымку дэмакратычнага ладу латвійскай дзяржавы; * роўныя правы для ўсіх грамадзян незалежна ад нацыянальнасці ў форме нацыянальна-культурнай аўтаноміі; * абарону грамадзянскіх правоў і шырокія кампетэнцыі органаў мясцовага самакіравання; * свабоду сумлення і рэлігіі. У эканамічнай сферы партыя патрабавала правядзення аграрнай рэформы (падзелу буйных зямельных надзелаў з роўнымі магчымасцямі для ўсіх нацыянальнасцей), надання дзяржаўных крэдытаў для беззямельных і малазямельных сялян, а таксама выкарыстання лясных рэсурсаў Латгаліі выключна на патрэбы гэтага рэгіёна. Партыя таксама актыўна прапагандавала развіццё кааператыўнага руху ў вёсцы{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. У сферы культуры і адукацыі БДПЛ дамагалася бясплатнага абавязковага навучання, фінансавання беларускіх школ, тэатраў і друку з боку дзяржавы і мясцовых органаў, а таксама прыстасавання школьных праграм да патрэб сацыяльна-эканамічнага жыцця{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164—165}}. === Структура і друкаваны орган === БДПЛ мела некалькі рэгіянальных філіялаў на [[Даўгаўпілс|Дзвіншчыне]] і [[Лудза|Люцыншчыне]]. Афіцыйным друкаваным органам партыі стала газета «[[Думка Беларуса (1931)|Думка Беларуса]]», першы нумар якой пабачыў свет 1 чэрвеня 1931 года пад рэдакцыяй Сяргея Сахарава. Газета ў асноўным асвятляла ход перадвыбарчай кампаніі, заклікала беларусаў да адзінства і крытыкавала палітычных апанентаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165}}. === Выбарчая кампанія 1931 года === Кіраўніцтва БДПЛ імкнулася знайсці саюзнікаў на латвійскай палітычнай сцэне перад парламенцкімі выбарамі. У ліпені 1931 года партыя прапанавала супрацоўніцтва Партыі прагрэсіўных сялян (ППС). Беларусы спадзяваліся на атрыманне 3 месцаў у выбарчым спісе па Латгаліі (кандыдаты С. Сахараў і [[Міхал Клагіш]]) і 6 месцаў па [[Земгале|Земгаліі]] (кандыдаты С. Сахараў і А. Базновіч), а таксама на матэрыяльную дапамогу. Аднак латышскія прагрэсісты адхілілі гэтыя ўмовы{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165—166}}. Нягледзячы на няўдачу, 20 верасня 1931 года на з'ездзе БДПЛ у Дзвінску дэлегаты ўсё ж прынялі рашэнне галасаваць за кандыдатаў ад ППС{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=166}}. Больш паспяховымі аказаліся перамовы з літоўскай меншасцю ў Земгаліі. Быў зарэгістраваны супольны «Спіс літоўцаў-каталікоў і беларусаў» (№ 20), які складаўся з 14 кандыдатаў. Ад БДПЛ туды ўвайшлі 3 чалавекі: Сяргей Сахараў, Данат Далецкі і Ігнат Завадскі. Аб'яднанне тлумачылася гістарычнай блізкасцю і неабходнасцю супольнай абароны правоў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=166}}. Падчас кампаніі БДПЛ уступіла ў жорсткі канфлікт з іншай палітычнай групоўкай беларусаў — прыхільнікамі [[Пятро Журкоўскі|Пятра Журкоўскага]], якія ішлі на выбары разам з Латгальскай партыяй хрысціянскіх сялян і каталікоў (спіс № 9) і выдавалі газету «[[Беларускае слова (1931)|Беларускае Слова]]». Сяргей Сахараў і дзеячы БДПЛ рэзка крытыкавалі Журкоўскага, называючы яго ініцыятыву «мыльнай бурбалкай» і абвінавачваючы яго ў тым, што ён выступае на выбарах «пад чужымі сцягамі» і ўносіць раскол у беларускі рух{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. === Вынікі і заняпад === Парламенцкія выбары ў Сойм IV склікання адбыліся 3 і 4 кастрычніка 1931 года. Іх вынікі сталі поўным фіяска для БДПЛ. Супольны літоўска-беларускі спіс (№ 20) у Земгаліі здолеў набраць толькі 3105 галасоў, чаго аказалася недастаткова для праходжання ў парламент ніводнага з дэпутатаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Няўдача на выбарах прадвызначыла далейшы лёс партыі. Адсутнасць свайго прадстаўніка ў парламенце пазбавіла арганізацыю перспектыў, а фінансавыя цяжкасці не дазволілі працягваць паўнавартасную дзейнасць. Яшчэ перад выбарамі, 26 верасня 1931 года, выйшаў апошні нумар партыйнай газеты «Думка Беларуса»{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Фактычна БДПЛ так і не выйшла за межы арганізацыйнай стадыі і пасля 1931 года спыніла сваё існаванне. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Латвіі]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1930 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1931 годзе]] mwan9ahj2153ht0l7dmc2ufmt1298c9 5149006 5148810 2026-05-30T21:22:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149006 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі |абрэвіятура = БДПЛ |назва на мове арыгінала = {{lang-lv|Baltkrievu demokratiska partija Latvija}} |лагатып = |дата заснавання = снежань [[1930]] |дата ліквідацыі = пасля [[1931]] |кіраўнік = [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |сфера дзейнасці = палітычная партыя }} '''Белару́ская дэмакраты́чная па́ртыя Ла́твіі''' ('''БДПЛ'''; {{lang-lv|Baltkrievu demokratiska partija Latvija}}) — палітычная партыя беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], якая дзейнічала ў пачатку 1930-х гадоў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. == Гісторыя == === Стварэнне і праграма === Партыя была створана ў снежні 1930 года на фоне набліжэння выбараў у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] IV склікання. Старшынёй новай палітычнай фармацыі стаў былы дырэктар [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], педагог і даследчык [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]. Сярод найбольш актыўных дзеячаў партыі былі Аўгуст Дварэцкі, Міхась Барткевіч, [[Сяргей Казека]] і іншыя{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. БДПЛ ставіла за мэту абарону духоўных, юрыдычных і матэрыяльных правоў беларускай меншасці, узмацненне нацыянальнай свядомасці беларусаў і матываванне іх да ўдзелу ў грамадскім жыцці шляхам выстаўлення ўласных кандыдатаў на парламенцкіх і мясцовых выбарах. Нягледзячы на тое, што партыя магла дзейнічаць на тэрыторыі ўсёй краіны, яе кіраўніцтва падкрэслівала, што галоўная ўвага будзе аддавацца працы ў [[Латгалія|Латгаліі]] і [[Ілукштанскі павет|Ілукшчыне]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. Агульнапалітычная праграма БДПЛ прадугледжвала падтрымку дэмакратычнага ладу латвійскай дзяржавы, роўныя правы для ўсіх грамадзян незалежна ад нацыянальнасці ў форме нацыянальна-культурнай аўтаноміі, абарону грамадзянскіх правоў і шырокія кампетэнцыі органаў мясцовага самакіравання, а таксама свабоду сумлення і рэлігіі{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. У эканамічнай сферы партыя патрабавала правядзення аграрнай рэформы (падзелу буйных зямельных надзелаў з роўнымі магчымасцямі для ўсіх нацыянальнасцей), надання дзяржаўных крэдытаў для беззямельных і малазямельных сялян, а таксама выкарыстання лясных рэсурсаў Латгаліі выключна на патрэбы гэтага рэгіёна. Партыя таксама актыўна прапагандавала развіццё кааператыўнага руху ў вёсцы{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. У сферы культуры і адукацыі БДПЛ дамагалася бясплатнага абавязковага навучання, фінансавання беларускіх школ, тэатраў і друку з боку дзяржавы і мясцовых органаў, а таксама прыстасавання школьных праграм да патрэб сацыяльна-эканамічнага жыцця{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165}}. === Структура і друкаваны орган === БДПЛ мела некалькі рэгіянальных філіялаў на [[Даўгаўпілс|Дзвіншчыне]] і [[Лудза|Люцыншчыне]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165}}. Афіцыйным друкаваным органам партыі стала газета «[[Думка Беларуса (1931)|Думка Беларуса]]», першы нумар якой пабачыў свет 1 чэрвеня 1931 года пад рэдакцыяй Сяргея Сахарава. Газета ў асноўным асвятляла ход перадвыбарчай кампаніі, заклікала беларусаў да адзінства і крытыкавала палітычных апанентаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165}}. === Выбарчая кампанія 1931 года === Кіраўніцтва БДПЛ імкнулася знайсці саюзнікаў на латвійскай палітычнай сцэне перад парламенцкімі выбарамі. У ліпені 1931 года партыя прапанавала супрацоўніцтва Партыі прагрэсіўных сялян (ППС). Беларусы спадзяваліся на атрыманне 3 месцаў у выбарчым спісе па Латгаліі (кандыдаты С. Сахараў і [[Міхал Клагіш]]) і 6 месцаў па [[Земгале|Земгаліі]] (кандыдаты С. Сахараў і А. Базновіч), а таксама на матэрыяльную дапамогу. Аднак латышскія прагрэсісты адхілілі гэтыя ўмовы{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165—166}}. Нягледзячы на няўдачу, 20 верасня 1931 года на з'ездзе БДПЛ у Дзвінску дэлегаты ўсё ж прынялі рашэнне галасаваць за кандыдатаў ад ППС{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=166}}. Больш паспяховымі аказаліся перамовы з літоўскай меншасцю ў Земгаліі. Быў зарэгістраваны супольны «Спіс літоўцаў-каталікоў і беларусаў» (№ 20), які складаўся з 14 кандыдатаў. Ад БДПЛ туды ўвайшлі 3 чалавекі: Сяргей Сахараў, Данат Далецкі і Ігнат Завадскі. Аб'яднанне тлумачылася гістарычнай блізкасцю і неабходнасцю супольнай абароны правоў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=166}}. Падчас кампаніі БДПЛ уступіла ў жорсткі канфлікт з іншай палітычнай групоўкай беларусаў — прыхільнікамі [[Пятро Журкоўскі|Пятра Журкоўскага]], якія ішлі на выбары разам з [[Латгальская партыя хрысціянскіх сялян і каталікоў|Латгальскай партыяй хрысціянскіх сялян і каталікоў]] (спіс № 9) і выдавалі газету «[[Беларускае слова (1931)|Беларускае Слова]]». Сяргей Сахараў і дзеячы БДПЛ рэзка крытыкавалі Журкоўскага, называючы яго ініцыятыву «мыльнай бурбалкай» і абвінавачваючы яго ў тым, што ён выступае на выбарах «пад чужымі сцягамі» і ўносіць раскол у беларускі рух{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. === Вынікі і заняпад === Парламенцкія выбары ў Сойм IV склікання адбыліся 3 і 4 кастрычніка 1931 года{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Іх вынікі сталі поўным фіяска для БДПЛ. Супольны літоўска-беларускі спіс (№ 20) у Земгаліі здолеў набраць толькі 3105 галасоў, чаго аказалася недастаткова для праходжання ў парламент ніводнага з дэпутатаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Няўдача на выбарах прадвызначыла далейшы лёс партыі. Адсутнасць свайго прадстаўніка ў парламенце пазбавіла арганізацыю перспектыў, а фінансавыя цяжкасці не дазволілі працягваць паўнавартасную дзейнасць. Яшчэ перад выбарамі, 26 верасня 1931 года, выйшаў апошні нумар партыйнай газеты «Думка Беларуса»{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Фактычна БДПЛ так і не выйшла за межы арганізацыйнай стадыі і пасля 1931 года спыніла сваё існаванне{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Латвіі]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1930 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1931 годзе]] ghhy6oqew8e9w71jedhzy4t9ksuvomp 5149008 5149006 2026-05-30T21:27:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149008 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі |абрэвіятура = БДПЛ |назва на мове арыгінала = {{lang-lv|Baltkrievu demokratiska partija Latvija}} |лагатып = |дата заснавання = снежань [[1930]] |дата ліквідацыі = пасля [[1931]] |кіраўнік = [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |сфера дзейнасці = палітычная партыя }} '''Белару́ская дэмакраты́чная па́ртыя Ла́твіі''' ('''БДПЛ'''; {{lang-lv|Baltkrievu demokratiska partija Latvija}}) — палітычная партыя беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], якая дзейнічала ў пачатку 1930-х гадоў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. == Гісторыя == === Стварэнне і праграма === Партыя была створана ў снежні 1930 года на фоне набліжэння выбараў у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] IV склікання. Старшынёй новай палітычнай фармацыі стаў былы дырэктар [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], педагог і даследчык [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]. Сярод найбольш актыўных дзеячаў партыі былі [[Аўгуст Дварэцкі]], [[Міхась Барткевіч]], [[Сяргей Казека]] і іншыя{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. БДПЛ ставіла за мэту абарону духоўных, юрыдычных і матэрыяльных правоў беларускай меншасці, узмацненне нацыянальнай свядомасці беларусаў і матываванне іх да ўдзелу ў грамадскім жыцці шляхам выстаўлення ўласных кандыдатаў на парламенцкіх і мясцовых выбарах. Нягледзячы на тое, што партыя магла дзейнічаць на тэрыторыі ўсёй краіны, яе кіраўніцтва падкрэслівала, што галоўная ўвага будзе аддавацца працы ў [[Латгалія|Латгаліі]] і [[Ілукштанскі павет|Ілукшчыне]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. Агульнапалітычная праграма БДПЛ прадугледжвала падтрымку дэмакратычнага ладу латвійскай дзяржавы, роўныя правы для ўсіх грамадзян незалежна ад нацыянальнасці ў форме нацыянальна-культурнай аўтаноміі, абарону грамадзянскіх правоў і шырокія кампетэнцыі органаў мясцовага самакіравання, а таксама свабоду сумлення і рэлігіі{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. У эканамічнай сферы партыя патрабавала правядзення аграрнай рэформы (падзелу буйных зямельных надзелаў з роўнымі магчымасцямі для ўсіх нацыянальнасцей), надання дзяржаўных крэдытаў для беззямельных і малазямельных сялян, а таксама выкарыстання лясных рэсурсаў Латгаліі выключна на патрэбы гэтага рэгіёна. Партыя таксама актыўна прапагандавала развіццё кааператыўнага руху ў вёсцы{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. У сферы культуры і адукацыі БДПЛ дамагалася бясплатнага абавязковага навучання, фінансавання беларускіх школ, тэатраў і друку з боку дзяржавы і мясцовых органаў, а таксама прыстасавання школьных праграм да патрэб сацыяльна-эканамічнага жыцця{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165}}. === Структура і друкаваны орган === БДПЛ мела некалькі рэгіянальных філіялаў на [[Даўгаўпілс|Дзвіншчыне]] і [[Лудза|Люцыншчыне]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165}}. Афіцыйным друкаваным органам партыі стала газета «[[Думка Беларуса (1931)|Думка Беларуса]]», першы нумар якой пабачыў свет 1 чэрвеня 1931 года пад рэдакцыяй Сяргея Сахарава. Газета ў асноўным асвятляла ход перадвыбарчай кампаніі, заклікала беларусаў да адзінства і крытыкавала палітычных апанентаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165}}. === Выбарчая кампанія 1931 года === Кіраўніцтва БДПЛ імкнулася знайсці саюзнікаў на латвійскай палітычнай сцэне перад парламенцкімі выбарамі. У ліпені 1931 года партыя прапанавала супрацоўніцтва Партыі прагрэсіўных сялян (ППС). Беларусы спадзяваліся на атрыманне 3 месцаў у выбарчым спісе па Латгаліі (кандыдаты С. Сахараў і [[Міхал Клагіш]]) і 6 месцаў па [[Земгале|Земгаліі]] (кандыдаты С. Сахараў і А. Базновіч), а таксама на матэрыяльную дапамогу. Аднак латышскія прагрэсісты адхілілі гэтыя ўмовы{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165—166}}. Нягледзячы на няўдачу, 20 верасня 1931 года на з'ездзе БДПЛ у Дзвінску дэлегаты ўсё ж прынялі рашэнне галасаваць за кандыдатаў ад ППС{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=166}}. Больш паспяховымі аказаліся перамовы з літоўскай меншасцю ў Земгаліі. Быў зарэгістраваны супольны «Спіс літоўцаў-каталікоў і беларусаў» (№ 20), які складаўся з 14 кандыдатаў. Ад БДПЛ туды ўвайшлі 3 чалавекі: Сяргей Сахараў, Данат Далецкі і Ігнат Завадскі. Аб'яднанне тлумачылася гістарычнай блізкасцю і неабходнасцю супольнай абароны правоў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=166}}. Падчас кампаніі БДПЛ уступіла ў жорсткі канфлікт з іншай палітычнай групоўкай беларусаў — прыхільнікамі [[Пятро Журкоўскі|Пятра Журкоўскага]], якія ішлі на выбары разам з [[Латгальская партыя хрысціянскіх сялян і каталікоў|Латгальскай партыяй хрысціянскіх сялян і каталікоў]] (спіс № 9) і выдавалі газету «[[Беларускае слова (1931)|Беларускае Слова]]». Сяргей Сахараў і дзеячы БДПЛ рэзка крытыкавалі Журкоўскага, называючы яго ініцыятыву «мыльнай бурбалкай» і абвінавачваючы яго ў тым, што ён выступае на выбарах «пад чужымі сцягамі» і ўносіць раскол у беларускі рух{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. === Вынікі і заняпад === Парламенцкія выбары ў Сойм IV склікання адбыліся 3 і 4 кастрычніка 1931 года{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Іх вынікі сталі поўным фіяска для БДПЛ. Супольны літоўска-беларускі спіс (№ 20) у Земгаліі здолеў набраць толькі 3105 галасоў, чаго аказалася недастаткова для праходжання ў парламент ніводнага з дэпутатаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Няўдача на выбарах прадвызначыла далейшы лёс партыі. Адсутнасць свайго прадстаўніка ў парламенце пазбавіла арганізацыю перспектыў, а фінансавыя цяжкасці не дазволілі працягваць паўнавартасную дзейнасць. Яшчэ перад выбарамі, 26 верасня 1931 года, выйшаў апошні нумар партыйнай газеты «Думка Беларуса»{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Фактычна БДПЛ так і не выйшла за межы арганізацыйнай стадыі і пасля 1931 года спыніла сваё існаванне{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Латвіі]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1930 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1931 годзе]] dvn0sz834k37irtiybccbs3tbiys5tx 5149009 5149008 2026-05-30T21:27:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1930 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1930 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5149009 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі |абрэвіятура = БДПЛ |назва на мове арыгінала = {{lang-lv|Baltkrievu demokratiska partija Latvija}} |лагатып = |дата заснавання = снежань [[1930]] |дата ліквідацыі = пасля [[1931]] |кіраўнік = [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |сфера дзейнасці = палітычная партыя }} '''Белару́ская дэмакраты́чная па́ртыя Ла́твіі''' ('''БДПЛ'''; {{lang-lv|Baltkrievu demokratiska partija Latvija}}) — палітычная партыя беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], якая дзейнічала ў пачатку 1930-х гадоў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. == Гісторыя == === Стварэнне і праграма === Партыя была створана ў снежні 1930 года на фоне набліжэння выбараў у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] IV склікання. Старшынёй новай палітычнай фармацыі стаў былы дырэктар [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], педагог і даследчык [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]. Сярод найбольш актыўных дзеячаў партыі былі [[Аўгуст Дварэцкі]], [[Міхась Барткевіч]], [[Сяргей Казека]] і іншыя{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. БДПЛ ставіла за мэту абарону духоўных, юрыдычных і матэрыяльных правоў беларускай меншасці, узмацненне нацыянальнай свядомасці беларусаў і матываванне іх да ўдзелу ў грамадскім жыцці шляхам выстаўлення ўласных кандыдатаў на парламенцкіх і мясцовых выбарах. Нягледзячы на тое, што партыя магла дзейнічаць на тэрыторыі ўсёй краіны, яе кіраўніцтва падкрэслівала, што галоўная ўвага будзе аддавацца працы ў [[Латгалія|Латгаліі]] і [[Ілукштанскі павет|Ілукшчыне]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. Агульнапалітычная праграма БДПЛ прадугледжвала падтрымку дэмакратычнага ладу латвійскай дзяржавы, роўныя правы для ўсіх грамадзян незалежна ад нацыянальнасці ў форме нацыянальна-культурнай аўтаноміі, абарону грамадзянскіх правоў і шырокія кампетэнцыі органаў мясцовага самакіравання, а таксама свабоду сумлення і рэлігіі{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. У эканамічнай сферы партыя патрабавала правядзення аграрнай рэформы (падзелу буйных зямельных надзелаў з роўнымі магчымасцямі для ўсіх нацыянальнасцей), надання дзяржаўных крэдытаў для беззямельных і малазямельных сялян, а таксама выкарыстання лясных рэсурсаў Латгаліі выключна на патрэбы гэтага рэгіёна. Партыя таксама актыўна прапагандавала развіццё кааператыўнага руху ў вёсцы{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. У сферы культуры і адукацыі БДПЛ дамагалася бясплатнага абавязковага навучання, фінансавання беларускіх школ, тэатраў і друку з боку дзяржавы і мясцовых органаў, а таксама прыстасавання школьных праграм да патрэб сацыяльна-эканамічнага жыцця{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165}}. === Структура і друкаваны орган === БДПЛ мела некалькі рэгіянальных філіялаў на [[Даўгаўпілс|Дзвіншчыне]] і [[Лудза|Люцыншчыне]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165}}. Афіцыйным друкаваным органам партыі стала газета «[[Думка Беларуса (1931)|Думка Беларуса]]», першы нумар якой пабачыў свет 1 чэрвеня 1931 года пад рэдакцыяй Сяргея Сахарава. Газета ў асноўным асвятляла ход перадвыбарчай кампаніі, заклікала беларусаў да адзінства і крытыкавала палітычных апанентаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165}}. === Выбарчая кампанія 1931 года === Кіраўніцтва БДПЛ імкнулася знайсці саюзнікаў на латвійскай палітычнай сцэне перад парламенцкімі выбарамі. У ліпені 1931 года партыя прапанавала супрацоўніцтва Партыі прагрэсіўных сялян (ППС). Беларусы спадзяваліся на атрыманне 3 месцаў у выбарчым спісе па Латгаліі (кандыдаты С. Сахараў і [[Міхал Клагіш]]) і 6 месцаў па [[Земгале|Земгаліі]] (кандыдаты С. Сахараў і А. Базновіч), а таксама на матэрыяльную дапамогу. Аднак латышскія прагрэсісты адхілілі гэтыя ўмовы{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165—166}}. Нягледзячы на няўдачу, 20 верасня 1931 года на з'ездзе БДПЛ у Дзвінску дэлегаты ўсё ж прынялі рашэнне галасаваць за кандыдатаў ад ППС{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=166}}. Больш паспяховымі аказаліся перамовы з літоўскай меншасцю ў Земгаліі. Быў зарэгістраваны супольны «Спіс літоўцаў-каталікоў і беларусаў» (№ 20), які складаўся з 14 кандыдатаў. Ад БДПЛ туды ўвайшлі 3 чалавекі: Сяргей Сахараў, Данат Далецкі і Ігнат Завадскі. Аб'яднанне тлумачылася гістарычнай блізкасцю і неабходнасцю супольнай абароны правоў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=166}}. Падчас кампаніі БДПЛ уступіла ў жорсткі канфлікт з іншай палітычнай групоўкай беларусаў — прыхільнікамі [[Пятро Журкоўскі|Пятра Журкоўскага]], якія ішлі на выбары разам з [[Латгальская партыя хрысціянскіх сялян і каталікоў|Латгальскай партыяй хрысціянскіх сялян і каталікоў]] (спіс № 9) і выдавалі газету «[[Беларускае слова (1931)|Беларускае Слова]]». Сяргей Сахараў і дзеячы БДПЛ рэзка крытыкавалі Журкоўскага, называючы яго ініцыятыву «мыльнай бурбалкай» і абвінавачваючы яго ў тым, што ён выступае на выбарах «пад чужымі сцягамі» і ўносіць раскол у беларускі рух{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. === Вынікі і заняпад === Парламенцкія выбары ў Сойм IV склікання адбыліся 3 і 4 кастрычніка 1931 года{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Іх вынікі сталі поўным фіяска для БДПЛ. Супольны літоўска-беларускі спіс (№ 20) у Земгаліі здолеў набраць толькі 3105 галасоў, чаго аказалася недастаткова для праходжання ў парламент ніводнага з дэпутатаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Няўдача на выбарах прадвызначыла далейшы лёс партыі. Адсутнасць свайго прадстаўніка ў парламенце пазбавіла арганізацыю перспектыў, а фінансавыя цяжкасці не дазволілі працягваць паўнавартасную дзейнасць. Яшчэ перад выбарамі, 26 верасня 1931 года, выйшаў апошні нумар партыйнай газеты «Думка Беларуса»{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Фактычна БДПЛ так і не выйшла за межы арганізацыйнай стадыі і пасля 1931 года спыніла сваё існаванне{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Латвіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1930 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1931 годзе]] ksw0u2pm2ebdwbeh9if5dxurtj72jft 5149010 5149009 2026-05-30T21:28:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149010 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі |абрэвіятура = БДПЛ |назва на мове арыгінала = {{lang-lv|Baltkrievu demokratiska partija Latvija}} |лагатып = |дата заснавання = снежань [[1930]] |дата ліквідацыі = пасля [[1931]] |кіраўнік = [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |сфера дзейнасці = палітычная партыя }} '''Белару́ская дэмакраты́чная па́ртыя Ла́твіі''' ('''БДПЛ'''; {{lang-lv|Baltkrievu demokratiska partija Latvija}}) — палітычная партыя беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], якая дзейнічала ў пачатку 1930-х гадоў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. == Гісторыя == === Стварэнне і праграма === Партыя была створана ў снежні 1930 года на фоне набліжэння выбараў у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] IV склікання. Старшынёй новай палітычнай фармацыі стаў былы дырэктар [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], педагог і даследчык [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]. Сярод найбольш актыўных дзеячаў партыі былі [[Аўгуст Дварэцкі]], [[Міхась Барткевіч]], [[Сяргей Казека (Латвія)|Сяргей Казека]] і іншыя{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. БДПЛ ставіла за мэту абарону духоўных, юрыдычных і матэрыяльных правоў беларускай меншасці, узмацненне нацыянальнай свядомасці беларусаў і матываванне іх да ўдзелу ў грамадскім жыцці шляхам выстаўлення ўласных кандыдатаў на парламенцкіх і мясцовых выбарах. Нягледзячы на тое, што партыя магла дзейнічаць на тэрыторыі ўсёй краіны, яе кіраўніцтва падкрэслівала, што галоўная ўвага будзе аддавацца працы ў [[Латгалія|Латгаліі]] і [[Ілукштанскі павет|Ілукшчыне]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. Агульнапалітычная праграма БДПЛ прадугледжвала падтрымку дэмакратычнага ладу латвійскай дзяржавы, роўныя правы для ўсіх грамадзян незалежна ад нацыянальнасці ў форме нацыянальна-культурнай аўтаноміі, абарону грамадзянскіх правоў і шырокія кампетэнцыі органаў мясцовага самакіравання, а таксама свабоду сумлення і рэлігіі{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. У эканамічнай сферы партыя патрабавала правядзення аграрнай рэформы (падзелу буйных зямельных надзелаў з роўнымі магчымасцямі для ўсіх нацыянальнасцей), надання дзяржаўных крэдытаў для беззямельных і малазямельных сялян, а таксама выкарыстання лясных рэсурсаў Латгаліі выключна на патрэбы гэтага рэгіёна. Партыя таксама актыўна прапагандавала развіццё кааператыўнага руху ў вёсцы{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=164}}. У сферы культуры і адукацыі БДПЛ дамагалася бясплатнага абавязковага навучання, фінансавання беларускіх школ, тэатраў і друку з боку дзяржавы і мясцовых органаў, а таксама прыстасавання школьных праграм да патрэб сацыяльна-эканамічнага жыцця{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165}}. === Структура і друкаваны орган === БДПЛ мела некалькі рэгіянальных філіялаў на [[Даўгаўпілс|Дзвіншчыне]] і [[Лудза|Люцыншчыне]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165}}. Афіцыйным друкаваным органам партыі стала газета «[[Думка Беларуса (1931)|Думка Беларуса]]», першы нумар якой пабачыў свет 1 чэрвеня 1931 года пад рэдакцыяй Сяргея Сахарава. Газета ў асноўным асвятляла ход перадвыбарчай кампаніі, заклікала беларусаў да адзінства і крытыкавала палітычных апанентаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165}}. === Выбарчая кампанія 1931 года === Кіраўніцтва БДПЛ імкнулася знайсці саюзнікаў на латвійскай палітычнай сцэне перад парламенцкімі выбарамі. У ліпені 1931 года партыя прапанавала супрацоўніцтва Партыі прагрэсіўных сялян (ППС). Беларусы спадзяваліся на атрыманне 3 месцаў у выбарчым спісе па Латгаліі (кандыдаты С. Сахараў і [[Міхал Клагіш]]) і 6 месцаў па [[Земгале|Земгаліі]] (кандыдаты С. Сахараў і А. Базновіч), а таксама на матэрыяльную дапамогу. Аднак латышскія прагрэсісты адхілілі гэтыя ўмовы{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=165—166}}. Нягледзячы на няўдачу, 20 верасня 1931 года на з'ездзе БДПЛ у Дзвінску дэлегаты ўсё ж прынялі рашэнне галасаваць за кандыдатаў ад ППС{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=166}}. Больш паспяховымі аказаліся перамовы з літоўскай меншасцю ў Земгаліі. Быў зарэгістраваны супольны «Спіс літоўцаў-каталікоў і беларусаў» (№ 20), які складаўся з 14 кандыдатаў. Ад БДПЛ туды ўвайшлі 3 чалавекі: Сяргей Сахараў, Данат Далецкі і Ігнат Завадскі. Аб'яднанне тлумачылася гістарычнай блізкасцю і неабходнасцю супольнай абароны правоў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=166}}. Падчас кампаніі БДПЛ уступіла ў жорсткі канфлікт з іншай палітычнай групоўкай беларусаў — прыхільнікамі [[Пятро Журкоўскі|Пятра Журкоўскага]], якія ішлі на выбары разам з [[Латгальская партыя хрысціянскіх сялян і каталікоў|Латгальскай партыяй хрысціянскіх сялян і каталікоў]] (спіс № 9) і выдавалі газету «[[Беларускае слова (1931)|Беларускае Слова]]». Сяргей Сахараў і дзеячы БДПЛ рэзка крытыкавалі Журкоўскага, называючы яго ініцыятыву «мыльнай бурбалкай» і абвінавачваючы яго ў тым, што ён выступае на выбарах «пад чужымі сцягамі» і ўносіць раскол у беларускі рух{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. === Вынікі і заняпад === Парламенцкія выбары ў Сойм IV склікання адбыліся 3 і 4 кастрычніка 1931 года{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Іх вынікі сталі поўным фіяска для БДПЛ. Супольны літоўска-беларускі спіс (№ 20) у Земгаліі здолеў набраць толькі 3105 галасоў, чаго аказалася недастаткова для праходжання ў парламент ніводнага з дэпутатаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Няўдача на выбарах прадвызначыла далейшы лёс партыі. Адсутнасць свайго прадстаўніка ў парламенце пазбавіла арганізацыю перспектыў, а фінансавыя цяжкасці не дазволілі працягваць паўнавартасную дзейнасць. Яшчэ перад выбарамі, 26 верасня 1931 года, выйшаў апошні нумар партыйнай газеты «Думка Беларуса»{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. Фактычна БДПЛ так і не выйшла за межы арганізацыйнай стадыі і пасля 1931 года спыніла сваё існаванне{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|с=169}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Латвіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1930 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1931 годзе]] p6cm38mhhf3ikz0qjkp67d3bt202e1v 0 808776 5148834 2026-05-30T17:13:32Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Малая планета}} '''(253) Матыльда''' — [[астэроід]] [[Галоўны пояс астэроідаў|галоўнага пояса]], належыць да цёмнага спектральнага класа C. [[Катэгорыя:Астэроіды Галоўнага пояса]]» 5148834 wikitext text/x-wiki {{Малая планета}} '''(253) Матыльда''' — [[астэроід]] [[Галоўны пояс астэроідаў|галоўнага пояса]], належыць да цёмнага спектральнага класа C. [[Катэгорыя:Астэроіды Галоўнага пояса]] 4wxm0vfhm7103kphj8pd9qonm43b91f 5148837 5148834 2026-05-30T17:17:09Z JerzyKundrat 174 5148837 wikitext text/x-wiki {{Малая планета}} '''(253) Матыльда''' — [[астэроід]] [[Галоўны пояс астэроідаў|галоўнага пояса]], належыць да цёмнага спектральнага класа C. Астэроід адкрыты ў 1885 годзе. У 1997 годзе вывучалася з блізкай адлегласці амерыканскім касмічным апаратам [[NEAR Shoemaker]]. {{дапісаць}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астэроіды Галоўнага пояса]] luuq8vnz2oyeqoqc7knmonfd8gk9lgu 5148839 5148837 2026-05-30T17:21:10Z JerzyKundrat 174 5148839 wikitext text/x-wiki {{Малая планета}} '''(253) Матыльда''' — [[астэроід]] [[Галоўны пояс астэроідаў|галоўнага пояса]], належыць да цёмнага спектральнага класа C. Сярэдні дыяметр 52,8 км. Астэроід адкрыты ў 1885 годзе. У 1997 годзе вывучалася з блізкай адлегласці амерыканскім касмічным апаратам [[NEAR Shoemaker]]. {{дапісаць}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астэроіды Галоўнага пояса]] 70ksvw0ver24yey8qxr9tiy478emty9 5148842 5148839 2026-05-30T17:24:57Z JerzyKundrat 174 5148842 wikitext text/x-wiki {{Малая планета}} '''(253) Матыльда''' — [[астэроід]] [[Галоўны пояс астэроідаў|галоўнага пояса]], належыць да цёмнага спектральнага класа C. Сярэдні дыяметр 52,8 км. Астэроід адкрыты ў 1885 годзе. У 1997 годзе вывучаўся з блізкай адлегласці амерыканскім касмічным апаратам [[NEAR Shoemaker]]. {{дапісаць}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астэроіды Галоўнага пояса]] [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1885 годзе]] hvvcco02oo02vowftnv0valdxh2pje0 5148867 5148842 2026-05-30T17:37:00Z JerzyKundrat 174 5148867 wikitext text/x-wiki {{Малая планета}} '''(253) Матыльда''' — [[астэроід]] [[Галоўны пояс астэроідаў|галоўнага пояса]], належыць да цёмнага спектральнага класа C. Сярэдні дыяметр 52,8 км. Астэроід адкрыты ў 1885 годзе. У 1997 годзе вывучаўся з блізкай адлегласці амерыканскім касмічным апаратам [[NEAR Shoemaker]]. Для астэроіда харатэрна вельмі нізкая скорасць абарачэння вакол уласнай восі. Перыяд абарачэння адпавядае 17 зямным суткам. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астэроіды Галоўнага пояса]] [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1885 годзе]] ikaxyxtnas96aj847cp3pyhmtbo03ku 0 808777 5148908 2026-05-30T18:05:58Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Галактыка}} '''M 51''' (M51A, NGC 5194, PGC 47404, Галактыка Водаварот) — спіральная галактыка ў сузор’і Гончыя Псы, адкрытая ў 1773 годхе Шарлем Месье; першая галактыка, у якой была выяўлена спіральная структура. Уваходзіць у групу галактык M51. Яе кампаньён галактыка N...» 5148908 wikitext text/x-wiki {{Галактыка}} '''M 51''' (M51A, NGC 5194, PGC 47404, Галактыка Водаварот) — спіральная галактыка ў сузор’і Гончыя Псы, адкрытая ў 1773 годхе Шарлем Месье; першая галактыка, у якой была выяўлена спіральная структура. Уваходзіць у групу галактык M51. Яе кампаньён галактыка [[NGC 5195]]. == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1773 годзе]] [[Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)]] adacvhzv79fp2mju0lxul24buobqxv3 5148911 5148908 2026-05-30T18:10:17Z JerzyKundrat 174 5148911 wikitext text/x-wiki {{Галактыка}} '''M 51''' (M51A, NGC 5194, PGC 47404, Галактыка Водаварот) — спіральная галактыка ў сузор’і Гончыя Псы, адкрытая ў 1773 годхе Шарлем Месье; першая галактыка, у якой была выяўлена спіральная структура. Уваходзіць у групу галактык M51. Яе кампаньён галактыка [[NGC 5195]]. == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Каталог Месье}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аб’екты Месье|M51]] [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1773 годзе]] [[Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)]] 12w6o5ugwzwo69ea9nv7v2ypit10phx 5148914 5148911 2026-05-30T18:13:03Z JerzyKundrat 174 5148914 wikitext text/x-wiki {{Галактыка}} '''M51A''' ([[M51 (аб’ект Месье)|M51]], NGC 5194, PGC 47404, Галактыка Водаварот) — спіральная галактыка ў сузор’і Гончыя Псы, адкрытая ў 1773 годхе Шарлем Месье; першая галактыка, у якой была выяўлена спіральная структура. Уваходзіць у групу галактык M51. Яе кампаньён галактыка [[NGC 5195]]. == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Каталог Месье}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аб’екты Месье|M51]] [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1773 годзе]] [[Катэгорыя:Гончыя Псы (сузор’е)]] jgxrqdhfp45j0tzt1w4jusrlasp9pef 5148916 5148914 2026-05-30T18:16:11Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[M51 (аб’ект Месье)]] 5148916 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[M51 (аб’ект Месье)]] 2kxx1ke1klv4614xy2on5sach19bm93 5148928 5148916 2026-05-30T18:35:21Z JerzyKundrat 174 5148928 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[M51 (аб’ект Месье)]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|5194]] 7av1opgqno5kzl5nkedhq26x45ej9hc 0 808778 5148925 2026-05-30T18:29:09Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[M24 (аб’ект Месье)]] 5148925 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[M24 (аб’ект Месье)]] k91ct3t1reyf7rbg8zcef090a3aryg4 0 808779 5148929 2026-05-30T18:36:27Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[File:Ghetto Parafjanava 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Параф’янаве''' (лета 1941 — 31 мая 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі Параф’янава (Сітцаўскі сельсавет)|Параф’яна...» 5148929 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Parafjanava 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Параф’янаве''' (лета 1941 — 31 мая 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Параф’янава (Сітцаўскі сельсавет)|Параф’янава]] [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] Віцебскай вобласці і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Параф’янава было захоплена [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] ў канцы чэрвеня 1941 года<ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|Парафьяново}}</ref>. Першым, каго немцы забілі, калі прыйшлі ў мястэчка, быў габрэй Арон Левітан<ref name=autogenerated2 />. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Параф’янаве сагналі яўрэяў у гета<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2>''Адамович О.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/parafanovo/parafanovo.html Парафьяновская трагедия] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/parafanovo/parafanovo.html |date=20150308140401 }}</ref><ref name=autogenerated3>''Бар-Он''. «Унаследованное молчание: беседы с детьми Третьего Рейха» / ''Dan Bar-On.'' Legacy of Silence: Encounters with Children of the Third Reich. Cambridge: Harvard UP, 1989 ISBN 978-0674521865{{ref|en}}</ref>{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=24}}{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=724-725}}. Яно было абгароджана і ахоўвалася<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Акупацыйныя ўлады пад страхам смерці забаранілі габрэям здымаць [[жоўтая зорка|жоўтыя латы]] (апазнавальныя знакі на верхняй вопратцы), выходзіць з гета без спецыяльнага дазволу, мяняць месца пражывання і кватэру ўнутры гета, хадзіць па ходніках, карыстацца грамадскім транспартам, знаходзіцца на тэрыторыі паркаў і грамадскіх месцаў, наведваць школы{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271}}. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў штодня выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, большай часткай на рамонце чыгунак, ад чаго многія вязні гета памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271}}<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Вязням гета, як маладым, так і старым, выдавалі толькі 300 грамаў хлеба на тыдзень — і больш ніякай ежы<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Пасля некалькіх акцый і смерцяў ад голаду і хвароб, да лютага 1942 года ў гета засталося ў жывых 247 чалавек<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. 31 (30{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}) мая<ref>Яд Вашем. [http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4042469 История спасения Шломо и Залмана Гейденсонов] {{Wayback|url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4042469 |date=20150402104326 }}</ref> 1942 года, раніцай, гета было акружана войскамі [[СС]]<ref name=autogenerated1 />. Габрэяў выгналі на вуліцу і загадалі зняць абутак, паліто і курткі. Многія пачалі плакаць. Чатырнаццацігадовы хлопчык паспрабаваў уцячы, яго адразу застрэлілі. У адказ адзін габрэй абурыўся і пачаў лаяць эсэсаўцаў, за што яго жорстка збілі<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Людзей з вёскі загадзя прымусілі выкапаць вялікую яму. Эсэсаўцы пакінулі некаторую колькасць спецыялістаў, а астатніх габрэяў пагналі па дарозе ў калоне па чатыры чалавекі. Ім схлусілі, што павязуць на цягніку ў Амерыку, — каб яны не разбягаліся і забралі з сабой усе каштоўнасці. Але людзі неўзабаве ўбачылі, што іх вядуць не на вакзал, а да выкапанай ямы. Дзяўчынка 12-14 гадоў выскачыла з калоны і пабегла, але яе застрэлілі і пацягнулі да ямы. Усіх прымусілі легчы ў яму тварам да зямлі. Сярод асуджаных была жанчына, якая нарадзіла напярэдадні. Яе першай вялі да магілы, яна несла на руках дзіцяці, плакала і ўмольвала пакінуць яго ў жывых. Яе сапхнулі ў яму і потым забілі і яе, і дзіцяці<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Усяго ў Параф’янаве падчас акупацыі былі забітыя каля 600 яўрэяў<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=725}}. Частка параф’янаўскіх яўрэяў змагла ўцячы і затым яны ваявалі ў партызанскіх атрадах. Сярод іх —браты Кастраль і браты Гейдэнсоны<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=725}}. == Памяць == У ліпені 2005 годзе на месцы гібелі ахвяр [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|генацыду яўрэяў]] у Параф’янаве быў усталяваны камень з надпісам на іўрыце, беларускай і англійскай мовах<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 /><ref>[http://www.sb.by/obshchestvo/article/v-teni-derevev-no-ne-pamyati-.html В тени деревьев, но не памяти…] {{Wayback|url=http://www.sb.by/obshchestvo/article/v-teni-derevev-no-ne-pamyati-.html |date=20150402150736 }}, газета «[[Советская Белоруссия]]» 12.07.2005</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=725}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|Г. П. Пашкоў, I. I. Камінскi iнш. (рэдкал.); А. В. Скараход. (уклад.). «Памяць. Докшыцкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: "Беларуская Энцыклапедыя", 2004. — 752 с. — ISBN 985-11-0293-8.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Параф’янава]] [[Катэгорыя:Гісторыя Докшыцкага раёна]] 1bxhmc62op33l7wwmf7e2f6tedlr1s1 5148930 5148929 2026-05-30T18:36:49Z DBatura 73587 5148930 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Parafjanava 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Параф’янаве''' (лета 1941 — 31 мая 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Параф’янава (Сітцаўскі сельсавет)|Параф’янава]] [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Параф’янава было захоплена [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] ў канцы чэрвеня 1941 года<ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|Парафьяново}}</ref>. Першым, каго немцы забілі, калі прыйшлі ў мястэчка, быў габрэй Арон Левітан<ref name=autogenerated2 />. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Параф’янаве сагналі яўрэяў у гета<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2>''Адамович О.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/parafanovo/parafanovo.html Парафьяновская трагедия] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/parafanovo/parafanovo.html |date=20150308140401 }}</ref><ref name=autogenerated3>''Бар-Он''. «Унаследованное молчание: беседы с детьми Третьего Рейха» / ''Dan Bar-On.'' Legacy of Silence: Encounters with Children of the Third Reich. Cambridge: Harvard UP, 1989 ISBN 978-0674521865{{ref|en}}</ref>{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=24}}{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=724-725}}. Яно было абгароджана і ахоўвалася<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Акупацыйныя ўлады пад страхам смерці забаранілі габрэям здымаць [[жоўтая зорка|жоўтыя латы]] (апазнавальныя знакі на верхняй вопратцы), выходзіць з гета без спецыяльнага дазволу, мяняць месца пражывання і кватэру ўнутры гета, хадзіць па ходніках, карыстацца грамадскім транспартам, знаходзіцца на тэрыторыі паркаў і грамадскіх месцаў, наведваць школы{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271}}. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў штодня выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, большай часткай на рамонце чыгунак, ад чаго многія вязні гета памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271}}<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Вязням гета, як маладым, так і старым, выдавалі толькі 300 грамаў хлеба на тыдзень — і больш ніякай ежы<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Пасля некалькіх акцый і смерцяў ад голаду і хвароб, да лютага 1942 года ў гета засталося ў жывых 247 чалавек<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. 31 (30{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}) мая<ref>Яд Вашем. [http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4042469 История спасения Шломо и Залмана Гейденсонов] {{Wayback|url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4042469 |date=20150402104326 }}</ref> 1942 года, раніцай, гета было акружана войскамі [[СС]]<ref name=autogenerated1 />. Габрэяў выгналі на вуліцу і загадалі зняць абутак, паліто і курткі. Многія пачалі плакаць. Чатырнаццацігадовы хлопчык паспрабаваў уцячы, яго адразу застрэлілі. У адказ адзін габрэй абурыўся і пачаў лаяць эсэсаўцаў, за што яго жорстка збілі<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Людзей з вёскі загадзя прымусілі выкапаць вялікую яму. Эсэсаўцы пакінулі некаторую колькасць спецыялістаў, а астатніх габрэяў пагналі па дарозе ў калоне па чатыры чалавекі. Ім схлусілі, што павязуць на цягніку ў Амерыку, — каб яны не разбягаліся і забралі з сабой усе каштоўнасці. Але людзі неўзабаве ўбачылі, што іх вядуць не на вакзал, а да выкапанай ямы. Дзяўчынка 12-14 гадоў выскачыла з калоны і пабегла, але яе застрэлілі і пацягнулі да ямы. Усіх прымусілі легчы ў яму тварам да зямлі. Сярод асуджаных была жанчына, якая нарадзіла напярэдадні. Яе першай вялі да магілы, яна несла на руках дзіцяці, плакала і ўмольвала пакінуць яго ў жывых. Яе сапхнулі ў яму і потым забілі і яе, і дзіцяці<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Усяго ў Параф’янаве падчас акупацыі былі забітыя каля 600 яўрэяў<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=725}}. Частка параф’янаўскіх яўрэяў змагла ўцячы і затым яны ваявалі ў партызанскіх атрадах. Сярод іх —браты Кастраль і браты Гейдэнсоны<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=725}}. == Памяць == У ліпені 2005 годзе на месцы гібелі ахвяр [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|генацыду яўрэяў]] у Параф’янаве быў усталяваны камень з надпісам на іўрыце, беларускай і англійскай мовах<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 /><ref>[http://www.sb.by/obshchestvo/article/v-teni-derevev-no-ne-pamyati-.html В тени деревьев, но не памяти…] {{Wayback|url=http://www.sb.by/obshchestvo/article/v-teni-derevev-no-ne-pamyati-.html |date=20150402150736 }}, газета «[[Советская Белоруссия]]» 12.07.2005</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=725}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|Г. П. Пашкоў, I. I. Камінскi iнш. (рэдкал.); А. В. Скараход. (уклад.). «Памяць. Докшыцкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: "Беларуская Энцыклапедыя", 2004. — 752 с. — ISBN 985-11-0293-8.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Параф’янава]] [[Катэгорыя:Гісторыя Докшыцкага раёна]] 8o4d2r5d3d02mepajbimml8kamdfo62 5148931 5148930 2026-05-30T18:38:42Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5148931 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Parafjanava 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Параф’янаве''' (лета 1941 — 31 мая 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Параф’янава (Сітцаўскі сельсавет)|Параф’янава]] [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Параф’янава было захоплена [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] ў канцы чэрвеня 1941 года<ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|Парафьяново}}</ref>. Першым, каго немцы забілі, калі прыйшлі ў мястэчка, быў габрэй Арон Левітан<ref name=autogenerated2 />. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Параф’янаве сагналі яўрэяў у гета<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2>''Адамович О.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/parafanovo/parafanovo.html Парафьяновская трагедия] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/parafanovo/parafanovo.html |date=20150308140401 }}</ref><ref name=autogenerated3>''Бар-Он''. «Унаследованное молчание: беседы с детьми Третьего Рейха» / ''Dan Bar-On.'' Legacy of Silence: Encounters with Children of the Third Reich. Cambridge: Harvard UP, 1989 ISBN 978-0674521865{{ref|en}}</ref>{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=24}}{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=724-725}}. Яно было абгароджана і ахоўвалася<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Акупацыйныя ўлады пад страхам смерці забаранілі габрэям здымаць [[жоўтая зорка|жоўтыя латы]] (апазнавальныя знакі на верхняй вопратцы), выходзіць з гета без спецыяльнага дазволу, мяняць месца пражывання і кватэру ўнутры гета, хадзіць па ходніках, карыстацца грамадскім транспартам, знаходзіцца на тэрыторыі паркаў і грамадскіх месцаў, наведваць школы{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271}}. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў штодня выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, большай часткай на рамонце чыгунак, ад чаго многія вязні гета памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271}}<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Вязням гета, як маладым, так і старым, выдавалі толькі 300 грамаў хлеба на тыдзень — і больш ніякай ежы<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Пасля некалькіх акцый і смерцяў ад голаду і хвароб, да лютага 1942 года ў гета засталося ў жывых 247 чалавек<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. 31 (30{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}) мая<ref>Яд Вашем. [http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4042469 История спасения Шломо и Залмана Гейденсонов] {{Wayback|url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4042469 |date=20150402104326 }}</ref> 1942 года, раніцай, гета было акружана войскамі [[СС]]<ref name=autogenerated1 />. Габрэяў выгналі на вуліцу і загадалі зняць абутак, паліто і курткі. Многія пачалі плакаць. Чатырнаццацігадовы хлопчык паспрабаваў уцячы, яго адразу застрэлілі. У адказ адзін габрэй абурыўся і пачаў лаяць эсэсаўцаў, за што яго жорстка збілі<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Людзей з вёскі загадзя прымусілі выкапаць вялікую яму. Эсэсаўцы пакінулі некаторую колькасць спецыялістаў, а астатніх габрэяў пагналі па дарозе ў калоне па чатыры чалавекі. Ім схлусілі, што павязуць на цягніку ў Амерыку, — каб яны не разбягаліся і забралі з сабой усе каштоўнасці. Але людзі неўзабаве ўбачылі, што іх вядуць не на вакзал, а да выкапанай ямы. Дзяўчынка 12-14 гадоў выскачыла з калоны і пабегла, але яе застрэлілі і пацягнулі да ямы. Усіх прымусілі легчы ў яму тварам да зямлі. Сярод асуджаных была жанчына, якая нарадзіла напярэдадні. Яе першай вялі да магілы, яна несла на руках дзіцяці, плакала і ўмольвала пакінуць яго ў жывых. Яе сапхнулі ў яму і потым забілі і яе, і дзіцяці<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 />. Усяго ў Параф’янаве падчас акупацыі былі забітыя каля 600 яўрэяў<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=725}}. Частка параф’янаўскіх яўрэяў змагла ўцячы і затым яны ваявалі ў партызанскіх атрадах. Сярод іх — браты Кастраль і браты Гейдэнсоны<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=725}}. == Памяць == У ліпені 2005 годзе на месцы гібелі ахвяр [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|генацыду яўрэяў]] у Параф’янаве быў усталяваны камень з надпісам на іўрыце, беларускай і англійскай мовах<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 /><ref>[http://www.sb.by/obshchestvo/article/v-teni-derevev-no-ne-pamyati-.html В тени деревьев, но не памяти…] {{Wayback|url=http://www.sb.by/obshchestvo/article/v-teni-derevev-no-ne-pamyati-.html |date=20150402150736 }}, газета «[[Советская Белоруссия]]» 12.07.2005</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=725}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|Г. П. Пашкоў, I. I. Камінскi iнш. (рэдкал.); А. В. Скараход. (уклад.). «Памяць. Докшыцкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: "Беларуская Энцыклапедыя", 2004. — 752 с. — ISBN 985-11-0293-8.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Параф’янава]] [[Катэгорыя:Гісторыя Докшыцкага раёна]] oieibvoujfe0up6hmurgqafk2e5s5wb 0 808780 5148954 2026-05-30T19:05:58Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Валерый Уладзіміравіч Лагошын''' ({{lang-ru|Валерий Владимирович Лагошин}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і расійскі военачальнік, камандуючы [[5-я гвардзейская танкавая армія|5-й гвардзейскай танкавай арміяй]] (1989—1991), ваенны саветнік пры Міністэрстве абароны...» 5148954 wikitext text/x-wiki '''Валерый Уладзіміравіч Лагошын''' ({{lang-ru|Валерий Владимирович Лагошин}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і расійскі военачальнік, камандуючы [[5-я гвардзейская танкавая армія|5-й гвардзейскай танкавай арміяй]] (1989—1991), ваенны саветнік пры Міністэрстве абароны Дэмакратычнай Рэспублікі Афганістан (1991—1992), генерал-маёр (1989). Народны дэпутат. Удзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Дацэнт. Начальнік кафедры Акадэміі імя М. В. Фрунзэ. == Біяграфія == Нарадзіўся ў шматдзетнай рабочай сям’і. Рускі. У гады вучобы захапляўся авіямадэляваннем, з вялікім энтузіязмам наведваў школу [[Добраахвотнае таварыства садзейнічання арміі, авіяцыі і флоту|ДТСААФ]], якая і вызначыла выбар далейшай прафесіі. У 1962 годзе скончыў гарадское прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 1 г. [[Краснадар]]а па спецыяльнасці фармоўшчык-ліцейшчык. === Ваенная служба === * У 1962—1966 гады — курсант Ульянаўскага гвардзейскага вышэйшага танкавага каманднага, двойчы Чырванасцяжнага, ордэна Чырвонай Зоркі вучылішча імя У. і. Леніна. * У 1965—1974 гады — служыў у танкавых войсках СССР у [[Група савецкіх войск у Германіі|ГСВГ]] і Далёкаўсходняй ваеннай акрузе на пасадах камандзіра ўзвода, камандзіра роты, начальніка штаба батальёна. * У 1977 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія бранятанкавых войск|Ваенную ордэнаў Леніна і Кастрычніцкай рэвалюцыі, Чырванасцяжную акадэмію бранятанкавых войск імя Маршала Савецкага Саюза Р. Я. Маліноўскага]]. * У 1977—1978 гады — намеснік камандзіра, начальнік штаба 98-га гвардзейскага танкавага Аленштайнскага Чырванасцяжнага ордэнаў Суворава і Аляксандра Неўскага палка 11-й гвардзейскай арміі Прыбалтыйскай ваеннай акругі, г. [[Мамонава]] [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]]. * У 1978—1982 гады — камандзір 29-га гвардзейскага танкавага Ідрыцкага Чырванасцяжнага палка 15-й гвардзейскай танкавай Мазырскай Чырванасцяжнай, ордэна Суворава дывізіі ЦГВ, г. [[Мілавіцэ]], [[Чэхаславакія|ЧССР]]. * У 1982—1984 гады — намеснік камандзіра [[18-я гвардзейская мотастралковая дывізія|18-й гвардзейскай Інстэрбургскай Чырванасцяжнай, ордэна Суворава мотастралковай дывізіі]] ЦГВ, г. [[Млада-Баляслаў]], ЧССР. У 1986 — народны дэпутат гарадскога Савета народных дэпутатаў, г. [[Ціраспаль]], МССР. * У 1984 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі| Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР]]. * У 1984—1986 гады — камандзір мотастралковай дывізіі 14-й гвардзейскай агульнавайсковай Чырванасцяжнай арміі, г. Ціраспаль, МССР. * У 1986—1988 гадах — першы намеснік начальніка штаба 1-й гвардзейскай агульнавайсковай арміі, г. [[Чарнігаў]], [[УССР]]. * У 1988—1989 гады — камандзір [[12-ы армейскі корпус (СССР)|12-га армейскага корпуса]], г. [[Краснадар]]. У 1988—1989 гадах — народны дэпутат краявога Савета народных дэпутатаў, г. [[Краснадар]]. * У 1989—1991 гады — камандуючы 5-й гвардзейскай танкавай арміі, г. [[Бабруйск]], [[БССР]]. У 1990—1991 гадах — народны дэпутат абласнога Савета народных дэпутатаў, г. [[Магілёў]], [[БССР]]. * У 1990 годзе скончыў Вышэйшыя акадэмічныя курсы ўдасканалення кіруючага складу пры ВАГШ. * У 1991—1992 гады — саветнік пры Міністэрстве абароны Дэмакратычнай Рэспублікі Афганістан. * 1992—1999 гады — начальнік кафедры аператыўнага мастацтва [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|ваеннай ордэнаў Леніна і Кастрычніцкай рэвалюцыі, Чырванасцяжнай, ордэна Суворава акадэміі імя М. В. Фрунзэ]]. Удзельнік [[Парад у Маскве 9 мая 1995 года|Парада 1995 года]], прысвечанага 50-годдзю Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне. ===У запасе === У запасе працаваў кансультантам Каардынацыйнага савета садзейнічання айчынным таваравытворцам. == Сям’я == Жонка Лагошына (Мельнікава) Людміла Віктараўна (1944—2021). У апошнія гады жыў у Маскве. Памёр 14 кастрычніка 2018 года. == Узнагарода == * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] * Ордэн «Слава» Дэмакратычнай Рэспублікі Афганістан * Ордэн «Знак Пашаны» Дэмакратычнай Рэспублікі Афганістан * [[Медаль «За бездакорную службу»]] * Медаль «Ветэран Узброеных Сіл СССР» * [[Медаль «За адзнаку ў воінскай службе»]] * Медаль «За ўмацаванне баявой садружнасці» * [[Нагрудны знак «Воіну-інтэрнацыяналісту»]] * [[Медаль «Воіну-інтэрнацыяналісту ад удзячнага афганскага народа»]] (Рэспубліка Афганістан) * [[Медаль «У памяць 10-годдзя вываду савецкіх войск з Афганістана»]] (13 лютага 2003, [[Беларусь]]) * [[Ордэн «Слава» (Афганістан)]] (Рэспубліка Афганістан) * іншыя медалі і знакі == Літаратура == * Rodric Braithwaite. Afgantsy: The Russians in Afghanistan 1979-89. — Oxford University Press, 2011. — С. 301. — 448 с. — ISBN 978-0-19-991151-6. * В. М. ТОПОРКОВ АФГАНИСТАН: СОВЕТСКИЙ ФАКТОР В ИСТОКАХ КРИЗИСА МОНОГРАФИЯ Чебоксары 2014 // Афган: русские на войне // Автор: Брейтвейт Родрик // Жанр: Военная история // Количество страниц: 104 // Книга закончена // Язык книги: Русский // Язык оригинальной книги: Английский // Переводчик(и): Шириков Антон Сергеевич // Издатель: Act, corpus // Город печати: М. // Год печати: 2013 {{ВС}} [[Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай аварыі]][[Катэгорыя:Генерал-маёры СССР]] d774re1gifrm9t4bkrsd1epvmbggg8g 5148955 5148954 2026-05-30T19:06:11Z DBatura 73587 5148955 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Валерый Уладзіміравіч Лагошын''' ({{lang-ru|Валерий Владимирович Лагошин}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і расійскі военачальнік, камандуючы [[5-я гвардзейская танкавая армія|5-й гвардзейскай танкавай арміяй]] (1989—1991), ваенны саветнік пры Міністэрстве абароны Дэмакратычнай Рэспублікі Афганістан (1991—1992), генерал-маёр (1989). Народны дэпутат. Удзельнік ліквідацыі [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Дацэнт. Начальнік кафедры Акадэміі імя М. В. Фрунзэ. == Біяграфія == Нарадзіўся ў шматдзетнай рабочай сям’і. Рускі. У гады вучобы захапляўся авіямадэляваннем, з вялікім энтузіязмам наведваў школу [[Добраахвотнае таварыства садзейнічання арміі, авіяцыі і флоту|ДТСААФ]], якая і вызначыла выбар далейшай прафесіі. У 1962 годзе скончыў гарадское прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 1 г. [[Краснадар]]а па спецыяльнасці фармоўшчык-ліцейшчык. === Ваенная служба === * У 1962—1966 гады — курсант Ульянаўскага гвардзейскага вышэйшага танкавага каманднага, двойчы Чырванасцяжнага, ордэна Чырвонай Зоркі вучылішча імя У. і. Леніна. * У 1965—1974 гады — служыў у танкавых войсках СССР у [[Група савецкіх войск у Германіі|ГСВГ]] і Далёкаўсходняй ваеннай акрузе на пасадах камандзіра ўзвода, камандзіра роты, начальніка штаба батальёна. * У 1977 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія бранятанкавых войск|Ваенную ордэнаў Леніна і Кастрычніцкай рэвалюцыі, Чырванасцяжную акадэмію бранятанкавых войск імя Маршала Савецкага Саюза Р. Я. Маліноўскага]]. * У 1977—1978 гады — намеснік камандзіра, начальнік штаба 98-га гвардзейскага танкавага Аленштайнскага Чырванасцяжнага ордэнаў Суворава і Аляксандра Неўскага палка 11-й гвардзейскай арміі Прыбалтыйскай ваеннай акругі, г. [[Мамонава]] [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]]. * У 1978—1982 гады — камандзір 29-га гвардзейскага танкавага Ідрыцкага Чырванасцяжнага палка 15-й гвардзейскай танкавай Мазырскай Чырванасцяжнай, ордэна Суворава дывізіі ЦГВ, г. [[Мілавіцэ]], [[Чэхаславакія|ЧССР]]. * У 1982—1984 гады — намеснік камандзіра [[18-я гвардзейская мотастралковая дывізія|18-й гвардзейскай Інстэрбургскай Чырванасцяжнай, ордэна Суворава мотастралковай дывізіі]] ЦГВ, г. [[Млада-Баляслаў]], ЧССР. У 1986 — народны дэпутат гарадскога Савета народных дэпутатаў, г. [[Ціраспаль]], МССР. * У 1984 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі| Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР]]. * У 1984—1986 гады — камандзір мотастралковай дывізіі 14-й гвардзейскай агульнавайсковай Чырванасцяжнай арміі, г. Ціраспаль, МССР. * У 1986—1988 гадах — першы намеснік начальніка штаба 1-й гвардзейскай агульнавайсковай арміі, г. [[Чарнігаў]], [[УССР]]. * У 1988—1989 гады — камандзір [[12-ы армейскі корпус (СССР)|12-га армейскага корпуса]], г. [[Краснадар]]. У 1988—1989 гадах — народны дэпутат краявога Савета народных дэпутатаў, г. [[Краснадар]]. * У 1989—1991 гады — камандуючы 5-й гвардзейскай танкавай арміі, г. [[Бабруйск]], [[БССР]]. У 1990—1991 гадах — народны дэпутат абласнога Савета народных дэпутатаў, г. [[Магілёў]], [[БССР]]. * У 1990 годзе скончыў Вышэйшыя акадэмічныя курсы ўдасканалення кіруючага складу пры ВАГШ. * У 1991—1992 гады — саветнік пры Міністэрстве абароны Дэмакратычнай Рэспублікі Афганістан. * 1992—1999 гады — начальнік кафедры аператыўнага мастацтва [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|ваеннай ордэнаў Леніна і Кастрычніцкай рэвалюцыі, Чырванасцяжнай, ордэна Суворава акадэміі імя М. В. Фрунзэ]]. Удзельнік [[Парад у Маскве 9 мая 1995 года|Парада 1995 года]], прысвечанага 50-годдзю Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне. ===У запасе === У запасе працаваў кансультантам Каардынацыйнага савета садзейнічання айчынным таваравытворцам. == Сям’я == Жонка Лагошына (Мельнікава) Людміла Віктараўна (1944—2021). У апошнія гады жыў у Маскве. Памёр 14 кастрычніка 2018 года. == Узнагарода == * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] * Ордэн «Слава» Дэмакратычнай Рэспублікі Афганістан * Ордэн «Знак Пашаны» Дэмакратычнай Рэспублікі Афганістан * [[Медаль «За бездакорную службу»]] * Медаль «Ветэран Узброеных Сіл СССР» * [[Медаль «За адзнаку ў воінскай службе»]] * Медаль «За ўмацаванне баявой садружнасці» * [[Нагрудны знак «Воіну-інтэрнацыяналісту»]] * [[Медаль «Воіну-інтэрнацыяналісту ад удзячнага афганскага народа»]] (Рэспубліка Афганістан) * [[Медаль «У памяць 10-годдзя вываду савецкіх войск з Афганістана»]] (13 лютага 2003, [[Беларусь]]) * [[Ордэн «Слава» (Афганістан)]] (Рэспубліка Афганістан) * іншыя медалі і знакі == Літаратура == * Rodric Braithwaite. Afgantsy: The Russians in Afghanistan 1979-89. — Oxford University Press, 2011. — С. 301. — 448 с. — ISBN 978-0-19-991151-6. * В. М. ТОПОРКОВ АФГАНИСТАН: СОВЕТСКИЙ ФАКТОР В ИСТОКАХ КРИЗИСА МОНОГРАФИЯ Чебоксары 2014 // Афган: русские на войне // Автор: Брейтвейт Родрик // Жанр: Военная история // Количество страниц: 104 // Книга закончена // Язык книги: Русский // Язык оригинальной книги: Английский // Переводчик(и): Шириков Антон Сергеевич // Издатель: Act, corpus // Город печати: М. // Год печати: 2013 {{ВС}} [[Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай аварыі]][[Катэгорыя:Генерал-маёры СССР]] 5f89kb7vtqe9wddy4kjg8t4otvvqxa1 0 808781 5148978 2026-05-30T19:57:02Z SimondR 62742 Перасылае да [[Ара Гегецык]] 5148978 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ара Гегецык]] 5fm02awl4e73efuvv5f4lcntku10ve7 0 808782 5148991 2026-05-30T20:33:14Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[IC 3]] 5148991 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[IC 3]] 0nqjas3umduot7e8ga94g2sq8p0w2df 0 808783 5148995 2026-05-30T20:35:30Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[IC 4]] 5148995 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[IC 4]] 2h5rj712npbtqwzzpesqih2m9xdgvmg 0 808784 5148996 2026-05-30T20:36:32Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[IC 5]] 5148996 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[IC 5]] sdb5z0sj1xqktvbmt99gzk87pc53j0r 0 808785 5149018 2026-05-30T22:08:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Грамадская арганізацыя |назва = Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = {{lang-lv|Latvijas Saeimas, pilsētu, apriņķu un pagastu pašvaldību baltkrievu vēlētāju biedrība}} |лагатып = |дата заснавання = [[24 красавіка]] [[1925]] |дата лік...» 5149018 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = {{lang-lv|Latvijas Saeimas, pilsētu, apriņķu un pagastu pašvaldību baltkrievu vēlētāju biedrība}} |лагатып = |дата заснавання = [[24 красавіка]] [[1925]] |дата ліквідацыі = пачатак 1930-х гадоў |кіраўнік = [[Кастусь Езавітаў]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвія}}, [[Рыга]] |сфера дзейнасці = палітычная і грамадска-культурная дзейнасць }} '''Тавары́ства белару́саў-выбаршчыкаў''' (поўная афіцыйная назва: ''Таварыства беларусаў — выбаршчыкаў у Дзяржаўны Сойм, гарадскія, павятовыя і валасныя самаўрады ў Латвіі''; {{lang-lv|Latvijas Saeimas, pilsētu, apriņķu un pagastu pašvaldību baltkrievu vēlētāju biedrība}}) — палітычная і грамадская арганізацыя беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Гісторыя == === Заснаванне і мэты === Пасля няўдалага ўдзелу беларускіх кандыдатаў у выбарах у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] I склікання (1922) лідары мясцовага беларускага руху зразумелі неабходнасць стварэння ўласнай легальнай палітычнай структуры. 24 красавіка 1925 года ў [[Рыга|Рызе]] адбыўся сход групы беларусаў, на якім было прынята рашэнне пра стварэнне Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў. Новая арганізацыя пазіцыянавала сябе як палітычная сіла сацыял-дэмакратычнага кірунку{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=145—146}}. Згодна са статутам, галоўнай мэтай таварыства было палітычнае аб'яднанне беларускіх выбаршчыкаў. Арганізатары адзначалі, што беларуская меншасць дае найбольшы працэнт непісьменных сялян і рабочых, якія праз неарганізаванасць і адсутнасць інфармацыі галасуюць выпадкова або зусім ігнаруюць выбары. Таварыства імкнулася стварыць пляцоўку для абмеркавання сацыяльна-эканамічных і нацыянальна-культурных патрэб беларусаў і выстаўляць уласныя кандыдатуры на парламенцкіх і мясцовых выбарах{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=146}}. Палітычная праграма таварыства шмат у чым дублявала пастулаты [[Латвійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|Латвійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі]] (ЛСДРП), аднак значна больш увагі надавала нацыянальнаму пытанню. Праграма прадугледжвала захаванне дэмакратычнай дзяржавы, забеспячэнне роўных правоў нацыянальных меншасцей праз культурную аўтаномію, аддзяленне рэлігіі ад дзяржавы і права выкарыстання беларускай мовы ў школах і дзяржаўных установах. У эканамічнай сферы таварыства патрабавала перагляду аграрнай рэформы на карысць арандатараў і тых, хто перасяляўся на хутары, а таксама замены падушнага падатку падаходным{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=146—147}}. Арганізацыя хутка знайшла падтрымку ў правінцыі: да канца 1925 года былі створаны філіялы ў 16 мясцовасцях [[Даўгаўпілс|Дзвіншчыны]] і [[Лудза|Люцыншчыны]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=146}}. === Удзел у парламенцкіх выбарах 1925 года === 2 жніўня 1925 года ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] адбыўся першы агульны з'езд Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў, на які сабралася 46 дэлегатаў ад 9 рэгіянальных аддзелаў. На з'ездзе была абрана ўправа ў складзе: [[Кастусь Езавітаў]] (старшыня), А. Булат, Янка Шчорс, Ніна Пінская (сябры) і [[Рыгор Плыгаўка]] (скарбнік). Кандыдатамі ва ўправу сталі [[Мікалай Дзямідаў]], Я. Тэтар і Л. Клагіш{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=147}}. Галоўным рашэннем з'езда стаў удзел у парламенцкіх выбарах з уласным «Аб'яднаным спісам беззямельных, рабочых і малазямельных грамадзян беларусаў». Спісы былі выстаўлены ў дзвюх выбарчых акругах: № 30 у [[Латгалія|Латгаліі]] і № 19 у [[Земгале|Земгаліі]]. У перадвыбарчай агітацыі падкрэслівалася, што ў спіс уключаны выключна «працоўныя беларускія элементы і нацыянальна-сацыяльныя дзеячы» (першыя месцы займалі К. Езавітаў і [[Сяргей Мікалаевіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=147}}. Аднак перадвыбарчая кампанія сутыкнулася з хранічным недахопам сродкаў. У беларускіх кандыдатаў не было ўласнай газеты, таму агітацыйныя матэрыялы даводзілася друкаваць у віленскіх выданнях і рускай газеце «Маяк». Фінансавую дапамогу спрабавалі шукаць нават сярод беларускай эміграцыі ў [[ЗША]] (праз [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпа Варонку]]){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=150}}. Выбары ў Сойм II склікання (3 і 4 кастрычніка 1931 года) скончыліся паразай. Аб'яднаны беларускі спіс № 30 перамог толькі ў Прыдруйскай воласці Дзвінскага павета (сабраўшы 695 галасоў). Агулам за спіс было аддадзена толькі 1900 галасоў, што не дазволіла правесці ў парламент ніводнага дэпутата{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=152}}. === Грамадска-культурная дзейнасць і ўнутраны раскол === Нягледзячы на электаральную паразу, таварыства працягнула сваю дзейнасць і правяло свой ІІ з'езд у 1926 годзе. Кастусь Езавітаў разглядаў арганізацыю як галоўны плацдарм для палітычнай і нацыянальна-культурнай працы сярод беларускай меншасці{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=154}}. Акрамя палітыкі, арганізацыя займалася і навукова-асветніцкай працай. 1 чэрвеня 1926 года пры Таварыстве беларусаў-выбаршчыкаў быў створаны навукова-краязнаўчы гурток (старшынёй стаў К. Езавітаў, сакратаром — [[Пятро Масальскі]]), з якога пазней, у 1932 годзе, вырасла самастойнае [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=53}}. З канца 1920-х гадоў унутры беларускага руху Латвіі пачаўся глыбокі раскол паміж радыкальным крылом Кастуся Езавітава і больш памяркоўнымі сацыял-дэмакратамі на чале з [[Уладзімір Пігулеўскі|Уладзімірам Пігулеўскім]]. Напярэдадні парламенцкіх выбараў 1928 года гэты канфлікт дасягнуў апагею, што прывяло да немагчымасці стварыць адзіны беларускі фронт. Пігулеўскі інтэграваўся ў спіс ЛСДРП, у той час як Езавітаў пайшоў на саюз з Латвійскай партыяй незалежных сацыялістаў. Раскол дэмаралізаваў электарат і паралізаваў працу Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=154—163}}. У 1930 годзе Езавітаў спрабаваў на базе таварыства стварыць новую Беларускую сацыялістычную партыю, але гэтая ідэя не знайшла падтрымкі сярод іншых дзеячаў (якія неўзабаве ўтварылі [[Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі|Беларускую дэмакратычную партыю Латвіі]] пад кіраўніцтвам С. Сахарава). Пасля гэтага Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў канчаткова знікла з палітычнай арэны і не праяўляла ніякай актыўнасці{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=163}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Рыгі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1925 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1930-я гады]] bsugthznl9ly92j9s0m15jr7csk85sk 5149019 5149018 2026-05-30T22:09:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149019 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = {{lang-lv|Latvijas Saeimas, pilsētu, apriņķu un pagastu pašvaldību baltkrievu vēlētāju biedrība}} |лагатып = |дата заснавання = [[24 красавіка]] [[1925]] |дата ліквідацыі = пачатак 1930-х гадоў |кіраўнік = [[Кастусь Езавітаў]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвія}}, [[Рыга]] |сфера дзейнасці = палітычная і грамадска-культурная дзейнасць }} '''Тавары́ства белару́саў-выбаршчыкаў''' (поўная афіцыйная назва: ''Таварыства беларусаў — выбаршчыкаў у Дзяржаўны Сойм, гарадскія, павятовыя і валасныя самаўрады ў Латвіі''; {{lang-lv|Latvijas Saeimas, pilsētu, apriņķu un pagastu pašvaldību baltkrievu vēlētāju biedrība}}) — палітычная і грамадская арганізацыя беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Гісторыя == === Заснаванне і мэты === Пасля няўдалага ўдзелу беларускіх кандыдатаў у выбарах у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] I склікання (1922) лідары мясцовага беларускага руху зразумелі неабходнасць стварэння ўласнай легальнай палітычнай структуры. 24 красавіка 1925 года ў [[Рыга|Рызе]] адбыўся сход групы беларусаў, на якім было прынята рашэнне пра стварэнне Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў. Новая арганізацыя пазіцыянавала сябе як палітычная сіла сацыял-дэмакратычнага кірунку{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=145—146}}. Згодна са статутам, галоўнай мэтай таварыства было палітычнае аб'яднанне беларускіх выбаршчыкаў. Арганізатары адзначалі, што беларуская меншасць дае найбольшы працэнт непісьменных сялян і рабочых, якія праз неарганізаванасць і адсутнасць інфармацыі галасуюць выпадкова або зусім ігнаруюць выбары. Таварыства імкнулася стварыць пляцоўку для абмеркавання сацыяльна-эканамічных і нацыянальна-культурных патрэб беларусаў і выстаўляць уласныя кандыдатуры на парламенцкіх і мясцовых выбарах{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=146}}. Палітычная праграма таварыства шмат у чым дублявала пастулаты [[Латвійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (1904)|Латвійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі]] (ЛСДРП), аднак значна больш увагі надавала нацыянальнаму пытанню. Праграма прадугледжвала захаванне дэмакратычнай дзяржавы, забеспячэнне роўных правоў нацыянальных меншасцей праз культурную аўтаномію, аддзяленне рэлігіі ад дзяржавы і права выкарыстання беларускай мовы ў школах і дзяржаўных установах. У эканамічнай сферы таварыства патрабавала перагляду аграрнай рэформы на карысць арандатараў і тых, хто перасяляўся на хутары, а таксама замены падушнага падатку падаходным{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=146—147}}. Арганізацыя хутка знайшла падтрымку ў правінцыі: да канца 1925 года былі створаны філіялы ў 16 мясцовасцях [[Даўгаўпілс|Дзвіншчыны]] і [[Лудза|Люцыншчыны]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=146}}. === Удзел у парламенцкіх выбарах 1925 года === 2 жніўня 1925 года ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] адбыўся першы агульны з'езд Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў, на які сабралася 46 дэлегатаў ад 9 рэгіянальных аддзелаў. На з'ездзе была абрана ўправа ў складзе: [[Кастусь Езавітаў]] (старшыня), А. Булат, Янка Шчорс, Ніна Пінская (сябры) і [[Рыгор Плыгаўка]] (скарбнік). Кандыдатамі ва ўправу сталі [[Мікалай Дзямідаў]], Я. Тэтар і Л. Клагіш{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=147}}. Галоўным рашэннем з'езда стаў удзел у парламенцкіх выбарах з уласным «Аб'яднаным спісам беззямельных, рабочых і малазямельных грамадзян беларусаў». Спісы былі выстаўлены ў дзвюх выбарчых акругах: № 30 у [[Латгалія|Латгаліі]] і № 19 у [[Земгале|Земгаліі]]. У перадвыбарчай агітацыі падкрэслівалася, што ў спіс уключаны выключна «працоўныя беларускія элементы і нацыянальна-сацыяльныя дзеячы» (першыя месцы займалі К. Езавітаў і [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=147}}. Аднак перадвыбарчая кампанія сутыкнулася з хранічным недахопам сродкаў. У беларускіх кандыдатаў не было ўласнай газеты, таму агітацыйныя матэрыялы даводзілася друкаваць у віленскіх выданнях і рускай газеце «Маяк». Фінансавую дапамогу спрабавалі шукаць нават сярод беларускай эміграцыі ў [[ЗША]] (праз [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпа Варонку]]){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=150}}. Выбары ў Сойм II склікання (3 і 4 кастрычніка 1931 года) скончыліся паразай. Аб'яднаны беларускі спіс № 30 перамог толькі ў [[Прыдруйская воласць|Прыдруйскай воласці]] [[Дзвінскі павет|Дзвінскага павета]] (сабраўшы 695 галасоў). Агулам за спіс было аддадзена толькі 1900 галасоў, што не дазволіла правесці ў парламент ніводнага дэпутата{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=152}}. === Грамадска-культурная дзейнасць і ўнутраны раскол === Нягледзячы на электаральную паразу, таварыства працягнула сваю дзейнасць і правяло свой ІІ з'езд у 1926 годзе. Кастусь Езавітаў разглядаў арганізацыю як галоўны плацдарм для палітычнай і нацыянальна-культурнай працы сярод беларускай меншасці{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=154}}. Акрамя палітыкі, арганізацыя займалася і навукова-асветніцкай працай. 1 чэрвеня 1926 года пры Таварыстве беларусаў-выбаршчыкаў быў створаны навукова-краязнаўчы гурток (старшынёй стаў К. Езавітаў, сакратаром — [[Пятро Масальскі]]), з якога пазней, у 1932 годзе, вырасла самастойнае [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=53}}. З канца 1920-х гадоў унутры беларускага руху Латвіі пачаўся глыбокі раскол паміж радыкальным крылом Кастуся Езавітава і больш памяркоўнымі сацыял-дэмакратамі на чале з [[Уладзімір Пігулеўскі|Уладзімірам Пігулеўскім]]. Напярэдадні парламенцкіх выбараў 1928 года гэты канфлікт дасягнуў апагею, што прывяло да немагчымасці стварыць адзіны беларускі фронт. Пігулеўскі інтэграваўся ў спіс ЛСДРП, у той час як Езавітаў пайшоў на саюз з Латвійскай партыяй незалежных сацыялістаў. Раскол дэмаралізаваў электарат і паралізаваў працу Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=154—163}}. У 1930 годзе Езавітаў спрабаваў на базе таварыства стварыць новую Беларускую сацыялістычную партыю, але гэтая ідэя не знайшла падтрымкі сярод іншых дзеячаў, якія неўзабаве ўтварылі [[Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі|Беларускую дэмакратычную партыю Латвіі]] пад кіраўніцтвам С. Сахарава. Пасля гэтага Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў канчаткова знікла з палітычнай арэны і не праяўляла ніякай актыўнасці{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=163}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Рыгі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1925 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1930-я гады]] s0ypyqo74fv1qfk79k44nawspyqybdr 5149021 5149019 2026-05-30T22:14:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149021 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў |абрэвіятура = |назва на мове арыгінала = {{lang-lv|Latvijas Saeimas, pilsētu, apriņķu un pagastu pašvaldību baltkrievu vēlētāju biedrība}} |лагатып = |дата заснавання = [[24 красавіка]] [[1925]] |дата ліквідацыі = пачатак 1930-х гадоў |кіраўнік = [[Кастусь Езавітаў]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвія}}, [[Рыга]] |сфера дзейнасці = палітычная і грамадска-культурная дзейнасць }} '''Тавары́ства белару́саў-вы́баршчыкаў''' (поўная афіцыйная назва: ''Таварыства беларусаў — выбаршчыкаў у Дзяржаўны Сойм, гарадскія, павятовыя і валасныя самаўрады ў Латвіі''; {{lang-lv|Latvijas Saeimas, pilsētu, apriņķu un pagastu pašvaldību baltkrievu vēlētāju biedrība}}) — палітычная і грамадская арганізацыя беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Гісторыя == === Заснаванне і мэты === Пасля няўдалага ўдзелу беларускіх кандыдатаў у выбарах у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] I склікання (1922) лідары мясцовага беларускага руху зразумелі неабходнасць стварэння ўласнай легальнай палітычнай структуры. 24 красавіка 1925 года ў [[Рыга|Рызе]] адбыўся сход групы беларусаў, на якім было прынята рашэнне пра стварэнне Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў. Новая арганізацыя пазіцыянавала сябе як палітычная сіла сацыял-дэмакратычнага кірунку{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=145—146}}. Згодна са статутам, галоўнай мэтай таварыства было палітычнае аб'яднанне беларускіх выбаршчыкаў. Арганізатары адзначалі, што беларуская меншасць дае найбольшы працэнт непісьменных сялян і рабочых, якія праз неарганізаванасць і адсутнасць інфармацыі галасуюць выпадкова або зусім ігнаруюць выбары. Таварыства імкнулася стварыць пляцоўку для абмеркавання сацыяльна-эканамічных і нацыянальна-культурных патрэб беларусаў і выстаўляць уласныя кандыдатуры на парламенцкіх і мясцовых выбарах{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=146}}. Палітычная праграма таварыства шмат у чым дублявала пастулаты [[Латвійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (1904)|Латвійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі]] (ЛСДРП), аднак значна больш увагі надавала нацыянальнаму пытанню. Праграма прадугледжвала захаванне дэмакратычнай дзяржавы, забеспячэнне роўных правоў нацыянальных меншасцей праз культурную аўтаномію, аддзяленне рэлігіі ад дзяржавы і права выкарыстання беларускай мовы ў школах і дзяржаўных установах. У эканамічнай сферы таварыства патрабавала перагляду аграрнай рэформы на карысць арандатараў і тых, хто перасяляўся на хутары, а таксама замены падушнага падатку падаходным{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=146—147}}. Арганізацыя хутка знайшла падтрымку ў правінцыі: да канца 1925 года былі створаны філіялы ў 16 мясцовасцях [[Даўгаўпілс|Дзвіншчыны]] і [[Лудза|Люцыншчыны]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=146}}. === Удзел у парламенцкіх выбарах 1925 года === 2 жніўня 1925 года ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] адбыўся першы агульны з'езд Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў, на які сабралася 46 дэлегатаў ад 9 рэгіянальных аддзелаў. На з'ездзе была абрана ўправа ў складзе: [[Кастусь Езавітаў]] (старшыня), А. Булат, Янка Шчорс, Ніна Пінская (сябры) і [[Рыгор Плыгаўка]] (скарбнік). Кандыдатамі ва ўправу сталі [[Мікалай Дзямідаў]], Я. Тэтар і Л. Клагіш{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=147}}. Галоўным рашэннем з'езда стаў удзел у парламенцкіх выбарах з уласным «Аб'яднаным спісам беззямельных, рабочых і малазямельных грамадзян беларусаў». Спісы былі выстаўлены ў дзвюх выбарчых акругах: № 30 у [[Латгалія|Латгаліі]] і № 19 у [[Земгале|Земгаліі]]. У перадвыбарчай агітацыі падкрэслівалася, што ў спіс уключаны выключна «працоўныя беларускія элементы і нацыянальна-сацыяльныя дзеячы» (першыя месцы займалі К. Езавітаў і [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=147}}. Аднак перадвыбарчая кампанія сутыкнулася з хранічным недахопам сродкаў. У беларускіх кандыдатаў не было ўласнай газеты, таму агітацыйныя матэрыялы даводзілася друкаваць у віленскіх выданнях і рускай газеце «Маяк». Фінансавую дапамогу спрабавалі шукаць нават сярод беларускай эміграцыі ў [[ЗША]] (праз [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпа Варонку]]){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=150}}. Выбары ў Сойм II склікання (3 і 4 кастрычніка 1931 года) скончыліся паразай. Аб'яднаны беларускі спіс № 30 перамог толькі ў [[Прыдруйская воласць|Прыдруйскай воласці]] [[Дзвінскі павет|Дзвінскага павета]] (сабраўшы 695 галасоў). Агулам за спіс было аддадзена толькі 1900 галасоў, што не дазволіла правесці ў парламент ніводнага дэпутата{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=152}}. === Грамадска-культурная дзейнасць і ўнутраны раскол === Нягледзячы на электаральную паразу, таварыства працягнула сваю дзейнасць і правяло свой ІІ з'езд у 1926 годзе. Кастусь Езавітаў разглядаў арганізацыю як галоўны плацдарм для палітычнай і нацыянальна-культурнай працы сярод беларускай меншасці{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=154}}. Акрамя палітыкі, арганізацыя займалася і навукова-асветніцкай працай. 1 чэрвеня 1926 года пры Таварыстве беларусаў-выбаршчыкаў быў створаны навукова-краязнаўчы гурток (старшынёй стаў К. Езавітаў, сакратаром — [[Пятро Масальскі]]), з якога пазней, у 1932 годзе, вырасла самастойнае [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=53}}. З канца 1920-х гадоў унутры беларускага руху Латвіі пачаўся глыбокі раскол паміж радыкальным крылом Кастуся Езавітава і больш памяркоўнымі сацыял-дэмакратамі на чале з [[Уладзімір Пігулеўскі|Уладзімірам Пігулеўскім]]. Напярэдадні парламенцкіх выбараў 1928 года гэты канфлікт дасягнуў апагею, што прывяло да немагчымасці стварыць адзіны беларускі фронт. Пігулеўскі інтэграваўся ў спіс ЛСДРП, у той час як Езавітаў пайшоў на саюз з Латвійскай партыяй незалежных сацыялістаў. Раскол дэмаралізаваў электарат і паралізаваў працу Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=154—163}}. У 1930 годзе Езавітаў спрабаваў на базе таварыства стварыць новую Беларускую сацыялістычную партыю, але гэтая ідэя не знайшла падтрымкі сярод іншых дзеячаў, якія неўзабаве ўтварылі [[Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі|Беларускую дэмакратычную партыю Латвіі]] пад кіраўніцтвам С. Сахарава. Пасля гэтага Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў канчаткова знікла з палітычнай арэны і не праяўляла ніякай актыўнасці{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=163}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Рыгі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1925 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1930-я гады]] kp4ckkvybgu43z6af3z8gd1t26yzaka 0 808786 5149029 2026-05-30T22:33:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Газета |назва = Думка Беларуса |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = |шырыня = |спецыялізацыя = грамадска-палітычная газета |перыядычнасць = |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |галоўны рэдактар = [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] |заснавальнікі =...» 5149029 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Думка Беларуса |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = |шырыня = |спецыялізацыя = грамадска-палітычная газета |перыядычнасць = |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |галоўны рэдактар = [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] |заснавальнікі = [[Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі]] |выдавец = |краіна = {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвія}} |заснаванне = [[1 чэрвеня]] [[1931]] |спыненне выдання = [[26 верасня]] [[1931]] |тыраж = |ISSN = |eISSN = |вэб-сайт = }} '''«Ду́мка Белару́са»''' — грамадска-палітычная газета беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], якая выдавалася ў [[Рыга|Рызе]] ў 1931 годзе. З'яўлялася афіцыйным друкаваным органам [[Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі|Беларускай дэмакратычнай партыі Латвіі]] (БДПЛ){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=165}}. Галоўным рэдактарам выдання быў вядомы беларускі грамадскі дзеяч і педагог [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=169}}. == Гісторыя стварэння == Першы нумар газеты пабачыў свет 1 чэрвеня 1931 года{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=165}}. Заснаванне выдання было непасрэдна звязана з патрэбай у інфармацыйным суправаджэнні перадвыбарчай кампаніі. У снежні 1930 года мясцовыя беларускія актывісты стварылі [[Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі|Беларускую дэмакратычную партыю Латвіі]], якая ставіла за мэту ўдзел у парламенцкіх выбарах у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] IV склікання, прызначаных на кастрычнік 1931 года. «Думка Беларуса» стваралася менавіта з разлікам на правядзенне партыйнай агітацыі сярод беларускамоўнага насельніцтва{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=164—165}}. == Тэматыка і змест == Газета сістэматычна публікавала агляды і ацэнкі палітычнай сітуацыі латвійскіх беларусаў напярэдадні выбараў. Аўтары выдання з жалем канстатавалі, што замест кансалідацыі ўсіх сіл, у беларускім асяроддзі Латвіі паглыбляюцца расколы, што значна зніжае шанцы на поспех. Кіраўніцтва партыі праз газету заклікала суродзічаў пакінуць убаку ўнутраныя сваркі і аб'яднацца дзеля дасягнення агульнай палітычнай мэты{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=165}}. На старонках «Думкі Беларуса» вялася вострая палеміка з іншымі палітычнымі групоўкамі, у прыватнасці з выданнем «[[Беларускае слова (1931)|Беларускае Слова]]», якое рэдагаваў інспектар беларускіх школ [[Пятро Журкоўскі]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=168—169}}. Газета жорстка крытыкавала Журкоўскага і яго прыхільнікаў за ўдзел у выбарах па спісе [[Латгальская партыя хрысціянскіх сялян і каталікоў|Латгальскай партыі хрысціянскіх сялян і каталікоў]]. Сяргей Сахараў у сваіх публікацыях даводзіў, што беларусы павінны гуртавацца выключна вакол уласных нацыянальных арганізацый, а не выступаць у якасці прыдатка «пад чужымі сцягамі» латгальскіх клерыкалаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=169}}. Па меры набліжэння галасавання на старонках газеты ўсё больш месца аддавалася непасрэднай выбарчай агітацыі. БДПЛ не змагла самастойна выставіць спіс і ўступіла ў кааліцыю з літоўскай меншасцю. У выніку газета пачала актыўна агітаваць за аб'яднаны літоўска-беларускі спіс (№ 20) па [[Земгале|Земгаліі]], у якім кандыдатам пад нумарам 5 ішоў Сяргей Сахараў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=166—167}}. Выданне публікавала праграмныя матэрыялы, такія як артыкулы «Чаго будуць дамагацца кандыдаты літоўска-беларускага спіску № 20 у Сойме», «Ці мае шанцы на правядзенне свайго кандыдата ў Сойм Літоўска-Беларускі спісак № 20 па Земгаліі?» і «Як трэба галасаваць на выбарах у Сойм»{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=167}}. У перадвыбарчых адозвах рэдакцыя пісала{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=167}}: {{цытата|Дужа часта адзін голас дае перавагу варожым партыям, а таму ніхто з беларусаў не павінен казаць: "Абойдзецца і без мяне. Што тамака адзін голас". Памятайце, што кожны голас, пададзены за аб’яднаны літоўска-беларускі спіс № 20 па Земгаліі, умацоўвае становішча беларусаў у Латвіі.}} == Спыненне выдання == Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі пакутавала ад недахопу фінансавых сродкаў, з-за чаго выданне ўласнай прэсы было вельмі праблематычным. Апошні нумар «Думкі Беларуса» выйшаў 26 верасня 1931 года, за тыдзень да пачатку выбараў (якія адбыліся 3 і 4 кастрычніка){{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=169}}. Вынікі галасавання апынуліся няўдалымі для партыі: аб'яднаны спіс атрымаў толькі 3105 галасоў і не здолеў правесці ў парламент ніводнага дэпутата. Гэтая параза пазбавіла БДПЛ перспектыў на шырокую палітычную дзейнасць. З прычыны матэрыяльных цяжкасцей і згортвання партыйнай актыўнасці выданне газеты больш не аднавілася{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=169}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Латвіі]] [[Катэгорыя:Газеты на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Выданні беларускай дыяспары]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1931 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1931 годзе]] 0a5ttz4rar7su1ah7a6fz02676jyfrw 0 808787 5149030 2026-05-30T22:33:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Думка Беларуса]] 5149030 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Думка Беларуса]] 67tk408pxm0ah5bl0ysni89srg55ah0 0 808788 5149031 2026-05-30T22:34:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Думка Беларуса]] 5149031 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Думка Беларуса]] 67tk408pxm0ah5bl0ysni89srg55ah0 0 808789 5149032 2026-05-30T22:34:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі]] 5149032 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі]] gq5ngh4uia3w3o1qlfb4oe09s3chkva 0 808790 5149034 2026-05-30T22:42:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Шаберт}} {{Тэатральны дзеяч | Імя = Ян Шаберт | Арыгінал імя = {{lang-lv|Jānis Šāberts}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = {{ДН|16|6|1892}} | Месца нараджэння = Элейская воласць, Курляндская гу...» 5149034 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шаберт}} {{Тэатральны дзеяч | Імя = Ян Шаберт | Арыгінал імя = {{lang-lv|Jānis Šāberts}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = {{ДН|16|6|1892}} | Месца нараджэння = Элейская воласць, [[Курляндская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|5|12|1973}} | Месца смерці = [[Нью-Ёрк]], [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], [[ЗША]] | Адукацыя = драматычныя курсы Екабса Дубурса | Прафесія = [[акцёр]], [[рэжысёр]] | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Латвія}}<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} | Гады актыўнасці = з 1910 | Псеўданімы = | Амплуа = | Тэатр = Латвійскі нацыянальны тэатр,<br>[[Рыжскі беларускі народны тэатр]] | Ролі = Эдгар («У агні»), Ёрген Тэсман («Геда Габлер»), Оскар («Сын рыбака»), Клаўдзій («Гамлет»), Філіп II («Дон Карлас»), Осбарн («У канцы шляху») | Спектаклі = «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]» | Узнагароды = Крыж Прызнання (Латвія) | Сайт = | imdb_id = }} '''Ян Ша́берт''' (латышскае імя ''Яніс Шабертс''; {{lang-lv|Jānis Šāberts}}; {{ДН|16|6|1892}}, Элейская воласць — {{ДС|5|12|1973}}, [[Нью-Ёрк]]) — латышскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]]. Адзін з вядучых тэатральных дзеячаў міжваеннай [[Латвія|Латвіі]]. Супрацоўнічаў з беларускай дыяспарай і быў першым рэжысёрам [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 16 чэрвеня 1892 года ў Элейскай воласці [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]] (цяпер тэрыторыя Елгаўскага края [[Латвія|Латвіі]]) ў сям'і рабочага. Яго дзяцінства і юнацтва прайшлі ў [[Рыга|Рызе]]. Вучыўся ў Біерыньскай пачатковай школе і Нямецкай рамеснай школе. Ужо ў 1910 годзе пачаў удзельнічаць у тэатральных пастаноўках. У 1913 годзе скончыў драматычныя курсы Екабса Дубурса<ref name="timenote">{{cite web |url=https://timenote.info/lv/Janis-Saberts-1892.6.16 |title=Jānis Šāberts |publisher=Timenote.info |lang=lv |accessdate=30 мая 2026}}</ref><ref name="teatris">{{cite web |url=https://100.teatris.lv/personality/156/ |title=Jānis Šāberts |publisher=Latvijas Nacionālais teātris |lang=lv |accessdate=30 мая 2026}}</ref>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў прызваны ў расійскую армію. Пасля дэмабілізацыі апынуўся ў эвакуацыі ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]], дзе выступаў на сцэне латышскага тэатра бежанцаў. Пазней навучаўся ў [[Масква|Маскве]] ў тэатры «Skatuve» пад кіраўніцтвам Освалдса Глазніекса і ўдасканальваў майстэрства ў расійскага рэжысёра Віктара Громава<ref name="teatris" />. === Тэатральная кар'ера ў Латвіі === У 1922 годзе Шаберт вярнуўся ў Латвію і спачатку працаваў акцёрам у Ліепайскім тэатры. У 1923 годзе ён далучыўся да трупы Латвійскага нацыянальнага тэатра ў Рызе, дзе працаваў аж да пачатку 1940-х гадоў (за выключэннем кароткага вяртання ў [[Ліепая|Ліепаю]] ў перыяд савецкай акупацыі 1940—1941 гадоў)<ref name="timenote" />. Шаберт лічыўся адным з найбольш яркіх і запатрабаваных латышскіх акцёраў свайго часу. Дзякуючы свайму спакойнаму і ўраўнаважанаму характару, ён выконваў пераважна характэрныя ролі (як камічныя, так і драматычныя), а таксама паспяхова ўвасабляў на сцэне вобразы латышскіх сялян і прадстаўнікоў розных сацыяльных слаёў<ref name="teatris" />. Сярод яго найбольш значных роляў — Эдгар у п'есе «У агні» ({{lang-lv|Ugunī}}), Ёрген Тэсман у «Гедзе Габлер», Оскар у «Сыне рыбака» ({{lang-lv|Zvejnieka dēls}}), Клаўдзій у «Гамлеце» і кароль Філіп II у п'есе «Дон Карлас». Самай выдатнай лічыцца роля афіцэра Осбарна ў п'есе «У канцы шляху» ({{lang-lv|Ceļa galā}}, 1929), якая вылучалася выключнай далікатнасцю і інтэлігентнасцю<ref name="teatris" />. У 1932—1934 гадах Шаберт з'яўляўся фактычным дырэктарам школы Прафсаюза акцёраў. У гэты перыяд там таксама выкладаў выбітны рускі акцёр і рэжысёр [[Міхаіл Аляксандравіч Чэхаў|Міхаіл Чэхаў]]. З імем Шаберта звязваюць унутраныя тэатральныя канфлікты, у выніку якіх Чэхаў быў вымушаны пакінуць Латвію<ref name="teatris" />. === Супрацоўніцтва з беларускім тэатрам === У канцы 1920-х гадоў Ян Шаберт зрабіў значны ўнёсак у станаўленне беларускага тэатральнага мастацтва ў Латвіі. З-за адсутнасці сярод беларускай дыяспары ўласных прафесійных рэжысёраў кіраўніцтва [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ) запрасіла яго да супрацоўніцтва з рыжскай беларускай трупай. Шаберт, які прайшоў школу [[Канстанцін Сяргеевіч Станіслаўскі|Канстанціна Станіслаўскага]], стаў першым прафесійным рэжысёрам новаўтворанага [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. Менавіта пад яго кіраўніцтвам 24 сакавіка 1928 года адбылася ўрачыстая прэм'ера спектакля паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]», якая стала афіцыйным дэбютам тэатра і карысталася вялікім поспехам у гледачоў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14—15}}{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. === Эміграцыя === У 1944 годзе, перад надыходам савецкіх войскаў, Шаберт разам з сям'ёй пакінуў Латвію. Знаходзячыся ў лагерах для перамешчаных асоб у [[Германія|Германіі]], ён працягваў творчую дзейнасць як рэжысёр і адзін з кіраўнікоў латышскага тэатра ў Меербеку<ref name="timenote" />. У 1950 годзе ён пераехаў у Злучаныя Штаты Амерыкі. У [[Нью-Ёрк]]у ён арганізаваў Перасоўны тэатр, з якім ездзіў на гастролі па [[ЗША]] і [[Канада|Канадзе]], захоўваючы і папулярызуючы латышскую культуру сярод эмігрантаў. Памёр 5 снежня 1973 года (паводле іншых даных — 12 мая 1973 года<ref name="timenote" />) ў Нью-Ёрку. == Сям'я == Быў жанаты з Мілдай Шаберт. У шлюбе меў сына Яніса Юлійса<ref name="timenote" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шаберт Ян}} [[Катэгорыя:Артысты Латвіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Латвіі]] [[Катэгорыя:Латышская эміграцыя ў ЗША]] [[Катэгорыя:Кавалеры Крыжа Прызнання]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Курляндскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку]] m8f9ng13nn5b0bgvy8j5odv8er6tyw2 5149035 5149034 2026-05-30T22:42:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Артысты Латвіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5149035 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шаберт}} {{Тэатральны дзеяч | Імя = Ян Шаберт | Арыгінал імя = {{lang-lv|Jānis Šāberts}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = {{ДН|16|6|1892}} | Месца нараджэння = Элейская воласць, [[Курляндская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|5|12|1973}} | Месца смерці = [[Нью-Ёрк]], [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], [[ЗША]] | Адукацыя = драматычныя курсы Екабса Дубурса | Прафесія = [[акцёр]], [[рэжысёр]] | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Латвія}}<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} | Гады актыўнасці = з 1910 | Псеўданімы = | Амплуа = | Тэатр = Латвійскі нацыянальны тэатр,<br>[[Рыжскі беларускі народны тэатр]] | Ролі = Эдгар («У агні»), Ёрген Тэсман («Геда Габлер»), Оскар («Сын рыбака»), Клаўдзій («Гамлет»), Філіп II («Дон Карлас»), Осбарн («У канцы шляху») | Спектаклі = «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]» | Узнагароды = Крыж Прызнання (Латвія) | Сайт = | imdb_id = }} '''Ян Ша́берт''' (латышскае імя ''Яніс Шабертс''; {{lang-lv|Jānis Šāberts}}; {{ДН|16|6|1892}}, Элейская воласць — {{ДС|5|12|1973}}, [[Нью-Ёрк]]) — латышскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]]. Адзін з вядучых тэатральных дзеячаў міжваеннай [[Латвія|Латвіі]]. Супрацоўнічаў з беларускай дыяспарай і быў першым рэжысёрам [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 16 чэрвеня 1892 года ў Элейскай воласці [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]] (цяпер тэрыторыя Елгаўскага края [[Латвія|Латвіі]]) ў сям'і рабочага. Яго дзяцінства і юнацтва прайшлі ў [[Рыга|Рызе]]. Вучыўся ў Біерыньскай пачатковай школе і Нямецкай рамеснай школе. Ужо ў 1910 годзе пачаў удзельнічаць у тэатральных пастаноўках. У 1913 годзе скончыў драматычныя курсы Екабса Дубурса<ref name="timenote">{{cite web |url=https://timenote.info/lv/Janis-Saberts-1892.6.16 |title=Jānis Šāberts |publisher=Timenote.info |lang=lv |accessdate=30 мая 2026}}</ref><ref name="teatris">{{cite web |url=https://100.teatris.lv/personality/156/ |title=Jānis Šāberts |publisher=Latvijas Nacionālais teātris |lang=lv |accessdate=30 мая 2026}}</ref>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў прызваны ў расійскую армію. Пасля дэмабілізацыі апынуўся ў эвакуацыі ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]], дзе выступаў на сцэне латышскага тэатра бежанцаў. Пазней навучаўся ў [[Масква|Маскве]] ў тэатры «Skatuve» пад кіраўніцтвам Освалдса Глазніекса і ўдасканальваў майстэрства ў расійскага рэжысёра Віктара Громава<ref name="teatris" />. === Тэатральная кар'ера ў Латвіі === У 1922 годзе Шаберт вярнуўся ў Латвію і спачатку працаваў акцёрам у Ліепайскім тэатры. У 1923 годзе ён далучыўся да трупы Латвійскага нацыянальнага тэатра ў Рызе, дзе працаваў аж да пачатку 1940-х гадоў (за выключэннем кароткага вяртання ў [[Ліепая|Ліепаю]] ў перыяд савецкай акупацыі 1940—1941 гадоў)<ref name="timenote" />. Шаберт лічыўся адным з найбольш яркіх і запатрабаваных латышскіх акцёраў свайго часу. Дзякуючы свайму спакойнаму і ўраўнаважанаму характару, ён выконваў пераважна характэрныя ролі (як камічныя, так і драматычныя), а таксама паспяхова ўвасабляў на сцэне вобразы латышскіх сялян і прадстаўнікоў розных сацыяльных слаёў<ref name="teatris" />. Сярод яго найбольш значных роляў — Эдгар у п'есе «У агні» ({{lang-lv|Ugunī}}), Ёрген Тэсман у «Гедзе Габлер», Оскар у «Сыне рыбака» ({{lang-lv|Zvejnieka dēls}}), Клаўдзій у «Гамлеце» і кароль Філіп II у п'есе «Дон Карлас». Самай выдатнай лічыцца роля афіцэра Осбарна ў п'есе «У канцы шляху» ({{lang-lv|Ceļa galā}}, 1929), якая вылучалася выключнай далікатнасцю і інтэлігентнасцю<ref name="teatris" />. У 1932—1934 гадах Шаберт з'яўляўся фактычным дырэктарам школы Прафсаюза акцёраў. У гэты перыяд там таксама выкладаў выбітны рускі акцёр і рэжысёр [[Міхаіл Аляксандравіч Чэхаў|Міхаіл Чэхаў]]. З імем Шаберта звязваюць унутраныя тэатральныя канфлікты, у выніку якіх Чэхаў быў вымушаны пакінуць Латвію<ref name="teatris" />. === Супрацоўніцтва з беларускім тэатрам === У канцы 1920-х гадоў Ян Шаберт зрабіў значны ўнёсак у станаўленне беларускага тэатральнага мастацтва ў Латвіі. З-за адсутнасці сярод беларускай дыяспары ўласных прафесійных рэжысёраў кіраўніцтва [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ) запрасіла яго да супрацоўніцтва з рыжскай беларускай трупай. Шаберт, які прайшоў школу [[Канстанцін Сяргеевіч Станіслаўскі|Канстанціна Станіслаўскага]], стаў першым прафесійным рэжысёрам новаўтворанага [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. Менавіта пад яго кіраўніцтвам 24 сакавіка 1928 года адбылася ўрачыстая прэм'ера спектакля паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]», якая стала афіцыйным дэбютам тэатра і карысталася вялікім поспехам у гледачоў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14—15}}{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. === Эміграцыя === У 1944 годзе, перад надыходам савецкіх войскаў, Шаберт разам з сям'ёй пакінуў Латвію. Знаходзячыся ў лагерах для перамешчаных асоб у [[Германія|Германіі]], ён працягваў творчую дзейнасць як рэжысёр і адзін з кіраўнікоў латышскага тэатра ў Меербеку<ref name="timenote" />. У 1950 годзе ён пераехаў у Злучаныя Штаты Амерыкі. У [[Нью-Ёрк]]у ён арганізаваў Перасоўны тэатр, з якім ездзіў на гастролі па [[ЗША]] і [[Канада|Канадзе]], захоўваючы і папулярызуючы латышскую культуру сярод эмігрантаў. Памёр 5 снежня 1973 года (паводле іншых даных — 12 мая 1973 года<ref name="timenote" />) ў Нью-Ёрку. == Сям'я == Быў жанаты з Мілдай Шаберт. У шлюбе меў сына Яніса Юлійса<ref name="timenote" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шаберт Ян}} [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Латвіі]] [[Катэгорыя:Латышская эміграцыя ў ЗША]] [[Катэгорыя:Кавалеры Крыжа Прызнання]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Курляндскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку]] qkdzv4azbqf0935j7sk717ushjj7366 5149036 5149035 2026-05-30T22:43:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Латвіі]]; ±[[Катэгорыя:Латышская эміграцыя ў ЗША]]→[[Катэгорыя:Латышы ў ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5149036 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шаберт}} {{Тэатральны дзеяч | Імя = Ян Шаберт | Арыгінал імя = {{lang-lv|Jānis Šāberts}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = {{ДН|16|6|1892}} | Месца нараджэння = Элейская воласць, [[Курляндская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|5|12|1973}} | Месца смерці = [[Нью-Ёрк]], [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], [[ЗША]] | Адукацыя = драматычныя курсы Екабса Дубурса | Прафесія = [[акцёр]], [[рэжысёр]] | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Латвія}}<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} | Гады актыўнасці = з 1910 | Псеўданімы = | Амплуа = | Тэатр = Латвійскі нацыянальны тэатр,<br>[[Рыжскі беларускі народны тэатр]] | Ролі = Эдгар («У агні»), Ёрген Тэсман («Геда Габлер»), Оскар («Сын рыбака»), Клаўдзій («Гамлет»), Філіп II («Дон Карлас»), Осбарн («У канцы шляху») | Спектаклі = «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]» | Узнагароды = Крыж Прызнання (Латвія) | Сайт = | imdb_id = }} '''Ян Ша́берт''' (латышскае імя ''Яніс Шабертс''; {{lang-lv|Jānis Šāberts}}; {{ДН|16|6|1892}}, Элейская воласць — {{ДС|5|12|1973}}, [[Нью-Ёрк]]) — латышскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]]. Адзін з вядучых тэатральных дзеячаў міжваеннай [[Латвія|Латвіі]]. Супрацоўнічаў з беларускай дыяспарай і быў першым рэжысёрам [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 16 чэрвеня 1892 года ў Элейскай воласці [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]] (цяпер тэрыторыя Елгаўскага края [[Латвія|Латвіі]]) ў сям'і рабочага. Яго дзяцінства і юнацтва прайшлі ў [[Рыга|Рызе]]. Вучыўся ў Біерыньскай пачатковай школе і Нямецкай рамеснай школе. Ужо ў 1910 годзе пачаў удзельнічаць у тэатральных пастаноўках. У 1913 годзе скончыў драматычныя курсы Екабса Дубурса<ref name="timenote">{{cite web |url=https://timenote.info/lv/Janis-Saberts-1892.6.16 |title=Jānis Šāberts |publisher=Timenote.info |lang=lv |accessdate=30 мая 2026}}</ref><ref name="teatris">{{cite web |url=https://100.teatris.lv/personality/156/ |title=Jānis Šāberts |publisher=Latvijas Nacionālais teātris |lang=lv |accessdate=30 мая 2026}}</ref>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў прызваны ў расійскую армію. Пасля дэмабілізацыі апынуўся ў эвакуацыі ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]], дзе выступаў на сцэне латышскага тэатра бежанцаў. Пазней навучаўся ў [[Масква|Маскве]] ў тэатры «Skatuve» пад кіраўніцтвам Освалдса Глазніекса і ўдасканальваў майстэрства ў расійскага рэжысёра Віктара Громава<ref name="teatris" />. === Тэатральная кар'ера ў Латвіі === У 1922 годзе Шаберт вярнуўся ў Латвію і спачатку працаваў акцёрам у Ліепайскім тэатры. У 1923 годзе ён далучыўся да трупы Латвійскага нацыянальнага тэатра ў Рызе, дзе працаваў аж да пачатку 1940-х гадоў (за выключэннем кароткага вяртання ў [[Ліепая|Ліепаю]] ў перыяд савецкай акупацыі 1940—1941 гадоў)<ref name="timenote" />. Шаберт лічыўся адным з найбольш яркіх і запатрабаваных латышскіх акцёраў свайго часу. Дзякуючы свайму спакойнаму і ўраўнаважанаму характару, ён выконваў пераважна характэрныя ролі (як камічныя, так і драматычныя), а таксама паспяхова ўвасабляў на сцэне вобразы латышскіх сялян і прадстаўнікоў розных сацыяльных слаёў<ref name="teatris" />. Сярод яго найбольш значных роляў — Эдгар у п'есе «У агні» ({{lang-lv|Ugunī}}), Ёрген Тэсман у «Гедзе Габлер», Оскар у «Сыне рыбака» ({{lang-lv|Zvejnieka dēls}}), Клаўдзій у «Гамлеце» і кароль Філіп II у п'есе «Дон Карлас». Самай выдатнай лічыцца роля афіцэра Осбарна ў п'есе «У канцы шляху» ({{lang-lv|Ceļa galā}}, 1929), якая вылучалася выключнай далікатнасцю і інтэлігентнасцю<ref name="teatris" />. У 1932—1934 гадах Шаберт з'яўляўся фактычным дырэктарам школы Прафсаюза акцёраў. У гэты перыяд там таксама выкладаў выбітны рускі акцёр і рэжысёр [[Міхаіл Аляксандравіч Чэхаў|Міхаіл Чэхаў]]. З імем Шаберта звязваюць унутраныя тэатральныя канфлікты, у выніку якіх Чэхаў быў вымушаны пакінуць Латвію<ref name="teatris" />. === Супрацоўніцтва з беларускім тэатрам === У канцы 1920-х гадоў Ян Шаберт зрабіў значны ўнёсак у станаўленне беларускага тэатральнага мастацтва ў Латвіі. З-за адсутнасці сярод беларускай дыяспары ўласных прафесійных рэжысёраў кіраўніцтва [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ) запрасіла яго да супрацоўніцтва з рыжскай беларускай трупай. Шаберт, які прайшоў школу [[Канстанцін Сяргеевіч Станіслаўскі|Канстанціна Станіслаўскага]], стаў першым прафесійным рэжысёрам новаўтворанага [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. Менавіта пад яго кіраўніцтвам 24 сакавіка 1928 года адбылася ўрачыстая прэм'ера спектакля паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]», якая стала афіцыйным дэбютам тэатра і карысталася вялікім поспехам у гледачоў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14—15}}{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. === Эміграцыя === У 1944 годзе, перад надыходам савецкіх войскаў, Шаберт разам з сям'ёй пакінуў Латвію. Знаходзячыся ў лагерах для перамешчаных асоб у [[Германія|Германіі]], ён працягваў творчую дзейнасць як рэжысёр і адзін з кіраўнікоў латышскага тэатра ў Меербеку<ref name="timenote" />. У 1950 годзе ён пераехаў у Злучаныя Штаты Амерыкі. У [[Нью-Ёрк]]у ён арганізаваў Перасоўны тэатр, з якім ездзіў на гастролі па [[ЗША]] і [[Канада|Канадзе]], захоўваючы і папулярызуючы латышскую культуру сярод эмігрантаў. Памёр 5 снежня 1973 года (паводле іншых даных — 12 мая 1973 года<ref name="timenote" />) ў Нью-Ёрку. == Сям'я == Быў жанаты з Мілдай Шаберт. У шлюбе меў сына Яніса Юлійса<ref name="timenote" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шаберт Ян}} [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Латвіі]] [[Катэгорыя:Латышы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Кавалеры Крыжа Прызнання]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Курляндскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Латвіі]] p705rfjkn9mrwxmaotyle6nkstaim5w 5149037 5149036 2026-05-30T22:44:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149037 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шаберт}} {{Тэатральны дзеяч | Імя = Ян Шаберт | Арыгінал імя = {{lang-lv|Jānis Šāberts}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = {{ДН|16|6|1892}} | Месца нараджэння = Элейская воласць, [[Курляндская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|5|12|1973}} | Месца смерці = [[Нью-Ёрк]], [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], [[ЗША]] | Адукацыя = драматычныя курсы Екабса Дубурса | Прафесія = [[акцёр]], [[рэжысёр]] | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Латвія}}<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} | Гады актыўнасці = з 1910 | Псеўданімы = | Амплуа = | Тэатр = [[Латвійскі нацыянальны тэатр]],<br>[[Рыжскі беларускі народны тэатр]] | Ролі = Эдгар («У агні»), Ёрген Тэсман («Геда Габлер»), Оскар («Сын рыбака»), Клаўдзій («Гамлет»), Філіп II («Дон Карлас»), Осбарн («У канцы шляху») | Спектаклі = «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]» | Узнагароды = Крыж Прызнання (Латвія) | Сайт = | imdb_id = }} '''Ян Ша́берт''' (латышскае імя ''Яніс Шабертс''; {{lang-lv|Jānis Šāberts}}; {{ДН|16|6|1892}}, Элейская воласць — {{ДС|5|12|1973}}, [[Нью-Ёрк]]) — латышскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]]. Адзін з вядучых тэатральных дзеячаў міжваеннай [[Латвія|Латвіі]]. Супрацоўнічаў з беларускай дыяспарай і быў першым рэжысёрам [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 16 чэрвеня 1892 года ў Элейскай воласці [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]] (цяпер тэрыторыя Елгаўскага края [[Латвія|Латвіі]]) ў сям'і рабочага. Яго дзяцінства і юнацтва прайшлі ў [[Рыга|Рызе]]. Вучыўся ў Біерыньскай пачатковай школе і Нямецкай рамеснай школе. Ужо ў 1910 годзе пачаў удзельнічаць у тэатральных пастаноўках. У 1913 годзе скончыў драматычныя курсы Екабса Дубурса<ref name="timenote">{{cite web |url=https://timenote.info/lv/Janis-Saberts-1892.6.16 |title=Jānis Šāberts |publisher=Timenote.info |lang=lv |accessdate=30 мая 2026}}</ref><ref name="teatris">{{cite web |url=https://100.teatris.lv/personality/156/ |title=Jānis Šāberts |publisher=Latvijas Nacionālais teātris |lang=lv |accessdate=30 мая 2026}}</ref>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў прызваны ў расійскую армію. Пасля дэмабілізацыі апынуўся ў эвакуацыі ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]], дзе выступаў на сцэне латышскага тэатра бежанцаў. Пазней навучаўся ў [[Масква|Маскве]] ў тэатры «Skatuve» пад кіраўніцтвам Освалдса Глазніекса і ўдасканальваў майстэрства ў расійскага рэжысёра Віктара Громава<ref name="teatris" />. === Тэатральная кар'ера ў Латвіі === У 1922 годзе Шаберт вярнуўся ў Латвію і спачатку працаваў акцёрам у Ліепайскім тэатры. У 1923 годзе ён далучыўся да трупы Латвійскага нацыянальнага тэатра ў Рызе, дзе працаваў аж да пачатку 1940-х гадоў (за выключэннем кароткага вяртання ў [[Ліепая|Ліепаю]] ў перыяд савецкай акупацыі 1940—1941 гадоў)<ref name="timenote" />. Шаберт лічыўся адным з найбольш яркіх і запатрабаваных латышскіх акцёраў свайго часу. Дзякуючы свайму спакойнаму і ўраўнаважанаму характару, ён выконваў пераважна характэрныя ролі (як камічныя, так і драматычныя), а таксама паспяхова ўвасабляў на сцэне вобразы латышскіх сялян і прадстаўнікоў розных сацыяльных слаёў<ref name="teatris" />. Сярод яго найбольш значных роляў — Эдгар у п'есе «У агні» ({{lang-lv|Ugunī}}), Ёрген Тэсман у «Гедзе Габлер», Оскар у «Сыне рыбака» ({{lang-lv|Zvejnieka dēls}}), Клаўдзій у «Гамлеце» і кароль Філіп II у п'есе «Дон Карлас». Самай выдатнай лічыцца роля афіцэра Осбарна ў п'есе «У канцы шляху» ({{lang-lv|Ceļa galā}}, 1929), якая вылучалася выключнай далікатнасцю і інтэлігентнасцю<ref name="teatris" />. У 1932—1934 гадах Шаберт з'яўляўся фактычным дырэктарам школы Прафсаюза акцёраў. У гэты перыяд там таксама выкладаў выбітны рускі акцёр і рэжысёр [[Міхаіл Аляксандравіч Чэхаў|Міхаіл Чэхаў]]. З імем Шаберта звязваюць унутраныя тэатральныя канфлікты, у выніку якіх Чэхаў быў вымушаны пакінуць Латвію<ref name="teatris" />. === Супрацоўніцтва з беларускім тэатрам === У канцы 1920-х гадоў Ян Шаберт зрабіў значны ўнёсак у станаўленне беларускага тэатральнага мастацтва ў Латвіі. З-за адсутнасці сярод беларускай дыяспары ўласных прафесійных рэжысёраў кіраўніцтва [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ) запрасіла яго да супрацоўніцтва з рыжскай беларускай трупай. Шаберт, які прайшоў школу [[Канстанцін Сяргеевіч Станіслаўскі|Канстанціна Станіслаўскага]], стаў першым прафесійным рэжысёрам новаўтворанага [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. Менавіта пад яго кіраўніцтвам 24 сакавіка 1928 года адбылася ўрачыстая прэм'ера спектакля паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]», якая стала афіцыйным дэбютам тэатра і карысталася вялікім поспехам у гледачоў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14—15}}{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. === Эміграцыя === У 1944 годзе, перад надыходам савецкіх войскаў, Шаберт разам з сям'ёй пакінуў Латвію. Знаходзячыся ў лагерах для перамешчаных асоб у [[Германія|Германіі]], ён працягваў творчую дзейнасць як рэжысёр і адзін з кіраўнікоў латышскага тэатра ў Меербеку<ref name="timenote" />. У 1950 годзе ён пераехаў у Злучаныя Штаты Амерыкі. У [[Нью-Ёрк]]у ён арганізаваў Перасоўны тэатр, з якім ездзіў на гастролі па [[ЗША]] і [[Канада|Канадзе]], захоўваючы і папулярызуючы латышскую культуру сярод эмігрантаў. Памёр 5 снежня 1973 года (паводле іншых даных — 12 мая 1973 года<ref name="timenote" />) ў Нью-Ёрку. == Сям'я == Быў жанаты з Мілдай Шаберт. У шлюбе меў сына Яніса Юлійса<ref name="timenote" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шаберт Ян}} [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Латвіі]] [[Катэгорыя:Латышы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Кавалеры Крыжа Прызнання]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Курляндскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Латвіі]] pan6zccrqq88ie37wf220abdf8bt13g 5149039 5149037 2026-05-30T22:47:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149039 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шаберт}} {{Тэатральны дзеяч | Імя = Ян Шаберт | Арыгінал імя = {{lang-lv|Jānis Šāberts}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Адукацыя = драматычныя курсы Екабса Дубурса | Прафесія = [[акцёр]], [[рэжысёр]] | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Латвія}}<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} | Гады актыўнасці = з 1910 | Псеўданімы = | Амплуа = | Тэатр = | Ролі = Эдгар («У агні»), Ёрген Тэсман («Геда Габлер»), Оскар («Сын рыбака»), Клаўдзій («Гамлет»), Філіп II («Дон Карлас»), Осбарн («У канцы шляху») | Спектаклі = «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]» | Узнагароды = | Сайт = | imdb_id = }} '''Ян Ша́берт''' (латышскае імя ''Яніс Шабертс''; {{lang-lv|Jānis Šāberts}}; {{ДН|16|6|1892}}, Элейская воласць — {{ДС|5|12|1973}}, [[Нью-Ёрк]]) — латышскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]]. Адзін з вядучых тэатральных дзеячаў міжваеннай [[Латвія|Латвіі]]. Супрацоўнічаў з беларускай дыяспарай і быў першым рэжысёрам [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 16 чэрвеня 1892 года ў Элейскай воласці [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]] (цяпер тэрыторыя Елгаўскага края [[Латвія|Латвіі]]) ў сям'і рабочага. Яго дзяцінства і юнацтва прайшлі ў [[Рыга|Рызе]]. Вучыўся ў Біерыньскай пачатковай школе і Нямецкай рамеснай школе. Ужо ў 1910 годзе пачаў удзельнічаць у тэатральных пастаноўках. У 1913 годзе скончыў драматычныя курсы Екабса Дубурса<ref name="timenote">{{cite web |url=https://timenote.info/lv/Janis-Saberts-1892.6.16 |title=Jānis Šāberts |publisher=Timenote.info |lang=lv |accessdate=30 мая 2026}}</ref><ref name="teatris">{{cite web |url=https://100.teatris.lv/personality/156/ |title=Jānis Šāberts |publisher=Latvijas Nacionālais teātris |lang=lv |accessdate=30 мая 2026}}</ref>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў прызваны ў расійскую армію. Пасля дэмабілізацыі апынуўся ў эвакуацыі ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]], дзе выступаў на сцэне латышскага тэатра бежанцаў. Пазней навучаўся ў [[Масква|Маскве]] ў тэатры «Skatuve» пад кіраўніцтвам Освалдса Глазніекса і ўдасканальваў майстэрства ў расійскага рэжысёра Віктара Громава<ref name="teatris" />. === Тэатральная кар'ера ў Латвіі === У 1922 годзе Шаберт вярнуўся ў Латвію і спачатку працаваў акцёрам у Ліепайскім тэатры. У 1923 годзе ён далучыўся да трупы Латвійскага нацыянальнага тэатра ў Рызе, дзе працаваў аж да пачатку 1940-х гадоў (за выключэннем кароткага вяртання ў [[Ліепая|Ліепаю]] ў перыяд савецкай акупацыі 1940—1941 гадоў)<ref name="timenote" />. Шаберт лічыўся адным з найбольш яркіх і запатрабаваных латышскіх акцёраў свайго часу. Дзякуючы свайму спакойнаму і ўраўнаважанаму характару, ён выконваў пераважна характэрныя ролі (як камічныя, так і драматычныя), а таксама паспяхова ўвасабляў на сцэне вобразы латышскіх сялян і прадстаўнікоў розных сацыяльных слаёў<ref name="teatris" />. Сярод яго найбольш значных роляў — Эдгар у п'есе «У агні» ({{lang-lv|Ugunī}}), Ёрген Тэсман у «Гедзе Габлер», Оскар у «Сыне рыбака» ({{lang-lv|Zvejnieka dēls}}), Клаўдзій у «Гамлеце» і кароль Філіп II у п'есе «Дон Карлас». Самай выдатнай лічыцца роля афіцэра Осбарна ў п'есе «У канцы шляху» ({{lang-lv|Ceļa galā}}, 1929), якая вылучалася выключнай далікатнасцю і інтэлігентнасцю<ref name="teatris" />. У 1932—1934 гадах Шаберт з'яўляўся фактычным дырэктарам школы Прафсаюза акцёраў. У гэты перыяд там таксама выкладаў выбітны рускі акцёр і рэжысёр [[Міхаіл Аляксандравіч Чэхаў|Міхаіл Чэхаў]]. З імем Шаберта звязваюць унутраныя тэатральныя канфлікты, у выніку якіх Чэхаў быў вымушаны пакінуць Латвію<ref name="teatris" />. === Супрацоўніцтва з беларускім тэатрам === У канцы 1920-х гадоў Ян Шаберт зрабіў значны ўнёсак у станаўленне беларускага тэатральнага мастацтва ў Латвіі. З-за адсутнасці сярод беларускай дыяспары ўласных прафесійных рэжысёраў кіраўніцтва [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ) запрасіла яго да супрацоўніцтва з рыжскай беларускай трупай. Шаберт, які прайшоў школу [[Канстанцін Сяргеевіч Станіслаўскі|Канстанціна Станіслаўскага]], стаў першым прафесійным рэжысёрам новаўтворанага [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. Менавіта пад яго кіраўніцтвам 24 сакавіка 1928 года адбылася ўрачыстая прэм'ера спектакля паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]», якая стала афіцыйным дэбютам тэатра і карысталася вялікім поспехам у гледачоў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14—15}}{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. === Эміграцыя === У 1944 годзе, перад надыходам савецкіх войскаў, Шаберт разам з сям'ёй пакінуў Латвію. Знаходзячыся ў лагерах для перамешчаных асоб у [[Германія|Германіі]], ён працягваў творчую дзейнасць як рэжысёр і адзін з кіраўнікоў латышскага тэатра ў Меербеку<ref name="timenote" />. У 1950 годзе ён пераехаў у Злучаныя Штаты Амерыкі. У [[Нью-Ёрк]]у ён арганізаваў Перасоўны тэатр, з якім ездзіў на гастролі па [[ЗША]] і [[Канада|Канадзе]], захоўваючы і папулярызуючы латышскую культуру сярод эмігрантаў. Памёр 5 снежня 1973 года (паводле іншых даных — 12 мая 1973 года<ref name="timenote" />) ў Нью-Ёрку. == Сям'я == Быў жанаты з Мілдай Шаберт. У шлюбе меў сына Яніса Юлійса<ref name="timenote" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шаберт Ян}} [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Латвіі]] [[Катэгорыя:Латышы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Кавалеры Крыжа Прызнання]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Курляндскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Латвіі]] 2zdsfo0pqdwzam7s1pj1b3afz4t37b8 5149040 5149039 2026-05-30T22:52:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Супрацоўніцтва з беларускім тэатрам */ 5149040 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шаберт}} {{Тэатральны дзеяч | Імя = Ян Шаберт | Арыгінал імя = {{lang-lv|Jānis Šāberts}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Адукацыя = драматычныя курсы Екабса Дубурса | Прафесія = [[акцёр]], [[рэжысёр]] | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Латвія}}<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} | Гады актыўнасці = з 1910 | Псеўданімы = | Амплуа = | Тэатр = | Ролі = Эдгар («У агні»), Ёрген Тэсман («Геда Габлер»), Оскар («Сын рыбака»), Клаўдзій («Гамлет»), Філіп II («Дон Карлас»), Осбарн («У канцы шляху») | Спектаклі = «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]» | Узнагароды = | Сайт = | imdb_id = }} '''Ян Ша́берт''' (латышскае імя ''Яніс Шабертс''; {{lang-lv|Jānis Šāberts}}; {{ДН|16|6|1892}}, Элейская воласць — {{ДС|5|12|1973}}, [[Нью-Ёрк]]) — латышскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]]. Адзін з вядучых тэатральных дзеячаў міжваеннай [[Латвія|Латвіі]]. Супрацоўнічаў з беларускай дыяспарай і быў першым рэжысёрам [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 16 чэрвеня 1892 года ў Элейскай воласці [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]] (цяпер тэрыторыя Елгаўскага края [[Латвія|Латвіі]]) ў сям'і рабочага. Яго дзяцінства і юнацтва прайшлі ў [[Рыга|Рызе]]. Вучыўся ў Біерыньскай пачатковай школе і Нямецкай рамеснай школе. Ужо ў 1910 годзе пачаў удзельнічаць у тэатральных пастаноўках. У 1913 годзе скончыў драматычныя курсы Екабса Дубурса<ref name="timenote">{{cite web |url=https://timenote.info/lv/Janis-Saberts-1892.6.16 |title=Jānis Šāberts |publisher=Timenote.info |lang=lv |accessdate=30 мая 2026}}</ref><ref name="teatris">{{cite web |url=https://100.teatris.lv/personality/156/ |title=Jānis Šāberts |publisher=Latvijas Nacionālais teātris |lang=lv |accessdate=30 мая 2026}}</ref>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў прызваны ў расійскую армію. Пасля дэмабілізацыі апынуўся ў эвакуацыі ў [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]], дзе выступаў на сцэне латышскага тэатра бежанцаў. Пазней навучаўся ў [[Масква|Маскве]] ў тэатры «Skatuve» пад кіраўніцтвам Освалдса Глазніекса і ўдасканальваў майстэрства ў расійскага рэжысёра Віктара Громава<ref name="teatris" />. === Тэатральная кар'ера ў Латвіі === У 1922 годзе Шаберт вярнуўся ў Латвію і спачатку працаваў акцёрам у Ліепайскім тэатры. У 1923 годзе ён далучыўся да трупы Латвійскага нацыянальнага тэатра ў Рызе, дзе працаваў аж да пачатку 1940-х гадоў (за выключэннем кароткага вяртання ў [[Ліепая|Ліепаю]] ў перыяд савецкай акупацыі 1940—1941 гадоў)<ref name="timenote" />. Шаберт лічыўся адным з найбольш яркіх і запатрабаваных латышскіх акцёраў свайго часу. Дзякуючы свайму спакойнаму і ўраўнаважанаму характару, ён выконваў пераважна характэрныя ролі (як камічныя, так і драматычныя), а таксама паспяхова ўвасабляў на сцэне вобразы латышскіх сялян і прадстаўнікоў розных сацыяльных слаёў<ref name="teatris" />. Сярод яго найбольш значных роляў — Эдгар у п'есе «У агні» ({{lang-lv|Ugunī}}), Ёрген Тэсман у «Гедзе Габлер», Оскар у «Сыне рыбака» ({{lang-lv|Zvejnieka dēls}}), Клаўдзій у «Гамлеце» і кароль Філіп II у п'есе «Дон Карлас». Самай выдатнай лічыцца роля афіцэра Осбарна ў п'есе «У канцы шляху» ({{lang-lv|Ceļa galā}}, 1929), якая вылучалася выключнай далікатнасцю і інтэлігентнасцю<ref name="teatris" />. У 1932—1934 гадах Шаберт з'яўляўся фактычным дырэктарам школы Прафсаюза акцёраў. У гэты перыяд там таксама выкладаў выбітны рускі акцёр і рэжысёр [[Міхаіл Аляксандравіч Чэхаў|Міхаіл Чэхаў]]. З імем Шаберта звязваюць унутраныя тэатральныя канфлікты, у выніку якіх Чэхаў быў вымушаны пакінуць Латвію<ref name="teatris" />. === Супрацоўніцтва з беларускім тэатрам === У канцы 1920-х гадоў Ян Шаберт зрабіў значны ўнёсак у станаўленне беларускага тэатральнага мастацтва ў Латвіі. З-за адсутнасці сярод беларускай дыяспары ўласных прафесійных рэжысёраў кіраўніцтва [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ) запрасіла яго да супрацоўніцтва з рыжскай беларускай трупай{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Шаберт, які прайшоў школу [[Канстанцін Сяргеевіч Станіслаўскі|Канстанціна Станіслаўскага]], стаў першым прафесійным рэжысёрам новаўтворанага [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]]. Менавіта пад яго кіраўніцтвам 24 сакавіка 1928 года адбылася ўрачыстая прэм'ера спектакля паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]», якая стала афіцыйным дэбютам тэатра і карысталася вялікім поспехам у гледачоў{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14—15}}{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. === Эміграцыя === У 1944 годзе, перад надыходам савецкіх войскаў, Шаберт разам з сям'ёй пакінуў Латвію. Знаходзячыся ў лагерах для перамешчаных асоб у [[Германія|Германіі]], ён працягваў творчую дзейнасць як рэжысёр і адзін з кіраўнікоў латышскага тэатра ў Меербеку<ref name="timenote" />. У 1950 годзе ён пераехаў у Злучаныя Штаты Амерыкі. У [[Нью-Ёрк]]у ён арганізаваў Перасоўны тэатр, з якім ездзіў на гастролі па [[ЗША]] і [[Канада|Канадзе]], захоўваючы і папулярызуючы латышскую культуру сярод эмігрантаў. Памёр 5 снежня 1973 года (паводле іншых даных — 12 мая 1973 года<ref name="timenote" />) ў Нью-Ёрку. == Сям'я == Быў жанаты з Мілдай Шаберт. У шлюбе меў сына Яніса Юлійса<ref name="timenote" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шаберт Ян}} [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Латвіі]] [[Катэгорыя:Латышы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Кавалеры Крыжа Прызнання]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Курляндскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Нью-Ёрку]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Латвіі]] nqsdpzyeaox16j9koxvlvecbpfyfju9 0 808791 5149112 2026-05-31T08:30:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Тутэйшыя (саманазва)]] 5149112 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Тутэйшыя (саманазва)]] 70l2kynichgopx61vvbfxepxyvnb556 0 808792 5149123 2026-05-31T08:52:31Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79611543|Wacław Leon Makowski]]» 5149123 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Wacław Leon Makowski }}'''Вацлаў Леон Макоўскі''' (польск. ''Wacław Leon Makowski,'' [[3 чэрвеня]] 1854, [[Пётркаў Трыбунальскі]] памёр 10 лютага 1929 г. у [[Вільня|Вільні]] ) — кнігагандляр, грамадскі дзеяч, заснавальнік друкарні Макоўскага ў Мінску. == Біяграфія == Сын Віталіса Макоўскага і Караліны Пэнткоўскай. Скончыў сярэднюю школу ў [[Ловіч|Ловічы]] і сярэднюю школу № 4 у [[Варшава|Варшаве]], пасля чаго ўладкаваўся на працу ў кнігарню варшаўскіх выдавецтваў Густава Гебетнера і Роберта Вольфа. [[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1902).jpg|міні|Кнігарня Макоўскага ў Мінску (1902).]] У першыя гады сваёй дзейнасці ў Вільні (1879) ён быў кіраўніком кнігарні [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшковай]] «Эліза Ажэшка і С-ка», а пазней яе партнёрам, пераемнікам [[Wincenty Chełmiński|Вінцэнта Хелмінскага]]. Пасля закрыцця кнігарні ў 1882 годзе расійскімі ўладамі, якія ў той час неспрыяльна ставіліся да польскай літаратуры, ён кіраваў кнігарняй [[Feliks Zawadzki|Фелікса Завадзкага]]. Пасля дзевяці гадоў працы ў кампаніі разам з жонкай Апалоніяй Хелмінскай (дачкой Караля Хелмінскага ) адкрыў уласную кнігарню на вуліцы Святаянскай у Вільні, якую набыў разам з ліцэнзіяй ад Я. Краснасельскага. У верасні 1900 года набыў кнігарню [[Багуслаў Адамовіч|Багуслава Адамовіча]], і такім чынам заснаваў філіял сваёй віленскай кнігарні ў Мінску. Яго кіраўнікамі былі Ян Жыценскі, а з 1909 года — Яўфемія Вайткевіч. Макоўскі перамясціў сваю кнігарню ў больш фешэнебельнае месца — гатэль «Гарні», размешчаны на скрыжаванні вуліц Захар'еўскай і Феліцыянская. Кнігарня таксама служыла інфармацыйным пунктам для прадстаўнікоў Польскага таварыства адукацыі і Таварыства сяброў польскай моладзі. У выніку ў ёй рэгулярна рабілі ператрусы царскія чыноўнікі, напрыклад, летам 1913 года была канфіскавана брашура «Дэмакратычная рэспубліка ў Новай Зеландыі», выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе. Вацлаў Макоўскі вёў пастаянную барацьбу за права выдаваць польскія кнігі супраць тагачасных уладаў і цэнзуры, рызыкуючы сваёй свабодай і жыццём. Ён адбіваў напады чыноўнікаў, якія праводзілі ператрусы, і сутыкаўся з шматлікімі судовымі працэсамі, у тым ліку за публікацыю [[Эліза Ажэшка|кнігі Элізы Ажэшка]] «[[Gloria victis (зборнік)|Gloria victis]]». Аднак дзякуючы сваім рашучым дзеянням і добрым кантактам ён часта пазбягаў рэпрэсій, плацячы толькі штрафы. Макоўскі, імкнучыся распаўсюджваць культуру, не абмяжоўваўся толькі выданнем кніг, нот і календароў. Ён таксама арганізоўваў і праводзіў канцэрты, запрашаючы вядомых выканаўцаў з Польшчы і за яе межамі. Гэтыя выступы часта ўтрымлівалі забароненыя пасланні, якія было цяжка расшыфраваць тым, хто не знаёмы з польскімі патрыятычнымі каштоўнасцямі і польскімі звычаямі. На адным з канцэртаў польская артыстка, якая выконвала творы [[Фрыдэрык Шапэн|Шапэна]] пад псеўданімам Стэнгель-Сембрых ( Марцэліна Сембрых-Каханьская ), выканала некалькі радкоў па-польску па просьбе публікі ў прысутнасці імператара. За гэты выступ Макоўскі быў прыцягнуты да адказнасці і аштрафаваны. У 1890 годзе Вацлаў Макоўскі і яго сын Вацлаў -малодшы ўдзельнічалі ў так званых «Заўрачальных вечарынах» («Вяртальных вечарынах»). Гэта былі таемныя сустрэчы, падчас якіх праводзіліся тэатральныя пастаноўкі і чыталіся творы [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]], [[Юльюш Славацкі|Славацкага]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлі]] і многіх іншых. З часам «Заўрачальныя вечары» ператварыліся ў «Вечары рамеснікаў» з канцэртамі і танцамі, на якія Макоўскі атрымліваў афіцыйны дазвол ад уладаў. У 1905 годзе разам са сваім сынам Вацлавам яны спрабавалі выдаваць польскую штодзённую газету пад назвай «''Gazeta Wileńska''», але не атрымалі дазволу. 11 снежня 1911 года ён атрымаў дазвол і прапанову ад графіні Броэль-Платэр арганізаваць тады вельмі вядомыя і папулярныя «Ахі». Гэта былі аматарскія спектаклі, якія служылі сатырай, накіраванай на мясцовых актывістаў. 11 жніўня 1915 года з-за канфліктаў з Германіяй Польская пошта спыніла сваю дзейнасць, што справакавала крызіс для выдавецтва «Вацлаў і Апалонія», а 5 верасня нямецкія войскі занялі Вільню. «Мы былі адрэзаныя ад свету, масты былі знесены, чыгункі разбураны» — вось што пісаў Макоўскі ў сваіх мемуарах. Пачаліся сістэматычныя ператрусы і рабаванні з боку немцаў. Макоўскаму давялося звяртацца па дазвол на публікацыю кніг у «Обер-Ост», які без тлумачэння прычын блакаваў выданне нават самых бяскрыўдных падручнікаў, такіх як нямецкая мова, катэхізіс, геаграфія і г.д. Аднак ім удалося выдаць «Сноп нашай Нівы» («Сноп нашай Нівы»), а пазней і «Мае чытанкі» («Мае чытанні») дачкі старэйшага Макоўскага, Эвы Гульбіновай . Аднак з-за хвалі адмоваў з боку «Обер-Ост» сям'ю Макоўскіх ахапіў крызіс, і продажы кнігарняў упалі прыкладна да 20%. У канцы снежня 1918 года нямецкія войскі адступілі. 6 студзеня 1919 года [[Бальшавікі|бальшавіцкія войскі]] ўвайшлі ў горад і пачалі ўстанаўліваць сваю ўладу. Аднак дзейнасць кнігарняў аднавілася. Саветы спрабавалі захапіць усе кнігарні, але ім гэта не ўдалося, бо польскія войскі ўвайшлі ў Вільню 19 сакавіка 1919 года. У ліпені 1920 года бальшавікі зноў увайшлі ў Вільню. Кнігарня на Біскупскай вуліцы, якая знаходзілася пад апекай Макоўскага, была пашкоджана і часткова разрабавана. Макоўскі за супраціўленне — адмову даць згоду на перадачу кнігарні бальшавікам — быў неўзабаве арыштаваны пад падставай захоўвання агнястрэльнай зброі ў сваёй кватэры. У рэшце рэшт яго зняволілі [[Лукішская турма|ў Лукішках]], дзе ён сустрэў знаёмых, абвінавачаных і тых, хто быў зняволены, некаторыя з якіх таксама былі незаконна зняволены. Ён цудам выратаваўся, а некаторых з яго паплечнікаў пакаралі смерцю. Пасля многіх выпрабаванняў Вацлаў і астатнія зняволеныя былі вызвалены літоўскімі войскамі. У сям'і Макоўскіх былі дзеці: дачка Эва і трое сыноў — Вацлаў, Чэслаў і Вітольд; усе яны, як пісаў Макоўскі, «аддалі даніну крыві на алтар Айчыны». Сям'я Макоўскіх вяла справы і сябравала з [[Эліза Ажэшка|Элізай Ажэшка]], пра што сведчаць [https://pl.wikisource.org/wiki/Listy%20Orzeszkowej%20do%20Wacława%20Makowskiego ''лісты Ажэшкі да Вацлава Макоўскага''] . У гэтых лістах Ажэшка вельмі станоўча адгукаецца пра Вацлава. Вацлаў Макоўскі вельмі сардэчна ставіўся да сваіх маладзейшых калег, і яго памяць як выдатнага кнігагандляра была ўшанавана на 7-м з'ездзе Асацыяцыі польскіх кнігагандляроў у Вільні ў 1939 годзе . Перад смерцю ён напісаў пра свае мемуары, апублікаваныя ў «Przegląd Ksengarski» ў 1925 годзе, пад назвай: «Успаміны старога кнігагандляра на фоне асабістых перажыванняў». У 1950 годзе Эва Гульбінова перадала ў дар Гарадской публічнай бібліятэцы імя Гераніма Лапацінскага ў Любліне дакументы, якія тычыліся кнігарні «Эліза Ажэшка і С-ка» з 1879 па 1881 год. Сярод іх: паведамленні аб адкрыцці кнігарні, даверанасці Вацлава Макоўскага, дамовы паміж партнёрамі і рахункі кнігарні . == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1854 годзе]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пётркаве Трыбунальскім]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 0v8axlbeb7mk772bufbg3ivmxr1pwmr 5149135 5149123 2026-05-31T09:11:26Z Aliaksei Lastouski 75892 5149135 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Wacław Leon Makowski }}'''Вацлаў Леон Макоўскі''' (польск. ''Wacław Leon Makowski,'' [[3 чэрвеня]] 1854, [[Пётркаў Трыбунальскі]] памёр 10 лютага 1929 г. у [[Вільня|Вільні]] ) — кнігагандляр, грамадскі дзеяч, заснавальнік кнігарні Макоўскага ў Мінску. == Біяграфія == Сын Віталіса Макоўскага і Караліны Пэнткоўскай. Скончыў сярэднюю школу ў [[Ловіч|Ловічы]] і сярэднюю школу № 4 у [[Варшава|Варшаве]], пасля чаго ўладкаваўся на працу ў кнігарню варшаўскіх выдавецтваў Густава Гебетнера і Роберта Вольфа. [[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1902).jpg|міні|Кнігарня Макоўскага ў Мінску (1902).]] У першыя гады сваёй дзейнасці ў Вільні (1879) ён быў кіраўніком кнігарні [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшковай]] «Эліза Ажэшка і С-ка», а пазней яе партнёрам, пераемнікам [[Wincenty Chełmiński|Вінцэнта Хелмінскага]]. Пасля закрыцця кнігарні ў 1882 годзе расійскімі ўладамі, якія ў той час неспрыяльна ставіліся да польскай літаратуры, ён кіраваў кнігарняй [[Feliks Zawadzki|Фелікса Завадзкага]]. Пасля дзевяці гадоў працы ў кампаніі разам з жонкай Апалоніяй Хелмінскай (дачкой Караля Хелмінскага ) адкрыў уласную кнігарню на вуліцы Святаянскай у Вільні, якую набыў разам з ліцэнзіяй ад Я. Краснасельскага. Вацлаў Макоўскі вёў пастаянную барацьбу за права выдаваць польскія кнігі супраць тагачасных уладаў і цэнзуры, рызыкуючы сваёй свабодай і жыццём. Ён адбіваў напады чыноўнікаў, якія праводзілі ператрусы, і сутыкаўся з шматлікімі судовымі працэсамі, у тым ліку за публікацыю [[Эліза Ажэшка|кнігі Элізы Ажэшка]] «[[Gloria victis (зборнік)|Gloria victis]]». Аднак дзякуючы сваім рашучым дзеянням і добрым кантактам ён часта пазбягаў рэпрэсій, плацячы толькі штрафы. === Кнігарня ў Мінску === У верасні 1900 года набыў кнігарню [[Багуслаў Адамовіч|Багуслава Адамовіча]], і такім чынам заснаваў філіял сваёй віленскай кнігарні ў Мінску. Яго кіраўнікамі былі Ян Жыценскі, а з 1909 года — Яўфемія Вайткевіч. Макоўскі перамясціў сваю кнігарню ў больш фешэнебельнае месца — гатэль «Гарні», размешчаны на скрыжаванні вуліц Захар'еўскай і Феліцыянская. Кнігарня таксама служыла інфармацыйным пунктам для прадстаўнікоў Польскага таварыства адукацыі і Таварыства сяброў польскай моладзі. У выніку ў ёй рэгулярна рабілі ператрусы царскія чыноўнікі, напрыклад, летам 1913 года была канфіскавана брашура «Дэмакратычная рэспубліка ў Новай Зеландыі», выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе.<ref>''Tarasiuk, Alla''. (2019). [https://bibliotekanauki.pl/articles/1891230.pdf Książka polska w Mińsku na przełomie XIX–XX stulecia]. Historia Slavorum Occidentis. 20. 115-125. </ref> Пра гэты ператрус паведамлялася ў прэсе:<blockquote> Паліцыя і жандармерыя колькасцю каля дзясятка чалавек, закрыўшы доступ да кнігарні В. Макоўскага на вуліцы Свёнтаянскай у Мінску, увайшлі ў памяшканне і правялі дбайны ператрус у прысутнасці супрацоўнікаў кнігарні. Была канфіскавана брашура, выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе друкарняй Ромма пад назвай «Дэмакратычная Рэспубліка ў Новай Зеландыі», і быў складзены пратакол. Варта дадаць, што нядаўна ў вышэйзгаданай кнігарні таксама быў праведзены ператрус, і ўладальнік быў прыцягнуты да адказнасці.<ref>Sprawy księgarskie. Rewizja w księgarni W. Makowskiego, [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/1019895 Przegląd Księgarski, 15 IX 1913, nr 17– –18], s. 93</ref></blockquote> === Грамадская актыўнасць === Макоўскі, імкнучыся распаўсюджваць культуру, не абмяжоўваўся толькі выданнем кніг, нот і календароў. Ён таксама арганізоўваў і праводзіў канцэрты, запрашаючы вядомых выканаўцаў з Польшчы і за яе межамі. Гэтыя выступы часта ўтрымлівалі забароненыя пасланні, якія было цяжка расшыфраваць тым, хто не знаёмы з польскімі патрыятычнымі каштоўнасцямі і польскімі звычаямі. На адным з канцэртаў польская артыстка, якая выконвала творы [[Фрыдэрык Шапэн|Шапэна]] пад псеўданімам Стэнгель-Сембрых ( Марцэліна Сембрых-Каханьская ), выканала некалькі радкоў па-польску па просьбе публікі ў прысутнасці імператара. За гэты выступ Макоўскі быў прыцягнуты да адказнасці і аштрафаваны. У 1890 годзе Вацлаў Макоўскі і яго сын Вацлаў-малодшы ўдзельнічалі ў так званых «Заўрачальных вечарынах» («Вяртальных вечарынах»). Гэта былі таемныя сустрэчы, падчас якіх праводзіліся тэатральныя пастаноўкі і чыталіся творы [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]], [[Юльюш Славацкі|Славацкага]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлі]] і многіх іншых. З часам «Заўрачальныя вечары» ператварыліся ў «Вечары рамеснікаў» з канцэртамі і танцамі, на якія Макоўскі атрымліваў афіцыйны дазвол ад уладаў. У 1905 годзе разам са сваім сынам Вацлавам яны спрабавалі выдаваць польскую штодзённую газету пад назвай «''Gazeta Wileńska''», але не атрымалі дазволу. 11 снежня 1911 года ён атрымаў дазвол і прапанову ад графіні Броэль-Платэр арганізаваць тады вельмі вядомыя і папулярныя «Ахі». Гэта былі аматарскія спектаклі, якія служылі сатырай, накіраванай на мясцовых актывістаў. 11 жніўня 1915 года з-за канфліктаў з Германіяй Польская пошта спыніла сваю дзейнасць, што справакавала крызіс для выдавецтва «Вацлаў і Апалонія», а 5 верасня нямецкія войскі занялі Вільню. «Мы былі адрэзаныя ад свету, масты былі знесены, чыгункі разбураны» — вось што пісаў Макоўскі ў сваіх мемуарах. Пачаліся сістэматычныя ператрусы і рабаванні з боку немцаў. Макоўскаму давялося звяртацца па дазвол на публікацыю кніг у «Обер-Ост», які без тлумачэння прычын блакаваў выданне нават самых бяскрыўдных падручнікаў, такіх як нямецкая мова, катэхізіс, геаграфія і г.д. Аднак ім удалося выдаць «Сноп нашай Нівы» («Сноп нашай Нівы»), а пазней і «Мае чытанкі» («Мае чытанні») дачкі старэйшага Макоўскага, Эвы Гульбіновай. Аднак з-за хвалі адмоваў з боку «Обер-Ост» сям'ю Макоўскіх ахапіў крызіс, і продажы кнігарняў упалі прыкладна да 20%. У канцы снежня 1918 года нямецкія войскі адступілі. 6 студзеня 1919 года [[Бальшавікі|бальшавіцкія войскі]] ўвайшлі ў горад і пачалі ўстанаўліваць сваю ўладу. Аднак дзейнасць кнігарняў аднавілася. Саветы спрабавалі захапіць усе кнігарні, але ім гэта не ўдалося, бо польскія войскі ўвайшлі ў Вільню 19 сакавіка 1919 года. У ліпені 1920 года бальшавікі зноў увайшлі ў Вільню. Кнігарня на Біскупскай вуліцы, якая знаходзілася пад апекай Макоўскага, была пашкоджана і часткова разрабавана. Макоўскі за супраціўленне — адмову даць згоду на перадачу кнігарні бальшавікам — быў неўзабаве арыштаваны пад падставай захоўвання агнястрэльнай зброі ў сваёй кватэры. У рэшце рэшт яго зняволілі [[Лукішская турма|ў Лукішках]], дзе ён сустрэў знаёмых, абвінавачаных і тых, хто быў зняволены, некаторыя з якіх таксама былі незаконна зняволены. Ён цудам выратаваўся, а некаторых з яго паплечнікаў пакаралі смерцю. Пасля многіх выпрабаванняў Вацлаў і астатнія зняволеныя былі вызвалены літоўскімі войскамі. Вацлаў Макоўскі вельмі сардэчна ставіўся да сваіх маладзейшых калег, і яго памяць як выдатнага кнігагандляра была ўшанавана на 7-м з'ездзе Асацыяцыі польскіх кнігагандляроў у Вільні ў 1939 годзе. Перад смерцю ён напісаў пра свае мемуары, апублікаваныя ў «Przegląd Ksengarski» ў 1925 годзе, пад назвай: «Успаміны старога кнігагандляра на фоне асабістых перажыванняў». === Сям'я === У сям'і Макоўскіх былі дзеці: дачка Эва і трое сыноў — Вацлаў, Чэслаў і Вітольд; усе яны, як пісаў Макоўскі, «аддалі даніну крыві на алтар Айчыны». Сям'я Макоўскіх вяла справы і сябравала з [[Эліза Ажэшка|Элізай Ажэшка]], пра што сведчаць [https://pl.wikisource.org/wiki/Listy%20Orzeszkowej%20do%20Wacława%20Makowskiego ''лісты Ажэшкі да Вацлава Макоўскага''] . У гэтых лістах Ажэшка вельмі станоўча адгукаецца пра Вацлава. У 1950 годзе Эва Гульбінова перадала ў дар Гарадской публічнай бібліятэцы імя Гераніма Лапацінскага ў Любліне дакументы, якія тычыліся кнігарні «Эліза Ажэшка і С-ка» з 1879 па 1881 год. Сярод іх: паведамленні аб адкрыцці кнігарні, даверанасці Вацлава Макоўскага, дамовы паміж партнёрамі і рахункі кнігарні. === Публікацыі === ====== [https://polona.pl/preview/8ec70aa9-4228-415e-a71a-aa9f8a4b35ba Makowski, Wacław. Wrażenia i studja. Wilno - Mińsk: W. Makowski, 1913.] ====== == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1854 годзе]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пётркаве Трыбунальскім]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] i2t6b5rqkh5odzbqkfjlkgqfsiuo9b2 5149221 5149135 2026-05-31T10:57:45Z Aliaksei Lastouski 75892 5149221 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Wacław Leon Makowski }}'''Вацлаў Леон Макоўскі''' (польск. ''Wacław Leon Makowski,'' [[3 чэрвеня]] 1854, [[Пётркаў Трыбунальскі]] памёр 10 лютага 1929 г. у [[Вільня|Вільні]] ) — кнігагандляр, грамадскі дзеяч, заснавальнік кнігарні Макоўскага ў Мінску.<ref name=":0">''Śnieżko A.'', Makowski Leon Wacław (1854–1929), w: Polski słownik biograficzny, t. 19, Warszawa 1974, s. 251.</ref> == Біяграфія == Сын Віталіса Макоўскага і Караліны Пэнткоўскай. Скончыў сярэднюю школу ў [[Ловіч|Ловічы]] і сярэднюю школу № 4 у [[Варшава|Варшаве]], пасля чаго ўладкаваўся на працу ў кнігарню варшаўскіх выдавецтваў Густава Гебетнера і Роберта Вольфа (1873-76). Адначасова вучыўся ў гандлёвай школе. [[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1902).jpg|міні|Кнігарня Макоўскага ў Мінску (1902).]] У першыя гады сваёй дзейнасці ў Вільні (1879) ён быў кіраўніком кнігарні [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшковай]] «Эліза Ажэшка і С-ка», а пазней яе партнёрам, пераемнікам [[Wincenty Chełmiński|Вінцэнта Хелмінскага]]. Пасля закрыцця кнігарні ў 1882 годзе расійскімі ўладамі, кіраваў кнігарняй [[Feliks Zawadzki|Фелікса Завадзкага]]. Пасля дзевяці гадоў працы ў кампаніі разам з жонкай Апалоніяй Хелмінскай (дачкой Караля Хелмінскага) адкрыў уласную кнігарню на вуліцы Святаянскай у Вільні, якую набыў разам з ліцэнзіяй ад Я. Краснасельскага. У 1902 атрымаў дазвол на адкрыццё польскай чытальні ў Вільні. У 1903 выдаў "Каталог чытальні Макоўскага ў Вільні", які ахопліваў каля 4.000 пазіцый. Сярод выдадзеных ім кніг - байкі [[Антон Юзаф Глінскі|Антона Юзафа Глінскага]], "Нарыс літоўскай гісторыі" [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыі Скірмунт]] (1901), "Трокі і Троцкі замак" [[Уладзіслаў Загорскі|Уладзіслава Загорскага]] (1902), калектыўная праца ў гонар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаша Зана]] "З-над Нёмана і Віліі" (1906). Вацлаў Макоўскі вёў пастаянную барацьбу за права выдаваць польскія кнігі супраць тагачасных уладаў і цэнзуры, рызыкуючы сваёй свабодай і жыццём. Ён адбіваў напады чыноўнікаў, якія праводзілі ператрусы, і сутыкаўся з шматлікімі судовымі працэсамі, у тым ліку за публікацыю [[Эліза Ажэшка|кнігі Элізы Ажэшка]] «[[Gloria victis (зборнік)|Gloria victis]]» (1910). Аднак дзякуючы сваім рашучым дзеянням і добрым кантактам ён часта пазбягаў рэпрэсій, плацячы толькі штрафы. === Кнігарня ў Мінску === У верасні 1900 года набыў кнігарню [[Багуслаў Адамовіч|Багуслава Адамовіча]], і такім чынам заснаваў філіял сваёй віленскай кнігарні ў Мінску. Яго кіраўнікамі былі Ян Жыценскі, а з 1909 года — Яўфемія Вайткевіч. Пачаткова знаходзілася на рагу Захар'еўскай і Багадзельнай, 64/36, пасля 1905 года Макоўскі перамясціў сваю кнігарню ў больш фешэнебельнае месца — гатэль «Гарні», размешчаны на скрыжаванні вуліц Захар'еўскай і Феліцыянскай<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/sybieka/26/%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D1%86%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D1%83.html|title=Pawet: Менскія кватэры і сядзібы непрыяцеляў царызму|author=Шыбека Захар|website=pawet.net|access-date=2026-05-31}}</ref>. Кнігарня таксама служыла інфармацыйным пунктам для прадстаўнікоў Польскага таварыства адукацыі і Таварыства сяброў польскай моладзі. У выніку ў ёй рэгулярна рабілі ператрусы царскія чыноўнікі, напрыклад, летам 1913 года была канфіскавана брашура «Дэмакратычная рэспубліка ў Новай Зеландыі», выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе.<ref>''Tarasiuk, Alla''. (2019). [https://bibliotekanauki.pl/articles/1891230.pdf Książka polska w Mińsku na przełomie XIX–XX stulecia]. Historia Slavorum Occidentis. 20. 115-125. </ref> Пра гэты ператрус паведамлялася ў прэсе:<blockquote> Паліцыя і жандармерыя колькасцю каля дзясятка чалавек, закрыўшы доступ да кнігарні В. Макоўскага на вуліцы Свёнтаянскай у Мінску, увайшлі ў памяшканне і правялі дбайны ператрус у прысутнасці супрацоўнікаў кнігарні. Была канфіскавана брашура, выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе друкарняй Ромма пад назвай «Дэмакратычная Рэспубліка ў Новай Зеландыі», і быў складзены пратакол. Варта дадаць, што нядаўна ў вышэйзгаданай кнігарні таксама быў праведзены ператрус, і ўладальнік быў прыцягнуты да адказнасці.<ref>Sprawy księgarskie. Rewizja w księgarni W. Makowskiego, [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/1019895 Przegląd Księgarski, 15 IX 1913, nr 17– –18], s. 93</ref></blockquote>У сваіх успамінах такім чынам згадвае пра мінскую кнігарню:<blockquote>Каля 1900 года да мяне звярнуліся грамадзяне з Міншчыны з прапановай адкрыць кнігарню ў Мінску. Не збянтэжаны тым, што ніводная з кнігарняў, якія раней належалі Савіцкай, Адамовічу ці Дудоўскай, не магла сябе ўтрымліваць, я ўзяўся за справу і ў верасні 1900 года атрымаў дазвол адкрыць кнігарню з польскай чытальнай залай; тут было лягчэй, чым у Вільні. Фінансавыя цяжкасці былі значнымі, бо, трэба было праводзіць адміністраванне ў Вільні, і сюды даводзілася часта ездзіць, і хоць мясцовае насельніцтва падтрымлівала мяне, мізэрнага абароту напачатку не хапала, каб пакрыць выдаткі. Неўзабаве пачаліся цяжкасці з цэнзурай. Маім апекуном у Мінску быў малады князь Грузінскі. У 1913 годзе князь з'явіўся на ператрус у суправаджэнні жандараў. Пасля некалькіх гадзін старанных пошукаў нічога не знайшлі, але князь быў настолькі раз'юшаны, што лёг на зямлю і залез пад скляпы, з якіх, аднак, акрамя пылу, нічога не дастаў. Нарэшце ён схапіў лесвіцу, узлез на самую высокую паліцу і, узрушаны, знайшоў невялікую брашуру ад Тапора — «Аднаўленне Польшчы».: «''Нашол —'' ''довольно!''» .Гэта сапраўды была забароненая брашура. Наступствам, вядома, быў данос і суд. Маёй намесніцай у Мінску была панна Яўфемія Вайткевіч, таму яна была прыцягнутая да адказнасці.<ref>[https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/1020013 Przegląd Księgarski : organ Związku Księgarzy Polskich. R. 11, 1925, nr 10.] S. 319.</ref></blockquote> === Грамадская актыўнасць === Макоўскі, імкнучыся распаўсюджваць культуру, не абмяжоўваўся толькі выданнем кніг, нот і календароў. Ён таксама арганізоўваў і праводзіў канцэрты, запрашаючы вядомых выканаўцаў з Польшчы і за яе межамі.На адным з канцэртаў польская артыстка, якая выконвала творы [[Фрыдэрык Шапэн|Шапэна]] пад псеўданімам Стэнгель-Сембрых (Марцэліна Сембрых-Каханьская), выканала некалькі радкоў па-польску па просьбе публікі ў прысутнасці імператара. За гэты выступ Макоўскі быў прыцягнуты да адказнасці і аштрафаваны. У 1890 годзе Вацлаў Макоўскі і яго сын Вацлаў-малодшы ўдзельнічалі ў так званых «Заўрачальных вечарынах» («Вяртальных вечарынах»). Гэта былі таемныя сустрэчы, падчас якіх праводзіліся тэатральныя пастаноўкі і чыталіся творы [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]], [[Юльюш Славацкі|Славацкага]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлі]] і многіх іншых. З часам «Заўрачальныя вечары» ператварыліся ў «Вечары рамеснікаў» з канцэртамі і танцамі, на якія Макоўскі атрымліваў афіцыйны дазвол ад уладаў. У 1905 годзе разам са сваім сынам Вацлавам яны спрабавалі выдаваць польскую штодзённую газету пад назвай «''Gazeta Wileńska''», але не атрымалі дазволу. 11 снежня 1911 года ён атрымаў дазвол і прапанову ад графіні Броэль-Платэр арганізаваць тады вельмі вядомыя і папулярныя «Ахі». Гэта былі аматарскія спектаклі, якія служылі сатырай, накіраванай на мясцовых актывістаў. === Ваенны перыяд === 11 жніўня 1915 года з-за канфліктаў з Германіяй Польская пошта спыніла сваю дзейнасць, што справакавала крызіс для выдавецтва «Вацлаў і Апалонія», а 5 верасня нямецкія войскі занялі Вільню. «Мы былі адрэзаныя ад свету, масты былі знесены, чыгункі разбураны» — вось што пісаў Макоўскі ў сваіх мемуарах. Пачаліся сістэматычныя ператрусы і рабаванні з боку немцаў. Макоўскаму давялося звяртацца па дазвол на публікацыю кніг у «Обер-Ост», які без тлумачэння прычын блакаваў выданне нават самых бяскрыўдных падручнікаў, такіх як нямецкая мова, катэхізіс, геаграфія і г.д. Аднак ім удалося выдаць «Сноп нашай Нівы» («Сноп нашай Нівы»), а пазней і «Мае чытанкі» («Мае чытанні») дачкі старэйшага Макоўскага, [[Эвы Гульбінова|Эвы Гульбіновай]]. Аднак з-за хвалі адмоваў з боку «Обер-Ост» сям'ю Макоўскіх ахапіў крызіс, і продажы кнігарняў упалі прыкладна да 20%. У канцы снежня 1918 года нямецкія войскі адступілі. 6 студзеня 1919 года [[Бальшавікі|бальшавіцкія войскі]] ўвайшлі ў горад і пачалі ўстанаўліваць сваю ўладу. Аднак дзейнасць кнігарняў аднавілася. Саветы спрабавалі захапіць усе кнігарні, але ім гэта не ўдалося, бо польскія войскі ўвайшлі ў Вільню 19 сакавіка 1919 года. У ліпені 1920 года бальшавікі зноў увайшлі ў Вільню. Кнігарня на Біскупскай вуліцы, якая знаходзілася пад апекай Макоўскага, была пашкоджана і часткова разрабавана. Макоўскі за супраціўленне — адмову даць згоду на перадачу кнігарні бальшавікам — быў неўзабаве арыштаваны пад падставай захоўвання агнястрэльнай зброі ў сваёй кватэры. У рэшце рэшт яго зняволілі [[Лукішская турма|ў Лукішках]], дзе ён сустрэў знаёмых, абвінавачаных і тых, хто быў зняволены, некаторыя з якіх таксама былі незаконна зняволены. Ён цудам выратаваўся, а некаторых з яго паплечнікаў пакаралі смерцю. Пасля многіх выпрабаванняў Вацлаў і астатнія зняволеныя былі вызвалены літоўскімі войскамі. === Міжваенны час === Стаў першым Віленскага кола Звязу польскіх кніжных гандляроў, якое паўстала па яго ініцыятыве ў 1922 годзе. Шмат гадоў быў радным горада Вільні, чальцом шматлікіх асветніцкіх і дабрачынных таварыстваў. <ref name=":0" /> Вацлаў Макоўскі вельмі сардэчна ставіўся да сваіх маладзейшых калег, і яго памяць як выдатнага кнігагандляра была ўшанавана на 7-м з'ездзе Асацыяцыі польскіх кнігагандляроў у Вільні ў 1939 годзе. Перад смерцю ён напісаў пра свае мемуары, апублікаваныя ў «Przegląd Ksengarski» ў 1925 годзе, пад назвай: «Успаміны старога кнігагандляра на фоне асабістых перажыванняў». Пахаваны ў Вільні на [[Могілкі Росы|могілках Росы]].<ref>{{Cite web|url=https://rossa.lt/index.php/trasy?view=point&id=108|title=Trasy|website=rossa.lt|access-date=2026-05-31}}</ref> З яго смерцю кнігарня перастала існаваць, а кнігазбор выкупіў віленскі магістрат для гарадской бібліятэкі №2, якая з часам была названа бібліятэкай імя Вацлава Макоўскага.<ref name=":0" /> === Сям'я === У сям'і Макоўскіх былі дзеці: дачка Эва і трое сыноў — Вацлаў, Чэслаў і Вітольд; усе яны, як пісаў Макоўскі, «аддалі даніну крыві на алтар Айчыны». Сям'я Макоўскіх вяла справы і сябравала з [[Эліза Ажэшка|Элізай Ажэшка]], пра што сведчаць [https://pl.wikisource.org/wiki/Listy%20Orzeszkowej%20do%20Wacława%20Makowskiego ''лісты Ажэшкі да Вацлава Макоўскага''] . У гэтых лістах Ажэшка вельмі станоўча адгукаецца пра Вацлава. У 1950 годзе Эва Гульбінова перадала ў дар Гарадской публічнай бібліятэцы імя Гераніма Лапацінскага ў Любліне дакументы, якія тычыліся кнігарні «Эліза Ажэшка і С-ка» з 1879 па 1881 год. Сярод іх: паведамленні аб адкрыцці кнігарні, даверанасці Вацлава Макоўскага, дамовы паміж партнёрамі і рахункі кнігарні. === Кніжныя публікацыі === [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/30157/edition/29720/content Makowski, Wacław. Godzina pogardy: (wrażenia). Wilno: W. Makowski, 1906.] ====== [https://polona.pl/preview/8ec70aa9-4228-415e-a71a-aa9f8a4b35ba Makowski, Wacław. Wrażenia i studja. Wilno - Mińsk: W. Makowski, 1913.] ====== == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1854 годзе]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пётркаве Трыбунальскім]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 9wije7pwsgak1jpg34n1hg1ad9i1crf 5149223 5149221 2026-05-31T11:05:09Z Aliaksei Lastouski 75892 5149223 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Wacław Leon Makowski }}'''Вацлаў Леон Макоўскі''' (польск. ''Wacław Leon Makowski,'' [[3 чэрвеня]] 1854, [[Пётркаў Трыбунальскі]] памёр 10 лютага 1929 г. у [[Вільня|Вільні]] ) — кнігагандляр, грамадскі дзеяч, заснавальнік кнігарні Макоўскага ў Мінску.<ref name=":0">''Śnieżko A.'', Makowski Leon Wacław (1854–1929), w: Polski słownik biograficzny, t. 19, Warszawa 1974, s. 251.</ref> == Біяграфія == Сын Віталіса Макоўскага і Караліны Пэнткоўскай. Скончыў сярэднюю школу ў [[Ловіч|Ловічы]] і сярэднюю школу № 4 у [[Варшава|Варшаве]], пасля чаго ўладкаваўся на працу ў кнігарню варшаўскіх выдавецтваў Густава Гебетнера і Роберта Вольфа (1873-76). Адначасова вучыўся ў гандлёвай школе. [[Файл:Wacław Leon Makowski (1879).jpg|міні|Вацлаў Макоўскі (каля 1879)]] У першыя гады сваёй дзейнасці ў Вільні (1879) ён быў кіраўніком кнігарні [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшковай]] «Эліза Ажэшка і С-ка», а пазней яе партнёрам, пераемнікам [[Wincenty Chełmiński|Вінцэнта Хелмінскага]]. Пасля закрыцця кнігарні ў 1882 годзе расійскімі ўладамі, кіраваў кнігарняй [[Feliks Zawadzki|Фелікса Завадзкага]]. Пасля дзевяці гадоў працы ў кампаніі разам з жонкай Апалоніяй Хелмінскай (дачкой Караля Хелмінскага) адкрыў уласную кнігарню на вуліцы Святаянскай у Вільні, якую набыў разам з ліцэнзіяй ад Я. Краснасельскага. У 1902 атрымаў дазвол на адкрыццё польскай чытальні ў Вільні. У 1903 выдаў "Каталог чытальні Макоўскага ў Вільні", які ахопліваў каля 4.000 пазіцый. Сярод выдадзеных ім кніг - байкі [[Антон Юзаф Глінскі|Антона Юзафа Глінскага]], "Нарыс літоўскай гісторыі" [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыі Скірмунт]] (1901), "Трокі і Троцкі замак" [[Уладзіслаў Загорскі|Уладзіслава Загорскага]] (1902), калектыўная праца ў гонар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаша Зана]] "З-над Нёмана і Віліі" (1906). Вацлаў Макоўскі вёў пастаянную барацьбу за права выдаваць польскія кнігі супраць тагачасных уладаў і цэнзуры, рызыкуючы сваёй свабодай і жыццём. Ён адбіваў напады чыноўнікаў, якія праводзілі ператрусы, і сутыкаўся з шматлікімі судовымі працэсамі, у тым ліку за публікацыю [[Эліза Ажэшка|кнігі Элізы Ажэшка]] «[[Gloria victis (зборнік)|Gloria victis]]» (1910). Аднак дзякуючы сваім рашучым дзеянням і добрым кантактам ён часта пазбягаў рэпрэсій, плацячы толькі штрафы. === Кнігарня ў Мінску === У верасні 1900 года набыў кнігарню [[Багуслаў Адамовіч|Багуслава Адамовіча]], і такім чынам заснаваў філіял сваёй віленскай кнігарні ў Мінску. Яго кіраўнікамі былі Ян Жыценскі, а з 1909 года — Яўфемія Вайткевіч. Пачаткова знаходзілася на рагу Захар'еўскай і Багадзельнай, 64/36, пасля 1905 года Макоўскі перамясціў сваю кнігарню ў больш фешэнебельнае месца — гатэль «Гарні», размешчаны на скрыжаванні вуліц Захар'еўскай і Феліцыянскай<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/sybieka/26/%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D1%86%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D1%83.html|title=Pawet: Менскія кватэры і сядзібы непрыяцеляў царызму|author=Шыбека Захар|website=pawet.net|access-date=2026-05-31}}</ref>. Кнігарня таксама служыла інфармацыйным пунктам для прадстаўнікоў Польскага таварыства адукацыі і Таварыства сяброў польскай моладзі. У выніку ў ёй рэгулярна рабілі ператрусы царскія чыноўнікі, напрыклад, летам 1913 года была канфіскавана брашура «Дэмакратычная рэспубліка ў Новай Зеландыі», выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе.<ref>''Tarasiuk, Alla''. (2019). [https://bibliotekanauki.pl/articles/1891230.pdf Książka polska w Mińsku na przełomie XIX–XX stulecia]. Historia Slavorum Occidentis. 20. 115-125. </ref> Пра гэты ператрус паведамлялася ў прэсе:<blockquote> Паліцыя і жандармерыя колькасцю каля дзясятка чалавек, закрыўшы доступ да кнігарні В. Макоўскага на вуліцы Свёнтаянскай у Мінску, увайшлі ў памяшканне і правялі дбайны ператрус у прысутнасці супрацоўнікаў кнігарні. Была канфіскавана брашура, выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе друкарняй Ромма пад назвай «Дэмакратычная Рэспубліка ў Новай Зеландыі», і быў складзены пратакол. Варта дадаць, што нядаўна ў вышэйзгаданай кнігарні таксама быў праведзены ператрус, і ўладальнік быў прыцягнуты да адказнасці.<ref>Sprawy księgarskie. Rewizja w księgarni W. Makowskiego, [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/1019895 Przegląd Księgarski, 15 IX 1913, nr 17– –18], s. 93</ref>[[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1902).jpg|міні|Кнігарня Макоўскага ў Мінску (1902).]]</blockquote>У сваіх успамінах такім чынам згадвае пра мінскую кнігарню:<blockquote>Каля 1900 года да мяне звярнуліся грамадзяне з Міншчыны з прапановай адкрыць кнігарню ў Мінску. Не збянтэжаны тым, што ніводная з кнігарняў, якія раней належалі Савіцкай, Адамовічу ці Дудоўскай, не магла сябе ўтрымліваць, я ўзяўся за справу і ў верасні 1900 года атрымаў дазвол адкрыць кнігарню з польскай чытальнай залай; тут было лягчэй, чым у Вільні. Фінансавыя цяжкасці былі значнымі, бо, трэба было праводзіць адміністраванне ў Вільні, і сюды даводзілася часта ездзіць, і хоць мясцовае насельніцтва падтрымлівала мяне, мізэрнага абароту напачатку не хапала, каб пакрыць выдаткі. Неўзабаве пачаліся цяжкасці з цэнзурай. Маім апекуном у Мінску быў малады князь Грузінскі. У 1913 годзе князь з'явіўся на ператрус у суправаджэнні жандараў. Пасля некалькіх гадзін старанных пошукаў нічога не знайшлі, але князь быў настолькі раз'юшаны, што лёг на зямлю і залез пад скляпы, з якіх, аднак, акрамя пылу, нічога не дастаў. Нарэшце ён схапіў лесвіцу, узлез на самую высокую паліцу і, узрушаны, знайшоў невялікую брашуру ад Тапора — «Аднаўленне Польшчы».: «''Нашол —'' ''довольно!''» .Гэта сапраўды была забароненая брашура. Наступствам, вядома, быў данос і суд. Маёй намесніцай у Мінску была панна Яўфемія Вайткевіч, таму яна была прыцягнутая да адказнасці.<ref>[https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/1020013 Przegląd Księgarski : organ Związku Księgarzy Polskich. R. 11, 1925, nr 10.] S. 319.</ref></blockquote> === Грамадская актыўнасць === Макоўскі, імкнучыся распаўсюджваць культуру, не абмяжоўваўся толькі выданнем кніг, нот і календароў. Ён таксама арганізоўваў і праводзіў канцэрты, запрашаючы вядомых выканаўцаў з Польшчы і за яе межамі.На адным з канцэртаў польская артыстка, якая выконвала творы [[Фрыдэрык Шапэн|Шапэна]] пад псеўданімам Стэнгель-Сембрых (Марцэліна Сембрых-Каханьская), выканала некалькі радкоў па-польску па просьбе публікі ў прысутнасці імператара. За гэты выступ Макоўскі быў прыцягнуты да адказнасці і аштрафаваны. У 1890 годзе Вацлаў Макоўскі і яго сын Вацлаў-малодшы ўдзельнічалі ў так званых «Заўрачальных вечарынах» («Вяртальных вечарынах»). Гэта былі таемныя сустрэчы, падчас якіх праводзіліся тэатральныя пастаноўкі і чыталіся творы [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]], [[Юльюш Славацкі|Славацкага]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлі]] і многіх іншых. З часам «Заўрачальныя вечары» ператварыліся ў «Вечары рамеснікаў» з канцэртамі і танцамі, на якія Макоўскі атрымліваў афіцыйны дазвол ад уладаў. У 1905 годзе разам са сваім сынам Вацлавам яны спрабавалі выдаваць польскую штодзённую газету пад назвай «''Gazeta Wileńska''», але не атрымалі дазволу. 11 снежня 1911 года ён атрымаў дазвол і прапанову ад графіні Броэль-Платэр арганізаваць тады вельмі вядомыя і папулярныя «Ахі». Гэта былі аматарскія спектаклі, якія служылі сатырай, накіраванай на мясцовых актывістаў. === Ваенны перыяд === 11 жніўня 1915 года з-за канфліктаў з Германіяй Польская пошта спыніла сваю дзейнасць, што справакавала крызіс для выдавецтва «Вацлаў і Апалонія», а 5 верасня нямецкія войскі занялі Вільню. «Мы былі адрэзаныя ад свету, масты былі знесены, чыгункі разбураны» — вось што пісаў Макоўскі ў сваіх мемуарах. Пачаліся сістэматычныя ператрусы і рабаванні з боку немцаў. Макоўскаму давялося звяртацца па дазвол на публікацыю кніг у «Обер-Ост», які без тлумачэння прычын блакаваў выданне нават самых бяскрыўдных падручнікаў, такіх як нямецкая мова, катэхізіс, геаграфія і г.д. Аднак ім удалося выдаць «Сноп нашай Нівы» («Сноп нашай Нівы»), а пазней і «Мае чытанкі» («Мае чытанні») дачкі старэйшага Макоўскага, [[Эвы Гульбінова|Эвы Гульбіновай]]. Аднак з-за хвалі адмоваў з боку «Обер-Ост» сям'ю Макоўскіх ахапіў крызіс, і продажы кнігарняў упалі прыкладна да 20%. У канцы снежня 1918 года нямецкія войскі адступілі. 6 студзеня 1919 года [[Бальшавікі|бальшавіцкія войскі]] ўвайшлі ў горад і пачалі ўстанаўліваць сваю ўладу. Аднак дзейнасць кнігарняў аднавілася. Саветы спрабавалі захапіць усе кнігарні, але ім гэта не ўдалося, бо польскія войскі ўвайшлі ў Вільню 19 сакавіка 1919 года. У ліпені 1920 года бальшавікі зноў увайшлі ў Вільню. Кнігарня на Біскупскай вуліцы, якая знаходзілася пад апекай Макоўскага, была пашкоджана і часткова разрабавана. Макоўскі за супраціўленне — адмову даць згоду на перадачу кнігарні бальшавікам — быў неўзабаве арыштаваны пад падставай захоўвання агнястрэльнай зброі ў сваёй кватэры. У рэшце рэшт яго зняволілі [[Лукішская турма|ў Лукішках]], дзе ён сустрэў знаёмых, абвінавачаных і тых, хто быў зняволены, некаторыя з якіх таксама былі незаконна зняволены. Ён цудам выратаваўся, а некаторых з яго паплечнікаў пакаралі смерцю. Пасля многіх выпрабаванняў Вацлаў і астатнія зняволеныя былі вызвалены літоўскімі войскамі. === Міжваенны час === Стаў першым Віленскага кола Звязу польскіх кніжных гандляроў, якое паўстала па яго ініцыятыве ў 1922 годзе. Шмат гадоў быў радным горада Вільні, чальцом шматлікіх асветніцкіх і дабрачынных таварыстваў. <ref name=":0" /> Вацлаў Макоўскі вельмі сардэчна ставіўся да сваіх маладзейшых калег, і яго памяць як выдатнага кнігагандляра была ўшанавана на 7-м з'ездзе Асацыяцыі польскіх кнігагандляроў у Вільні ў 1939 годзе. Перад смерцю ён напісаў пра свае мемуары, апублікаваныя ў «Przegląd Ksengarski» ў 1925 годзе, пад назвай: «Успаміны старога кнігагандляра на фоне асабістых перажыванняў». Пахаваны ў Вільні на [[Могілкі Росы|могілках Росы]].<ref>{{Cite web|url=https://rossa.lt/index.php/trasy?view=point&id=108|title=Trasy|website=rossa.lt|access-date=2026-05-31}}</ref> З яго смерцю кнігарня перастала існаваць, а кнігазбор выкупіў віленскі магістрат для гарадской бібліятэкі №2, якая з часам была названа бібліятэкай імя Вацлава Макоўскага.<ref name=":0" /> === Сям'я === У сям'і Макоўскіх былі дзеці: дачка Эва і трое сыноў — Вацлаў, Чэслаў і Вітольд; усе яны, як пісаў Макоўскі, «аддалі даніну крыві на алтар Айчыны». Сям'я Макоўскіх вяла справы і сябравала з [[Эліза Ажэшка|Элізай Ажэшка]], пра што сведчаць [https://pl.wikisource.org/wiki/Listy%20Orzeszkowej%20do%20Wacława%20Makowskiego ''лісты Ажэшкі да Вацлава Макоўскага''] . У гэтых лістах Ажэшка вельмі станоўча адгукаецца пра Вацлава. У 1950 годзе Эва Гульбінова перадала ў дар Гарадской публічнай бібліятэцы імя Гераніма Лапацінскага ў Любліне дакументы, якія тычыліся кнігарні «Эліза Ажэшка і С-ка» з 1879 па 1881 год. Сярод іх: паведамленні аб адкрыцці кнігарні, даверанасці Вацлава Макоўскага, дамовы паміж партнёрамі і рахункі кнігарні. === Кніжныя публікацыі === [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/30157/edition/29720/content Makowski, Wacław. Godzina pogardy: (wrażenia). Wilno: W. Makowski, 1906.] ====== [https://polona.pl/preview/8ec70aa9-4228-415e-a71a-aa9f8a4b35ba Makowski, Wacław. Wrażenia i studja. Wilno - Mińsk: W. Makowski, 1913.] ====== == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1854 годзе]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пётркаве Трыбунальскім]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] ij2z63xmk09zjz4du314chb78jp7rg9 5149224 5149223 2026-05-31T11:06:06Z Aliaksei Lastouski 75892 5149224 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Wacław Leon Makowski }}'''Вацлаў Леон Макоўскі''' (польск. ''Wacław Leon Makowski,'' [[3 чэрвеня]] 1854, [[Пётркаў Трыбунальскі]] памёр 10 лютага 1929 г. у [[Вільня|Вільні]] ) — кнігагандляр, грамадскі дзеяч, заснавальнік кнігарні Макоўскага ў Мінску.<ref name=":0">''Śnieżko A.'', Makowski Leon Wacław (1854–1929), w: Polski słownik biograficzny, t. 19, Warszawa 1974, s. 251.</ref> == Біяграфія == Сын Віталіса Макоўскага і Караліны Пэнткоўскай. Скончыў сярэднюю школу ў [[Ловіч|Ловічы]] і сярэднюю школу № 4 у [[Варшава|Варшаве]], пасля чаго ўладкаваўся на працу ў кнігарню варшаўскіх выдавецтваў Густава Гебетнера і Роберта Вольфа (1873-76). Адначасова вучыўся ў гандлёвай школе. [[Файл:Wacław Leon Makowski (1879).jpg|міні|Вацлаў Макоўскі (каля 1879)]] У першыя гады сваёй дзейнасці ў Вільні (1879) ён быў кіраўніком кнігарні [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшковай]] «Эліза Ажэшка і С-ка», а пазней яе партнёрам, пераемнікам [[Wincenty Chełmiński|Вінцэнта Хелмінскага]]. Пасля закрыцця кнігарні ў 1882 годзе расійскімі ўладамі, кіраваў кнігарняй [[Feliks Zawadzki|Фелікса Завадзкага]]. Пасля дзевяці гадоў працы ў кампаніі разам з жонкай Апалоніяй Хелмінскай (дачкой Караля Хелмінскага) адкрыў уласную кнігарню на вуліцы Святаянскай у Вільні, якую набыў разам з ліцэнзіяй ад Я. Краснасельскага. У 1902 атрымаў дазвол на адкрыццё польскай чытальні ў Вільні. У 1903 выдаў "Каталог чытальні Макоўскага ў Вільні", які ахопліваў каля 4.000 пазіцый. Сярод выдадзеных ім кніг - байкі [[Антон Юзаф Глінскі|Антона Юзафа Глінскага]], "Нарыс літоўскай гісторыі" [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыі Скірмунт]] (1901), "Трокі і Троцкі замак" [[Уладзіслаў Загорскі|Уладзіслава Загорскага]] (1902), калектыўная праца ў гонар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаша Зана]] "З-над Нёмана і Віліі" (1906). Вацлаў Макоўскі вёў пастаянную барацьбу за права выдаваць польскія кнігі супраць тагачасных уладаў і цэнзуры, рызыкуючы сваёй свабодай і жыццём. Ён адбіваў напады чыноўнікаў, якія праводзілі ператрусы, і сутыкаўся з шматлікімі судовымі працэсамі, у тым ліку за публікацыю [[Эліза Ажэшка|кнігі Элізы Ажэшка]] «[[Gloria victis (зборнік)|Gloria victis]]» (1910). Аднак дзякуючы сваім рашучым дзеянням і добрым кантактам ён часта пазбягаў рэпрэсій, плацячы толькі штрафы. === Кнігарня ў Мінску === У верасні 1900 года набыў кнігарню [[Багуслаў Адамовіч|Багуслава Адамовіча]], і такім чынам заснаваў філіял сваёй віленскай кнігарні ў Мінску. Яго кіраўнікамі былі Ян Жыценскі, а з 1909 года — Яўфемія Вайткевіч. Пачаткова знаходзілася на рагу Захар'еўскай і Багадзельнай, 64/36, пасля 1905 года Макоўскі перамясціў сваю кнігарню ў больш фешэнебельнае месца — гатэль «Гарні», размешчаны на скрыжаванні вуліц Захар'еўскай і Феліцыянскай<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/sybieka/26/%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D1%86%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D1%83.html|title=Pawet: Менскія кватэры і сядзібы непрыяцеляў царызму|author=Шыбека Захар|website=pawet.net|access-date=2026-05-31}}</ref>. Кнігарня таксама служыла інфармацыйным пунктам для прадстаўнікоў Польскага таварыства адукацыі і Таварыства сяброў польскай моладзі. У выніку ў ёй рэгулярна рабілі ператрусы царскія чыноўнікі, напрыклад, летам 1913 года была канфіскавана брашура «Дэмакратычная рэспубліка ў Новай Зеландыі», выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе.<ref>''Tarasiuk, Alla''. (2019). [https://bibliotekanauki.pl/articles/1891230.pdf Książka polska w Mińsku na przełomie XIX–XX stulecia]. Historia Slavorum Occidentis. 20. 115-125. </ref> Пра гэты ператрус паведамлялася ў прэсе:<blockquote> Паліцыя і жандармерыя колькасцю каля дзясятка чалавек, закрыўшы доступ да кнігарні В. Макоўскага на вуліцы Свёнтаянскай у Мінску, увайшлі ў памяшканне і правялі дбайны ператрус у прысутнасці супрацоўнікаў кнігарні. Была канфіскавана брашура, выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе друкарняй Ромма пад назвай «Дэмакратычная Рэспубліка ў Новай Зеландыі», і быў складзены пратакол. Варта дадаць, што нядаўна ў вышэйзгаданай кнігарні таксама быў праведзены ператрус, і ўладальнік быў прыцягнуты да адказнасці.<ref>Sprawy księgarskie. Rewizja w księgarni W. Makowskiego, [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/1019895 Przegląd Księgarski, 15 IX 1913, nr 17– –18], s. 93</ref>[[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1902).jpg|міні|Кнігарня Макоўскага ў Мінску (1902).]]</blockquote>У сваіх успамінах такім чынам згадвае пра мінскую кнігарню:<blockquote>[[Файл:Кнігарня Макоўскага ў Мінску. 1909.jpg|міні|Кнігарня Макоўскага ў Мінску. 1909]]Каля 1900 года да мяне звярнуліся грамадзяне з Міншчыны з прапановай адкрыць кнігарню ў Мінску. Не збянтэжаны тым, што ніводная з кнігарняў, якія раней належалі Савіцкай, Адамовічу ці Дудоўскай, не магла сябе ўтрымліваць, я ўзяўся за справу і ў верасні 1900 года атрымаў дазвол адкрыць кнігарню з польскай чытальнай залай; тут было лягчэй, чым у Вільні. Фінансавыя цяжкасці былі значнымі, бо, трэба было праводзіць адміністраванне ў Вільні, і сюды даводзілася часта ездзіць, і хоць мясцовае насельніцтва падтрымлівала мяне, мізэрнага абароту напачатку не хапала, каб пакрыць выдаткі. Неўзабаве пачаліся цяжкасці з цэнзурай. Маім апекуном у Мінску быў малады князь Грузінскі. У 1913 годзе князь з'явіўся на ператрус у суправаджэнні жандараў. Пасля некалькіх гадзін старанных пошукаў нічога не знайшлі, але князь быў настолькі раз'юшаны, што лёг на зямлю і залез пад скляпы, з якіх, аднак, акрамя пылу, нічога не дастаў. Нарэшце ён схапіў лесвіцу, узлез на самую высокую паліцу і, узрушаны, знайшоў невялікую брашуру ад Тапора — «Аднаўленне Польшчы».: «''Нашол —'' ''довольно!''» .Гэта сапраўды была забароненая брашура. Наступствам, вядома, быў данос і суд. Маёй намесніцай у Мінску была панна Яўфемія Вайткевіч, таму яна была прыцягнутая да адказнасці.<ref>[https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/1020013 Przegląd Księgarski : organ Związku Księgarzy Polskich. R. 11, 1925, nr 10.] S. 319.</ref></blockquote> === Грамадская актыўнасць === Макоўскі, імкнучыся распаўсюджваць культуру, не абмяжоўваўся толькі выданнем кніг, нот і календароў. Ён таксама арганізоўваў і праводзіў канцэрты, запрашаючы вядомых выканаўцаў з Польшчы і за яе межамі.На адным з канцэртаў польская артыстка, якая выконвала творы [[Фрыдэрык Шапэн|Шапэна]] пад псеўданімам Стэнгель-Сембрых (Марцэліна Сембрых-Каханьская), выканала некалькі радкоў па-польску па просьбе публікі ў прысутнасці імператара. За гэты выступ Макоўскі быў прыцягнуты да адказнасці і аштрафаваны. У 1890 годзе Вацлаў Макоўскі і яго сын Вацлаў-малодшы ўдзельнічалі ў так званых «Заўрачальных вечарынах» («Вяртальных вечарынах»). Гэта былі таемныя сустрэчы, падчас якіх праводзіліся тэатральныя пастаноўкі і чыталіся творы [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]], [[Юльюш Славацкі|Славацкага]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлі]] і многіх іншых. З часам «Заўрачальныя вечары» ператварыліся ў «Вечары рамеснікаў» з канцэртамі і танцамі, на якія Макоўскі атрымліваў афіцыйны дазвол ад уладаў. У 1905 годзе разам са сваім сынам Вацлавам яны спрабавалі выдаваць польскую штодзённую газету пад назвай «''Gazeta Wileńska''», але не атрымалі дазволу. 11 снежня 1911 года ён атрымаў дазвол і прапанову ад графіні Броэль-Платэр арганізаваць тады вельмі вядомыя і папулярныя «Ахі». Гэта былі аматарскія спектаклі, якія служылі сатырай, накіраванай на мясцовых актывістаў. === Ваенны перыяд === 11 жніўня 1915 года з-за канфліктаў з Германіяй Польская пошта спыніла сваю дзейнасць, што справакавала крызіс для выдавецтва «Вацлаў і Апалонія», а 5 верасня нямецкія войскі занялі Вільню. «Мы былі адрэзаныя ад свету, масты былі знесены, чыгункі разбураны» — вось што пісаў Макоўскі ў сваіх мемуарах. Пачаліся сістэматычныя ператрусы і рабаванні з боку немцаў. Макоўскаму давялося звяртацца па дазвол на публікацыю кніг у «Обер-Ост», які без тлумачэння прычын блакаваў выданне нават самых бяскрыўдных падручнікаў, такіх як нямецкая мова, катэхізіс, геаграфія і г.д. Аднак ім удалося выдаць «Сноп нашай Нівы» («Сноп нашай Нівы»), а пазней і «Мае чытанкі» («Мае чытанні») дачкі старэйшага Макоўскага, [[Эвы Гульбінова|Эвы Гульбіновай]]. Аднак з-за хвалі адмоваў з боку «Обер-Ост» сям'ю Макоўскіх ахапіў крызіс, і продажы кнігарняў упалі прыкладна да 20%. У канцы снежня 1918 года нямецкія войскі адступілі. 6 студзеня 1919 года [[Бальшавікі|бальшавіцкія войскі]] ўвайшлі ў горад і пачалі ўстанаўліваць сваю ўладу. Аднак дзейнасць кнігарняў аднавілася. Саветы спрабавалі захапіць усе кнігарні, але ім гэта не ўдалося, бо польскія войскі ўвайшлі ў Вільню 19 сакавіка 1919 года. У ліпені 1920 года бальшавікі зноў увайшлі ў Вільню. Кнігарня на Біскупскай вуліцы, якая знаходзілася пад апекай Макоўскага, была пашкоджана і часткова разрабавана. Макоўскі за супраціўленне — адмову даць згоду на перадачу кнігарні бальшавікам — быў неўзабаве арыштаваны пад падставай захоўвання агнястрэльнай зброі ў сваёй кватэры. У рэшце рэшт яго зняволілі [[Лукішская турма|ў Лукішках]], дзе ён сустрэў знаёмых, абвінавачаных і тых, хто быў зняволены, некаторыя з якіх таксама былі незаконна зняволены. Ён цудам выратаваўся, а некаторых з яго паплечнікаў пакаралі смерцю. Пасля многіх выпрабаванняў Вацлаў і астатнія зняволеныя былі вызвалены літоўскімі войскамі. === Міжваенны час === Стаў першым Віленскага кола Звязу польскіх кніжных гандляроў, якое паўстала па яго ініцыятыве ў 1922 годзе. Шмат гадоў быў радным горада Вільні, чальцом шматлікіх асветніцкіх і дабрачынных таварыстваў. <ref name=":0" /> Вацлаў Макоўскі вельмі сардэчна ставіўся да сваіх маладзейшых калег, і яго памяць як выдатнага кнігагандляра была ўшанавана на 7-м з'ездзе Асацыяцыі польскіх кнігагандляроў у Вільні ў 1939 годзе. Перад смерцю ён напісаў пра свае мемуары, апублікаваныя ў «Przegląd Ksengarski» ў 1925 годзе, пад назвай: «Успаміны старога кнігагандляра на фоне асабістых перажыванняў». Пахаваны ў Вільні на [[Могілкі Росы|могілках Росы]].<ref>{{Cite web|url=https://rossa.lt/index.php/trasy?view=point&id=108|title=Trasy|website=rossa.lt|access-date=2026-05-31}}</ref> З яго смерцю кнігарня перастала існаваць, а кнігазбор выкупіў віленскі магістрат для гарадской бібліятэкі №2, якая з часам была названа бібліятэкай імя Вацлава Макоўскага.<ref name=":0" /> === Сям'я === У сям'і Макоўскіх былі дзеці: дачка Эва і трое сыноў — Вацлаў, Чэслаў і Вітольд; усе яны, як пісаў Макоўскі, «аддалі даніну крыві на алтар Айчыны». Сям'я Макоўскіх вяла справы і сябравала з [[Эліза Ажэшка|Элізай Ажэшка]], пра што сведчаць [https://pl.wikisource.org/wiki/Listy%20Orzeszkowej%20do%20Wacława%20Makowskiego ''лісты Ажэшкі да Вацлава Макоўскага''] . У гэтых лістах Ажэшка вельмі станоўча адгукаецца пра Вацлава. У 1950 годзе Эва Гульбінова перадала ў дар Гарадской публічнай бібліятэцы імя Гераніма Лапацінскага ў Любліне дакументы, якія тычыліся кнігарні «Эліза Ажэшка і С-ка» з 1879 па 1881 год. Сярод іх: паведамленні аб адкрыцці кнігарні, даверанасці Вацлава Макоўскага, дамовы паміж партнёрамі і рахункі кнігарні. === Кніжныя публікацыі === [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/30157/edition/29720/content Makowski, Wacław. Godzina pogardy: (wrażenia). Wilno: W. Makowski, 1906.] ====== [https://polona.pl/preview/8ec70aa9-4228-415e-a71a-aa9f8a4b35ba Makowski, Wacław. Wrażenia i studja. Wilno - Mińsk: W. Makowski, 1913.] ====== == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1854 годзе]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пётркаве Трыбунальскім]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] cc6y9p7esefv91ufs4fgffc9etwsk09 5149225 5149224 2026-05-31T11:08:44Z Aliaksei Lastouski 75892 5149225 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Wacław Leon Makowski }}'''Вацлаў Леон Макоўскі''' (польск. ''Wacław Leon Makowski,'' [[3 чэрвеня]] 1854, [[Пётркаў Трыбунальскі]] памёр 10 лютага 1929 г. у [[Вільня|Вільні]] ) — кнігагандляр, грамадскі дзеяч, заснавальнік кнігарні Макоўскага ў Мінску.<ref name=":0">''Śnieżko A.'', Makowski Leon Wacław (1854–1929), w: Polski słownik biograficzny, t. 19, Warszawa 1974, s. 251.</ref> == Біяграфія == Сын Віталіса Макоўскага і Караліны Пэнткоўскай. Скончыў сярэднюю школу ў [[Ловіч|Ловічы]] і сярэднюю школу № 4 у [[Варшава|Варшаве]], пасля чаго ўладкаваўся на працу ў кнігарню варшаўскіх выдавецтваў Густава Гебетнера і Роберта Вольфа (1873-76). Адначасова вучыўся ў гандлёвай школе. [[Файл:Wacław Leon Makowski (1879).jpg|міні|Вацлаў Макоўскі (каля 1879)]] У першыя гады сваёй дзейнасці ў Вільні (1879) ён быў кіраўніком кнігарні [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшковай]] «Эліза Ажэшка і С-ка», а пазней яе партнёрам, пераемнікам [[Wincenty Chełmiński|Вінцэнта Хелмінскага]]. Пасля закрыцця кнігарні ў 1882 годзе расійскімі ўладамі, кіраваў кнігарняй [[Feliks Zawadzki|Фелікса Завадзкага]]. Пасля дзевяці гадоў працы ў кампаніі разам з жонкай Апалоніяй Хелмінскай (дачкой Караля Хелмінскага) адкрыў уласную кнігарню на вуліцы Святаянскай у Вільні, якую набыў разам з ліцэнзіяй ад Я. Краснасельскага. У 1902 атрымаў дазвол на адкрыццё польскай чытальні ў Вільні. У 1903 выдаў "Каталог чытальні Макоўскага ў Вільні", які ахопліваў каля 4.000 пазіцый. Сярод выдадзеных ім кніг - байкі [[Антон Юзаф Глінскі|Антона Юзафа Глінскага]], "Нарыс літоўскай гісторыі" [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыі Скірмунт]] (1901), "Трокі і Троцкі замак" [[Уладзіслаў Загорскі|Уладзіслава Загорскага]] (1902), калектыўная праца ў гонар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаша Зана]] "З-над Нёмана і Віліі" (1906). Вацлаў Макоўскі вёў пастаянную барацьбу за права выдаваць польскія кнігі супраць тагачасных уладаў і цэнзуры, рызыкуючы сваёй свабодай і жыццём. Ён адбіваў напады чыноўнікаў, якія праводзілі ператрусы, і сутыкаўся з шматлікімі судовымі працэсамі, у тым ліку за публікацыю [[Эліза Ажэшка|кнігі Элізы Ажэшка]] «[[Gloria victis (зборнік)|Gloria victis]]» (1910). Аднак дзякуючы сваім рашучым дзеянням і добрым кантактам ён часта пазбягаў рэпрэсій, плацячы толькі штрафы. === Кнігарня ў Мінску === У верасні 1900 года набыў кнігарню [[Багуслаў Адамовіч|Багуслава Адамовіча]], і такім чынам заснаваў філіял сваёй віленскай кнігарні ў Мінску. Яго кіраўнікамі былі Ян Жыценскі, а з 1909 года — Яўфемія Вайткевіч. Пачаткова знаходзілася на рагу Захар'еўскай і Багадзельнай, 64/36, пасля 1905 года Макоўскі перамясціў сваю кнігарню ў больш фешэнебельнае месца — гатэль «Гарні», размешчаны на скрыжаванні вуліц Захар'еўскай і Феліцыянскай<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/sybieka/26/%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D1%86%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D1%83.html|title=Pawet: Менскія кватэры і сядзібы непрыяцеляў царызму|author=Шыбека Захар|website=pawet.net|access-date=2026-05-31}}</ref>. Кнігарня таксама служыла інфармацыйным пунктам для прадстаўнікоў Польскага таварыства адукацыі і Таварыства сяброў польскай моладзі. У выніку ў ёй рэгулярна рабілі ператрусы царскія чыноўнікі, напрыклад, летам 1913 года была канфіскавана брашура «Дэмакратычная рэспубліка ў Новай Зеландыі», выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе.<ref>''Tarasiuk, Alla''. (2019). [https://bibliotekanauki.pl/articles/1891230.pdf Książka polska w Mińsku na przełomie XIX–XX stulecia]. Historia Slavorum Occidentis. 20. 115-125. </ref> Пра гэты ператрус паведамлялася ў прэсе:<blockquote> Паліцыя і жандармерыя колькасцю каля дзясятка чалавек, закрыўшы доступ да кнігарні В. Макоўскага на вуліцы Свёнтаянскай у Мінску, увайшлі ў памяшканне і правялі дбайны ператрус у прысутнасці супрацоўнікаў кнігарні. Была канфіскавана брашура, выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе друкарняй Ромма пад назвай «Дэмакратычная Рэспубліка ў Новай Зеландыі», і быў складзены пратакол. Варта дадаць, што нядаўна ў вышэйзгаданай кнігарні таксама быў праведзены ператрус, і ўладальнік быў прыцягнуты да адказнасці.<ref>Sprawy księgarskie. Rewizja w księgarni W. Makowskiego, [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/1019895 Przegląd Księgarski, 15 IX 1913, nr 17– –18], s. 93</ref>[[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1902).jpg|міні|Кнігарня Макоўскага ў Мінску (1902).]]</blockquote>У сваіх успамінах такім чынам згадвае пра мінскую кнігарню:<blockquote>[[Файл:Кнігарня Макоўскага ў Мінску. 1909.jpg|міні|Кнігарня Макоўскага ў Мінску. 1909]]Каля 1900 года да мяне звярнуліся грамадзяне з Міншчыны з прапановай адкрыць кнігарню ў Мінску. Не збянтэжаны тым, што ніводная з кнігарняў, якія раней належалі Савіцкай, Адамовічу ці Дудоўскай, не магла сябе ўтрымліваць, я ўзяўся за справу і ў верасні 1900 года атрымаў дазвол адкрыць кнігарню з польскай чытальнай залай; тут было лягчэй, чым у Вільні. Фінансавыя цяжкасці былі значнымі, бо, трэба было праводзіць адміністраванне ў Вільні, і сюды даводзілася часта ездзіць, і хоць мясцовае насельніцтва падтрымлівала мяне, мізэрнага абароту напачатку не хапала, каб пакрыць выдаткі. Неўзабаве пачаліся цяжкасці з цэнзурай. Маім апекуном у Мінску быў малады князь Грузінскі. У 1913 годзе князь з'явіўся на ператрус у суправаджэнні жандараў. Пасля некалькіх гадзін старанных пошукаў нічога не знайшлі, але князь быў настолькі раз'юшаны, што лёг на зямлю і залез пад скляпы, з якіх, аднак, акрамя пылу, нічога не дастаў. Нарэшце ён схапіў лесвіцу, узлез на самую высокую паліцу і, узрушаны, знайшоў невялікую брашуру ад Тапора — «Аднаўленне Польшчы».: «''Нашол —'' ''довольно!''» .Гэта сапраўды была забароненая брашура. Наступствам, вядома, быў данос і суд. Маёй намесніцай у Мінску была панна Яўфемія Вайткевіч, таму яна была прыцягнутая да адказнасці.<ref>[https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/1020013 Przegląd Księgarski : organ Związku Księgarzy Polskich. R. 11, 1925, nr 10.] S. 319.</ref></blockquote> === Грамадская актыўнасць === Макоўскі, імкнучыся распаўсюджваць культуру, не абмяжоўваўся толькі выданнем кніг, нот і календароў. Ён таксама арганізоўваў і праводзіў канцэрты, запрашаючы вядомых выканаўцаў з Польшчы і за яе межамі.На адным з канцэртаў польская артыстка, якая выконвала творы [[Фрыдэрык Шапэн|Шапэна]] пад псеўданімам Стэнгель-Сембрых (Марцэліна Сембрых-Каханьская), выканала некалькі радкоў па-польску па просьбе публікі ў прысутнасці імператара. За гэты выступ Макоўскі быў прыцягнуты да адказнасці і аштрафаваны. У 1890 годзе Вацлаў Макоўскі і яго сын Вацлаў-малодшы ўдзельнічалі ў так званых «Заўрачальных вечарынах» («Вяртальных вечарынах»). Гэта былі таемныя сустрэчы, падчас якіх праводзіліся тэатральныя пастаноўкі і чыталіся творы [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]], [[Юльюш Славацкі|Славацкага]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлі]] і многіх іншых. З часам «Заўрачальныя вечары» ператварыліся ў «Вечары рамеснікаў» з канцэртамі і танцамі, на якія Макоўскі атрымліваў афіцыйны дазвол ад уладаў. У 1905 годзе разам са сваім сынам Вацлавам яны спрабавалі выдаваць польскую штодзённую газету пад назвай «''Gazeta Wileńska''», але не атрымалі дазволу. 11 снежня 1911 года ён атрымаў дазвол і прапанову ад графіні Броэль-Платэр арганізаваць тады вельмі вядомыя і папулярныя «Ахі». Гэта былі аматарскія спектаклі, якія служылі сатырай, накіраванай на мясцовых актывістаў. === Ваенны перыяд === 11 жніўня 1915 года з-за канфліктаў з Германіяй Польская пошта спыніла сваю дзейнасць, што справакавала крызіс для выдавецтва «Вацлаў і Апалонія», а 5 верасня нямецкія войскі занялі Вільню. «Мы былі адрэзаныя ад свету, масты былі знесены, чыгункі разбураны» — вось што пісаў Макоўскі ў сваіх мемуарах. Пачаліся сістэматычныя ператрусы і рабаванні з боку немцаў. Макоўскаму давялося звяртацца па дазвол на публікацыю кніг у «Обер-Ост», які без тлумачэння прычын блакаваў выданне нават самых бяскрыўдных падручнікаў, такіх як нямецкая мова, катэхізіс, геаграфія і г.д. Аднак ім удалося выдаць «Сноп нашай Нівы» («Сноп нашай Нівы»), а пазней і «Мае чытанкі» («Мае чытанні») дачкі старэйшага Макоўскага, [[Эвы Гульбінова|Эвы Гульбіновай]]. Аднак з-за хвалі адмоваў з боку «Обер-Ост» сям'ю Макоўскіх ахапіў крызіс, і продажы кнігарняў упалі прыкладна да 20%. У канцы снежня 1918 года нямецкія войскі адступілі. 6 студзеня 1919 года [[Бальшавікі|бальшавіцкія войскі]] ўвайшлі ў горад і пачалі ўстанаўліваць сваю ўладу. Аднак дзейнасць кнігарняў аднавілася. Саветы спрабавалі захапіць усе кнігарні, але ім гэта не ўдалося, бо польскія войскі ўвайшлі ў Вільню 19 сакавіка 1919 года. У ліпені 1920 года бальшавікі зноў увайшлі ў Вільню. Кнігарня на Біскупскай вуліцы, якая знаходзілася пад апекай Макоўскага, была пашкоджана і часткова разрабавана. Макоўскі за супраціўленне — адмову даць згоду на перадачу кнігарні бальшавікам — быў неўзабаве арыштаваны пад падставай захоўвання агнястрэльнай зброі ў сваёй кватэры. У рэшце рэшт яго зняволілі [[Лукішская турма|ў Лукішках]], дзе ён сустрэў знаёмых, абвінавачаных і тых, хто быў зняволены, некаторыя з якіх таксама былі незаконна зняволены. Ён цудам выратаваўся, а некаторых з яго паплечнікаў пакаралі смерцю. Пасля многіх выпрабаванняў Вацлаў і астатнія зняволеныя былі вызвалены літоўскімі войскамі. === Міжваенны час === Стаў першым Віленскага кола Звязу польскіх кніжных гандляроў, якое паўстала па яго ініцыятыве ў 1922 годзе. Шмат гадоў быў радным горада Вільні, чальцом шматлікіх асветніцкіх і дабрачынных таварыстваў. <ref name=":0" /> Вацлаў Макоўскі вельмі сардэчна ставіўся да сваіх маладзейшых калег, і яго памяць як выдатнага кнігагандляра была ўшанавана на 7-м з'ездзе Асацыяцыі польскіх кнігагандляроў у Вільні ў 1939 годзе. Перад смерцю ён напісаў пра свае мемуары, апублікаваныя ў «Przegląd Ksengarski» ў 1925 годзе, пад назвай: «Успаміны старога кнігагандляра на фоне асабістых перажыванняў». Пахаваны ў Вільні на [[Могілкі Росы|могілках Росы]].<ref>{{Cite web|url=https://rossa.lt/index.php/trasy?view=point&id=108|title=Trasy|website=rossa.lt|access-date=2026-05-31}}</ref> З яго смерцю кнігарня перастала існаваць, а кнігазбор выкупіў віленскі магістрат для гарадской бібліятэкі №2, якая з часам была названа бібліятэкай імя Вацлава Макоўскага.<ref name=":0" /> === Сям'я === У сям'і Макоўскіх былі дзеці: дачка Эва і трое сыноў — Вацлаў, Чэслаў і Вітольд; усе яны, як пісаў Макоўскі, «аддалі даніну крыві на алтар Айчыны». Сям'я Макоўскіх вяла справы і сябравала з [[Эліза Ажэшка|Элізай Ажэшка]], пра што сведчаць [https://pl.wikisource.org/wiki/Listy%20Orzeszkowej%20do%20Wacława%20Makowskiego ''лісты Ажэшкі да Вацлава Макоўскага''] . У гэтых лістах Ажэшка вельмі станоўча адгукаецца пра Вацлава. У 1950 годзе Эва Гульбінова перадала ў дар Гарадской публічнай бібліятэцы імя Гераніма Лапацінскага ў Любліне дакументы, якія тычыліся кнігарні «Эліза Ажэшка і С-ка» з 1879 па 1881 год. Сярод іх: паведамленні аб адкрыцці кнігарні, даверанасці Вацлава Макоўскага, дамовы паміж партнёрамі і рахункі кнігарні. === Кніжныя публікацыі === [https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/30157/edition/29720/content Makowski, Wacław. Godzina pogardy: (wrażenia). Wilno: W. Makowski, 1906.] ====== [https://polona.pl/preview/8ec70aa9-4228-415e-a71a-aa9f8a4b35ba Makowski, Wacław. Wrażenia i studja. Wilno - Mińsk: W. Makowski, 1913.] ====== == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1854 годзе]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пётркаве Трыбунальскім]] <references /> [[Катэгорыя:Кнігагандляры]] [[Катэгорыя:Выдаўцы]] 34pn3x8phbsxfmk5dwfuox0rdg9392i 5149226 5149225 2026-05-31T11:11:19Z Aliaksei Lastouski 75892 5149226 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Wacław Leon Makowski }}'''Вацлаў Леон Макоўскі''' (польск. ''Wacław Leon Makowski,'' [[3 чэрвеня]] 1854, [[Пётркаў Трыбунальскі]] памёр 10 лютага 1929 г. у [[Вільня|Вільні]] ) — кнігагандляр, грамадскі дзеяч, заснавальнік кнігарні Макоўскага ў Мінску.<ref name=":0">''Śnieżko A.'', Makowski Leon Wacław (1854–1929), w: Polski słownik biograficzny, t. 19, Warszawa 1974, s. 251.</ref> == Біяграфія == Сын Віталіса Макоўскага і Караліны Пэнткоўскай. Скончыў сярэднюю школу ў [[Ловіч|Ловічы]] і сярэднюю школу № 4 у [[Варшава|Варшаве]], пасля чаго ўладкаваўся на працу ў кнігарню варшаўскіх выдавецтваў Густава Гебетнера і Роберта Вольфа (1873-76). Адначасова вучыўся ў гандлёвай школе. [[Файл:Wacław Leon Makowski (1879).jpg|міні|Вацлаў Макоўскі (каля 1879)]] У першыя гады сваёй дзейнасці ў Вільні (1879) ён быў кіраўніком кнігарні [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшковай]] «Эліза Ажэшка і С-ка», а пазней яе партнёрам, пераемнікам [[Wincenty Chełmiński|Вінцэнта Хелмінскага]]. Пасля закрыцця кнігарні ў 1882 годзе расійскімі ўладамі, кіраваў кнігарняй [[Feliks Zawadzki|Фелікса Завадзкага]]. Пасля дзевяці гадоў працы ў кампаніі разам з жонкай Апалоніяй Хелмінскай (дачкой Караля Хелмінскага) адкрыў уласную кнігарню на вуліцы Святаянскай у Вільні, якую набыў разам з ліцэнзіяй ад Я. Краснасельскага. У 1902 атрымаў дазвол на адкрыццё польскай чытальні ў Вільні. У 1903 выдаў "Каталог чытальні Макоўскага ў Вільні", які ахопліваў каля 4.000 пазіцый. Сярод выдадзеных ім кніг - байкі [[Антон Юзаф Глінскі|Антона Юзафа Глінскага]], "Нарыс літоўскай гісторыі" [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыі Скірмунт]] (1901), "Трокі і Троцкі замак" [[Уладзіслаў Загорскі|Уладзіслава Загорскага]] (1902), калектыўная праца ў гонар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаша Зана]] "З-над Нёмана і Віліі" (1906). Вацлаў Макоўскі вёў пастаянную барацьбу за права выдаваць польскія кнігі супраць тагачасных уладаў і цэнзуры, рызыкуючы сваёй свабодай і жыццём. Ён адбіваў напады чыноўнікаў, якія праводзілі ператрусы, і сутыкаўся з шматлікімі судовымі працэсамі, у тым ліку за публікацыю [[Эліза Ажэшка|кнігі Элізы Ажэшка]] «[[Gloria victis (зборнік)|Gloria victis]]» (1910). Аднак дзякуючы сваім рашучым дзеянням і добрым кантактам ён часта пазбягаў рэпрэсій, плацячы толькі штрафы. === Кнігарня ў Мінску === У верасні 1900 года набыў кнігарню [[Багуслаў Адамовіч|Багуслава Адамовіча]], і такім чынам заснаваў філіял сваёй віленскай кнігарні ў Мінску. Яго кіраўнікамі былі Ян Жыценскі, а з 1909 года — Яўфемія Вайткевіч. Пачаткова знаходзілася на рагу Захар'еўскай і Багадзельнай, 64/36, пасля 1905 года Макоўскі перамясціў сваю кнігарню ў больш фешэнебельнае месца — гатэль «Гарні», размешчаны на скрыжаванні вуліц Захар'еўскай і Феліцыянскай<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/sybieka/26/%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D1%86%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D1%83.html|title=Pawet: Менскія кватэры і сядзібы непрыяцеляў царызму|author=Шыбека Захар|website=pawet.net|access-date=2026-05-31}}</ref>. Кнігарня таксама служыла інфармацыйным пунктам для прадстаўнікоў Польскага таварыства адукацыі і Таварыства сяброў польскай моладзі. У выніку ў ёй рэгулярна рабілі ператрусы царскія чыноўнікі, напрыклад, летам 1913 года была канфіскавана брашура «Дэмакратычная рэспубліка ў Новай Зеландыі», выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе.<ref>''Tarasiuk, Alla''. (2019). [https://bibliotekanauki.pl/articles/1891230.pdf Książka polska w Mińsku na przełomie XIX–XX stulecia]. Historia Slavorum Occidentis. 20. 115-125. </ref> Пра гэты ператрус паведамлялася ў прэсе:<blockquote> Паліцыя і жандармерыя колькасцю каля дзясятка чалавек, закрыўшы доступ да кнігарні В. Макоўскага на вуліцы Свёнтаянскай у Мінску, увайшлі ў памяшканне і правялі дбайны ператрус у прысутнасці супрацоўнікаў кнігарні. Была канфіскавана брашура, выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе друкарняй Ромма пад назвай «Дэмакратычная Рэспубліка ў Новай Зеландыі», і быў складзены пратакол. Варта дадаць, што нядаўна ў вышэйзгаданай кнігарні таксама быў праведзены ператрус, і ўладальнік быў прыцягнуты да адказнасці.<ref>Sprawy księgarskie. Rewizja w księgarni W. Makowskiego, [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/1019895 Przegląd Księgarski, 15 IX 1913, nr 17– –18], s. 93</ref>[[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1902).jpg|міні|Кнігарня Макоўскага ў Мінску (1902).]]</blockquote>У сваіх успамінах такім чынам згадвае пра мінскую кнігарню:<blockquote>[[Файл:Кнігарня Макоўскага ў Мінску. 1909.jpg|міні|Кнігарня Макоўскага ў Мінску. 1909]]Каля 1900 года да мяне звярнуліся грамадзяне з Міншчыны з прапановай адкрыць кнігарню ў Мінску. Не збянтэжаны тым, што ніводная з кнігарняў, якія раней належалі Савіцкай, Адамовічу ці Дудоўскай, не магла сябе ўтрымліваць, я ўзяўся за справу і ў верасні 1900 года атрымаў дазвол адкрыць кнігарню з польскай чытальнай залай; тут было лягчэй, чым у Вільні. Фінансавыя цяжкасці былі значнымі, бо, трэба было праводзіць адміністраванне ў Вільні, і сюды даводзілася часта ездзіць, і хоць мясцовае насельніцтва падтрымлівала мяне, мізэрнага абароту напачатку не хапала, каб пакрыць выдаткі. Неўзабаве пачаліся цяжкасці з цэнзурай. Маім апекуном у Мінску быў малады князь Грузінскі. У 1913 годзе князь з'явіўся на ператрус у суправаджэнні жандараў. Пасля некалькіх гадзін старанных пошукаў нічога не знайшлі, але князь быў настолькі раз'юшаны, што лёг на зямлю і залез пад скляпы, з якіх, аднак, акрамя пылу, нічога не дастаў. Нарэшце ён схапіў лесвіцу, узлез на самую высокую паліцу і, узрушаны, знайшоў невялікую брашуру ад Тапора — «Аднаўленне Польшчы».: «''Нашол —'' ''довольно!''» .Гэта сапраўды была забароненая брашура. Наступствам, вядома, быў данос і суд. Маёй намесніцай у Мінску была панна Яўфемія Вайткевіч, таму яна была прыцягнутая да адказнасці.<ref>[https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/1020013 Przegląd Księgarski : organ Związku Księgarzy Polskich. R. 11, 1925, nr 10.] S. 319.</ref></blockquote> === Грамадская актыўнасць === Макоўскі, імкнучыся распаўсюджваць культуру, не абмяжоўваўся толькі выданнем кніг, нот і календароў. Ён таксама арганізоўваў і праводзіў канцэрты, запрашаючы вядомых выканаўцаў з Польшчы і за яе межамі.На адным з канцэртаў польская артыстка, якая выконвала творы [[Фрыдэрык Шапэн|Шапэна]] пад псеўданімам Стэнгель-Сембрых (Марцэліна Сембрых-Каханьская), выканала некалькі радкоў па-польску па просьбе публікі ў прысутнасці імператара. За гэты выступ Макоўскі быў прыцягнуты да адказнасці і аштрафаваны. У 1890 годзе Вацлаў Макоўскі і яго сын Вацлаў-малодшы ўдзельнічалі ў так званых «Заўрачальных вечарынах» («Вяртальных вечарынах»). Гэта былі таемныя сустрэчы, падчас якіх праводзіліся тэатральныя пастаноўкі і чыталіся творы [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]], [[Юльюш Славацкі|Славацкага]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлі]] і многіх іншых. З часам «Заўрачальныя вечары» ператварыліся ў «Вечары рамеснікаў» з канцэртамі і танцамі, на якія Макоўскі атрымліваў афіцыйны дазвол ад уладаў. У 1905 годзе разам са сваім сынам Вацлавам яны спрабавалі выдаваць польскую штодзённую газету пад назвай «''Gazeta Wileńska''», але не атрымалі дазволу. 11 снежня 1911 года ён атрымаў дазвол і прапанову ад графіні Броэль-Платэр арганізаваць тады вельмі вядомыя і папулярныя «Ахі». Гэта былі аматарскія спектаклі, якія служылі сатырай, накіраванай на мясцовых актывістаў. === Ваенны перыяд === 11 жніўня 1915 года з-за канфліктаў з Германіяй Польская пошта спыніла сваю дзейнасць, што справакавала крызіс для выдавецтва «Вацлаў і Апалонія», а 5 верасня нямецкія войскі занялі Вільню. «Мы былі адрэзаныя ад свету, масты былі знесены, чыгункі разбураны» — вось што пісаў Макоўскі ў сваіх мемуарах. Пачаліся сістэматычныя ператрусы і рабаванні з боку немцаў. Макоўскаму давялося звяртацца па дазвол на публікацыю кніг у «Обер-Ост», які без тлумачэння прычын блакаваў выданне нават самых бяскрыўдных падручнікаў, такіх як нямецкая мова, катэхізіс, геаграфія і г.д. Аднак ім удалося выдаць «Сноп нашай Нівы» («Сноп нашай Нівы»), а пазней і «Мае чытанкі» («Мае чытанні») дачкі старэйшага Макоўскага, [[Эвы Гульбінова|Эвы Гульбіновай]]. Аднак з-за хвалі адмоваў з боку «Обер-Ост» сям'ю Макоўскіх ахапіў крызіс, і продажы кнігарняў упалі прыкладна да 20%. У канцы снежня 1918 года нямецкія войскі адступілі. 6 студзеня 1919 года [[Бальшавікі|бальшавіцкія войскі]] ўвайшлі ў горад і пачалі ўстанаўліваць сваю ўладу. Аднак дзейнасць кнігарняў аднавілася. Саветы спрабавалі захапіць усе кнігарні, але ім гэта не ўдалося, бо польскія войскі ўвайшлі ў Вільню 19 сакавіка 1919 года. У ліпені 1920 года бальшавікі зноў увайшлі ў Вільню. Кнігарня на Біскупскай вуліцы, якая знаходзілася пад апекай Макоўскага, была пашкоджана і часткова разрабавана. Макоўскі за супраціўленне — адмову даць згоду на перадачу кнігарні бальшавікам — быў неўзабаве арыштаваны пад падставай захоўвання агнястрэльнай зброі ў сваёй кватэры. У рэшце рэшт яго зняволілі [[Лукішская турма|ў Лукішках]], дзе ён сустрэў знаёмых, абвінавачаных і тых, хто быў зняволены, некаторыя з якіх таксама былі незаконна зняволены. Ён цудам выратаваўся, а некаторых з яго паплечнікаў пакаралі смерцю. Пасля многіх выпрабаванняў Вацлаў і астатнія зняволеныя былі вызвалены літоўскімі войскамі. === Міжваенны час === Стаў першым Віленскага кола Звязу польскіх кніжных гандляроў, якое паўстала па яго ініцыятыве ў 1922 годзе. Шмат гадоў быў радным горада Вільні, чальцом шматлікіх асветніцкіх і дабрачынных таварыстваў. <ref name=":0" /> Вацлаў Макоўскі вельмі сардэчна ставіўся да сваіх маладзейшых калег, і яго памяць як выдатнага кнігагандляра была ўшанавана на 7-м з'ездзе Асацыяцыі польскіх кнігагандляроў у Вільні ў 1939 годзе. Перад смерцю ён напісаў пра свае мемуары, апублікаваныя ў «Przegląd Ksengarski» ў 1925 годзе, пад назвай: «Успаміны старога кнігагандляра на фоне асабістых перажыванняў». Пахаваны ў Вільні на [[Могілкі Росы|могілках Росы]].<ref>{{Cite web|url=https://rossa.lt/index.php/trasy?view=point&id=108|title=Trasy|website=rossa.lt|access-date=2026-05-31}}</ref> З яго смерцю кнігарня перастала існаваць, а кнігазбор выкупіў віленскі магістрат для гарадской бібліятэкі №2, якая з часам была названа бібліятэкай імя Вацлава Макоўскага.<ref name=":0" /> === Сям'я === У сям'і Макоўскіх былі дзеці: дачка Эва і трое сыноў — Вацлаў, Чэслаў і Вітольд; усе яны, як пісаў Макоўскі, «аддалі даніну крыві на алтар Айчыны». Сям'я Макоўскіх вяла справы і сябравала з [[Эліза Ажэшка|Элізай Ажэшка]], пра што сведчаць [https://pl.wikisource.org/wiki/Listy%20Orzeszkowej%20do%20Wacława%20Makowskiego ''лісты Ажэшкі да Вацлава Макоўскага''] . У гэтых лістах Ажэшка вельмі станоўча адгукаецца пра Вацлава. У 1950 годзе Эва Гульбінова перадала ў дар Гарадской публічнай бібліятэцы імя Гераніма Лапацінскага ў Любліне дакументы, якія тычыліся кнігарні «Эліза Ажэшка і С-ка» з 1879 па 1881 год. Сярод іх: паведамленні аб адкрыцці кнігарні, даверанасці Вацлава Макоўскага, дамовы паміж партнёрамі і рахункі кнігарні. == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1854 годзе]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пётркаве Трыбунальскім]] <references /> [[Катэгорыя:Кнігагандляры]] [[Катэгорыя:Выдаўцы]] 3w8gewdg3uw9lipx16zybhtauz8e21v 5149228 5149226 2026-05-31T11:12:12Z Aliaksei Lastouski 75892 5149228 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Wacław Leon Makowski }}'''Вацлаў Леон Макоўскі''' (польск. ''Wacław Leon Makowski,'' [[3 чэрвеня]] 1854, [[Пётркаў Трыбунальскі]] памёр 10 лютага 1929 г. у [[Вільня|Вільні]] ) — кнігагандляр, грамадскі дзеяч, заснавальнік кнігарні Макоўскага ў Мінску.<ref name=":0">''Śnieżko A.'', Makowski Leon Wacław (1854–1929), w: Polski słownik biograficzny, t. 19, Warszawa 1974, s. 251.</ref> == Біяграфія == Сын Віталіса Макоўскага і Караліны Пэнткоўскай. Скончыў сярэднюю школу ў [[Ловіч|Ловічы]] і сярэднюю школу № 4 у [[Варшава|Варшаве]], пасля чаго ўладкаваўся на працу ў кнігарню варшаўскіх выдавецтваў Густава Гебетнера і Роберта Вольфа (1873-76). Адначасова вучыўся ў гандлёвай школе. [[Файл:Wacław Leon Makowski (1879).jpg|міні|Вацлаў Макоўскі (каля 1879)]] У першыя гады сваёй дзейнасці ў Вільні (1879) ён быў кіраўніком кнігарні [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшковай]] «Эліза Ажэшка і С-ка», а пазней яе партнёрам, пераемнікам [[Wincenty Chełmiński|Вінцэнта Хелмінскага]]. Пасля закрыцця кнігарні ў 1882 годзе расійскімі ўладамі, кіраваў кнігарняй [[Feliks Zawadzki|Фелікса Завадзкага]]. Пасля дзевяці гадоў працы ў кампаніі разам з жонкай Апалоніяй Хелмінскай (дачкой Караля Хелмінскага) адкрыў уласную кнігарню на вуліцы Святаянскай у Вільні, якую набыў разам з ліцэнзіяй ад Я. Краснасельскага. У 1902 атрымаў дазвол на адкрыццё польскай чытальні ў Вільні. У 1903 выдаў "Каталог чытальні Макоўскага ў Вільні", які ахопліваў каля 4.000 пазіцый. Сярод выдадзеных ім кніг - байкі [[Антон Юзаф Глінскі|Антона Юзафа Глінскага]], "Нарыс літоўскай гісторыі" [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыі Скірмунт]] (1901), "Трокі і Троцкі замак" [[Уладзіслаў Загорскі|Уладзіслава Загорскага]] (1902), калектыўная праца ў гонар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаша Зана]] "З-над Нёмана і Віліі" (1906). Вацлаў Макоўскі вёў пастаянную барацьбу за права выдаваць польскія кнігі супраць тагачасных уладаў і цэнзуры, рызыкуючы сваёй свабодай і жыццём. Ён адбіваў напады чыноўнікаў, якія праводзілі ператрусы, і сутыкаўся з шматлікімі судовымі працэсамі, у тым ліку за публікацыю [[Эліза Ажэшка|кнігі Элізы Ажэшка]] «[[Gloria victis (зборнік)|Gloria victis]]» (1910). Аднак дзякуючы сваім рашучым дзеянням і добрым кантактам ён часта пазбягаў рэпрэсій, плацячы толькі штрафы. === Кнігарня ў Мінску === У верасні 1900 года набыў кнігарню [[Багуслаў Адамовіч|Багуслава Адамовіча]], і такім чынам заснаваў філіял сваёй віленскай кнігарні ў Мінску. Яго кіраўнікамі былі Ян Жыценскі, а з 1909 года — Яўфемія Вайткевіч. Пачаткова знаходзілася на рагу Захар'еўскай і Багадзельнай, 64/36, пасля 1905 года Макоўскі перамясціў сваю кнігарню ў больш фешэнебельнае месца — гатэль «Гарні», размешчаны на скрыжаванні вуліц Захар'еўскай і Феліцыянскай<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/sybieka/26/%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D1%86%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D1%83.html|title=Pawet: Менскія кватэры і сядзібы непрыяцеляў царызму|author=Шыбека Захар|website=pawet.net|access-date=2026-05-31}}</ref>. Кнігарня таксама служыла інфармацыйным пунктам для прадстаўнікоў Польскага таварыства адукацыі і Таварыства сяброў польскай моладзі. У выніку ў ёй рэгулярна рабілі ператрусы царскія чыноўнікі, напрыклад, летам 1913 года была канфіскавана брашура «Дэмакратычная рэспубліка ў Новай Зеландыі», выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе.<ref>''Tarasiuk, Alla''. (2019). [https://bibliotekanauki.pl/articles/1891230.pdf Książka polska w Mińsku na przełomie XIX–XX stulecia]. Historia Slavorum Occidentis. 20. 115-125. </ref> Пра гэты ператрус паведамлялася ў прэсе:<blockquote> Паліцыя і жандармерыя колькасцю каля дзясятка чалавек, закрыўшы доступ да кнігарні В. Макоўскага на вуліцы Свёнтаянскай у Мінску, увайшлі ў памяшканне і правялі дбайны ператрус у прысутнасці супрацоўнікаў кнігарні. Была канфіскавана брашура, выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе друкарняй Ромма пад назвай «Дэмакратычная Рэспубліка ў Новай Зеландыі», і быў складзены пратакол. Варта дадаць, што нядаўна ў вышэйзгаданай кнігарні таксама быў праведзены ператрус, і ўладальнік быў прыцягнуты да адказнасці.<ref>Sprawy księgarskie. Rewizja w księgarni W. Makowskiego, [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/1019895 Przegląd Księgarski, 15 IX 1913, nr 17– –18], s. 93</ref>[[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1902).jpg|міні|Кнігарня Макоўскага ў Мінску (1902).]]</blockquote>У сваіх успамінах такім чынам згадвае пра мінскую кнігарню:<blockquote>[[Файл:Кнігарня Макоўскага ў Мінску. 1909.jpg|міні|Кнігарня Макоўскага ў Мінску. 1909]]Каля 1900 года да мяне звярнуліся грамадзяне з Міншчыны з прапановай адкрыць кнігарню ў Мінску. Не збянтэжаны тым, што ніводная з кнігарняў, якія раней належалі Савіцкай, Адамовічу ці Дудоўскай, не магла сябе ўтрымліваць, я ўзяўся за справу і ў верасні 1900 года атрымаў дазвол адкрыць кнігарню з польскай чытальнай залай; тут было лягчэй, чым у Вільні. Фінансавыя цяжкасці былі значнымі, бо, трэба было праводзіць адміністраванне ў Вільні, і сюды даводзілася часта ездзіць, і хоць мясцовае насельніцтва падтрымлівала мяне, мізэрнага абароту напачатку не хапала, каб пакрыць выдаткі. Неўзабаве пачаліся цяжкасці з цэнзурай. Маім апекуном у Мінску быў малады князь Грузінскі. У 1913 годзе князь з'явіўся на ператрус у суправаджэнні жандараў. Пасля некалькіх гадзін старанных пошукаў нічога не знайшлі, але князь быў настолькі раз'юшаны, што лёг на зямлю і залез пад скляпы, з якіх, аднак, акрамя пылу, нічога не дастаў. Нарэшце ён схапіў лесвіцу, узлез на самую высокую паліцу і, узрушаны, знайшоў невялікую брашуру ад Тапора — «Аднаўленне Польшчы».: «''Нашол —'' ''довольно!''» .Гэта сапраўды была забароненая брашура. Наступствам, вядома, быў данос і суд. Маёй намесніцай у Мінску была панна Яўфемія Вайткевіч, таму яна была прыцягнутая да адказнасці.<ref>[https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/1020013 Przegląd Księgarski : organ Związku Księgarzy Polskich. R. 11, 1925, nr 10.] S. 319.</ref></blockquote> === Грамадская актыўнасць === Макоўскі, імкнучыся распаўсюджваць культуру, не абмяжоўваўся толькі выданнем кніг, нот і календароў. Ён таксама арганізоўваў і праводзіў канцэрты, запрашаючы вядомых выканаўцаў з Польшчы і за яе межамі.На адным з канцэртаў польская артыстка, якая выконвала творы [[Фрыдэрык Шапэн|Шапэна]] пад псеўданімам Стэнгель-Сембрых (Марцэліна Сембрых-Каханьская), выканала некалькі радкоў па-польску па просьбе публікі ў прысутнасці імператара. За гэты выступ Макоўскі быў прыцягнуты да адказнасці і аштрафаваны. У 1890 годзе Вацлаў Макоўскі і яго сын Вацлаў-малодшы ўдзельнічалі ў так званых «Заўрачальных вечарынах» («Вяртальных вечарынах»). Гэта былі таемныя сустрэчы, падчас якіх праводзіліся тэатральныя пастаноўкі і чыталіся творы [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]], [[Юльюш Славацкі|Славацкага]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлі]] і многіх іншых. З часам «Заўрачальныя вечары» ператварыліся ў «Вечары рамеснікаў» з канцэртамі і танцамі, на якія Макоўскі атрымліваў афіцыйны дазвол ад уладаў. У 1905 годзе разам са сваім сынам Вацлавам яны спрабавалі выдаваць польскую штодзённую газету пад назвай «''Gazeta Wileńska''», але не атрымалі дазволу. 11 снежня 1911 года ён атрымаў дазвол і прапанову ад графіні Броэль-Платэр арганізаваць тады вельмі вядомыя і папулярныя «Ахі». Гэта былі аматарскія спектаклі, якія служылі сатырай, накіраванай на мясцовых актывістаў. === Ваенны перыяд === 11 жніўня 1915 года з-за канфліктаў з Германіяй Польская пошта спыніла сваю дзейнасць, што справакавала крызіс для выдавецтва «Вацлаў і Апалонія», а 5 верасня нямецкія войскі занялі Вільню. «Мы былі адрэзаныя ад свету, масты былі знесены, чыгункі разбураны» — вось што пісаў Макоўскі ў сваіх мемуарах. Пачаліся сістэматычныя ператрусы і рабаванні з боку немцаў. Макоўскаму давялося звяртацца па дазвол на публікацыю кніг у «Обер-Ост», які без тлумачэння прычын блакаваў выданне нават самых бяскрыўдных падручнікаў, такіх як нямецкая мова, катэхізіс, геаграфія і г.д. Аднак ім удалося выдаць «Сноп нашай Нівы» («Сноп нашай Нівы»), а пазней і «Мае чытанкі» («Мае чытанні») дачкі старэйшага Макоўскага, [[Эвы Гульбінова|Эвы Гульбіновай]]. Аднак з-за хвалі адмоваў з боку «Обер-Ост» сям'ю Макоўскіх ахапіў крызіс, і продажы кнігарняў упалі прыкладна да 20%. У канцы снежня 1918 года нямецкія войскі адступілі. 6 студзеня 1919 года [[Бальшавікі|бальшавіцкія войскі]] ўвайшлі ў горад і пачалі ўстанаўліваць сваю ўладу. Аднак дзейнасць кнігарняў аднавілася. Саветы спрабавалі захапіць усе кнігарні, але ім гэта не ўдалося, бо польскія войскі ўвайшлі ў Вільню 19 сакавіка 1919 года. У ліпені 1920 года бальшавікі зноў увайшлі ў Вільню. Кнігарня на Біскупскай вуліцы, якая знаходзілася пад апекай Макоўскага, была пашкоджана і часткова разрабавана. Макоўскі за супраціўленне — адмову даць згоду на перадачу кнігарні бальшавікам — быў неўзабаве арыштаваны пад падставай захоўвання агнястрэльнай зброі ў сваёй кватэры. У рэшце рэшт яго зняволілі [[Лукішская турма|ў Лукішках]], дзе ён сустрэў знаёмых, абвінавачаных і тых, хто быў зняволены, некаторыя з якіх таксама былі незаконна зняволены. Ён цудам выратаваўся, а некаторых з яго паплечнікаў пакаралі смерцю. Пасля многіх выпрабаванняў Вацлаў і астатнія зняволеныя былі вызвалены літоўскімі войскамі. === Міжваенны час === Стаў першым Віленскага кола Звязу польскіх кніжных гандляроў, якое паўстала па яго ініцыятыве ў 1922 годзе. Шмат гадоў быў радным горада Вільні, чальцом шматлікіх асветніцкіх і дабрачынных таварыстваў. <ref name=":0" /> Вацлаў Макоўскі вельмі сардэчна ставіўся да сваіх маладзейшых калег, і яго памяць як выдатнага кнігагандляра была ўшанавана на 7-м з'ездзе Асацыяцыі польскіх кнігагандляроў у Вільні ў 1939 годзе. Перад смерцю ён напісаў пра свае мемуары, апублікаваныя ў «Przegląd Księgarski» ў 1925 годзе (№5-10), пад назвай: «''Успаміны старога кнігагандляра на фоне асабістых перажыванняў''». Пахаваны ў Вільні на [[Могілкі Росы|могілках Росы]].<ref>{{Cite web|url=https://rossa.lt/index.php/trasy?view=point&id=108|title=Trasy|website=rossa.lt|access-date=2026-05-31}}</ref> З яго смерцю кнігарня перастала існаваць, а кнігазбор выкупіў віленскі магістрат для гарадской бібліятэкі №2, якая з часам была названа бібліятэкай імя Вацлава Макоўскага.<ref name=":0" /> === Сям'я === У сям'і Макоўскіх былі дзеці: дачка Эва і трое сыноў — Вацлаў, Чэслаў і Вітольд; усе яны, як пісаў Макоўскі, «аддалі даніну крыві на алтар Айчыны». Сям'я Макоўскіх вяла справы і сябравала з [[Эліза Ажэшка|Элізай Ажэшка]], пра што сведчаць [https://pl.wikisource.org/wiki/Listy%20Orzeszkowej%20do%20Wacława%20Makowskiego ''лісты Ажэшкі да Вацлава Макоўскага''] . У гэтых лістах Ажэшка вельмі станоўча адгукаецца пра Вацлава. У 1950 годзе Эва Гульбінова перадала ў дар Гарадской публічнай бібліятэцы імя Гераніма Лапацінскага ў Любліне дакументы, якія тычыліся кнігарні «Эліза Ажэшка і С-ка» з 1879 па 1881 год. Сярод іх: паведамленні аб адкрыцці кнігарні, даверанасці Вацлава Макоўскага, дамовы паміж партнёрамі і рахункі кнігарні. == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1854 годзе]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пётркаве Трыбунальскім]] <references /> [[Катэгорыя:Кнігагандляры]] [[Катэгорыя:Выдаўцы]] kdjutbcgkke078fc9tv2dm8h7v1rlfq 5149237 5149228 2026-05-31T11:42:11Z Aliaksei Lastouski 75892 5149237 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = Category:Wacław Leon Makowski }}'''Вацлаў Леон Макоўскі''' (польск. ''Wacław Leon Makowski,'' [[3 чэрвеня]] 1854, [[Пётркаў Трыбунальскі]] памёр 10 лютага 1929 г. у [[Вільня|Вільні]] ) — кнігагандляр, грамадскі дзеяч, заснавальнік кнігарні Макоўскага ў Мінску.<ref name=":0">''Śnieżko A.'', Makowski Leon Wacław (1854–1929), w: Polski słownik biograficzny, t. 19, Warszawa 1974, s. 251.</ref> == Біяграфія == Сын Віталіса Макоўскага і Караліны Пэнткоўскай. Скончыў сярэднюю школу ў [[Ловіч|Ловічы]] і сярэднюю школу № 4 у [[Варшава|Варшаве]], пасля чаго ўладкаваўся на працу ў кнігарню варшаўскіх выдавецтваў Густава Гебетнера і Роберта Вольфа (1873-76). Адначасова вучыўся ў гандлёвай школе. [[Файл:Wacław Leon Makowski (1879).jpg|міні|Вацлаў Макоўскі (каля 1879)]] У першыя гады сваёй дзейнасці ў Вільні (1879) ён быў кіраўніком кнігарні [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшковай]] «Эліза Ажэшка і С-ка», а пазней яе партнёрам, пераемнікам [[Wincenty Chełmiński|Вінцэнта Хелмінскага]]. Быў жанаты на сястры Вінцэнта Хелмінскага, [[Апалонія Макоўская|Апалоніі]], якая дапамагала яму ў кніжных справах. Пасля закрыцця кнігарні ў 1882 годзе расійскімі ўладамі, кіраваў кнігарняй [[Feliks Zawadzki|Фелікса Завадзкага]]. Пасля дзевяці гадоў працы ў кампаніі разам з жонкай Апалоніяй Хелмінскай (дачкой Караля Хелмінскага) адкрыў уласную кнігарню на вуліцы Святаянскай у Вільні, якую набыў разам з ліцэнзіяй ад Я. Краснасельскага. У 1902 атрымаў дазвол на адкрыццё польскай чытальні ў Вільні. У 1903 выдаў "Каталог чытальні Макоўскага ў Вільні", які ахопліваў каля 4.000 пазіцый. Сярод выдадзеных ім кніг - байкі [[Антон Юзаф Глінскі|Антона Юзафа Глінскага]], "Нарыс літоўскай гісторыі" [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыі Скірмунт]] (1901), "Трокі і Троцкі замак" [[Уладзіслаў Загорскі|Уладзіслава Загорскага]] (1902), калектыўная праца ў гонар [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаша Зана]] "З-над Нёмана і Віліі" (1906). Вацлаў Макоўскі вёў пастаянную барацьбу за права выдаваць польскія кнігі супраць тагачасных уладаў і цэнзуры, рызыкуючы сваёй свабодай і жыццём. Ён адбіваў напады чыноўнікаў, якія праводзілі ператрусы, і сутыкаўся з шматлікімі судовымі працэсамі, у тым ліку за публікацыю [[Эліза Ажэшка|кнігі Элізы Ажэшка]] «[[Gloria victis (зборнік)|Gloria victis]]» (1910). Аднак дзякуючы сваім рашучым дзеянням і добрым кантактам ён часта пазбягаў рэпрэсій, плацячы толькі штрафы. === Кнігарня ў Мінску === У верасні 1900 года набыў кнігарню [[Багуслаў Адамовіч|Багуслава Адамовіча]], і такім чынам заснаваў філіял сваёй віленскай кнігарні ў Мінску. Яго кіраўнікамі былі Ян Жыценскі, а з 1909 года — Яўфемія Вайткевіч. Пачаткова знаходзілася на рагу Захар'еўскай і Багадзельнай, 64/36, пасля 1905 года Макоўскі перамясціў сваю кнігарню ў больш фешэнебельнае месца — гатэль «Гарні», размешчаны на скрыжаванні вуліц Захар'еўскай і Феліцыянскай<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/sybieka/26/%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D1%86%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D1%83.html|title=Pawet: Менскія кватэры і сядзібы непрыяцеляў царызму|author=Шыбека Захар|website=pawet.net|access-date=2026-05-31}}</ref>. Кнігарня таксама служыла інфармацыйным пунктам для прадстаўнікоў Польскага таварыства адукацыі і Таварыства сяброў польскай моладзі. У выніку ў ёй рэгулярна рабілі ператрусы царскія чыноўнікі, напрыклад, летам 1913 года была канфіскавана брашура «Дэмакратычная рэспубліка ў Новай Зеландыі», выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе.<ref>''Tarasiuk, Alla''. (2019). [https://bibliotekanauki.pl/articles/1891230.pdf Książka polska w Mińsku na przełomie XIX–XX stulecia]. Historia Slavorum Occidentis. 20. 115-125. </ref> Пра гэты ператрус паведамлялася ў прэсе:<blockquote> Паліцыя і жандармерыя колькасцю каля дзясятка чалавек, закрыўшы доступ да кнігарні В. Макоўскага на вуліцы Свёнтаянскай у Мінску, увайшлі ў памяшканне і правялі дбайны ператрус у прысутнасці супрацоўнікаў кнігарні. Была канфіскавана брашура, выдадзеная ў Вільні ў 1907 годзе друкарняй Ромма пад назвай «Дэмакратычная Рэспубліка ў Новай Зеландыі», і быў складзены пратакол. Варта дадаць, што нядаўна ў вышэйзгаданай кнігарні таксама быў праведзены ператрус, і ўладальнік быў прыцягнуты да адказнасці.<ref>Sprawy księgarskie. Rewizja w księgarni W. Makowskiego, [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/1019895 Przegląd Księgarski, 15 IX 1913, nr 17– –18], s. 93</ref>[[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1902).jpg|міні|Кнігарня Макоўскага ў Мінску (1902).]]</blockquote>У сваіх успамінах такім чынам згадвае пра мінскую кнігарню:<blockquote>[[Файл:Кнігарня Макоўскага ў Мінску. 1909.jpg|міні|Кнігарня Макоўскага ў Мінску. 1909]]Каля 1900 года да мяне звярнуліся грамадзяне з Міншчыны з прапановай адкрыць кнігарню ў Мінску. Не збянтэжаны тым, што ніводная з кнігарняў, якія раней належалі Савіцкай, Адамовічу ці Дудоўскай, не магла сябе ўтрымліваць, я ўзяўся за справу і ў верасні 1900 года атрымаў дазвол адкрыць кнігарню з польскай чытальнай залай; тут было лягчэй, чым у Вільні. Фінансавыя цяжкасці былі значнымі, бо, трэба было праводзіць адміністраванне ў Вільні, і сюды даводзілася часта ездзіць, і хоць мясцовае насельніцтва падтрымлівала мяне, мізэрнага абароту напачатку не хапала, каб пакрыць выдаткі. Неўзабаве пачаліся цяжкасці з цэнзурай. Маім апекуном у Мінску быў малады князь Грузінскі. У 1913 годзе князь з'явіўся на ператрус у суправаджэнні жандараў. Пасля некалькіх гадзін старанных пошукаў нічога не знайшлі, але князь быў настолькі раз'юшаны, што лёг на зямлю і залез пад скляпы, з якіх, аднак, акрамя пылу, нічога не дастаў. Нарэшце ён схапіў лесвіцу, узлез на самую высокую паліцу і, узрушаны, знайшоў невялікую брашуру ад Тапора — «Аднаўленне Польшчы».: «''Нашол —'' ''довольно!''» .Гэта сапраўды была забароненая брашура. Наступствам, вядома, быў данос і суд. Маёй намесніцай у Мінску была панна Яўфемія Вайткевіч, таму яна была прыцягнутая да адказнасці.<ref>[https://jbc.bj.uj.edu.pl/en/dlibra/publication/1020013 Przegląd Księgarski : organ Związku Księgarzy Polskich. R. 11, 1925, nr 10.] S. 319.</ref></blockquote> === Грамадская актыўнасць === Макоўскі, імкнучыся распаўсюджваць культуру, не абмяжоўваўся толькі выданнем кніг, нот і календароў. Ён таксама арганізоўваў і праводзіў канцэрты, запрашаючы вядомых выканаўцаў з Польшчы і за яе межамі.На адным з канцэртаў польская артыстка, якая выконвала творы [[Фрыдэрык Шапэн|Шапэна]] пад псеўданімам Стэнгель-Сембрых (Марцэліна Сембрых-Каханьская), выканала некалькі радкоў па-польску па просьбе публікі ў прысутнасці імператара. За гэты выступ Макоўскі быў прыцягнуты да адказнасці і аштрафаваны. У 1890 годзе Вацлаў Макоўскі і яго сын Вацлаў-малодшы ўдзельнічалі ў так званых «Заўрачальных вечарынах» («Вяртальных вечарынах»). Гэта былі таемныя сустрэчы, падчас якіх праводзіліся тэатральныя пастаноўкі і чыталіся творы [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]], [[Юльюш Славацкі|Славацкага]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлі]] і многіх іншых. З часам «Заўрачальныя вечары» ператварыліся ў «Вечары рамеснікаў» з канцэртамі і танцамі, на якія Макоўскі атрымліваў афіцыйны дазвол ад уладаў. У 1905 годзе разам са сваім сынам Вацлавам яны спрабавалі выдаваць польскую штодзённую газету пад назвай «''Gazeta Wileńska''», але не атрымалі дазволу. 11 снежня 1911 года ён атрымаў дазвол і прапанову ад графіні Броэль-Платэр арганізаваць тады вельмі вядомыя і папулярныя «Ахі». Гэта былі аматарскія спектаклі, якія служылі сатырай, накіраванай на мясцовых актывістаў. === Ваенны перыяд === 11 жніўня 1915 года з-за канфліктаў з Германіяй Польская пошта спыніла сваю дзейнасць, што справакавала крызіс для выдавецтва «Вацлаў і Апалонія», а 5 верасня нямецкія войскі занялі Вільню. «Мы былі адрэзаныя ад свету, масты былі знесены, чыгункі разбураны» — вось што пісаў Макоўскі ў сваіх мемуарах. Пачаліся сістэматычныя ператрусы і рабаванні з боку немцаў. Макоўскаму давялося звяртацца па дазвол на публікацыю кніг у «Обер-Ост», які без тлумачэння прычын блакаваў выданне нават самых бяскрыўдных падручнікаў, такіх як нямецкая мова, катэхізіс, геаграфія і г.д. Аднак ім удалося выдаць «Сноп нашай Нівы» («Сноп нашай Нівы»), а пазней і «Мае чытанкі» («Мае чытанні») дачкі старэйшага Макоўскага, [[Эвы Гульбінова|Эвы Гульбіновай]]. Аднак з-за хвалі адмоваў з боку «Обер-Ост» сям'ю Макоўскіх ахапіў крызіс, і продажы кнігарняў упалі прыкладна да 20%. У канцы снежня 1918 года нямецкія войскі адступілі. 6 студзеня 1919 года [[Бальшавікі|бальшавіцкія войскі]] ўвайшлі ў горад і пачалі ўстанаўліваць сваю ўладу. Аднак дзейнасць кнігарняў аднавілася. Саветы спрабавалі захапіць усе кнігарні, але ім гэта не ўдалося, бо польскія войскі ўвайшлі ў Вільню 19 сакавіка 1919 года. У ліпені 1920 года бальшавікі зноў увайшлі ў Вільню. Кнігарня на Біскупскай вуліцы, якая знаходзілася пад апекай Макоўскага, была пашкоджана і часткова разрабавана. Макоўскі за супраціўленне — адмову даць згоду на перадачу кнігарні бальшавікам — быў неўзабаве арыштаваны пад падставай захоўвання агнястрэльнай зброі ў сваёй кватэры. У рэшце рэшт яго зняволілі [[Лукішская турма|ў Лукішках]], дзе ён сустрэў знаёмых, абвінавачаных і тых, хто быў зняволены, некаторыя з якіх таксама былі незаконна зняволены. Ён цудам выратаваўся, а некаторых з яго паплечнікаў пакаралі смерцю. Пасля многіх выпрабаванняў Вацлаў і астатнія зняволеныя былі вызвалены літоўскімі войскамі. === Міжваенны час === Стаў першым Віленскага кола Звязу польскіх кніжных гандляроў, якое паўстала па яго ініцыятыве ў 1922 годзе. Шмат гадоў быў радным горада Вільні, чальцом шматлікіх асветніцкіх і дабрачынных таварыстваў. <ref name=":0" /> Вацлаў Макоўскі вельмі сардэчна ставіўся да сваіх маладзейшых калег, і яго памяць як выдатнага кнігагандляра была ўшанавана на 7-м з'ездзе Асацыяцыі польскіх кнігагандляроў у Вільні ў 1939 годзе. Перад смерцю ён напісаў пра свае мемуары, апублікаваныя ў «Przegląd Księgarski» ў 1925 годзе (№5-10), пад назвай: «''Успаміны старога кнігагандляра на фоне асабістых перажыванняў''». Пахаваны ў Вільні на [[Могілкі Росы|могілках Росы]].<ref>{{Cite web|url=https://rossa.lt/index.php/trasy?view=point&id=108|title=Trasy|website=rossa.lt|access-date=2026-05-31}}</ref> З яго смерцю кнігарня перастала існаваць, а кнігазбор выкупіў віленскі магістрат для гарадской бібліятэкі №2, якая з часам была названа бібліятэкай імя Вацлава Макоўскага.<ref name=":0" /> === Сям'я === У сям'і Макоўскіх былі дзеці: дачка Эва і трое сыноў — Вацлаў, Чэслаў і Вітольд; усе яны, як пісаў Макоўскі, «аддалі даніну крыві на алтар Айчыны». Сям'я Макоўскіх вяла справы і сябравала з [[Эліза Ажэшка|Элізай Ажэшка]], пра што сведчаць [https://pl.wikisource.org/wiki/Listy%20Orzeszkowej%20do%20Wacława%20Makowskiego ''лісты Ажэшкі да Вацлава Макоўскага''] . У гэтых лістах Ажэшка вельмі станоўча адгукаецца пра Вацлава. У 1950 годзе Эва Гульбінова перадала ў дар Гарадской публічнай бібліятэцы імя Гераніма Лапацінскага ў Любліне дакументы, якія тычыліся кнігарні «Эліза Ажэшка і С-ка» з 1879 па 1881 год. Сярод іх: паведамленні аб адкрыцці кнігарні, даверанасці Вацлава Макоўскага, дамовы паміж партнёрамі і рахункі кнігарні. == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1854 годзе]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пётркаве Трыбунальскім]] <references /> [[Катэгорыя:Кнігагандляры]] [[Катэгорыя:Выдаўцы]] th2b3fdvrrrnzsanesqfffjemvccgag 0 808793 5149133 2026-05-31T09:04:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Плоніс}} {{Асоба |імя = Яніс Плоніс |арыгінал імя = {{lang-lv|Jānis Plonis}} |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = каталіцкі [[святар]], [[педагог]], грамадскі дзеяч, рэдактар |дата...» 5149133 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Плоніс}} {{Асоба |імя = Яніс Плоніс |арыгінал імя = {{lang-lv|Jānis Plonis}} |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = каталіцкі [[святар]], [[педагог]], грамадскі дзеяч, рэдактар |дата нараджэння = {{ДН|29|12|1892}} |месца нараджэння = в. Плоні, Ліксненская воласць, [[Дзвінскі павет]], [[Віцебская губерня]], [[Расійская імперыя]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}}<br>{{Сцягафікацыя|СССР}} |падданства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |дата смерці = {{ДС|3|12|1950}} |месца смерці = [[Латвійская ССР]], [[СССР]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Я́ніс Пло́ніс''' (таксама ''Яніс Плоньс'', {{lang-lv|Jānis Plonis, Jānis Ploņs}}; {{ДН|29|12|1892}}, в. [[Плоні]], [[Ліксненская воласць]] — {{ДС|3|12|1950}}) — латвійскі [[каталіцкі святар]], [[педагог]], рэдактар і грамадскі дзеяч [[Латгалія|Латгаліі]]. У 1934 годзе быў прызначаны дырэктарам [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] для правядзення яе рэарганізацыі і [[Латышызацыя|латышызацыі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}<ref name="gorod">{{cite web |url=https://gorod.lv/novosti/178412-atklata-izstade-nicgalietim-priesterim-janim-plonim-120 |title=Atklāta izstāde „Nīcgalietim priesterim Jānim Plonim 120” |publisher=Gorod.lv |date=2012-12-21 |lang=lv |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == === Духоўная і асветніцкая дзейнасць === Нарадзіўся 29 снежня 1892 года ў вёсцы [[Плоні]] [[Ліксненская воласць|Ліксненскай воласці]] (пазней [[Ніцгальская воласць]]) у сялянскай сям'і. Скончыў [[Ковенская духоўная семінарыя|Ковенскую духоўную семінарыю]], затым вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Пецярбургскай духоўнай семінарыі]] і два гады ў [[Пецярбургская духоўная акадэмія|Духоўнай акадэміі]]. У 1917 годзе прыняў сакрамент святарства<ref name="gorod" /><ref name="du">{{cite web |url=https://latgalesdati.du.lv/persona/634 |title=Jānis Plonis (Plōņs) |publisher=Latgales dati |lang=lv |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. Ужо ў першыя гады свайго служэння Плоніс вылучыўся актыўнай грамадскай працай. Працуючы школьным капеланам у [[Рыга|Рызе]], ён дамогся стварэння асноўнай школы для латгальскіх дзяцей. Да 1918 года быў вікарыем у Калупэ, у 1919—1920 гадах служыў пробашчам у [[Стыглава|Стыглаве]]. У 1920 годзе ў [[Рэзэкнэ]] кіраваў новаўтвораным царкоўным хорам<ref name="gorod" /><ref name="du" />. У 1921 годзе ў Рэзэкнэ праходзілі курсы для народных настаўнікаў, удзельнікі якіх заснавалі літаратурны гурток. Пры актыўным удзеле Плоніса і П. Стродаса гурток пачаў выданне латгальскага часопіса «[[Zīdūnis]]», дзе Плоніс публікаваў свае рэлігійныя творы і быў яго рэдактарам. Яшчэ раней, у 1912 годзе, ён пераклаў на латгальскую мову апавяданне [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Івана Тургенева]] для газеты «[[Drywa]]»<ref name="gorod" /><ref name="du" />. У 1924—1931 гадах служыў у [[Дрыцаны|Дрыцанах]] і [[Пілцэнэ]]. У Дрыцанскай парафіі ён не толькі выконваў абавязкі святара, але і кіраваў школай, узначальваў культурнае таварыства «[[Auseklis]]» і быў рэжысёрам мясцовых тэатральных пастановак<ref name="gorod" />. У 1931—1932 гадах выкладаў Закон Божы ў [[Даўгаўпілскі дзяржаўны настаўніцкі інстытут|Даўгаўпілскім дзяржаўным настаўніцкім інстытуце]]<ref name="du" />. === Дырэктар гімназіі і палітыка латышызацыі === Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] 15 мая 1934 года новыя ўлады пачалі жорсткі курс на абмежаванне правоў нацыянальных меншасцей і згортванне іх школьнай аўтаноміі. Увосень 1934 года [[Міністэрства асветы Латвіі]] звольніла беларускага дзеяча [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргея Сахарава]] з пасады дырэктара [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] і прызначыла на яго месца Яніса Плоніса{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}. 14 кастрычніка 1934 года Плоніс правёў бацькоўскі сход, на якім афіцыйна азнаёміў прысутных з новым курсам дзяржаўнай школьнай палітыкі. Гэты курс прадугледжваў паступовую латышызацыю і фактычную ліквідацыю беларускай установы. Неўзабаве, у 1935 годзе, паводле рашэння ўрада, гімназія была пазбаўлена статусу і аб'яднана з польскай гімназіяй у 2-ю змяшаную дзяржаўную гімназію (таксама вядомую як [[Грыўская польска-беларуска-руская гімназія]]), дырэктарам якой і застаўся Плоніс{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}<ref name="gorod" />. У 1930-я гады Плоніс таксама з'яўляўся святаром Грыўскай парафіі і выконваў абавязкі капелана ў ваенізаванай арганізацыі «[[Айзсаргі]]». У 1938 годзе ён стаў першым дэканам новаўтворанага Грыўскага дэканата<ref name="gorod" />. Памёр 3 снежня 1950 года. Пахаваны на [[Грыўскія могілкі|Грыўскіх могілках]] у [[Даўгаўпілс]]е<ref name="du" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * Es viņu pazīstu: latviešu biogrāfiskā vārdnīca. [redaktors Žanis Unāms]. [Grandheivena]: Raven Printing, 1975. 386.lpp. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плоніс Яніс}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Латвіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 29 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзвінскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1950 годзе]] ing6legsduf6oqig6vdlmrw5ye4uyvw 5149136 5149133 2026-05-31T09:12:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149136 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Плоніс}} {{Асоба}} '''Я́ніс Пло́ніс''' (таксама ''Яніс Плоньс'', {{lang-lv|Jānis Plonis, Jānis Ploņs}}; {{ДН|29|12|1892}}, в. [[Плоні]], [[Ліксненская воласць]] — {{ДС|3|12|1950}}) — латвійскі [[каталіцкі святар]], [[педагог]], рэдактар і грамадскі дзеяч [[Латгалія|Латгаліі]]. У 1934 годзе быў прызначаны дырэктарам [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] для правядзення яе рэарганізацыі і [[Латышызацыя|латышызацыі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}<ref name="gorod">{{cite web |url=https://gorod.lv/novosti/178412-atklata-izstade-nicgalietim-priesterim-janim-plonim-120 |title=Atklāta izstāde „Nīcgalietim priesterim Jānim Plonim 120” |publisher=Gorod.lv |date=2012-12-21 |lang=lv |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == === Духоўная і асветніцкая дзейнасць === Нарадзіўся 29 снежня 1892 года ў вёсцы [[Плоні]] [[Ліксненская воласць|Ліксненскай воласці]] (пазней [[Ніцгальская воласць]]) у сялянскай сям'і. Скончыў [[Ковенская духоўная семінарыя|Ковенскую духоўную семінарыю]], затым вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Пецярбургскай духоўнай семінарыі]] і два гады ў [[Пецярбургская духоўная акадэмія|Духоўнай акадэміі]]. У 1917 годзе прыняў сакрамент святарства<ref name="gorod" /><ref name="du">{{cite web |url=https://latgalesdati.du.lv/persona/634 |title=Jānis Plonis (Plōņs) |publisher=Latgales dati |lang=lv |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. Ужо ў першыя гады свайго служэння Плоніс вылучыўся актыўнай грамадскай працай. Працуючы школьным капеланам у [[Рыга|Рызе]], ён дамогся стварэння асноўнай школы для латгальскіх дзяцей. Да 1918 года быў вікарыем у Калупэ, у 1919—1920 гадах служыў пробашчам у [[Стыглава|Стыглаве]]. У 1920 годзе ў [[Рэзэкнэ]] кіраваў новаўтвораным царкоўным хорам<ref name="gorod" /><ref name="du" />. У 1921 годзе ў Рэзэкнэ праходзілі курсы для народных настаўнікаў, удзельнікі якіх заснавалі літаратурны гурток. Пры актыўным удзеле Плоніса і П. Стродаса гурток пачаў выданне латгальскага часопіса «[[Zīdūnis]]», дзе Плоніс публікаваў свае рэлігійныя творы і быў яго рэдактарам. Яшчэ раней, у 1912 годзе, ён пераклаў на латгальскую мову апавяданне [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Івана Тургенева]] для газеты «[[Drywa]]»<ref name="gorod" /><ref name="du" />. У 1924—1931 гадах служыў у [[Дрыцаны|Дрыцанах]] і [[Пілцэнэ]]. У Дрыцанскай парафіі ён не толькі выконваў абавязкі святара, але і кіраваў школай, узначальваў культурнае таварыства «[[Auseklis]]» і быў рэжысёрам мясцовых тэатральных пастановак<ref name="gorod" />. У 1931—1932 гадах выкладаў Закон Божы ў [[Даўгаўпілскі дзяржаўны настаўніцкі інстытут|Даўгаўпілскім дзяржаўным настаўніцкім інстытуце]]<ref name="du" />. === Дырэктар гімназіі і палітыка латышызацыі === Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] 15 мая 1934 года новыя ўлады пачалі жорсткі курс на абмежаванне правоў нацыянальных меншасцей і згортванне іх школьнай аўтаноміі. Увосень 1934 года [[Міністэрства асветы Латвіі]] звольніла беларускага дзеяча [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргея Сахарава]] з пасады дырэктара [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] і прызначыла на яго месца Яніса Плоніса{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}. 14 кастрычніка 1934 года Плоніс правёў бацькоўскі сход, на якім афіцыйна азнаёміў прысутных з новым курсам дзяржаўнай школьнай палітыкі. Гэты курс прадугледжваў паступовую латышызацыю і фактычную ліквідацыю беларускай установы. Неўзабаве, у 1935 годзе, паводле рашэння ўрада, гімназія была пазбаўлена статусу і аб'яднана з польскай гімназіяй у 2-ю змяшаную дзяржаўную гімназію (таксама вядомую як [[Грыўская польска-беларуска-руская гімназія]]), дырэктарам якой і застаўся Плоніс{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}<ref name="gorod" />. У 1930-я гады Плоніс таксама з'яўляўся святаром Грыўскай парафіі і выконваў абавязкі капелана ў ваенізаванай арганізацыі «[[Айзсаргі]]». У 1938 годзе ён стаў першым дэканам новаўтворанага Грыўскага дэканата<ref name="gorod" />. Памёр 3 снежня 1950 года. Пахаваны на [[Грыўскія могілкі|Грыўскіх могілках]] у [[Даўгаўпілс]]е<ref name="du" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * Es viņu pazīstu: latviešu biogrāfiskā vārdnīca. [redaktors Žanis Unāms]. [Grandheivena]: Raven Printing, 1975. 386.lpp. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плоніс Яніс}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Латвіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 29 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзвінскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1950 годзе]] gzcwmvjdh2nchdqpf3u5p5zaihdggjw 5149137 5149136 2026-05-31T09:13:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Духоўная і асветніцкая дзейнасць */ 5149137 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Плоніс}} {{Асоба}} '''Я́ніс Пло́ніс''' (таксама ''Яніс Плоньс'', {{lang-lv|Jānis Plonis, Jānis Ploņs}}; {{ДН|29|12|1892}}, в. [[Плоні]], [[Ліксненская воласць]] — {{ДС|3|12|1950}}) — латвійскі [[каталіцкі святар]], [[педагог]], рэдактар і грамадскі дзеяч [[Латгалія|Латгаліі]]. У 1934 годзе быў прызначаны дырэктарам [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] для правядзення яе рэарганізацыі і [[Латышызацыя|латышызацыі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}<ref name="gorod">{{cite web |url=https://gorod.lv/novosti/178412-atklata-izstade-nicgalietim-priesterim-janim-plonim-120 |title=Atklāta izstāde „Nīcgalietim priesterim Jānim Plonim 120” |publisher=Gorod.lv |date=2012-12-21 |lang=lv |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == === Духоўная і асветніцкая дзейнасць === Нарадзіўся 29 снежня 1892 года ў вёсцы [[Плоні]] [[Ліксненская воласць|Ліксненскай воласці]] (пазней [[Ніцгальская воласць]]) у сялянскай сям'і. Скончыў [[Ковенская духоўная семінарыя|Ковенскую духоўную семінарыю]], затым вучыўся ў [[Пецярбургская духоўная семінарыя|Пецярбургскай духоўнай семінарыі]] і два гады ў [[Пецярбургская духоўная акадэмія|Духоўнай акадэміі]]. У 1917 годзе прыняў сакрамент святарства<ref name="gorod" /><ref name="du">{{cite web |url=https://latgalesdati.du.lv/persona/634 |title=Jānis Plonis (Plōņs) |publisher=Latgales dati |lang=lv |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. Ужо ў першыя гады свайго служэння Плоніс вылучыўся актыўнай грамадскай працай. Працуючы школьным капеланам у [[Рыга|Рызе]], ён дамогся стварэння асноўнай школы для латгальскіх дзяцей. Да 1918 года быў вікарыем у Калупэ, у 1919—1920 гадах служыў пробашчам у [[Стыглава|Стыглаве]]. У 1920 годзе ў [[Рэзэкнэ]] кіраваў новаўтвораным царкоўным хорам<ref name="gorod" /><ref name="du" />. У 1921 годзе ў Рэзэкнэ праходзілі курсы для народных настаўнікаў, удзельнікі якіх заснавалі літаратурны гурток. Пры актыўным удзеле Плоніса і П. Стродаса гурток пачаў выданне латгальскага часопіса «[[Zīdūnis]]», дзе Плоніс публікаваў свае рэлігійныя творы і быў яго рэдактарам. Яшчэ раней, у 1912 годзе, ён пераклаў на латгальскую мову апавяданне [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Івана Тургенева]] для газеты «[[Drywa]]»<ref name="gorod" /><ref name="du" />. У 1924—1931 гадах служыў у [[Дрыцаны|Дрыцанах]] і [[Пілцэнэ]]. У Дрыцанскай парафіі ён не толькі выконваў абавязкі святара, але і кіраваў школай, узначальваў культурнае таварыства «[[Auseklis]]» і быў рэжысёрам мясцовых тэатральных пастановак<ref name="gorod" />. У 1931—1932 гадах выкладаў Закон Божы ў [[Даўгаўпілскі дзяржаўны настаўніцкі інстытут|Даўгаўпілскім дзяржаўным настаўніцкім інстытуце]]<ref name="du" />. === Дырэктар гімназіі і палітыка латышызацыі === Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] 15 мая 1934 года новыя ўлады пачалі жорсткі курс на абмежаванне правоў нацыянальных меншасцей і згортванне іх школьнай аўтаноміі. Увосень 1934 года [[Міністэрства асветы Латвіі]] звольніла беларускага дзеяча [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргея Сахарава]] з пасады дырэктара [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] і прызначыла на яго месца Яніса Плоніса{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}. 14 кастрычніка 1934 года Плоніс правёў бацькоўскі сход, на якім афіцыйна азнаёміў прысутных з новым курсам дзяржаўнай школьнай палітыкі. Гэты курс прадугледжваў паступовую латышызацыю і фактычную ліквідацыю беларускай установы. Неўзабаве, у 1935 годзе, паводле рашэння ўрада, гімназія была пазбаўлена статусу і аб'яднана з польскай гімназіяй у 2-ю змяшаную дзяржаўную гімназію (таксама вядомую як [[Грыўская польска-беларуска-руская гімназія]]), дырэктарам якой і застаўся Плоніс{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}<ref name="gorod" />. У 1930-я гады Плоніс таксама з'яўляўся святаром Грыўскай парафіі і выконваў абавязкі капелана ў ваенізаванай арганізацыі «[[Айзсаргі]]». У 1938 годзе ён стаў першым дэканам новаўтворанага Грыўскага дэканата<ref name="gorod" />. Памёр 3 снежня 1950 года. Пахаваны на [[Грыўскія могілкі|Грыўскіх могілках]] у [[Даўгаўпілс]]е<ref name="du" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * Es viņu pazīstu: latviešu biogrāfiskā vārdnīca. [redaktors Žanis Unāms]. [Grandheivena]: Raven Printing, 1975. 386.lpp. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плоніс Яніс}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Латвіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 29 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзвінскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1950 годзе]] auzza08y4vbrtk1b9dqhb7fumwzrj8u 5149138 5149137 2026-05-31T09:14:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Духоўная і асветніцкая дзейнасць */ 5149138 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Плоніс}} {{Асоба}} '''Я́ніс Пло́ніс''' (таксама ''Яніс Плоньс'', {{lang-lv|Jānis Plonis, Jānis Ploņs}}; {{ДН|29|12|1892}}, в. [[Плоні]], [[Ліксненская воласць]] — {{ДС|3|12|1950}}) — латвійскі [[каталіцкі святар]], [[педагог]], рэдактар і грамадскі дзеяч [[Латгалія|Латгаліі]]. У 1934 годзе быў прызначаны дырэктарам [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] для правядзення яе рэарганізацыі і [[Латышызацыя|латышызацыі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}<ref name="gorod">{{cite web |url=https://gorod.lv/novosti/178412-atklata-izstade-nicgalietim-priesterim-janim-plonim-120 |title=Atklāta izstāde „Nīcgalietim priesterim Jānim Plonim 120” |publisher=Gorod.lv |date=2012-12-21 |lang=lv |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == === Духоўная і асветніцкая дзейнасць === Нарадзіўся 29 снежня 1892 года ў вёсцы [[Плоні]] [[Ліксненская воласць|Ліксненскай воласці]] (пазней [[Ніцгальская воласць]]) у сялянскай сям'і. Скончыў [[Ковенская духоўная семінарыя|Ковенскую духоўную семінарыю]], затым вучыўся ў [[Пецярбургская духоўная семінарыя (каталіцтва)|Пецярбургскай духоўнай семінарыі]] і два гады ў [[Пецярбургская духоўная акадэмія|Духоўнай акадэміі]]. У 1917 годзе прыняў сакрамент святарства<ref name="gorod" /><ref name="du">{{cite web |url=https://latgalesdati.du.lv/persona/634 |title=Jānis Plonis (Plōņs) |publisher=Latgales dati |lang=lv |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. Ужо ў першыя гады свайго служэння Плоніс вылучыўся актыўнай грамадскай працай. Працуючы школьным капеланам у [[Рыга|Рызе]], ён дамогся стварэння асноўнай школы для латгальскіх дзяцей. Да 1918 года быў вікарыем у Калупэ, у 1919—1920 гадах служыў пробашчам у [[Стыглава|Стыглаве]]. У 1920 годзе ў [[Рэзэкнэ]] кіраваў новаўтвораным царкоўным хорам<ref name="gorod" /><ref name="du" />. У 1921 годзе ў Рэзэкнэ праходзілі курсы для народных настаўнікаў, удзельнікі якіх заснавалі літаратурны гурток. Пры актыўным удзеле Плоніса і П. Стродаса гурток пачаў выданне латгальскага часопіса «[[Zīdūnis]]», дзе Плоніс публікаваў свае рэлігійныя творы і быў яго рэдактарам. Яшчэ раней, у 1912 годзе, ён пераклаў на латгальскую мову апавяданне [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Івана Тургенева]] для газеты «[[Drywa]]»<ref name="gorod" /><ref name="du" />. У 1924—1931 гадах служыў у [[Дрыцаны|Дрыцанах]] і [[Пілцэнэ]]. У Дрыцанскай парафіі ён не толькі выконваў абавязкі святара, але і кіраваў школай, узначальваў культурнае таварыства «[[Auseklis]]» і быў рэжысёрам мясцовых тэатральных пастановак<ref name="gorod" />. У 1931—1932 гадах выкладаў Закон Божы ў [[Даўгаўпілскі дзяржаўны настаўніцкі інстытут|Даўгаўпілскім дзяржаўным настаўніцкім інстытуце]]<ref name="du" />. === Дырэктар гімназіі і палітыка латышызацыі === Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] 15 мая 1934 года новыя ўлады пачалі жорсткі курс на абмежаванне правоў нацыянальных меншасцей і згортванне іх школьнай аўтаноміі. Увосень 1934 года [[Міністэрства асветы Латвіі]] звольніла беларускага дзеяча [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргея Сахарава]] з пасады дырэктара [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] і прызначыла на яго месца Яніса Плоніса{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}. 14 кастрычніка 1934 года Плоніс правёў бацькоўскі сход, на якім афіцыйна азнаёміў прысутных з новым курсам дзяржаўнай школьнай палітыкі. Гэты курс прадугледжваў паступовую латышызацыю і фактычную ліквідацыю беларускай установы. Неўзабаве, у 1935 годзе, паводле рашэння ўрада, гімназія была пазбаўлена статусу і аб'яднана з польскай гімназіяй у 2-ю змяшаную дзяржаўную гімназію (таксама вядомую як [[Грыўская польска-беларуска-руская гімназія]]), дырэктарам якой і застаўся Плоніс{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}<ref name="gorod" />. У 1930-я гады Плоніс таксама з'яўляўся святаром Грыўскай парафіі і выконваў абавязкі капелана ў ваенізаванай арганізацыі «[[Айзсаргі]]». У 1938 годзе ён стаў першым дэканам новаўтворанага Грыўскага дэканата<ref name="gorod" />. Памёр 3 снежня 1950 года. Пахаваны на [[Грыўскія могілкі|Грыўскіх могілках]] у [[Даўгаўпілс]]е<ref name="du" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * Es viņu pazīstu: latviešu biogrāfiskā vārdnīca. [redaktors Žanis Unāms]. [Grandheivena]: Raven Printing, 1975. 386.lpp. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плоніс Яніс}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Латвіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 29 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзвінскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1950 годзе]] ojlsliiovip6v3vjwmwjbwz37gwggwl 5149140 5149138 2026-05-31T09:16:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5149140 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Плоніс}} {{Асоба}} '''Я́ніс Пло́ніс''' (таксама ''Яніс Плоньс'', {{lang-lv|Jānis Plonis, Jānis Ploņs}}; {{ДН|29|12|1892}}, в. [[Плоні]], [[Ліксненская воласць]] — {{ДС|3|12|1950}}) — латвійскі [[каталіцкі святар]], [[педагог]], рэдактар і грамадскі дзеяч [[Латгалія|Латгаліі]]. У 1934 годзе быў прызначаны дырэктарам [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] для правядзення яе рэарганізацыі і [[Латышызацыя|латышызацыі]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}<ref name="gorod">{{cite web |url=https://gorod.lv/novosti/178412-atklata-izstade-nicgalietim-priesterim-janim-plonim-120 |title=Atklāta izstāde „Nīcgalietim priesterim Jānim Plonim 120” |publisher=Gorod.lv |date=2012-12-21 |lang=lv |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == === Духоўная і асветніцкая дзейнасць === Нарадзіўся 29 снежня 1892 года ў вёсцы [[Плоні]] [[Ліксненская воласць|Ліксненскай воласці]] (пазней [[Ніцгальская воласць]]) у сялянскай сям'і. Скончыў [[Ковенская духоўная семінарыя|Ковенскую духоўную семінарыю]], затым вучыўся ў [[Пецярбургская духоўная семінарыя (каталіцтва)|Пецярбургскай духоўнай семінарыі]] і два гады ў [[Пецярбургская духоўная акадэмія (каталіцкая)|Духоўнай акадэміі]]. У 1917 годзе прыняў сакрамент святарства<ref name="gorod" /><ref name="du">{{cite web |url=https://latgalesdati.du.lv/persona/634 |title=Jānis Plonis (Plōņs) |publisher=Latgales dati |lang=lv |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. Ужо ў першыя гады свайго служэння Плоніс вылучыўся актыўнай грамадскай працай. Працуючы школьным капеланам у [[Рыга|Рызе]], ён дамогся стварэння асноўнай школы для латгальскіх дзяцей. Да 1918 года быў вікарыем у Калупэ, у 1919—1920 гадах служыў пробашчам у [[Стыглава|Стыглаве]]. У 1920 годзе ў [[Рэзэкнэ]] кіраваў новаўтвораным царкоўным хорам<ref name="gorod" /><ref name="du" />. У 1921 годзе ў Рэзэкнэ праходзілі курсы для народных настаўнікаў, удзельнікі якіх заснавалі літаратурны гурток. Пры актыўным удзеле Плоніса і П. Стродаса гурток пачаў выданне латгальскага часопіса «[[Zīdūnis]]», дзе Плоніс публікаваў свае рэлігійныя творы і быў яго рэдактарам. Яшчэ раней, у 1912 годзе, ён пераклаў на латгальскую мову апавяданне [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Івана Тургенева]] для газеты «[[Drywa]]»<ref name="gorod" /><ref name="du" />. У 1924—1931 гадах служыў у [[Дрыцаны|Дрыцанах]] і [[Пілцэнэ]]. У Дрыцанскай парафіі ён не толькі выконваў абавязкі святара, але і кіраваў школай, узначальваў культурнае таварыства «[[Auseklis]]» і быў рэжысёрам мясцовых тэатральных пастановак<ref name="gorod" />. У 1931—1932 гадах выкладаў Закон Божы ў [[Даўгаўпілскі дзяржаўны настаўніцкі інстытут|Даўгаўпілскім дзяржаўным настаўніцкім інстытуце]]<ref name="du" />. === Дырэктар гімназіі і палітыка латышызацыі === Пасля дзяржаўнага перавароту [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] 15 мая 1934 года новыя ўлады пачалі жорсткі курс на абмежаванне правоў нацыянальных меншасцей і згортванне іх школьнай аўтаноміі. Увосень 1934 года [[Міністэрства асветы Латвіі]] звольніла беларускага дзеяча [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргея Сахарава]] з пасады дырэктара [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] і прызначыла на яго месца Яніса Плоніса{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}. 14 кастрычніка 1934 года Плоніс правёў бацькоўскі сход, на якім афіцыйна азнаёміў прысутных з новым курсам дзяржаўнай школьнай палітыкі. Гэты курс прадугледжваў паступовую латышызацыю і фактычную ліквідацыю беларускай установы. Неўзабаве, у 1935 годзе, паводле рашэння ўрада, гімназія была пазбаўлена статусу і аб'яднана з польскай гімназіяй у 2-ю змяшаную дзяржаўную гімназію (таксама вядомую як [[Грыўская польска-беларуска-руская гімназія]]), дырэктарам якой і застаўся Плоніс{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599}}<ref name="gorod" />. У 1930-я гады Плоніс таксама з'яўляўся святаром Грыўскай парафіі і выконваў абавязкі капелана ў ваенізаванай арганізацыі «[[Айзсаргі]]». У 1938 годзе ён стаў першым дэканам новаўтворанага Грыўскага дэканата<ref name="gorod" />. Памёр 3 снежня 1950 года. Пахаваны на [[Грыўскія могілкі|Грыўскіх могілках]] у [[Даўгаўпілс]]е<ref name="du" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * Es viņu pazīstu: latviešu biogrāfiskā vārdnīca. [redaktors Žanis Unāms]. [Grandheivena]: Raven Printing, 1975. 386.lpp. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плоніс Яніс}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэдактары Латвіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 29 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзвінскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1950 годзе]] 1sk4te9y6xgbc8domowxw646k0lmzkf 0 808794 5149139 2026-05-31T09:14:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Санкт-Пецярбургская Рымска-каталіцкая семінарыя]] 5149139 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Санкт-Пецярбургская Рымска-каталіцкая семінарыя]] at8j9kusi4i5ylvl3glrtqbs7nf1avk 0 808795 5149142 2026-05-31T09:16:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія]] 5149142 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія]] nviqm8d5f0semxk41rpcxwvqtlznjpv 0 808796 5149146 2026-05-31T09:36:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 крыніца — [[:ru:Языковая политика в Латвии]], [[:en:Language policy in Latvia]], [[:en:Latvianization]] 5149146 wikitext text/x-wiki '''Латышыза́цыя''' ({{lang-lv|Latviskošana}}) — працэс і палітыка дзяржаўнай або культурнай [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] нацыянальных меншасцей, а таксама насаджэння [[латышская мова|латышскай мовы]] і культуры ў дзяржаўным кіраванні, эканоміцы, адукацыі і грамадскім жыцці. Найчасцей гэты тэрмін ужываецца ў гістарыяграфіі ў дачыненні да нацыянальнай палітыкі [[Аўтарытарны рэжым Карліса Улманіса|аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса]] ў 1934—1940 гадах, аднак працэсы латышызацыі пачаліся значна раней і працягваюцца ў розных формах у сучаснай [[Латвія|Латвіі]]. == Першае латышскае нацыянальнае абуджэнне == [[Файл:Alunāns_Juris.jpeg|справа|міні|[[Юрыс Алунанс]] — адзін з пачынальнікаў лінгвістычнай латышызацыі ў XIX стагоддзі]] Першыя працэсы латышызацыі пачаліся ў часы [[Першае латышскае нацыянальнае абуджэнне|Першага латышскага нацыянальнага абуджэння]] ў сярэдзіне і другой палове XIX стагоддзя. Гэты перыяд вызначыўся моцным рухам за ачышчэнне латышскай мовы ад шматлікіх [[германізм]]аў, якія назапашваліся на працягу стагоддзяў дамінавання [[Прыбалтыйскія немцы|прыбалтыйскіх немцаў]]. Нямецкія запазычанні мэтанакіравана замяняліся на ўласна латышскія словы: напрыклад, слова «beķeris» было заменена на «maiznieks» (пекар), «duršlags» на «caurduris» (друшляк), а «trekteris» на «piltuve» (варонка)<ref>{{cite web |url=https://latvijasluteranis.lv/2012/10/04/par-vaciskajiem-barbarismiem-domajot/ |title=PAR VĀCISKAJIEM BARBARISMIEM DOMĀJOT |author=Ojārs Bušs |date=2012-10-04 |lang=lv |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. Выдатны латышскі мовазнавец [[Юрыс Алунанс]] пры падтрымцы [[Крыш’яніс Валдэмарс|Крыш’яніса Валдэмарса]] прапанаваў латышызаваныя назвы для замежных краін, нацыянальнасцей і месяцаў. Для замены нямецкіх канчаткаў былі распрацаваны і ўкаранёны ўласцівыя латышскай мове словаўтваральныя суфіксы (напрыклад, ''-tava'', ''-nieks'', ''-nīca'')<ref>{{cite web |url=https://valoda.lv/valsts-valoda/vesture/ |title=Vēsture |publisher=Latviešu valodas aģentūra |lang=lv |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. == Першая Латвійская Рэспубліка (1918—1934) == Пасля абвяшчэння незалежнасці [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвійскай Рэспублікі]] ў 1918 годзе дзяржава першапачаткова праводзіла адносна ліберальную нацыянальную палітыку. Нацыянальным меншасцям (у тым ліку [[Рускія ў Латвіі|рускім]], [[Беларусы Латвіі|беларусам]], [[палякі|палякам]], [[яўрэі|яўрэям]] і [[Прыбалтыйскія немцы|немцам]]) была гарантавана культурная аўтаномія. Яны атрымалі права на навучанне на роднай мове і выкарыстанне сваіх моў у мясцовым кіраванні і ў [[Сейм Латвіі|Сейме]]<ref>Saeimas kārtības rullis. «Valdības vēstnesis», 27.03.1923. — 145. pants.</ref>. Тым не менш, ужо ў перыяд парламенцкай дэмакратыі пачалі праяўляцца элементы дзяржаўнай латышызацыі. Пачалася маштабная кампанія па змене геаграфічных назваў: многія тапонімы нямецкага або славянскага паходжання замяняліся на латышскія (напрыклад, Дзвінск стаў [[Даўгаўпілс]]ам, а Люцын — [[Лудза|Лудзай]]). Дзеці з нацыянальных меншасцей часта сутыкаліся са складанасцямі пры спробе атрымаць вышэйшую адукацыю. [[Латвійскі ўніверсітэт]] патрабаваў здачы складаных уступных іспытаў па латышскай мове, з-за чаго ў сярэдзіне 1920-х гадоў многія выпускнікі беларускіх гімназій правальвалі іспыты і былі вымушаны шукаць магчымасць вучыцца ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] або [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=130}}. == Аўтарытарны рэжым Карліса Улманіса (1934—1940) == [[Файл:K. Ulmakis LCCN2014712518 (cropped).jpg|міні|Карліс Улманіс, які ініцыяваў працэс масавай латышызацыі ў 1934 годзе]] Пасля [[Дзяржаўны пераварот у Латвіі (1934)|дзяржаўнага перавароту]] 15 мая 1934 года новы ўрад [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаў інтэнсіўны і гвалтоўны курс на латышызацыю ўсіх сфер грамадскага жыцця. Галоўнай мэтай дзяржавы стала абвяшчэнне перавагі латышскай нацыі і выцясненне нацыянальных меншасцей з эканомікі, культуры і палітыкі<ref>{{кніга |аўтар=Блейере Д., Бутулис И. и др. |загаловак=История Латвии, ХХ век |месца=Рига |выдавецтва=Jumava |год=2005 |старонак=475 |старонкі=161—179}}</ref>. Афіцыйная ідэалогія сцвярджала, што ўлада належыць не абстрактнаму «народу Латвіі», а адзінай латышскай нацыі{{sfn|Adler, Marten|2025|с=22—23}}. === Латышызацыя прозвішчаў і тапонімаў === Рэжым пачаў масавую кампанію па змене «нядобрагучных» або іншамоўных прозвішчаў на ўласна латышскія. 21 снежня 1939 года Кабінет міністраў прыняў спецыяльны «Закон аб змене прозвішчаў». Гэты закон меў выразны дыскрымінацыйны характар, бо яго другі артыкул прама забараняў нелатышам браць латышскія прозвішчы, каб захаваць «этнічную чысціню» пануючай нацыі<ref>{{cite web |url=http://www.roots-saknes.lv/Names/NameChanges/LawNameChange1939.htm |title=Law on Name Changes 1939 |publisher=Valdības Vēstnesis |date=1939-12-22 |lang=en |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. Многія змененыя прозвішчы ўяўлялі сабой прамы пераклад з нямецкай мовы на латышскую: напрыклад, ''Altbergs'' (Старая гара) ператварыўся ў ''Veckalns'', ''Veisbergs'' (Белая гара) — у ''Baltkalns'', а ''Rozenfelds'' (Ружавае поле) — у ''Rožlauks''<ref>{{артыкул |аўтар=Pauls Balodis |загаловак=Salikteņuzvārdi latviešu un somu valodā |выданне=LATVIJAS UNIVERSITĀTES RAKSTI |год=2007 |нумар=727 |старонкі=20—32}}</ref>. Часам прозвішча спачатку германізавалася, а потым латышызавалася, як у выпадку з прозвішчам ''Daugmants'', якое спачатку запісалі як ''Daugmann'', а потым ператварылі ў ''Daugmanis''<ref>{{кніга |аўтар=Alfred Bilmanis |загаловак=Latvia as an Independent State |год=2008 |старонак= |старонкі=151 |isbn=1-4437-2444-0}}</ref>. Латвійскі дэмограф [[Ілмар Межс]] падлічыў, што ў сучаснай Латвіі каля траціны ўсіх латышскіх прозвішчаў маюць нямецкае паходжанне<ref>{{cite web |url=https://eng.lsm.lv/article/culture/history/why-did-latvians-choose-german-surnames.a374014/ |title=Why did Latvians choose German surnames? |publisher=Public Broadcasting of Latvia |date=2020-09-12 |lang=en |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. Набліжаныя да Улманіса чыноўнікі падавалі асабісты прыклад: асабісты сакратар Цымерманіс стаў Рудумсам, а міністр унутраных спраў [[Карнэлійс Вейтманіс]] стаў Вейдніексам. Да мая 1940 года больш за 10 тысяч жыхароў Латвіі змянілі свае прозвішчы. Паралельна ішоў працэс латышызацыі тапонімаў: улады паслядоўна перараблялі назвы вёсак і маёнткаў з нямецкім коранем «-muiža» (муйжа), замяняючы яго на латышскі «-ciems» (цыемс). === Знішчэнне адукацыі нацыянальных меншасцей === [[Файл:Настаўнікі_і_вучні_Дзвінскай_беларускай_гімназіі,_пач._1930-х_гадоў.jpg|справа|міні|Настаўнікі і вучні Дзвінскай беларускай гімназіі. Падчас латышызацыі гэтая ўстанова была пазбаўлена свайго статусу і ліквідавана]] Найбольш балючы ўдар латышызацыя нанесла па сістэме адукацыі. Новы Закон аб школьніцтве ад 12 ліпеня 1934 года ліквідаваў аўтаномныя школьныя ўпраўленні меншасцей. Дзеці з мяшаных сем'яў цяпер былі абавязаны наведваць выключна латышскія школы. З 1 жніўня 1934 года была ўведзена суровая забарона на выкарыстанне школьных падручнікаў, выдадзеных за мяжой{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=593}}. Асабліва моцна ад гэтых мер пацярпела беларуская меншасць. Калі да 1934 года ў Латвіі дзейнічала каля пяцідзесяці беларускіх пачатковых школ і дзве гімназіі, то да канца 1930-х гадоў засталася толькі адна [[1-я Рыжская беларуская пачатковая школа]]. У 1935 годзе была ліквідавана [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]], а ў 1936 годзе закрылася [[Рыжская беларуская прыватная гімназія]]{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=598—600}}. Усе беларускія культурна-асветныя таварыствы (у тым ліку [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]], «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]]» і [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]]) былі забаронены, а дзясяткі настаўнікаў (такія як [[Кастусь Езавітаў]], [[Уладзімір Пігулеўскі]], [[Сцяпан Сіцько]] і [[Франц Клагіш]]) былі звольненыя або рэпрэсаваныя палітычнай паліцыяй{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=595—596}}. Аналагічны ціск аказваўся на рускія і яўрэйскія ўстановы. Былі закрыты прыватныя рускія гімназіі Лішынай і Ламаносаўская гімназія, а іх вучняў прымусова перавялі ў дзяржаўную Рускую гімназію. У 1938 годзе ўлады забаранілі выданне рускага часопіса «[[Закон і суд]]»<ref name="flam">{{кніга |аўтар=Флам Л. С. |загаловак=Правовед П. Н. Якоби и его семья: воспоминания |месца=М. |выдавецтва=Русский путь |год=2014 |старонак=192 |isbn=978-5-85887-446-1}}</ref>. У 1939 годзе, у межах дамоўленасцей з нацысцкай Германіяй, усе нямецкія школы і прыходы былі закрыты ў сувязі з масавай рэпатрыяцыяй прыбалтыйскіх немцаў. === Ідэалогія і маніпуляцыі падчас перапісу 1935 года === [[Файл:Baltkrievi ka latviesu tautas zars (1938).pdf|міні|У кнізе «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» (1938) латышскі ідэолаг [[Вільбертс Краснайс]] даводзіў, што беларусы з'яўляюцца русіфікаванымі латышамі]] Для апраўдання палітыкі гвалтоўнай асіміляцыі выкарыстоўвалася дзяржаўная прапаганда і псеўданавуковая літаратура. Урад імкнуўся давесці, што прадстаўнікі славянскіх меншасцей (у прыватнасці, беларусы) з'яўляюцца толькі «зрусіфікаванымі латышамі», якіх неабходна вярнуць у лона ўласнага народа. Яскравым прыкладам такога падыходу стала кніга ідэолага [[Вільбертс Краснайс|Вільбертса Краснайса]] «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» (1938). Каб прадэманстраваць «добраахвотную» латышызацыю, прапаганда цытавала беларускіх настаўнікаў (напрыклад, [[Францішак Оруп|Франца Оруба]]), прымушаючы іх публічна адмаўляцца ад сваёй нацыянальнасці{{sfn|Krasnais|1938|с=27}}{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=603}}. [[Файл:Bundesarchiv_Bild_137-066679,_Karte_zur_Umsiedlung_Baltendeutscher.jpg|злева|міні|Карта рэпатрыяцыі прыбалтыйскіх немцаў з Латвіі і Эстоніі (1939)]] Гэтая ідэалогія стала прыкрыццём для маштабных фальсіфікацый падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|ўсеагульнага перапісу насельніцтва 1935 года]]. У памежных рэгіёнах [[Латгалія|Латгаліі]], напрыклад, у [[Дземанская воласць|Дземанскай]], [[Саліенская воласць|Саліенскай]], [[Скрудаліенская воласць|Скрудаліенскай]] і [[Прыдруйская воласць|Прыдруйскай]] валасцях, тысячы каталікоў і праваслаўных беларусаў і палякаў былі прымусова запісаны латышамі. Перапісчыкі наўмысна выпраўлялі ў анкетах славянскія нацыянальнасці на латышскую, а мовай хатняга ўжытку пазначалі латышскую мову. Гэта прывяло да штучнага скарачэння афіцыйнай колькасці беларусаў з 36 029 чалавек у 1930 годзе да 26 867 чалавек у 1935 годзе{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=604}}{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}. == Савецкі перыяд (1940—1990) == У часы існавання [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] латышская мова працягвала захоўваць статус асноўнай, аднак яна сутыкнулася з моцнай канкурэнцыяй з боку рускай мовы з-за масавай міграцыі рабочых кадраў з іншых рэспублік [[СССР]]. Для задавальнення патрэб мясцовай эканомікі і навукі была створана Тэрміналагічная камісія пры [[Акадэмія навук Латвіі|Акадэміі навук Латвійскай ССР]], якая з 1958 па 1989 гады выдала 15 тамоў слоўнікаў латышскай тэрміналогіі (па фізіцы, хіміі, юрыспрудэнцыі, педагогіцы і інш.)<ref>{{cite web|url=http://www.vvk.lv/index.php?sadala=224&id=725|title=LZA TERMINOLOĢIJAS KOMISIJAS VADĪBĀ IZSTRĀDĀTĀS TERMINU VĀRDNĪCAS|author=Агенцтва дзяржаўнай мовы Латвіі|date=2001-04-11|publisher=www.vvk.lv|accessdate=31 мая 2026|lang=lv}}</ref>. Тым не менш, у 1959 годзе пад ціскам партыйнага кіраўніцтва на чале з [[Арвід Янавіч Пельшэ|Арвідам Пельшэ]] ў Латгаліі была забаронена апошняя газета на [[латгальская мова|латгальскай мове]]. На хвалі нацыянальнага абуджэння канца 1980-х гадоў, 6 кастрычніка 1988 года Вярхоўны Савет Латвійскай ССР афіцыйна абвясціў латышскую мову дзяржаўнай мовай рэспублікі. == Сучасная Латвія (з 1991 года) == === Заканадаўства і імёны === Пасля аднаўлення незалежнасці [[Афіцыйная мова|дзяржаўны статус]] латышскай мовы быў замацаваны ў [[Канстытуцыя Латвіі|Канстытуцыі Латвіі]]. У 1999 годзе быў прыняты новы Закон аб дзяржаўнай мове, які прызнаў усе іншыя мовы (акрамя латышскай і гістарычнай [[ліўская мова|ліўскай]]) замежнымі<ref>{{cite web |url=https://likumi.lv/ta/en/en/id/14740-official-language-law |title=Official Language Law |publisher=likumi.lv |lang=en |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. Згодна з законам, усе дакументы, якія падаюцца ў дзяржаўныя ўстановы, павінны быць складзены выключна на латышскай мове. Сучасная латвійская дзяржава строга рэгулюе напісанне імёнаў і прозвішчаў. Паводле заканадаўства, усе замежныя імёны павінны афармляцца ў адпаведнасці з правіламі фанетычнай латышскай арфаграфіі з абавязковым даданнем латышскіх канчаткаў. Напрыклад, французскі акцёр [[Жэрар Дэпардзьё]] афіцыйна запісваецца як ''Žerārs Depardjē'', прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] — як ''Donalds Tramps'', а акцёр [[Хаакін Фенікс]] — як ''Hoakins Fīnikss''<ref>{{cite web |url=https://deepbaltic.com/2016/09/23/why-you-will-almost-definitely-have-to-change-your-name-when-speaking-latvian/ |title=Why You Will Almost Definitely Have to Change Your Name When Speaking Latvian |author=Will Mawhood |date=2016-09-23 |publisher=Deep Baltic |lang=en |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. У рускіх імёнах і прозвішчах афіцыйна забаронена выкарыстанне імёнаў па бацьку, а самі імёны латышызуюцца (напрыклад, Іван Іваноў запісваецца як ''Ivans Ivanovs''). Гэтая практыка неаднаразова аспрэчвалася грамадзянамі ў судах (напрыклад, справы Юты Менцэны, Лідзіі Кухарэцы і Леаніда Райхмана), аднак [[Еўрапейскі суд па правах чалавека]] і [[Канстытуцыйны суд Латвіі]] прызналі гэтыя патрабаванні законнымі<ref>{{cite web |url=http://www.satv.tiesa.gov.lv/wp-content/uploads/2001/06/2001-04-0103_Spriedums_ENG.pdf |title=Constitutional Court of Latvia judgment in case No. 2001-04-0103 |publisher=Constitutional Court of Latvia |lang=en |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. === Адукацыя і крытыка === <gallery mode="packed" heights="180"> Файл:28_09_2003_shkoly_LV.jpg|Масавыя пратэсты ў Рызе супраць скарачэння рускамоўнай адукацыі (2003 год) Файл:Students_by_language_of_instruction_(proportional).png|Графік, які паказвае паступовае павелічэнне долі навучання на латышскай мове (1999—2006) </gallery>У адрозненне ад аўтарытарнага перыяду Улманіса, у сучаснай Латвіі працяглы час захоўваліся школы нацыянальных меншасцей. Аднак з пачатку XXI стагоддзя ўрад пачаў працэс паступовага пераводу адукацыі на латышскую мову. У 2004 годзе была праведзена школьная рэформа, якая ўстанавіла прапорцыю выкладання ў сярэдніх школах меншасцей: 60 % прадметаў на латышскай мове і 40 % на роднай. У 2018 годзе Сейм Латвіі прыняў новыя папраўкі, паводле якіх навучанне ў 10—12 класах было цалкам пераведзена на латышскую мову, а ў 7—9 класах доля латышскай мовы была павялічана да 80 %<ref>{{cite news |url=https://eng.lsm.lv/article/society/education/government-okays-transition-to-latvian-as-sole-language-at-schools-in-2019.a265290/ |title=Government okays transition to Latvian as sole language at schools in 2019 |date=2018-01-23 |publisher=Public Broadcasting of Latvia |lang=en |accessdate=31 мая 2026}}</ref>. У 2022 годзе ўрад зацвердзіў канчатковы план пераходу ўсіх пачатковых школ на латышскую мову навучання да 2025 года. Гэтая палітыка выклікае крытыку з боку міжнародных інстытутаў. Спецыяльныя дакладчыкі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], эксперты [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]] і Савета Еўропы неаднаразова рэкамендавалі Латвіі змякчыць моўную палітыку, дазволіць ліставанне з уладамі на мовах меншасцей і праяўляць большая гнуткасць у пытаннях білінгвальнай адукацыі<ref>[http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/7session/A.HRC.7.19.Add.3.doc Report on mission to Latvia (2008)], UN Special Rapporteur on contemporary forms of racism, racial discrimination, xenophobia and related intolerance — see Paragraph 89</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Блейере Д., Бутулис И., Зунда А., Странга А., Фелдманис И. |загаловак=История Латвии: XX век |месца=Рыга |выдавецтва=Jumava |год=2005 |старонак=475 |isbn=9984-38-038-4}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|год=2023|нумар=43|старонкі=116—145|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} * {{артыкул |аўтар= Adler A., Marten H. F. |загаловак= How censuses reflect language ideologies in European nation states: contrastive perspectives on Germany and Latvia |выданне= Current Issues in Language Planning |тып=часопіс |год= 2025 |старонкі= 1—29 |ref=Adler, Marten}} * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культурная асіміляцыя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Латвіі]] [[Катэгорыя:Моўная палітыка ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Моўная палітыка]] [[Катэгорыя:Дыскрымінацыя]] 7m977jhmyll3o16fhyya1u343q20ti7 0 808797 5149148 2026-05-31T09:46:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Газета |назва = Беларус Віленшчыны |лагатып = |выява = |перыядычнасць = [[Штотыднёвік|штотыднёва]] |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (кірыліца і лацінка) |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] |выдавец = |краіна = {{...» 5149148 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Беларус Віленшчыны |лагатып = |выява = |перыядычнасць = [[Штотыднёвік|штотыднёва]] |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (кірыліца і лацінка) |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] |выдавец = |краіна = {{Сцягафікацыя|Літва}} |заснаванне = 5 лістапада 1993 |спыненне публікацый=31 сакавіка 1995}} '''«Белару́с Віле́ншчыны»''' — штотыднёвая беларуская старонка-ўкладыш, якая выходзіла ў перыядычных выданнях [[Літва|Літвы]] ў 1993—1995&nbsp;гадах. З’яўлялася друкаваным органам [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] (ТБК). Выдавалася ў дзвюх версіях: на кірыліцы ў рускамоўнай газеце «[[Эхо Литвы]]» і на лацінцы ў польскамоўнай газеце «[[Kurier Wileński]]»{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. == Выданне ў газеце «Эхо Литвы» == У рускай газеце «Эхо Литвы» беларуская старонка выдавалася з 5 лістапада 1993&nbsp;года да 30 снежня 1994&nbsp;года. Тэксты друкаваліся на беларускай мове кірыліцай. За гэты час у свет выйшла 59 нумароў. На старонках выдання была прадстаўлена дзейнасць [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] па захаванні беларускай культурнай спадчыны, асвятляліся культурна-асветныя мерапрыемствы беларускіх суполак, праблемы адраджэння грамадска-культурнага жыцця і беларускага школьніцтва ў Літве. Таксама публікавалася інфармацыя пра галоўныя падзеі грамадска-палітычнага і культурнага жыцця ў Беларусі{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. Старонка мела пастаянныя рубрыкі. У рубрыцы «Наша хроніка» друкаваліся мясцовыя навіны, у «Вестках з Беларусі» — навіны з метраполіі. Рубрыка «Наш каляндар», якую рыхтаваў [[І. Міхальчук|І.&nbsp;Міхальчук]], штомесяц расказвала пра найбольш адметныя падзеі беларускай гісторыі, а таксама пра гадавіны майстроў культуры і грамадска-палітычных дзеячаў. У раздзеле «Інфармацыя» паведамлялася пра мерапрыемствы беларускай грамады і друкавалася праграма беларускіх перадач на радыё і тэлебачанні. Асобная ўвага надавалася тлумачэнню і апісанню беларускіх абрадавых святаў, такіх як [[Вялікдзень]], [[Купалле]], [[Каляды]]{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. На старонках газеты публікаваліся артыкулы [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Л.&nbsp;Луцкевіча]] з серыі «Пазнайма свой горад». Змяшчаліся матэрыялы, прысвечаныя ўгодкам выбітных дзеячаў беларускага Адраджэння XX стагоддзя: [[Язэп Драздовіч|Я.&nbsp;Драздовіча]], [[Аляксандр Уласаў|А.&nbsp;Уласава]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б.&nbsp;Тарашкевіча]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Р.&nbsp;Шырмы]], [[Вацлаў Іваноўскі|В.&nbsp;Іваноўскага]], [[А. Коўш|А.&nbsp;Каўша]], [[Альбін Стаповіч|А.&nbsp;Стэповіча]], [[Сяргей Новік-Пяюн|С.&nbsp;Новіка-Пяюна]]. Таксама асвятлялася дзейнасць прадстаўнікоў беларускай культуры ў Літве, такіх як [[У. Рубацкі|У.&nbsp;Рубацкі]], [[Л. Мурашка|Л.&nbsp;Мурашка]], [[Э. Падбярэзскі|Э.&nbsp;Падбярэзскі]]. У выданні публікаваліся артыкулы пра жыццё беларусаў у свеце, уключаючы матэрыялы пра святкаванне ўгодкаў [[Абвяшчэнне БНР|абвяшчэння БНР]] у [[Вільнюс|Вільнюсе]] і іншых краінах, адзначэнне 50-х угодкаў вызвалення Беларусі ад фашысцкай акупацыі, Свята беларускай пісьменнасці і друку, сустрэчы беларускай моладзі свету і [[Першы з’езд беларусаў краін Балтыі]]. Даваліся практычныя парады: інтэрв'ю з прадстаўнікамі пасольства Беларусі ў Літве адносна візавага рэжыму, а таксама тлумачэнні [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства асветы Беларусі]] адносна прыёму ў вышэйшыя навучальныя ўстановы краіны прадстаўнікоў беларускай дыяспары. Сярод аўтараў публікацый былі [[Л. Луцкевіч|Л.&nbsp;Луцкевіч]], [[З. Каўшанка-Кратовіч|З.&nbsp;Каўшанка-Кратовіч]], [[Л. Кароль|Л.&nbsp;Кароль]], [[А. Анішчык|А.&nbsp;Анішчык]], [[П. Саўчанка|П.&nbsp;Саўчанка]] і іншыя{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. == Выданне ў газеце «Kurier Wileński» == З 2 верасня 1994&nbsp;года да 31 сакавіка 1995&nbsp;года старонка «Беларус Віленшчыны» таксама выдавалася ў польскай газеце «[[Kurier Wileński]]». Гэтая версія друкавалася на беларускай мове [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]. Усяго выйшаў 31 нумар. Тэкставы змест з першага па васямнаццаты нумар у асноўным дубляваў матэрыялы, што друкаваліся на беларускай старонцы ў газеце «Эхо Литвы» (за выключэннем нумара 14). Былі захаваны агульная канцэпцыя старонкі і яе асноўныя рубрыкі, уключаючы «Нашу хроніку», «Весткі з Беларусі», «Інфармацыю», «Наш каляндар», а таксама тлумачэнні і традыцыі святкавання абрадавых беларускіх святаў{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. Адметнасцю лацінкавага выдання стала з'яўленне феналагічнага календара на кожны месяц года. Друкаваліся артыкулы да гадавін беларускіх дзеячаў: [[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіча]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|А.&nbsp;Луцкевіча]], [[Уладзімір Іванавіч Самойла|У.&nbsp;Самойлы]], [[Сымон Рак-Міхайлоўскі|С.&nbsp;Рак-Міхайлоўскага]], [[Казімір Сваяк|К.&nbsp;Сваяка]] і іншых. Змяшчалася серыя артыкулаў [[М. Савіч|М.&nbsp;Савіча]], прысвечаная беларускай мове Віленскага краю, яе гісторыі і сучаснаму стану. У выданні была апублікавана заява Таварыства беларускай культуры ў Літве аб праблемах адраджэння беларускай мовы на беларуска-літоўскім памежжы (у нумары 26), а таксама заява ў абарону дзяржаўнай сімволікі Беларусі і беларускай мовы з нагоды прызначанага ў краіне рэферэндуму (у нумары 31). На старонках польскамоўнай газеты друкаваліся матэрыялы Л.&nbsp;Луцкевіча, Л.&nbsp;Каваля, М.&nbsp;Савіча, П.&nbsp;Саўчанкі, [[С. Валодзька|С.&nbsp;Валодзькі]] і іншых аўтараў{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету |частка=Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах |адказнасць=Рэдкал.: А. Мальдзіс і інш. |месца=Мінск |выдавецтва=Энцыклапедыкс |год=2000 |старонак=334 |isbn=985-6599-17-2 |ref=Сяргеева}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Перыядычныя выданні Літвы]] [[Катэгорыя:Газеты на беларускай мове]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:Таварыства беларускай культуры ў Літве]] owzjas2nfwbgns8er6mv3z74ipuhqiy 5149151 5149148 2026-05-31T09:47:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149151 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Беларус Віленшчыны |лагатып = |выява = |перыядычнасць = [[Штотыднёвік|штотыднёва]] |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (кірыліца і лацінка) }} '''«Белару́с Віле́ншчыны»''' — штотыднёвая беларуская старонка-ўкладыш, якая выходзіла ў перыядычных выданнях [[Літва|Літвы]] ў 1993—1995&nbsp;гадах. З’яўлялася друкаваным органам [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] (ТБК). Выдавалася ў дзвюх версіях: на кірыліцы ў рускамоўнай газеце «[[Эхо Литвы]]» і на лацінцы ў польскамоўнай газеце «[[Kurier Wileński]]»{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. == Выданне ў газеце «Эхо Литвы» == У рускай газеце «Эхо Литвы» беларуская старонка выдавалася з 5 лістапада 1993&nbsp;года да 30 снежня 1994&nbsp;года. Тэксты друкаваліся на беларускай мове кірыліцай. За гэты час у свет выйшла 59 нумароў. На старонках выдання была прадстаўлена дзейнасць [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] па захаванні беларускай культурнай спадчыны, асвятляліся культурна-асветныя мерапрыемствы беларускіх суполак, праблемы адраджэння грамадска-культурнага жыцця і беларускага школьніцтва ў Літве. Таксама публікавалася інфармацыя пра галоўныя падзеі грамадска-палітычнага і культурнага жыцця ў Беларусі{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. Старонка мела пастаянныя рубрыкі. У рубрыцы «Наша хроніка» друкаваліся мясцовыя навіны, у «Вестках з Беларусі» — навіны з метраполіі. Рубрыка «Наш каляндар», якую рыхтаваў [[І. Міхальчук|І.&nbsp;Міхальчук]], штомесяц расказвала пра найбольш адметныя падзеі беларускай гісторыі, а таксама пра гадавіны майстроў культуры і грамадска-палітычных дзеячаў. У раздзеле «Інфармацыя» паведамлялася пра мерапрыемствы беларускай грамады і друкавалася праграма беларускіх перадач на радыё і тэлебачанні. Асобная ўвага надавалася тлумачэнню і апісанню беларускіх абрадавых святаў, такіх як [[Вялікдзень]], [[Купалле]], [[Каляды]]{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. На старонках газеты публікаваліся артыкулы [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Л.&nbsp;Луцкевіча]] з серыі «Пазнайма свой горад». Змяшчаліся матэрыялы, прысвечаныя ўгодкам выбітных дзеячаў беларускага Адраджэння XX стагоддзя: [[Язэп Драздовіч|Я.&nbsp;Драздовіча]], [[Аляксандр Уласаў|А.&nbsp;Уласава]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б.&nbsp;Тарашкевіча]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Р.&nbsp;Шырмы]], [[Вацлаў Іваноўскі|В.&nbsp;Іваноўскага]], [[А. Коўш|А.&nbsp;Каўша]], [[Альбін Стаповіч|А.&nbsp;Стэповіча]], [[Сяргей Новік-Пяюн|С.&nbsp;Новіка-Пяюна]]. Таксама асвятлялася дзейнасць прадстаўнікоў беларускай культуры ў Літве, такіх як [[У. Рубацкі|У.&nbsp;Рубацкі]], [[Л. Мурашка|Л.&nbsp;Мурашка]], [[Э. Падбярэзскі|Э.&nbsp;Падбярэзскі]]. У выданні публікаваліся артыкулы пра жыццё беларусаў у свеце, уключаючы матэрыялы пра святкаванне ўгодкаў [[Абвяшчэнне БНР|абвяшчэння БНР]] у [[Вільнюс|Вільнюсе]] і іншых краінах, адзначэнне 50-х угодкаў вызвалення Беларусі ад фашысцкай акупацыі, Свята беларускай пісьменнасці і друку, сустрэчы беларускай моладзі свету і [[Першы з’езд беларусаў краін Балтыі]]. Даваліся практычныя парады: інтэрв'ю з прадстаўнікамі пасольства Беларусі ў Літве адносна візавага рэжыму, а таксама тлумачэнні [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства асветы Беларусі]] адносна прыёму ў вышэйшыя навучальныя ўстановы краіны прадстаўнікоў беларускай дыяспары. Сярод аўтараў публікацый былі [[Л. Луцкевіч|Л.&nbsp;Луцкевіч]], [[З. Каўшанка-Кратовіч|З.&nbsp;Каўшанка-Кратовіч]], [[Л. Кароль|Л.&nbsp;Кароль]], [[А. Анішчык|А.&nbsp;Анішчык]], [[П. Саўчанка|П.&nbsp;Саўчанка]] і іншыя{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. == Выданне ў газеце «Kurier Wileński» == З 2 верасня 1994&nbsp;года да 31 сакавіка 1995&nbsp;года старонка «Беларус Віленшчыны» таксама выдавалася ў польскай газеце «[[Kurier Wileński]]». Гэтая версія друкавалася на беларускай мове [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]. Усяго выйшаў 31 нумар. Тэкставы змест з першага па васямнаццаты нумар у асноўным дубляваў матэрыялы, што друкаваліся на беларускай старонцы ў газеце «Эхо Литвы» (за выключэннем нумара 14). Былі захаваны агульная канцэпцыя старонкі і яе асноўныя рубрыкі, уключаючы «Нашу хроніку», «Весткі з Беларусі», «Інфармацыю», «Наш каляндар», а таксама тлумачэнні і традыцыі святкавання абрадавых беларускіх святаў{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. Адметнасцю лацінкавага выдання стала з'яўленне феналагічнага календара на кожны месяц года. Друкаваліся артыкулы да гадавін беларускіх дзеячаў: [[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіча]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|А.&nbsp;Луцкевіча]], [[Уладзімір Іванавіч Самойла|У.&nbsp;Самойлы]], [[Сымон Рак-Міхайлоўскі|С.&nbsp;Рак-Міхайлоўскага]], [[Казімір Сваяк|К.&nbsp;Сваяка]] і іншых. Змяшчалася серыя артыкулаў [[М. Савіч|М.&nbsp;Савіча]], прысвечаная беларускай мове Віленскага краю, яе гісторыі і сучаснаму стану. У выданні была апублікавана заява Таварыства беларускай культуры ў Літве аб праблемах адраджэння беларускай мовы на беларуска-літоўскім памежжы (у нумары 26), а таксама заява ў абарону дзяржаўнай сімволікі Беларусі і беларускай мовы з нагоды прызначанага ў краіне рэферэндуму (у нумары 31). На старонках польскамоўнай газеты друкаваліся матэрыялы Л.&nbsp;Луцкевіча, Л.&nbsp;Каваля, М.&nbsp;Савіча, П.&nbsp;Саўчанкі, [[С. Валодзька|С.&nbsp;Валодзькі]] і іншых аўтараў{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету |частка=Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах |адказнасць=Рэдкал.: А. Мальдзіс і інш. |месца=Мінск |выдавецтва=Энцыклапедыкс |год=2000 |старонак=334 |isbn=985-6599-17-2 |ref=Сяргеева}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Перыядычныя выданні Літвы]] [[Катэгорыя:Газеты на беларускай мове]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:Таварыства беларускай культуры ў Літве]] j343sv1ooqshbp853me19thwse8ulrp 5149152 5149151 2026-05-31T09:47:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149152 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Беларус Віленшчыны |лагатып = |выява = |перыядычнасць = [[Штотыднёвік|штотыднёва]] |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (кірыліца і лацінка) }} '''«Белару́с Ві́леншчыны»''' — штотыднёвая беларуская старонка-ўкладыш, якая выходзіла ў перыядычных выданнях [[Літва|Літвы]] ў 1993—1995&nbsp;гадах. З’яўлялася друкаваным органам [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] (ТБК). Выдавалася ў дзвюх версіях: на кірыліцы ў рускамоўнай газеце «[[Эхо Литвы]]» і на лацінцы ў польскамоўнай газеце «[[Kurier Wileński]]»{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. == Выданне ў газеце «Эхо Литвы» == У рускай газеце «Эхо Литвы» беларуская старонка выдавалася з 5 лістапада 1993&nbsp;года да 30 снежня 1994&nbsp;года. Тэксты друкаваліся на беларускай мове кірыліцай. За гэты час у свет выйшла 59 нумароў. На старонках выдання была прадстаўлена дзейнасць [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] па захаванні беларускай культурнай спадчыны, асвятляліся культурна-асветныя мерапрыемствы беларускіх суполак, праблемы адраджэння грамадска-культурнага жыцця і беларускага школьніцтва ў Літве. Таксама публікавалася інфармацыя пра галоўныя падзеі грамадска-палітычнага і культурнага жыцця ў Беларусі{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. Старонка мела пастаянныя рубрыкі. У рубрыцы «Наша хроніка» друкаваліся мясцовыя навіны, у «Вестках з Беларусі» — навіны з метраполіі. Рубрыка «Наш каляндар», якую рыхтаваў [[І. Міхальчук|І.&nbsp;Міхальчук]], штомесяц расказвала пра найбольш адметныя падзеі беларускай гісторыі, а таксама пра гадавіны майстроў культуры і грамадска-палітычных дзеячаў. У раздзеле «Інфармацыя» паведамлялася пра мерапрыемствы беларускай грамады і друкавалася праграма беларускіх перадач на радыё і тэлебачанні. Асобная ўвага надавалася тлумачэнню і апісанню беларускіх абрадавых святаў, такіх як [[Вялікдзень]], [[Купалле]], [[Каляды]]{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. На старонках газеты публікаваліся артыкулы [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Л.&nbsp;Луцкевіча]] з серыі «Пазнайма свой горад». Змяшчаліся матэрыялы, прысвечаныя ўгодкам выбітных дзеячаў беларускага Адраджэння XX стагоддзя: [[Язэп Драздовіч|Я.&nbsp;Драздовіча]], [[Аляксандр Уласаў|А.&nbsp;Уласава]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б.&nbsp;Тарашкевіча]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Р.&nbsp;Шырмы]], [[Вацлаў Іваноўскі|В.&nbsp;Іваноўскага]], [[А. Коўш|А.&nbsp;Каўша]], [[Альбін Стаповіч|А.&nbsp;Стэповіча]], [[Сяргей Новік-Пяюн|С.&nbsp;Новіка-Пяюна]]. Таксама асвятлялася дзейнасць прадстаўнікоў беларускай культуры ў Літве, такіх як [[У. Рубацкі|У.&nbsp;Рубацкі]], [[Л. Мурашка|Л.&nbsp;Мурашка]], [[Э. Падбярэзскі|Э.&nbsp;Падбярэзскі]]. У выданні публікаваліся артыкулы пра жыццё беларусаў у свеце, уключаючы матэрыялы пра святкаванне ўгодкаў [[Абвяшчэнне БНР|абвяшчэння БНР]] у [[Вільнюс|Вільнюсе]] і іншых краінах, адзначэнне 50-х угодкаў вызвалення Беларусі ад фашысцкай акупацыі, Свята беларускай пісьменнасці і друку, сустрэчы беларускай моладзі свету і [[Першы з’езд беларусаў краін Балтыі]]. Даваліся практычныя парады: інтэрв'ю з прадстаўнікамі пасольства Беларусі ў Літве адносна візавага рэжыму, а таксама тлумачэнні [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства асветы Беларусі]] адносна прыёму ў вышэйшыя навучальныя ўстановы краіны прадстаўнікоў беларускай дыяспары. Сярод аўтараў публікацый былі [[Л. Луцкевіч|Л.&nbsp;Луцкевіч]], [[З. Каўшанка-Кратовіч|З.&nbsp;Каўшанка-Кратовіч]], [[Л. Кароль|Л.&nbsp;Кароль]], [[А. Анішчык|А.&nbsp;Анішчык]], [[П. Саўчанка|П.&nbsp;Саўчанка]] і іншыя{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. == Выданне ў газеце «Kurier Wileński» == З 2 верасня 1994&nbsp;года да 31 сакавіка 1995&nbsp;года старонка «Беларус Віленшчыны» таксама выдавалася ў польскай газеце «[[Kurier Wileński]]». Гэтая версія друкавалася на беларускай мове [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]. Усяго выйшаў 31 нумар. Тэкставы змест з першага па васямнаццаты нумар у асноўным дубляваў матэрыялы, што друкаваліся на беларускай старонцы ў газеце «Эхо Литвы» (за выключэннем нумара 14). Былі захаваны агульная канцэпцыя старонкі і яе асноўныя рубрыкі, уключаючы «Нашу хроніку», «Весткі з Беларусі», «Інфармацыю», «Наш каляндар», а таксама тлумачэнні і традыцыі святкавання абрадавых беларускіх святаў{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. Адметнасцю лацінкавага выдання стала з'яўленне феналагічнага календара на кожны месяц года. Друкаваліся артыкулы да гадавін беларускіх дзеячаў: [[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіча]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|А.&nbsp;Луцкевіча]], [[Уладзімір Іванавіч Самойла|У.&nbsp;Самойлы]], [[Сымон Рак-Міхайлоўскі|С.&nbsp;Рак-Міхайлоўскага]], [[Казімір Сваяк|К.&nbsp;Сваяка]] і іншых. Змяшчалася серыя артыкулаў [[М. Савіч|М.&nbsp;Савіча]], прысвечаная беларускай мове Віленскага краю, яе гісторыі і сучаснаму стану. У выданні была апублікавана заява Таварыства беларускай культуры ў Літве аб праблемах адраджэння беларускай мовы на беларуска-літоўскім памежжы (у нумары 26), а таксама заява ў абарону дзяржаўнай сімволікі Беларусі і беларускай мовы з нагоды прызначанага ў краіне рэферэндуму (у нумары 31). На старонках польскамоўнай газеты друкаваліся матэрыялы Л.&nbsp;Луцкевіча, Л.&nbsp;Каваля, М.&nbsp;Савіча, П.&nbsp;Саўчанкі, [[С. Валодзька|С.&nbsp;Валодзькі]] і іншых аўтараў{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету |частка=Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах |адказнасць=Рэдкал.: А. Мальдзіс і інш. |месца=Мінск |выдавецтва=Энцыклапедыкс |год=2000 |старонак=334 |isbn=985-6599-17-2 |ref=Сяргеева}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Перыядычныя выданні Літвы]] [[Катэгорыя:Газеты на беларускай мове]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1995 годзе]] [[Катэгорыя:Таварыства беларускай культуры ў Літве]] dx4hdbvt5iv9yni67hrnmnu1dxin7wn 5149153 5149152 2026-05-31T09:48:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 − 3 катэгорыі; ±[[Катэгорыя:Газеты на беларускай мове]]→[[Катэгорыя:Газеты Вільні на беларускай мове]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5149153 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Беларус Віленшчыны |лагатып = |выява = |перыядычнасць = [[Штотыднёвік|штотыднёва]] |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (кірыліца і лацінка) }} '''«Белару́с Ві́леншчыны»''' — штотыднёвая беларуская старонка-ўкладыш, якая выходзіла ў перыядычных выданнях [[Літва|Літвы]] ў 1993—1995&nbsp;гадах. З’яўлялася друкаваным органам [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] (ТБК). Выдавалася ў дзвюх версіях: на кірыліцы ў рускамоўнай газеце «[[Эхо Литвы]]» і на лацінцы ў польскамоўнай газеце «[[Kurier Wileński]]»{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. == Выданне ў газеце «Эхо Литвы» == У рускай газеце «Эхо Литвы» беларуская старонка выдавалася з 5 лістапада 1993&nbsp;года да 30 снежня 1994&nbsp;года. Тэксты друкаваліся на беларускай мове кірыліцай. За гэты час у свет выйшла 59 нумароў. На старонках выдання была прадстаўлена дзейнасць [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] па захаванні беларускай культурнай спадчыны, асвятляліся культурна-асветныя мерапрыемствы беларускіх суполак, праблемы адраджэння грамадска-культурнага жыцця і беларускага школьніцтва ў Літве. Таксама публікавалася інфармацыя пра галоўныя падзеі грамадска-палітычнага і культурнага жыцця ў Беларусі{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. Старонка мела пастаянныя рубрыкі. У рубрыцы «Наша хроніка» друкаваліся мясцовыя навіны, у «Вестках з Беларусі» — навіны з метраполіі. Рубрыка «Наш каляндар», якую рыхтаваў [[І. Міхальчук|І.&nbsp;Міхальчук]], штомесяц расказвала пра найбольш адметныя падзеі беларускай гісторыі, а таксама пра гадавіны майстроў культуры і грамадска-палітычных дзеячаў. У раздзеле «Інфармацыя» паведамлялася пра мерапрыемствы беларускай грамады і друкавалася праграма беларускіх перадач на радыё і тэлебачанні. Асобная ўвага надавалася тлумачэнню і апісанню беларускіх абрадавых святаў, такіх як [[Вялікдзень]], [[Купалле]], [[Каляды]]{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. На старонках газеты публікаваліся артыкулы [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Л.&nbsp;Луцкевіча]] з серыі «Пазнайма свой горад». Змяшчаліся матэрыялы, прысвечаныя ўгодкам выбітных дзеячаў беларускага Адраджэння XX стагоддзя: [[Язэп Драздовіч|Я.&nbsp;Драздовіча]], [[Аляксандр Уласаў|А.&nbsp;Уласава]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б.&nbsp;Тарашкевіча]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Р.&nbsp;Шырмы]], [[Вацлаў Іваноўскі|В.&nbsp;Іваноўскага]], [[А. Коўш|А.&nbsp;Каўша]], [[Альбін Стаповіч|А.&nbsp;Стэповіча]], [[Сяргей Новік-Пяюн|С.&nbsp;Новіка-Пяюна]]. Таксама асвятлялася дзейнасць прадстаўнікоў беларускай культуры ў Літве, такіх як [[У. Рубацкі|У.&nbsp;Рубацкі]], [[Л. Мурашка|Л.&nbsp;Мурашка]], [[Э. Падбярэзскі|Э.&nbsp;Падбярэзскі]]. У выданні публікаваліся артыкулы пра жыццё беларусаў у свеце, уключаючы матэрыялы пра святкаванне ўгодкаў [[Абвяшчэнне БНР|абвяшчэння БНР]] у [[Вільнюс|Вільнюсе]] і іншых краінах, адзначэнне 50-х угодкаў вызвалення Беларусі ад фашысцкай акупацыі, Свята беларускай пісьменнасці і друку, сустрэчы беларускай моладзі свету і [[Першы з’езд беларусаў краін Балтыі]]. Даваліся практычныя парады: інтэрв'ю з прадстаўнікамі пасольства Беларусі ў Літве адносна візавага рэжыму, а таксама тлумачэнні [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства асветы Беларусі]] адносна прыёму ў вышэйшыя навучальныя ўстановы краіны прадстаўнікоў беларускай дыяспары. Сярод аўтараў публікацый былі [[Л. Луцкевіч|Л.&nbsp;Луцкевіч]], [[З. Каўшанка-Кратовіч|З.&nbsp;Каўшанка-Кратовіч]], [[Л. Кароль|Л.&nbsp;Кароль]], [[А. Анішчык|А.&nbsp;Анішчык]], [[П. Саўчанка|П.&nbsp;Саўчанка]] і іншыя{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. == Выданне ў газеце «Kurier Wileński» == З 2 верасня 1994&nbsp;года да 31 сакавіка 1995&nbsp;года старонка «Беларус Віленшчыны» таксама выдавалася ў польскай газеце «[[Kurier Wileński]]». Гэтая версія друкавалася на беларускай мове [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]. Усяго выйшаў 31 нумар. Тэкставы змест з першага па васямнаццаты нумар у асноўным дубляваў матэрыялы, што друкаваліся на беларускай старонцы ў газеце «Эхо Литвы» (за выключэннем нумара 14). Былі захаваны агульная канцэпцыя старонкі і яе асноўныя рубрыкі, уключаючы «Нашу хроніку», «Весткі з Беларусі», «Інфармацыю», «Наш каляндар», а таксама тлумачэнні і традыцыі святкавання абрадавых беларускіх святаў{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. Адметнасцю лацінкавага выдання стала з'яўленне феналагічнага календара на кожны месяц года. Друкаваліся артыкулы да гадавін беларускіх дзеячаў: [[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіча]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|А.&nbsp;Луцкевіча]], [[Уладзімір Іванавіч Самойла|У.&nbsp;Самойлы]], [[Сымон Рак-Міхайлоўскі|С.&nbsp;Рак-Міхайлоўскага]], [[Казімір Сваяк|К.&nbsp;Сваяка]] і іншых. Змяшчалася серыя артыкулаў [[М. Савіч|М.&nbsp;Савіча]], прысвечаная беларускай мове Віленскага краю, яе гісторыі і сучаснаму стану. У выданні была апублікавана заява Таварыства беларускай культуры ў Літве аб праблемах адраджэння беларускай мовы на беларуска-літоўскім памежжы (у нумары 26), а таксама заява ў абарону дзяржаўнай сімволікі Беларусі і беларускай мовы з нагоды прызначанага ў краіне рэферэндуму (у нумары 31). На старонках польскамоўнай газеты друкаваліся матэрыялы Л.&nbsp;Луцкевіча, Л.&nbsp;Каваля, М.&nbsp;Савіча, П.&nbsp;Саўчанкі, [[С. Валодзька|С.&nbsp;Валодзькі]] і іншых аўтараў{{sfn|Сяргеева|2000|с=102}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету |частка=Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах |адказнасць=Рэдкал.: А. Мальдзіс і інш. |месца=Мінск |выдавецтва=Энцыклапедыкс |год=2000 |старонак=334 |isbn=985-6599-17-2 |ref=Сяргеева}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Вільні на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Таварыства беларускай культуры ў Літве]] hxnixvjlw8gk186iwftrn0y5q63njtq 0 808798 5149159 2026-05-31T09:53:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка |назва = Прыдруйская воласць |арыгінальная назва = {{lang-lv|Piedrujas pagasts}} |краіна = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |статус = [[Воласць]] |уваходзіць у = [[Краслаўскі край]] |адміністрацыйны цэнтр = [[Піедруя]] |дата...» 5149159 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |назва = Прыдруйская воласць |арыгінальная назва = {{lang-lv|Piedrujas pagasts}} |краіна = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |статус = [[Воласць]] |уваходзіць у = [[Краслаўскі край]] |адміністрацыйны цэнтр = [[Піедруя]] |дата стварэння = |плошча = 64,48 км² |насельніцтва = 394 |год перапісу = 2021 |шчыльнасць = |часавы пояс = |код аўтам. нумароў = |сайт = }} '''Прыдруйская во́ласць''' ({{lang-lv|Piedrujas pagasts}}{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=120}}, часам ''Дру́йская во́ласць'') — адна з тэрытарыяльных адзінак [[Краслаўскі край|Краслаўскага края]] [[Латвія|Латвіі]]. Адміністрацыйным цэнтрам воласці з'яўляецца паселішча [[Піедруя]] (Прыдруйск), якое знаходзіцца на мяжы з [[Беларусь|Беларуссю]]. == Гісторыя == === Беларускі нацыянальны рух (1920-я — 1930-я гады) === У міжваенны перыяд Прыдруйская воласць, якая ў той час уваходзіла ў склад [[Даўгаўпілскі павет|Даўгаўпілскага павета]] (Дзвінскага павета) [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвійскай Рэспублікі]], з'яўлялася адным з найбуйнейшых асяродкаў беларускага нацыянальна-культурнага жыцця ў [[Латгалія|Латгаліі]]. Адукацыя мясцовай моладзі забяспечвалася праз сетку беларускіх школ. У прыватнасці, тут працавала Прыдруйская (Вайвадская) 6-класная беларуская пачатковая школа, якой кіраваў вядомы беларускі [[педагог]] і [[паэт]] [[Эдвард Людвігавіч Вайвадзіш|Эдвард Вайвадзіш]]{{sfn|Krasnais|1938|с=28—29}}. Настаўнікам у гэтай жа школе працаваў яшчэ адзін выхаванец [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] [[Францішак Оруп]]{{sfn|Krasnais|1938|с=28—29}}. Асаблівую актыўнасць праяўляў мясцовы Прыдруйскі аддзел [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), які аб'ядноўваў беларускую інтэлігенцыю і сялянства. У 1933 годзе ён налічваў 44 сябры і з'яўляўся адным з самых шматлікіх у правінцыі{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=120}}. Кіраўніцтва аддзела клапацілася пра падтрымку таленавітай моладзі: 12 ліпеня 1932 года было прынята рашэнне аб заснаванні трох стыпендый па 20 [[Латвійскі лат|латаў]] кожная для навучэнцаў Дзвінскай беларускай гімназіі, а таксама дадаткова выдзялялася па 5 латаў на паездкі вучняў дамоў падчас вакацый{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=125}}. Важнай культурнай падзеяй стала ўрачыстае адкрыццё 21 жніўня 1932 года беларускай бібліятэкі-чытальні, на якім з дакладам «Заданні беларускай моладзі» выступіў дырэктар Дзвінскай гімназіі і даследчык [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Пятровіч Сахараў]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=125}}. Мясцовае насельніцтва актыўна займалася тэатральнай дзейнасцю і фалькларыстыкай. 20 верасня 1931 года Прыдруйскі аддзел ТБМЛ самастойна паставіў у суседняй [[Індра (Краслаўскі край)|Індры]] дзве камедыі: «Чорт у бочцы» і «[[Міхалка (п’еса)|Міхалка]]»{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=124}}. Акрамя таго, у Прыдруйск і навакольныя вёскі рэгулярна прыязджалі з гастролямі артысты [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскага беларускага народнага тэатра]] (з пастаноўкамі п'ес «Змагары за ідэю», «Хлебароб па-амерыканску» і «Пан міністар»){{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=19}}. Мясцовыя настаўнікі (Эдвард Вайвадзіш, Францішак Оруп) і вучні далучаліся да збору [[фальклор]]у па закліку [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ), запісваючы на фанограф народныя песні і падрабязна апісваючы традыцыйныя беларускія абрады (вяселле, пахаванне, талаку і супрадкі){{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=61—62}}. === Фальсіфікацыі падчас перапісу 1935 года === Беларускае нацыянальна-культурнае жыццё ў воласці было цалкам знішчана пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года, калі ў Латвіі ўсталяваўся аўтарытарны рэжым [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]]. Улады ўзялі жорсткі курс на [[латышызацыя|латышызацыю]]: беларускія школы і грамадскія таварыствы былі ліквідаваны{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=599—600}}. Падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|ўсеагульнага перапісу насельніцтва Латвіі 1935 года]] латвійскія ўлады звярнуліся да масавых маніпуляцый з нацыянальным складам жыхароў Прыдруйскай воласці. Галоўнай мэтай гэтых дзеянняў было штучнае павелічэнне долі [[латышы|латышоў]] шляхам прымусовага перапісвання мясцовых каталікоў славянскага паходжання ([[беларусы Латвіі|беларусаў]] і [[палякі|палякаў]]). Дэмографы і гісторыкі [[Ілмар Межс]] і [[Адам Немет]] на аснове дэталёвага вывучэння арыгінальных уліковых лістоў перапісу 1935 года, якія захоўваюцца ў Латвійскім дзяржаўным гістарычным архіве, выявілі ў Прыдруйскай воласці масавыя неабгрунтаваныя выпраўленні нацыянальнасці перапісчыкамі{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}. У выніку такіх фальсіфікацый афіцыйная статыстыка паказала нерэалістычны скачок колькасці латышоў. Калі ў 1925 годзе іх доля ў воласці складала толькі 3 %, а ў 1930 годзе — 17 %, то ў 1935 годзе гэты паказчык штучна дасягнуў 57 %{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. Адпаведна, афіцыйная колькасць беларусаў рэзка ўпала з 68 % (у 1930 годзе) да 34 % у 1935 годзе{{sfn|Mežs, Németh|с=72}}. Латвійскі ідэолаг і прапагандыст [[Вільбертс Краснайс]] у сваёй псеўданавуковай кнізе «[[Беларусы як галіна латышскага народа]]» (1938) цынічна тлумачыў гэтае «абуджэнне» тым, што мясцовыя беларусы нібыта з'яўляюцца гістарычнымі латышамі, якія пасля ліквідацыі беларускіх школ пазбавіліся ад «памылковага» ўплыву беларускіх палітыкаў і вярнуліся да ўласнай нацыянальнасці{{sfn|Krasnais|1938|с=25—27}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар= Krasnais V. |загаловак= Baltkrievi kā latviešu tautas zars |месца= Rīga |выдавецтва= Latvju nacionālās jaunatnes savienības apgāds |год= 1938 |старонак= 36 |ref=Krasnais}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} == Спасылкі == <gallery mode="packed" heights="180"> Беларускае насельніцтва ў паасобных Латгаліі. 1933.jpg|Беларускае насельніцтва Латгаліі паводле перапісу 1930 года (карта 1933 г.) Адміністрацыйны падзел Латвіі. 1933.jpg|Адміністрацыйны падзел Латвіі (1933 г.) </gallery> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Воласці Латвіі]] [[Катэгорыя:Краслаўскі край]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] r1yk5ho0gim25jg52nq6adpfte4p1n2 0 808799 5149160 2026-05-31T09:54:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Грамадская арганізацыя |назва = Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны Віленскага краю |абрэвіятура = ТБМ Віленскага краю |назва на мове арыгінала = |лагатып = |дата заснавання = [[1992]] |кіраўнік = [[Юрый Гіль]] |месца знаходжання = [[Літва]] |сфера дзейнасц...» 5149160 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны Віленскага краю |абрэвіятура = ТБМ Віленскага краю |назва на мове арыгінала = |лагатып = |дата заснавання = [[1992]] |кіраўнік = [[Юрый Гіль]] |месца знаходжання = [[Літва]] |сфера дзейнасці = культурна-асветніцкая і грамадска-палітычная дзейнасць }} '''Тавары́ства белару́скай мо́вы імя́ Ф.&nbsp;Скары́ны Ві́ленскага кра́ю''' — грамадская арганізацыя беларускай супольнасці ў [[Літва|Літве]]. Створана ў [[1992]] годзе{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=100}}. == Гісторыя і кіраўніцтва == Ініцыятарам стварэння арганізацыі выступіў беларускі гісторык і грамадскі дзеяч [[Юрый Гіль]]. Да 1996 года ён выконваў абавязкі адказнага сакратара таварыства, а пазней стаў яго старшынёй{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=162}}. == Дзейнасць == Арганізацыя праводзіць культурна-асветныя мерапрыемствы па ўшанаванню памяці вядомых беларускіх дзеячаў. Па прапанове таварыства вуліца ў вёсцы [[Савічы (Вільнюскі раён)|Савічы]] (Рукойнейская сянюнія) была названа ў гонар [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], а ў мястэчку [[Мядзінінкай|Меднікі]] — імем [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=100}}. У [[1993]] годзе сябры таварыства пры ўдзеле суродзічаў з Бацькаўшчыны заснавалі ў засценку Вашунова ([[Докшыцкі раён]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]) гісторыка-этнаграфічны музей «Засцянковая хата». Гэты музей стаў асветна-культурным асяродкам для мясцовых жыхароў і беларусаў [[Віленскі край|Віленшчыны]]. Пры ім пачала працаваць бібліятэка «Крынічка», якая налічвае каля пяці тысяч кніг{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=100}}. == Грамадска-палітычны ўдзел == Таварыства мае прадстаўнікоў у складзе беларускай секцыі пры польскай палітычнай арганізацыі «[[Выбарчая акцыя палякаў Літвы]]» (ВАПЛ). У [[1997]] годзе па спісе ВАПЛ дэпутатам рады самакіравання [[Вільнюскі раён|Вільнюскага раёна]] быў у другі раз абраны сябра ТБМ Юрый Гіль, які абараняў у гэтым органе інтарэсы беларусаў{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=100}}. У кастрычніку [[1998]] года сябры таварыства актыўна ўдзельнічалі ў мітынгу нацыянальных меншасцей Літвы ў [[Вільнюс|Вільнюсе]]. Пратэст быў выкліканы тым, што ўлады не вярталі зямлю яе законным уласнікам — жыхарам Вільнюскага раёна. Таксама мітынгоўцы выказалі пратэст супраць увядзення новага адміністрацыйнага падзелу Віленскага краю, паводле якога славянскае насельніцтва, пераважна этнічныя беларусы, аказвалася раз’яднаным і далучаным да раёнаў з большасцю літоўскага насельніцтва{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=100}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету |частка=Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах |адказнасць=Рэдкал.: А. Мальдзіс і інш. |месца=Мінск |выдавецтва=Энцыклапедыкс |год=2000 |старонак=334 |isbn=985-6599-17-2 |ref=Хто ёсць хто...}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Літвы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:Таварыства беларускай мовы імя Францыска Скарыны]] [[Катэгорыя:Віленскі раён]] t2qr4zhzk5sb5b3iq9qgymg18pv07wd 5149161 5149160 2026-05-31T09:55:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149161 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны Віленскага краю |абрэвіятура = ТБМ Віленскага краю |назва на мове арыгінала = |лагатып = |дата заснавання = [[1992]] |кіраўнік = [[Юрый Гіль]] |месца знаходжання = [[Літва]] |сфера дзейнасці = культурна-асветніцкая і грамадска-палітычная дзейнасць }} '''Тавары́ства белару́скай мо́вы імя́ Ф.&nbsp;Скары́ны Ві́ленскага кра́ю''' — грамадская арганізацыя [[Беларусы Літвы|беларускай супольнасці]] ў [[Літва|Літве]]. Створана ў [[1992]] годзе{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=100}}. == Гісторыя і кіраўніцтва == Ініцыятарам стварэння арганізацыі выступіў беларускі гісторык і грамадскі дзеяч [[Юрый Гіль]]. Да 1996 года ён выконваў абавязкі адказнага сакратара таварыства, а пазней стаў яго старшынёй{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=162}}. == Дзейнасць == Арганізацыя праводзіць культурна-асветныя мерапрыемствы па ўшанаванню памяці вядомых беларускіх дзеячаў. Па прапанове таварыства вуліца ў вёсцы [[Савічы (Вільнюскі раён)|Савічы]] (Рукойнейская сянюнія) была названа ў гонар [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], а ў мястэчку [[Мядзінінкай|Меднікі]] — імем [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=100}}. У 1993 годзе сябры таварыства пры ўдзеле суродзічаў з Бацькаўшчыны заснавалі ў засценку [[Вашунава]] ([[Докшыцкі раён]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]) гісторыка-этнаграфічны музей «[[Засцянковая хата]]». Гэты музей стаў асветна-культурным асяродкам для мясцовых жыхароў і беларусаў [[Віленскі край|Віленшчыны]]. Пры ім пачала працаваць бібліятэка «Крынічка», якая налічвае каля пяці тысяч кніг{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=100}}. == Грамадска-палітычны ўдзел == Таварыства мае прадстаўнікоў у складзе беларускай секцыі пры польскай палітычнай арганізацыі «[[Выбарчая акцыя палякаў Літвы]]» (ВАПЛ). У 1997 годзе па спісе ВАПЛ дэпутатам рады самакіравання [[Вільнюскі раён|Вільнюскага раёна]] быў у другі раз абраны сябра ТБМ Юрый Гіль, які абараняў у гэтым органе інтарэсы беларусаў{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=100}}. У кастрычніку 1998 года сябры таварыства актыўна ўдзельнічалі ў мітынгу нацыянальных меншасцей Літвы ў [[Вільнюс|Вільні]]. Пратэст быў выкліканы тым, што ўлады не вярталі зямлю яе законным уласнікам — жыхарам Віленскага раёна. Таксама мітынгоўцы выказалі пратэст супраць увядзення новага адміністрацыйнага падзелу Віленскага краю, паводле якога славянскае насельніцтва, пераважна этнічныя беларусы, аказвалася раз’яднаным і далучаным да раёнаў з большасцю літоўскага насельніцтва{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=100}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету |частка=Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах |адказнасць=Рэдкал.: А. Мальдзіс і інш. |месца=Мінск |выдавецтва=Энцыклапедыкс |год=2000 |старонак=334 |isbn=985-6599-17-2 |ref=Хто ёсць хто...}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Літвы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:Таварыства беларускай мовы імя Францыска Скарыны]] [[Катэгорыя:Віленскі раён]] isjc3b172cwaleko8coovbrobxahnxq 5149162 5149161 2026-05-31T09:55:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Таварыства беларускай мовы імя Францыска Скарыны]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5149162 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны Віленскага краю |абрэвіятура = ТБМ Віленскага краю |назва на мове арыгінала = |лагатып = |дата заснавання = [[1992]] |кіраўнік = [[Юрый Гіль]] |месца знаходжання = [[Літва]] |сфера дзейнасці = культурна-асветніцкая і грамадска-палітычная дзейнасць }} '''Тавары́ства белару́скай мо́вы імя́ Ф.&nbsp;Скары́ны Ві́ленскага кра́ю''' — грамадская арганізацыя [[Беларусы Літвы|беларускай супольнасці]] ў [[Літва|Літве]]. Створана ў [[1992]] годзе{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=100}}. == Гісторыя і кіраўніцтва == Ініцыятарам стварэння арганізацыі выступіў беларускі гісторык і грамадскі дзеяч [[Юрый Гіль]]. Да 1996 года ён выконваў абавязкі адказнага сакратара таварыства, а пазней стаў яго старшынёй{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=162}}. == Дзейнасць == Арганізацыя праводзіць культурна-асветныя мерапрыемствы па ўшанаванню памяці вядомых беларускіх дзеячаў. Па прапанове таварыства вуліца ў вёсцы [[Савічы (Вільнюскі раён)|Савічы]] (Рукойнейская сянюнія) была названа ў гонар [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], а ў мястэчку [[Мядзінінкай|Меднікі]] — імем [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=100}}. У 1993 годзе сябры таварыства пры ўдзеле суродзічаў з Бацькаўшчыны заснавалі ў засценку [[Вашунава]] ([[Докшыцкі раён]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]) гісторыка-этнаграфічны музей «[[Засцянковая хата]]». Гэты музей стаў асветна-культурным асяродкам для мясцовых жыхароў і беларусаў [[Віленскі край|Віленшчыны]]. Пры ім пачала працаваць бібліятэка «Крынічка», якая налічвае каля пяці тысяч кніг{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=100}}. == Грамадска-палітычны ўдзел == Таварыства мае прадстаўнікоў у складзе беларускай секцыі пры польскай палітычнай арганізацыі «[[Выбарчая акцыя палякаў Літвы]]» (ВАПЛ). У 1997 годзе па спісе ВАПЛ дэпутатам рады самакіравання [[Вільнюскі раён|Вільнюскага раёна]] быў у другі раз абраны сябра ТБМ Юрый Гіль, які абараняў у гэтым органе інтарэсы беларусаў{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=100}}. У кастрычніку 1998 года сябры таварыства актыўна ўдзельнічалі ў мітынгу нацыянальных меншасцей Літвы ў [[Вільнюс|Вільні]]. Пратэст быў выкліканы тым, што ўлады не вярталі зямлю яе законным уласнікам — жыхарам Віленскага раёна. Таксама мітынгоўцы выказалі пратэст супраць увядзення новага адміністрацыйнага падзелу Віленскага краю, паводле якога славянскае насельніцтва, пераважна этнічныя беларусы, аказвалася раз’яднаным і далучаным да раёнаў з большасцю літоўскага насельніцтва{{sfn|Хто ёсць хто...|2000|с=100}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Хто ёсць хто сярод беларусаў свету |частка=Частка 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах |адказнасць=Рэдкал.: А. Мальдзіс і інш. |месца=Мінск |выдавецтва=Энцыклапедыкс |год=2000 |старонак=334 |isbn=985-6599-17-2 |ref=Хто ёсць хто...}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Літвы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:Віленскі раён]] 8ss1bv2a35fzsj7jbjy97yxk1zs8nf4 0 808800 5149164 2026-05-31T09:57:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Савічуны]] 5149164 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Савічуны]] 3fnw0jaxdp4rsag2ds87vdd2asi47f0 0 808801 5149167 2026-05-31T10:03:12Z Feeleman 163471 Новая старонка: «'''Ха́нна''' ({{Lang-he|חַנָּה}}) — імя, прозвішча і тапонім. == Прозвішча == * [[Уільям Ханна]] (1910—2001) — амерыканскі мастак-мультыплікатар. * [[Артур Дыён Ханна]] (1928—2021) — багамскі палітык. * [[Джон Ханна]] (нар. 1962) — шатландскі акцёр. * [[Дэрыл Ханна]] (нар. 1960) — амерык...» 5149167 wikitext text/x-wiki '''Ха́нна''' ({{Lang-he|חַנָּה}}) — імя, прозвішча і тапонім. == Прозвішча == * [[Уільям Ханна]] (1910—2001) — амерыканскі мастак-мультыплікатар. * [[Артур Дыён Ханна]] (1928—2021) — багамскі палітык. * [[Джон Ханна]] (нар. 1962) — шатландскі акцёр. * [[Дэрыл Ханна]] (нар. 1960) — амерыканская актрыса і рэжысёрка. == Імя == * [[Ханна Рыген]] (1894—1970) — нарвежская мастачка. * [[Ханна Хірш-Паўлі]] (1864—1940) — шведская мастачка * [[Ханна Спірыт]] (нар. 1981) — англійская актрыса і спявачка. * [[Ханна Хёх]] (1889—1978) — нямецкая мастачка. * [[Ханна Эберг]] (нар. 1995) — шведская біятланістка. * [[Ханна Кірні]] (нар. 1986) — амерыканская лыжніца-фрыстайлістка. * [[Ханна Фальк]] (нар. 1989) — шведская лыжніца. * [[Ханна Эрыксан]] (нар. 1990) — шведская лыжніца. * [[Ханна Пеўкур]] (нар. 1977) — эстонскі палітык. == Тапонім == === ЗША === * [[Ханна (Ваёмінг)]] {{спіс цёзак2}}{{неадназначнасць}} 7194pnlcv4oyn2f294e4lpikc4nlh4k 5149168 5149167 2026-05-31T10:03:36Z Feeleman 163471 вікіфікацыя, афармленне 5149168 wikitext text/x-wiki '''Ха́нна''' ({{Lang-he|חַנָּה}}) — імя, прозвішча і тапонім. == Прозвішча == * [[Уільям Ханна]] (1910—2001) — амерыканскі мастак-мультыплікатар. * [[Артур Дыён Ханна]] (1928—2021) — багамскі палітык. * [[Джон Ханна]] (нар. 1962) — шатландскі акцёр. * [[Дэрыл Ханна]] (нар. 1960) — амерыканская актрыса і рэжысёрка. == Імя == * [[Ханна Рыген]] (1894—1970) — нарвежская мастачка. * [[Ханна Хірш-Паўлі]] (1864—1940) — шведская мастачка * [[Ханна Спірыт]] (нар. 1981) — англійская актрыса і спявачка. * [[Ханна Хёх]] (1889—1978) — нямецкая мастачка. * [[Ханна Эберг]] (нар. 1995) — шведская біятланістка. * [[Ханна Кірні]] (нар. 1986) — амерыканская лыжніца-фрыстайлістка. * [[Ханна Фальк]] (нар. 1989) — шведская лыжніца. * [[Ханна Эрыксан]] (нар. 1990) — шведская лыжніца. * [[Ханна Пеўкур]] (нар. 1977) — эстонскі палітык. == Тапонім == === ЗША === * [[Ханна (Ваёмінг)]] {{спіс цёзак2}} {{неадназначнасць}} e42zyo1b79iiftqyreuqc26stf48z85 0 808802 5149169 2026-05-31T10:04:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускі выбарчы камітэт |абрэвіятура = БВК |назва на мове арыгінала = |лагатып = |дата заснавання = [[1922]] |дата ліквідацыі = пасля [[1922]] |кіраўнік = Мікалай Іваноў (настаўнік)|Мікал...» 5149169 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускі выбарчы камітэт |абрэвіятура = БВК |назва на мове арыгінала = |лагатып = |дата заснавання = [[1922]] |дата ліквідацыі = пасля [[1922]] |кіраўнік = [[Мікалай Іваноў (настаўнік)|Мікалай Іваноў]] |месца знаходжання = {{Сцягафікацыя|Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвія}} |сфера дзейнасці = палітычная дзейнасць, удзел у парламенцкіх выбарах }} '''Белару́скі вы́барчы камітэ́т''' ('''БВК''') — палітычная арганізацыя беларускай нацыянальнай меншасці ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], створаная ў [[1922]] годзе з мэтай удзелу ў выбарах у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] I склікання. == Стварэнне і выбарчы спіс == Камітэт быў утвораны напярэдадні парламенцкіх выбараў 1922 года. Арганізацыю ўзначаліў беларускі настаўнік [[Мікалай Іваноў (настаўнік)|Мікалай Іваноў]]. Сярод пяці выбарчых акруг Латвіі беларусы змаглі выставіць уласны спіс толькі ў адной з іх — Латгальскай. Ён атрымаў нумар 21 і афіцыйную назву «Беларускі спіс» ({{lang-lv|Baltkrievu sarakst}}){{sfn|Грыбоўскі|2018|с=140}}. У спіс увайшлі 14 кандыдатаў. Паводле сацыяльнага паходжання большасць з іх былі прадстаўнікамі працоўных слаёў інтэлігенцыі і сялянства: 10 сялян, 3 настаўнікі і 1 фельчар. З практычных і электаральных меркаванняў БВК імкнуўся ўключыць у свой спіс таксама ўплывовую духоўную асобу. Для гэтага [[Кастусь Езавітаў]] асабіста звярнуўся да каталіцкага святара [[Язэп Гайлевіч|Язэпа Гайлевіча]], аднак той быў вымушаны адмовіцца з прычыны адсутнасці ў яго латвійскага грамадзянства{{sfn|Грыбоўскі|2018|с=140}}. == Палітычная праграма == Выбарчая праграма БВК была скіравана пераважна на сялянства і практычна не ўлічвала інтарэсаў гараджан (што тлумачылася нязначным працэнтам беларусаў сярод апошніх). Праграма змяшчала наступныя ключавыя патрабаванні{{sfn|Грыбоўскі|2018|с=140}}: * Перагляд аграрнай рэформы з забеспячэннем права на абавязковы зямельны надзел без прымусовага перасялення жыхароў [[Латгалія|Латгаліі]] ў [[Курляндыя|Курляндыю]] і наадварот. * Наданне арандатарам зямлі права на атрыманне ўласнасці на тыя ўчасткі, на якіх яны працавалі. * Забеспячэнне права на бясплатны лес для будаўніцтва ўсім, хто перасяляўся на хутары. * Выдзяленне доўгатэрміновай дзяржаўнай пазыкі на аднаўленне гаспадаркі ўсім жыхарам, якія пацярпелі ад вайны. * Аддзяленне рэлігіі ад дзяржавы. * Права на свабоднае выкарыстанне [[беларуская мова|роднай мовы]] ў школьніцтве і дзяржаўных установах паўсюль, дзе кампактна пражываюць беларусы. * Замена падушнага падатку падаходным. * Рэформа школьнай праграмы дзеля прыстасавання адукацыі да рэальных патрэб насельніцтва: увядзенне ў вясковых школах прадметаў па рамесніцтве, каб моладзь ва ўмовах дэфіцыту зямлі не мусіла эміграваць «у Амерыкі і Бразілію», а магла зарабляць на жыццё на радзіме. == Выбарчая кампанія == Перадвыбарчая агітацыя праводзілася пераважна праз сетку рэгіянальных аддзелаў культурна-асветнага таварыства «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]» і праз беларускія школы. БВК выдаў асобную адозву да настаўнікаў, падкрэсліваючы, што менавіта педагогі складаюць значную частку кандыдатаў у спісе № 21. 25 верасня 1922 года камітэт накіраваў сябрам таварыства і настаўнікам рэкамендацыі: накіраваць сваіх прадстаўнікоў-назіральнікаў у выбарчыя камісіі, актыўна агітаваць сялянства і ў дзень выбараў прасачыць, каб сяляне выканалі свой грамадзянскі абавязак{{sfn|Грыбоўскі|2018|с=141}}. Вядзенне кампаніі моцна ўскладнялася адсутнасцю ўласнай беларускамоўнай прэсы ў Латвіі на той момант. Каб кампенсаваць гэта, БВК звяртаўся да віленскіх беларускіх газет з просьбай надрукаваць інфармацыю аб кампаніі для наступнага распаўсюджвання ў Латгаліі. Акрамя таго, перадвыбарчую агітацыю на [[руская мова|рускай мове]] надрукавала мясцовая газета «Маяк»{{sfn|Грыбоўскі|2018|с=142}}. == Вынікі выбараў == Выбары ў Сойм I склікання, якія прайшлі 7 і 8 кастрычніка 1922 года, скончыліся для БВК паразай. За беларускі спіс прагаласавала ўсяго 1548 чалавек, што стала адным з найгоршых вынікаў у Латгаліі. Ніводзін беларускі кандыдат не змог атрымаць дэпутацкі мандат{{sfn|Грыбоўскі|2018|с=142}}. Прычыны паразы сталі прадметам аналізу сярод беларускіх дзеячаў. Кастусь Езавітаў галоўнай прычынай лічыў тое, што мясцовая інтэлігенцыя не ўсвядоміла палітычнай важнасці выбараў: не было зладжана ніводнага публічнага мітынгу, а агітацыя абмежавалася толькі выданнем праграмы і ўлётак накладам у 9 тысяч асобнікаў. Акрамя таго, беларусы сутыкнуліся з моцнай канкурэнцыяй з боку лепш арганізаваных польскіх, рускіх і агульналатвійскіх партый, якія мелі значна большыя фінансавыя рэсурсы і абапіраліся на падтрымку духавенства{{sfn|Грыбоўскі|2018|с=142}}. Гэты вопыт прывёў да стварэння ў 1925 годзе новай палітычнай арганізацыі — [[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў (Латвія)|Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]]{{sfn|Грыбоўскі|2018|с=146}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беларускі выбарчы камітэт}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Латвіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1922 годзе]] ayhs4tobk1cflgc3337quxdqq4wj3sr 0 808803 5149171 2026-05-31T10:04:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]] 5149171 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]] ed06j5bpvrbdz8wtlo5scjyst5j3lpt 0 808804 5149176 2026-05-31T10:06:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Новы шлях (1942)]] 5149176 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Новы шлях (1942)]] aespbg237n1h2pggh2g6bacxdwum2sq 0 808805 5149180 2026-05-31T10:10:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Іваноў}} {{Асоба |імя = Мікалай Іваноў |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], палітычны і грамадскі дзеяч |дата нараджэння = |месца нарад...» 5149180 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Іваноў}} {{Асоба |імя = Мікалай Іваноў |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], палітычны і грамадскі дзеяч |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Мікала́й (Міко́ла) Івано́ў''' — беларускі [[педагог]], грамадскі і палітычны дзеяч беларускай дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. Кіраўнік [[Беларускі выбарчы камітэт|Беларускага выбарчага камітэта]] ў [[1922]] годзе. == Біяграфія == Працаваў настаўнікам у сістэме беларускага школьніцтва ў Латвіі. Актыўна ўдзельнічаў у грамадска-палітычным жыцці беларускай меншасці. Напярэдадні першых выбараў у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] І склікання ў 1922 годзе ўзначаліў [[Беларускі выбарчы камітэт]] (БВК). Гэты камітэт, які складаўся пераважна з прадстаўнікоў працоўнай інтэлігенцыі і сялянства, сфарміраваў і выставіў у Латгальскай выбарчай акрузе асобны «Беларускі спіс» (№ 21). Іваноў разам з іншымі дзеячамі кіраваў перадвыбарчай кампаніяй, якая грунтавалася на патрабаваннях сацыяльна-эканамічных рэформ, забеспячэнні зямлёй сялянства, свабодзе выкарыстання [[беларуская мова|беларускай мовы]] ў школах і аддзяленні рэлігіі ад дзяржавы{{sfn|Грыбоўскі|2018|с=140}}. Нягледзячы на намаганні камітэта, беларускі спіс не здолеў правесці ніводнага дэпутата ў парламент, сабраўшы толькі 1548 галасоў{{sfn|Грыбоўскі|2018|с=142}}. Мікалай Іваноў працягнуў сваю педагагічную і культурна-асветніцкую працу ў наступныя гады. Ён з'яўляўся сябрам [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ). 25 сакавіка 1933 года ў [[Рыга|Рызе]] падчас урачыстасцей, прысвечаных святкаванню 25-годдзя абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], адбылося таксама і ўшанаванне яго працы. Гэтае мерапрыемства было спалучана з калектыўным юбілеем васьмі выбітных беларускіх настаўнікаў Латвіі (разам з Мікалаем Івановым ушаноўваліся [[Мікалай Дзямідаў]], [[Якуб Кастылюк]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Сцяпан Сіцько|Сцяпан Сіцько]], [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка|Рыгор Плыгаўка]], [[Аляксандр Захаравіч Родзька|Аляксандр Родзька]] і Яўстах Хруцкі). З нагоды юбілею ўсе яны атрымалі ад [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]] памятныя жэтоны з выявай [[Францыск Скарына|Францішка Скарыны]]{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=13}}. Далейшы лёс Мікалая Іванова невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Іваноў Мікалай}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] ctckemrym1x00h5puvdnswzjvhqiieq 0 808806 5149182 2026-05-31T10:11:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Пятро Сакол]] 5149182 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пятро Сакол]] 5n09eea7w8ju6z1k3nycf47ccskjfks 0 808807 5149184 2026-05-31T10:14:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Кастылюк}} {{Асоба |імя = Якуб Кастылюк |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі і палітычны дзеяч |дата нараджэння = канец XIX ст. |...» 5149184 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кастылюк}} {{Асоба |імя = Якуб Кастылюк |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі і палітычны дзеяч |дата нараджэння = канец XIX ст. |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = |дата смерці = пасля 1938 |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Яку́б Кастылю́к''' (канец XIX ст. — пасля 1938) — беларускі [[педагог]], грамадскі і палітычны дзеяч дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Педагагічная праца === Дакладныя звесткі пра месца і час нараджэння Якуба Кастылюка невядомыя. Сваю педагагічную дзейнасць ён распачаў прыкладна ў 1908 годзе, яшчэ ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. 25 сакавіка 1933 года ў будынку [[1-я Рыжская беларуская пачатковая школа|1-й Рыжскай беларускай пачатковай школы]] падчас урачыстасцей з нагоды 15-й гадавіны абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] мясцовая дыяспара афіцыйна адзначыла 25-годдзе яго настаўніцкай працы. Гэты юбілей святкаваўся супольна з яшчэ некалькімі выбітнымі педагогамі: [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргеем Сахаравым]], [[Мікалай Дзямідаў|Мікалаем Дзямідавым]], [[Сцяпан Лаўрэнцьевіч Сіцько|Сцяпанам Сіцько]] і [[Аляксандр Захаравіч Родзька|Аляксандрам Родзькам]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=126}}. У 1930—1934 гадах Якуб Кастылюк настаўнічаў у [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] (якая ўтрымлівалася [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыствам беларускіх настаўнікаў у Латвіі]]). Паводле афіцыйных звестак гімназіі за 1930/1931 і наступныя навучальныя гады, ён выкладаў вучням курс усеагульнай геаграфіі{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=62—63}}. === Палітычная і грамадская дзейнасць === Акрамя школы, Кастылюк прымаў актыўны ўдзел у палітычным жыцці латвійскіх беларусаў. У кастрычніку 1925 года ён балатаваўся ў [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] II склікання. Яго прозвішча значылася ў «Аб’яднаным спісе беззямельных, рабочых і малазямельных грамадзян беларусаў» (спіс № 30), які вылучаўся па [[Латгалія|Латгальскай выбарчай акрузе]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=147}}. Спіс не здолеў правесці сваіх кандыдатаў у парламент, аднак беларускія палітыкі не спынілі дзейнасці. Падчас падрыхтоўкі да наступных парламенцкіх выбараў у 1928 годзе Якуб Кастылюк увайшоў у склад спецыяльнай камісіі па выбарах у Сойм, якую ўзначальваў [[Пятро Масальскі|Пятро Масальскі]]. Камісія займалася распрацоўкай агульных прынцыпаў выбарчай стратэгіі беларусаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=156}}. У 1930 годзе Якуб Кастылюк друкаваў свае матэрыялы і допісы на старонках грамадска-навукова-літаратурнага часопіса «[[Пагоня (часопіс, Рыга)|Пагоня]]», які выдаваўся [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі|Таварыствам беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ) пад рэдакцыяй [[Пятро Журкоўскі|Пятра Журкоўскага]] і Ніны Пінскай{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121}}. Ён быў адным з заснавальнікаў і найбольш актыўных сябраў [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). 15 красавіка 1932 года ён прысутнічаў на першым сходзе ініцыятыўнай групы па стварэнні гэтай арганізацыі. 27 ліпеня 1932 года яго прынялі ў склад сябраў таварыства, а на першым агульным сходзе 2 верасня 1933 года ён быў афіцыйна абраны сябрам сталага праўлення БНКТЛ пад старшынствам [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55, 57—58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года новы аўтарытарны ўрад [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаў падаўленне дзейнасці нацыянальных меншасцей. Латвійская палітычная паліцыя пачала рэпрэсіі супраць беларускай інтэлігенцыі, абвінавачваючы яе ў нелаяльнасці. У лютым 1936 года Якуб Кастылюк быў арыштаваны палітычнай паліцыяй разам з шэрагам іншых выдатных беларускіх дзеячаў (Сцяпанам Сіцько, [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка|Рыгорам Плыгаўкам]], [[Ян Кудраўцоў|Янам Кудраўцовым]], Кастусём Езавітавым і інш.){{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=596}}. Нягледзячы на арышт і складаныя палітычныя ўмовы, Кастылюк не пакінуў беларускі рух. Паводле архіўных дакументаў, у лістападзе 1938 года яго прозвішча значылася ў спісе актыўных сябраў [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ) — апошняй легальнай беларускай арганізацыі ў Латвіі таго часу{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=606}}. Далейшы лёс Якуба Кастылюка пасля 1938 года невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936) |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 58—74 |ref=Грыбоўскі (гімназія)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кастылюк Якуб}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы беларускай дыяспары]] [[Катэгорыя:Палітыкі Латвіі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] ber7wos860j5ve0rai1fjow5m5gwcnc 5149185 5149184 2026-05-31T10:15:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Педагагічная праца */ 5149185 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кастылюк}} {{Асоба |імя = Якуб Кастылюк |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі і палітычны дзеяч |дата нараджэння = канец XIX ст. |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = |дата смерці = пасля 1938 |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Яку́б Кастылю́к''' (канец XIX ст. — пасля 1938) — беларускі [[педагог]], грамадскі і палітычны дзеяч дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Педагагічная праца === Дакладныя звесткі пра месца і час нараджэння Якуба Кастылюка невядомыя. Сваю педагагічную дзейнасць ён распачаў прыкладна ў 1908 годзе, яшчэ ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. 25 сакавіка 1933 года ў будынку [[1-я Рыжская беларуская пачатковая школа|1-й Рыжскай беларускай пачатковай школы]] падчас урачыстасцей з нагоды 15-й гадавіны абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] мясцовая дыяспара афіцыйна адзначыла 25-годдзе яго настаўніцкай працы. Гэты юбілей святкаваўся супольна з яшчэ некалькімі выбітнымі педагогамі: [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргеем Сахаравым]], [[Мікалай Дзямідаў|Мікалаем Дзямідавым]], [[Сцяпан Лаўрэнцьевіч Сіцько|Сцяпанам Сіцько]] і [[Аляксандр Захаравіч Родзька|Аляксандрам Родзькам]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=126}}. У 1930—1934 гадах Якуб Кастылюк настаўнічаў у [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]], якая ўтрымлівалася [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыствам беларускіх настаўнікаў у Латвіі]]. Паводле афіцыйных звестак гімназіі за 1930/1931 і наступныя навучальныя гады, ён выкладаў вучням курс усеагульнай геаграфіі{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=62—63}}. === Палітычная і грамадская дзейнасць === Акрамя школы, Кастылюк прымаў актыўны ўдзел у палітычным жыцці латвійскіх беларусаў. У кастрычніку 1925 года ён балатаваўся ў [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] II склікання. Яго прозвішча значылася ў «Аб’яднаным спісе беззямельных, рабочых і малазямельных грамадзян беларусаў» (спіс № 30), які вылучаўся па [[Латгалія|Латгальскай выбарчай акрузе]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=147}}. Спіс не здолеў правесці сваіх кандыдатаў у парламент, аднак беларускія палітыкі не спынілі дзейнасці. Падчас падрыхтоўкі да наступных парламенцкіх выбараў у 1928 годзе Якуб Кастылюк увайшоў у склад спецыяльнай камісіі па выбарах у Сойм, якую ўзначальваў [[Пятро Масальскі|Пятро Масальскі]]. Камісія займалася распрацоўкай агульных прынцыпаў выбарчай стратэгіі беларусаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=156}}. У 1930 годзе Якуб Кастылюк друкаваў свае матэрыялы і допісы на старонках грамадска-навукова-літаратурнага часопіса «[[Пагоня (часопіс, Рыга)|Пагоня]]», які выдаваўся [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі|Таварыствам беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ) пад рэдакцыяй [[Пятро Журкоўскі|Пятра Журкоўскага]] і [[Ніна Пінская|Ніны Пінскай]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121}}. Ён быў адным з заснавальнікаў і найбольш актыўных сябраў [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). 15 красавіка 1932 года ён прысутнічаў на першым сходзе ініцыятыўнай групы па стварэнні гэтай арганізацыі. 27 ліпеня 1932 года яго прынялі ў склад сябраў таварыства, а на першым агульным сходзе 2 верасня 1933 года ён быў афіцыйна абраны сябрам сталага праўлення БНКТЛ пад старшынствам [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55, 57—58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года новы аўтарытарны ўрад [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаў падаўленне дзейнасці нацыянальных меншасцей. Латвійская палітычная паліцыя пачала рэпрэсіі супраць беларускай інтэлігенцыі, абвінавачваючы яе ў нелаяльнасці. У лютым 1936 года Якуб Кастылюк быў арыштаваны палітычнай паліцыяй разам з шэрагам іншых выдатных беларускіх дзеячаў (Сцяпанам Сіцько, [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка|Рыгорам Плыгаўкам]], [[Ян Кудраўцоў|Янам Кудраўцовым]], Кастусём Езавітавым і інш.){{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=596}}. Нягледзячы на арышт і складаныя палітычныя ўмовы, Кастылюк не пакінуў беларускі рух. Паводле архіўных дакументаў, у лістападзе 1938 года яго прозвішча значылася ў спісе актыўных сябраў [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ) — апошняй легальнай беларускай арганізацыі ў Латвіі таго часу{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=606}}. Далейшы лёс Якуба Кастылюка пасля 1938 года невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936) |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 58—74 |ref=Грыбоўскі (гімназія)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кастылюк Якуб}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы беларускай дыяспары]] [[Катэгорыя:Палітыкі Латвіі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] oa0cpch3jqtjotf4s3a1eca0exzcklp 5149186 5149185 2026-05-31T10:15:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы беларускай дыяспары]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5149186 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кастылюк}} {{Асоба |імя = Якуб Кастылюк |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = [[педагог]], грамадскі і палітычны дзеяч |дата нараджэння = канец XIX ст. |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = |дата смерці = пасля 1938 |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Яку́б Кастылю́к''' (канец XIX ст. — пасля 1938) — беларускі [[педагог]], грамадскі і палітычны дзеяч дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Педагагічная праца === Дакладныя звесткі пра месца і час нараджэння Якуба Кастылюка невядомыя. Сваю педагагічную дзейнасць ён распачаў прыкладна ў 1908 годзе, яшчэ ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. 25 сакавіка 1933 года ў будынку [[1-я Рыжская беларуская пачатковая школа|1-й Рыжскай беларускай пачатковай школы]] падчас урачыстасцей з нагоды 15-й гадавіны абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] мясцовая дыяспара афіцыйна адзначыла 25-годдзе яго настаўніцкай працы. Гэты юбілей святкаваўся супольна з яшчэ некалькімі выбітнымі педагогамі: [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргеем Сахаравым]], [[Мікалай Дзямідаў|Мікалаем Дзямідавым]], [[Сцяпан Лаўрэнцьевіч Сіцько|Сцяпанам Сіцько]] і [[Аляксандр Захаравіч Родзька|Аляксандрам Родзькам]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=126}}. У 1930—1934 гадах Якуб Кастылюк настаўнічаў у [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]], якая ўтрымлівалася [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыствам беларускіх настаўнікаў у Латвіі]]. Паводле афіцыйных звестак гімназіі за 1930/1931 і наступныя навучальныя гады, ён выкладаў вучням курс усеагульнай геаграфіі{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=62—63}}. === Палітычная і грамадская дзейнасць === Акрамя школы, Кастылюк прымаў актыўны ўдзел у палітычным жыцці латвійскіх беларусаў. У кастрычніку 1925 года ён балатаваўся ў [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]] II склікання. Яго прозвішча значылася ў «Аб’яднаным спісе беззямельных, рабочых і малазямельных грамадзян беларусаў» (спіс № 30), які вылучаўся па [[Латгалія|Латгальскай выбарчай акрузе]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=147}}. Спіс не здолеў правесці сваіх кандыдатаў у парламент, аднак беларускія палітыкі не спынілі дзейнасці. Падчас падрыхтоўкі да наступных парламенцкіх выбараў у 1928 годзе Якуб Кастылюк увайшоў у склад спецыяльнай камісіі па выбарах у Сойм, якую ўзначальваў [[Пятро Масальскі|Пятро Масальскі]]. Камісія займалася распрацоўкай агульных прынцыпаў выбарчай стратэгіі беларусаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=156}}. У 1930 годзе Якуб Кастылюк друкаваў свае матэрыялы і допісы на старонках грамадска-навукова-літаратурнага часопіса «[[Пагоня (часопіс, Рыга)|Пагоня]]», які выдаваўся [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі|Таварыствам беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ) пад рэдакцыяй [[Пятро Журкоўскі|Пятра Журкоўскага]] і [[Ніна Пінская|Ніны Пінскай]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=121}}. Ён быў адным з заснавальнікаў і найбольш актыўных сябраў [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). 15 красавіка 1932 года ён прысутнічаў на першым сходзе ініцыятыўнай групы па стварэнні гэтай арганізацыі. 27 ліпеня 1932 года яго прынялі ў склад сябраў таварыства, а на першым агульным сходзе 2 верасня 1933 года ён быў афіцыйна абраны сябрам сталага праўлення БНКТЛ пад старшынствам [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]]{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55, 57—58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года новы аўтарытарны ўрад [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаў падаўленне дзейнасці нацыянальных меншасцей. Латвійская палітычная паліцыя пачала рэпрэсіі супраць беларускай інтэлігенцыі, абвінавачваючы яе ў нелаяльнасці. У лютым 1936 года Якуб Кастылюк быў арыштаваны палітычнай паліцыяй разам з шэрагам іншых выдатных беларускіх дзеячаў (Сцяпанам Сіцько, [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка|Рыгорам Плыгаўкам]], [[Ян Кудраўцоў|Янам Кудраўцовым]], Кастусём Езавітавым і інш.){{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=596}}. Нягледзячы на арышт і складаныя палітычныя ўмовы, Кастылюк не пакінуў беларускі рух. Паводле архіўных дакументаў, у лістападзе 1938 года яго прозвішча значылася ў спісе актыўных сябраў [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ) — апошняй легальнай беларускай арганізацыі ў Латвіі таго часу{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=606}}. Далейшы лёс Якуба Кастылюка пасля 1938 года невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936) |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 58—74 |ref=Грыбоўскі (гімназія)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кастылюк Якуб}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Латвіі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] 56v4tgxzczf8vq2p7t83ifxfqtwsw2q 0 808808 5149187 2026-05-31T10:19:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Кудраўцоў}} {{Асоба |імя = Ян Кудраўцоў |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = грамадскі і культурны дзеяч |дата нараджэння = канец XIX — пачатак XX ст....» 5149187 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кудраўцоў}} {{Асоба |імя = Ян Кудраўцоў |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = грамадскі і культурны дзеяч |дата нараджэння = канец XIX — пачатак XX ст. |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = |дата смерці = пасля 1936 |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Ян Кудраўцо́ў''' (канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1936) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, адзін з актывістаў моладзевага і студэнцкага руху беларускай дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Адукацыя і тэатральная дзейнасць === Навучаўся ў [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]. Падчас вучобы далучыўся да вучнёўскага аматарскага тэатра, якім у розны час кіравалі [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]] і [[Парфіры Жэрдзі]]. Драматычны гурток ставіў шматлікія спектаклі ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] і латгальскай правінцыі. Ян Кудраўцоў прымаў актыўны ўдзел у пастаноўках ужо ў 1923 годзе і, паводле ўспамінаў сучаснікаў, лічыўся адным з найбольш таленавітых артыстаў гэтай гімназічнай дружыны разам з [[Янка Доўгі|Янкам Доўгім]], [[Юзэфа Васілеўская|Юзэфай Васілеўскай]], [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянцінай Казлоўскай]] і [[Гіпаліт Паўлоўскі|Гіпалітам Паўлоўскім]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=10}}. === Моладзевая і асветніцкая праца === Ян Кудраўцоў прымаў актыўны ўдзел у дзейнасці [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ). Ён надаваў асаблівую ўвагу фізічнаму выхаванню беларускай моладзі. Напрыканцы 1932 года кіраўніцтва ТБМЛ прыняло рашэнне аб стварэнні спартыўнай секцыі. Кудраўцоў, сумесна з [[Міхась Калінін|Міхасём Калініным]] і Язэпам Каялам, стаў адным з яе галоўных арганізатараў. Дзякуючы іх намаганням у [[Рыга|Рызе]] былі створаны дзве футбольныя каманды (на [[Маскоўскі фарштат|Маскоўскім Фарштаце]] і на [[Саркандаўгава|Чырвонай Дзвіне]]), а таксама гурток лыжнікаў і група па настольным тэнісе ([[Пінг-понг|пінг-понгу]]){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=126—127}}. Акрамя спорту, Кудраўцоў займаўся асветніцкай дзейнасцю і выязджаў з публічнымі лекцыямі ў [[Латгалія|Латгалію]]. 19 сакавіка 1933 года ён прачытаў для жыхароў вёскі Путынава лекцыю на тэму «Духоўныя вартасці беларускага і латышскага народаў» (арыг. ''«Духоўныя вартасьці беларускага й латыскага народаў»''){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=126}}. Пасля стварэння [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ) Ян Кудраўцоў уключыўся ў навукова-краязнаўчую працу. 2 верасня 1933 года на першым агульным сходзе таварыства, які прайшоў у будынку 1-й Рыжскай беларускай школы, ён быў афіцыйна абраны ў склад рэвізійнай камісіі БНКТЛ (разам з [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргеем Сахаравым]] і Язэпам Каялам){{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года новы ўрад [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] ўзяў курс на ліквідацыю аўтаноміі нацыянальных меншасцей. Латвійская палітычная паліцыя разгарнула маштабныя рэпрэсіі супраць беларускіх дзеячаў, абвінавачваючы іх у антыдзяржаўнай дзейнасці. У лютым 1936 года Ян Кудраўцоў быў арыштаваны палітычнай паліцыяй разам з шэрагам іншых выбітных беларускіх актывістаў, сярод якіх былі [[Кастусь Езавітаў]], [[Сцяпан Лаўрэнцьевіч Сіцько|Сцяпан Сіцько]], [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка|Рыгор Плыгаўка]] і [[Якуб Кастылюк]]{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=596}}. Дакладны лёс Яна Кудраўцова пасля арышту невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кудраўцоў Ян}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Артысты Латвіі]] [[Катэгорыя:Спартыўныя арганізатары]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] 3dwe3wgcuwp0ds81404ptbji00h2tld 5149188 5149187 2026-05-31T10:20:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Артысты Латвіі]]; дададзена [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Латвіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5149188 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кудраўцоў}} {{Асоба |імя = Ян Кудраўцоў |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = грамадскі і культурны дзеяч |дата нараджэння = канец XIX — пачатак XX ст. |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Латвія}} |падданства = |дата смерці = пасля 1936 |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Ян Кудраўцо́ў''' (канец XIX — пачатак XX стагоддзя — пасля 1936) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, адзін з актывістаў моладзевага і студэнцкага руху беларускай дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Адукацыя і тэатральная дзейнасць === Навучаўся ў [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]]. Падчас вучобы далучыўся да вучнёўскага аматарскага тэатра, якім у розны час кіравалі [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]] і [[Парфіры Жэрдзі]]. Драматычны гурток ставіў шматлікія спектаклі ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]] і латгальскай правінцыі. Ян Кудраўцоў прымаў актыўны ўдзел у пастаноўках ужо ў 1923 годзе і, паводле ўспамінаў сучаснікаў, лічыўся адным з найбольш таленавітых артыстаў гэтай гімназічнай дружыны разам з [[Янка Доўгі|Янкам Доўгім]], [[Юзэфа Васілеўская|Юзэфай Васілеўскай]], [[Валянціна Герасімаўна Казлоўская|Валянцінай Казлоўскай]] і [[Гіпаліт Паўлоўскі|Гіпалітам Паўлоўскім]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=10}}. === Моладзевая і асветніцкая праца === Ян Кудраўцоў прымаў актыўны ўдзел у дзейнасці [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ). Ён надаваў асаблівую ўвагу фізічнаму выхаванню беларускай моладзі. Напрыканцы 1932 года кіраўніцтва ТБМЛ прыняло рашэнне аб стварэнні спартыўнай секцыі. Кудраўцоў, сумесна з [[Міхась Калінін|Міхасём Калініным]] і Язэпам Каялам, стаў адным з яе галоўных арганізатараў. Дзякуючы іх намаганням у [[Рыга|Рызе]] былі створаны дзве футбольныя каманды (на [[Маскоўскі фарштат|Маскоўскім Фарштаце]] і на [[Саркандаўгава|Чырвонай Дзвіне]]), а таксама гурток лыжнікаў і група па настольным тэнісе ([[Пінг-понг|пінг-понгу]]){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=126—127}}. Акрамя спорту, Кудраўцоў займаўся асветніцкай дзейнасцю і выязджаў з публічнымі лекцыямі ў [[Латгалія|Латгалію]]. 19 сакавіка 1933 года ён прачытаў для жыхароў вёскі Путынава лекцыю на тэму «Духоўныя вартасці беларускага і латышскага народаў» (арыг. ''«Духоўныя вартасьці беларускага й латыскага народаў»''){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=126}}. Пасля стварэння [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ) Ян Кудраўцоў уключыўся ў навукова-краязнаўчую працу. 2 верасня 1933 года на першым агульным сходзе таварыства, які прайшоў у будынку 1-й Рыжскай беларускай школы, ён быў афіцыйна абраны ў склад рэвізійнай камісіі БНКТЛ (разам з [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргеем Сахаравым]] і Язэпам Каялам){{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года новы ўрад [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] ўзяў курс на ліквідацыю аўтаноміі нацыянальных меншасцей. Латвійская палітычная паліцыя разгарнула маштабныя рэпрэсіі супраць беларускіх дзеячаў, абвінавачваючы іх у антыдзяржаўнай дзейнасці. У лютым 1936 года Ян Кудраўцоў быў арыштаваны палітычнай паліцыяй разам з шэрагам іншых выбітных беларускіх актывістаў, сярод якіх былі [[Кастусь Езавітаў]], [[Сцяпан Лаўрэнцьевіч Сіцько|Сцяпан Сіцько]], [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка|Рыгор Плыгаўка]] і [[Якуб Кастылюк]]{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=596}}. Дакладны лёс Яна Кудраўцова пасля арышту невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі |выданне= Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 23 |старонкі= 7—30 |issn= 1898-8091 |doi= 10.31338/2720-698Xaa.23.1 |спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кудраўцоў Ян}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Латвіі]] [[Катэгорыя:Спартыўныя арганізатары]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] 90njor4v7nzgromxky57bq43x9fwkvj 10 808809 5149191 2026-05-31T10:29:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская меншасць у міжваеннай Латвіі |state = {{{state|autocollapse}}} |загаловак = [[Беларусы ў Латвіі|Беларуская меншасць у міжваеннай Латвіі]] (1918—1940) |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = Дзя...» 5149191 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская меншасць у міжваеннай Латвіі |state = {{{state|autocollapse}}} |загаловак = [[Беларусы ў Латвіі|Беларуская меншасць у міжваеннай Латвіі]] (1918—1940) |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = Дзяржаўныя і палітычныя структуры |спіс1 = * [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі]] * [[Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі]] * [[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў (Латвія)|Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]] * [[Беларускі выбарчы камітэт]] |загаловак2 = Адукацыя |спіс2 = * [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] * [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]] * [[Рыжская беларуская прыватная гімназія]] * [[1-я Рыжская беларуская пачатковая школа]] * [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе]] * [[Alboruthenica (студэнцкая карпарацыя)|Студэнцкая карпарацыя «Alboruthenica»]] |загаловак3 = Грамадства і культура |спіс3 = * [[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]] * [[«Беларуская хата» ў Латвіі|Беларуская хата]] * [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (з 1939: [[Таварыства беларусаў у Латвіі]]) * [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] * [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]] * [[Рунь (таварыства)|Рунь]] * [[Прасвета (Латвія)|Прасвета]] * [[Аратай (таварыства)|Аратай]] |загаловак4 = Тэатр |спіс4 = * [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] * [[Рыжскі беларускі народны тэатр]] * [[Дзвінская беларуская тэатральная трупа]] |загаловак5 = Прэса і кнігавыданне |спіс5 = * [[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]] * [[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]] * [[Пагоня (часопіс, Рыга)|Пагоня]] * [[Беларускае слова (1931, Рыга)|Беларускае слова]] * [[Думка Беларуса (1931)|Думка Беларуса]] * ''«[[Беларусы як галіна латышскага народа]]»'' (прапагандысцкае выданне) |загаловак6 = Дзеячы |спіс6 = * [[Аляксей Міхайлавіч Барткевіч|Аляксей Барткевіч]] * [[Баляслаў Рычардавіч Брэжга|Баляслаў Брэжга]] * [[Эдвард Людвігавіч Вайвадзіш|Эдвард Вайвадзіш]] * [[Віктар Вальтар]] * [[Вера Сцяпанаўна Вайцюлевіч|Вера Вайцюлевіч]] * [[Мікалай Дзямідаў]] * [[Кастусь Езавітаў]] * [[Пятро Журкоўскі]] * [[Мікалай Іваноў (настаўнік)|Мікалай Іваноў]] * [[Сяргей Казека]] * [[Міхась Калінін]] * [[Язэп Францавіч Камаржынскі|Язэп Камаржынскі]] * [[Якуб Кастылюк]] * [[Язэп Клагіш]] * [[Франц Клагіш]] * [[Іван Іванавіч Краскоўскі|Іван Краскоўскі]] * [[Ян Кудраўцоў]] * [[Пётр Аляксандравіч Масальскі|Пятро Масальскі (Сакол)]] * [[Пётра Мірановіч]] * [[Казімір Мяжэцкі]] * [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]] * [[Уладзімір Пігулеўскі]] * [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка|Рыгор Плыгаўка]] * [[Аляксандр Захаравіч Родзька|Аляксандр Родзька]] * [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] * [[Вольга Фёдараўна Сахарава|Вольга Сахарава]] * [[Сцяпан Лаўрэнцьевіч Сіцько|Сцяпан Сіцько]] * [[Мікалай Нікандравіч Талерка|Мікалай Талерка]] * [[Андрэй Якубецкі]] |загаловак7 = Звязаныя падзеі |спіс7 = * [[Беларускі працэс]] (1924—1925) * [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] </noinclude> 9vnxxzmohd1d453adhmz32t0cfmuxuj 5149194 5149191 2026-05-31T10:32:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149194 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская меншасць у міжваеннай Латвіі |state = {{{state|autocollapse}}} |загаловак = [[Беларусы Латвіі|Беларуская меншасць у міжваеннай Латвіі]] (1918—1940) |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = Дзяржаўныя і палітычныя структуры |спіс1 = * [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі]] * [[Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі]] * [[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў (Латвія)|Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]] * [[Беларускі выбарчы камітэт]] |загаловак2 = Адукацыя |спіс2 = * [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] * [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]] * [[Рыжская беларуская прыватная гімназія]] * [[1-я Рыжская беларуская пачатковая школа]] * [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе]] * [[Alboruthenica (студэнцкая карпарацыя)|Студэнцкая карпарацыя «Alboruthenica»]] |загаловак3 = Грамадства і культура |спіс3 = * [[Бацькаўшчына (Рыга)|Бацькаўшчына]] * [[Беларуская хата (Латвія)|Беларуская хата]] * [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (з 1939: [[Таварыства беларусаў у Латвіі]]) * [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] * [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]] * [[Рунь (таварыства)|Рунь]] * [[Прасвета (Латвія)|Прасвета]] * [[Аратай (таварыства)|Аратай]] |загаловак4 = Тэатр |спіс4 = * [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] * [[Рыжскі беларускі народны тэатр]] * [[Дзвінская беларуская тэатральная трупа]] |загаловак5 = Прэса і кнігавыданне |спіс5 = * [[Голас беларуса (Рыга)|Голас беларуса]] * [[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]] * [[Пагоня (часопіс, Рыга)|Пагоня]] * [[Беларускае слова (Рыга)|Беларускае слова]] * [[Думка Беларуса]] * ''«[[Беларусы як галіна латышскага народа]]»'' (прапагандысцкае выданне) |загаловак6 = Дзеячы |спіс6 = * [[Аляксей Міхайлавіч Барткевіч|Аляксей Барткевіч]] * [[Баляслаў Рычардавіч Брэжга|Баляслаў Брэжга]] * [[Эдвард Вайвадзіш|Эдвард Вайвадзіш]] * [[Віктар Бенядзіктавіч Вальтар|Віктар Вальтар]] * [[Вера Сцяпанаўна Вайцюлевіч|Вера Вайцюлевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Дзямідаў|Мікалай Дзямідаў]] * [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусь Езавітаў]] * [[Пятро Журкоўскі]] * [[Мікалай Іваноў (настаўнік)|Мікалай Іваноў]] * [[Сяргей Казека]] * [[Міхась Калінін]] * [[Язэп Францавіч Камаржынскі|Язэп Камаржынскі]] * [[Якуб Кастылюк]] * [[Язэп Клагіш]] * [[Франц Клагіш]] * [[Іван Іванавіч Краскоўскі|Іван Краскоўскі]] * [[Ян Кудраўцоў]] * [[Пятро Сакол|Пятро Масальскі (Сакол)]] * [[Пётра Мірановіч]] * [[Казімір Мяжэцкі]] * [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]] * [[Уладзімір Васілевіч Пігулеўскі|Уладзімір Пігулеўскі]] * [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка|Рыгор Плыгаўка]] * [[Аляксандр Захаравіч Родзька|Аляксандр Родзька]] * [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] * [[Вольга Фёдараўна Нікановіч-Сахарава|Вольга Сахарава]] * [[Сцяпан Лаўрэнцьевіч Сіцько|Сцяпан Сіцько]] * [[Мікалай Нікандравіч Талерка|Мікалай Талерка]] * [[Андрэй Паўлавіч Якубецкі|Андрэй Якубецкі]] |загаловак7 = Звязаныя падзеі |спіс7 = * [[Беларускі працэс]] (1924—1925) * [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] </noinclude> hfvhi9g4q3jsdr6651npx0t43dzwmla 5149196 5149194 2026-05-31T10:32:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149196 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская меншасць у міжваеннай Латвіі |state = {{{state|autocollapse}}} |загаловак = [[Беларусы Латвіі|Беларуская меншасць у міжваеннай Латвіі]] (1918—1940) |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = Дзяржаўныя і палітычныя структуры |спіс1 = * [[Беларускі аддзел Міністэрства асветы Латвіі]] * [[Беларуская дэмакратычная партыя Латвіі]] * [[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў|Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]] * [[Беларускі выбарчы камітэт]] |загаловак2 = Адукацыя |спіс2 = * [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] * [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]] * [[Рыжская беларуская прыватная гімназія]] * [[1-я Рыжская беларуская пачатковая школа]] * [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе]] * [[Alboruthenica (студэнцкая карпарацыя)|Студэнцкая карпарацыя «Alboruthenica»]] |загаловак3 = Грамадства і культура |спіс3 = * [[Бацькаўшчына (Рыга)|Бацькаўшчына]] * [[Беларуская хата (Латвія)|Беларуская хата]] * [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (з 1939: [[Таварыства беларусаў у Латвіі]]) * [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] * [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі]] * [[Рунь (таварыства)|Рунь]] * [[Прасвета (Латвія)|Прасвета]] * [[Аратай (таварыства)|Аратай]] |загаловак4 = Тэатр |спіс4 = * [[Таварыства беларускага тэатра|Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] * [[Рыжскі беларускі народны тэатр]] * [[Дзвінская беларуская тэатральная трупа]] |загаловак5 = Прэса і кнігавыданне |спіс5 = * [[Голас беларуса (Рыга)|Голас беларуса]] * [[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]] * [[Пагоня (часопіс, Рыга)|Пагоня]] * [[Беларускае слова (Рыга)|Беларускае слова]] * [[Думка Беларуса]] * ''«[[Беларусы як галіна латышскага народа]]»'' (прапагандысцкае выданне) |загаловак6 = Дзеячы |спіс6 = * [[Аляксей Міхайлавіч Барткевіч|Аляксей Барткевіч]] * [[Баляслаў Рычардавіч Брэжга|Баляслаў Брэжга]] * [[Эдвард Вайвадзіш|Эдвард Вайвадзіш]] * [[Віктар Бенядзіктавіч Вальтар|Віктар Вальтар]] * [[Вера Сцяпанаўна Вайцюлевіч|Вера Вайцюлевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Дзямідаў|Мікалай Дзямідаў]] * [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусь Езавітаў]] * [[Пятро Журкоўскі]] * [[Мікалай Іваноў (настаўнік)|Мікалай Іваноў]] * [[Сяргей Казека]] * [[Міхась Калінін]] * [[Язэп Францавіч Камаржынскі|Язэп Камаржынскі]] * [[Якуб Кастылюк]] * [[Язэп Клагіш]] * [[Франц Клагіш]] * [[Іван Іванавіч Краскоўскі|Іван Краскоўскі]] * [[Ян Кудраўцоў]] * [[Пятро Сакол|Пятро Масальскі (Сакол)]] * [[Пётра Мірановіч]] * [[Казімір Мяжэцкі]] * [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]] * [[Уладзімір Васілевіч Пігулеўскі|Уладзімір Пігулеўскі]] * [[Рыгор Сямёнавіч Плыгаўка|Рыгор Плыгаўка]] * [[Аляксандр Захаравіч Родзька|Аляксандр Родзька]] * [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] * [[Вольга Фёдараўна Нікановіч-Сахарава|Вольга Сахарава]] * [[Сцяпан Лаўрэнцьевіч Сіцько|Сцяпан Сіцько]] * [[Мікалай Нікандравіч Талерка|Мікалай Талерка]] * [[Андрэй Паўлавіч Якубецкі|Андрэй Якубецкі]] |загаловак7 = Звязаныя падзеі |спіс7 = * [[Беларускі працэс]] (1924—1925) * [[Перапіс насельніцтва Латвіі (1935)|Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] </noinclude> r16hkhaacte441cvpbnaxoc45oxplqx 0 808810 5149192 2026-05-31T10:30:04Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Станцыя метро}} '''«Святая Марыя»''' ({{lang-fa|مریم مقدس}}, «'''Мар’ям-е Магадас'''») — станцыя на 6-й лініі [[Тэгеранскі метрапалітэн|Тэгеранскага метрапалітэна]]. Размешчана на скрыжаванні вуліц Неджаталахі і Карымхан Занд, недалёка ад Сабор Святога Саркіса...» 5149192 wikitext text/x-wiki {{Станцыя метро}} '''«Святая Марыя»''' ({{lang-fa|مریم مقدس}}, «'''Мар’ям-е Магадас'''») — станцыя на 6-й лініі [[Тэгеранскі метрапалітэн|Тэгеранскага метрапалітэна]]. Размешчана на скрыжаванні вуліц Неджаталахі і Карымхан Занд, недалёка ад [[Сабор Святога Саркіса (Тэгеран)|сабора Святога Саркіса]] [[Армянская апостальская царква|армянскай апостальскай царквы]]. Будаўніцтва станцыі пачалося ў 2015 годзе. Афіцыйна адкрыта 29 лістапада 2025 года<ref>{{cite web |title=Iran's new metro station honours Virgin Mary |url=https://www.france24.com/en/live-news/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary |website=france24 |date=18 October 2025}}</ref>. Станцыя пабудавана на глыбіні 34 метраў пад зямлёй і займае плошчу каля 11 000 квадратных метраў. Для яе будаўніцтва спатрэбілася больш за 100 000 кубічных метраў земляных работ, 3600 тон арматурнай сталі і 27 000 кубічных метраў бетону. Акрамя таго, станцыя ўключае ў сябе 12 эскалатараў і мае каля 6000 квадратных метраў каменнай абліцоўвання на сваіх унутраных сценах і паверхнях<ref>{{cite web |last1=Arocho Esteves |first1=Junno |title=Tehran metro station dedicated to Mary |url=https://www.catholicregister.org/item/2975-tehran-metro-station-dedicated-to-mary |publisher=The Catholic Register |date=29 October 2025}}</ref>. Упрыгожана выявамі з хрысціянскімі вобразамі<ref>{{cite news |title=Հաշւած օրեր՝ Ս. Մարիամ Աստւածածին մետրոկայանի պաշտօնական բացմանը [Counting down the days to the official opening of the St. Mariam Astvatsatsin metro station] |url=https://www.tehranprelacy.com/9-content-hy/news-hy/4829-2025101401 |agency=Armenian Diocese of Tehran (via ''Alik'') |date=October 14, 2025 |archive-url=https://archive.today/20260109150041/https://www.tehranprelacy.com/9-content-hy/news-hy/4829-2025101401 |archive-date=9 January 2026 |language=hy |url-status=live}}</ref> і рэльефнымі скульптурамі з [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстом]], [[Дзева Марыя|Дзевай Марыяй]], [[Святы Дух|Святым Духам]] у выглядзе белага голуба<ref>{{cite web |title=Holy Mary Subway Station: A Symbol of Religious Coexistence in the Heart of Tehran |url=https://wanaen.com/holy-mary-subway-station-a-symbol-of-religious-coexistence-in-the-heart-of-tehran/ |date=18 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rousselle |first1=Christine |title=New metro station in Tehran honors Virgin Mary |url=https://aleteia.org/2025/10/29/new-metro-station-in-tehran-honors-virgin-mary/ |date=29 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=TEHRAN METRO STATION DEDICATED TO MARY A CALL TO FOLLOW HER ON PATH OF PEACE, CARDINAL SAYS |url=https://www.osvnews.com/tehran-metro-station-dedicated-to-mary-a-call-to-follow-her-on-path-of-peace-cardinal-says/ |last1=Arocho Esteves |first1=Junno |publisher=OSV News |date=29 October 2025}}</ref>. Падчас цырымоніі адкрыцця мэр Тэгерана [[Алірэза Закані]] заявіў, што станцыя заклікана «сімвалізаваць гармонію боскіх рэлігій» у горадзе<ref>{{cite web |last1=Chaudhary |first1=Isha |title=Tehran Opens New “Holy Virgin Mary” Metro Station |url=https://parametric-architecture.com/tehran-holy-virgin-mary-metro-station/?srsltid=AfmBOoo1ycV77gXrNejlSljxKX7Y3z95BqhUgmewUxD6Zkave93cZP6b |date=15 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Holy Mary metro station a symbol of religious coexistence: Tehran mayor |url=https://en.abna24.com/news/1755698/Holy-Mary-metro-station-a-symbol-of-religious-coexistence-Tehran |date=30 November 2025}}</ref>. == Галерэя == <gallery> File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (23).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (21).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (20).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (19).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (1).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (2).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (4).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (7).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (15).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (10).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (14).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (24).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (6).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (18).jpg </gallery> ==Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Іране]] [[Катэгорыя:Тэгеран]] rzokcurt9b0ban80hmilh1up3107olz 5149193 5149192 2026-05-31T10:30:56Z DBatura 73587 5149193 wikitext text/x-wiki {{Станцыя метро}} '''«Святая Марыя»''' ({{lang-fa|مریم مقدس}}, «'''Мар’ям-е Магадас'''») — станцыя на 6-й лініі [[Тэгеранскі метрапалітэн|Тэгеранскага метрапалітэна]]. Размешчана на скрыжаванні вуліц Неджаталахі і Карымхан Занд, недалёка ад [[Сабор Святога Саркіса (Тэгеран)|сабора Святога Саркіса]] [[Армянская апостальская царква|армянскай апостальскай царквы]]. Будаўніцтва станцыі пачалося ў 2015 годзе. Афіцыйна адкрыта 18 кастрыяніка 2025 года<ref>{{cite web |title=Iran's new metro station honours Virgin Mary |url=https://www.france24.com/en/live-news/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary |website=france24 |date=18 October 2025}}</ref>. Станцыя пабудавана на глыбіні 34 метраў пад зямлёй і займае плошчу каля 11 000 квадратных метраў. Для яе будаўніцтва спатрэбілася больш за 100 000 кубічных метраў земляных работ, 3600 тон арматурнай сталі і 27 000 кубічных метраў бетону. Акрамя таго, станцыя ўключае ў сябе 12 эскалатараў і мае каля 6000 квадратных метраў каменнай абліцоўвання на сваіх унутраных сценах і паверхнях<ref>{{cite web |last1=Arocho Esteves |first1=Junno |title=Tehran metro station dedicated to Mary |url=https://www.catholicregister.org/item/2975-tehran-metro-station-dedicated-to-mary |publisher=The Catholic Register |date=29 October 2025}}</ref>. Упрыгожана выявамі з хрысціянскімі вобразамі<ref>{{cite news |title=Հաշւած օրեր՝ Ս. Մարիամ Աստւածածին մետրոկայանի պաշտօնական բացմանը [Counting down the days to the official opening of the St. Mariam Astvatsatsin metro station] |url=https://www.tehranprelacy.com/9-content-hy/news-hy/4829-2025101401 |agency=Armenian Diocese of Tehran (via ''Alik'') |date=October 14, 2025 |archive-url=https://archive.today/20260109150041/https://www.tehranprelacy.com/9-content-hy/news-hy/4829-2025101401 |archive-date=9 January 2026 |language=hy |url-status=live}}</ref> і рэльефнымі скульптурамі з [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстом]], [[Дзева Марыя|Дзевай Марыяй]], [[Святы Дух|Святым Духам]] у выглядзе белага голуба<ref>{{cite web |title=Holy Mary Subway Station: A Symbol of Religious Coexistence in the Heart of Tehran |url=https://wanaen.com/holy-mary-subway-station-a-symbol-of-religious-coexistence-in-the-heart-of-tehran/ |date=18 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rousselle |first1=Christine |title=New metro station in Tehran honors Virgin Mary |url=https://aleteia.org/2025/10/29/new-metro-station-in-tehran-honors-virgin-mary/ |date=29 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=TEHRAN METRO STATION DEDICATED TO MARY A CALL TO FOLLOW HER ON PATH OF PEACE, CARDINAL SAYS |url=https://www.osvnews.com/tehran-metro-station-dedicated-to-mary-a-call-to-follow-her-on-path-of-peace-cardinal-says/ |last1=Arocho Esteves |first1=Junno |publisher=OSV News |date=29 October 2025}}</ref>. Падчас цырымоніі адкрыцця мэр Тэгерана [[Алірэза Закані]] заявіў, што станцыя заклікана «сімвалізаваць гармонію боскіх рэлігій» у горадзе<ref>{{cite web |last1=Chaudhary |first1=Isha |title=Tehran Opens New “Holy Virgin Mary” Metro Station |url=https://parametric-architecture.com/tehran-holy-virgin-mary-metro-station/?srsltid=AfmBOoo1ycV77gXrNejlSljxKX7Y3z95BqhUgmewUxD6Zkave93cZP6b |date=15 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Holy Mary metro station a symbol of religious coexistence: Tehran mayor |url=https://en.abna24.com/news/1755698/Holy-Mary-metro-station-a-symbol-of-religious-coexistence-Tehran |date=30 November 2025}}</ref>. == Галерэя == <gallery> File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (23).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (21).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (20).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (19).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (1).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (2).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (4).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (7).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (15).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (10).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (14).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (24).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (6).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (18).jpg </gallery> ==Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Іране]] [[Катэгорыя:Тэгеран]] i97dmgranqidn2d3rwae2d4os4c0jeg 5149197 5149193 2026-05-31T10:34:57Z DBatura 73587 5149197 wikitext text/x-wiki {{Станцыя метро}} '''«Святая Марыя»''' ({{lang-fa|مریم مقدس}}, «'''Мар’ям-е Магадас'''») — станцыя на 6-й лініі [[Тэгеранскі метрапалітэн|Тэгеранскага метрапалітэна]]. Размешчана на скрыжаванні вуліц Неджаталахі і Карымхан Занд, недалёка ад [[Сабор Святога Саркіса (Тэгеран)|сабора Святога Саркіса]] [[Армянская апостальская царква|армянскай апостальскай царквы]]. Будаўніцтва станцыі пачалося ў 2015 годзе. Афіцыйна адкрыта 18 кастрыяніка 2025 года<ref>{{cite web |title=Iran's new metro station honours Virgin Mary |url=https://www.france24.com/en/live-news/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary |website=france24 |date=18 October 2025}}</ref>. Станцыя пабудавана на глыбіні 34 метраў пад зямлёй і займае плошчу каля 11 000 квадратных метраў. Для яе будаўніцтва спатрэбілася больш за 100 000 кубічных метраў земляных работ, 3600 тон арматурнай сталі і 27 000 кубічных метраў бетону. Акрамя таго, станцыя ўключае ў сябе 12 эскалатараў і мае каля 6000 квадратных метраў каменнай абліцоўвання на сваіх унутраных сценах і паверхнях<ref>{{cite web |last1=Arocho Esteves |first1=Junno |title=Tehran metro station dedicated to Mary |url=https://www.catholicregister.org/item/2975-tehran-metro-station-dedicated-to-mary |publisher=The Catholic Register |date=29 October 2025}}</ref>. Упрыгожана выявамі з хрысціянскімі вобразамі<ref>{{cite news |title=Հաշւած օրեր՝ Ս. Մարիամ Աստւածածին մետրոկայանի պաշտօնական բացմանը [Counting down the days to the official opening of the St. Mariam Astvatsatsin metro station] |url=https://www.tehranprelacy.com/9-content-hy/news-hy/4829-2025101401 |agency=Armenian Diocese of Tehran (via ''Alik'') |date=October 14, 2025 |archive-url=https://archive.today/20260109150041/https://www.tehranprelacy.com/9-content-hy/news-hy/4829-2025101401 |archive-date=9 January 2026 |language=hy |url-status=live}}</ref> і рэльефнымі скульптурамі з [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстом]], [[Дзева Марыя|Дзевай Марыяй]], [[Святы Дух|Святым Духам]] у выглядзе белага голуба<ref>{{cite web |title=Holy Mary Subway Station: A Symbol of Religious Coexistence in the Heart of Tehran |url=https://wanaen.com/holy-mary-subway-station-a-symbol-of-religious-coexistence-in-the-heart-of-tehran/ |date=18 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rousselle |first1=Christine |title=New metro station in Tehran honors Virgin Mary |url=https://aleteia.org/2025/10/29/new-metro-station-in-tehran-honors-virgin-mary/ |date=29 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=TEHRAN METRO STATION DEDICATED TO MARY A CALL TO FOLLOW HER ON PATH OF PEACE, CARDINAL SAYS |url=https://www.osvnews.com/tehran-metro-station-dedicated-to-mary-a-call-to-follow-her-on-path-of-peace-cardinal-says/ |last1=Arocho Esteves |first1=Junno |publisher=OSV News |date=29 October 2025}}</ref>. Падчас цырымоніі адкрыцця мэр Тэгерана [[Алірэза Закані]] заявіў, што станцыя заклікана «сімвалізаваць гармонію боскіх рэлігій» у горадзе<ref>{{cite web |last1=Chaudhary |first1=Isha |title=Tehran Opens New “Holy Virgin Mary” Metro Station |url=https://parametric-architecture.com/tehran-holy-virgin-mary-metro-station/?srsltid=AfmBOoo1ycV77gXrNejlSljxKX7Y3z95BqhUgmewUxD6Zkave93cZP6b |date=15 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Holy Mary metro station a symbol of religious coexistence: Tehran mayor |url=https://en.abna24.com/news/1755698/Holy-Mary-metro-station-a-symbol-of-religious-coexistence-Tehran |date=30 November 2025}}</ref>. Адкрыццё станцыі прыцягнула ўвагу замежных медыя і карыстальнікаў сацыяльных сетак, паколькі яе ўнутранае афармленне і назва выгладалі нечакана ў [[шыіты|шыіцкім]] і [[тэакратыя|тэакратычным]] [[Іран]]е<ref>{{یادکرد وب|عنوان=واکنش کاربران شبکه‌های اجتماعی به افتتاح ایستگاه مترو مریم مقدس|نشانی=https://www.hamshahrionline.ir/news/986924/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3|وبگاه=همشهری آنلاین|تاریخ=2025-10-18|بازبینی=2025-11-19|کد زبان=fa}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=رضایتمندی از نامگذاری مترو به نام حضرت مریم مقدس(س)|نشانی=https://shahr.ir/news/74660/%D8%B1%D8%B6%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%85%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%B3|وبگاه=shahr.ir|تاریخ=2025-11-14|بازبینی=2025-11-19|کد زبان=fa}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.irna.ir/news/85975013/%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D9%87%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%84%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87|وبگاه=www.irna.ir|بازبینی=|عنوان=پای بلاگر آمریکایی به ایستگاه مترو مریم مقدس باز شد}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=گزارش میدانی رسانه روسی از ایستگاه مترو «مریم مقدس» در تهران|نشانی=https://www.isna.ir/news/1404072616938/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86|وبگاه=ایسنا|تاریخ=2025-10-18|بازبینی=2025-11-19|کد زبان=fa}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=Reddit - The heart of the internet|نشانی=https://www.reddit.com/r/transit/comments/1o6699e/tehran_municipality_opens_the_new_holy_virgin/|وبگاه=www.reddit.com|بازبینی=2025-11-20}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=Iran's new metro station honours Virgin Mary|نشانی=https://www.france24.com/en/live-news/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary|وبگاه=France 24|تاریخ=2025-10-18|بازبینی=2025-11-20|کد زبان=en}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=Iran's new metro station honours Virgin Mary|نشانی=https://www.rfi.fr/en/middle-east/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary|وبگاه=RFI|تاریخ=2025-10-18|بازبینی=2025-11-20|کد زبان=en}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=Internet reacts to Iran’s new ‘Holy Virgin Mary" subway station|نشانی=https://www.newsweek.com/internet-reacts-iran-virgin-mary-subway-station-10881334|وبگاه=Newsweek|تاریخ=2025-10-15|بازبینی=2025-11-20|کد زبان=en}}</ref>. == Галерэя == <gallery> File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (23).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (21).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (20).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (19).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (1).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (2).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (4).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (7).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (15).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (10).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (14).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (24).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (6).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (18).jpg </gallery> ==Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Іране]] [[Катэгорыя:Тэгеран]] ns40fbjgn8zq3el08rbwsmepfb2pwof 5149199 5149197 2026-05-31T10:37:10Z DBatura 73587 5149199 wikitext text/x-wiki {{Станцыя метро}} '''«Святая Марыя»''' ({{lang-fa|مریم مقدس}}, «'''Мар’ям-е Магадас'''») — станцыя на 6-й лініі [[Тэгеранскі метрапалітэн|Тэгеранскага метрапалітэна]]. Размешчана на скрыжаванні вуліц Неджаталахі і Карымхан Занд, недалёка ад [[Сабор Святога Саркіса (Тэгеран)|сабора Святога Саркіса]] [[Армянская апостальская царква|армянскай апостальскай царквы]]. Будаўніцтва станцыі пачалося ў 2015 годзе. Афіцыйна адкрыта 18 кастрыяніка 2025 года<ref>{{cite web |title=Iran's new metro station honours Virgin Mary |url=https://www.france24.com/en/live-news/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary |website=france24 |date=18 October 2025}}</ref>. Станцыя пабудавана на глыбіні 34 метраў пад зямлёй і займае плошчу каля 11 000 квадратных метраў. Для яе будаўніцтва спатрэбілася больш за 100 000 кубічных метраў земляных работ, 3600 тон арматурнай сталі і 27 000 кубічных метраў бетону. Акрамя таго, станцыя ўключае ў сябе 12 эскалатараў і мае каля 6000 квадратных метраў каменнай абліцоўвання на сваіх унутраных сценах і паверхнях<ref>{{cite web |last1=Arocho Esteves |first1=Junno |title=Tehran metro station dedicated to Mary |url=https://www.catholicregister.org/item/2975-tehran-metro-station-dedicated-to-mary |publisher=The Catholic Register |date=29 October 2025}}</ref>. Упрыгожана выявамі з хрысціянскімі вобразамі<ref>{{cite news |title=Հաշւած օրեր՝ Ս. Մարիամ Աստւածածին մետրոկայանի պաշտօնական բացմանը [Counting down the days to the official opening of the St. Mariam Astvatsatsin metro station] |url=https://www.tehranprelacy.com/9-content-hy/news-hy/4829-2025101401 |agency=Armenian Diocese of Tehran (via ''Alik'') |date=October 14, 2025 |archive-url=https://archive.today/20260109150041/https://www.tehranprelacy.com/9-content-hy/news-hy/4829-2025101401 |archive-date=9 January 2026 |language=hy |url-status=live}}</ref> і рэльефнымі скульптурамі з [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстом]], [[Дзева Марыя|Дзевай Марыяй]], [[Святы Дух|Святым Духам]] у выглядзе белага голуба<ref>{{cite web |title=Holy Mary Subway Station: A Symbol of Religious Coexistence in the Heart of Tehran |url=https://wanaen.com/holy-mary-subway-station-a-symbol-of-religious-coexistence-in-the-heart-of-tehran/ |date=18 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rousselle |first1=Christine |title=New metro station in Tehran honors Virgin Mary |url=https://aleteia.org/2025/10/29/new-metro-station-in-tehran-honors-virgin-mary/ |date=29 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=TEHRAN METRO STATION DEDICATED TO MARY A CALL TO FOLLOW HER ON PATH OF PEACE, CARDINAL SAYS |url=https://www.osvnews.com/tehran-metro-station-dedicated-to-mary-a-call-to-follow-her-on-path-of-peace-cardinal-says/ |last1=Arocho Esteves |first1=Junno |publisher=OSV News |date=29 October 2025}}</ref>. Падчас цырымоніі адкрыцця мэр Тэгерана [[Алірэза Закані]] заявіў, што станцыя заклікана «сімвалізаваць гармонію боскіх рэлігій» у горадзе<ref>{{cite web |last1=Chaudhary |first1=Isha |title=Tehran Opens New “Holy Virgin Mary” Metro Station |url=https://parametric-architecture.com/tehran-holy-virgin-mary-metro-station/?srsltid=AfmBOoo1ycV77gXrNejlSljxKX7Y3z95BqhUgmewUxD6Zkave93cZP6b |date=15 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Holy Mary metro station a symbol of religious coexistence: Tehran mayor |url=https://en.abna24.com/news/1755698/Holy-Mary-metro-station-a-symbol-of-religious-coexistence-Tehran |date=30 November 2025}}</ref>. Адкрыццё станцыі прыцягнула ўвагу замежных медыя і карыстальнікаў сацыяльных сетак, паколькі яе ўнутранае афармленне і назва выгладалі нечакана ў [[шыіты|шыіцкім]] і [[тэакратыя|тэакратычным]][[Іран]]е<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/986924/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3] [https://shahr.ir/news/74660/%D8%B1%D8%B6%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%85%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%B3][https://www.irna.ir/news/85975013/%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D9%87%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%84%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87][https://www.isna.ir/news/1404072616938/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86][https://www.reddit.com/r/transit/comments/1o6699e/tehran_municipality_opens_the_new_holy_virgin/][https://www.france24.com/en/live-news/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary][https://www.rfi.fr/en/middle-east/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary][https://www.newsweek.com/internet-reacts-iran-virgin-mary-subway-station-10881334]</ref>. == Галерэя == <gallery> File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (23).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (21).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (20).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (19).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (1).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (2).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (4).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (7).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (15).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (10).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (14).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (24).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (6).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (18).jpg </gallery> ==Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Іране]] [[Катэгорыя:Тэгеран]] ezk0pm3jlozoxzru6pmuiq4q65madtf 5149200 5149199 2026-05-31T10:37:31Z DBatura 73587 5149200 wikitext text/x-wiki {{Станцыя метро}} '''«Святая Марыя»''' ({{lang-fa|مریم مقدس}}, «'''Мар’ям-е Магадас'''») — станцыя на 6-й лініі [[Тэгеранскі метрапалітэн|Тэгеранскага метрапалітэна]]. Размешчана на скрыжаванні вуліц Неджаталахі і Карымхан Занд, недалёка ад [[Сабор Святога Саркіса (Тэгеран)|сабора Святога Саркіса]] [[Армянская апостальская царква|армянскай апостальскай царквы]]. Будаўніцтва станцыі пачалося ў 2015 годзе. Афіцыйна адкрыта 18 кастрыяніка 2025 года<ref>{{cite web |title=Iran's new metro station honours Virgin Mary |url=https://www.france24.com/en/live-news/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary |website=france24 |date=18 October 2025}}</ref>. Станцыя пабудавана на глыбіні 34 метраў пад зямлёй і займае плошчу каля 11 000 квадратных метраў. Для яе будаўніцтва спатрэбілася больш за 100 000 кубічных метраў земляных работ, 3600 тон арматурнай сталі і 27 000 кубічных метраў бетону. Акрамя таго, станцыя ўключае ў сябе 12 эскалатараў і мае каля 6000 квадратных метраў каменнай абліцоўвання на сваіх унутраных сценах і паверхнях<ref>{{cite web |last1=Arocho Esteves |first1=Junno |title=Tehran metro station dedicated to Mary |url=https://www.catholicregister.org/item/2975-tehran-metro-station-dedicated-to-mary |publisher=The Catholic Register |date=29 October 2025}}</ref>. Упрыгожана выявамі з хрысціянскімі вобразамі<ref>{{cite news |title=Հաշւած օրեր՝ Ս. Մարիամ Աստւածածին մետրոկայանի պաշտօնական բացմանը [Counting down the days to the official opening of the St. Mariam Astvatsatsin metro station] |url=https://www.tehranprelacy.com/9-content-hy/news-hy/4829-2025101401 |agency=Armenian Diocese of Tehran (via ''Alik'') |date=October 14, 2025 |archive-url=https://archive.today/20260109150041/https://www.tehranprelacy.com/9-content-hy/news-hy/4829-2025101401 |archive-date=9 January 2026 |language=hy |url-status=live}}</ref> і рэльефнымі скульптурамі з [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстом]], [[Дзева Марыя|Дзевай Марыяй]], [[Святы Дух|Святым Духам]] у выглядзе белага голуба<ref>{{cite web |title=Holy Mary Subway Station: A Symbol of Religious Coexistence in the Heart of Tehran |url=https://wanaen.com/holy-mary-subway-station-a-symbol-of-religious-coexistence-in-the-heart-of-tehran/ |date=18 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rousselle |first1=Christine |title=New metro station in Tehran honors Virgin Mary |url=https://aleteia.org/2025/10/29/new-metro-station-in-tehran-honors-virgin-mary/ |date=29 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=TEHRAN METRO STATION DEDICATED TO MARY A CALL TO FOLLOW HER ON PATH OF PEACE, CARDINAL SAYS |url=https://www.osvnews.com/tehran-metro-station-dedicated-to-mary-a-call-to-follow-her-on-path-of-peace-cardinal-says/ |last1=Arocho Esteves |first1=Junno |publisher=OSV News |date=29 October 2025}}</ref>. Падчас цырымоніі адкрыцця мэр Тэгерана [[Алірэза Закані]] заявіў, што станцыя заклікана «сімвалізаваць гармонію боскіх рэлігій» у горадзе<ref>{{cite web |last1=Chaudhary |first1=Isha |title=Tehran Opens New “Holy Virgin Mary” Metro Station |url=https://parametric-architecture.com/tehran-holy-virgin-mary-metro-station/?srsltid=AfmBOoo1ycV77gXrNejlSljxKX7Y3z95BqhUgmewUxD6Zkave93cZP6b |date=15 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Holy Mary metro station a symbol of religious coexistence: Tehran mayor |url=https://en.abna24.com/news/1755698/Holy-Mary-metro-station-a-symbol-of-religious-coexistence-Tehran |date=30 November 2025}}</ref>. Адкрыццё станцыі прыцягнула ўвагу замежных медыя і карыстальнікаў сацыяльных сетак, паколькі яе ўнутранае афармленне і назва выгладалі нечакана ў [[шыіты|шыіцкім]] і [[тэакратыя|тэакратычным]] [[Іран]]е<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/986924/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3] [https://shahr.ir/news/74660/%D8%B1%D8%B6%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%85%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%B3][https://www.irna.ir/news/85975013/%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D9%87%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%84%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87][https://www.isna.ir/news/1404072616938/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86][https://www.reddit.com/r/transit/comments/1o6699e/tehran_municipality_opens_the_new_holy_virgin/][https://www.france24.com/en/live-news/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary][https://www.rfi.fr/en/middle-east/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary][https://www.newsweek.com/internet-reacts-iran-virgin-mary-subway-station-10881334]</ref>. == Галерэя == <gallery> File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (23).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (21).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (20).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (19).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (1).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (2).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (4).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (7).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (15).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (10).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (14).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (24).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (6).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (18).jpg </gallery> ==Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Іране]] [[Катэгорыя:Тэгеран]] ba0vsyc0pousszgumquocffyxuas2p5 5149201 5149200 2026-05-31T10:38:15Z DBatura 73587 /* Крыніцы */ 5149201 wikitext text/x-wiki {{Станцыя метро}} '''«Святая Марыя»''' ({{lang-fa|مریم مقدس}}, «'''Мар’ям-е Магадас'''») — станцыя на 6-й лініі [[Тэгеранскі метрапалітэн|Тэгеранскага метрапалітэна]]. Размешчана на скрыжаванні вуліц Неджаталахі і Карымхан Занд, недалёка ад [[Сабор Святога Саркіса (Тэгеран)|сабора Святога Саркіса]] [[Армянская апостальская царква|армянскай апостальскай царквы]]. Будаўніцтва станцыі пачалося ў 2015 годзе. Афіцыйна адкрыта 18 кастрыяніка 2025 года<ref>{{cite web |title=Iran's new metro station honours Virgin Mary |url=https://www.france24.com/en/live-news/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary |website=france24 |date=18 October 2025}}</ref>. Станцыя пабудавана на глыбіні 34 метраў пад зямлёй і займае плошчу каля 11 000 квадратных метраў. Для яе будаўніцтва спатрэбілася больш за 100 000 кубічных метраў земляных работ, 3600 тон арматурнай сталі і 27 000 кубічных метраў бетону. Акрамя таго, станцыя ўключае ў сябе 12 эскалатараў і мае каля 6000 квадратных метраў каменнай абліцоўвання на сваіх унутраных сценах і паверхнях<ref>{{cite web |last1=Arocho Esteves |first1=Junno |title=Tehran metro station dedicated to Mary |url=https://www.catholicregister.org/item/2975-tehran-metro-station-dedicated-to-mary |publisher=The Catholic Register |date=29 October 2025}}</ref>. Упрыгожана выявамі з хрысціянскімі вобразамі<ref>{{cite news |title=Հաշւած օրեր՝ Ս. Մարիամ Աստւածածին մետրոկայանի պաշտօնական բացմանը [Counting down the days to the official opening of the St. Mariam Astvatsatsin metro station] |url=https://www.tehranprelacy.com/9-content-hy/news-hy/4829-2025101401 |agency=Armenian Diocese of Tehran (via ''Alik'') |date=October 14, 2025 |archive-url=https://archive.today/20260109150041/https://www.tehranprelacy.com/9-content-hy/news-hy/4829-2025101401 |archive-date=9 January 2026 |language=hy |url-status=live}}</ref> і рэльефнымі скульптурамі з [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстом]], [[Дзева Марыя|Дзевай Марыяй]], [[Святы Дух|Святым Духам]] у выглядзе белага голуба<ref>{{cite web |title=Holy Mary Subway Station: A Symbol of Religious Coexistence in the Heart of Tehran |url=https://wanaen.com/holy-mary-subway-station-a-symbol-of-religious-coexistence-in-the-heart-of-tehran/ |date=18 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rousselle |first1=Christine |title=New metro station in Tehran honors Virgin Mary |url=https://aleteia.org/2025/10/29/new-metro-station-in-tehran-honors-virgin-mary/ |date=29 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=TEHRAN METRO STATION DEDICATED TO MARY A CALL TO FOLLOW HER ON PATH OF PEACE, CARDINAL SAYS |url=https://www.osvnews.com/tehran-metro-station-dedicated-to-mary-a-call-to-follow-her-on-path-of-peace-cardinal-says/ |last1=Arocho Esteves |first1=Junno |publisher=OSV News |date=29 October 2025}}</ref>. Падчас цырымоніі адкрыцця мэр Тэгерана [[Алірэза Закані]] заявіў, што станцыя заклікана «сімвалізаваць гармонію боскіх рэлігій» у горадзе<ref>{{cite web |last1=Chaudhary |first1=Isha |title=Tehran Opens New “Holy Virgin Mary” Metro Station |url=https://parametric-architecture.com/tehran-holy-virgin-mary-metro-station/?srsltid=AfmBOoo1ycV77gXrNejlSljxKX7Y3z95BqhUgmewUxD6Zkave93cZP6b |date=15 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Holy Mary metro station a symbol of religious coexistence: Tehran mayor |url=https://en.abna24.com/news/1755698/Holy-Mary-metro-station-a-symbol-of-religious-coexistence-Tehran |date=30 November 2025}}</ref>. Адкрыццё станцыі прыцягнула ўвагу замежных медыя і карыстальнікаў сацыяльных сетак, паколькі яе ўнутранае афармленне і назва выгладалі нечакана ў [[шыіты|шыіцкім]] і [[тэакратыя|тэакратычным]] [[Іран]]е<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/986924/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3] [https://shahr.ir/news/74660/%D8%B1%D8%B6%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%85%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%B3][https://www.irna.ir/news/85975013/%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D9%87%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%84%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87][https://www.isna.ir/news/1404072616938/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86][https://www.reddit.com/r/transit/comments/1o6699e/tehran_municipality_opens_the_new_holy_virgin/][https://www.france24.com/en/live-news/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary][https://www.rfi.fr/en/middle-east/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary][https://www.newsweek.com/internet-reacts-iran-virgin-mary-subway-station-10881334]</ref>. == Галерэя == <gallery> File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (23).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (21).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (20).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (19).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (1).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (2).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (4).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (7).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (15).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (10).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (14).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (24).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (6).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (18).jpg </gallery> ==Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Іране]] [[Катэгорыя:Тэгеран]] [[Катэгорыя:Дзева Марыя]] 3fdja5d0l1g8ebyr8yh1glm7q6hiz7p 5149214 5149201 2026-05-31T10:46:12Z DBatura 73587 5149214 wikitext text/x-wiki {{Станцыя метро}} '''«Святая Марыя»''' ({{lang-fa|مریم مقدس}}, «'''Мар’ям-е Магадас'''») — станцыя на 6-й лініі [[Тэгеранскі метрапалітэн|Тэгеранскага метрапалітэна]]. Размешчана на скрыжаванні вуліц Неджаталахі і Карымхан Занд, недалёка ад [[Сабор Святога Саркіса (Тэгеран)|сабора Святога Саркіса]] [[Армянская апостальская царква|армянскай апостальскай царквы]]. Будаўніцтва станцыі пачалося ў 2015 годзе. Афіцыйна адкрыта 18 кастрычніка 2025 года<ref>{{cite web |title=Iran's new metro station honours Virgin Mary |url=https://www.france24.com/en/live-news/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary |website=france24 |date=18 October 2025}}</ref>. Станцыя пабудавана на глыбіні 34 метраў пад зямлёй і займае плошчу каля 11 000 квадратных метраў. Для яе будаўніцтва спатрэбілася больш за 100 000 кубічных метраў земляных работ, 3600 тон арматурнай сталі і 27 000 кубічных метраў бетону. Акрамя таго, станцыя ўключае ў сябе 12 эскалатараў і мае каля 6000 квадратных метраў каменнай абліцоўвання на сваіх унутраных сценах і паверхнях<ref>{{cite web |last1=Arocho Esteves |first1=Junno |title=Tehran metro station dedicated to Mary |url=https://www.catholicregister.org/item/2975-tehran-metro-station-dedicated-to-mary |publisher=The Catholic Register |date=29 October 2025}}</ref>. Упрыгожана выявамі з хрысціянскімі вобразамі<ref>{{cite news |title=Հաշւած օրեր՝ Ս. Մարիամ Աստւածածին մետրոկայանի պաշտօնական բացմանը [Counting down the days to the official opening of the St. Mariam Astvatsatsin metro station] |url=https://www.tehranprelacy.com/9-content-hy/news-hy/4829-2025101401 |agency=Armenian Diocese of Tehran (via ''Alik'') |date=October 14, 2025 |archive-url=https://archive.today/20260109150041/https://www.tehranprelacy.com/9-content-hy/news-hy/4829-2025101401 |archive-date=9 January 2026 |language=hy |url-status=live}}</ref> і рэльефнымі скульптурамі з [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстом]], [[Дзева Марыя|Дзевай Марыяй]], [[Святы Дух|Святым Духам]] у выглядзе белага голуба<ref>{{cite web |title=Holy Mary Subway Station: A Symbol of Religious Coexistence in the Heart of Tehran |url=https://wanaen.com/holy-mary-subway-station-a-symbol-of-religious-coexistence-in-the-heart-of-tehran/ |date=18 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rousselle |first1=Christine |title=New metro station in Tehran honors Virgin Mary |url=https://aleteia.org/2025/10/29/new-metro-station-in-tehran-honors-virgin-mary/ |date=29 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=TEHRAN METRO STATION DEDICATED TO MARY A CALL TO FOLLOW HER ON PATH OF PEACE, CARDINAL SAYS |url=https://www.osvnews.com/tehran-metro-station-dedicated-to-mary-a-call-to-follow-her-on-path-of-peace-cardinal-says/ |last1=Arocho Esteves |first1=Junno |publisher=OSV News |date=29 October 2025}}</ref>. Падчас цырымоніі адкрыцця мэр Тэгерана [[Алірэза Закані]] заявіў, што станцыя заклікана «сімвалізаваць гармонію боскіх рэлігій» у горадзе<ref>{{cite web |last1=Chaudhary |first1=Isha |title=Tehran Opens New “Holy Virgin Mary” Metro Station |url=https://parametric-architecture.com/tehran-holy-virgin-mary-metro-station/?srsltid=AfmBOoo1ycV77gXrNejlSljxKX7Y3z95BqhUgmewUxD6Zkave93cZP6b |date=15 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Holy Mary metro station a symbol of religious coexistence: Tehran mayor |url=https://en.abna24.com/news/1755698/Holy-Mary-metro-station-a-symbol-of-religious-coexistence-Tehran |date=30 November 2025}}</ref>. Адкрыццё станцыі прыцягнула ўвагу замежных медыя і карыстальнікаў сацыяльных сетак, паколькі яе ўнутранае афармленне і назва выгладалі нечакана ў [[шыіты|шыіцкім]] і [[тэакратыя|тэакратычным]] [[Іран]]е<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/986924/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AA%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3] [https://shahr.ir/news/74660/%D8%B1%D8%B6%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%85%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%B3][https://www.irna.ir/news/85975013/%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%D9%87%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%BE%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%84%D8%A7%DA%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87][https://www.isna.ir/news/1404072616938/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86][https://www.reddit.com/r/transit/comments/1o6699e/tehran_municipality_opens_the_new_holy_virgin/][https://www.france24.com/en/live-news/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary][https://www.rfi.fr/en/middle-east/20251018-iran-s-new-metro-station-honours-virgin-mary][https://www.newsweek.com/internet-reacts-iran-virgin-mary-subway-station-10881334]</ref>. == Галерэя == <gallery> File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (23).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (21).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (20).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (19).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (1).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (2).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (4).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (7).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (15).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (10).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (14).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (24).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (6).jpg File:ایستگاه-مترو-مریم-مقدس-س-18 (18).jpg </gallery> ==Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Іране]] [[Катэгорыя:Тэгеран]] [[Катэгорыя:Дзева Марыя]] c7hx52z8q1nlkhmt75k99tbucut9sgk 0 808811 5149202 2026-05-31T10:38:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''«Белару́скі працэ́с»''' — сфабрыкаваная палітычная і крымінальная справа супраць кіраўнікоў [[Беларусы Латвіі|беларускага нацыянальна-культурнага руху]], настаўнікаў і інтэлігенцыі ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], якая разгляда...» 5149202 wikitext text/x-wiki '''«Белару́скі працэ́с»''' — сфабрыкаваная палітычная і крымінальная справа супраць кіраўнікоў [[Беларусы Латвіі|беларускага нацыянальна-культурнага руху]], настаўнікаў і інтэлігенцыі ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], якая разглядалася ў 1924—1925 гадах у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]]. Працэс стаў адным з найбольш гучных эпізодаў пераследу прадстаўнікоў беларускай дыяспары з боку латвійскіх улад да ўсталявання [[Дыктатура Улманіса|дыктатуры Карліса Улманіса]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=145}}{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=60}}. == Перадумовы == У пачатку 1920-х гадоў дзякуючы ліберальнаму заканадаўству Латвійскай Рэспублікі пачаўся бурны ўздым беларускага нацыянальнага жыцця ў [[Латгалія|Латгаліі]]. Адкрываліся дзясяткі беларускіх пачатковых школ, дзейнічалі гімназіі, ствараліся культурна-асветныя таварыствы (у прыватнасці, «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]»). Значная актыўнасць беларускай інтэлігенцыі і рост яе ўплыву на мясцовае беларускамоўнае сялянства выклікалі насцярожанасць латвійскіх улад, якія бачылі ў гэтым патэнцыйную пагрозу тэрытарыяльнай цэласнасці дзяржавы{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=138}}. == Арышты і абвінавачванні == У сакавіку і красавіку 1924 года палітычная паліцыя Латвіі правяла серыю арыштаў сярод беларускага актыву па падазрэнні ў палітычнай «нядобранадзейнасці». На лаве падсудных апынуўся амаль увесь кіраўнічы склад латвійскіх беларусаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=145}}. Сярод арыштаваных і прыцягнутых да следства былі такія вядомыя дзеячы, як кіраўнік Беларускага аддзела пры Міністэрстве асветы і лідар дыяспары [[Кастусь Езавітаў]], дырэктар [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай беларускай гімназіі]] [[Уладзімір Пігулеўскі]], настаўнік [[Мікалай Нікандравіч Талерка|Мікалай Талерка]] і іншыя педагогі{{sfn|Шыдлоўская|2018|с=72—76}}{{sfn|Міхнюк|1996|с=346}}. Арыштаваным былі высунутыя цяжкія абвінавачванні ва ўдзеле «ў злачынным таварыстве ў Латгаліі, якое ставіла сабе на мэту сілаю адарваць ад Латвійскай дзяржавы тэрыторыю [[Дзвінскі павет|Дзвінскага]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкага]], [[Лудза|Люцынскага]] і часткова [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага]] паветаў і далучыць іх да Беларускай дзяржавы»{{sfn|Міхнюк|1996|с=346}}. Акрамя абвінавачванняў у [[сепаратызм]]е, падсудныя вінаваціліся ў падтрымцы сувязей з існуючымі за мяжой беларускімі палітычнымі і грамадскімі таварыствамі, вядзенні агітацыі супраць латвійскай улады і распаўсюджванні геаграфічных карт, на якіх частка тэрыторыі Латвіі была ўключана ў склад этнічнай [[Беларусь|Беларусі]]. Некаторых дзеячаў улады таксама беспадстаўна падазравалі ў сувязях з камуністамі{{sfn|Шыдлоўская|2018|с=72—76}}. == Следства і суд == Следства па справе доўжылася больш за год. Галоўныя фігуранты справы правялі гэты час за кратамі. У прыватнасці, Кастусь Езавітаў прасядзеў у Дзвінскай турме 11 месяцаў{{sfn|Міхнюк|1996|с=346}}. Некаторыя іншыя настаўнікі (напрыклад, [[Мікалай Талерка]]) пасля кароткатэрміновага арышту былі адпушчаны пад [[Падпіска аб нявыездзе|падпіску аб нявыездзе]] і змаглі часова працягнуць педагагічную дзейнасць{{sfn|Шыдлоўская|2018|с=72—76}}. 22 снежня 1924 года частка абвінавачваемых настаўнікаў (у тым ліку М. Талерка) была цалкам апраўдана судом з-за поўнай адсутнасці доказаў іх віны. Судовы працэс над асноўнай групай кіраўнікоў беларускага руху і астатнімі фігурантамі адбыўся ў пачатку красавіка 1925 года ў Дзвінску. У выніку разгляду справы суд прызнаў абвінавачванні сфабрыкаванымі і апраўдаў дзеячаў, вызваліўшы іх з-пад варты{{sfn|Шыдлоўская|2018|с=72—76}}. == Вынікі і наступствы == Нягледзячы на апраўдальны прысуд, «Беларускі працэс» меў сур'ёзныя наступствы для беларускай меншасці ў Латвіі. Пад уплывам судовага пераследу ў перыяд 1924—1925 гадоў назіраўся часовы, але адчувальны заняпад беларускага нацыянальна-культурнага жыцця і асветніцкай працы ў Латгаліі{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=60}}. Некаторыя фігуранты справы зазналі адміністрацыйны ўціск ужо пасля вызвалення. Напрыклад, [[Уладзімір Пігулеўскі]] ў 1925 годзе ў выніку гэтага сфабрыкаванага працэсу быў пазбаўлены права займацца педагагічнай працай і страціў пасаду дырэктара Люцынскай гімназіі{{sfn|Міхнюк|1999}}. З іншага боку, палітычны пераслед згуртаваў беларускі актыў і прадэманстраваў яму неабходнасць больш актыўнага ўдзелу ў афіцыйным палітычным жыцці краіны. Падзеі 1924—1925 гадоў яскрава паказалі беларускім дзеячам, што абараніць свае інтарэсы і культурную аўтаномію можна толькі маючы ўласных прадстаўнікоў у органах дзяржаўнай улады і самакіравання. Менавіта пасля заканчэння працэсу Кастусь Езавітаў у 1925 годзе ініцыяваў стварэнне [[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]] з мэтай удзелу ў парламенцкіх выбарах у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=145}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|артыкул=Канстанцін Барысавіч Езавітаў|аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Міхнюк У.]]|с=346—347|ref=Міхнюк}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5|артыкул=Пігулеўскі Уладзімір|аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Міхнюк У.]]|ref=Міхнюк}} * {{артыкул |аўтар= Шидловская О. |загаловак= Николай Талерко — белорусский самородок Латгалии |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2018 |выпуск= 7 |старонкі= 72—76 |спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/nikolay-talerko-belorusskiy-samorodok-latgalii |ref=Шыдлоўская}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936) |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 58—74 |ref=Грыбоўскі (гімназія)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Даўгаўпілс]] [[Катэгорыя:Судовыя працэсы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:1924 год у Латвіі]] [[Катэгорыя:1925 год у Латвіі]] shn9owfh7k8viqpdrblftz3u3nmxxgg 5149203 5149202 2026-05-31T10:39:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5149203 wikitext text/x-wiki '''«Белару́скі працэ́с»''' — сфабрыкаваная палітычная і крымінальная справа супраць кіраўнікоў [[Беларусы Латвіі|беларускага нацыянальна-культурнага руху]], настаўнікаў і інтэлігенцыі ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], якая разглядалася ў 1924—1925 гадах у [[Даўгаўпілс|Дзвінску]]. Працэс стаў адным з найбольш гучных эпізодаў пераследу прадстаўнікоў беларускай дыяспары з боку латвійскіх улад да ўсталявання [[Дыктатура Улманіса|дыктатуры Карліса Улманіса]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=145}}{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=60}}. == Перадумовы == У пачатку 1920-х гадоў дзякуючы ліберальнаму заканадаўству Латвійскай Рэспублікі пачаўся бурны ўздым беларускага нацыянальнага жыцця ў [[Латгалія|Латгаліі]]. Адкрываліся дзясяткі беларускіх пачатковых школ, дзейнічалі гімназіі, ствараліся культурна-асветныя таварыствы (у прыватнасці, «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]»). Значная актыўнасць беларускай інтэлігенцыі і рост яе ўплыву на мясцовае беларускамоўнае сялянства выклікалі насцярожанасць латвійскіх улад, якія бачылі ў гэтым патэнцыйную пагрозу тэрытарыяльнай цэласнасці дзяржавы{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=138}}. == Арышты і абвінавачванні == У сакавіку і красавіку 1924 года палітычная паліцыя Латвіі правяла серыю арыштаў сярод беларускага актыву па падазрэнні ў палітычнай «нядобранадзейнасці». На лаве падсудных апынуўся амаль увесь кіраўнічы склад латвійскіх беларусаў{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=145}}. Сярод арыштаваных і прыцягнутых да следства былі такія вядомыя дзеячы, як кіраўнік Беларускага аддзела пры Міністэрстве асветы і лідар дыяспары [[Кастусь Езавітаў]], дырэктар [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай беларускай гімназіі]] [[Уладзімір Пігулеўскі]], настаўнік [[Мікалай Нікандравіч Талерка|Мікалай Талерка]] і іншыя педагогі{{sfn|Шыдлоўская|2018|с=72—76}}{{sfn|Міхнюк|1996|с=346}}. Арыштаваным былі высунутыя цяжкія абвінавачванні ва ўдзеле «ў злачынным таварыстве ў Латгаліі, якое ставіла сабе на мэту сілаю адарваць ад Латвійскай дзяржавы тэрыторыю [[Дзвінскі павет|Дзвінскага]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкага]], [[Лудза|Люцынскага]] і часткова [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага]] паветаў і далучыць іх да Беларускай дзяржавы»{{sfn|Міхнюк|1996|с=346}}. Акрамя абвінавачванняў у [[сепаратызм]]е, падсудныя вінаваціліся ў падтрымцы сувязей з існуючымі за мяжой беларускімі палітычнымі і грамадскімі таварыствамі, вядзенні агітацыі супраць латвійскай улады і распаўсюджванні геаграфічных карт, на якіх частка тэрыторыі Латвіі была ўключана ў склад этнічнай [[Беларусь|Беларусі]]. Некаторых дзеячаў улады таксама беспадстаўна падазравалі ў сувязях з камуністамі{{sfn|Шыдлоўская|2018|с=72—76}}. == Следства і суд == Следства па справе доўжылася больш за год. Галоўныя фігуранты справы правялі гэты час за кратамі. У прыватнасці, Кастусь Езавітаў прасядзеў у Дзвінскай турме 11 месяцаў{{sfn|Міхнюк|1996|с=346}}. Некаторыя іншыя настаўнікі (напрыклад, [[Мікалай Талерка]]) пасля кароткатэрміновага арышту былі адпушчаны пад [[Падпіска аб нявыездзе|падпіску аб нявыездзе]] і змаглі часова працягнуць педагагічную дзейнасць{{sfn|Шыдлоўская|2018|с=72—76}}. 22 снежня 1924 года частка абвінавачваемых настаўнікаў (у тым ліку М. Талерка) была цалкам апраўдана судом з-за поўнай адсутнасці доказаў іх віны. Судовы працэс над асноўнай групай кіраўнікоў беларускага руху і астатнімі фігурантамі адбыўся ў пачатку красавіка 1925 года ў Дзвінску. У выніку разгляду справы суд прызнаў абвінавачванні сфабрыкаванымі і апраўдаў дзеячаў, вызваліўшы іх з-пад варты{{sfn|Шыдлоўская|2018|с=72—76}}. == Вынікі і наступствы == Нягледзячы на апраўдальны прысуд, «Беларускі працэс» меў сур'ёзныя наступствы для беларускай меншасці ў Латвіі. Пад уплывам судовага пераследу ў перыяд 1924—1925 гадоў назіраўся часовы, але адчувальны заняпад беларускага нацыянальна-культурнага жыцця і асветніцкай працы ў Латгаліі{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=60}}. Некаторыя фігуранты справы зазналі адміністрацыйны ўціск ужо пасля вызвалення. Напрыклад, [[Уладзімір Пігулеўскі]] ў 1925 годзе ў выніку гэтага сфабрыкаванага працэсу быў пазбаўлены права займацца педагагічнай працай і страціў пасаду дырэктара Люцынскай гімназіі{{sfn|Міхнюк|1999}}. З іншага боку, палітычны пераслед згуртаваў беларускі актыў і прадэманстраваў яму неабходнасць больш актыўнага ўдзелу ў афіцыйным палітычным жыцці краіны. Падзеі 1924—1925 гадоў яскрава паказалі беларускім дзеячам, што абараніць свае інтарэсы і культурную аўтаномію можна толькі маючы ўласных прадстаўнікоў у органах дзяржаўнай улады і самакіравання. Менавіта пасля заканчэння працэсу Кастусь Езавітаў у 1925 годзе ініцыяваў стварэнне [[Таварыства беларусаў-выбаршчыкаў]] з мэтай удзелу ў парламенцкіх выбарах у [[Сейм Латвіі|Сойм Латвіі]]{{sfn|Грыбоўскі (выбары)|2018|с=145}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|артыкул=Канстанцін Барысавіч Езавітаў|аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Міхнюк У.]]|с=346—347|ref=Міхнюк}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5|артыкул=Пігулеўскі Уладзімір|аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Міхнюк У.]]|ref=Міхнюк}} * {{артыкул |аўтар= Шидловская О. |загаловак= Николай Талерко — белорусский самородок Латгалии |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2018 |выпуск= 7 |старонкі= 72—76 |спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/nikolay-talerko-belorusskiy-samorodok-latgalii |ref=Шыдлоўская}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Удзел беларусаў у парламенцкіх выбарах у Латвіі (1922–1931) |выданне= [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]] |тып=часопіс |год= 2018 |том= XXV |старонкі= 136—171 |ref=Грыбоўскі (выбары)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936) |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 58—74 |ref=Грыбоўскі (гімназія)}} {{Беларуская меншасць у міжваеннай Латвіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Даўгаўпілс]] [[Катэгорыя:Судовыя працэсы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:1924 год у Латвіі]] [[Катэгорыя:1925 год у Латвіі]] qnr7398eoc7sw9dmb0kmotvbhwquicd 0 808812 5149211 2026-05-31T10:45:09Z Gomeler 144644 Новая старонка: «{{НП | статус = [[Гарадская агламерацыя]] | беларускамоўная назва = Гомельская агламерацыя | русскамоўная назва = {{lang-ru|Гомельская агломерация}} | краіна = Рэспубліка Беларусь | рэгіён = Гомельская вобласць |lat_deg=52|lat_min=26|lat_sec=30|lon_deg=31|lon_min=00|lon_sec=00 | плошча = ~2830 <ref>...» 5149211 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = [[Гарадская агламерацыя]] | беларускамоўная назва = Гомельская агламерацыя | русскамоўная назва = {{lang-ru|Гомельская агломерация}} | краіна = Рэспубліка Беларусь | рэгіён = Гомельская вобласць |lat_deg=52|lat_min=26|lat_sec=30|lon_deg=31|lon_min=00|lon_sec=00 | плошча = ~2830 <ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref> | насельніцтва = ад ~580<ref>«World Population Review - Gomel Population»</ref> да ~700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тыс. | часавы пояс = +3 | тэлефонны код = +375 | аўтамабільны код = 3 | nocat = 1 }} '''Гомельская агломерация''' ({{lang-ru|Гомельская агломерация}}) — скопішча населеных пунктаў, размешчаных вакол [[Гомель|Гомеля]] і цесна звязаных з [[Гомельская вобласць|абласным]] цэнтрам вытворчымі, транспартнымі, сацыяльнымі і культурнымі сувязямі. З’яўляецца другой па колькасці насельніцтва агламерацыяй [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] пасля [Мінская агламерацыя|мінскай]. == Гісторыя == Гомельская [[Гарадская агламерацыя|гарадская агламерацыя]] пачала фарміравацца ў другой палове XX стагоддзя, што было абумоўлена індустрыялізацыяй і інтэнсіфікацыяй агульных урбаністычных працэсаў у СССР у 1970—1980-я гг. Згодна са зводнымі данымі па гарадскім насельніцтве гарадскіх агламерацый СССР<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с.</ref>, колькасць насельніцтва гомельскай агламерацыі ў 1970 г. складала 384,1 тыс. жыхароў з іх 272,3 тыс. ядро. У 1979 г. насельніцтва гомельскай агламерацыі складала 512,9 тыс. жыхароў з іх ядро — 382,8 тыс. жыхароў. У 1970 годзе дэмограф {{iw|Полян, Павел Маркович|П. М. Палян|ru|Полян, Павел Маркович}} аднёс гомельскую агламерацыю да класа «найменш развітых» з каэфіцыентам развітасці 3,08<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с.</ref> пры наяўнасці вялікай колькасці гарадскіх паселішчаў — 12 у тым ліку горад-ядро. Акрамя гомельскай агламерацыі да найменш развітых былі аднесены агламерацыі Таліна, Душанбэ, Адэсы, Бішкека, Ферганы-Маргілана<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с.</ref>. == Характарыстыка == Хаця ў навуковых і экспертных колах гомельская агламерацыя разглядаецца як адна з гарадскіх агламерацый краіны, якія ўжо сфарміраваліся і валодаюць усімі характарнымі прыкметамі, яна не з’яўляецца афіцыйным [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйным]] паняццем у Рэспубліцы Беларусь<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1.</ref><ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. Гомель аказвае найбольш інтэнсіўны ўплыў на [[Гомельскі раён|Гомельскі]], [[Веткаўскі раён|Веткаўскі]] і [[Добрушскі раён|Добрушскі]] раёны Гомельскай вобласці<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с</ref>. Характэрнай рысай з’яўляецца развітая транспартная інфраструктура і наяўнасць {{iw|маятниковая миграция|маятнікавай міграцыі|ru|маятниковая миграция}} — штодзённых паездак насельніцтва з перыферыі ў Гомель на працу, вучобу ці па іншыя паслугі<ref>Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301 Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с.</ref>. == Насельніцтва і тэрыторыя == Гомель з’яўляецца [[Гарады Беларусі|найбуйнейшым]] абласным цэнтрам Рэспублікі Беларусь і ўсяго [[Палессе|Палескага]] рэгіёна па колькасці жыхароў. Больш за 37 % насельніцтва Гомельскай вобласці пражывае ў Гомелі<ref name=":1">«Гомель: цифры и факты»</ref>. Паколькі гомельская агламерацыя не мае строга акрэсленых адміністрацыйных межаў, колькасць насельніцтва можа вар’іравацца ў залежнасці ад крытэрыяў і метадалогіі падліку і вагаецца ў межах 580<ref>«World Population Review — Gomel Population»</ref> — 700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тысяч жыхароў. Тое ж тычыцца і тэрыторыі агламерацыі. Плошча горада-ядра — Гомеля складае 145 км2<ref>«Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года»</ref>. У залежнасці ад віду крытэрыяў ацэнкі плошчы — урбанізаваная тэрыторыя, зона ўплыву ці лімітавы час у шляху пры маятнікавай міграцыі, плошча агламерацыі можа істотна адрознівацца. Ахопліваючы 30-кіламетровую зону вакол Гомеля<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref>, плошча агламерацыі складае прыкладна 2830 км2. == Эканоміка == Аб’ём прамысловай вытворчасці гомельскай агламерацыі да рэспубліканскага складае каля 5<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> — 6 %<ref name=":1" />. Па ўзроўні вытворчага развіцця гомельская агламерацыя ўваходзіць у тройку лідараў па Беларусі, саступаючы Наваполацку і апярэджваючы Мінск<ref name=":0">Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. У эканоміцы гомельскай агламерацыі дамінуюць хімічная, металургічная, машынабудаўнічая і дрэваапрацоўчая галіны. Развіта лёгкая прамысловасць, харчовая вытворчасць<ref name=":0" /><ref>«Экономика Гомельской области»</ref><ref name=":1" />. Функцыянуе свабодная эканамічная зона<ref>«Свободная Экономическая Зона „Гомель-Ратон“»</ref>. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Літаратура == * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с. * ''Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301'' Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. == Спасылкі == * «Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь» [https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-aglomeratsionnyh-protsessov-na-vnutrennyuyu-migratsiyu-v-respublike-belarus/viewer] * «Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси» [https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/60874/1/Parfyonov_Ekonomicheskaya.pdf] * «Монография — Инфраструктурное развитие городских агломераций в социально-экономическом пространстве регионов» [http://www.iresras.ru/uploads/2025/Публикации/Монография%202025%20-%20Инфрастр.%20развитие%20город.%20агломераций.pdf] * «Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения» * «World Population Review — Gomel Population» [https://worldpopulationreview.com/cities/belarus/gomel#:~:text=Gomel's%202026%20population%20is%20now,addition%20to%20adjacent%20suburban%20areas.] * «Gomel, Belarus Metro Area Population» [https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/20345/gomel/population] * «Оценка степени благоприятности инженерно-геологических условий гомельской агломерации» [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/186012/1/136-137.pdf#:~:text=Таким%20образом,%20на%20территории%20Гомельской%20агломерации%20преобладают,условиями%20–%20поймы%20и%20за-%20болоченные%20территории.] * «Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года» [https://gki.gov.by/ru/activity_branches-land-reestr/] * «Гомель: цифры и факты» [https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/gomel-tsifry-i-fakty/#:~:text=Город%20Гомель%20является%20областным%20центром,км.] * «Экономика Гомельской области» [https://gomel-region.gov.by/ru/economy-ru/] * «Свободная Экономическая Зона „Гомель-Ратон“» [https://gomelraton.com/main/history-fez/] [[Катэгорыя:Гомельская вобласць|ru|Гомельская область]] [[Катэгорыя:Агламерацыі Беларусі|ru|Агломерации Беларуси]] [[Катэгорыя:Гарадскія агламерацыі па алфавіце|ru|Городкие агломерации по алфавиту]] ju4p0llg2ak7nqbkxt5xxa4jlml4x08 5149218 5149211 2026-05-31T10:47:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149218 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = [[Гарадская агламерацыя]] | беларускамоўная назва = Гомельская агламерацыя | русскамоўная назва = {{lang-ru|Гомельская агломерация}} | краіна = Рэспубліка Беларусь | рэгіён = Гомельская вобласць |lat_deg=52|lat_min=26|lat_sec=30|lon_deg=31|lon_min=00|lon_sec=00 | плошча = ~2830 <ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref> | насельніцтва = ад ~580<ref>«World Population Review - Gomel Population»</ref> да ~700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тыс. | часавы пояс = +3 | тэлефонны код = +375 | аўтамабільны код = 3 | nocat = 1 }} '''Гомельская агломерация''' ({{lang-ru|Гомельская агломерация}}) — скопішча населеных пунктаў, размешчаных вакол [[Гомель|Гомеля]] і цесна звязаных з [[Гомельская вобласць|абласным]] цэнтрам вытворчымі, транспартнымі, сацыяльнымі і культурнымі сувязямі. З’яўляецца другой па колькасці насельніцтва агламерацыяй [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] пасля [[Мінская агламерацыя|мінскай]. == Гісторыя == Гомельская [[гарадская агламерацыя]] пачала фарміравацца ў другой палове XX стагоддзя, што было абумоўлена індустрыялізацыяй і інтэнсіфікацыяй агульных урбаністычных працэсаў у СССР у 1970—1980-я гг. Згодна са зводнымі данымі па гарадскім насельніцтве гарадскіх агламерацый СССР<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с.</ref>, колькасць насельніцтва гомельскай агламерацыі ў 1970 г. складала 384,1 тыс. жыхароў з іх 272,3 тыс. ядро. У 1979 г. насельніцтва гомельскай агламерацыі складала 512,9 тыс. жыхароў з іх ядро — 382,8 тыс. жыхароў. У 1970 годзе дэмограф {{iw|Полян, Павел Маркович|П. М. Палян|ru|Полян, Павел Маркович}} аднёс гомельскую агламерацыю да класа «найменш развітых» з каэфіцыентам развітасці 3,08<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с.</ref> пры наяўнасці вялікай колькасці гарадскіх паселішчаў — 12 у тым ліку горад-ядро. Акрамя гомельскай агламерацыі да найменш развітых былі аднесены агламерацыі Таліна, Душанбэ, Адэсы, Бішкека, Ферганы-Маргілана<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с.</ref>. == Характарыстыка == Хаця ў навуковых і экспертных колах гомельская агламерацыя разглядаецца як адна з гарадскіх агламерацый краіны, якія ўжо сфарміраваліся і валодаюць усімі характарнымі прыкметамі, яна не з’яўляецца афіцыйным [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйным]] паняццем у Рэспубліцы Беларусь<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1.</ref><ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. Гомель аказвае найбольш інтэнсіўны ўплыў на [[Гомельскі раён|Гомельскі]], [[Веткаўскі раён|Веткаўскі]] і [[Добрушскі раён]]ы Гомельскай вобласці<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с</ref>. Характэрнай рысай з’яўляецца развітая транспартная інфраструктура і наяўнасць {{iw|маятниковая миграция|маятнікавай міграцыі|ru|маятниковая миграция}} — штодзённых паездак насельніцтва з перыферыі ў Гомель на працу, вучобу ці па іншыя паслугі<ref>Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301 Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с.</ref>. == Насельніцтва і тэрыторыя == Гомель з’яўляецца [[Гарады Беларусі|найбуйнейшым]] абласным цэнтрам Рэспублікі Беларусь і ўсяго [[Палессе|Палескага]] рэгіёна па колькасці жыхароў. Больш за 37 % насельніцтва Гомельскай вобласці пражывае ў Гомелі<ref name=":1">«Гомель: цифры и факты»</ref>. Паколькі гомельская агламерацыя не мае строга акрэсленых адміністрацыйных межаў, колькасць насельніцтва можа вар’іравацца ў залежнасці ад крытэрыяў і метадалогіі падліку і вагаецца ў межах 580<ref>«World Population Review — Gomel Population»</ref> — 700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тысяч жыхароў. Тое ж тычыцца і тэрыторыі агламерацыі. Плошча горада-ядра — Гомеля складае 145 км2<ref>«Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года»</ref>. У залежнасці ад віду крытэрыяў ацэнкі плошчы — урбанізаваная тэрыторыя, зона ўплыву ці лімітавы час у шляху пры маятнікавай міграцыі, плошча агламерацыі можа істотна адрознівацца. Ахопліваючы 30-кіламетровую зону вакол Гомеля<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref>, плошча агламерацыі складае прыкладна 2830 км2. == Эканоміка == Аб’ём прамысловай вытворчасці гомельскай агламерацыі да рэспубліканскага складае каля 5<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> — 6 %<ref name=":1" />. Па ўзроўні вытворчага развіцця гомельская агламерацыя ўваходзіць у тройку лідараў па Беларусі, саступаючы Наваполацку і апярэджваючы Мінск<ref name=":0">Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. У эканоміцы гомельскай агламерацыі дамінуюць хімічная, металургічная, машынабудаўнічая і дрэваапрацоўчая галіны. Развіта лёгкая прамысловасць, харчовая вытворчасць<ref name=":0" /><ref>«Экономика Гомельской области»</ref><ref name=":1" />. Функцыянуе свабодная эканамічная зона<ref>«Свободная Экономическая Зона „Гомель-Ратон“»</ref>. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Літаратура == * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с. * ''Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301'' Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. == Спасылкі == * «Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь» [https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-aglomeratsionnyh-protsessov-na-vnutrennyuyu-migratsiyu-v-respublike-belarus/viewer] * «Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси» [https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/60874/1/Parfyonov_Ekonomicheskaya.pdf] * «Монография — Инфраструктурное развитие городских агломераций в социально-экономическом пространстве регионов» [http://www.iresras.ru/uploads/2025/Публикации/Монография%202025%20-%20Инфрастр.%20развитие%20город.%20агломераций.pdf] * «Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения» * «World Population Review — Gomel Population» [https://worldpopulationreview.com/cities/belarus/gomel#:~:text=Gomel's%202026%20population%20is%20now,addition%20to%20adjacent%20suburban%20areas.] * «Gomel, Belarus Metro Area Population» [https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/20345/gomel/population] * «Оценка степени благоприятности инженерно-геологических условий гомельской агломерации» [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/186012/1/136-137.pdf#:~:text=Таким%20образом,%20на%20территории%20Гомельской%20агломерации%20преобладают,условиями%20–%20поймы%20и%20за-%20болоченные%20территории.] * «Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года» [https://gki.gov.by/ru/activity_branches-land-reestr/] * «Гомель: цифры и факты» [https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/gomel-tsifry-i-fakty/#:~:text=Город%20Гомель%20является%20областным%20центром,км.] * «Экономика Гомельской области» [https://gomel-region.gov.by/ru/economy-ru/] * «Свободная Экономическая Зона „Гомель-Ратон“» [https://gomelraton.com/main/history-fez/] [[Катэгорыя:Гомельская вобласць|ru|Гомельская область]] [[Катэгорыя:Агламерацыі Беларусі|ru|Агломерации Беларуси]] [[Катэгорыя:Гарадскія агламерацыі па алфавіце|ru|Городкие агломерации по алфавиту]] rrer1re38cc909ijg8f8afyggp1hhnd 5149219 5149218 2026-05-31T10:47:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5149219 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = [[Гарадская агламерацыя]] | беларускамоўная назва = Гомельская агламерацыя | русскамоўная назва = {{lang-ru|Гомельская агломерация}} | краіна = Рэспубліка Беларусь | рэгіён = Гомельская вобласць |lat_deg=52|lat_min=26|lat_sec=30|lon_deg=31|lon_min=00|lon_sec=00 | плошча = ~2830 <ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref> | насельніцтва = ад ~580<ref>«World Population Review - Gomel Population»</ref> да ~700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тыс. | часавы пояс = +3 | тэлефонны код = +375 | аўтамабільны код = 3 | nocat = 1 }} '''Гомельская агламерация''' ({{lang-ru|Гомельская агломерация}}) — скопішча населеных пунктаў, размешчаных вакол [[Гомель|Гомеля]] і цесна звязаных з [[Гомельская вобласць|абласным]] цэнтрам вытворчымі, транспартнымі, сацыяльнымі і культурнымі сувязямі. З’яўляецца другой па колькасці насельніцтва агламерацыяй [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] пасля [[Мінская агламерацыя|мінскай]]. == Гісторыя == Гомельская [[гарадская агламерацыя]] пачала фарміравацца ў другой палове XX стагоддзя, што было абумоўлена індустрыялізацыяй і інтэнсіфікацыяй агульных урбаністычных працэсаў у СССР у 1970—1980-я гг. Згодна са зводнымі данымі па гарадскім насельніцтве гарадскіх агламерацый СССР<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с.</ref>, колькасць насельніцтва гомельскай агламерацыі ў 1970 г. складала 384,1 тыс. жыхароў з іх 272,3 тыс. ядро. У 1979 г. насельніцтва гомельскай агламерацыі складала 512,9 тыс. жыхароў з іх ядро — 382,8 тыс. жыхароў. У 1970 годзе дэмограф {{iw|Полян, Павел Маркович|П. М. Палян|ru|Полян, Павел Маркович}} аднёс гомельскую агламерацыю да класа «найменш развітых» з каэфіцыентам развітасці 3,08<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с.</ref> пры наяўнасці вялікай колькасці гарадскіх паселішчаў — 12 у тым ліку горад-ядро. Акрамя гомельскай агламерацыі да найменш развітых былі аднесены агламерацыі Таліна, Душанбэ, Адэсы, Бішкека, Ферганы-Маргілана<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с.</ref>. == Характарыстыка == Хаця ў навуковых і экспертных колах гомельская агламерацыя разглядаецца як адна з гарадскіх агламерацый краіны, якія ўжо сфарміраваліся і валодаюць усімі характарнымі прыкметамі, яна не з’яўляецца афіцыйным [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйным]] паняццем у Рэспубліцы Беларусь<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1.</ref><ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. Гомель аказвае найбольш інтэнсіўны ўплыў на [[Гомельскі раён|Гомельскі]], [[Веткаўскі раён|Веткаўскі]] і [[Добрушскі раён]]ы Гомельскай вобласці<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с</ref>. Характэрнай рысай з’яўляецца развітая транспартная інфраструктура і наяўнасць {{iw|маятниковая миграция|маятнікавай міграцыі|ru|маятниковая миграция}} — штодзённых паездак насельніцтва з перыферыі ў Гомель на працу, вучобу ці па іншыя паслугі<ref>Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301 Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с.</ref>. == Насельніцтва і тэрыторыя == Гомель з’яўляецца [[Гарады Беларусі|найбуйнейшым]] абласным цэнтрам Рэспублікі Беларусь і ўсяго [[Палессе|Палескага]] рэгіёна па колькасці жыхароў. Больш за 37 % насельніцтва Гомельскай вобласці пражывае ў Гомелі<ref name=":1">«Гомель: цифры и факты»</ref>. Паколькі гомельская агламерацыя не мае строга акрэсленых адміністрацыйных межаў, колькасць насельніцтва можа вар’іравацца ў залежнасці ад крытэрыяў і метадалогіі падліку і вагаецца ў межах 580<ref>«World Population Review — Gomel Population»</ref> — 700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тысяч жыхароў. Тое ж тычыцца і тэрыторыі агламерацыі. Плошча горада-ядра — Гомеля складае 145 км2<ref>«Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года»</ref>. У залежнасці ад віду крытэрыяў ацэнкі плошчы — урбанізаваная тэрыторыя, зона ўплыву ці лімітавы час у шляху пры маятнікавай міграцыі, плошча агламерацыі можа істотна адрознівацца. Ахопліваючы 30-кіламетровую зону вакол Гомеля<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref>, плошча агламерацыі складае прыкладна 2830 км2. == Эканоміка == Аб’ём прамысловай вытворчасці гомельскай агламерацыі да рэспубліканскага складае каля 5<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> — 6 %<ref name=":1" />. Па ўзроўні вытворчага развіцця гомельская агламерацыя ўваходзіць у тройку лідараў па Беларусі, саступаючы Наваполацку і апярэджваючы Мінск<ref name=":0">Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. У эканоміцы гомельскай агламерацыі дамінуюць хімічная, металургічная, машынабудаўнічая і дрэваапрацоўчая галіны. Развіта лёгкая прамысловасць, харчовая вытворчасць<ref name=":0" /><ref>«Экономика Гомельской области»</ref><ref name=":1" />. Функцыянуе свабодная эканамічная зона<ref>«Свободная Экономическая Зона „Гомель-Ратон“»</ref>. == Заўвагі == {{заўвагі}} == Літаратура == * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с. * ''Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301'' Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. == Спасылкі == * «Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь» [https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-aglomeratsionnyh-protsessov-na-vnutrennyuyu-migratsiyu-v-respublike-belarus/viewer] * «Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси» [https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/60874/1/Parfyonov_Ekonomicheskaya.pdf] * «Монография — Инфраструктурное развитие городских агломераций в социально-экономическом пространстве регионов» [http://www.iresras.ru/uploads/2025/Публикации/Монография%202025%20-%20Инфрастр.%20развитие%20город.%20агломераций.pdf] * «Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения» * «World Population Review — Gomel Population» [https://worldpopulationreview.com/cities/belarus/gomel#:~:text=Gomel's%202026%20population%20is%20now,addition%20to%20adjacent%20suburban%20areas.] * «Gomel, Belarus Metro Area Population» [https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/20345/gomel/population] * «Оценка степени благоприятности инженерно-геологических условий гомельской агломерации» [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/186012/1/136-137.pdf#:~:text=Таким%20образом,%20на%20территории%20Гомельской%20агломерации%20преобладают,условиями%20–%20поймы%20и%20за-%20болоченные%20территории.] * «Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года» [https://gki.gov.by/ru/activity_branches-land-reestr/] * «Гомель: цифры и факты» [https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/gomel-tsifry-i-fakty/#:~:text=Город%20Гомель%20является%20областным%20центром,км.] * «Экономика Гомельской области» [https://gomel-region.gov.by/ru/economy-ru/] * «Свободная Экономическая Зона „Гомель-Ратон“» [https://gomelraton.com/main/history-fez/] [[Катэгорыя:Гомельская вобласць|ru|Гомельская область]] [[Катэгорыя:Агламерацыі Беларусі|ru|Агломерации Беларуси]] [[Катэгорыя:Гарадскія агламерацыі па алфавіце|ru|Городкие агломерации по алфавиту]] actdg6agkcvu7rwzv8wve49ln0xb70i 5149220 5149219 2026-05-31T10:47:51Z Gomeler 144644 /* Заўвагі */ 5149220 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = [[Гарадская агламерацыя]] | беларускамоўная назва = Гомельская агламерацыя | русскамоўная назва = {{lang-ru|Гомельская агломерация}} | краіна = Рэспубліка Беларусь | рэгіён = Гомельская вобласць |lat_deg=52|lat_min=26|lat_sec=30|lon_deg=31|lon_min=00|lon_sec=00 | плошча = ~2830 <ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref> | насельніцтва = ад ~580<ref>«World Population Review - Gomel Population»</ref> да ~700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тыс. | часавы пояс = +3 | тэлефонны код = +375 | аўтамабільны код = 3 | nocat = 1 }} '''Гомельская агламерация''' ({{lang-ru|Гомельская агломерация}}) — скопішча населеных пунктаў, размешчаных вакол [[Гомель|Гомеля]] і цесна звязаных з [[Гомельская вобласць|абласным]] цэнтрам вытворчымі, транспартнымі, сацыяльнымі і культурнымі сувязямі. З’яўляецца другой па колькасці насельніцтва агламерацыяй [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] пасля [[Мінская агламерацыя|мінскай]]. == Гісторыя == Гомельская [[гарадская агламерацыя]] пачала фарміравацца ў другой палове XX стагоддзя, што было абумоўлена індустрыялізацыяй і інтэнсіфікацыяй агульных урбаністычных працэсаў у СССР у 1970—1980-я гг. Згодна са зводнымі данымі па гарадскім насельніцтве гарадскіх агламерацый СССР<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с.</ref>, колькасць насельніцтва гомельскай агламерацыі ў 1970 г. складала 384,1 тыс. жыхароў з іх 272,3 тыс. ядро. У 1979 г. насельніцтва гомельскай агламерацыі складала 512,9 тыс. жыхароў з іх ядро — 382,8 тыс. жыхароў. У 1970 годзе дэмограф {{iw|Полян, Павел Маркович|П. М. Палян|ru|Полян, Павел Маркович}} аднёс гомельскую агламерацыю да класа «найменш развітых» з каэфіцыентам развітасці 3,08<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с.</ref> пры наяўнасці вялікай колькасці гарадскіх паселішчаў — 12 у тым ліку горад-ядро. Акрамя гомельскай агламерацыі да найменш развітых былі аднесены агламерацыі Таліна, Душанбэ, Адэсы, Бішкека, Ферганы-Маргілана<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с.</ref>. == Характарыстыка == Хаця ў навуковых і экспертных колах гомельская агламерацыя разглядаецца як адна з гарадскіх агламерацый краіны, якія ўжо сфарміраваліся і валодаюць усімі характарнымі прыкметамі, яна не з’яўляецца афіцыйным [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйным]] паняццем у Рэспубліцы Беларусь<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1.</ref><ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. Гомель аказвае найбольш інтэнсіўны ўплыў на [[Гомельскі раён|Гомельскі]], [[Веткаўскі раён|Веткаўскі]] і [[Добрушскі раён]]ы Гомельскай вобласці<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с</ref>. Характэрнай рысай з’яўляецца развітая транспартная інфраструктура і наяўнасць {{iw|маятниковая миграция|маятнікавай міграцыі|ru|маятниковая миграция}} — штодзённых паездак насельніцтва з перыферыі ў Гомель на працу, вучобу ці па іншыя паслугі<ref>Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301 Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с.</ref>. == Насельніцтва і тэрыторыя == Гомель з’яўляецца [[Гарады Беларусі|найбуйнейшым]] абласным цэнтрам Рэспублікі Беларусь і ўсяго [[Палессе|Палескага]] рэгіёна па колькасці жыхароў. Больш за 37 % насельніцтва Гомельскай вобласці пражывае ў Гомелі<ref name=":1">«Гомель: цифры и факты»</ref>. Паколькі гомельская агламерацыя не мае строга акрэсленых адміністрацыйных межаў, колькасць насельніцтва можа вар’іравацца ў залежнасці ад крытэрыяў і метадалогіі падліку і вагаецца ў межах 580<ref>«World Population Review — Gomel Population»</ref> — 700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тысяч жыхароў. Тое ж тычыцца і тэрыторыі агламерацыі. Плошча горада-ядра — Гомеля складае 145 км2<ref>«Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года»</ref>. У залежнасці ад віду крытэрыяў ацэнкі плошчы — урбанізаваная тэрыторыя, зона ўплыву ці лімітавы час у шляху пры маятнікавай міграцыі, плошча агламерацыі можа істотна адрознівацца. Ахопліваючы 30-кіламетровую зону вакол Гомеля<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref>, плошча агламерацыі складае прыкладна 2830 км2. == Эканоміка == Аб’ём прамысловай вытворчасці гомельскай агламерацыі да рэспубліканскага складае каля 5<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> — 6 %<ref name=":1" />. Па ўзроўні вытворчага развіцця гомельская агламерацыя ўваходзіць у тройку лідараў па Беларусі, саступаючы Наваполацку і апярэджваючы Мінск<ref name=":0">Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. У эканоміцы гомельскай агламерацыі дамінуюць хімічная, металургічная, машынабудаўнічая і дрэваапрацоўчая галіны. Развіта лёгкая прамысловасць, харчовая вытворчасць<ref name=":0" /><ref>«Экономика Гомельской области»</ref><ref name=":1" />. Функцыянуе свабодная эканамічная зона<ref>«Свободная Экономическая Зона „Гомель-Ратон“»</ref>. == Літаратура == * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с. * ''Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301'' Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. == Спасылкі == * «Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь» [https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-aglomeratsionnyh-protsessov-na-vnutrennyuyu-migratsiyu-v-respublike-belarus/viewer] * «Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси» [https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/60874/1/Parfyonov_Ekonomicheskaya.pdf] * «Монография — Инфраструктурное развитие городских агломераций в социально-экономическом пространстве регионов» [http://www.iresras.ru/uploads/2025/Публикации/Монография%202025%20-%20Инфрастр.%20развитие%20город.%20агломераций.pdf] * «Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения» * «World Population Review — Gomel Population» [https://worldpopulationreview.com/cities/belarus/gomel#:~:text=Gomel's%202026%20population%20is%20now,addition%20to%20adjacent%20suburban%20areas.] * «Gomel, Belarus Metro Area Population» [https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/20345/gomel/population] * «Оценка степени благоприятности инженерно-геологических условий гомельской агломерации» [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/186012/1/136-137.pdf#:~:text=Таким%20образом,%20на%20территории%20Гомельской%20агломерации%20преобладают,условиями%20–%20поймы%20и%20за-%20болоченные%20территории.] * «Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года» [https://gki.gov.by/ru/activity_branches-land-reestr/] * «Гомель: цифры и факты» [https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/gomel-tsifry-i-fakty/#:~:text=Город%20Гомель%20является%20областным%20центром,км.] * «Экономика Гомельской области» [https://gomel-region.gov.by/ru/economy-ru/] * «Свободная Экономическая Зона „Гомель-Ратон“» [https://gomelraton.com/main/history-fez/] [[Катэгорыя:Гомельская вобласць|ru|Гомельская область]] [[Катэгорыя:Агламерацыі Беларусі|ru|Агломерации Беларуси]] [[Катэгорыя:Гарадскія агламерацыі па алфавіце|ru|Городкие агломерации по алфавиту]] 4wbtnh54if6rx6xkbdig3rcbcpo1jyj 5149227 5149220 2026-05-31T11:11:29Z Gomeler 144644 5149227 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = [[Гарадская агламерацыя]] |беларуская назва = Гомельская агламерацыя |краіна = Рэспубліка Беларусь |вобласць = Гомельская |lat_deg=52|lat_min=26|lat_sec=30|lon_deg=31|lon_min=00|lon_sec=00 |плошча = ~2830 <ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref> |насельніцтва = ад ~580<ref>«World Population Review - Gomel Population»</ref> да ~700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тыс. |часавы пояс = +3 |тэлефонны код = +375 232 |аўтамабільны код = 3 |nocat = 1 }} '''Гомельская агламерация''' ({{lang-ru|Гомельская агломерация}}) — скопішча населеных пунктаў, размешчаных вакол [[Гомель|Гомеля]] і цесна звязаных з [[Гомельская вобласць|абласным]] цэнтрам вытворчымі, транспартнымі, сацыяльнымі і культурнымі сувязямі. З’яўляецца другой па колькасці насельніцтва агламерацыяй [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] пасля [[Мінская агламерацыя|мінскай]]. == Гісторыя == Гомельская [[гарадская агламерацыя]] пачала фарміравацца ў другой палове XX стагоддзя, што было абумоўлена індустрыялізацыяй і інтэнсіфікацыяй агульных урбаністычных працэсаў у СССР у 1970—1980-я гг. Згодна са зводнымі данымі па гарадскім насельніцтве гарадскіх агламерацый СССР<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с.</ref>, колькасць насельніцтва гомельскай агламерацыі ў 1970 г. складала 384,1 тыс. жыхароў з іх 272,3 тыс. ядро. У 1979 г. насельніцтва гомельскай агламерацыі складала 512,9 тыс. жыхароў з іх ядро — 382,8 тыс. жыхароў. У 1970 годзе дэмограф {{iw|Полян, Павел Маркович|П. М. Палян|ru|Полян, Павел Маркович}} аднёс гомельскую агламерацыю да класа «найменш развітых» з каэфіцыентам развітасці 3,08<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с.</ref> пры наяўнасці вялікай колькасці гарадскіх паселішчаў — 12 у тым ліку горад-ядро. Акрамя гомельскай агламерацыі да найменш развітых былі аднесены агламерацыі Таліна, Душанбэ, Адэсы, Бішкека, Ферганы-Маргілана<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с.</ref>. == Характарыстыка == Хаця ў навуковых і экспертных колах гомельская агламерацыя разглядаецца як адна з гарадскіх агламерацый краіны, якія ўжо сфарміраваліся і валодаюць усімі характарнымі прыкметамі, яна не з’яўляецца афіцыйным [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйным]] паняццем у Рэспубліцы Беларусь<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1.</ref><ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. Гомель аказвае найбольш інтэнсіўны ўплыў на [[Гомельскі раён|Гомельскі]], [[Веткаўскі раён|Веткаўскі]] і [[Добрушскі раён]]ы Гомельскай вобласці<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с</ref>. Характэрнай рысай з’яўляецца развітая транспартная інфраструктура і наяўнасць {{iw|маятниковая миграция|маятнікавай міграцыі|ru|маятниковая миграция}} — штодзённых паездак насельніцтва з перыферыі ў Гомель на працу, вучобу ці па іншыя паслугі<ref>Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301 Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с.</ref>. == Насельніцтва і тэрыторыя == Гомель з’яўляецца [[Гарады Беларусі|найбуйнейшым]] абласным цэнтрам Рэспублікі Беларусь і ўсяго [[Палессе|Палескага]] рэгіёна па колькасці жыхароў. Больш за 37 % насельніцтва Гомельскай вобласці пражывае ў Гомелі<ref name=":1">«Гомель: цифры и факты»</ref>. Паколькі гомельская агламерацыя не мае строга акрэсленых адміністрацыйных межаў, колькасць насельніцтва можа вар’іравацца ў залежнасці ад крытэрыяў і метадалогіі падліку і вагаецца ў межах 580<ref>«World Population Review — Gomel Population»</ref> — 700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тысяч жыхароў. Тое ж тычыцца і тэрыторыі агламерацыі. Плошча горада-ядра — Гомеля складае 145 км2<ref>«Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года»</ref>. У залежнасці ад віду крытэрыяў ацэнкі плошчы — урбанізаваная тэрыторыя, зона ўплыву ці лімітавы час у шляху пры маятнікавай міграцыі, плошча агламерацыі можа істотна адрознівацца. Ахопліваючы 30-кіламетровую зону вакол Гомеля<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref>, плошча агламерацыі складае прыкладна 2830 км2. == Эканоміка == Аб’ём прамысловай вытворчасці гомельскай агламерацыі да рэспубліканскага складае каля 5<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> — 6 %<ref name=":1" />. Па ўзроўні вытворчага развіцця гомельская агламерацыя ўваходзіць у тройку лідараў па Беларусі, саступаючы Наваполацку і апярэджваючы Мінск<ref name=":0">Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. У эканоміцы гомельскай агламерацыі дамінуюць хімічная, металургічная, машынабудаўнічая і дрэваапрацоўчая галіны. Развіта лёгкая прамысловасць, харчовая вытворчасць<ref name=":0" /><ref>«Экономика Гомельской области»</ref><ref name=":1" />. Функцыянуе свабодная эканамічная зона<ref>«Свободная Экономическая Зона „Гомель-Ратон“»</ref>. == Літаратура == * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с. * ''Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301'' Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. == Спасылкі == * «Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь» [https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-aglomeratsionnyh-protsessov-na-vnutrennyuyu-migratsiyu-v-respublike-belarus/viewer] * «Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси» [https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/60874/1/Parfyonov_Ekonomicheskaya.pdf] * «Монография — Инфраструктурное развитие городских агломераций в социально-экономическом пространстве регионов» [http://www.iresras.ru/uploads/2025/Публикации/Монография%202025%20-%20Инфрастр.%20развитие%20город.%20агломераций.pdf] * «Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения» * «World Population Review — Gomel Population» [https://worldpopulationreview.com/cities/belarus/gomel#:~:text=Gomel's%202026%20population%20is%20now,addition%20to%20adjacent%20suburban%20areas.] * «Gomel, Belarus Metro Area Population» [https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/20345/gomel/population] * «Оценка степени благоприятности инженерно-геологических условий гомельской агломерации» [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/186012/1/136-137.pdf#:~:text=Таким%20образом,%20на%20территории%20Гомельской%20агломерации%20преобладают,условиями%20–%20поймы%20и%20за-%20болоченные%20территории.] * «Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года» [https://gki.gov.by/ru/activity_branches-land-reestr/] * «Гомель: цифры и факты» [https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/gomel-tsifry-i-fakty/#:~:text=Город%20Гомель%20является%20областным%20центром,км.] * «Экономика Гомельской области» [https://gomel-region.gov.by/ru/economy-ru/] * «Свободная Экономическая Зона „Гомель-Ратон“» [https://gomelraton.com/main/history-fez/] [[Катэгорыя:Гомельская вобласць|ru|Гомельская область]] [[Катэгорыя:Агламерацыі Беларусі|ru|Агломерации Беларуси]] [[Катэгорыя:Гарадскія агламерацыі па алфавіце|ru|Городкие агломерации по алфавиту]] dfmal9u6o7p3wejc1j83un186fjccng 5149234 5149227 2026-05-31T11:33:10Z Gomeler 144644 /* Гісторыя */ 5149234 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = [[Гарадская агламерацыя]] |беларуская назва = Гомельская агламерацыя |краіна = Рэспубліка Беларусь |вобласць = Гомельская |lat_deg=52|lat_min=26|lat_sec=30|lon_deg=31|lon_min=00|lon_sec=00 |плошча = ~2830 <ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref> |насельніцтва = ад ~580<ref>«World Population Review - Gomel Population»</ref> да ~700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тыс. |часавы пояс = +3 |тэлефонны код = +375 232 |аўтамабільны код = 3 |nocat = 1 }} '''Гомельская агламерация''' ({{lang-ru|Гомельская агломерация}}) — скопішча населеных пунктаў, размешчаных вакол [[Гомель|Гомеля]] і цесна звязаных з [[Гомельская вобласць|абласным]] цэнтрам вытворчымі, транспартнымі, сацыяльнымі і культурнымі сувязямі. З’яўляецца другой па колькасці насельніцтва агламерацыяй [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] пасля [[Мінская агламерацыя|мінскай]]. == Гісторыя == Гомельская [[гарадская агламерацыя]] пачала фарміравацца ў другой палове XX стагоддзя, што было абумоўлена індустрыялізацыяй і інтэнсіфікацыяй агульных урбаністычных працэсаў у СССР у 1970—1980-я гг. Згодна са зводнымі данымі па гарадскім насельніцтве гарадскіх агламерацый СССР<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с.</ref>, колькасць насельніцтва гомельскай агламерацыі ў 1970 г. складала 384,1 тыс. жыхароў з іх 272,3 тыс. ядро. У 1979 г. насельніцтва гомельскай агламерацыі складала 512,9 тыс. жыхароў з іх ядро — 382,8 тыс. жыхароў. У 1970 годзе дэмограф {{нп3|Полян, Павел Маркович|П. М. Палян|ru|Полян, Павел Маркович}} аднёс гомельскую агламерацыю да класа «найменш развітых» з каэфіцыентам развітасці 3,08<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с.</ref> пры наяўнасці вялікай колькасці гарадскіх паселішчаў — 12 у тым ліку горад-ядро. Акрамя гомельскай агламерацыі да найменш развітых былі аднесены агламерацыі Таліна, Душанбэ, Адэсы, Бішкека, Ферганы-Маргілана<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с.</ref>. == Характарыстыка == Хаця ў навуковых і экспертных колах гомельская агламерацыя разглядаецца як адна з гарадскіх агламерацый краіны, якія ўжо сфарміраваліся і валодаюць усімі характарнымі прыкметамі, яна не з’яўляецца афіцыйным [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйным]] паняццем у Рэспубліцы Беларусь<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1.</ref><ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. Гомель аказвае найбольш інтэнсіўны ўплыў на [[Гомельскі раён|Гомельскі]], [[Веткаўскі раён|Веткаўскі]] і [[Добрушскі раён]]ы Гомельскай вобласці<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с</ref>. Характэрнай рысай з’яўляецца развітая транспартная інфраструктура і наяўнасць {{iw|маятниковая миграция|маятнікавай міграцыі|ru|маятниковая миграция}} — штодзённых паездак насельніцтва з перыферыі ў Гомель на працу, вучобу ці па іншыя паслугі<ref>Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301 Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с.</ref>. == Насельніцтва і тэрыторыя == Гомель з’яўляецца [[Гарады Беларусі|найбуйнейшым]] абласным цэнтрам Рэспублікі Беларусь і ўсяго [[Палессе|Палескага]] рэгіёна па колькасці жыхароў. Больш за 37 % насельніцтва Гомельскай вобласці пражывае ў Гомелі<ref name=":1">«Гомель: цифры и факты»</ref>. Паколькі гомельская агламерацыя не мае строга акрэсленых адміністрацыйных межаў, колькасць насельніцтва можа вар’іравацца ў залежнасці ад крытэрыяў і метадалогіі падліку і вагаецца ў межах 580<ref>«World Population Review — Gomel Population»</ref> — 700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тысяч жыхароў. Тое ж тычыцца і тэрыторыі агламерацыі. Плошча горада-ядра — Гомеля складае 145 км2<ref>«Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года»</ref>. У залежнасці ад віду крытэрыяў ацэнкі плошчы — урбанізаваная тэрыторыя, зона ўплыву ці лімітавы час у шляху пры маятнікавай міграцыі, плошча агламерацыі можа істотна адрознівацца. Ахопліваючы 30-кіламетровую зону вакол Гомеля<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref>, плошча агламерацыі складае прыкладна 2830 км2. == Эканоміка == Аб’ём прамысловай вытворчасці гомельскай агламерацыі да рэспубліканскага складае каля 5<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> — 6 %<ref name=":1" />. Па ўзроўні вытворчага развіцця гомельская агламерацыя ўваходзіць у тройку лідараў па Беларусі, саступаючы Наваполацку і апярэджваючы Мінск<ref name=":0">Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. У эканоміцы гомельскай агламерацыі дамінуюць хімічная, металургічная, машынабудаўнічая і дрэваапрацоўчая галіны. Развіта лёгкая прамысловасць, харчовая вытворчасць<ref name=":0" /><ref>«Экономика Гомельской области»</ref><ref name=":1" />. Функцыянуе свабодная эканамічная зона<ref>«Свободная Экономическая Зона „Гомель-Ратон“»</ref>. == Літаратура == * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с. * ''Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301'' Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. == Спасылкі == * «Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь» [https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-aglomeratsionnyh-protsessov-na-vnutrennyuyu-migratsiyu-v-respublike-belarus/viewer] * «Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси» [https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/60874/1/Parfyonov_Ekonomicheskaya.pdf] * «Монография — Инфраструктурное развитие городских агломераций в социально-экономическом пространстве регионов» [http://www.iresras.ru/uploads/2025/Публикации/Монография%202025%20-%20Инфрастр.%20развитие%20город.%20агломераций.pdf] * «Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения» * «World Population Review — Gomel Population» [https://worldpopulationreview.com/cities/belarus/gomel#:~:text=Gomel's%202026%20population%20is%20now,addition%20to%20adjacent%20suburban%20areas.] * «Gomel, Belarus Metro Area Population» [https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/20345/gomel/population] * «Оценка степени благоприятности инженерно-геологических условий гомельской агломерации» [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/186012/1/136-137.pdf#:~:text=Таким%20образом,%20на%20территории%20Гомельской%20агломерации%20преобладают,условиями%20–%20поймы%20и%20за-%20болоченные%20территории.] * «Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года» [https://gki.gov.by/ru/activity_branches-land-reestr/] * «Гомель: цифры и факты» [https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/gomel-tsifry-i-fakty/#:~:text=Город%20Гомель%20является%20областным%20центром,км.] * «Экономика Гомельской области» [https://gomel-region.gov.by/ru/economy-ru/] * «Свободная Экономическая Зона „Гомель-Ратон“» [https://gomelraton.com/main/history-fez/] [[Катэгорыя:Гомельская вобласць|ru|Гомельская область]] [[Катэгорыя:Агламерацыі Беларусі|ru|Агломерации Беларуси]] [[Катэгорыя:Гарадскія агламерацыі па алфавіце|ru|Городкие агломерации по алфавиту]] gzldts5010ntj78f2tlmsjwlpqyakyi 5149235 5149234 2026-05-31T11:34:04Z Gomeler 144644 /* Характарыстыка */ 5149235 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = [[Гарадская агламерацыя]] |беларуская назва = Гомельская агламерацыя |краіна = Рэспубліка Беларусь |вобласць = Гомельская |lat_deg=52|lat_min=26|lat_sec=30|lon_deg=31|lon_min=00|lon_sec=00 |плошча = ~2830 <ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref> |насельніцтва = ад ~580<ref>«World Population Review - Gomel Population»</ref> да ~700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тыс. |часавы пояс = +3 |тэлефонны код = +375 232 |аўтамабільны код = 3 |nocat = 1 }} '''Гомельская агламерация''' ({{lang-ru|Гомельская агломерация}}) — скопішча населеных пунктаў, размешчаных вакол [[Гомель|Гомеля]] і цесна звязаных з [[Гомельская вобласць|абласным]] цэнтрам вытворчымі, транспартнымі, сацыяльнымі і культурнымі сувязямі. З’яўляецца другой па колькасці насельніцтва агламерацыяй [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] пасля [[Мінская агламерацыя|мінскай]]. == Гісторыя == Гомельская [[гарадская агламерацыя]] пачала фарміравацца ў другой палове XX стагоддзя, што было абумоўлена індустрыялізацыяй і інтэнсіфікацыяй агульных урбаністычных працэсаў у СССР у 1970—1980-я гг. Згодна са зводнымі данымі па гарадскім насельніцтве гарадскіх агламерацый СССР<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с.</ref>, колькасць насельніцтва гомельскай агламерацыі ў 1970 г. складала 384,1 тыс. жыхароў з іх 272,3 тыс. ядро. У 1979 г. насельніцтва гомельскай агламерацыі складала 512,9 тыс. жыхароў з іх ядро — 382,8 тыс. жыхароў. У 1970 годзе дэмограф {{нп3|Полян, Павел Маркович|П. М. Палян|ru|Полян, Павел Маркович}} аднёс гомельскую агламерацыю да класа «найменш развітых» з каэфіцыентам развітасці 3,08<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с.</ref> пры наяўнасці вялікай колькасці гарадскіх паселішчаў — 12 у тым ліку горад-ядро. Акрамя гомельскай агламерацыі да найменш развітых былі аднесены агламерацыі Таліна, Душанбэ, Адэсы, Бішкека, Ферганы-Маргілана<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с.</ref>. == Характарыстыка == Хаця ў навуковых і экспертных колах гомельская агламерацыя разглядаецца як адна з гарадскіх агламерацый краіны, якія ўжо сфарміраваліся і валодаюць усімі характарнымі прыкметамі, яна не з’яўляецца афіцыйным [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйным]] паняццем у Рэспубліцы Беларусь<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1.</ref><ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. Гомель аказвае найбольш інтэнсіўны ўплыў на [[Гомельскі раён|Гомельскі]], [[Веткаўскі раён|Веткаўскі]] і [[Добрушскі раён]]ы Гомельскай вобласці<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с</ref>. Характэрнай рысай з’яўляецца развітая транспартная інфраструктура і наяўнасць {{нп3|Маятниковая миграция|маятнікавай міграцыі|ru|Маятниковая миграция}} — штодзённых паездак насельніцтва з перыферыі ў Гомель на працу, вучобу ці па іншыя паслугі<ref>Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301 Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с.</ref>. == Насельніцтва і тэрыторыя == Гомель з’яўляецца [[Гарады Беларусі|найбуйнейшым]] абласным цэнтрам Рэспублікі Беларусь і ўсяго [[Палессе|Палескага]] рэгіёна па колькасці жыхароў. Больш за 37 % насельніцтва Гомельскай вобласці пражывае ў Гомелі<ref name=":1">«Гомель: цифры и факты»</ref>. Паколькі гомельская агламерацыя не мае строга акрэсленых адміністрацыйных межаў, колькасць насельніцтва можа вар’іравацца ў залежнасці ад крытэрыяў і метадалогіі падліку і вагаецца ў межах 580<ref>«World Population Review — Gomel Population»</ref> — 700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тысяч жыхароў. Тое ж тычыцца і тэрыторыі агламерацыі. Плошча горада-ядра — Гомеля складае 145 км2<ref>«Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года»</ref>. У залежнасці ад віду крытэрыяў ацэнкі плошчы — урбанізаваная тэрыторыя, зона ўплыву ці лімітавы час у шляху пры маятнікавай міграцыі, плошча агламерацыі можа істотна адрознівацца. Ахопліваючы 30-кіламетровую зону вакол Гомеля<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref>, плошча агламерацыі складае прыкладна 2830 км2. == Эканоміка == Аб’ём прамысловай вытворчасці гомельскай агламерацыі да рэспубліканскага складае каля 5<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> — 6 %<ref name=":1" />. Па ўзроўні вытворчага развіцця гомельская агламерацыя ўваходзіць у тройку лідараў па Беларусі, саступаючы Наваполацку і апярэджваючы Мінск<ref name=":0">Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. У эканоміцы гомельскай агламерацыі дамінуюць хімічная, металургічная, машынабудаўнічая і дрэваапрацоўчая галіны. Развіта лёгкая прамысловасць, харчовая вытворчасць<ref name=":0" /><ref>«Экономика Гомельской области»</ref><ref name=":1" />. Функцыянуе свабодная эканамічная зона<ref>«Свободная Экономическая Зона „Гомель-Ратон“»</ref>. == Літаратура == * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с. * ''Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301'' Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. == Спасылкі == * «Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь» [https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-aglomeratsionnyh-protsessov-na-vnutrennyuyu-migratsiyu-v-respublike-belarus/viewer] * «Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси» [https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/60874/1/Parfyonov_Ekonomicheskaya.pdf] * «Монография — Инфраструктурное развитие городских агломераций в социально-экономическом пространстве регионов» [http://www.iresras.ru/uploads/2025/Публикации/Монография%202025%20-%20Инфрастр.%20развитие%20город.%20агломераций.pdf] * «Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения» * «World Population Review — Gomel Population» [https://worldpopulationreview.com/cities/belarus/gomel#:~:text=Gomel's%202026%20population%20is%20now,addition%20to%20adjacent%20suburban%20areas.] * «Gomel, Belarus Metro Area Population» [https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/20345/gomel/population] * «Оценка степени благоприятности инженерно-геологических условий гомельской агломерации» [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/186012/1/136-137.pdf#:~:text=Таким%20образом,%20на%20территории%20Гомельской%20агломерации%20преобладают,условиями%20–%20поймы%20и%20за-%20болоченные%20территории.] * «Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года» [https://gki.gov.by/ru/activity_branches-land-reestr/] * «Гомель: цифры и факты» [https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/gomel-tsifry-i-fakty/#:~:text=Город%20Гомель%20является%20областным%20центром,км.] * «Экономика Гомельской области» [https://gomel-region.gov.by/ru/economy-ru/] * «Свободная Экономическая Зона „Гомель-Ратон“» [https://gomelraton.com/main/history-fez/] [[Катэгорыя:Гомельская вобласць|ru|Гомельская область]] [[Катэгорыя:Агламерацыі Беларусі|ru|Агломерации Беларуси]] [[Катэгорыя:Гарадскія агламерацыі па алфавіце|ru|Городкие агломерации по алфавиту]] d5w2yobe6t7nglsvoqo4fuhey1h4okl 5149236 5149235 2026-05-31T11:35:17Z Gomeler 144644 /* Насельніцтва і тэрыторыя */ 5149236 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = [[Гарадская агламерацыя]] |беларуская назва = Гомельская агламерацыя |краіна = Рэспубліка Беларусь |вобласць = Гомельская |lat_deg=52|lat_min=26|lat_sec=30|lon_deg=31|lon_min=00|lon_sec=00 |плошча = ~2830 <ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref> |насельніцтва = ад ~580<ref>«World Population Review - Gomel Population»</ref> да ~700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тыс. |часавы пояс = +3 |тэлефонны код = +375 232 |аўтамабільны код = 3 |nocat = 1 }} '''Гомельская агламерация''' ({{lang-ru|Гомельская агломерация}}) — скопішча населеных пунктаў, размешчаных вакол [[Гомель|Гомеля]] і цесна звязаных з [[Гомельская вобласць|абласным]] цэнтрам вытворчымі, транспартнымі, сацыяльнымі і культурнымі сувязямі. З’яўляецца другой па колькасці насельніцтва агламерацыяй [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] пасля [[Мінская агламерацыя|мінскай]]. == Гісторыя == Гомельская [[гарадская агламерацыя]] пачала фарміравацца ў другой палове XX стагоддзя, што было абумоўлена індустрыялізацыяй і інтэнсіфікацыяй агульных урбаністычных працэсаў у СССР у 1970—1980-я гг. Згодна са зводнымі данымі па гарадскім насельніцтве гарадскіх агламерацый СССР<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с.</ref>, колькасць насельніцтва гомельскай агламерацыі ў 1970 г. складала 384,1 тыс. жыхароў з іх 272,3 тыс. ядро. У 1979 г. насельніцтва гомельскай агламерацыі складала 512,9 тыс. жыхароў з іх ядро — 382,8 тыс. жыхароў. У 1970 годзе дэмограф {{нп3|Полян, Павел Маркович|П. М. Палян|ru|Полян, Павел Маркович}} аднёс гомельскую агламерацыю да класа «найменш развітых» з каэфіцыентам развітасці 3,08<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с.</ref> пры наяўнасці вялікай колькасці гарадскіх паселішчаў — 12 у тым ліку горад-ядро. Акрамя гомельскай агламерацыі да найменш развітых былі аднесены агламерацыі Таліна, Душанбэ, Адэсы, Бішкека, Ферганы-Маргілана<ref>Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с.</ref>. == Характарыстыка == Хаця ў навуковых і экспертных колах гомельская агламерацыя разглядаецца як адна з гарадскіх агламерацый краіны, якія ўжо сфарміраваліся і валодаюць усімі характарнымі прыкметамі, яна не з’яўляецца афіцыйным [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйным]] паняццем у Рэспубліцы Беларусь<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1.</ref><ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. Гомель аказвае найбольш інтэнсіўны ўплыў на [[Гомельскі раён|Гомельскі]], [[Веткаўскі раён|Веткаўскі]] і [[Добрушскі раён]]ы Гомельскай вобласці<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с</ref>. Характэрнай рысай з’яўляецца развітая транспартная інфраструктура і наяўнасць {{нп3|Маятниковая миграция|маятнікавай міграцыі|ru|Маятниковая миграция}} — штодзённых паездак насельніцтва з перыферыі ў Гомель на працу, вучобу ці па іншыя паслугі<ref>Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301 Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с.</ref>. == Насельніцтва і тэрыторыя == Гомель з’яўляецца [[Гарады Беларусі|найбуйнейшым]] абласным цэнтрам Рэспублікі Беларусь і ўсяго [[Палессе|Палескага]] рэгіёна па колькасці жыхароў. Больш за 37 % насельніцтва Гомельскай вобласці пражывае ў Гомелі<ref name=":1">«Гомель: цифры и факты»</ref>. Паколькі гомельская агламерацыя не мае строга акрэсленых адміністрацыйных межаў, колькасць насельніцтва можа вар’іравацца ў залежнасці ад крытэрыяў і метадалогіі падліку і вагаецца ў межах 580<ref>«World Population Review — Gomel Population»</ref> — 700<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> тысяч жыхароў. Тое ж тычыцца і тэрыторыі агламерацыі. Плошча горада-ядра — Гомеля складае 145 км²<ref>«Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года»</ref>. У залежнасці ад віду крытэрыяў ацэнкі плошчы — урбанізаваная тэрыторыя, зона ўплыву ці лімітавы час у шляху пры маятнікавай міграцыі, плошча агламерацыі можа істотна адрознівацца. Ахопліваючы 30-кіламетровую зону вакол Гомеля<ref>Ридевский Г. В. Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с.</ref>, плошча агламерацыі складае прыкладна 2830 км². == Эканоміка == Аб’ём прамысловай вытворчасці гомельскай агламерацыі да рэспубліканскага складае каля 5<ref>Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref> — 6 %<ref name=":1" />. Па ўзроўні вытворчага развіцця гомельская агламерацыя ўваходзіць у тройку лідараў па Беларусі, саступаючы Наваполацку і апярэджваючы Мінск<ref name=":0">Кузнецов С. В., Лосин Л. А. Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7.</ref>. У эканоміцы гомельскай агламерацыі дамінуюць хімічная, металургічная, машынабудаўнічая і дрэваапрацоўчая галіны. Развіта лёгкая прамысловасць, харчовая вытворчасць<ref name=":0" /><ref>«Экономика Гомельской области»</ref><ref name=":1" />. Функцыянуе свабодная эканамічная зона<ref>«Свободная Экономическая Зона „Гомель-Ратон“»</ref>. == Літаратура == * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 639 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 367 с. * ''Полян П. М.'' Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения. — М. : Новый хронограф, 2014. — 410 с. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 104 с. — таблица 1. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 39 — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 106 с. * ''Парфёнов А. В., Кудин И. С., студенты гр. 272301'' Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси. — М. : БГУИР, 2025. — 263—264 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 40 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Ридевский Г. В.'' Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь. Социальные новации и социальные науки. — 2024. — 103 с. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 147 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. * ''Кузнецов С. В., Лосин Л. А.'' Инфраструктурное развитие городских агломераций в социальноэкономическом пространстве регионов : монография. — М. : СПбГЭУ, 2025. — 144 с. — ISBN 978-5-7310-6843-7. == Спасылкі == * «Влияние агломерационных процессов на внутреннюю миграцию в Республике Беларусь» [https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-aglomeratsionnyh-protsessov-na-vnutrennyuyu-migratsiyu-v-respublike-belarus/viewer] * «Экономическая оценка маятниковой трудовой миграции областных агломераций Беларуси» [https://libeldoc.bsuir.by/bitstream/123456789/60874/1/Parfyonov_Ekonomicheskaya.pdf] * «Монография — Инфраструктурное развитие городских агломераций в социально-экономическом пространстве регионов» [http://www.iresras.ru/uploads/2025/Публикации/Монография%202025%20-%20Инфрастр.%20развитие%20город.%20агломераций.pdf] * «Полян П. М. Территориальные структуры — урбанизация — расселение: теоретические подходы и методы изучения» * «World Population Review — Gomel Population» [https://worldpopulationreview.com/cities/belarus/gomel#:~:text=Gomel's%202026%20population%20is%20now,addition%20to%20adjacent%20suburban%20areas.] * «Gomel, Belarus Metro Area Population» [https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/20345/gomel/population] * «Оценка степени благоприятности инженерно-геологических условий гомельской агломерации» [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/186012/1/136-137.pdf#:~:text=Таким%20образом,%20на%20территории%20Гомельской%20агломерации%20преобладают,условиями%20–%20поймы%20и%20за-%20болоченные%20территории.] * «Реестр земельных ресурсов Республики Беларусь по состоянию на 1 января 2025 года» [https://gki.gov.by/ru/activity_branches-land-reestr/] * «Гомель: цифры и факты» [https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/gomel-tsifry-i-fakty/#:~:text=Город%20Гомель%20является%20областным%20центром,км.] * «Экономика Гомельской области» [https://gomel-region.gov.by/ru/economy-ru/] * «Свободная Экономическая Зона „Гомель-Ратон“» [https://gomelraton.com/main/history-fez/] [[Катэгорыя:Гомельская вобласць|ru|Гомельская область]] [[Катэгорыя:Агламерацыі Беларусі|ru|Агломерации Беларуси]] [[Катэгорыя:Гарадскія агламерацыі па алфавіце|ru|Городкие агломерации по алфавиту]] 2pbe9m858oimuorvmivm9si23o7js0y 0 808813 5149212 2026-05-31T10:46:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вэцслабада]] 5149212 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вэцслабада]] tb4s18uq0x4xles78v3jzeixjx42wwb 0 808814 5149230 2026-05-31T11:24:21Z ~2026-32362-63 169050 Шаблон:Артыкул пра прафесію 5149230 wikitext text/x-wiki '''Музы́чны кура́тар''' (англ.: music curator, таксама ''музычны селектар'', ''плэйлістэр'') — эксперт у галіне музычнай індустрыі, які займаецца пошукам, адборам, структураваннем, кантэкстуалізацыяй і прасоўваннем музычнага кантэнту. У эпоху лічбавага стрымінгу і перанасычэння інфармацыйнага поля прафесія куратара стала ключавым сувязным звяном паміж незалежнымі артыстамі, буйнымі гуказапісвальнымі лэйбламі і канчатковымі слухачамі<ref name="streaming-era">{{cite web |url=https://example.com/music-curators-streaming |title=Роля куратараў у лічбавую эпоху |author=Іваноў І. І. |publisher=Музычны веснік |date=2024}}</ref>. == Апісанне прафесіі і функцыі == У адрозненне ад алгарытмічных рэкамендацыйных сістэм (заснаваных на калабаратыўнай фільтрацыі, гісторыі праслухоўванняў і ШІ-аналізе лічбавага следу), музычны куратар кіруецца шырокім культурным кантэкстам, экспертнай «наслуханасцю», інтуіцыяй і разуменнем бягучых сацыяльных трэндаў. Да асноўных функцый музычнага куратара адносяцца: * '''Фарміраванне і вядзенне плэйлістоў:''' Стварэнне жанравых, канцэптуальных і сітуатыўных (па настроі або родзе дзейнасці) падборак на лічбавых стрымінгавых платформах. * '''Скаўтынг і экспертыза:''' Пошук новых артыстаў («фрэшмэнаў») і першасны адбор дэма-запісаў (сабмітаў). * '''Аўдыямаркетынг:''' Курыраванне музычнага афармлення для брэндаў, модных паказаў, медыяплатформаў, гатэляў і грамадскіх прастор з мэтай кіравання паводзінамі спажыўцоў. * '''Музычная журналістыка і блогінг:''' Тлумачэнне кантэксту рэлізаў, напісанне рэцэнзій і вядзенне профільных медыярэсурсаў. == Музычнае куратарства на сусветным рынку == На глабальным узроўні інстытут куратарства вызначае развіццё ключавых музычных жанраў і фарміруе сусветныя чарты. Сярод найбольш уплывовых сусветных куратараў вылучаюцца: * '''Зэйн Лоў (Zane Lowe)''' — глабальны крэатыўны дырэктар і вядучы флагманскай радыёстанцыі Apple Music 1, адзін з самых аўтарытэтных інтэрв'юераў і трэндсэтараў у сусветнай індустрыі. * '''Тума Баса (Tuma Basa)''' — эксперт, які атрымаў сусветную вядомасць як стваральнік і куратар легендарнага хіп-хоп плэйліста ''RapCaviar'' на платформе Spotify (у цяперашні час займае пасаду дырэктара па ўрбан-музыцы ў YouTube Music). * '''Карл Шэры (Carl Chery)''' — крэатыўны дырэктар і кіраўнік напрамку ўрбан-музыцы ў Spotify, ключавы эксперт па амерыканскай рэп- і R&B-сцэне. * '''Эбра Дардэн (Ebro Darden)''' — глабальны рэдакцыйны кіраўнік хіп-хоп і R&B напрамкаў у Apple Music, медыяменеджар і вядучы. == Музычнае куратарства ў Беларусі, Расіі і СНД == У беларускім і рускамоўным сегментах інстытут куратарства прадстаўлены як галоўнымі рэдактарамі найбуйнейшых стрымінгавых сэрвісаў, так і незалежнымі крытыкамі, кіраўнікамі спецыялізаваных платформаў і адміністратарамі профільных супольнасцей. === Рэдактары стрымінгавых платформаў === Фарміраваннем афіцыйнай рэдакцыйнай сеткі плэйлістоў і падтрымкай маладых выканаўцаў займаюцца ўнутраныя куратарскія каманды платформаў: * '''Сяргей Мудрык''' — галоўны музычны рэдактар «VK Музыкі», які вызначае вектар падтрымкі артыстаў унутры экасістэмы Укантакце. * '''Рустам Кірэеў''' — кіраўнік па працы з артыстамі ў «Яндекс Музыке», які курыруе развіццё сістэмы падтрымкі фрэшмэнаў (уключаючы праект «Іскра»). === Незалежныя куратары, крытыкі і блогеры === Уплыў на ацэнку музычных з'яў і фарміраванне густаў аўдыторыі аказваюць незалежныя эксперты і аўтары буйных медыяпраектаў: * '''Мікалай Рэдзькін''' — музычны журналіст, суаўтар YouTube-шоу «Вписка» і профільных Telegram-каналаў, які выступае аўтарытэтным фільтрам актуальнай музыкі. * '''Алег Кармунін''' — музычны крытык, аўтар папулярнага праекта і Telegram-канала «Русский Шаффл», які даследуе феномены поп-сцэны. * '''Аляксей Пячкураў''' — беларускі і расійскі музычны куратар, блогер і галоўны рэдактар платформы ''TvStar.info'' (базы даных творчых талентаў). Пячкураў спецыялізуецца на маніторынгу музычных навінак і сусветных хітоў, ажыццяўляючы іх рэгулярны экспертны разбор і папулярызацыю ў фармаце сторыс праз персанальныя блогі ў сацыяльных сетках<ref name="tvstar-ref">{{cite web |url=https://www.instagram.com/aleksej.pechkurov |title=Профіль музычнага куратара А. Пячкурава |publisher=Сацыяльныя сеткі |date=2026}}</ref>. === Куратарскія супольнасці і медыя === Значную ролю ў прасоўванні незалежнай музыкі адыгрываюць калектыўныя куратарскія паблікі і каналы: * '''«Родной звук»''' — маштабная індзі-супольнасць і лэйбл, які спецыялізуецца на пошуку новай музыкі. * '''«Motherland»''' — найбуйнейшае кам'юніці і фестывальная платформа, прысвечаная незалежнай сцэне. * '''«Всякая годная попса»''' — аўтарытэтная вузкапрофільная супольнасць, якая курыруе стыльную і якасную поп-музыку. * '''«Тихое Место»''' — буйное музычнае медыя з жорсткім куратарскім адборам сусветных і лакальных навінак. * '''«Рифмы и Панчи» / «NR.Music»''' — найбуйнейшыя медыя-супольнасці, якія курыруюць хіп-хоп культуру і стрыт-лайн трэнды. == Платформы для ўзаемадзеяння з куратарамі == Для пераадолення бар'ера паміж незалежнымі аўтарамі і лідарамі меркаванняў былі створаны спецыялізаваныя міжнародныя платформы прамога пітчынгу: * '''SubmitHub''' — найбуйнейшы сусветны сэрвіс, які дазваляе артыстам адпраўляць свае трэкі наўпрост уладальнікам папулярных Spotify-плэйлістоў, YouTube-каналаў і музычных блогаў. * '''Groover''' — еўрапейская платформа для сувязі з куратарамі, радыёстанцыямі і прафесіяналамі індустрыі з гарантыяй атрымання зваротнай сувязі. * '''Daily Playlists''' — аўтаматызаваная платформа, якая аб'ядноўвае незалежных куратараў Spotify для бясплатнага і камерцыйнага разгляду трэкаў. == Гл. таксама == * Рэкамендацыйная сістэма * Музычная журналістыка * Аўдыямаркетынг * Стрымінгавы сэрвіс == Заўвагі == {{заўвагі}} == Спасылкі == * [https://www.submithub.com Міжнародная платформа музычнага куратарства SubmitHub] * [https://tvstar.info Платформа творчых талентаў TvStar.info] [[Катэгорыя:Прафесіі ў музычнай індустрыі]] [[Катэгорыя:Музычныя крытыкі]] [[Катэгорыя:Музычныя блогі]] 6j3tvqhxdfpmvuesavyuyd62ehyndvg 0 808815 5149233 2026-05-31T11:31:39Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78302576|Apolonia Makowska]]» 5149233 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }}'''Апалонія Макоўская,''' народжаная Хелмінская, герба [[Налэнч (герб)|Наленч]] ([[6 мая]] [[1856|1856 г.]] каля Седльцаў - [[11 мая]] [[1952]], [[Свецце]]) — настаўніца, уладальніца першай польскай чытальні ў [[Вільня|Вільні]] на вуліцы Баніфратэрскай, 8. == Біяграфія == Апалонія Макоўская была дачкой паўстнаца Караля Хелмінскага, сястрой пісьменніка [[Wincenty Chełmiński|Вінцэнта Хелмінскага]], першага загадчыка кнігарні [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]] – «[[Eliza Orzeszkowa i S-ka|Эліза Ажэшка і С-ка]] ». У 1872–1873 гадах 16-гадовая Апалонія Хелмінская заснавала і самастойна кіравала школай для вясковых дзяцей і дзяцей прыдворных чыноўнікаў у Верках каля Вільні, у маёнтку, які ў той час належаў сям'і князя Людвіга Вітгенштэйна. За гэтую дзейнасць яна была арыштаваная і асуджаная на тры месяцы пазбаўлення волі з магчымасцю штрафу . Апалонія Макоўская, як загадчыца польскай чытальні, згадваецца сярод віленскіх жанчын, якія зрабілі найбольшы ўнёсак у развіццё адукацыі ў Вільні і Віленскім краі пасля 1890 года ў складзе тайнага '''''таварыства «Асвята»''''' . Уваходзіла ў склад праўлення '''''«Таварыства роўных правоў жанчын»''''', заснаванага Эміліяй Венслаўскай у 1908 годзе. На працягу двух гадоў гэтае аб'яднанне праводзіла адукацыйную дзейнасць, арганізоўваючы серыі лекцый для інтэлігенцыі і гутаркі для простага народа на розныя тэмы . Падчас нямецкай акупацыі, пасля 1915 года, Эма Яленьская-Дмахоўская заснавала '''''«Саюз польскіх патрыётаў»,''''' у праўленне якога ўваходзіла Апалонія Макоўская. Мэтай арганізацыі было «павысіць палітычную свядомасць сярод шырэйшых груп і інфармаваць замежныя краіны аб злоўжываннях у акупацыі, настроях грамадскасці і яе жаданні аб'яднання з Польшчай». Звесткі, сабраныя членамі саюза і адпраўленыя ў Варшаву і Швейцарыю паміж 1916 і 1918 гадамі, былі амаль адзінай крыніцай інфармацыі аб сітуацыі на Віленшчыне. У 1920 годзе асацыяцыя добраахвотна распалася. Тым часам Апалонія Макоўская і яе муж, [[Вацлаў Леон Макоўскі]] кіравалі ўласным выдавецтвам на вуліцы Свёнтаянскай, 2 у Вільні з філіялам у [[Мінск|Мінску]]. Яны таксама вялі бізнес з варшаўскімі выдавецтвамі, у тым ліку з Gebethner і Wolff . Пасля 1902 года яны атрымалі дазвол на адкрыццё першай польскай чытальнай залы, што да таго часу было строга забаронена. Макоўская займала там кіруючую пасаду. Сямейныя памятныя рэчы сведчаць аб тым, што сярод супрацоўнікаў Макоўскіх была любімая і ўзорная супрацоўніца Апалоніі Макоўскай — Яніна Кулешо, вядомая як ''Янка Кулешанка'' . Апалонія Макоўская актыўна займалася культурнай дзейнасцю — разам з мужам яна арганізоўвала канцэрты і выступы, якія наведвалі вядомыя асобы. На працягу шматгадовай дзейнасці, накіраванай, сярод іншага, на захаванне бесперапыннасці польскай мовы падчас падзелаў, іх праца часта падвяргалася цэнзуры. Польскія кнігарні ў той час жорстка абыходзіліся з боку царскіх [[Satrapa (tyran)|сатрапаў]], якія «лічылі іх рассаднікам паланізацыі і сродкам распаўсюджвання нелегальнай літаратуры» . Расійскія ўлады таго часу ўзбудзілі судовыя справы супраць самой Макоўскай, у тым ліку за публікацыю [[Эліза Ажэшка|кнігі Э.]] [[Эліза Ажэшка|Ажэшкавай]] «[[Gloria victis (зборнік)|Gloria Victis]]». Аднак дзякуючы рашучым дзеянням і добрым кантактам яны часта пазбягалі прыгнёту, плацячы толькі штрафы. Сям'я Макоўскіх не толькі мела справы з Элізай Ажэшкавай, але і сябравала з пісьменніцай, пра што сведчаць ''«Лісты Элізы Ажэшка да Вацлава Макоўскага»'' . Апалонія Макоўская была прататыпам Яанны Ліпскай — гераіні аповесці Элізы Ажэшка пад назвай «''А... B...С...''» . У Апалоніі і Вацлава было чацвёра дзяцей: дачка Ева і трое сыноў: Вацлаў, Чэслаў і Вітольд. У маі 1946 года Апалонія Макоўская разам з дачкой Евай і ўнукам Вітольдам (сынам Вітольда Макоўскага) выехала з Вільні ў [[Люблін]], дзе яны пражылі ў [[Klasztor Sióstr Szarytek|кляштары Сясцёр Міласэрнасці]] да верасня 1946 года. Апалонія Макоўская памерла ва ўзросце 96 гадоў. У 1950 годзе дачка Апалоні , Эва Гульбінова, перадала ў дар Гарадской публічнай бібліятэцы імя Гераніма Лапацінскага ў Любліне дакументы, якія тычыліся кнігарні «Эліза Ажэшка і С-ка» з 1879 па 1881 год. Сярод іх: паведамленні аб адкрыцці кнігарні, даверанасці Вацлава Макоўскага, дамовы паміж партнёрамі і рахункі кнігарні . [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] mguxdq32u6d0lk633lcxli85jqn1rmq 5149238 5149233 2026-05-31T11:48:37Z Aliaksei Lastouski 75892 5149238 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }}'''Апалонія Макоўская,''' народжаная Хелмінская, герба [[Налэнч (герб)|Наленч]] ([[6 мая]] [[1856|1856 г.]] каля Седльцаў - [[11 мая]] [[1952]], [[Свецце]]) — настаўніца, уладальніца першай польскай чытальні ў [[Вільня|Вільні]] на вуліцы Баніфратэрскай, 8. == Біяграфія == Апалонія Макоўская была дачкой паўстанца Караля Хелмінскага, сястрой пісьменніка [[Wincenty Chełmiński|Вінцэнта Хелмінскага]], першага загадчыка кнігарні [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]] – «[[Eliza Orzeszkowa i S-ka|Эліза Ажэшка і С-ка]]». У 1872–1873 гадах 16-гадовая Апалонія Хелмінская заснавала і самастойна кіравала школай для вясковых дзяцей і дзяцей прыдворных чыноўнікаў у Верках каля Вільні, у маёнтку, які ў той час належаў сям'і князя Людвіга Вітгенштэйна. За гэтую дзейнасць яна была арыштаваная і асуджаная на тры месяцы пазбаўлення волі з магчымасцю штрафу.<ref name=":0">Ludwika Życka, ''„[https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/29913/content Krótki rys dziejów tajnej oświaty polskiej na Ziemi Wileńskiej od 1880 – 1919]”'', Wilno 1932, str. 6-7 i 19</ref> Апалонія Макоўская, як загадчыца польскай чытальні, згадваецца сярод віленскіх жанчын, якія зрабілі найбольшы ўнёсак у развіццё адукацыі ў Вільні і Віленскім краі пасля 1890 года ў складзе тайнага таварыства ''«Асвета»''. Уваходзіла ў склад праўлення «''Таварыства роўных правоў жанчын''», заснаванага Эміліяй Венслаўскай у 1908 годзе. На працягу двух гадоў гэтае аб'яднанне праводзіла адукацыйную дзейнасць, арганізоўваючы серыі лекцый для інтэлігенцыі і гутаркі для простага народа на розныя тэмы.<ref name=":0" /> Падчас нямецкай акупацыі, пасля 1915 года, Эма Яленьская-Дмахоўская заснавала ''«Саюз польскіх патрыётаў»''',''''' у праўленне якога ўваходзіла Апалонія Макоўская. Мэтай арганізацыі было «павысіць палітычную свядомасць сярод шырэйшых груп і інфармаваць замежныя краіны аб злоўжываннях у акупацыі, настроях грамадскасці і яе жаданні аб'яднання з Польшчай». Звесткі, сабраныя членамі саюза і адпраўленыя ў Варшаву і Швейцарыю паміж 1916 і 1918 гадамі, былі амаль адзінай крыніцай інфармацыі аб сітуацыі на Віленшчыне. У 1920 годзе асацыяцыя добраахвотна распалася. Тым часам Апалонія Макоўская і яе муж, [[Вацлаў Леон Макоўскі]] кіравалі ўласным выдавецтвам на вуліцы Свёнтаянскай, 2 у Вільні з філіялам у [[Мінск|Мінску]]. Яны таксама вялі бізнес з варшаўскімі выдавецтвамі, у тым ліку з Gebethner і Wolff . Пасля 1902 года яны атрымалі дазвол на адкрыццё першай польскай чытальнай залы, што да таго часу было строга забаронена. Макоўская займала там кіруючую пасаду. <ref>Wacław Makowski, ''„Wspomnienia starego księgarza na tle osobistych przeżyć”'', Przegląd księgarski 1925 r.</ref> Апалонія Макоўская актыўна займалася культурнай дзейнасцю — разам з мужам яна арганізоўвала канцэрты і выступы, якія наведвалі вядомыя асобы. На працягу шматгадовай дзейнасці, накіраванай, сярод іншага, на захаванне бесперапыннасці польскай мовы падчас падзелаў, іх праца часта падвяргалася цэнзуры. Польскія кнігарні ў той час жорстка абыходзіліся з боку царскіх [[Satrapa (tyran)|сатрапаў]], якія «лічылі іх рассаднікам паланізацыі і сродкам распаўсюджвання нелегальнай літаратуры» . Расійскія ўлады таго часу ўзбудзілі судовыя справы супраць самой Макоўскай, у тым ліку за публікацыю [[Эліза Ажэшка|кнігі Э.]] [[Эліза Ажэшка|Ажэшка]] «[[Gloria victis (зборнік)|''Gloria Victis'']]». Аднак дзякуючы рашучым дзеянням і добрым кантактам яны часта пазбягалі прыгнёту, плацячы толькі штрафы. Сям'я Макоўскіх не толькі мела справы з Элізай Ажэшка, але і сябравала з пісьменніцай, пра што сведчаць ''«Лісты Элізы Ажэшка да Вацлава Макоўскага»''<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://pl.wikisource.org/wiki/Listy_Orzeszkowej_do_Wac%C5%82awa_Makowskiego|title=Listy Orzeszkowej do Wacława Makowskiego - Wikiźródła, wolna biblioteka|website=pl.wikisource.org|access-date=2026-05-31}}</ref>. Апалонія Макоўская была прататыпам Яанны Ліпскай — гераіні аповесці Элізы Ажэшка пад назвай «''А... B...С...''».<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.bryk.pl/lektury/eliza-orzeszkowa/a-b-c.geneza-i-gatunek-utworu|title=A...B...C... - Ściągi, wypracowania, lektury - Bryk.pl|website=www.bryk.pl|access-date=2026-05-31}}</ref> У 1934 годзе ў віленскай газеце "Слова" апублікавала ўспаміны пра арганізацыю першых польскіх музычных канцэртаў у Вільні, якія ладзіў у тым ліку Вацлаў Макоўскі, пад назвай: "''Першыя канцэрты пад цэнзурай віленскага паліцмайстра''" (№302). У Апалоніі і Вацлава было чацвёра дзяцей: дачка Ева і трое сыноў: Вацлаў, Чэслаў і Вітольд. У маі 1946 года Апалонія Макоўская разам з дачкой Евай і ўнукам Вітольдам (сынам Вітольда Макоўскага) выехала з Вільні ў [[Люблін]], дзе яны пражылі ў [[Klasztor Sióstr Szarytek|кляштары Сясцёр Міласэрнасці]] да верасня 1946 года. Апалонія Макоўская памерла ва ўзросце 96 гадоў. У 1950 годзе дачка Апалоні, Эва Гульбінова, перадала ў дар Гарадской публічнай бібліятэцы імя Гераніма Лапацінскага ў Любліне дакументы, якія тычыліся кнігарні «Эліза Ажэшка і С-ка» з 1879 па 1881 год. Сярод іх: паведамленні аб адкрыцці кнігарні, даверанасці Вацлава Макоўскага, дамовы паміж партнёрамі і рахункі кнігарні. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі]] 3ljcmlrpjm436g0m73dts1pxkbbhi3x 5149240 5149238 2026-05-31T11:58:22Z Aliaksei Lastouski 75892 5149240 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }}'''Апалонія Макоўская,''' народжаная Хелмінская, герба [[Налэнч (герб)|Наленч]] ([[6 мая]] [[1856|1856 г.]] каля Седльцаў - [[11 мая]] [[1952]], [[Свецце]]) — настаўніца, уладальніца першай польскай чытальні ў [[Вільня|Вільні]] на вуліцы Баніфратэрскай, 8. == Біяграфія == Апалонія Макоўская была дачкой паўстанца Караля Хелмінскага, сястрой пісьменніка [[Wincenty Chełmiński|Вінцэнта Хелмінскага]], першага загадчыка кнігарні [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшка]] – «[[Eliza Orzeszkowa i S-ka|Эліза Ажэшка і С-ка]]». У 1872–1873 гадах 16-гадовая Апалонія Хелмінская заснавала і самастойна кіравала школай для вясковых дзяцей і дзяцей прыдворных чыноўнікаў у Верках каля Вільні, у маёнтку, які ў той час належаў сям'і князя Людвіга Вітгенштэйна. За гэтую дзейнасць яна была арыштаваная і асуджаная на тры месяцы пазбаўлення волі з магчымасцю штрафу.<ref name=":0">Ludwika Życka, ''„[https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/edition/29913/content Krótki rys dziejów tajnej oświaty polskiej na Ziemi Wileńskiej od 1880 – 1919]”'', Wilno 1932, str. 6-7 i 19</ref> Апалонія Макоўская, як загадчыца польскай чытальні, згадваецца сярод віленскіх жанчын, якія зрабілі найбольшы ўнёсак у развіццё адукацыі ў Вільні і Віленскім краі пасля 1890 года ў складзе тайнага таварыства ''«Асвета»''. Уваходзіла ў склад праўлення «''Таварыства роўных правоў жанчын''», заснаванага Эміліяй Венслаўскай у 1908 годзе. На працягу двух гадоў гэтае аб'яднанне праводзіла адукацыйную дзейнасць, арганізоўваючы серыі лекцый для інтэлігенцыі і гутаркі для простага народа на розныя тэмы.<ref name=":0" /> Падчас нямецкай акупацыі, пасля 1915 года, Эма Яленьская-Дмахоўская заснавала ''«Саюз польскіх патрыётаў»''',''''' у праўленне якога ўваходзіла Апалонія Макоўская. Мэтай арганізацыі было «павысіць палітычную свядомасць сярод шырэйшых груп і інфармаваць замежныя краіны аб злоўжываннях у акупацыі, настроях грамадскасці і яе жаданні аб'яднання з Польшчай». Звесткі, сабраныя членамі саюза і адпраўленыя ў Варшаву і Швейцарыю паміж 1916 і 1918 гадамі, былі амаль адзінай крыніцай інфармацыі аб сітуацыі на Віленшчыне. У 1920 годзе асацыяцыя добраахвотна распалася. Тым часам Апалонія Макоўская і яе муж, [[Вацлаў Леон Макоўскі]] кіравалі ўласным выдавецтвам на вуліцы Свёнтаянскай, 2 у Вільні з філіялам у [[Мінск|Мінску]]. Яны таксама вялі бізнес з варшаўскімі выдавецтвамі, у тым ліку з Gebethner і Wolff . Пасля 1902 года яны атрымалі дазвол на адкрыццё першай польскай чытальнай залы, што да таго часу было строга забаронена. Макоўская займала там кіруючую пасаду. <ref>Wacław Makowski, ''„Wspomnienia starego księgarza na tle osobistych przeżyć”'', Przegląd księgarski 1925 r.</ref> Апалонія Макоўская актыўна займалася культурнай дзейнасцю — разам з мужам яна арганізоўвала канцэрты і выступы, якія наведвалі вядомыя асобы. Расійскія ўлады таго часу ўзбудзілі судовыя справы супраць самой Макоўскай, у тым ліку за публікацыю [[Эліза Ажэшка|кнігі Э.]] [[Эліза Ажэшка|Ажэшка]] «[[Gloria victis (зборнік)|''Gloria Victis'']]». Аднак дзякуючы рашучым дзеянням і добрым кантактам яны часта пазбягалі прыгнёту, плацячы толькі штрафы. Сям'я Макоўскіх не толькі мела справы з Элізай Ажэшка, але і сябравала з пісьменніцай, пра што сведчаць ''«Лісты Элізы Ажэшка да Вацлава Макоўскага»''<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://pl.wikisource.org/wiki/Listy_Orzeszkowej_do_Wac%C5%82awa_Makowskiego|title=Listy Orzeszkowej do Wacława Makowskiego - Wikiźródła, wolna biblioteka|website=pl.wikisource.org|access-date=2026-05-31}}</ref>. Апалонія Макоўская была прататыпам Яанны Ліпскай — гераіні аповесці Элізы Ажэшка пад назвай «''А... B...С...''».<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.bryk.pl/lektury/eliza-orzeszkowa/a-b-c.geneza-i-gatunek-utworu|title=A...B...C... - Ściągi, wypracowania, lektury - Bryk.pl|website=www.bryk.pl|access-date=2026-05-31}}</ref> У 1934 годзе ў віленскай газеце "Слова" апублікавала ўспаміны пра арганізацыю першых польскіх музычных канцэртаў у Вільні, якія ладзіў у тым ліку Вацлаў Макоўскі, пад назвай: "''Першыя канцэрты пад цэнзурай віленскага паліцмайстра''" (№302). У Апалоніі і Вацлава было чацвёра дзяцей: дачка Ева і трое сыноў: Вацлаў, Чэслаў і Вітольд. У маі 1946 года Апалонія Макоўская разам з дачкой Евай і ўнукам Вітольдам (сынам Вітольда Макоўскага) выехала з Вільні ў [[Люблін]], дзе яны пражылі ў [[Klasztor Sióstr Szarytek|кляштары Сясцёр Міласэрнасці]] да верасня 1946 года. Апалонія Макоўская памерла ва ўзросце 96 гадоў. У 1950 годзе дачка Апалоні, Эва Гульбінова, перадала ў дар Гарадской публічнай бібліятэцы імя Гераніма Лапацінскага ў Любліне дакументы, якія тычыліся кнігарні «Эліза Ажэшка і С-ка» з 1879 па 1881 год. Сярод іх: паведамленні аб адкрыцці кнігарні, даверанасці Вацлава Макоўскага, дамовы паміж партнёрамі і рахункі кнігарні. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі]] m26v5mj61mcwbid60e0ub1va0qf4s17