Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1106 5152924 5123032 2026-06-09T14:29:05Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5152924 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на красавік}} </noinclude> '''7 красавіка''' — дзевяноста сёмы (дзевяноста восьмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Flag of WHO.svg|150px|thumb|Сцяг СААЗ]] * [[451]]: [[Гуны]] захапілі [[Мец]] пад час свайго пахода ў [[Галія|Галію]]. * [[1141]]: Ва [[Уінчэстэр]]ы [[Мацільда (каралева Англіі)|Мацільда]], дачка [[Генрых I Баклерк|Генрыха I]], была абвешчана каралевай [[Англія|Англіі]]. * [[1311]]: [[Бітва пад Ваплаўкен (1311)|Бітва пад Ваплаўкен]] паміж войскам вялікага князя літоўскага [[Віцень|Віценя]] і войскам [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]]. * [[1348]]: [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]] заснаваў [[Карлаў універсітэт|універсітэт у Празе]]. * [[1541]]: [[Францыск Ксаверый]] пачаў місіянерскае падарожжа на Усход. * [[1837]]: Упершыню апублікавана казка «[[Русалачка]]» [[Ханс Крысціян Андэрсен|Ханса Крысціяна Андэрсена]]. * [[1948]]: Заснавана [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя]]. * [[1951]]: У [[Лондан]]е заснаваны [[Каардынацыйны камітэт беларускіх арганізацый у Вялікабрытаніі]]. * [[1992]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Латвія]]й. * [[2005]]: [[Джалал Талабані]] заступіў на пасаду Прэзідэнта [[Ірак]]а. * [[2018]]: [[ЗША]], [[Францыя]] і [[Вялікабрытанія]] нанеслі [[Ракетны ўдар па Сірыі ў красавіку 2018 года|серыю ракетных удараў]] па ўрадавых аб’ектах у [[Сірыя|Сірыі]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Gabriela Mistral-01.jpg|thumb|120px|left|Габрыела Містраль]] * [[1613]]: [[Герард Доў]], нідэрландскі мастак (пам. 9.2.1675) * [[1652]]: [[Клімент XII|Клімент XII, Папа Рымскі]] * [[1727]]: [[Мішэль Адансон]], французскі батанік * [[1772]]: [[Шарль Фур'е]], французскі філосаф * [[1782]]: [[Мары-Анн Лібер]], бельгійскі батанік і міколаг * [[1821]]: [[Шарль Бадлер]], французскі паэт (пам. 1867) * [[1884]]: [[Браніслаў Маліноўскі]], англійскі этнограф і сацыёлаг польскага паходжання (пам. 16.5.1942) * [[1889]]: [[Габрыела Містраль]], [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскі лаўрэат па літаратуры]] * [[1897]]: [[Юрый Лістапад]], настаўнік, кіраўнік беларускага руху на Случчыне (пам. 5.7.1938) * [[1920]]: [[Раві Шанкар]], індыйскі музыкант і кампазітар * [[1926]]: [[Ён ван Руд]], нідэрландскі імунолаг * [[1927]]: [[Валерый Паўлавіч Міронаў]], беларускі артыст балета * [[1930]]: [[Іў Рашэ]], французскі прадпрымальнік, заснавальнік вядомай карпарацыі Yves Rocher (пам. 26.12.2009) * [[1939]]: [[Фрэнсіс Форд Копала]], амерыканскі кінарэжысёр * [[1944]]: [[Герхард Шродэр]], канцлер [[ФРГ]] * [[1947]]: [[Валерый Пятровіч Славук|Валерый Славук]], беларускі мастак * [[1954]]: [[Джэкі Чан]], ганконгскі і амерыканскі акцёр, каскадзёр, кінарэжысёр * [[1967]]: [[Пія Війтанен]], фінскі палітык * [[1971]]: [[Гіём Дэпардзьё]], французскі акцёр == Памерлі == [[Файл:Genijusz Praga.jpg|thumb|120px|Ларыса Геніюш.]] * [[1614]]: [[Эль Грэка]], іспанскі мастак (нар. 1541) * [[1625]]: [[Адрыян ван дэн Спігель]], італьянскі анатам і хірург * [[1834]]: [[Жан-Луі Мары Пуарэ]], французскі святар, батанік і падарожнік * [[1845]]: [[Жулі Клары]], каралева-кансорт Іспаніі * [[1849]]: [[Іозеф Франц Карл Амрын]], канцлер Швейцарыі * [[1860]]: [[Караль Падчашынскі]], архітэктар (нар. 7.11.1790) * [[1938]]: [[Сюзанна Валадон]], французская мастачка * [[1955]]: [[Тэда Бара]], амерыканская актрыса * [[1973]]: [[Язэп Дыла]], беларускі пісьменнік і культурны дзеяч (нар. 14.4.1880) * [[1983]]: [[Ларыса Геніюш]], беларуская паэтэса, грамадскі дзеяч беларускага адраджэння (нар. 9.8.1910) * [[1996]]: [[Жорж Жэрэ]], французскі акцёр == Святкуюць == * [[Дабравешчанне Прасвятой Багародзіцы]] ў хрысціян усходняга абраду. * {{Сцяг СААЗ}} [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя]] — Сусветны дзень здароўя. * {{ARM}}: Дзень маці і прыгажосці. * {{KGZ}}: Дзень народнай Красавіцкай рэвалюцыі * {{MOZ}}: Нацыянальны жаночы дзень * {{RWA}}: Дзень нацыянальнай жалобы * {{TZA}}: Дзень шэйха Абейд Амані Карумэ <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|407]] </noinclude> [[Катэгорыя:7 красавіка| ]] mnw7qbjg36avjcksuf9l52xugpvaz9q 0 1160 5152919 4559230 2026-06-09T14:20:41Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5152919 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}}</noinclude> '''9 чэрвеня''' — сто шасцідзесяты (сто шэсцьдзесят першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1311]]: «Маэста» [[Дуча дзі Буанінсенья]] ўсталявана ў [[Сіенскі сабор|Сіенскім саборы]]. * [[1534]]: [[Жак Карцье]] адкрыў [[рака Святога Лаўрэнція|раку Святога Лаўрэнція]]. * [[1661]]: [[Магілёў|Магілёву]] нададзены герб * [[1898]]: [[Вялікабрытанія]] атрымала ад [[Кітай|Кітая]] тэрыторыю [[Ганконг]]а ў арэнду на 99 гадоў * [[1919]]: Адкрыўся [[Беларускі з’езд Віленшчыны і Гродзеншчыны]] * [[1960]]: [[Адміністрацыйны цэнтр]] [[Парыцкі раён|Парыцкага раёна]] перанесены ў гарадскі пасёлак [[Гісторыя Светлагорска|Шацілкі]] (сучасны [[горад]] [[Светлагорск]]). * [[2019]]: [[Касым-Жамарт Такаеў]] абраны Прэзідэнтам [[Казахстан]]а. == Нарадзіліся == * [[1424]]: [[Бланка II Наварская]], каралева Навары * [[1508]]: [[Прымаж Трубар]], славенскі першадрукар * [[1595]]: [[Уладзіслаў Ваза]], [[Каралі польскія|кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (пам. 20.5.1648). * [[1672]]: [[Пётр I]], цар маскоўскі, першы імператар [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. * [[1812]]: [[Іаган Готфрыд Гале]], нямецкі [[астраном]] * [[1868]]: [[Уладзіслаў Вярыга]], беларускі філосаф, этнограф, фалькларыст (пам. 27.8.1916). * [[1881]]: [[Іван Луцкевіч]], беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, публіцыст, краязнавец, археолаг (пам. 20.8.1918). * [[1916]]: [[Роберт Стрэйндж Макнамара]], 7-ы міністр абароны [[ЗША]] * [[1936]]: [[Альберт Фіні]], англійскі акцёр * [[1958]]: [[Алесь Камоцкі]], беларускі [[паэт]], бард. == Памерлі == * [[1835]]: [[Ян Рустэм]], мастак, стваральнік [[Віленская мастацкая школа|Віленскай мастацкай школы]] (нар. 1762) * [[1870]]: [[Чарлз Дыкенс]], брытанскі [[пісьменнік]], [[журналіст]] (нар. 7.2.1812) * [[1873]]: [[Венцаслаў Пелікан]], беларускі медык, грамадскі і палітычны дзеяч, прафесар, рэктар (1826—1831) [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (нар. 11.9.1790) * [[1963]]: [[Жак Віён]], французскі мастак * [[1970]]: [[Уладзімір Тамашчык]], беларускі грамадскі і рэлігійны дзеяч (нар. 15.4.1900) * [[2011]]: [[Павел Місько]], беларускі пісьменнік, празаік, паэт, публіцыст (14.3.1931) * [[2012]]: [[Пол Джэнкінс (мастак)]] == Святкуюць == * {{Сцяг ЮНЕСКА}} Міжнародны дзень архіваў. * {{Сцяг Зямлі}} Міжнародны дзень акрэдытацыі. * {{Сцяг Зямлі}} Міжнародны дзень сяброў * {{Сцяг Аландскіх астравоў}} [[Аландскія астравы]], [[Фінляндыя]]: Дзень аўтаноміі * {{Сцяг Мурсіі}} [[Мурсія (аўтаномная супольнасць)|Мурсія]], [[Іспанія]]: Дзень Мурсіі * {{Сцяг Рыёхі}} [[Рыёха]], [[Іспанія]]: Дзень Рыёхі * {{Сцяг Уганды}} [[Уганда]]: Дзень герояў <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|609]] </noinclude> [[Катэгорыя:9 чэрвеня| ]] 16fg3qddm4mbihurx2gs0nzxb2cli5e 5152920 5152919 2026-06-09T14:23:43Z JerzyKundrat 174 /* Памерлі */ 5152920 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}}</noinclude> '''9 чэрвеня''' — сто шасцідзесяты (сто шэсцьдзесят першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1311]]: «Маэста» [[Дуча дзі Буанінсенья]] ўсталявана ў [[Сіенскі сабор|Сіенскім саборы]]. * [[1534]]: [[Жак Карцье]] адкрыў [[рака Святога Лаўрэнція|раку Святога Лаўрэнція]]. * [[1661]]: [[Магілёў|Магілёву]] нададзены герб * [[1898]]: [[Вялікабрытанія]] атрымала ад [[Кітай|Кітая]] тэрыторыю [[Ганконг]]а ў арэнду на 99 гадоў * [[1919]]: Адкрыўся [[Беларускі з’езд Віленшчыны і Гродзеншчыны]] * [[1960]]: [[Адміністрацыйны цэнтр]] [[Парыцкі раён|Парыцкага раёна]] перанесены ў гарадскі пасёлак [[Гісторыя Светлагорска|Шацілкі]] (сучасны [[горад]] [[Светлагорск]]). * [[2019]]: [[Касым-Жамарт Такаеў]] абраны Прэзідэнтам [[Казахстан]]а. == Нарадзіліся == * [[1424]]: [[Бланка II Наварская]], каралева Навары * [[1508]]: [[Прымаж Трубар]], славенскі першадрукар * [[1595]]: [[Уладзіслаў Ваза]], [[Каралі польскія|кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (пам. 20.5.1648). * [[1672]]: [[Пётр I]], цар маскоўскі, першы імператар [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. * [[1812]]: [[Іаган Готфрыд Гале]], нямецкі [[астраном]] * [[1868]]: [[Уладзіслаў Вярыга]], беларускі філосаф, этнограф, фалькларыст (пам. 27.8.1916). * [[1881]]: [[Іван Луцкевіч]], беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, публіцыст, краязнавец, археолаг (пам. 20.8.1918). * [[1916]]: [[Роберт Стрэйндж Макнамара]], 7-ы міністр абароны [[ЗША]] * [[1936]]: [[Альберт Фіні]], англійскі акцёр * [[1958]]: [[Алесь Камоцкі]], беларускі [[паэт]], бард. == Памерлі == * [[68]]: [[Нерон]], старажытнарымскі імператар (нар. 15.1.37) * [[1835]]: [[Ян Рустэм]], мастак, стваральнік [[Віленская мастацкая школа|Віленскай мастацкай школы]] (нар. 1762) * [[1870]]: [[Чарлз Дыкенс]], брытанскі [[пісьменнік]], [[журналіст]] (нар. 7.2.1812) * [[1873]]: [[Венцаслаў Пелікан]], беларускі медык, грамадскі і палітычны дзеяч, прафесар, рэктар (1826—1831) [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (нар. 11.9.1790) * [[1963]]: [[Жак Віён]], французскі мастак * [[1970]]: [[Уладзімір Тамашчык]], беларускі грамадскі і рэлігійны дзеяч (нар. 15.4.1900) * [[2011]]: [[Павел Місько]], беларускі пісьменнік, празаік, паэт, публіцыст (14.3.1931) * [[2012]]: [[Пол Джэнкінс (мастак)]] == Святкуюць == * {{Сцяг ЮНЕСКА}} Міжнародны дзень архіваў. * {{Сцяг Зямлі}} Міжнародны дзень акрэдытацыі. * {{Сцяг Зямлі}} Міжнародны дзень сяброў * {{Сцяг Аландскіх астравоў}} [[Аландскія астравы]], [[Фінляндыя]]: Дзень аўтаноміі * {{Сцяг Мурсіі}} [[Мурсія (аўтаномная супольнасць)|Мурсія]], [[Іспанія]]: Дзень Мурсіі * {{Сцяг Рыёхі}} [[Рыёха]], [[Іспанія]]: Дзень Рыёхі * {{Сцяг Уганды}} [[Уганда]]: Дзень герояў <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|609]] </noinclude> [[Катэгорыя:9 чэрвеня| ]] r7dxoi895u3jmzah07gkgyieggxuvrm 0 2235 5152901 4836276 2026-06-09T13:30:09Z Autumndancer 168015 вікіфікацыя 5152901 wikitext text/x-wiki {{Значэнні}} {{Рака |Назва = Макензі |Нацыянальная назва = en/Mackenzie |Выява = MackenzieDelta23.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 1738 км, поўная даўжыня<br />ад вытока [[рака Фінлей|Фінлей]] - 4241 |Плошча вадазбору = 1805200 |Расход вады = 10700<ref name = "a">[http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/rivers.html Atlas of Canada]</ref> |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = [[Паўночны Ледавіты акіян]] |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = |Карта = Mackenzierivermap.jpg |Подпіс карты = |Краіна = |Рэгіён = |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Маке́нзі''' (''Mackenzie'', інд. ''Deh Cho'') — рака ў [[Канада|Канадзе]]. Даўжыня 1738 км (4250 км з р.[[Піс (рака)|Піс]]). Плошча [[вадазбор]]у 1804 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў [[Вусце (частка ракі)|вусці]] 11 тыс. м³. Плошча басейна (уключае сістэму рэк Нявольніцкая, [[Піс (рака)|Піс]] і Атабаска, якія належаць басейну Вялікага Нявольніцкага возера) 1804 тыс. км². Пачынаецца з [[Вялікае Нявольніцкае возера|Вялікага Нявольніцкага возера]], цячэ па нізіне Макензі, упадае ў [[мора Бафорта]] ([[Заліў Макензі]]) [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]], утварае дэльту (плошча каля 12 тыс. км²). Даліна Макензі складзена з тоўшчаў алювіяльных і водна-ледавіковых адкладаў, моцна забалочаная, укрытая яловымі лясамі. Галоўныя прытокі: [[Ліярд]], [[Арктык-Рэд-Рывер]], [[Піл (рака)|Піл]] (злева), [[рака Вялікая Мядзведжая|Вялікая Мядзведжая]] (справа). Жыўленне снегава-дажджавое. Вясенне-летняя [[паводка]]. Ледастаў з кастрычніка да мая. Даўжыня суднаходных шляхоў усёй сістэмы 2200 км (ад Уотэруэйса на рацэ [[Атабаска (рака)|Атабаска]] да порта Тактаяктук на ўзбярэжжы [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]]). Найбольш населенныя пункты: Аклавік, Інувік, Норман-Уэлс, Форт-Норман, Форт-Провідэнс. Рака Макензі была адкрыта і ўпершыню пройдзена ад вытокаў да вусця [[Аляксандр Макензі|А. Макензі]] ў [[1789]] годзе, названа ў яго гонар. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Паўночна-Заходніх тэрыторый]] [[Катэгорыя:Басейн мора Бафорта]] ac7s31nnjjl48iskg79llomoetn0v7u 5152902 5152901 2026-06-09T13:31:15Z Autumndancer 168015 5152902 wikitext text/x-wiki {{Значэнні}} {{Рака |Назва = Макензі |Нацыянальная назва = en/Mackenzie |Выява = MackenzieDelta23.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 1738 км, поўная даўжыня<br />ад вытока [[рака Фінлей|Фінлей]] - 4241 |Плошча вадазбору = 1805200 |Расход вады = 10700<ref name = "a">[http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/rivers.html Atlas of Canada]</ref> |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = [[Паўночны Ледавіты акіян]] |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = |Карта = Mackenzierivermap.jpg |Подпіс карты = |Краіна = |Рэгіён = |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Маке́нзі''' (''Mackenzie'', інд. ''Deh Cho'') — рака ў [[Канада|Канадзе]]. Даўжыня 1738 км (4250 км з р.[[Піс (рака)|Піс]]). Плошча [[вадазбор]]у 1804 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў [[Вусце (частка ракі)|вусці]] 11 тыс. м³. Плошча басейна (уключае сістэму рэк Нявольніцкая, [[Піс (рака)|Піс]] і Атабаска, якія належаць басейну Вялікага Нявольніцкага возера) 1804 тыс. км². Пачынаецца з [[Вялікае Нявольніцкае возера|Вялікага Нявольніцкага возера]], цячэ па нізіне Макензі, упадае ў [[мора Бафорта]] ([[Заліў Макензі]]) [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]], утварае дэльту (плошча каля 12 тыс. км²). Даліна Макензі складзена з тоўшчаў алювіяльных і водна-ледавіковых адкладаў, моцна забалочаная, укрытая яловымі лясамі. Галоўныя прытокі: [[Ліярд]], [[Арктык-Рэд-Рывер]], [[Піл (рака)|Піл]] (злева), [[Вялікая Мядзведжая]] (справа). Жыўленне снегава-дажджавое. Вясенне-летняя [[паводка]]. Ледастаў з кастрычніка да мая. Даўжыня суднаходных шляхоў усёй сістэмы 2200 км (ад Уотэруэйса на рацэ [[Атабаска (рака)|Атабаска]] да порта Тактаяктук на ўзбярэжжы [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]]). Найбольш населенныя пункты: Аклавік, Інувік, Норман-Уэлс, Форт-Норман, Форт-Провідэнс. Рака Макензі была адкрыта і ўпершыню пройдзена ад вытокаў да вусця [[Аляксандр Макензі|А. Макензі]] ў [[1789]] годзе, названа ў яго гонар. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Паўночна-Заходніх тэрыторый]] [[Катэгорыя:Басейн мора Бафорта]] oyaj9mx0063yfa8cxhjqjyqhksw34kz 0 2952 5153034 4836285 2026-06-10T06:30:02Z StarDeg 16311 5153034 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рыхтэр}} {{Вучоны | Імя = Чарлз Фрэнсіс Рыхтэр | Арыгінал імя = Charles Francis Richter | Выява = CharlesRichter.jpg | Шырыня = 150px | Апісанне выявы = Чарлз Рыхтэр у 1970 годзе | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Навуковая сфера = [[геафізіка]], [[сейсмалогія]] | Месца працы = [[Інстытут Карнегі]] <br />[[Каліфарнійскі тэхналагічны інстытут]] | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = стваральнік [[Магнітуда землетрасення|шкалы Рыхтэра]] | Узнагароды і прэміі = | Сайт = }} '''Чарлз Фрэнсіс Рыхтэр''' ({{lang-en|Charles Francis Richter}}; {{ДН|26|4|1900}}—{{ДС|30|9|1985}}) — амерыканскі сейсмолаг. Доктар [[Тэарэтычная фізіка|тэарэтычнай фізікі]] (пад кіраўніцтвам др. [[Роберт Мілікен|Роберта Мілікена]], 1928) і прафесар [[Сейсмалогія|сейсмалогіі]] (да 1970) у [[Каліфарнійскі тэхналагічны ўніверсітэт|Каліфарнійскім тэхналагічным універсітэце]]. Стваральнік [[Шкала Рыхтэра|шкалы сілы землятрасенняў]] (1935), аўтар кніг і прац па [[Сейсмалогія|сейсмалогіі]]. == У навуцы == Праціўнік распрацоўкі [[метад]]аў прадказання [[землятрус]]аў, прыхільнік лепшага вывучэння механізмаў землетрасенняў і пазбягання рызыкі наступстваў<ref>U.S. Geological Survey. An Interview with Charles F. Richter Earthquake Expert. Abridged from the Earthquake Information Bulletin. Vol. 3, No. 4, July — August, 1971.</ref><ref>U.S. Geological Survey. An Interview with Charles F. Richter. Abridged from the Earthquake Information Bulletin. Vol. 12, No. 1, January — February, 1980.</ref>. Шырока супрацоўнічаў з др. [[Бена Гутэнберг|Б. Гутэнбергам]]. == Кнігі == * Charles F. Richter, B. Gutenberg. Seismicity of the Earth, 1954.<ref>Ч. Рыхтэр, Б. Гутэнберг. Сейсмічнасць Зямлі. </ref> * Charles F. Richter. Elementary Seismology, 1958.<ref>Ч. Рыхтэр. Элементарная сейсмалогія.</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://earthquake.usgs.gov/learn/topics/people/int_richter_2.php Інтэрв’ю з Рыхтэрам у 1971 годзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131203090823/http://earthquake.usgs.gov/learn/topics/people/int_richter_2.php |date=3 снежня 2013 }} {{ref-en}} * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=3840 Месцазнаходжанне магілы Рыхтэра] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рыхтэр Чарлз}} [[Катэгорыя:Сейсмолагі]] [[Катэгорыя:Фізікі ЗША]] 9lpr4g5qs32bsqlvuqxjy81ey6i562l 0 8556 5152972 5133110 2026-06-09T19:34:08Z JerzyKundrat 174 5152972 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[Тахта-хан]] выдаў ярлык на вялікае княжанне цвярскому князю [[Міхаіл Яраславіч|Міхаілу Яраславічу]]. == Нарадзіліся == * == Памерлі == * [[23 жніўня]]: [[Уільям Уолес]], нацыянальны герой [[Шатландыя|Шатландыі]] {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1305| ]] gq23oqczj3eb1b3l8we0ra1ec0202cg 0 8562 5152923 4392834 2026-06-09T14:27:45Z JerzyKundrat 174 5152923 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Duccio_Maestà.jpg|thumb|«Маэста» Дуча]] * [[7 красавіка]]: [[Бітва пад Ваплаўкен (1311)|Бітва пад Ваплаўкен]] паміж войскам вялікага князя літоўскага [[Віцень|Віценя]] і войскам [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]]. * [[9 чэрвеня]]: «Маэста» [[Дуча дзі Буанінсенья]] ўсталявана ў [[Сіенскі сабор|Сіенскім саборы]]. == Нарадзіліся == * == Памерлі == *[[Давід VIII]], грузінскі цар (нар. [[1273]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1311| ]] 77zqq5c7umblw3yrzgnme4dqk75eavh 0 9610 5153047 4381683 2026-06-10T07:02:29Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5153047 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''672''' — [[высакосны год]], пачаўся ў чацвер.672 год нашай эры, 672 год 1 тысячагоддзя, 72 год VII стагоддзя, 2 год 8-га дзесяцігоддзя VII стагоддзя, 3 год 670-х гадоў. == Падзеі == * * Пачатак [[Арабы|арабскіх]] паходаў супраць [[Пірэнейскі паўвостраў|пірэнейскіх]] партовых гарадоў. З гэтым звязаны напады [[Каралеўства вестготаў|вестготаў]] на [[Яўрэі|іўдзеяў]], якіх абвінавачвалі ў змовах з арабамі == Нарадзіліся == * == Памерлі == * [[27 студзеня]]: [[Віталіян]] * [[21 жніўня]]: [[Імператар Кобун]] {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:672| ]] qm2ri77o3t7elacmbx4qayy5nlu2c3e 0 9979 5153075 5112978 2026-06-10T08:08:26Z ~2026-34148-08 169567 /* */ вычытка 5153075 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва =Рэч Паспалітая |саманазва =Rzeczpospolita'' <span style="font-size: smaller;">([[польская мова|польск.]])</span><br/>''Res Publica Serenissima '' <span style="font-size: smaller;">([[лацінская мова|лац.]])<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=83hwEc7B9CI «The Commonwealth of Diversities»] // YouTube, 27 сакавіка 2008 г.</ref></span><br />''Рѣч Посполита'' <span style="font-size: smaller;">([[Старабеларуская мова|старабел.]])</span> |статус = |гімн = |сцяг =Banner of Poland-Lithuania.svg |апісанне_сцяга =Сцяг [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]] |герб =Arms of Poland-Lithuania under the House of Vasa.svg |апісанне_герба =[[Герб Рэчы Паспалітай]] |карта =Polish-Lithuanian Commonwealth (orthographic projection).svg |апісанне =Рэч Паспалітая ў эпоху найвышэйшага росквіту |p1 =Вялікае Княства Літоўскае |flag_p1 =Flag of the Grand Duchy of Lithuania 1578.svg |p2 =Польскае Каралеўства, 1385—1569 |flag_p2 =Kingdom of Poland-flag.svg |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана =[[1 ліпеня]] [[1569]] |ліквідавана =[[24 кастрычніка]] [[1795]] |s1 =Расійская імперыя |flag_s1 =Flag of Russia.svg |s2 =Каралеўства Прусія |flag_s2 =Flag of the Kingdom of Prussia (1750-1801).svg |s3 =Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі |flag_s3 =Flag of the Habsburg Monarchy.svg |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = Si Deus nobiscum, quis&nbsp;contra&nbsp;nos&nbsp; (з [[лацінская мова|лац.]] Калі Бог з намі, то хто супраць нас), з XVIII ст. «За веру, праўду і караля |сталіца =[[Кракаў]] (да [[1596]])<br />[[Варшава]] |гарады = |мова = [[Польская мова]] * [[Старабеларуская мова|Старабеларуская]] * [[Лацінская мова]] |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = [[1580]] — 865 000 км² * [[1650]] — 878 000 км² * [[1771]] — 718 000 км² |насельніцтва = [[1580]] — 7,5 млн. чал. * [[1650]] — 11 млн. чал. * [[1771]] — 12,3 млн. чал. |форма_кіравання = спадчынная манархія (1569-1573, 1791-1795) * выбарная манархія (1573-1791) |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = <!--выкарыстоўваецца пры змене тытула наступнага кіраўніка--> |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = [[Каталіцтва]] * [[Уніяцтва]] * [[Праваслаўе]] * [[Пратэстантызм]] * [[Іўдаізм]] |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = Палітычны рэжым |змесціва_параметру2 = [[Шляхецкая дэмакратыя]] |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} {{Гісторыя Беларусі}} '''Рэч Паспалі́тая''' ({{lang-pl|Rzeczpospolita Obojga Narodów}}, {{lang-la|Res Publica Serenissima}}) — [[федэрацыя|федэратыўная]] [[манархія|манархічная]] [[рэспубліка]], што ўтварылася ў [[1569]] годзе з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскага Каралеўства]]. Рэч Паспалітая праіснавала да [[1795]] года. == Гісторыя == [[Файл:Unia Lubelska.JPG|left|thumb|300px|«[[Люблінская унія]]», [[Ян Матэйка]], [[1569]]]] [[1 ліпеня]] [[1569]] года ў выніку [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] адбылося аб’яднанне Польскага каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў федэратыўную дзяржаву — Рэч Паспалітую. У [[1572]] г. памёр, не пакінуўшы спадчынніка, [[Жыгімонт II Аўгуст]]. Паміж рознымі групоўкамі шляхты і магнатаў пачаліся доўгія дэбаты аб працэдуры выбараў караля і аб прызначэнні часовага старшыні [[Сенат Рэчы Паспалітай|сената]]. Апошнім стаў глава польскай каталіцкай царквы, а караля, нарэшце, абраў першы ў гісторыі Польшчы элекцыйны [[сойм]] ([[1573]]). Сярод шматлікіх прэтэндэнтаў абралі [[Генрык Валуа|Генрыха Валуа]], брата французскага караля [[Карл IX Валуа|Карла IX]]. Яшчэ да заняцця стальца Генрых павінен быў падпісаць два дакументы. Першы — свайго роду фінансавыя абавязальніцтвы перад Польшчай, другі — [[Генрыкавы артыкулы|Артыкулы]]. У Артыкулах былі замацаваны прынцыпы кіравання краінай, якія ўжо фактычна склаліся да таго часу. У першым артыкуле сцвярджалася непарушнае права [[шляхта|шляхты]] абіраць караля. Пацвярджалася права сейма выдаваць законы, збіраць апалчэнне, уводзіць падаткі. Прадугледжвалася абавязковае скліканне сейма кожныя два года. Пры каралю стваралася рада з 16 сенатараў, прызначаных сеймам на 2-гадовы тэрмін. Без згоды рады кароль нічога не мог распачаць не ва ўнутранай, не ў знешняй палітыцы. У апошнім артыкуле абвяшчаліся права шляхты адмовіць у падпарадкаванні манарху ў выпадку, калі той парушыць яе прывілеі. Кожны новы кароль пры абранні павінен быў з гэтага часу падпісваць адпаведны дакумент. Сам жа Генрых нядоўга прабыў у Польшчы. Атрымаўшы вестку аб смерці свайго брата, ён таемна збег у [[Парыж]], каб заняць там французскі сталец. Выбары новага караля ледзьве не перараслі ва ўзброенае сутыкненне. У [[1575]] г. сенат абраў каралём [[Максіміліян III Габсбург|Максіміліяна Габсбурга]], брата імператара [[Рудольф II Габсбург|Рудольфа II]], а шляхта — трансільванскага князя [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. Прыхільнікі Баторыя, сабраўшы 20-тысячнае войска, занялі [[Кракаў]]. Стэфан Баторый ([[1574]]—[[1586]]) атрымаў польскую карону, але яшчэ прыйшлося ваяваць з Гданьскам, які адмовіўся прызнаць новага караля. Канфлікт скончыўся кампрамісам: [[Гданьск]] абвясціў аб сваёй пакорнасці, пагадзіўся заплаціць кантрыбуцыю і плаціць штогадовую мыту ў казну. Наўзамен гораду была вернутая аўтаномія. Каралём была праведзена ваенная рэформа: па [[венгрыя|венгерскім]] узоры змененая сістэма камплектавання пяхоты, зацверджаны рэестр [[казакі|казакаў]], якія атрымлівалі жалаванне з казны і абавязваліся несці памежную службу. Імкнучыся прыцягнуць на свой бок шляхту, ён падпісаў прынятую сеймам у [[1578]] канстытуцыю аб стварэнні апеляцыйнай судовай інстанцыі — Трыбунала Кароны, суддзі якога выбіраліся на шляхецкіх сейміках. Стэфан Баторый паспяхова завяршыў вайну супраць [[Іван IV|Івана IV]]: па дагаворы аб 10-гадовым перамір’і, падпісаным у студзені [[1582]] у Яме Запольскім, Рэч Паспалітая атрымала [[Лівонія|Лівонію]] і вярнула [[Полацк]]. Падчас падрыхтоўкі да вайны супраць [[Асманская імперыя|Турцыі]] Стэфан нечакана памёр. Насталае пасля яго смерці міжкаралеўе ізноў вылілася ў смуту. Адбылося два элекцыйных сейма і кожны з іх абраў свайго караля. Перамога войска [[канцлер]]а [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]] ў студзені [[1576]] над войскамі [[аўстрыя|аўстрыйскага]] эрцгерцага Максіміліяна прывяла да зацвярджэння на польскім стальцы [[швецыя|шведскага]] каралевіча [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]] ([[1587]]—[[1632]]). Для падтрымання добрых адносін з [[Габсбургі|Габсбургамі]] ён узяў сабе ў жонкі [[Ганна Аўстрыйская (1573—1598)|Ганну Габсбург]], а пасля яе смерці — ажаніўся з яе сястрой Канстанцыяй. Збліжэнне з Габсбургскім домам прывяло да ўзмацнення [[контррэфармацыя|контррэфармацыі]] ў Польшчы. Шматлікія [[пратэстантызм|пратэстанты]] былі адхілены ад дзяржаўных пасад, пачасціліся пагромы [[лютэранства|лютэранскіх]] і [[кальвінізм|кальвінісцкіх]] збораў. У [[1592]] адбыўся сейм, на якім раздаваліся галасы незадаволеных палітыкай Жыгімонта аб адхіленні яго ад стальца. Аднак сейм быў сарваны: дэпутаты раз’ехаліся, не прыняўшы ніякіх пастаноў. Пасля смерці свайго бацькі Юхана III Жыгімонт Ваза адбыў у [[Швецыя|Швецыю]], дзе ў [[1593]] каранаваўся шведскім каралём. Аднак польска-шведская унія не прынесла Польшчы і наогул Рэчы Паспалітай ніякіх знешнепалітычных пераваг, а ў самой Швецыі неўзабаве перамагла партыя праціўнікаў такой уніі і ў [[1599]] Жыгімонт Ваза быў скінуты са шведскага стальца. [[Файл:Great Chorąży of the Polish Crown.jpg|thumb]] Дынастычныя спрэчкі, а таксама барацьба за панаванне ў [[Прыбалтыка|Прыбалтыцы]], прывялі да вайны са Швецыяй ([[1600]]—[[1629]]). Сітуацыя ўскладнілася ўнутранымі неладамі — грамадзянскай вайной [[1605]]—[[1609]], вядомай як Рокаш Сандамірскі або Рокаш Зебжыдоўскага (па імя кракаўскага ваяводы, главы апазіцыі каралю), падчас якой шляхта абараняла свае прывілеі. Практычна ў той жа час ([[1603]]—[[1606]]) шэраг польскіх [[магнат]]аў (першым чынам [[Мнішкі]]) распачалі спробу арганізацыі ўзброенага ўмяшання ва ўнутраныя справы [[Расія|Расіі]], падтрымаўшы авантуру [[Ілжэдзмітрый I|Ілжэдзмітрыя I]]. У [[1609]] г. пачалася вайна з Расіяй, якая першапачаткова ўдала складвалася для палякаў. У [[1610]] г. руска-шведскае войска было пабіта ў [[Клушынская бітва|бітве пад Клушыным]], [[Васіль Шуйскі]] быў зрынуты са стальца, на які баярамі быў запрошаны польскі каралевіч [[Уладзіслаў Ваза]]. Аднак хутка ў [[1612]] г. рускае апалчэнне на чале з [[Кузьма Мінін|Мініным]] і [[Дмітрый Пажарскі|Пажарскім]] выгнала літоўска-польскі гарнізон з [[Масква|Масквы]], тым не меней вайна працягвалася. Скончылася яна на мяжы [[1618]]—[[1619]] падпісаннем [[Дэулінскае перамір’е|Дэулінскага перамір’я]]: Рэч Паспалітая ўтрымала за сабою вернутыя падчас кампаніі [[Смаленск]], [[Ноўгарад-Северскі]], [[Чарнігаў]]. У [[1634]] годзе, ужо пасля смерці Жыгімонта, [[Палянаўскі мір|Палянаўскім мірам]] былі пацверджаны гэтыя ўмовы, аднак Уладзіслаў адмовіўся ад маскоўскага царскага стальца. У той жа час вынікі вайны са Швецыяй былі для Рэчы Паспалітай несуцяшальнымі. У [[1629]] г. у [[Альтмарк]]у было заключана перамір’е, па якім да Швецыі пераходзілі [[Лівонія]] і [[Эльблёнг]], а таксама парты [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. Гады кіравання новага караля — [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава IV Вазы]] (1632—1648), абранага даволі хутка і без вялікіх спрэчак, былі даволі ўдалымі. Быў падпісаны Палянаўскі мір з Расіяй, адбіты чарговы націск турэцка-крымскага войска, заключана 26-гадовае перамір’е са Швецыяй ([[1635]]), па якім Польшчы вярталіся прускія гарады. Заключэнне дынастычнага шлюбу з Цэцыліяй Рэнатай умацавала саюз з Габсбургамі. Аднак з другой паловы XVII ст. пачынаецца агульны заняпад Рэчы Паспалітай. У [[1652]] г. у сойме ўпершыню на практыцы быў ужыты прынцып [[liberum veto]], калі для зрыву прыняцця рашэння хапала аднаго голасу. У гісторыю ўвайшло імя шляхціча [[Уладзіслаў Сіцынскі|Уладзіслава Сіцынскага]], які, не пагадзіўшыся з прапановай працягнуць час паседжання сейму, дэманстратыўна пакінуў залу. Выпадак гэты меў вельмі сур’ёзныя наступствы, стварыўшы прэцэдэнт, у далейшым часта выкарыстоўваўся для зрыву працы сейма. У [[1648]] г. пачалося паўстанне ва [[Украіна|Украіне]], узначаленае [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]], якое неўзабаве перакінулася на [[ВКЛ]]. Багдан Хмяльніцкі звярнуўся за дапамогай да Расіі, і 1 кастрычніка [[1653]] г. на рускім Земскім саборы было прынята рашэнне прыняць Украіну ў склад Расіі і абвясціць вайну Рэчы Паспалітай. [[18 студзеня]] [[1654]] Пераяслаўская Рада абвясціла ўз’яднанне Украіны з Расіяй і ў тым жа годзе рускае войска пачала ваенныя дзеянні супраць Рэчы Паспалітай. Спачатку былі ўзяты гарады ВКЛ ([[Гомель]], [[Магілёў]], [[Смаленск]] і інш.). Скарыстаўшыся сітуацыяй, вайну супраць Рэчы Паспалітай пачала і Швецыя ([[1655]]—[[1660]]). У кароткі тэрмін былі ўзяты [[Кракаў]] і [[Варшава]] і акупаваная вялікая частка Польшчы і ВКЛ. «Патоп», як назвалі гэта ўварванне, выклікаў уздым патрыятычных пачуццяў. Па ўсёй краіне пачалося ўсенароднае супраціўленне, партызанская вайна. У [[1656]] г. шведы былі выбіты з Варшавы. Адначасова, не жадаючы ўзмацнення Швецыі, у вайну супраць яе ўступіла Расія, заключыўшы часовае перамір’е з Рэччу Паспалітай. У [[1660]] г. паміж Рэччу Паспалітай і Швецыяй у Аліве быў падпісаны мірны дагавор, паводле якога была прызнана страта [[Лівонія|Ліфляндыі]] з [[Рыга]]й. [[Брандэнбург-Прусія|Прусія]] стала самастойнай дзяржавай. У [[1658]] Расія аднавіла ваенныя дзеянні супраць Рэчы Паспалітай. Зацяжная вайна скончылася гэтак жа зацяжнымі перамовамі. Толькі ў [[1667]] было падпісана [[Андросаўскае перамір’е]], вынікі якога былі замацаваны ў [[1686]] годзе «вечным мірам». Да Расіі адыходзілі Смаленшчына (ад ВКЛ) і Левабярэжная Украіна з [[Кіеў|Кіевам]] (ад Польшчы). У [[1668]] г. зрокся стальца кароль [[Ян II Казімір Ваза]] ([[1648]]—[[1668]]), і на пасаду быў абраны [[Міхал Вішнявецкі]] ([[1669]]—[[1673]]), які быў слабым правіцелем і таму цалкам задавальняў сенатараў. У гады яго кіравання рэзка ўзрасла асманская небяспека: туркі захапілі [[Камянец-Падольскі]] і дайшлі да [[Кракаўскае ваяводства (да 1795 года)|Кракаўшчыны]]. Польшча вымушаная была аддаць туркам [[Падольскае ваяводства|Падольскае]], [[Брацлаўскае ваяводства|Брацлаўскае]] ваяводствы і частку ваяводства [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага]]. Мірны дагавор [[1672]] г. прадугледжваў таксама штогадовую выплату султану 22 тыс. чырвоных злотых. Працягнуў вайну з [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] таленавіты палкаводзец [[Ян Сабескі]], абраны пасля смерці Міхала польскім каралём ([[1674]]—[[1696]]). У сакавіку [[1683]] г. ім быў заключаны саюз з Габсбургамі, а ў верасні, дзякуючы Яну III, была знятая аблога з [[Вена|Вены]]. Асманскай экспансіі ў [[Заходняя Еўропа|Заходнюю Еўропу]] быў пакладзены канец. Аднак і каралю Яну III не атрымалася пераадолець унутрыдзяржаўныя бязладзіцы. Зрывы сеймаў толькі пачасціліся, а ў [[1688]] г. працу сейма нават не атрымалася пачаць. Такая сітуацыя цалкам задавальняла суседзяў Польшчы — [[Аўстрыя|Аўстрыю]] і [[Расія|Расію]], якія не жадалі ў сябе пад бокам мець моцную дзяржаву. Абедзве суседкі актыўна ўмешваліся ў працэс абірання новага караля. Пасля смерці Яна Сабескага Аўстрыя і Расія падтрымалі кандыдатуру саксонскага курфюрста [[Аўгуст Моцны|Фрыдрыха Аўгуста I]], які і стаў польскім каралём пад імем Аўгуста II ([[1697]]—[[1733]]). У пачатку яго кіравання атрымалася паспяхова завяршыць вайну з Асманскай імперыяй. На [[Карлавіцкі кангрэс (1698—1699)|Карлавіцкім кангрэсе]] (1698—1699) адбыліся перамовы паміж удзельнікамі антыасманскай кааліцыі (Аўстрыяй, Венецыянскай рэспублікай, Расіяй, Рэччу Паспалітай), з аднаго боку, і Турцыяй — з іншага. Па мірным дагаворы 1699 г. Польшча вярнула сабе Камянец-Падольскі і іншыя страчаныя землі Правабярэжнай Украіны. У пачатку XVIII ст. Польскае Каралеўства было ўцягнута ў [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну (1700—1721)]]. У 1701 г. на яе тэрыторыю ўступілі шведскія войскі [[Карл XII|Карла XII]]. Частка польскіх магнатаў выступіла на баку Швецыі, яе прыхільнікі на сваёй генеральнай канфедэрацыі абвясцілі дэтранізацыю Аўгуста II і абралі каралём ваяводу познаньскага [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. Іх праціўнікі стварылі сваю ўласную, Сандамірскую генеральную канфедэрацыю, і выказаліся за падтрымку Аўгуста II. Па заключаным ім з Расіяй у 1704 г. [[Нарвскі дагавор|Нарвскім дагаворы]], Рэч Паспалітая наогул уступіла ў вайну са Швецыяй. Адначасова Расія заахвочвала антыкаралеўскую апазіцыю ў Польшчы, у той жа час не даючы ёй скінуць караля. Пры пасярэдніцтве Пятра I, які ўвёў у Польшчу свае войскі, 1 лютага 1717 г. адбыўся сейм, які атрымаў назву «Нямы», бо на ім нікому не было дадзена слова для дыскусій. Сейм зацвердзіў канстытуцыю, якая абмежавала саксонскі ўплыў у Рэчы Паспалітай і якая ўсталявала пастаянны падатак на ўтрыманне войска. У якасці гаранта выканання рашэнняў сойма, Пётр I атрымаў пастаянную магчымасць умешвацца ва ўнутраныя справы краіны. Да перамоў 1720—1721 гг. аб сканчэнні вайны прадстаўнікі Рэчы Паспалітай дапушчаныя не былі, што сведчыла аб канчатковай страце прэстыжу Рэчы Паспалітай у Еўропе. Лівонія, якую Пётр I некалі паабяцаў Аўгусту, была ўключана ў склад Расіі. Расія і [[Каралеўства Прусія|Прусія]] ў 1720 г. прынялі ўзаемнае абавязальніцтва падтрымліваць наяўныя ў Польшчы парадкі і не дапусціць таго, каб каралеўская ўлада ў ёй стала спадчыннай. Смерць Аўгуста II прывяла да так званай «[[Вайна за польскую спадчыну|вайны за польскую спадчыну]]» (1733—1735). У 1733 г. каралём быў абраны Станіслаў Ляшчынскі, падтрыманы Парыжам і Чартарыйскімі, які выступаў за правядзенне дзяржаўных рэформ. Аднак пад ціскам Расіі і Аўстрыі праз месяц быў сабраны яшчэ адзін элекцыйны сейм, які абраў каралём Аўгуста III Саксонскага (1733—1763). Апошні прыйшоў да ўлады з дапамогай саксонскіх і расійскіх войскаў, якія вымусілі Станіслава Ляшчынскага пакінуць Польшчу. Аўгуст III за доўгія гады свайго кіравання так і не змог вывучыць польскую мову, вялікую частку часу праводзячы ў Дрэздэне. У пачатку кіравання ён паспрабаваў, абапіраючыся на Чартарыйскіх, правесці некаторыя фіскальныя і ваенныя рэформы, але з-за зрыву сеймаў спробы не ўдаліся. З 14 сеймаў удала завяршыў сваю працу толькі адзін. Ва ўнутрыпалітычным жыцці гэта быў перыяд бесперапыннай барацьбы магнатаў і поўнай дэзарганізацыі дзяржаўнага кіравання. У перыяд бескаралеўя (1763—1764), пасля смерці Аўгуста III, Чартарыйскія дабіліся на сейме ўхвалы шэрагу рэформ дзяржаўнага ладу Рэчы Паспалітай. Быў зменены парадак правядзення сейма, сеймікавыя паслы вызваленыя ад абавязку прытрымлівацца інструкцыям сеймікаў, абмяжоўвалася ўжыванне liberum veto: рашэнні па эканамічных пытаннях павінна было зараз прымацца простай большасцю галасоў. Засноўвалася каронная Скарбовая камісія і Ваенная камісія пад старшынствам гетманаў. Былі ліквідаваныя «партыкулярныя» мыты і ўсталявалася адзіная мыта, якую павінны былі аплачваць і шляхцічы. У гарадах было адноўлена самакіраванне. Па асабістай ініцыятыве караля ў 1765 была створана Рыцарская школа, дзе рыхтавалі моладзь для ваеннай і дзяржаўнай службы. Імкнучыся ўзмацніць уплыў Расіі ў Рэчы Паспалітай, імператрыца Кацярына II спрыяла абранню на польскі сталец свайго стаўленіка — Станіслава Аўгуста Панятоўскага (1764—1795). Аднак новы кароль павёў сябе зусім не так, як жадалася бы Кацярыне. Пры ім рэформы працягнуліся. Была створана Канферэнцыя — свайго роду кабінет міністраў. У 1766 арганізаваная камісія па чаканцы манеты, у ведзенні якой нахадзіўся Дзяржаўны манетны двор, а таксама камісіі па розных эканамічных пытаннях. Палітыка рэформ выклікала сур’ёзную занепакоенасць з боку Расіі і Прусіі, якія ў красавіку 1764 заключылі паміж сабой сакрэтны дагавор аб недапушчэнні якія-небудзь змен у Польшчы. У пачатку 1765 прускі пасол уручыў ураду Рэчы Паспалітай ноту, у якой пратэставаў супраць уводзіны генеральнай мыты. Саступаючы непрыкрытаму ваеннаму ціску са боку Прусіі, Польшча вымушаная была пагадзіцца з адменай гэтай мыты. Прычынай для ўмяшання Расіі ў справы Рэчы Паспалітай было так званае «дысідэнцкае пытанне», т.б. пытанне аб урэгуляванні ў правах дысідэнтаў-некаталікоў з каталікамі. Быў створаны шэраг канфедэрацый ([[Торуньская канфедэрацыя|торуньская]], [[Слуцкая канфедэрацыя|слуцкая]], [[Радамская канфедэрацыя|радамская]]), якія выступалі за рашэнне гэтага пытання на карысць дысідэнтаў і карысталіся падтрымкай расійскага пасла Рапніна. Пад прычынай абароны правоў дысідэнтаў у Варшаву былі ўведзены рускія войскі, што прымусіла сойм прыняць закон аб ураўнаванні дысідэнтаў у правах з каталікамі. У 1768 быў падпісаны [[Варшаўскі дагавор (1768)|Варшаўскі дагавор]] з Расіяй, які значна пашырыў правы праваслаўных, якія жывуць у Рэчы Паспалітай і іншых асоб некаталіцкага веравызнання. Адказам на гэта са боку польскай шляхты было стварэнне [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] (1768—1772), якая выступіла супраць рашэння сойма, у прыватнасці, і рэформ Станіслава Аўгуста, у цэлым. Ініцыятарамі канфедэрацыі сталі буйныя магнаты, якія не жадалі губляць сваіх прывілеяў. Войскі канфедэрацыі, якія складаліся ў асноўным з шляхцічаў-добраахвотнікаў, пачалі ваенныя дзеянні супраць расійскіх і каронных войскаў. У 1768 у рукі канфедэратаў перайшоў Кракаў, а ў 1769—1770 для прадухілення «анархіі» у Польшчу ўступілі аўстрыйскія і прускія войскі, заняўшы шэраг яе тэрыторый. У гэтых умовах Расія пагадзілася на частковы падзел Рэчы Паспалітай, яшчэ раней прапанаваны ёй прускім каралём Фрыдрыхам II. Наўзамен Кацярыне II была абяцана падтрымка ў вайне Расіі з Асманскай імперыяй, распачатай у 1768. == Дзяржаўны лад == Палітычнае жыццё Рэчы Паспалітай пасля Люблінскай уніі трымалася на палітычным трыкутніку: кароль, магнаты і шляхта. Кароль часам не толькі ўзначальваў дзяржаву, але і выступаў лідарам уласнай палітычнай групы, выразна зацікаўленай у моцнай цэнтральнай уладзе<ref>Frost, R. I. «Initium Calamitatis Regni»? John CAsimir and monarchial power in Poland-Lithuania, 1648—1668 // European History Quarterly. — 1986. — № 16. — P. 181—207.</ref>. У Рэчы Паспалітай існавала фармальна-юрыдычная адасобленасць [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] (асобнае войска, скарб, біццё манеты, дзяржаўная канцылярыя, сімволіка, сістэма пасад, [[Статуты ВКЛ|уласныя законы ВКЛ, сабраныя ў Статуце]], і г.д.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 178; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 203.</ref>. Нават [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года]] фармальна (юрыдычна) не ліквідавала дзяржаўную ўнію паміж Польскім Каралеўствам і [[ВКЛ]]<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 694; ''Чудаков, М. Ф.'' Конституция Речи Посполитой 3 мая 1791 года… С. 29.</ref>. Канстытуцыя абыходзіла бокам пытанне аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Рэчы Паспалітай — аб узаемаадносінах Польскага Каралеўства і [[ВКЛ]]<ref>''Бардах, Ю.'' [http://pdf.kamunikat.org/3660-1.pdf Канстытуцыя 3 мая і «Узаемныя Заручыны Абодвух Народаў» 1791 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150428162912/http://pdf.kamunikat.org/3660-1.pdf |date=28 красавіка 2015 }}… С. 379, 382—383, 391.</ref>. Пытанне ўзаемаадносін Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага было ўдакладнена [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовым соймам]] у законе [[Узаемныя заручыны абодвух народаў|«Узаемныя заручыны абодвух народаў» («Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów»)]], які быў прыняты 20 кастрычніка 1791 г. і якім сцвярджалася, што унія Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага захоўваецца, і Рэч Паспалітая не ператвараецца ва ўнітарную дзяржаву<ref>''Бардах, Ю.'' [http://pdf.kamunikat.org/3660-1.pdf Канстытуцыя 3 мая і «Узаемныя Заручыны Абодвух Народаў» 1791 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150428162912/http://pdf.kamunikat.org/3660-1.pdf |date=28 красавіка 2015 }}… С. 389, 392; Dzieje Sejmu Polskiego… С. 91; ''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 694, 696; История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 102—103; ''Paluszyński, T.'' Czy Rosja uczestniczyła w pierwszym rozbiorze Polski czyli co zaborcy zabrali Polsce w trzech rozbiorach?.. С. 48.</ref>. Існаванне дзяржаўнага дуалізму Рэчы Паспалітай (дзяржаўнай асобнасці Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага) аж да самага апошняга падзелу ў 1795 г. (нават пасля прыняцця [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая 1791]] г.) у сучаснай польскай гістарыяграфіі не аспрэчваецца<ref>''Malec, J.'' Problem stosunku Polski do Litwy w dobie Sejmu Wielkiego (1788—1792) / J. Malec // Czasopismo Prawno-Historyczne. — 1982. — t. XXXIV. — z. 1. — S. 31 — 50; ''Michalski, J.'' Zagadnienia unii polsko-litewskiej w czasie panowania Stanisława Augusta / J. Michalski // Zapiski Historyczne. — 1986. — t. LI. — z. 1. — S. 112—132; ''Szczątka, Z.'' Ustawa Rządowa z 1791 r. /Z. Szczątka // Konstytucje Polski. Studia monograficzne z dziejów polskiego konstytucjonalizmu, pod red. Mariana Kallasa. — Warszawa, 1990. — t. 1. — S. 56—58.</ref>. == Сацыяльна-эканамічны стан == === Сацыяльна-эканамічнае развіццё (1-я палова XVII — 1-я палова XVIII) === Эканамічнае жыццё Рэчы Паспалітай у канцы [[16 стагоддзе|XVI]] — першай палове [[17 стагоддзе|XVII]] стст. праходзіла пад уплывам дзвюх важнейшых падзей, якімі былі завяршэнне ў [[1583]] г. разбуральнай [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] з [[Вялікае княства Маскоўскае|Вялікім княствам Маскоўскім]] і прыняцце ў [[1588]] г. асноўнага закона дзяржавы — [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Трэцяга Статута ВКЛ]]. Ён адмяняў нявыгадныя для [[ВКЛ]] палажэнні [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] і ўсталёўваў адзіныя на тэрыторыі ВКЛ і дакладна вызначаныя правілы дзяржаўнага і грамадскага жыцця. Гэта станоўча паўплывала на стабілізацыю і рост эканомікі дзяржавы, у першую чаргу яе галоўнай галіны — сельскай гаспадаркі. ==== Сельская гаспадарка ==== У гэты час сельская гаспадарка, якая заставалася асновай эканомікі краіны, перажывала пэўны ўздым, абумоўлены як пашырэннем сферы таварна-грашовых адносін, ростам попыту на сельскагаспадарчую прадукцыю на ўнутраным і знешнім рынках, так і завяршэннем у асноўным аграрнай рэформы, распачатай яшчэ ў папярэднім стагоддзі. Фальваркі, створаныя на захадзе і ў цэнтры, пачалі даваць прыбытак. Так, даход [[Кобрынская эканомія|Кобрынскай эканоміі]] ў [[1597]] г. складаў 11 тыс. злотых, а ў 1630-я гады — ужо 47 тыс. злотых<ref>Пичета, В. И. Белоруссия и Литва XV—XVI вв. (исследования по истории социально-экономического, политического и культурного развития) / В. И. Пичета; Академия наук СССР, Ин-т славяноведения; Под ред. З. Ю. Копысского, В. Д. Королюка, Н. Н. Улащика. — М.: Изд-во Академии наук СССР, 1961. — 816 с. — С. 124</ref>. Такое ж становішча назіралася і ў многіх іншых маёнтках. На ўсходзе беларускіх зямель якраз у гэты час пачалося больш актыўнае правядзенне аграрных пераўтварэнняў, у т.л. і перамер зямлі. Раней гэта не рабілася, бо ішла вайна з [[Вялікае княства Маскоўскае|Вялікім Княствам Маскоўскім]] і некаторыя землі былі заняты яе войскамі, а для іншых зямель такая пагроза існавала. Трэба адзначыць, што аграрныя пераўтварэнні на ўсходзе мелі свае асаблівасці. Хаця і тут, як на захадзе і ў цэнтры, у многіх уладаннях ствараліся фальваркі, але фальваркова-паншчынная сістэма не стала пераважаючай. Як у дзяржаўных уладаннях, так і ў некаторых прыватных і царкоўных маёнтках асноўнай павіннасцю сялян сталі грашовая рэнта ([[чынш]]) і розныя віды даніны<ref>Голубеў, В. Ф. Сялянскае землеўладанне і землекарыстанне на Беларусі XVI—XVIII стст. / В. Ф. Голубеў; Акадэмія навук Беларусі, Ін-т гісторыі; Пад рэд. В. І. Мялешкі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1992. — 176, [1] с. — С. 56, 67, 77 — 78, 85 — 87</ref>. Феадалы выбіралі кожны раз і ў кожным асобным выпадку лепшы для іх спосаб гаспадарання, які б прыносіў найбольшы прыбытак. Менавіта гэта, а не паўсюднае стварэнне фальваркаў і перавод сялян на паншчыну, было асноўнай мэтай рэформы. Акрамя таго. што была ўведзена стандартная адзінка вымярэння зямлі і абкладання павіннасцямі — валока (на ўсходзе блізкая па памерах да валокі служба), былі таксама вызначаны і замацаваны асноўныя напрамкі эканамічнага развіцця ў пэўных рэгіёнах ці нават асобных уладаннях. К сярэдзіне [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] усталяваліся дзве асноўныя формы гаспадарання на зямлі: заснаванне фальваркаў і ўвядзенне паншчыны ў якасці асноўнай павіннасці за карыстанне надзелам, а таксама перавод сялян на грашовую рэнту. Гэтыя тэндэнцыі адзначаліся па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Разам з тым нельга не адзначыць важную ролю фальварка ў арганізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці ў разгляданы час ва ўсіх відах феадальных уладанняў, асабліва на захадзе і ў цэнтры Беларусі. Вынікам аграрнай рэформы былі ўдасканаленне арганізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці, павышэнне прадукцыйнасці працы. Першая палова [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] стала часам далейшага павелічэння плошчы ворных зямель, росту вытворчасці сельскагаспадарчай прадукцыі<ref>Похилевич, Д. Л. Крестьяне Белоруссии и Литвы в XVI—XVIII вв. — Львов: Изд-во Львовского ўниверситета, 1957. — 175 с. — С. 27</ref>. З развіццём таварна-грашовых адносін адбывалася пашырэнне неземляробчых заняткаў у сельскай мясцовасці і ў першую чаргу рамесніцкай дзейнасці. Першапачатковая разавая рамесніцкая праца «на сябе» ці тэрытарыяльна абмежаваная вытворчасць — на сваю вёску паступова перарастала ў пастаянны занятак, які станавіўся галоўным у дзейнасці сельскага жыхара і прыносіў яму асноўны даход. Наяўнасць рамеснікаў пэўных спецыяльнасцей адзначаюць практычна ўсе інвентары вёсак і феадальных маёнткаў. Дакументы ўліку грашовых сродкаў князёў Радзвілаў зафіксавалі ў розныя гады першай паловы [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] больш за 100 рамесніцкіх прафесій, якія абслугоўвалі феадальныя маёнткі<ref>Копысский, З. Ю. Источниковедение аграрной истории Белоруссии. — Мн.: Наука и техника, 1978. — 136 с. — С. 64</ref>. ==== Эканоміка гарадоў і рамесніцтва ==== Становішча і роля гарадоў у дзяржаве і іх уплыў на палітычную і эканамічную сітуацыю заўсёды з’яўляліся паказчыкам агульнага эканамічнага стану. Менавіта гарады канцэнтравалі ў сабе рамяство і гандаль, аказвалі дзейсны ўплыў на развіццё культуры. Першая палова [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] з’явілася ў Беларусі часам хуткага развіцця гарадоў, якія сталі сапраўднымі цэнтрамі вытворчасці і гандлю, аказвалі рашаючы ўплыў на ўсе бакі жыцця грамадства. У сярэдзіне [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] на тэрыторыі Беларусі налічвалася не менш як 462 гарадскія паселішчы (у другой палове [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] — 382)<ref>Копысский, З. Ю. Социально-политическое развитие городов Белоруссии в XVI — первой половины XVII в. — Мн.: Наука и техника, 1975. — 189 с. — С. 9</ref>. Яны адрозніваліся паміж сабой як па размяшчэнні, так і па велічыне і асноўных занятках насельніцтва. Сярод гарадскіх паселішчаў вылучаліся гарады і мястэчкі. Апошнія звычайна мелі невялікую колькасць насельніцтва (не больш за 300 дамоў) і з’яўляліся лакальнымі цэнтрамі невялікіх сельскагаспадарчых акруг. У колькасных адносінах мястэчкі пераважалі над гарадамі. У разглядаемы перыяд гарады Беларусі выконвалі некалькі функцый: гаспадарчую, адміністрацыйную, культурную, ваенную. Акрамя таго, што кожнае гарадское паселішча з’яўлялася гандлёва-прамысловым цэнтрам рознай велічыні і значэння, некаторыя з іх мелі свае, адметныя ад іншых віды гаспадарчай дзейнасці. Так, [[Віцебск]], [[Полацк]], [[Слуцк]], [[Пінск]], [[Бабруйск]] і некаторыя іншыя былі буйнымі партовымі гарадамі, [[Нясвіж]], [[Наваградак]], [[Орша]], [[Шклоў]], [[Капыль]] — цэнтрамі кірмашовага гандлю і г.д.<ref>Копысский, З. Ю. Социально-политическое развитие городов Белоруссии в XVI — первой половины XVII в. — Мн.: Наука и техника, 1975. — 189 с. — С. 11 — 12</ref> Гарады з’яўляліся адміністрацыйнымі цэнтрамі розных тэрытарыяльных адзінак — ад ваяводстваў да самых невялікіх войтаўстваў ці асобных уладанняў. Некаторыя гарады мелі важнае ваеннае значэнне як памежныя крэпасці. Асабліва многа такіх гарадоў было ў месцах найбольшай небяспекі — на ўсходзе краіны. Гэта [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Орша]], [[Мсціслаў]], [[Магілёў]], [[Быхаў]]. Важнае месца ў абароне дзяржавы мелі [[Гомель]], [[Бабруйск]], [[Жлобін]], [[Крычаў]]. Умацаванымі былі іншыя гарады, напрыклад [[Мір]], [[Нясвіж]], [[Гродна|Гародня]], [[Пінск]]. У першай палове [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] не толькі з’явілася 80 новых беларускіх гарадоў, але і павялічвалася колькасць жыхароў ў асобных паселішчах. Насельніцтва гарадоў мела як натуральны прырост, так і павялічвалася за кошт прыезджых. Часта ў гарады і мястэчкі перасяляліся вясковыя рамеснікі, якія маглі на новым месцы больш зрабіць і хутчэй прадаць свае вырабы. Пастаяннай крыніцай павелічэння насельніцтва гарадоў было таксама перасяленне туды феадаламі сялян-рамеснікаў<ref>Мелешко, В. И. Могилев в XVI — середине XVII вв. / Под ред. З. Ю. Копысского. — Мн.: Наука и техника, 1988. — 264 с. — С. 23</ref>. Вядомы і шматлікія факты ўцёкаў у гарады сялян ад сваіх уласнікаў. У 1630 — 1640-я гады сярод судовых рашэнняў вышэйшага апеляцыйнага суда ВКЛ справы аб невыдаванні беларускімі гарадамі прыгонных сялян, якія ўцяклі туды, займаюць прыкметнае месца. За такія дзеянні да суда прыцягваліся [[Магілёў]] і [[Полацк]] (па 4 разы), а таксама [[Кобрын]], [[Берасце]], [[Дзісна]], [[Орша]], [[Мсціслаў]], [[Чэрыкаў]] і інш.<ref>Копысский, З. Ю. Экономическое развитие городов Белоруссии в XVI — первой половине XVII в. — Мн.: Наука и техника, 1996. — С. 39</ref> Зразумела, што выпадкаў такіх уцёкаў было значна больш. Першая палова [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] характарызавалася хуткім развіццём гарадскога рамяства. У выніку падзелу працы і рамесніцкай спецыялізацыі ўзнікалі новыя прафесіі. Напрыклад, у Магілёве ў другой палове [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] існавала 80 рамесніцкіх прафесій<ref>Копысский, З. Ю. Экономическое развитие городов Белоруссии в XVI — первой половине XVII в. — Мн.: Наука и техника, 1996. — С. 30</ref>, у Берасце — да 68, Менску — 50, Полацку — 43, Клецку — 43, Копысі — 22. Часцей за ўсё ў буйных гарадах Беларусі налічвалася 50 — 80 рамесніцкіх спецыяльнасцей, а самі рамеснікі складалі не менш паловы жыхароў. У дробных гарадах і мястэчках, больш цесна звязаных з сельскай гаспадаркай, было менш як рамесніцкіх прафесій, так і саміх рамеснікаў. == Падзелы Рэчы Паспалітай == {{main|Падзелы Рэчы Паспалітай}} === Першы падзел === {{main|Першы падзел Рэчы Паспалітай}} [[Файл:Rzeczpospolita Rozbiory 1.png|thumb|200px|Першы падзел Рэчы Паспалітай]] Паводле першага падзелу Рэчы Паспалітай усходняя частка Беларусі ў [[1772]] годзе была ўключана ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. [[5 жніўня]] 1772 года Расіяй і [[Каралеўства Прусія|Прусіяй]] у [[Санкт-Пецярбург]]у была падпісана [[канвенцыя]], паводле якой да Расіі пераходзілі цалкам [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкае ваяводствы]], усходнія землі [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] і большая частка [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]] і [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводстваў]]. У адпаведнасці з гэтымі дакументамі Аўстрыя атрымлівала Галіцыю, Прусія — Памор’е (апроч Гданьска) і частку Вялікай Польшчы. Сейм 1773 вымушаны быў ратыфікаваць дадзеныя дагаворы. У той жа час на гэтым і на наступных сеймах былі прыняты і рашэнні, накіраваныя на ўнутраную стабілізацыю Рэчы Паспалітай. Быў створаны Пастаянная рада для ажыццяўлення функцый урада ў перыяд паміж сеймамі, заснаванае першае ў Еўропе міністэрства асветы — Адукацыйная камісія, выдадзены шэраг пастаноў па пытаннях развіцця гандлю і прамысловасці. Чатырохгадовы сойм (1788—1792) 3 мая 1791 прыняў [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыю]], якая ўмацоўвала цэнтральную выканаўчую ўладу. Выбарнасць караля замянялася выбіральнасцю дынастыі. Пры каралю стваралася рада «Варта законаў», якая складалася з прымаса і 5 міністраў, прызначаных каралём. Кароль узначальваў раду, меў права прызначаць біскупаў, сенатараў, службоўцаў і афіцэраў, у выпадку вайны здзяйсняў вярхоўнае камандаванне войскам. Адмяняліся пасольскія інструкцыі, канфедэратыўныя соймы і liberum veto. Рэфармавалася таксама і судовая сістэма. Вялікай памылкай патрыятычнай партыі сейма, якая і дабілася прыняцці канстытуцыі, было яе зварот за падтрымкай да Прусіі, якая імкнулася насамрэч да далейшых падзелаў Рэчы Паспалітай. Пры поўнай падтрымцы Расіі ў маі 1792 старашляхецкай партыяй была створана Таргавіцкая канфедэрацыя, меўшая сваёй мэтай ліквідацыю Канстытуцыі 3 мая. Расійскія войскі, якія запрасілі канфедэраты, уступілі ў Варшаву, у выніку чаго лідары патрыятычнай партыі вымушаныя былі пакінуць краіну. Вярнуліся старыя часы. Са свайго боку, Прусія таксама ўвяла ў Польшчу свае войскі, якія занялі Гданьск і Торунь. === Другі падзел === {{main|Другі падзел Рэчы Паспалітай}} [[Файл:Rzeczpospolita Rozbiory 2.png|thumb|200px|Другі падзел Рэчы Паспалітай]] У гэтых умовах другі падзел Рэчы Паспалітай быў толькі замацаваннем дэ-юрэ фактычнага стану. 12 студзеня 1793 паміж Расіяй і Прусіяй была падпісана новая канвенцыя. Расія атрымлівала ўкраінскія землі Польшчы з гарадамі Жытомір, Камянец-Падольскі, а таксама землі ВКЛ з гарадамі Менск, Слуцк, Пінск, Жытомір. Прусіі дасталіся частка Вялікай Польшчы і Куявія, а таксама Гданьск. Паводле другога падзелу Рэчы Паспалітай у [[1793]] годзе цэнтральная частка Беларусі была далучана да Расійскай імперыі. Сейм 1793 (апошні ў гісторыі Рэчы Паспалітай) вымушаны быў ратыфікаваць дагаворы з Расіяй і Прусіяй, якія замацоўвалі вынікі Другога падзелу. Адначасова без абмеркавання была зацверджана новая канстытуцыя, фактычна пераўтвараўшая рэшткі Рэчы Паспалітай у васала Расійскай імперыі. Польскія патрыёты, не змірыўшыся з рашэннямі сейма, у сакавіку 1794 абвясцілі ў Кракаве аб пачатку паўстання супраць замежных войскаў. На чале паўстання стаў [[Тадэвуш Касцюшка]], пры ім быў створаны Галоўная нацыянальная рада. У першай буйной бітве — пры Рацлавічах — паўстанцы атрымалі перамогу над рускімі войскамі. У красавіку перамаглі паўстанні ў Варшаве, а таксама ў сталіцы ВКЛ Вільні. 7 мая Касцюшка выдаў Паланецкі ўніверсал, якім сялянам даравалася асабістая воля, скарачаліся памеры паншчыны, прызнавалася спадчыннае права сялян на апрацоўваемыя імі землі. Аднак шляхта ўсяляк сабатавала правядзенне гэтага ўніверсала ў жыццё, а ў самой Варшаве пачаліся сутыкненні паміж Галоўнай нацыянальнай радай і мяшчанамі, якія выступалі за больш радыкальныя меры. Між тым у чэрвені прускія войскі ўступілі ў Кракаў, а рускія — у жніўні ўзялі Вільню. У лістападзе, не вытрымаўшы націску войскаў А. В. Суворава, здалася і Варшава. === Трэці падзел === {{main|Трэці падзел Рэчы Паспалітай}} [[Файл:Partitions of Poland.png|thumb|200px|Трэці падзел Рэчы Паспалітай]] Параза [[Польскае паўстанне 1794|паўстання 1794]] прывяла да поўнай ліквідацыі Рэчы Паспалітай. 3 студзеня 1795 была падпісана канвенцыя аб трэцім падзеле Рэчы Паспалітай паміж Расіяй і Аўстрыяй, а 24 кастрычніка падобная жа канвенцыя была падпісана паміж Прусіяй і Расіяй. Да Расіі адышлі Заходняя Валынь, а таксама рэшткі ВКЛ і Курляндыя. Аўстрыя атрымала малапольскія землі з Люблінам і Кракавам, Прусія — частку Падляшша і Мазавецкіх земляў з Варшавай, а таксама частка Жамойці. У [[1795]] г. адбылося поўнае паглынанне Расійскай імперыяй тэрыторыі Беларусі. == Гл. таксама == * [[Канфесійная сітуацыя ў ВКЛ XVI-XVIII стагоддзяў]] * [[Камісія паліцыі абодвух народаў]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : [[Віктар Уладзіміравіч Хурсік|Хурсік]], 2003. — 470 с. * ''[[Юліюш Бардах|Бардах, Ю.]]'' [http://pdf.kamunikat.org/3660-1.pdf Канстытуцыя 3 мая і «Узаемныя Заручыны Абодвух Народаў» 1791 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150428162912/http://pdf.kamunikat.org/3660-1.pdf |date=28 красавіка 2015 }} / Ю. Бардах // Штудыі з гісторыі Вялікага Княства Літоўскага / Ю. Бардах. — Мінск : Беларускі гістарычны агляд, 2002. — С. 364—408. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Выш. шк., 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2000—2012. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — 688 с. * ''[[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Довнар-Запольский, М. В.]]'' История Белоруссии / М. В. Довнар-Запольский. — Минск : Беларусь, 2003. — 680 с. * История Беларуси в документах и материалах / Авт.-сост. И. Н. Кузнецов, [[Валянцін Генрыхавіч Мазец|В. Г. Мазец]]. — Минск : Амалфея, 2000. — 672 с. * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с. * История южных и западных славян : в 2 т. / Под ред. Г. Ф. Матвеева и З. С. Ненашевой. — 2-е изд. — Москва : МГУ, 2001. — Т. 1. Средние века и Новое время. — 2001. — 688 с. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. * ''[[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Соловьев, С. М.]]'' История падения Польши. Восточный вопрос / С. М. Соловьев. — Москва : Астрель-АСТ, 2003. — 364 с. * ''[[Міхал Тымоўскі|Тымовский, М.]]'' История Польши / М. Тымовский, [[Ян Кеневіч|Я. Кеневич]], [[Ежы Хольцэр|Е. Хольцер]]. — М. : Весь Мир, 2004. — 544 с. * ''Чудаков, М. Ф.'' Конституция Речи Посполитой 3 мая 1791 года. Государственно-правовая характеристика: учебно-методическое пособие / М. Ф. Чудаков. — Минск: Академия управления при Президенте Республики Беларусь, 2005. — 37 с. * ''[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юха, Я. А.]]'' Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі / Я. А. Юха. — Мінск: Універсітэцкае, 1992. — 270 с. * ''[[Уршуля Аўгустыняк|Augustyniak, U.]]'' Historia Polski 1572—1795 / U. Augustyniak. — Warszawa : PWN, 2008. — 1006 s. * Dzieje Sejmu Polskiego / [[Юліюш Бардах|J. Bardach]] [i in.]; koordynator pracy J. Bardach. — Warszawa : Wyd-wo Sejmowe, 1997. — 392 s. * ''[[Цэзары Кукла|Kuklo, C.]]'' Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej / C. Kuklo. — Warszawa : DiG, 2009. — 525 s. * ''[[Ежы Міхальскі|Malec, J.]]'' Problem stosunku Polski do Litwy w dobie Sejmu Wielkiego (1788—1792) / J. Malec // Czasopismo Prawno-Historyczne. — 1982. — t. XXXIV. — z. 1. — S. 31—50. * ''[[Марыуш Маркевіч|Markiewicz, M.]]'' Historia Polski 1492—1795 / M. Markiewicz. — 2-e wyd. — Kraków : Wyd-wo Literackie, 2006. — 760 s. * ''[[Ежы Міхальскі|Michalski, J.]]'' Zagadnienia unii polsko-litewskiej w czasie panowania Stanisława Augusta / J. Michalski // Zapiski Historyczne. — 1986. — t. LI. — z. 1. — S. 112—132. * Polska na przestrzeni wieków / H. Samsonowicz [i in.]; redactor wydania J. Tazbir. — 2-e wyd. — Warszawa : WPN, 2006. — 803 s. * ''[[Томаш Плушчынскі|Paluszyński, T.]]'' [http://www.rys.netarteria.pl/rozbiory.pdf Czy Rosja uczestniczyła w pierwszym rozbiorze Polski czyli co zaborcy zabrali Polsce w trzech rozbiorach?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924093026/http://www.rys.netarteria.pl/rozbiory.pdf |date=24 верасня 2015 }} / T. Paluszyński. — Poznań : Rys, 2006. — 91 s. * ''[[Збігнеў Шчонтка|Szczątka, Z.]]'' Ustawa Rządowa z 1791 r. / Z. Szczątka // Konstytucje Polski. Studia monograficzne z dziejów polskiego konstytucjonalizmu, pod red. Mariana Kallasa. — Warszawa, 1990. — t. 1. — S. 56—58. * Wielka historia Polski : w 10 t. / pod red. S. Grodziski. — Kraków : Fogla, 2001. — T. 6 : Polska w czasach przełomu (1764—1815) / S. Grodziski. — Kraków : Fogla, 2001. — 302 s. == Спасылкі == {{Commons|Category:Polish-Lithuanian Commonwealth}} * [http://mybelarusia.com/index.php?type=special&area=1&p=articles&id=2792&PHPSESSID=8ec4bcb22281e4154396c44597b64c20 Рэч Паспалітая ў еўрапейскіх канфліктах XVII—XVIII стст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928072248/http://mybelarusia.com/index.php?type=special&area=1&p=articles&id=2792&PHPSESSID=8ec4bcb22281e4154396c44597b64c20 |date=28 верасня 2007 }} * [http://txt.knihi.com/bha/11/kas11.htm Кшыштаф Касажэцкі. Бітва пад Палонкай 28 чэрвеня 1660 г.]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.probelarus.ru//modules/_bka/150/050.html Што такое Рэч Паспалітая?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927120108/http://www.probelarus.ru//modules/_bka/150/050.html |date=27 верасня 2007 }} * [http://icpo.at.tut.by/historyb.html Рэспубліка Беларусь, гісторыя Беларусі ў датах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070116053327/http://icpo.at.tut.by/historyb.html |date=16 студзеня 2007 }} * [http://referat.np.by/reports/detail-12-21 Утварэнне Рэчы Паспалітай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928004104/http://referat.np.by/reports/detail-12-21 |date=28 верасня 2007 }} * [http://www.lib.by/10viakou/10v319.html Уладзімір Арлоў. 1772. Першы падзел Рэчы Паспалітай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927204743/http://www.lib.by/10viakou/10v319.html |date=27 верасня 2007 }} * [http://www.lib.by/10viakou/10v321.html Уладзімір Арлоў. 1793. Другі падзел Рэчы Паспалітай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927204711/http://www.lib.by/10viakou/10v321.html |date=27 верасня 2007 }} * [http://www.lib.by/10viakou/10v323.html Уладзімір Арлоў. 1795. Трэці падзел Рэчы Паспалітай. Канчатковы захоп земляў Беларусі Расійскай імперыяй] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927204730/http://www.lib.by/10viakou/10v323.html |date=27 верасня 2007 }} * [http://www.svaboda.org/content/article/24866644.html Інтрыгі вакол падзелаў Рэчы Паспалітай. Станіслаў Аўгуст і Кацярына] * [http://arche.home.by/2003-2/pryb203.html Генадзь Прыбытка. Апалогія Рэчы Паспалітай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060918211402/http://arche.home.by/2003-2/pryb203.html |date=18 верасня 2006 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Славянскія краіны}} {{Літва ў тэмах}} {{Беларусь у тэмах}} {{Польшча ў тэмах}} {{Украіна ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Беларусі 2}} [[Катэгорыя:Былыя краіны]] [[Катэгорыя:Рэч Паспалітая| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1569 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1795 годзе]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Польшчы]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1569—1795)]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Украіны]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Літвы]] [[Катэгорыя:Канфедэрацыі]] [[Катэгорыя:Польска-літоўскія адносіны]] [[Катэгорыя:Выбарная манархія]] cbhssp89g4j0pfbyxhzmiv37t9dcl38 0 14479 5153010 5144238 2026-06-10T01:56:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153010 wikitext text/x-wiki {{Картка мовы праграмавання | name = C++ | paradigm = [[Шматпарадыгмавая мова праграмавання|шматпарадыгмавая]]: [[аб’ектна-арыентаванае праграмаванне|аб’ектна-арыентаванае]], [[структурнае праграмаванне|структурнае]], [[працэдурнае праграмаванне|працэдурнае]], [[абагульненае праграмаванне|абагульненае]] праграмаванне, [[метапраграмаванне]] | year = [[1983]] | designer = [[Б’ёрн Страўструп]] | typing = [[строгая тыпізацыя (мовы праграмавання)|строгая]], [[статычная тыпізацыя (мовы праграмавання)|статычная]] | extension = .c++, .cpp, .cxx, .cc, .h++, .hpp, .hxx, .hh, .h | implementations = [[GCC|GNU C++]], [[Microsoft Visual C++]], [[Intel C++ compiler]], [[Comeau C/C++]], [[Borland C++ Builder]], [[Open Watcom|Watcom C++ compiler]], [[Digital Mars]] C++, [[Sun Studio]] C++ compiler | dialects = ISO/IEC 14882:1998 C++<br />ISO/IEC 14882:2003 C++ | class = [[кампілятар|кампіляваная]] | influenced_by = [[C (мова праграмавання)|C]], [[Simula]], [[Ада (мова праграмавання)|Ада 83]], [[Алгол 68]], [[CLU]] | influenced = [[Java (мова праграмавання)|Java]], [[C Sharp (мова праграмавання)|C#]], [[Ада (мова праграмавання)|Ада 95]], [[D (мова праграмавання)|D]], [[PHP]], [[Perl]], [[Python (мова праграмавання)|Python]] }} '''{{Ltn|C++}}''' (Сі++) — [[Кампілятар|кампіляваная]] статычна [[Тып дадзеных (праграмаванне)|тыпізаваная]] [[мова праграмавання]] агульнага прызначэння. Падтрымлівае розныя [[Парадыгма праграмавання|парадыгмы праграмавання]], але, у параўнанні са сваёй папярэдніцай мовай [[Сі (мова праграмавання)|Сі]], найбольшая ўвага скіравана на падтрымку [[аб’ектна-арыентаванае праграмаванне|аб’ектна-арыентаванага]] і [[Абагульненае праграмаванне|абагульненага праграмавання]].<ref> {{кніга |аўтар=[[Б’ёрн Страўструп|Страўструп Б.]] |частка=2.1. Что такое C++? |загаловак=Язык праграммирования C++. Указ. соч |старонкі=57 }} </ref> Назва «C++» паходзіць ад назвы мовы Сі (C), у якой унарны (аднамесны) аператар <code>++</code> пазначае [[інкрэмент|прырост]] зменнай на адзінку. У [[1990-я|1990-х гадах]] мова стала адной з самых ўжывальных моў праграмавання агульнага прызначэння. Пры стварэнні C++ імкнуліся захаваць сумяшчальнасць з мовай [[Сі (мова праграмавання)|Сі]]. Большасць праграм на [[Сі (мова праграмавання)|Сі]] можна, амаль не змяняючы, сабраць і з дапамогай [[кампілятар]]а C++. Мова C++ мае [[C-падобны сінтаксіс|сінтаксіс, заснаваны на сінтаксісе Сі]]. == Гісторыя == Мова з’явілася напачатку [[1980-я|1980-х гадоў]], калі супрацоўнік фірмы [[Bell Laboratories]] [[Б’ёрн Страўструп]] прыдумаў шэраг удасканаленняў да мовы [[Сі (мова праграмавання)|Сі]] пад уласныя патрэбы. Да пачатку афіцыйнай стандартызацыі мова развівалася галоўным чынам сіламі Страўструпа ў адказ на запыты праграмісцкай супольнасці. У [[1998]] годзе быў прынят міжнародны стандарт мовы C++: ISO/IEC 14882:1998 «Standard for the C++ Programming Language»; пасля прыняцця тэхнічных выпраўленняў да стандарту ў [[2003]] годзе — цяперашняя версія гэтага стандарту — ISO/IEC 14882:2003. Раннія версіі мовы, вядомыя пад назвай «C з класамі», пачалі з’яўляцца ў 1980-я гады.<ref name="CPPPL-46"> {{кніга |аўтар=[[Б’ёрн Страўструп|Страуструп Б.]] |частка=1.4. Исторические замечания |загаловак=Язык программирования C++. Указ. соч |старонкі=46 }}</ref> Ідэя стварэння новай мовы бярэ пачатак з доследаў Страўструпа ў праграмаванні падчас працы над дысертацыяй. Ён выявіў, што мова мадэлявання Сімула ([[Simula]]) мае такія магчымасці, якія былі б вельмі карыснымі пры распрацоўцы вялікага [[Праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]], але працуе занадта павольна. У той жа час мова [[BCPL (мова праграмавання)|BCPL]] даволі хуткая, але занадта блізкая да моў нізкага ўзроўню і не падыходзіць для распрацоўкі вялікага праграмнага забеспячэння. Страўструп пачаў працаваць у Bell Labs над задачамі тэорыі чэрг (у прыкладаннях да мадэлявання тэлефонных выклікаў). Спробы прымяніць існаваўшыя ў той час мовы мадэлявання засталіся безвыніковымі. Успомніўшы доследы са сваёй дысертацыі, Страўструп вырашыў дапоўніць мову Сі (пераемніцу BCPL) магчымасцямі мовы Сімула. Мова Сі, якая была асноўнай мовай сістэмы [[UNIX]], на якой працавалі камп’ютары Bell, хуткая, шматфункцыянальная і пераносная. Страўструп дадаў да яе магчымасць працы з класамі і аб’ектамі. У выніку, практычныя задачы мадэлявання сталі даступнымі для развязання як з пункту гледжання часу распрацоўкі (дзякуючы выкарыстанню Сімула-падобных класаў) так і з пункту гледжання часу вылічэнняў (дзякуючы хуткадзеянню Сі). Напачатку ў Сі былі ўключаны класы (з [[Інкапсуляцыя (праграмаванне)|інкапсуляцыяй]]), вытворныя класы, строгая праверка тыпаў, inline-функцыі і аргументы па змаўчанні. Распрацоўваючы ''Сі з класамі'' (пазней C++), Страўструп таксама напісаў праграму cfront — [[транслятар]], які перакладаў зыходны код ''Сі з класамі'' у [[зыходны код]] звычайнай Сі. Новая мова, нечакана для аўтара, набыла вялікую папулярнасць сярод калег, і неўзабаве Страўструп ужо не мог падтрымліваць яе асабіста, адказваючы на тысячы пытанняў. У [[1983]] годзе адбылося перайменаванне мовы з ''Сі з класамі'' у C++. Акрамя таго, у яе былі ўключаны новыя магчымасці, такія як віртуальныя функцыі, перагрузка функцый і аператараў, спасылкі, канстанты (сталыя), карыстальніцкі кантроль над кіраваннем свабоднай памяццю, палепшаная праверка тыпаў і новы стыль каментарыяў (<code>//</code>). Яе першы камерцыйны выпуск адбыўся ў кастрычніку [[1985]] года. === Развіццё і ўпарадкаванне мовы === У 1985 годзе выйшла першае выданне кнігі «Мова праграмавання C++», першае апісанне гэтай мовы, што было надзвычай важным з-за адсутнасці афіцыйнага стандарту. У [[1989]] годзе адбыўся выхад C++ версіі 2.0. Яго новыя магчымасці ўключалі множнае наследаванне, абстрактныя класы, статычныя функцыі-члены, функцыі-канстанты і ахаваныя члены. У [[1990]] годзе выйшла «Каментаванае даведачнае кіраўніцтва па C++», якое пасля легла ў аснову стандарту. Апошнія абнаўленні ўключалі шаблоны, выключэнні, прасторы імён, новыя спосабы прывядзення тыпаў і булеўскі тып. Стандартная бібліятэка мовы C++ таксама развівалася разам з ёю. Першым дабаўленнем к стандартнай бібліятэцы C++ сталі патокі ўводу/вываду, якія даюць сродкі для замены традыцыйных функцый Сі <code>printf</code> і <code>scanf</code>. Пазней самым значным крокам у развіцці стандартнай бібліятэкі стала ўключэнне ў яе [[Стандартная бібліятэка шаблонаў|Стандартнай бібліятэкі шаблонаў]]. У [[1998]] годзе, пасля некалькіх гадоў працы, сумесны камітэт [[ANSI]]-[[ISO]] прыняў стандарт мовы C++ (ISO/IEC 14882:1998 — Мова праграмавання C++). На працягу некалькіх гадоў пасля афіцыйнага выхаду стандарту камітэт апрацоўваў паведамленні пра памылкі і ў выніку выпусціў выпраўленую версію стандарту C++ у [[2003]] годзе. У наш час працоўная група МОС (ISO) працуе над новай версіяй стандарту пад кодавай назвай [[C++0x|C++09]] (раней вядомы як C++0X), які павінен выйсці ў 2009 годзе. <!-- Дадаць пра цяперашні стан стандарту --> Ніхто не валодае правамі на мову C++, гэта свабодная мова праграмавання. Аднак сам дакумент стандарту мовы (за выключэннем чарнавікоў) бясплатна не даступны. === Гісторыя назвы === Назва «C++» была прыдумана Рыкам Масіцці (Rick Mascitti) і ўпершыню была выкарыстана ў снежні [[1983]] года. Раней, на ступені распрацоўкі, новая мова называлася «Сі з класамі».<ref name="CPPPL-46"/> Імя, атрыманае ў выніку, паходзіць ад аператара мовы Сі «++» (павелічэнне значэння зменнай на адзінку). Імя «C+» не было выкарыстана таму, што з’яўляецца сінтаксічнай памылкай у Сі і, акрамя таго, гэта імя было занята іншай мовай. Мова таксама не названа «D», бо «з’яўляецца пашырэннем Сі і не спрабуе здымаць праблемы шляхам выдалення элементаў Сі».<ref name="CPPPL-46"/> == Філасофія C++ == У кнізе «[[Дызайн і эвалюцыя C++]]» [[Б’ёрн Страуструп]] апісвае прынцыпы, якіх ён прытрымліваўся пры распрацоўцы мовы C++.<ref> {{кніга |аўтар = [[Б’ёрн Страўструп|Страуструп Б.]] |загаловак = Дизайн і эволюция C++ |арыгінал = The Design and Evolution of C++ |месца = Спб. |выдавецтва = Піцер |год = 2007 |старонак = 445 |isbn = 5-469-01217-4 }}</ref> Гэтыя прынцыпы тлумачаць, чаму C++ менавіта такая, якой яна ёсць. Некаторыя з іх: * Атрымаць універсальную мову са статычнымі тыпамі даных, эфектыўнасцю і пераноснасцю мовы Сі. * Непасрэдна і ўсебакова падтрымліваць мноства стыляў праграмавання, у тым ліку [[працэдурнае праграмаванне]], [[Абстракцыя даных|абстракцыю даных]], [[аб’ектна-арыентаванае праграмаванне]] і [[абагульненае праграмаванне]]. * Даць праграмісту свабоду выбару, нават калі гэта дасць яму магчымасць выбіраць няправільна. * Максімальна захаваць сумяшчальнасць з Сі, тым самым спрашчаючы пераход з мовы Сі. * Пазбегнуць розначытанняў паміж Сі і C++: любая канструкцыя, якая дапушчальная ў абедзвюх мовах, павінна ў кожнай з іх абазначаць адно і тое ж і прыводзіць да адных і тых жа паводзін праграмы. * Пазбягаць асаблівасцей, якія залежаць ад платформы ці не з’яўляюцца ўніверсальнымі. * Ніякі моўны сродак не павінен прыводзіць да зніжэння прадукцыйнасці праграм, якія не выкарыстоўваюць яго. * Не патрабаваць занадта складанага асяроддзя праграмавання. == Агляд мовы == Стандарт C++ на 1998 год складаецца з дзвюх асноўных частак: ядра мовы і стандартнай бібліятэкі. Стандартная бібліятэка C++ увабрала ў сябе бібліятэку шаблонаў [[Стандартная бібліятэка шаблонаў|STL]], якая распрацоўвалася адначасова са стандартам. Цяпер назва STL афіцыйна не ўжываецца, аднак у кругах праграмістаў на C++ і ў навучанні гэта назва выкарыстоўваецца для пазначэння часткі стандартнай бібліятэкі, якая змяшчае азначэнні шаблонаў кантэйнераў, ітэратараў, алгарытмаў і функтараў. Стандарт C++ утрымоўвае нарматыўную спасылку на стандарт Сі ад [[1990]] года і не вызначае самастойна тыя функцыі стандартнай бібліятэкі, якія пазычаны са стандартнай бібліятэкі Сі. Акрамя таго, існуе велізарная колькасць бібліятэк C++, якія не ўваходзяць у стандарт. У праграмах на C++ можна выкарыстоўваць шматлікія бібліятэкі Сі. Мова праграмавання C++ вызначана стандартам, аднак за гэтай назвай могуць хавацца таксама няпоўныя, абмежаваныя, дастандартныя адмены мовы. Напачатку свайго існавання мова развівалася па-за фармальнымі рамкамі, адказваючы на задачы, якія ставіліся перад ёю. Развіццю мовы спадарожнічала развіццё [[крос-кампілятар]]а [[cfront]]. Змены і новыя ўласціваці ў мове адлюстроўваліся ў змене нумара версіі крос-кампілятара. Гэтыя нумары версій крос-кампілятара распаўсюджваліся і на саму мову. Аднак цяпер звычайна пра версіі мовы C++ не кажуць. === Новыя магчымасці ў параўнанні з Сі === Новаўвядзеннямі C++ у параўнанні з Сі з’яўляюцца: * падтрымка аб’ектна-арыентаванага праграмавання; * падтрымка абагульненага праграмавання праз [[Шаблоны C++|шаблоны]]; * дадатковыя [[Тып даных|тыпы даных]]; * [[выключэнне (праграмаванне)|выключэнні]]; * [[Прастора імёнаў, праграмаванне|прасторы імён]]; * убудавальныя функцыі; * [[перагрузка аператараў]]; * перагрузка імён [[функцыя (праграмаванне)|функцый]]; * спасылкі і аператары дынамічнага размеркавання памяці; * дадаткі к стандартнай [[бібліятэка (праграмаванне)|бібліятэцы]]. Мова C++ шмат у чым з’яўляецца надмноствам Сі. Новыя магчымасці C++ уключаюць аб’яўленні ў выглядзе выразаў, пераўтварэнні тыпаў у выглядзе функцый, аператары <code>new</code> і <code>delete</code>, тып <code>bool</code>, спасылкі, пашыранае паняцце нязменнасці аб’ектаў, падстаўляльныя (убудавальныя) функцыі, аргументы па змаўчанні, пераазначэнні, прасторы імён, класы (разам з усімі спалучанымі магчымасцямі, такімі як наследаванне, функцыі-члены, віртуальныя функцыі, абстрактныя класы і [[Канструктар класа|канструктары]]), пераазначэнні аператараў, шаблоны, аператар развязання прасторы імён <code>::</code>, апрацоўку выключэнняў, дынамічнае атаясамленне і многае іншае. Таксама, мова C++ ў многіх выпадках стражэйшая за мову Сі ў дачыненні да праверкі тыпаў. У C++ з’явіліся каментары ў выглядзе падвойнай касой рысы (<code>//</code>), якія былі ў папярэдніку мовы Сі — мове BCPL. Некаторыя асаблівасці C++ пазней былі перанесены ў Сі, напрыклад ключавыя словы <code>const</code> і <code>inline</code>, аб’яўленні ў цыклах <code>for</code> і каментары ў стылі C++ (<code>//</code>). У пазнейшых рэалізацыях Сі таксама з’явіліся магчымасці, якіх няма ў C++, напрыклад макрасы <code>vararg</code> і палепшаная праца з масівамі-параметрамі. === Магчымасці, не звязаныя з ААП === У гэтым раздзеле апісваюцца магчымасці, непасрэдна не звязаныя з [[Аб’ектна-арыентаванае праграмаванне|аб’ектна-арыентаваным праграмаваннем]] (ААП). Аднак, многія з іх набываюць асаблівую важнасць іменна ў спалучэнні з ААП. * Апісальнік <code>inline</code> азначае, што функцыя з’яўляецца добрым кандыдатам на аптымізацыю, пры якой у месцах звароту да функцыі кампілятар уставіць цела гэтай функцыі, а не код выкліку. Прыклад: <code>inline double Sqr(double x) {return x*x;}</code>. inline з’яўляецца не дырэктывай (ўказаннем), а толькі парадай кампілятару — кампілятар не абавязан падстаўляць цела для ўбудавальных (inline) функцый, але можа, зыходзячы з даных настроек аптымізацыі, выконваць падстаноўку цела для функцый, якія не пазначаны як <code>inline</code>. * Апісальнік <code>volatile</code> выкарыстоўваецца ў апісанні зменных і кажа кампілятару, што значэнне пэўнай зменнай можа быць зменена спосабам, які кампілятар не ў стане адсачыць. Для зменных, пазначаных як <code>volatile</code>, кампілятар не павінен ужываць сродкі аптымізацыі, якія змяняюць становішча зменнай у памяці (напрыклад, перамяшчаць яе ў рэгістр) ці разлічваюць на нязменнасць значэння зменнай у прамежку паміж дзвюма прысвойваннямі ёй значэння. * Замест функцый <code>malloc</code> і <code>free</code> (якія пакінуты толькі для [[зваротная сумяшчальнасць|зваротнай сумяшчальнасці]]), уведзены новыя аператары <code>new</code> і <code>delete</code>. Калі <tt>T</tt> — адвольны тып, то ** <code>new T</code> выдзяляе памяць, дастатковую для размяшчэння аднаго аб’екта тыпу <tt>Т</tt>, магчыма, задае значэнне аб’екта ў гэтай памяці, і вяртае [[Указальнік (тып дадзеных)|указальнік]] тыпу <code>Т*</code> (напрыклад, <code>Т* p = new T</code>). ** <code>new T[n]</code> выдзяляе памяць, дастатковую для размяшчэння n аб’ектаў тыпу <tt>Т</tt>, магчыма, задае кожны аб’ект у гэтай памяці, і вяртае указальнік тыпу <code>Т*</code> (напрыклад, <code>Т* p = new T[n]</code>). ** <code>delete p</code> — знішчае аб’ект, на які спасылаецца указальнік <tt>p</tt>, і вызваляе вобласць памяці, выдзеленую для яго раней аператарам <code>new</code> <tt>T</tt>. ** <code>delete [] p</code> — знішчае кожны аб’ект у масіве, на які спасылаецца указальнік p, і вызваляе вобласць памяці, выдзеленую для гэтага масіва раней аператарам <code>new T[n]</code>. Аператар <code>delete</code> правярае, што яе аргумент не [[нулявы ўказальнік|NULL]], у адваротным выпадку ён нічога не робіць. Пры стварэнні і выдаленні асобнікаў (аб’ектаў) класаў з дапамогай <code>new</code> і <code>delete</code> кампілятар устаўляе выклікі канструктара і дэструктара класа (гл. [[#Канструктары і дэструктары|ніжэй]]). * Функцыі могуць прымаць аргументы па спасылцы. Напрыклад, функцыя <code>void f(int& x) {x=3;}</code> прысвойвае свайму аргументу значэнне 3. Таксама, функцыі могуць вяртаць вынік па спасылцы. Спасылкі можна выкарыстоўваць не толькі ў функцыях. Напрыклад, <code>{double&b=a[3]; b=sin(b);}</code> раўназначна коду <code>a[3]=sin(a[3]);</code>. Спасылкі ў пэўнай ступені падобны да ўказальнікаў, але з наступнымі асаблівасцямі: пры аб’яўленні спасылкі задаюцца ўказаннем на ўжо існуючую зменную пэўнага тыпу; на працягу свайго існавання спасылка паказвае на адзін і той жа адрас (па сутнасці, спасылка ёсць нязменным няяўным указальнікам); пры звароце па спасылцы аўтаматычна прымяняецца аператар <code>*</code> . Існуюць і іншыя адрозненні ва ўжыванні ўказальнікаў і спасылак. * Дапускаецца існаванне некалькіх функцый з аднолькавым іменем, але рознымі тыпамі ці колькасцю аргументаў ([[перагрузка функцый (праграмаванне)|перагрузка функцый]]; пры гэтым тып значэння, якое функцыя вяртае, на перагрузку не ўплывае). Напрыклад, цалкам дапушчальна пісаць: <syntaxhighlight lang="cpp"> void Print(int x); void Print(double x); void Print(int x, int y); </syntaxhighlight> * Адзін або некалькі апошніх аргументаў функцыі могуць задавацца па змаўчанні. Напрыклад, калі функцыя апісана як <code>void f(int x, int y=5, int z=10)</code>, выклікі <code>f(1)</code>, <code>f(1,5)</code> і <code>f(1,5,10)</code> раўназначныя. * Пры аб’яўленні функцый адсутнасць аргументаў у дужках азначае (у адрозненне ад Сі), што аргументаў няма, а не тое, што невядома іх колькасць. Калі лік аргументаў невядомы, трэба карыстацца шматкроп’ем, напрыклад, <code>int printf(const char* fmt, …)</code>. * Можна азначаць аперацыі (перагружаць аператары) над новымі тыпамі. Напрыклад, так: <syntaxhighlight lang="cpp"> struct Date {int day, month, year;}; void operator ++(struct Date& date); </syntaxhighlight> Аператары нічым не адрозніваюцца ад звычайных функцый (па сутнасці, аператар ёсць функцыяй, і ўсе адрозненні складаюцца ў тым, як выглядае выклік аператара ў зыходным кодзе). Аднак існуе шэраг абмежаванняў на перагрузку аператараў: нельга перагружаць аператары над прадвызначанымі (убудаванымі) тыпамі (скажам, пераазначаць множанне цэлых лікаў тыпу <code>int</code>); нельга выдумляць новыя аператары, якіх няма ў C++ (скажам, <code>**</code>); нельга змяняць меснасць (колькасць аргументаў) аператараў; прыярытэты аператараў захоўваюцца (скажам, у выразе <code>a+b*c</code> спачатку будзе выконвацца множанне, а потым складанне, якіх бы тыпаў ні былі <tt>a</tt>, <tt>b</tt> і <tt>c</tt>). Можна пераазначаць аператары <code>[]</code> (з адным параметрам) і <code>()</code> (з любым лікам параметраў). * Дабаўлены [[Прастора імёнаў (праграмаванне)#C++|прасторы імён]] (namespace). Напрыклад, калі напісаць <syntaxhighlight lang="cpp"> namespace Foo { const int x=5; typedef int** T; void f(y) {return y*x}; double g(T); ... } </syntaxhighlight> то па-за фігурнымі дужкамі мы павінны звяртацца да <tt>T</tt>, <tt>x</tt>, <tt>f</tt>, <tt>g</tt> як <tt>Foo::T</tt>, <tt>Foo::x</tt>, <tt>Foo::f</tt>, <tt>Foo::g</tt>. Калі мы ў нейкім файле жадаем звяртацца да іх непасрэдна, мы можам напісаць <syntaxhighlight lang="cpp"> using namespace Foo; </syntaxhighlight> або <syntaxhighlight lang="cpp"> using Foo::T; </syntaxhighlight> Прасторы імён патрэбны, каб не ўзнікала накладак паміж пакетамі, якія маюць глабальныя зменныя, функцыі ці тыпы з аднолькавымі імёнамі. Адмысловым выпадкам з’яўляецца безыменная прастора імён <syntaxhighlight lang="cpp"> namespace { ... } </syntaxhighlight> Усе імёны, азначаныя ў ёй, даступныя толькі ў бягучай адзінцы трансляцыі і больш нідзе. * Уведзен новы тып <code>bool</code>, які можа прымаць значэнні <code>true</code> («ісціна», або «так») і <code>false</code> («фальш», або «не»). Аператары параўнання вяртаюць тып <code>bool</code>. Выразы ў дужках пасля <code>if</code>, <code>while</code> прыводзяцца да тыпу <code>bool</code>. (Заўвага, па сутнасці, у большасці кампілятараў тып bool уяўляе сабой цэлы тып <code>int</code>, пры гэтым 0 разглядаецца як <code>false</code>, а любое ненулявое значэнне — як <code>true</code>). * <code>//</code> азначае, што ўся астатняя частка радка ёсць каментаром. * Дабаўлены [[Шаблоны C++|шаблоны]] (<code>template</code>). Напрыклад, <code>template<class T> T Min(T x, T y) {return x<y?x:y;}</code> азначае функцыю <tt>Min</tt> для любых тыпаў (для якіх вызначан аператар «<»). Шаблонамі можна задаваць не толькі функцыі, але і тыпы (класы і структуры). Напрыклад, <code>template<class T> struct Array{int len; T* val;};</code> азначае масіў значэнняў любога тыпу, пасля чаго мы можам пісаць <code>Array<float> x;</code> * Уведзена ''стандартная бібліятэка шаблонаў'' ([[Стандартная бібліятэка шаблонаў|STL]], Standard Template Library), у якой азначаны шаблоны і функцыі для вектараў (аднамерных масіваў адвольнай даўжыні), мностваў, слоўнікаў (асацыятыўных масіваў <code>map</code>), спісаў, знакавых радкоў, патокаў уводу-вываду і іншыя шаблоны і функцыі. * Калі апісана структура, клас, [[Аб'яднанне (структура дадзеных)|аб’яднанне]] (<code>union</code>) ці пералік (<code>enum</code>), яе імя з’яўляецца іменем тыпу, напрыклад: <syntaxhighlight lang="cpp"> struct Time { int hh, mm, ss; }; Time t1, t2; </syntaxhighlight> * Усярэдзіне класа можна азначаць укладзеныя тыпы, як праз <code>typedef</code>, так і праз апісанне іншых класаў, а таксама пералікаў. Для доступу да такіх тыпаў па-за класам, да імя тыпу дадаецца імя класа і два двукроп’і: <syntaxhighlight lang="cpp"> struct S { typedef int** T; T x; }; S::T y; </syntaxhighlight> === Аб’ектна-арыентаваныя асаблівасці мовы === Мова C++ дадае да Сі аб’ектна-арыентаваныя магчымасці. Яна уводзіць класы, якія забяспечваюць тры самыя важныя уласцівасці [[аб’ектна-арыентаванае праграмаванне|ААП]]: [[Інкапсуляцыя (праграмаванне)|інкапсуляцыю]], [[наследаванне (праграмаванне)|наследаванне]] і [[полімарфізм]]. Існуе два значэнні слова ''клас''. У шырокім сэнсе клас — гэта карыстальніцкі тып, аб’яўлены з выкарыстаннем аднаго з ключавых слоў <code>class</code>, <code>struct</code> ці <code>union</code>. У вузкім сэнсе клас — гэта карыстальніцкі тып, аб’яўлены з выкарыстаннем ключавога слова <code>class</code>. ==== Інкапсуляцыя (абарона даных) ==== Асноўным спосабам уладкавання інфармацыі ў мове C++ з’яўляюцца ''класы''. У адрозненне ад тыпу ''структура'' (<code>struct</code>) мовы Сі, якая можа складацца толькі з ''палёў'' і ''укладзеных тыпаў'', клас (<code>class</code>) C++ можа складацца з ''палёў'', ''укладзеных тыпаў'' і ''функцый-членаў'' (member functions). Члены класа бываюць адкрытымі (<code>public</code>), абароненымі (<code>protected</code>) і закрытымі (<code>private</code>). У C++ тып структура падобны да тыпу клас, адрозненне ў тым, што па змаўчанні члены і наследаванне ў структуры адкрытыя, а ў класа — закрытыя. З адкрытымі членамі класа можна рабіць ўсё, што заўгодна, як унутры так і звонку класа. Да закрытых жа членаў нельга звяртацца па-за класам; гэта зроблена адмыслова, каб не парушыць цэласнасць даных класа. Спроба такога звароту выкліча памылку кампіляцыі. Да такіх членаў могуць звяртацца толькі функцыі-члены класа (а таксама так званыя функцыі-сябры і функцыі-члены класаў-сяброў; пра паняцце сяброў у C++ гл. [[#Сябры класа|ніжэй]]). Апроч адкрытых і закрытых членаў класа, могуць быць яшчэ і абароненыя — гэта члены, даступныя свайму класу-ўладальніку, яго сябрам, а таксама вытворным ад яго класам (наследнікам). Такая ахова членаў называецца ''інкапсуляцыяй'' (або ''абаронай даных''). Выкарыстоўваючы інкапсуляцыю, аўтар класа можа абараніць свае даныя ад няслушнага выкарыстання. Акрамя таго, ахоўванне ўкладзеных даных задумвалася для палягчэння сумеснай распрацоўкі класаў. Мелася на ўвазе, што пры змене спосабу захоўвання даных, калі яны аб’яўлены як абароненыя ці закрытыя, не патрабуецца адпаведных змен у класах, якія выкарыстоўваюць зменены клас. Напрыклад, калі ў старой версіі класа закрытыя ці абароненыя даныя захоўваліся ў выглядзе лінейнага спісу, а ў новай версіі — у выглядзе дрэва, не трэ будзе перапісваць ніякія функцыі, акрамя функцый-членаў класа, а таксама функцый-сяброў і функцый-членаў класаў-сяброў, а ў выпадку абароненых членаў такіх жа функцый для вытворных класаў. З іншага боку, калі гэтыя даныя былі адкрытымі, трэ будзе, увогуле кажучы, перапісваць усе функцыі, якія напрамую працуюць з гэтымі палямі: як члены любых класаў, так і функцыі, якія не з’яўляюцца членамі ніякіх класаў. {| class="wikitable" ! Доступ !! private<br />(закрыты) !! protected<br />(ахаваны) !! public<br />(адкрыты) |- | Сам класс || ёсць || ёсць || ёсць |- | [[#Сябры класа|Сябры]] || ёсць || ёсць || ёсць |- | Наследнікі || няма || ёсць || ёсць |- | Па-за класам || няма || няма || ёсць |} Выкарыстоўваючы ахоўванне даных, аднамерны масіў можна апісаць наступным чынам: <syntaxhighlight lang="cpp"> class Array { public: void Alloc(int new_len); void Free(); inline double Elem(int i); inline void ChangeElem(int i, double x); protected: int len; double* val; }; void Array::Alloc(int new_len) {if (len>0) Free(); len=new_len; val=new double[new_len];} void Array::Free() {delete [] val; len=0;} inline double Array::Elem(int i) {assert(i>=0 && i<len ); return val[i];} inline void Array::ChangeElem(int i, double x) {assert(i>=0 && i<len); val[i]=x;} </syntaxhighlight> І далей <syntaxhighlight lang="cpp"> Array a; a.Alloc(10); a.ChangeElem(3, 2.78); double b = a.Elem(3); a.Free(); </syntaxhighlight> Тут масіў <tt>a</tt> мае 4 адкрытыя функцыі-члены і 2 ахаваныя палі. Апісальнік <code>inline</code> падказвае кампілятару, што замест выкліку функцыі яе код варта падставіць у кропку выкліку. Часта гэтым можна дасягнуць большай эфектыўнасці. ==== Азначэнне функцый у целе класа ==== У целе класа можна апісаць толькі загаловак функцыі, а можна цалкам азначыць функцыю. У апошнім выпадку яна лічыцца ўбудавальнай (або падстаўляльнай) (<code>inline</code>), напрыклад: <syntaxhighlight lang="cpp"> class Array { public: void Alloc(int _len) { if (len == 0) Free(); len = _len; val = new double[len]; } </syntaxhighlight> і гэтак далей. ==== [[Канструктар (праграмаванне)|Канструктары]] і [[Дэструктар (праграмаванне)|дэструктары]] ==== <!-- на гэты загаловак ёсць спасылка з тэксту артыкула --> Аднак у прыведзеным прыкладзе не развязана важная праблема: функцыі <tt>Alloc</tt> і <tt>Free</tt> па-ранейшаму трэба выклікаць уручную. Іншая праблема гэтага прыкладу — небяспечнасць аператара прысвойвання. Каб развязаць гэтыя праблемы ў мову былі ўведзены ''канструктары'' і ''дэструктары''. Канструктар выклікаецца кожны раз, калі ствараецца аб’ект дадзенага тыпу; дэструктар — пры знішчэнні. Пры пераўтварэннях тыпаў з удзелам асобнікаў (аб’ектаў) класаў таксама выклікаюцца канструктары і дэструктары. З канструктарамі і дэструктарам клас выглядае так: <syntaxhighlight lang="cpp"> class Array { public: Array() : len(0), val(NULL) {} Array(int _len) : len(_len) {val = new double[_len];} Array(const Array& a); ~Array() { Free(); } inline double Elem(int i); inline void ChangeElem(int i, double x); protected: void Alloc(int _len); void Free(); int len; double* val; }; Array::Array(const Array& a) : len(a.len) { val = new double[len]; for (int i=0; i<len; i++) val[i] = a.val[i]; } </syntaxhighlight> Тут <tt>Array::Array</tt> — канструктар, а <tt>Array::~Array</tt> — дэструктар. Канструктар капіравання <tt>Array::Array(const Array&)</tt> выклікаецца пры стварэнні новага аб’екта, які з’яўляецца копіяй ужо існуючага аб’екта. Зараз аб’ект класа Array нельга сапсаваць: як бы мы яго ні стваралі, што б мы ні рабілі, яго палі будуць несупярэчлівымі, таму што канструктар выклікаецца аўтаматычна. Усе небяспечныя аперацыі з указальнікамі схаваны ў закрытых функцыях-членах. <syntaxhighlight lang="cpp"> Array a(5); // выклікаецца Array::Array(int) Array b; // выклікаецца Array::Array() Array c(a); // выклікаецца Array::Array(const Array&) Array d=a; // тое ж самае b=c; // адбываецца выклік аператара = // калі ён не азначан (як у гэтым выпадку), то выклікаецца аператар прысвойвання па змаўчанні, які // ажыццяўляе капіраванне ўсіх падаб’ектаў і пачасткавае капіраванне нестатычных членаў-дадзеных. // як правіла канструктар капіравання і аператар прысвойвання перавызначаюцца парамі </syntaxhighlight> Аператар <code>new</code> таксама выклікае канструктары, а <code>delete</code> — дэструктары. Па змаўчанні, кожны клас мае няяўна аб’яўлены канструктар без параметраў, які будуе падаб’екты класаў-продкаў і задае палі класа, выклікаючы для іх канструктары па змаўчанні. Калі ў класе няма яўна аб’яўленага дэструктара, то клас мае няяўна аб’яўлены дэструктар. Клас можа мець колькі заўгодна канструктараў (з рознымі наборамі параметраў), але толькі адзін дэструктар (у дэструктара не можа быць параметраў). ==== Іншыя магчымасці функцый-членаў ==== Функцыі-члены могуць быць і аператарамі: <syntaxhighlight lang="cpp"> class Array { ... inline double &operator[] (int n) { return val[n]; } </syntaxhighlight> І далей <syntaxhighlight lang="cpp"> Array a(10); ... double b = a[5]; </syntaxhighlight> Функцыі-члены (і толькі яны) могуць мець апісальнік <code>const</code> <syntaxhighlight lang="cpp"> class Array { ... inline double operator[] (int n) const; </syntaxhighlight> Такія функцыі не маюць права змяняць палі класа (акрамя палёў, пазначаных як <code>mutable</code>). Калі яны спрабуюць гэта зрабіць, кампілятар павінен выдаць паведамленне аб памылцы. ==== Наследаванне ==== Для стварэння класаў з дадатковай функцыянальнасцю ўводзяць ''наследаванне''. Клас-наследнік мае палі і функцыі-члены класа-продка, але не мае права звяртацца да закрытых (<code>private</code>) палёў і функцый бацькоўскага класа. У гэтым і складаецца розніца паміж закрытымі і ахаванымі членамі. Клас-наследнік можа дабаўляць свае палі і функцыі або пераазначаць функцыі-члены класа-продка. Па змаўчанні, канструктар наследніка без параметраў выклікае канструктар класа-продка, а затым канструктары тых нестатычных членаў-даных, якія з’яўляюцца асобнікамі пэўных класаў. Дэструктар працуе ў адваротным парадку. Канструктары класаў-наследнікаў даводзіцца азначаць кожны раз нанова. На шчасце, гэта можна зрабіць выклікам канструктара класа-продка. <syntaxhighlight lang="cpp"> class ArrayWithAdd : public Array { ArrayWithAdd(int n) : Array(n) {} ArrayWithAdd() : Array() {} ArrayWithAdd(const Array& a) : Array(a) {} void Add(const Array& a); }; </syntaxhighlight> Наследнік змяшчае больш палёў і функцый-членаў чым продак, таму, калі наследаванне адкрытае, аб’екта класа-наследніка можна выкарыстоўваць усюды, дзе выкарыстоўваюцца асобнікі (аб’екты) класа-продка, але не наадварот. Наследаванне бывае адкрытым, ахаваным і закрытым. Пры '''адкрытым наследаванні''', адкрытыя і ахаваныя члены класа-продка захоўваюць свой узровень ахоўвання, а да закрытых не могуць звяртацца нават функцыі-члены наследніка. '''Ахаванае наследаванне''' адрозніваецца тым, што пры ім адкрытыя члены класа-продка з’яўляюцца ахаванымі членамі наследніка. Пры '''закрытым наследаванні''' ўсе члены класа-продка становяцца закрытымі членамі класа-наследніка; такім чынам, карыстальнік вытворнага класа не можа звяртацца да членаў бацькоўскага класа, нават калі яны аб’яўлены як адкрытыя. Клас-наследнік робіць іх закрытымі з дапамогай закрытага наследавання. Як правіла, адкрытае наследаванне ужываецца значна часцей за іншыя. {| class="wikitable" ! \Доступ к членам класа-продка<br />Узровень ахоўвання наследавання !! закрыты член<br />(private) !! ахаваны член<br />(protected) !! адкрыты член<br />(public) |- | закрытае наследаванне<br />(private) || недаступны || закрыты<br />(private) || закрыты<br />(private) |- | ахаванае наследаванне<br />(protected) || недаступны || ахаваны<br />(protected) || ахаваны<br />(protected) |- | адкрытае наследаванне<br />(public) || недаступны || ахаваны<br />(protected) || адкрыты<br />(public) |} Клас можа быць наследнікам некалькіх класаў. Такое наследаванне называецца [[множнае наследаванне (праграмаванне)|'''множным наследаваннем''']]. Такі клас валодае палямі і функцыямі-членамі ўсіх сваіх продкаў. Напрыклад, клас <tt>FlyingCat</tt> (ЛятучыКот) можа быць наследнікам класаў <tt>Cat</tt> (Кот) і <tt>FlyingAnimal</tt> (ЛятучаяЖывёла) <syntaxhighlight lang="cpp"> class Cat { ... void Purr(); ... }; class FlyingAnimal { ... void Fly(); ... }; class FlyingCat : public Cat, public FlyingAnimal { ... PurrAndFly() {Purr(); Fly();} ... }; </syntaxhighlight> ==== Полімарфізм (разнастайнасць падкласаў) ==== [[Полімарфізм у мовах праграмавання|Полімарфізмам]] у праграмаванні завецца пераазначэнне наследнікам функцый-членаў базавага класа, напрыклад <syntaxhighlight lang="cpp"> class Figure { ... void Draw() const; ... }; class Square : public Figure { ... void Draw() const; ... }; class Circle : public Figure { ... void Draw() const; ... }; </syntaxhighlight> У гэтым прыкладзе, якая з функцый будзе выклікана — <tt>Circle::Draw()</tt>, <tt>Square::Draw()</tt> ці <tt>Figure::Draw()</tt>, вызначаецца падчас кампіляцыі. Напрыклад, калі напісаць <syntaxhighlight lang="cpp"> Figure* x = new Circle(0,0,5); x->Draw(); </syntaxhighlight> то будзе выклікана <tt>Figure::Draw()</tt>, бо <tt>x</tt> — аб’ект класа <tt>Figure</tt>. Такі полімарфізм называецца ''статычным''. Але ў C++ ёсць і ''дынамічны полімарфізм'', калі функцыя, якую трэба выклікаць, вызначаецца падчас выканання. Для гэтага функцыі-члены павінны быць ''віртуальнымі''. <syntaxhighlight lang="cpp"> class Figure { ... virtual void Draw() const; ... }; class Square : public Figure { ... virtual void Draw() const; ... }; class Circle : public Figure { ... virtual void Draw() const; ... }; Figure* figures[10]; figures[0] = new Square(1, 2, 10); figures[1] = new Circle(3, 5, 8); ... for (int i = 0; i < 10; i++) figures[i]->Draw(); </syntaxhighlight> У гэтым выпадку для кожнага элемента будзе выклікана <tt>Square::Draw()</tt> ці <tt>Circle::Draw()</tt> у залежнасці ад фігуры. '''Чыста віртуальнай функцыяй''' называецца віртуальная функцыя-член, якая аб’яўлена са апісальнікам <code>= 0</code>: <syntaxhighlight lang="cpp"> class Figure { ... virtual void Draw() const = 0; ); </syntaxhighlight> Чыста віртуальная функцыя можа быць пакінута без азначэння, акрамя выпадку, калі неабходна яе выклікаць. '''Абстрактным класам''' называецца такі, у якога ёсць хоць адна чыста віртуальная функцыя-член. Аб’екты такіх класаў ствараць забаронена. Абстрактныя класы часта выкарыстоўваюцца як [[Інтэрфейс (аб’ектна-арыентаванае праграмаванне)|інтэрфейсы]]. ==== Сябры класа ==== <!-- на гэты загаловак ёсць спасылка з тэксту артыкула --> '''Функцыі-сябры''' — гэта функцыі, якія не ёсць функцыямі-членамі, але маюць доступ да ахаваных і закрытых палёў і функцый-членаў класа. Яны павінны быць апісаны ў целе класа як <code>friend</code>. Напрыклад: <syntaxhighlight lang="cpp"> class Matrix { ... friend Matrix Multiply(Matrix m1, Matrix m2); ... }; Matrix Multiply(Matrix m1, Matrix m2) { ... } </syntaxhighlight> Тут функцыя <tt>Multiply</tt> можа звяртацца да любых палёў і функцый-членаў класа <tt>Matrix</tt>. Існуюць таксама '''класы-сябры'''. Калі клас <tt>A</tt> — сябар класа <tt>B</tt>, то ўсе яго функцыі-члены могуць звяртацца да любых палёў і функцый членаў класа <tt>B</tt>. Напрыклад: <syntaxhighlight lang="cpp"> class Matrix { ... friend class Vector; ... }; </syntaxhighlight> Аднак у C++ не дзейнічае правіла «сябар майго сябра — мой сябар». Па стандарце C++03 укладзены клас не мае доступу да закрытых членаў класа, які агортвае яго, і не можа быць аб’яўлен яго сябрам (апошняе вынікае з азначэння тэрміна ''сябар'' як нечлена класа). Аднак, многія пашыраныя кампілятары парушаюць абодва гэтыя правілы (відаць, з прычыны сукупнай дзіўнасці гэтых правіл). === Будучае развіццё === Бягучы стандарт мовы быў прыняты ў 2003 годзе. Наступная версія стандарту носіць неафіцыйную назву [[C++0x]]. C++ працягвае развівацца, каб адказваць сучасным патрабаванням. Адна з груп, якія займаюцца мовай C++ у яе сучасным выглядзе і накіроўваюць камітэту па стандартызацыі C++ парады па яе паляпшэнні — гэта [[Boost]]. Напрыклад, адзін з кірункаў дзейнасці гэтай групы — удасканаленне магчымасцей мовы шляхам дабаўлення ў яе асаблівасцей [[Метапраграмаванне|метапраграмавання]]. Стандарт C++ не апісвае спосабы наймення аб’ектаў, некаторыя падрабязнасці апрацоўкі выключэнняў і іншыя магчымасці, спалучаныя з асаблівасцямі рэалізацыі, што прыводзіць да несумяшчальнасці аб’ектнага кода, створанага рознымі кампілятарамі. Аднак, каб зняць гэту праблему, трэцімі асобамі было створана мноства стандартаў для розных архітэктур і [[аперацыйная сістэма|аперацыйных сістэм]]. Тым не менш (па стане на час напісання гэтага артыкула) сярод кампілятараў C++ усё яшчэ працягваецца бітва за поўную рэалізацыю стандарту C++, асабліва ў вобласці [[Шаблоны C++|шаблонаў]] — часткі мовы, зусім нядаўна распрацаванай камітэтам стандартызацыі ў поўным аб’ёме. ==== Ключавое слова export ==== Адной са спрэчных пунктаў у гэтым пытанні з’яўляецца ключавое слова <code>export</code>, якое ўведзена з мэтай зняць патрэбу ў абавязковым папярэднім азначэнні шаблона<ref>Гл. артыкул «Як ключавое слова <code>export</code> мовы C++ дапамагае пры памылцы звязвання шаблонаў» [http://www.parashift.com/c++-faq-lite/separate-template-fn-defn-from-decl-export-keyword.html]</ref>. Першым кампілятарам, які падтрымлівае <code>export</code> у шаблонах, стаў Comeau C++ напачатку 2003 года (праз пяць гадоў пасля выхаду стандарту). У 2004 годзе бета-версія кампілятара Borland C++ Builder X таксама ўключыла яго падтрымку. Абодва гэтых кампілятара заснаваны на вонкавым інтэрфейсе EDG. Іншыя кампілятары, такія як [[Microsoft Visual C++]] ці [[GCC]] (GCC 3.4.4), наогул не падтрымліваюць гэта [[ключавое слова (праграмаванне)|ключавое слова]]. [[Хёрб Саттэр]], сакратар камітэта па стандартызацыі C++, рэкамендаваў прыбраць <code>export</code> з будучых версій стандарту з прычыны сур’ёзных складанасцей у паўнавартаснай рэалізацыі, аднак у выніку яго вырашылі пакінуць. Са спісу іншых праблем, спалучаных з шаблонамі, можна прывесці пытанні пабудовы частковай спецыялізацыі шаблонаў, якія дрэнна падтрымліваліся на працягу многіх гадоў пасля выхаду стандарту C++. == Стандартная бібліятэка == {{Галоўны артыкул|Стандартная бібліятэка ў C++}} У склад стандартнай бібліятэкі C++ уваходзіць стандартная бібліятэка мовы Сі з невялікімі зменамі, якія робяць яе больш прыдатнай для мовы C++. Другім істотным складнікам бібліятэкі C++ ёсць Стандартная Бібліятэка Шаблонаў ([[Стандартная бібліятэка шаблонаў|STL]]). Яна дае такія важныя прылады, як тыпы-скрыні (або кантэйнеры) (напрыклад, вектары і спісы) і ітэратары (абагульненыя указальнікі), якія дазваляюць працаваць са тыпамі-скрынямі (кантэйнерамі) як з масівамі. Акрамя таго, STL дазваляе падобным чынам працаваць і з іншымі скрыневымі тыпамі (тыпамі кантэйнераў), напрыклад, слоўнікамі (асацыятыўнымі спісамі), стэкамі, чэргамі. Выкарыстоўваючы шаблоны, можна пісаць абагульненыя алгарытмы, здольныя працаваць з любымі скрыневымі тыпамі (кантэйнерамі) ці паслядоўнасцямі, вызначанымі ітэратарамі. Гэтак жа, як і ў Сі, доступ к магчымасцям бібліятэк ажыццяўляецца з дапамогай указання <code>#include</code> для ўключэння стандартных файлаў. Усяго ў стандарце C++ вызначана 50 такіх файлаў. STL да ўключэння ў стандарт C++ была незалежнай распрацоўкай, напачатку — фірмы [[Hewlett-Packard|HP]], а затым [[SGI]]. Стандарт мовы не называе яе «STL», бо гэта бібліятэка стала неад’емнай часткай мовы, аднак шмат хто і дагэтуль выкарыстоўвае гэту назву, каб адрозніваць яе ад астатняй часткі стандартнай бібліятэкі (патокі ўводу/вываду ([[iostream]]), падмноства Сі і інш.). Праект пад назвай STLport<ref>http://www.stlport.org/</ref>, заснаваны на SGI STL, ажыццяўляе сталае абнаўленне STL, IOstream і радковых класаў. Некаторыя іншыя праекты таксама займаюцца распрацоўкай асобных дастасаванняў стандартнай бібліятэкі для розных канструктарскіх задач. Кожны вытворца кампілятараў C++ абавязкова пастаўляе якую-небудзь рэалізацыю гэтай бібліятэкі, бо яна з’яўляецца вельмі важнай часткай стандарту і шырока выкарыстоўваецца. == C++ не ўключае ў сябе Сі == Нягледзячы на тое, што вялікая частка кода Сі будзе слушнай і на мове C++, C++ не ёсць надмноствам мовы Сі і не ўключае яе ў сябе. Існуе і такі код, які слушны на Сі, але няслушны для C++. Гэта адрознівае яго ад [[Аб'ектны Сі|Аб’ектнага Сі]], яшчэ аднаго ўдасканалення Сі для [[Аб'ектна-арыентаванае праграмаванне|ААП]], які якраз і ёсць надмноствам Сі. У прыватнасці крыніцай несумяшчальнасці з’яўляюцца новыя (адносна Сі) [[ключавое слова (праграмаванне)|ключавыя словы]]. Так, апісанне пераменнай <syntaxhighlight lang="cpp"> int try; </syntaxhighlight> з’яўляецца цалкам слушным на Сі, але хібным на мове C++, бо слова <code>try</code> з’яўляецца ў C++ ключавым. Існуюць і іншыя адрозненні. Напрыклад, C++ не дазваляе выклікаць функцыю <code>main()</code> усярэдзіне праграмы, у той час як у Сі гэта дзеянне правамернае. Акрамя таго, C++ стражэйшы ў некаторых пытаннях: напрыклад, ён не дапускае няяўнага прывядзення тыпаў паміж нязвязанымі тыпамі ўказальнікаў і не дазваляе выкарыстоўваць функцыі, якія яшчэ не аб’яўлены. Да таго ж код, слушны на абедзвюх мовах, можа даваць розныя вынікі ў залежнасці ад таго, кампілятарам якой мовы ён апрацаваны. Напрыклад, на большасці платформ наступная праграма друкуе «C», калі кампілюецца кампілятарам Сі, і «C++» — калі кампілятарам C++. Так адбываецца з-за таго, што знакавыя канстанты ў Сі (напрыклад <code>'a'</code>) маюць тып <code>int</code>, а ў C++ — тып <code>char</code>, а памеры гэтых тыпаў звычайна адрозніваюцца. <syntaxhighlight lang="cpp"> #include <stdio.h> int main() { printf("%s\n", (sizeof('a') == sizeof(char)) ? "C++" : "C"); return 0; } </syntaxhighlight> == Прыклады праграм на C++ == === Прыклад № 1 === Гэта прыклад праграмы, якая нічога не робіць. Яна пачынае выконвацца і адразу завяршаецца. Яна складаецца з асноўнага патоку: [[Функцыя (праграмаванне)|функцыі]] <code>main()</code>, якая пазначае кропку пачатку выканання [[камп’ютарная праграма|праграмы]] на C++. <syntaxhighlight lang="cpp"> int main() { return 0; } </syntaxhighlight> Стандарт C++ патрабуе, каб функцыя <code>main()</code> вяртала тып <code>int</code>. Праграма, у якой функцыя <code>main()</code> вяртае значэнне іншага тыпу, не адпавядае стандарту C++. Стандарт не кажа пра тое, што насамрэч азначае вяртаймае значэнне функцыі <code>main()</code>. Традыцыйна яно вытлумачваецца як код вяртання праграмы. Стандарт гарантуе, што вяртанне 0 функцыяй <code>main()</code> паказвае, што праграма была завершана паспяхова. Завяршэнне праграмы на C++ з памылкай традыцыйна пазначаецца шляхам вяртання ненулявога значэння. === Прыклад № 2 === Гэта праграма таксама нічога не робіць, але карацейшая. <syntaxhighlight lang="cpp"> int main(){} </syntaxhighlight> У C++, калі выкананне праграмы даходзіць да канца функцыі <code>main()</code>, гэта раўназначна <code>return 0;</code>. Для ўсіх астатніх функцый (акрамя <code>main()</code>) гэта не так. === Прыклад № 3 === Гэта прыклад [[праграма Hello world|праграмы Hello World]], якая выводзіць гэта знакамітае паведамленне, выкарыстоўваючы стандартную бібліятэку, і завяршаецца. <syntaxhighlight lang="cpp"> #include <iostream> // гэта неабходна для std::cout і std::endl int main() { std::cout << "Hello, world!" << std::endl; } </syntaxhighlight> === Прыклад № 4 === Сучасны C++ дазваляе развязваць простым спосабам і больш складаныя задачы. Гэты прыклад паказвае акрамя ўсяго іншага выкарыстанне тыпаў-скрыняў (кантэйнераў) стандартнай бібліятэкі шаблонаў ([[Стандартная бібліятэка шаблонаў|STL]]). <syntaxhighlight lang="cpp"> #include <iostream> // для выкарыстання std::cout #include <vector> // для std::vector<> #include <map> // для std::map<> і std::pair<> #include <algorithm> // для std::for_each() #include <string> // для std::string using namespace std; // выкарыстанне прасторы імён "std" void display_item_count(pair< string const, vector<string> > const& person) { // person — гэта пары двух аб’ектаў: person.first — гэта яго імя, // person.second — гэта спіс яго прадметаў (вектар радкоў) cout << person.first << " is carrying " << person.second.size() << " items" << endl; } int main() { // аб’яўляем слоўнік (мапу, адлюстраванне) з радковымі ключамі і дадзенымі ў выглядзе вектараў радкоў map< string, vector<string> > items; // Дабавім у гэту карту некалькі чалавек і дадзім ім некалькі рэчаў items["Anya"].push_back("scarf"); items["Dimitri"].push_back("tickets"); items["Anya"].push_back("puppy"); // Перабяром усе аб’екты ў скрыні (кантэйнеры) for_each(items.begin(), items.end(), display_item_count); } </syntaxhighlight> У гэтым прыкладзе для прастаты выкарыстоўваецца ўказанне выкарыстанай прасторы імён з дапамогай ключавых слоў <code>using namespace</code>. Аднак у вялікіх прамысловых праграмах звычайна раяць выкарыстоўваць аб’яўленні асобных класаў і функцый, бо з-за магчымага супадзення імён у розных прасторах могуць узнікнуць шматлікія цяжка ўлоўныя памылкі. Таму лепш пісаць, напрыклад, так: <syntaxhighlight lang="cpp"> #include <vector> int main() { using std::vector; vector<int> my_vector; } </syntaxhighlight> Тут дырэктыва (указанне) змешчана ў вобласць функцыі, што памяншае шанцы сутыкненняў імён (гэта і стала прычынай увядзення ў мову прастор імён). Ужыванне аб’яўленняў, якія зліваюць розныя прасторы імёнаў у адну, руйнуе сам замысел прасторы імён. === Прыклад № 5 === Папулярныя бібліятэкі (напрыклад, [http://www.boost.org/ boost]) у спалучэнні са стандартнымі сродкамі мовы дазваляюць вельмі коратка і наглядна запісваць код. У прыведзеным ніжэй прыкладзе вылічаецца скалярны здабытак вектараў няцотных лікаў і квадратаў. У кодзе вектары значэнняў прадстаўлены STL-падобнымі паслядоўнасцямі. <syntaxhighlight lang="cpp"> #include <iostream> #include <numeric> #include <boost/iterator/counting_iterator.hpp> #include <boost/iterator/transform_iterator.hpp> int odd(int i) { return 2 * i + 1; } int square(int i) { return i * i; } typedef boost::counting_iterator <int> counter; typedef boost::transform_iterator <int (*)(int), counter> transformer; transformer odds(int n) { return transformer(counter(n), odd); } transformer squares(int n) { return transformer(counter(n), square); } int main() { using namespace std; cout << "Enter vector length: "; int n; cin >> n; cout << inner_product( odds(0), odds(n), squares(0), 0 ) << endl; } </syntaxhighlight> Гэты прыклад паказвае так званы «плоскі» стыль запісу. Гэта назва звязана з тым, што алгарытмы STL дазваляюць запісваць код без цыклаў, адпаведна шырыня водступаў у адфарматаваным кодзе не дужа змяняецца. Прыхільнікі такога падыходу лічаць, што праграмісту, знаёмаму са стандартнай бібліятэкай C++, дастаткова радка з выклікам <code>inner_product()</code>, каб зразумець, што робіць праграма. З гэтага пункту гледжання выклік <code>inner_product</code> блізкі да славеснага апісання задачы: «вылічыць скалярны здабытак вектараў няцотных лікаў і квадратаў для значэнняў ад нуля да n». == Параўнанне C++ з мовамі Java і C# == Мэтай стварэння C++ было пашырэнне магчымасцей Сі, найбольш распаўсюджанай мовы сістэмнага праграмавання. Накіраваная на той жа абсяг ужытку, што і мова Сі, мова C++ пераняла ад яе ў спадчыну мноства не самых лепшых, з тэарэтычнага пункту гледжання, асаблівасцей. Пералічаныя вышэй прынцыпы, якіх прытрымліваўся аўтар мовы, прадвызначылі многія недахопы C++. У галіне прыкладнога праграмавання альтэрнатывай C++ стала мова [[Java (мова праграмавання)|Java]]. Нягледзячы на пераемнасць у адносінах да C++, Java будавалася на прынцыпова іншай аснове, яе распрацоўшчыкі не былі абмежаваны патрабаваннямі сумяшчальнасці з мовай-продкам і забеспячэння найбольшай дасягальнай эфектыўнасці, дзякуючы гэтаму яны змаглі карэнным чынам перапрацаваць мову, адмовіцца ад мноства сінтаксічных сродкаў, каб дамагчыся ідэалагічнай цэласнасці мовы. Пазней фірма [[Майкрасофт]] прапанавала мову [[C Sharp (мова праграмавання)|C#]], якая ўяўляе сабой яшчэ адну перапрацоўку мовы C++ у тым жа кірунку, што і Java. Пасля з’явілася мова [[Nemerle]], у якой да сродкаў C# далучаны сродкі [[функцыйнае праграмаванне|функцыйнага праграмавання]]. Яшчэ пазней з’явілася спроба аб’яднання эфектыўнасці C++ з бяспекай і хуткасцю распрацоўкі [[Java (мова праграмавання)|Java]] і [[C Sharp (мова праграмавання)|C#]] — была прапанавана мова [[D (мова праграмавання)|D]], якая пакуль не атрымала шырокага прызнання. Java і C++ можна разглядаць як дзве мовы-пераемніцы Сі, распрацаваныя з розных меркаванняў, у выніку чаго іх шляхі разышліся. У гэтай сувязі цікава параўнаць гэтыя мовы (усё, сказанае ніжэй пра Java, можна з аднолькавым поспехам аднесці да моў C# і Nemerle, бо на такім узроўні разглядання гэтыя мовы адрозніваюцца толькі вонкава). ; Сінтаксіс : C++ захоўвае сумяшчальнасць з C, наколькі гэта магчыма. Java захоўвае вонкавае падабенства да C і C++, але, у рэчаіснасці, моцна адрозніваецца ад іх — з мовы выдалена вялікая колькасць сінтаксічных сродкаў, абвешчаных неабавязковымі. У выніку праграмы на Java бываюць больш грувасткія ў параўнанні з іх аналагамі на C++. З іншага боку, Java прасцешая за C++, што палягчае як вывучэнне мовы, так і стварэнне транслятараў для яе. ; Выкананне праграмы : Java-код кампілюецца ў [[прамежкавы код (праграмаванне)|прамежкавы код]], які ў далейшым інтэрпрэтуецца ці кампілюецца, тады як мова C++ першапачаткова скіравана на кампіляцыю ў [[машынны код]] для пэўнай платформы (хоць, тэарэтычна, нішто не перашкаджае стварыць для C++ транслятар у прамежкавы код). Ужо гэта вызначае розніцу ў абласцях ужытку моў: мову Java наўрад ці можна выкарыстаць пры напісанні такіх адмысловых праграм, як драйверы прыстасаванняў ці нізкаўзроўневыя сістэмныя ўтыліты. Дзякуючы механізму выканання, напісаныя на Java праграмы, нават адкампіляваныя (у байт-код), цалкам пераносныя. Стандартнае асяроддзе і асяроддзе выканання дазваляюць выконваць праграмы на Java на любой апаратнай платформе і ў любой АС, без якіх-небудзь змен, намаганні па пераносе праграм мінімальныя (а пры выкананні парад па стварэнні пераносных праграм — і зусім нулявыя). Коштам пераноснасці становіцца страта эфектыўнасці — праца асяроддзя выканання прыводзіць да дадатковых накладных выдаткаў. ; Кіраванне рэсурсамі : C++ дазваляе выкарыстоўваць прынцып «захоп рэсурсаў шляхам ініцыялізацыі» (RAII), пры якім рэсурсы спалучаюцца з аб’ектам і аўтаматычна вызваляюцца пры разбурэнні аб’екта (напрыклад, std::vector <T> і std::ifstream). Таксама магчымы падыход, калі праграміст, выдзяляючы рэсурсы (памяць пад аб’екты, адкрытыя файлы і т. п.), абавязаны яўна паклапаціцца пра своечасовае іх вызваленне. Java працуе ў асяроддзі са [[зборка смецця (праграмаванне)|зборкай смецця]], якая аўтаматычна адсочвае спыненне выкарыстання аб’ектаў і вызваляе занятую імі памяць, калі ў гэтым ёсць неабходнасць, у некаторы нявызначаны момант часу. Ручное кіраванне мае перавагі ў сістэмным праграмаванні, дзе патрэбен поўны кантроль над рэсурсамі, а RAII і [[зборка смецця]] зручнейшыя ў прыкладным праграмаванні, бо ў значнай ступені вызваляюць праграміста ад неабходнасці адсочваць, калі рэсурсы больш не выкарыстоўваюцца. Зборшчык смецця Java патрабуе сістэмных рэсурсаў, што змяншае эфектыўнасць выканання праграм, пазбаўляе праграмы на Java прадвызначанасці выканання, акрамя таго ён здольны сачыць толькі за памяццю. Файлы, каналы, гнёзды (сокеты), аб’екты графічнага інтэрфейсу праграміст на Java заўсёды вызваляе яўна. ; Стандартызацыя асяроддзя : У Java ёсць дакладна вызначаныя стандарты на ўвод-вывад, графіку, геаметрыю, дыялог, доступ к базам даных і іншым тыпавым прыкладанням. У гэтых пытаннях у мове C++ значна больш свабоды. Стандарты на графіку, доступ к базам даных і г. д. з’яўляюцца недахопам, калі праграміст жадае вызначыць свой уласны стандарт. ; Указальнікі: C++ захоўвае магчымасць працы з нізкаўзроўневымі ўказальнікі. У мове Java ўказальнікаў няма. Выкарыстанне ўказальнікаў часта ёсць прычынаю цяжка ўлоўных памылак, але праца з указальнікамі неабходна для нізкаўзроўневага праграмавання. У прынцыпе, C++ валодае наборам сродкаў (канструктары і дэструктары, стандартныя шаблоны, спасылкі), якія дазваляюць амаль цалкам выключыць ручное выдзяленне і вызваленне памяці і небяспечныя аперацыі з указальнікамі. Аднак такое выключэнне патрабуе пэўнай культуры праграмавання, у той час як у мове Java яно рэалізуецца аўтаматычна. ; Парадыгма праграмавання : У адрозненне ад C++, Java з’яўляецца чыста аб’ектна-арыентаванай мовай, без магчымасці працэдурнага праграмавання. Каб аб’явіць проста функцыю ці глабальную зменную у Java неабходна ствараць фіктыўныя класы, якія змяшчаюць толькі статычныя (static) члены <ref>[http://java.sun.com/j2se/1.4.2/docs/api/java/util/Arrays.html Class Arrays, JavaTM 2 Platform Std. Ed. v1.4.2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100507152315/http://java.sun.com/j2se/1.4.2/docs/api/java/util/Arrays.html |date=7 мая 2010 }}</ref>. Для задання галоўнай функцыі нават самай простай праграмы на Java неабходна змясціць яе ў клас <ref>[http://java.sun.com/docs/books/tutorial/getStarted/application/index.html The Java ™ Tutorials. A Closer Look at the «Hello World!» Application]</ref>. ; Дынамічная інфармацыя пра тыпы : у C++ «дынамічнае атаясамленне тыпаў даных» ([[RTTI]]) абмежавана магчымасцю параўноўваць тыпы аб’ектаў паміж сабой і з літаральнымі значэннямі тыпаў. У сістэме Java даступна больш падрабязная інфармацыя пра тыпы. Гэту магчымасць можна было б рэалізаваць у C++, маючы поўную інфармацыю пра тыпы падчас кампіляцыі («атаясамленне тыпаў даных падчас кампіляцыі» [[CTTI]]). ; Папярэдняя апрацоўка (прэпрацэсар) : C++ выкарыстоўвае прэпрацэсар для ўключэння азначэнняў функцый і класаў, для падключэння бібліятэк, цалкам выкананых у зыходным кодзе, а таксама дазваляе ажыццяўляць метапраграмаванне з выкарыстаннем прэпрацэсара, якое, у прыватнасці, развязвае складаныя праблемы высокаўзроўневага паўтарэння кода<ref>З [http://www.boostpro.com/tmpbook/preprocessor.html "C++ Template Metaprogramming, " by David Abrahams and Aleksey Gurtovoy. Copyright (c) 2005 by Pearson] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100129102524/http://www.boostpro.com/tmpbook/preprocessor.html |date=29 студзеня 2010 }}</ref>. Ёсць меркаванне, што гэты механізм небяспечны, бо імёны макрасаў прэпрацэсара глабальныя, а самі макрасы амаль ніяк не звязаны з пабудовамі самой мовы. Гэта можа прыводзіць да складаных супярэчнасцей імёнаў. З іншага пункту гледжання, C++ дае дастатковыя сродкі (канстанты, шаблоны, убудавальныя функцыі) для таго, каб амаль цалкам выключыць выкарыстанне прэпрацэсара. Java выключыла прэпрацэсар цалкам, пазбавіўшыся за раз ад усіх праблем з яго выкарыстаннем, але і страціўшы пры гэтым магчымасці метапраграмавання прэпрацэсара і тэкставых замен у кодзе сродкамі мовы. Адрозненні моў прыводзяць да разлютаваных спрэчак паміж прыхільнікамі дзвюх моў пра тое, якая мова лепшая. Спрэчкі гэтыя шмат у чым беспрадметныя, бо прыхільнікі Java лічаць, што адрозненні сведчаць на карысць Java, а прыхільнікі C++ мяркуюць адваротнае. Некаторыя довады з часам састарэлі, напрыклад, папрокі ў неэфектыўнасці Java з-за наяўнасці асяроддзя выканання, якія былі справядлівымі ў першай палове 1990-х гадоў, у выніку лавінападобнага росту прадукцыйнасці камп’ютараў і з’яўлення больш эфектыўнай тэхнікі выканання ([[JIT]]) у значнай меры страцілі актуальнасць. Мова C++, у сваю чаргу, развівалася, і шэраг яе недахопаў выпраўлены ў апошніх версіях стандарту (напрыклад, з’явіўся механізм частковай спецыфікацыі шаблонаў). Далёка не ўсе праграмісты з’яўляюцца прыхільнікамі толькі аднае з моў. Паводле меркавання большасці праграмістаў, Java і C++ не з’яўляюцца канкурэнтамі, таму што ў іх розныя вобласці ўжытку. Іншыя лічаць, што выбар мовы для большасці задач з’яўляецца пытаннем асабістага густу. == Добрыя якасці і недахопы мовы == Перш за ўсё, неабходна падкрэсліць, што ацэньваць добрыя якасці і, асабліва, недахопы C++ неабходна з улікам тых прынцыпаў, на якіх будавалася мова, і патрабаванняў, якія да яе першапачаткова прад’яўляліся. === Добрыя якасці === C++ — надзвычай магутная мова, якія мае сродкі для стварэння эфектыўных праграм амаль любога прызначэння, ад нізкаўзроўневых утыліт і драйвераў да складаных праграмных комплексаў самага рознага прызначэння. У прыватнасці: * Падтрымліваюцца розныя стылі і тэхналогіі праграмавання, у тым ліку традыцыйнае дырэктыўнае праграмаванне, ААП, абагульненае праграмаванне, метапраграмаванне (шаблоны, макрасы). * Прадказальнае выкананне праграм з’яўляецца важнай якасцю пры пабудове сістэм рэальнага часу. Увесь код, які няяўна ствараецца кампілятарам для рэалізацыі моўных магчымасцей (напрыклад, пры пераўтварэнні зменнай да іншага тыпу), вызначаны ў стандарце. Таксама строга вызначаны месцы праграмы, у якіх гэты код выконваецца. Гэта дае магчымасць замяраць ці разлічваць час рэакцыі праграмы на вонкавую падзею. * Аўтаматычны выклік дэструктараў аб’ектаў пры іх знішчэнні, прычым у парадку, зваротным выкліку канструктараў. Гэта спрашчае (дастаткова аб’явіць зменную) і павядичвае надзейнасць вызвалення рэсурсаў (памяці, файлаў, семафораў і т. п.), а таксама дазваляе гарантавана выконваць пераходы паміж станамі праграмы, не абавязкова звязаныя з вызваленнем рэсурсаў (напрыклад, запіс у часопіс). * Карыстальніцкія функцыі-аператары дазваляюць коратка і ёміста запісваць выразы над карыстальніцкімі тыпамі ў натуральнай алгебраічнай форме. * Мова падтрымлівае паняцці фізічнай (<code>const</code>) і лагічнай (<code>mutable</code>) нязменнасці (канстантнасці). Гэта павялічвае надзейнасць праграмы, бо, напрыклад, дазваляе кампілятару знаходзіць памылковыя спробы змены значэння зменнай. Аб’яўленне з апісальнікам канстантнасці дае праграмісту, які чытае тэкст праграмы, дадатковае ўяўленне пра правільнае выкарыстанне класаў і функцый, а таксама можа быць падказкай для аптымізацыі. Перагрузка функцый-членаў па прыкмеце канстантнасць дазваляе вызначаць знутры аб’екта мэты выкліку метаду (канстантны для чытання, неканстантны для змянення). Апісальнік <code>mutable</code> дазваляе захоўваць лагічную канстантнасць пры выкарыстанні кэшаў і лянівых вылічэнняў. * Выкарыстоўваючы [[Шаблоны C++|шаблоны]], можна ствараць [[Абагульненае праграмаванне|абагульненыя кантэйнеры і алгарытмы]] для розных тыпаў даных, а таксама спецыялізаваць і вылічваць на этапе кампіляцыі. * Магчымасць імітацыі пашырэння мовы для падтрымкі парадыгмаў, якія не падтрымліваюцца кампілятарамі напрамую. Напрыклад, бібліятэка Boost.Bind дазваляе звязваць аргументы функцый. * Магчымасць стварэння ўбудаваных [[Прадметна-арыентаваная мова праграмавання|прадметна-арыентаваных моў праграмавання]]. Такі падыход выкарыстоўвае, напрыклад бібліятэка Boost.Spirit, якая дазваляе задаваць EBNF-граматыку [[Сінтаксічны аналіз|сінтаксічных разборшчыкаў]] прама ў кодзе C++. * Выкарыстоўваючы шаблоны і множнае наследаванне можна імітаваць [[Прымесі (праграмаванне)|класы-прымесі]] і камбінаторную параметрызацыю бібліятэк. Такі падыход ужыты ў бібліятэцы [[Loki]], клас SmartPrt якой дазваляе, кіруючы ўсяго некалькімі параметрамі часу кампіляцыі, згенераваць каля 300 відаў «разумных указальнікаў» для кіравання рэсурсамі. * [[Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне|Пераноснасць]]: стандарт мовы накладвае мінімальныя патрабаванні на ЭВМ для запуску скампіляваных праграм. Каб вызначыць сапраўдныя уласцівасці сістэмы выканання ў стандартнай бібліятэцы прысутнічаюць адпаведныя магчымасці (напрыклад, std::numeric_limits <T>). Кампілятары даступны для вялікай колькасці платформ, на мове C++ распрацоўваюць праграмы для самых розных платформ і сістэм. * Эфектыўнасць. Мова распрацавана так, каб даць праграмісту магчымасць усебаковага кантролю над унутранай структурай праграмы і парадкам яе выканання. Ніводная з моўных магчымасцей, якая прыводзіць да дадатковых накладных выдаткаў, не з’яўляецца абавязковай для выкарыстання — пры неабходнасці мова дазваляе забяспечыць максімальную эфектыўнасць праграмы. * Існуе магчымасць працы на нізкім узроўні з памяццю, адрасамі. * Высокая сумяшчальнасць з мовай Сі, што дазваляе выкарыстоўваць увесь існуючы Сі-код (код на Сі можна з нязначнымі пераробкамі сабраць кампілятарам C++; бібліятэкі, напісаныя на Сі, звычайна можна выклікаць непасрэдна з праграмы на C++ без якіх-небудзь дадатковых выдаткаў, у тым ліку і на ўзроўні функцый зваротнага выкліку, што дазваляе бібліятэкам, напісаным на Сі, выклікаць код, напісаны на Сі++). === Недахопы === Большасць сваіх недахопаў мова C++ атрымала ў спадчыну ад мовы-продка — Сі, — і выкліканы яны першапачаткова пастаўленым патрабаваннем як мага большай сумяшчальнасці з Сі. Гэта такія недахопы, як: * Сінтаксіс, які проста падштурхоўвае на памылкі: ** Аперацыя прысвойвання абазначаецца як <code>=</code>, а аперацыя параўнання як <code>==</code>. Іх лёгка зблытаць, пры гэтым аперацыя прысвойвання вяртае значэнне, таму прысвойванне на месцы выразу з’яўляецца сінтаксічна дапушчальным, а ў канструкцыях цыклу і галінавання з’яўленне ліку на месцы лагічнага значэння таксама дапушчальна, у выніку недарэчны выраз з’яўляецца сінтаксічна правільным. Тыповы прыклад падобнай памылкі: <syntaxhighlight lang="C">if (x=0) { аператары }</syntaxhighlight> Тут ва ўмоўным аператары памылкова напісана прысвойванне замест параўнання. У выніку, замест таго, каб параўнаць бягучае значэнне <tt>x</tt> з нулём, праграма прысвоіць зменнай <tt>x</tt> нулявое значэнне, а потым вытлумачыць яго як значэнне ўмовы ў аператары <code>if</code>. А як нуль адпавядае лагічнаму значэнню «фальш» (<code>false</code>), то блок аператараў ва ўмоўнай канструкцыі не выканаецца ніколі. Памылкі такога роду вельмі цяжка выяўляць, але ў многіх сучасныя кампілятары могуць выяўляць некаторыя падобныя канструкцыі. ** Аператары прысвойвання (<code>=</code>), адзінкавага прыросту (інкрэмента) (<code>++</code>), адзінкавага змяншэння (дэкрэмента) (<code>--</code>) і іншыя вяртаюць значэнне. У спалучэнні з багаццем аператараў гэта дазваляе, хоць і не абавязвае, ствараць неразборлівыя выразы. Наяўнасць гэтых аперацый у Сі было выклікана жаданнем атрымаць прыладу ручной аптымізацыі кода, але ў наш час аптымізуючыя кампілятары звычайна ствараюць аптымальны код і на традыцыйных выразах. З іншага боку, адзін з асноўных прынцыпаў моў Сі і C++ — дазваляць праграмісту пісаць у любым стылі, а не навязваць «добры» стыль. ** [[Макрас (праграмаванне)|Макрасы]] (<code>#define</code>) з’яўляюцца магутным, але дужа небяспечным сродкам. Іх пакінулі ў C++ нягледзячы на тое, што неабходнасць у іх, дзякуючы шаблонам і ўбудавальным функцыям, не такая ўжо і вялікая. У атрыманых у спадчыну стандартных Сі-бібліятэках шмат магчыма небяспечных макрасаў. ** Некаторыя пераўтварэнні тыпаў працуюць не так, як можна было б меркаваць. У прыватнасці, аперацыя над бяззнакавым і знакавым лікамі дае бяззнакавы вынік. ** C++ дазваляе прапускаць <code>break</code> у галінах аператара <code>switch</code> з мэтай паслядоўнага выканання некалькіх галін. Такі ж падыход прыняты ў мове Java <ref>[http://java.sun.com/docs/books/tutorial/java/nutsandbolts/switch.html The Java ™ Tutorials: The switch Statement]</ref>. Існуе меркаванне, што гэта абцяжарвае разуменне кода. Напрыклад, у мове C# неабходна заўсёды пісаць або <code>break</code>, або выкарыстоўваць <code>goto case N</code> для яўнага ўказання парадку выканання <ref>[http://msdn.microsoft.com/en-us/library/06tc147t(VS.71).aspx MSDN: The switch statement in C#]</ref>. * [[Прэпрацэсар (праграмаванне)|Прэпрацэсар]], атрыманы ў спадчыну ад Сі, вельмі сціплы. Гэта прыводзіць з аднаго боку да таго, што з яго дапамогай нельга (ці цяжка) развязаць некаторыя задачы метапраграмавання, а з другога боку, з-за сваёй неразвітасці ён часта прыводзіць да памылак і патрабуе шмат дзеянняў для абыходу магчымых праблем. Некаторыя мовы праграмавання (напрыклад, [[Scheme]] і [[Nemerle]]) маюць намнога магутнейшыя і бяспечнейшыя сістэмы метапраграмавання (якія таксама называюцца макрасамі, аднак яны мала нагадваюць макрасы Сі/C++). * Слабая падтрымка модульнасці (па сутнасці, у класічным Сі модульнасць на ўзроўні мовы адсутнічае, яе забеспячэнне перакладзена на прэпрацэсар і кампілятар). Падключэнне інтэрфейсу вонкавага модуля праз прэпрацэсарнае ўключэнне загалоўкавага файла (<code>#include</code>) можа істотна запаволіць зборку пры падключэнні вялікай колькасці модуляў (бо выніковы файл, які апрацоўваецца кампілятарам, становіцца вельмі вялікім). Гэта схема без змен перанесена ў C++. Каб пазбавіцца ад гэтай заганы, многія кампілятары рэалізуюць механізм {{translation2|папярэдняя зборка загалоўкавых файлаў|папярэдняй зборкі загалоўкавых файлаў|en|Precompiled header}}. Да ўласных недахопаў C++ можна аднесці: * Складанасць і празмернасць, з-за якіх C++ цяжка вывучаць, а пабудова кампілятара спалучана з вялікай колькасцю праблем. У прыватнасці: ** Многія канструкцыі C++ дазваляюць рабіць тое ж самае, што і канструкцыі Сі, таксама прысутныя ў C++. Гэта часам збівае з панталыку пачаткоўцаў. Напрыклад, прывядзенне тыпаў пры дапамозе <code>dynamic_cast</code> дазваляе прывесці указальнік ці спасылку строга ў межах іерархіі класаў. Гэта павялічвае надзейнасць кода, робіць яго больш выразным і дазваляе знаходзіць прывядзенні ў межах іерархіі пры дапамозе прылад, падобных да [[grep]]. Аднак з прычыны патрабавання высокай ступені сумяшчальнасці з Сі старое прывядзенне тыпаў усё яшчэ падтрымліваецца. ** Падтрымка множнага наследавання рэалізацыі ў ААП-падсістэме мовы выклікае цэлы шэраг лагічных праблем, а таксама стварае дадатковыя цяжкасці ў рэалізацыі кампілятара. Напрыклад, указальнік на клас, які мае некалькі розных продкаў, больш не можа разглядацца (з выкарыстаннем старога прывядзення тыпу ў стылі Сі) як указальнік на аб’ект тыпу аднаго з класаў-продкаў, бо бацькоўская частка аб’екта можа быць размешчана з некаторым зрушэннем адносна пачатку аб’екта (то бок адносна значэння указальніка). Па гэтай жа прычыне нельга прыводзіць указальнік на бацькоўскі клас да тыпу ўказальніка на вытворны без выкарыстання аператараў прывядзення C++ (<code>dynamic_cast</code>). ** Часам шаблоны прыводзяць да параджэння кода вельмі вялікага аб’ёму<ref> {{артыкул |аўтар=Dave Gottner. |загаловак=Templates Without Code Bloat |спасылка=http://www.ddj.com/cpp/184403053 |выданне=[[Dr. Dobb's Journal]] |год=студзень 1995}} </ref>. Каб паменшыць памер машыннага кода можна адмысловым чынам падрыхтаваць зыходны код<ref> {{cite web |author=Adrian Stone. |title=Minimizing Code Bloat: Redundant Template Instantiation |url=http://gameangst.com/?p=246 |publisher=Game Angst |date=22 верасня 2009 |accessdate=19 студзеня 2010 }}</ref>. Іншым развязкам праблемы з’яўляецца стандартызаваная яшчэ ў 1998 годзе магчымасць экспарту шаблонаў. Некаторыя аўтары лічаць, што яе цяжка рэалізаваць і таму яна даступна не ва ўсіх кампілятарах<ref> {{артыкул |аўтар=[[Саттер, Герб|Herb Sutter]]. |загаловак=C++ Conformance Roundup |спасылка=http://www.ddj.com/cpp/184401381 |выданне=[[Dr. Dobb's Journal]] |год=студзень 2001 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.comeaucomputing.com/csc/faq.html#C8 |title=Are there any compilers that implement all of this? |work=comp.std.c++ frequently asked questions / The C++ language |date=10 снежня 2008 |publisher={{translation|Comeau Computing||en|Comeau Computing}} |accessdate=19 студзеня 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090430065535/http://www.comeaucomputing.com/csc/faq.html#C8 |archivedate=30 красавіка 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=vanDooren. |url=http://msmvps.com/blogs/vandooren/archive/2008/09/24/c-keyword-of-the-day-export.aspx |title=C++ keyword of the day: export |publisher=Blogs@MSMVPs |date=24 верасня 2008 |accessdate=19 студзеня 2010 |quote=The export keyword is a bit like the Higgs boson of C++. Theoretically it exists, it is described by the standard, and noone has seen it in the wild. … There is 1 C++ compiler front-end in the world which actually supports it |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090506053736/http://msmvps.com/blogs/vandooren/archive/2008/09/24/c-keyword-of-the-day-export.aspx |archivedate=6 мая 2009 |url-status=dead }}</ref>. Праблема «раздзімання» машыннага кода з-за выкарыстання шаблонаў часта перабольшваецца, і сучасныя кампілятары ў многіх выпадках паспяхова прадухіляюць гэту з’яву<ref> {{cite web |author=[[Майерс, Скот|Scott Meyers]]. |url=http://groups.google.com/group/comp.lang.c++.moderated/browse_thread/thread/2b00649a935997f5/5feec243078c5fd8 |title=Code Bloat due to Templates |work=comp.lang.c++.moderated |publisher=[[Usenet]] |date=16 мая 2002 |accessdate=19 студзеня 2010 }}</ref>. * Метапраграмаванне на аснове шаблонаў C++ складанае і пры гэтым абмежавана па сваіх магчымасцях. Яно складаецца з рэалізацыі сродкамі шаблонаў C++ інтэрпрэтатара прымітыўнай [[Функцыйная мова праграмавання|функцыйнай мовы праграмавання]], які выконваецца падчас кампіляцыі. Сама па сабе гэта магчымасць вельмі прывабная, але такі код вельмі цяжка ўспрымаць і адладжваць. Меней распаўсюджаныя<ref>[http://www.tiobe.com/index.php/content/paperinfo/tpci/index.html TIOBE Programming Community Index for January 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130702204820/http://www.tiobe.com/index.php/content/paperinfo/tpci/index.html |date=2 ліпеня 2013 }}</ref> мовы [[Lisp]]/[[Scheme]], [[Nemerle]] маюць больш магутныя і адначасова прасцейшыя для ўспрымання падсістэмы метапраграмавання. Акрамя таго, у мове [[D (мова праграмавання)|D]] рэалізавана параўнальная па магчымасцях, але значна прасцейшая ва ўжыванні падсістэма шаблоннага метапраграмавання. * Яўная падтрымка функцыйнага праграмавання прысутнічае толькі ў будучым стандарце [[c++0x]]. Гэты прабел запаўняецца рознымі бібліятэкамі ([[Loki]], [[Boost]]), якія выкарыстоўваюць сродкі метапраграмавання для пашырэння мовы функцыйнымі канструкцыямі (напрыклад, падтрымкай лямбда-метадаў (або т.зв. безыменных функцый)), але якасць падобных рашэнняў значна саступае якасці сродкаў, убудаваных у функцыйныя мовы. Такія магчымасці функцыйных моў, як [[супастаўленне з узорам]], наогул вельмі складана дасягнуць сродкамі метапраграмавання. * Некаторыя лічаць недахопам мовы C++ адсутнасць убудаванай сістэмы [[зборка смецця (праграмаванне)|зборкі смецця]]. З іншага боку, сродкі C++ дазваляюць рэалізаваць зборку смецця на ўзроўні бібліятэкі <ref>[http://www.hpl.hp.com/personal/Hans_Boehm/gc/ Boehm-Demers-Weiser garbage collector for C and C++] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120121034006/http://www.hpl.hp.com/personal/Hans_Boehm/gc/example.html |date=21 студзеня 2012 }}</ref>. Праціўнікі зборкі смецця мяркуюць, што [[RAII]] з’яўляецца больш годнай альтэрнатывай. C++ дазваляе карыстальніку самому выбіраць як кіраваць рэсурсамі. == Гл. таксама == * [[C (мова праграмавання)]] * [[Java (мова праграмавання)]] * [[C Sharp (мова праграмавання)|C#]] * [[D (мова праграмавання)]] * [[Objective C]] * [[wxWidgets]] * [[Qt]] * [[Стандартная бібліятэка ў C++]] * [[Стандартная бібліятэка шаблонаў C++]] * [[Функцыі ў C++]] * [[Масівы ў C++]] * [[Аргументы функцыі main (C++)|Аргументы функцыі main, C++]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Б’ёрн Страўструп|Страуструп Б.]] |загаловак=Язык программирования C++ |арыгінал=The C++ Programming Language |адказны=Пер. з англ. |выданне=3-е изд |месца=СПб; М |выдавецтва=[[Неўскі дыялект|Невский диалект]] — [[Біном, выдавецтва|Бином]] |год=1999 |старонак=991 |isbn=5-7940-0031-7 (Невский диалект), ISBN 5-7989-0127-0 (Бином), ISBN 0-201-88954-4 (англ.) |тыраж=3000 |ref=Страуструп }} * {{кніга |аўтар = [[Б’ёрн Страўструп|Страуструп Б.]] |загаловак = Язык программирования C++. Специальное издание |арыгінал = The C++ programming language. Special edition |месца = М. |выдавецтва = Бином-Пресс |год = 2007 |старонак = 1104 |isbn = 5-7989-0223-4 }} * {{кніга |аўтар = [[Герберт Шылдт|Герберт Шилдт]]. |загаловак = Полный справочник по C++ |арыгінал = C++: The Complete Reference |выданне = 4-е изд |месца = М. |выдавецтва = [[Вільямс, выдавецтва|Вильямс]] |год = 2006 |старонак = 800 |isbn = 0-07-222680-3 }} * {{кніга |аўтар = [[Джэс Ліберці|Джесс Либерти]], Дэвид Хорват. |загаловак = Освой самостоятельно C++ за 24 часа |арыгінал = Sams Teach Yourself C++ in 24 Hours, Complete Starter Kit |выданне = 4-е изд |месца = М. |выдавецтва = [[Вільямс, выдавецтва|Вильямс]] |год = 2007 |старонак = 448 |isbn = 0-672-32681-7 }} * {{кніга |аўтар = Стефенс Д. Р. |загаловак = C++. Сборник рецептов |выдавецтва = КУДИЦ-ПРЭС |год = 2007 |старонак = 624 |isbn = 5-91136-030-6 }} == Спасылкі == * [http://www.cplusplus.com/ Даведка, дакументацыя па мове C++, форум і многа іншага]{{ref-en}} * {{dmoz|World/Russian/Computers/Programming/Languages/C++|C++}} * [http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg21/ Камітэт па стандартызацыі мовы C++]{{ref-en}} :* [http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg21/docs/papers/2009/ працоўныя матэрыялы камітэта па стандартызацыі за 2009-й год] ; Артыкулы і кнігі, бібліятэкі матэрыялаў па C++ * Тодд Велдхуйзен. [http://osl.iu.edu/~tveldhui/papers/techniques/ Techniques for scientific C++] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061013134847/http://osl.iu.edu/%7Etveldhui/papers/techniques/ |date=13 кастрычніка 2006 }}{{ref-en}} * Бьерн Страуструп. [http://www.artima.com/cppsource/cpp0x.html Кароткі агляд C++0x]{{ref-en}} * [http://www.codenet.ru/progr/cpp/ Бібліятэка матэрыялаў па C++] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100327172015/http://www.codenet.ru/progr/cpp/ |date=27 сакавіка 2010 }} на сайце codenet.ru * [http://freecomputerbooks.com/langCppBooksIndex.html Бібліятэка матэрыялаў па C++]{{ref-en}} на сайце freecomputerbooks.com * [http://www.programmersclub.ru/main C++ падручнік для праграмістаў-пачаткоўцаў] * [http://www.rusdoc.ru/reviews/programming/pl/c/ C++ частка электроннай бібліятэкі Рускія Дакументы] * [http://www.c2p.ru/cpp Кнігі і артыкулы па C/C++]{{ref-ru}} * [http://www.uchites.ru/informatika/c Прыклады праграмавання структур даных і алгарытмаў на мове C/C++] на сайце Учитесь.ру{{ref-ru}} * [http://bdrc.ru/index/0-15 Прыклады праграмавання на C++{{ref-ru}}] * [http://www.quizful.net/category/cpp Нестандартныя прыёмы праграмавання на C++] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100425071729/http://www.quizful.net/category/cpp |date=25 красавіка 2010 }} ; Форумы * [http://forum.vingrad.ru/forum/C++C.html forum.vingrad.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100425063613/http://forum.vingrad.ru/forum/C++C.html |date=25 красавіка 2010 }} — Найбуйнейшы рускамоўны форум па C++{{ref-ru}} * [http://www.progz.ru/forum/index.php?showforum=17 Рускамоўны форум па C++] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080915075306/http://www.progz.ru/forum/index.php?showforum=17 |date=15 верасня 2008 }}{{ref-ru}} * [http://www.rsdn.ru/?forum/cpp cpp], [http://www.rsdn.ru/?forum/cpp.applied cpp.applied] — форумы па мове C++ і пытаннях прыкладнога ўжывання C++ на [[RSDN]]{{ref-ru}} * [http://groups.google.com/group/comp.lang.c++.moderated/topics comp.lang.c++.moderated]{{ref-en}} ; Класы, бібліятэкі * [http://www.oonumerics.org/blitz/ Blitz++] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110504153333/http://www.oonumerics.org/blitz/ |date=4 мая 2011 }} — бібліятэка навуковых праграм на C++, з упорам на лінейную алгебру * [http://www.osl.iu.edu/research/mtl/ The Matrix Template Library] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090227040502/http://www.osl.iu.edu/research/mtl/ |date=27 лютага 2009 }} — лінейная алгебра на C++ * [http://boost.org/ Boost C++ Libraries] — вольныя кросплатформенныя бібліятэкі на C++ * [http://www.gnu.org/software/gsl/ GNU Scientific Library] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050609001819/http://www.gnu.org/software/gsl/ |date=9 чэрвеня 2005 }} — вольная матэматычная бібліятэка для C/C++ * [http://www.viva64.com/vivacore.php VivaCore] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080509160815/http://www.viva64.com/vivacore.php |date=9 мая 2008 }} — вольная бібліятэка для стварэння сістэм статычнага аналізу Сі/C++ кода ; Асяроддзі распрацоўкі * Bloodshed [[Dev-C++]] — бясплатнае і свабоднае [[Асяроддзе распрацоўкі праграмнага забеспячэння|асяроддзе распрацоўкі]] для мовы C++ пад Windows. * [[Code::Blocks]] IDE — бясплатнае і свабоднае пераноснае [[Асяроддзе распрацоўкі праграмнага забеспячэння|асяроддзе распрацоўкі]]. {{Мовы праграмавання}} {{Стандарты ISO}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:C++| ]] [[Катэгорыя:Мовы праграмавання высокага ўзроўню]] r8d8snnzw316bg8ivxsm33k08naf7ek 0 15116 5152961 5123587 2026-06-09T19:25:54Z Pabojnia 135280 /* Раннія гады */ афармленне 5152961 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Луцкевіч}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Іва́н Луцке́віч''', народжаны '''Ян Ге́рман Луцке́віч''' ({{lang-be-latin|Ivan Łuckievič|1}}; {{ДН|9|6|1881|28|5}}, [[Шаўлі]], [[Ковенская губерня]] — {{ДС|20|8|1919}}, [[Закапанэ]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]]) — беларускі [[палітык]] і [[грамадскі дзеяч]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[Археалогія|археолаг]], [[Краязнаўства|краязнавец]], збіральнік старажытнасцей. Адзін з заснавальнікаў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] і газеты «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]». Актыўны дзеяч [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|Беларускага нацыянальнага адраджэння]] пачатку XX стагоддзя, зрабіў уплыў на многіх удзельнікаў тагачаснага беларускага руху. Распрацоўваючы ідэю беларускага самавызначэння ад ідэй [[Краёўцы|краёвасці]] і [[Канфедэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|Канфедэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]] паступова прыйшоў да ідэі поўнай незалежнасці Беларусі. Сябра [[Віленская беларуская рада|Віленскай беларускай рады]] і [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Удзельнік пасяджэння Рады БНР 24—25 сакавіка 1918 года, на якім абвешчана незалежнасць [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Арганізатар беларускага культурнага жыцця ў [[Вільня|Вільні]], паспрыяў адкрыццю [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. Сабраў багаты збор старажытнасцей, якія сталі асновай збору [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музея]] ў Вільні. Брат беларускага дзеяча [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]. == Імя == Іван Луцкевіч быў ахрышчаны паводле [[Каталіцтва|рыма-каталіцкага]] абраду пад імем ''Ян Герман''. Дакладна невядома з якога часу ён пачаў карыстацца формай імя ''Іван''. [[Зоська Верас|Людвіка Сівіцкая]] (Зоська Верас) у сваіх перапісках упамінала: «''Паміж іншым, не ведаю, хто і калі пачаў старэйшага Луцкевіча называць Іванам, бо ён у лістах падпісываўся Ян, маю пару яго лістоў з такім подпісам''». Антон Луцкевіч і іншыя беларускія дзеячы называлі яго Іванам. Пры гэтым выкарыстоўвалася таксама форма з імем па бацьку ''Іван Іванавіч'', што таксама адпавядае праваслаўнай традыцыі, але бацьку звалі Ян Баляслаў<ref name="sidarevicluckievic">{{cite web|url = http://www.bsdp.org/naviny/gistoryja-i-kultura/14-11-2017/yany-byli-pershyya-ivan-luckevich-da-100-goddzya-bnr-publ27-ya|title = Яны былі першыя. Іван Луцкевіч (да 100-годдзя БНР, публ.27-я)|author = Анатоль Сідарэвіч|author-link = Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|date = 14-11-2017|publisher = bsdp.org|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121091736/http://www.bsdp.org/naviny/gistoryja-i-kultura/14-11-2017/yany-byli-pershyya-ivan-luckevich-da-100-goddzya-bnr-publ27-ya|archive-date = 21 лістапада 2021|access-date = 21-11-2021|url-status = dead}}</ref>. Паводле даследчыка [[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Анатоля Сідарэвіча]], форма ''Іван'' была больш зручнай у беларускім праваслаўным нацыянальным асяроддзі<ref name="sidarevicluckievic"/>. Таксама існуе думка пра тое, што пераход да формы імя ''Іван'' можа быць звязаны з прыхільнасцю Луцкевіча да [[Уніяцтва|ўніяцтва]]<ref>{{cite web|url = https://krynica.info/be/2018/07/17/yak-yan-german-luckevich-zrabiusya-ivanam-versiya-rehligijjnaya/|title = Як Ян Герман Луцкевіч зрабіўся Іванам? Версія рэлігійная|date = 17-7-2018|publisher = krynica.info|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121091730/https://krynica.info/be/2018/07/17/yak-yan-german-luckevich-zrabiusya-ivanam-versiya-rehligijjnaya/|archive-date = 21 лістапада 2021|access-date = 21-11-2021|url-status = dead}}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне === [[Файл:Jan Bolesław Łuckiewicz (Jan Baliaslaŭ Luckievič). Ян Баляслаў Луцкевіч.jpg|злева|міні|[[Ян Баляслаў Луцкевіч]].]] Паходзіў са збяднелага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Навіна (герб)|герба Навіна]]{{Sfn|Крывіцкі Л.|1991|с=10}}. Род мае [[Беларускія татары|татарскае]] паходжанне{{Sfn|Богдан С., Пабеданосцава Кая А.|2018|с=71}}. Бацька — [[Ян Баляслаў Луцкевіч|Ян Баляслаў (Іван Якімавіч) Луцкевіч]] (1831—1895) — вайсковец [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], удзельнік [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў чыне капітана, за баявыя заслугі ў абароне [[Севастопаль|Севастопаля]] быў узнагароджаны крыжамі Святога Георгія і Святой Ганны і двума медалямі. На вайне быў паранены, з войска дэмабілізаваўся. Сваёй маёмасці Ян Баляслаў не меў{{Sfn|Крывіцкі Л.|1991|с=10}}. Вядома, што ў 1860-х гадах быў арандатарам маёнтка пана Вайніловіча ў Тарасевічах Бабруйскага павета Мінскай губерні. Верагодна, у гэты час ён пазнаёміўся з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], з якім у далейшым меў прыяцельскія стасункі, Дунін-Марцінкевіч у 1868 годзе прысвяціў Луцкевічу верш [[Беларуская мова|па-беларуску]]{{Sfn|Крывіцкі Л.|1991|с=10}}. Першай жонкай Яна Баляслава была Казіміра Асяцімская, у іх нарадзіліся дзве дачкі: Станіслава (1877—1953) і Марыя Алёйзія (1876—1914). Пані Казіміра памерла ў 1878 ці 1879 годзе{{Sfn|Сідарэвіч А.|2014|}}. Увесну 1880 года Ян Баляслаў павянчаўся другі раз{{Sfn|Сідарэвіч А.|2014|}}, з Зоф’яй Лычкоўскай (1850—1918), дачкой уладальніка невялікага фальварка [[Фальварак Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчына]], каля мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснага]]. Зоф’я да фальварка дачынення ўжо не мела, але ў спадчыну ёй застаўся невялікі драўляны дом на Садовай вуліцы ў [[Мінск]]у{{Sfn|Крывіцкі Л.|1991|с=10}}. У Яна Баляслава і Зоф’і было пяць дзяцей: Ян Герман (Іван) быў іх першым дзіцем, у далейшым нарадзіліся Вікторыя (памерла ў маленстве; ?—?), [[Антон Луцкевіч|Антон]] (1884—1942), Эмілія (1886—1974), [[Стэфан Луцкевіч|Стэфан]] (Сцяпан; 1889—1947). Стэфан быў названы ў гонар дзядзькі — Стэфана Луцкевіча, удзельніка [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], які загінуў у 1863 годзе{{Sfn|Сідарэвіч А.|2014|}}. Сям’я была [[Каталіцтва|каталіцкай]], у хаце гаварылі [[Польская мова|па-польску]]{{Sfn|Крывіцкі Л.|1991|с=10}}. Іван Луцкевіч наступным чынам згадвае светапогляд сям’і: «''…сям’я жыла ўспамінамі аб напалеонаўскім паходзе і паўстаннях 1831 і 1863 гадоў, жыла ідэаламі дэмакратызму з часоў французскае рэвалюцыі і паўстанчаскімі настроямі, у ёй панаваў заўсёды шчыра дэмакратычны дух, — і гэтым духам былі прасякнуты дзеці, што шукалі ў школе дружбы не панічоў, а сыноў мужыцкіх''»{{Sfn|Серыкава В.|2009|}}. <center><gallery widths="200" heights="200" caption="" perrow="4"> File:Luckievičy. Луцкевічы (1887).jpg|Іван Луцкевіч (сядзіць) з сёстрамі Станіславай (злева), Вікторыяй і Марыяй Алёйзіяй. Шаўлі, 1887 г. File:Luckievičy. Луцкевічы (1902).jpg|Зоф’я Луцкевіч (першая злева), гімназісты Антон і Іван Луцкевічы. Мінск, 1902 г. </gallery></center> === Раннія гады === [[Файл:Ivan Łuckievič. Іван Луцкевіч (1902).jpg|міні|злева|Іван Луцкевіч у час вучобы ў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай гімназіі]].]] Нарадзіўся 28 траўня (9 чэрвеня) 1881 года ў горадзе [[Шаўляй|Шаўлі]] [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], дзе ягоны бацька ў той час працаваў на чыгунцы. Неўзабаве бацька быў пераведзены па працы ў [[Ліепая|Лібаву]]. У 1890 годзе Іван пачынае вучыцца ў Лібаўскай Мікалаеўскай гімназіі. У Мікалаеўскай гімназіі Лібавы вучылася шмат [[Латышы|латышоў]] і [[Літоўцы|літоўцаў]]. У гэты перыяд адбывалася станаўленне літоўскага і латышскага нацыянальнага руху, якія адмяжоўвалі сябе ад [[Палякі|палякаў]] і [[Немцы|немцаў]], таму ў школьным жыцці быў раздзел паміж польскімі панскімі дзецьмі і простымі вясковымі дзецьмі іншых нацыянальнасцей{{Sfn|Серыкава В.|2009|}}. Іван Луцкевіч сябраваў з літоўцамі, у 13—14 гадоў Іван наведваў літоўскі патрыятычны гурток пад кіраўніцтвам старога рэвалюцыянера [[Ёнас Амбразайціс|Ёнаса Амбразайціса]]{{Sfn|Сідарэвіч А.|2017|}}. У гэты перыяд у Івана фармуецца нацыянальны светапогляд, ён разумее што беларусы маюць такое ж права на самавызначэнне і развіццё ўласнай мовы як літоўцы і латышы{{Sfn|Серыкава В.|2009|}}. У 1895 годзе Луцкевічы пераязджаюць у Мінск, але Іван дзеля далейшага навучання застаецца ў Лібаве{{Sfn|Серыкава В.|2009|}}. Праз паўгода пасля пераезду памірае бацька Ян Баляслаў. У 1897 годзе маці забірае Івана ў Мінск, дзе ён паступае ў пяты клас [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай губернскай гімназіі]]. Антон Луцкевіч адзначаў, што яшчэ ў Мінскай гімназіі ён і яго брат Іван усвядоміліся і нацыянальна, і сацыяльна, і пачалі гуртаваць вакол сябе болей-меней свядомых беларусаў{{Sfn|Серыкава В.|2009|}}. Пазнаёміўшыся з беларускім паэтам, мастаком і перакладчыкам [[Карусь Каганец|Карусём Каганцом]], браты Луцкевічы арганізавалі гімназічны гурток, у занятках якога значнае месца займала беларуская тэматыка. Браты мелі цесныя стасункі з [[Генрых Хрыстафоравіч Татур|Генрыхам Францішкам Татурам]], беларускім гісторыкам, краязнаўцам і калекцыянерам{{Sfn|Сідарэвіч А.|2014|}}. Таксама ў братоў Луцкевічаў збіраўся і інтэрнацыянальны гурток, у якім яны займаліся сацыяльнымі пытаннямі{{Sfn|Серыкава В.|2009|}}. Браты заклалі беларускую бібліятэчку з кніжкамі па беларускай гісторыі і этнаграфіі{{Sfn|Серыкава В.|2009|}}. === Пачатак палітычнай дзейнасці === У 1902 годзе Іван заканчвае вучобу ў гімназіі, разам з Антонам яны едуць у [[Санкт-Пецярбург]]. Іван паступіў на юрыдычны факультэт Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта і адначасова ў Археалагічны інстытут. У сталіцы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў гэты час было шмат беларускіх студэнтаў, тут браты знаёмяцца з [[Вацлаў Іваноўскі|Вацлавам Іваноўскім]]. У гэтым жа годзе Іван і Антон Луцкевічы разам з Іваноўскім арганізоўваюць «[[Круг беларускай народнай прасветы і культуры]]»; мэтай гуртка было стварэнне беларускай школьнай адукацыі і выдавецтва беларускіх кніг{{Sfn|Серыкава В.|2009|}}. Пры ўдзеле Івана была выдадзена брашура «''Калядная пісанка на 1904 год''» і зборнік [[Янка Лучына|Янкі Лучыны]] «''Вязанка''»{{Sfn|Крывіцкі Л.|1991|с=11}}. У гэты час Іван Луцкевіч шукае кантактаў з рэвалюцыйнымі арганізацыямі, сыходзіцца з сацыял-рэвалюцыянерамі і знаёміцца з сёстрамі Ізмайлавічанкамі з Мінска{{Sfn|Крывіцкі Л.|1991|с=11}}. Увесну 1903 года пры падрыхтоўцы да першамайскай дэманстрацыі ў Санкт-Пецярбургу Іван арыштоўваецца на кватэры Ізмайлавічанак. Спярша ён быў змешчаны ў {{нп5|Дом папярэдняга заключэння (Санкт-Пецярбург)|Дом папярэдняга заключэння|ru|Дом предварительного заключения (Санкт-Петербург)}}, а пазней пераведзены ў «{{нп5|Кресты|Кресты|ru|Кресты}}». Прасядзеў у турме амаль да канца лета, за гэты час прыняў удзел у галадоўцы палітвязняў, а ў «Крестах» захварэў і быў змешчаны ў бальніцу ў аддзел сухотнікаў{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=105}}. Увосень 1903 года браты Луцкевічы разам з Вацлавам Іваноўскім засноўваюць палітычную арганізацыю [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларуская рэвалюцыйная грамада]] на базе ўжо існуючай [[Беларуская рэвалюцыйная партыя|Беларускай рэвалюцыйнай партыі]]. Мэтай арганізацыі было змаганне супраць самадзяржаўнай улады, за дэмакратычны лад: зямлю для сялян, фабрыкі і заводы для рабочых. Арганізацыя патрабуе свабоды для беларусаў: школы на беларускай мове і роўных правоў у краі{{Sfn|Крывіцкі Л.|1991|с=13}}. У 1904 годзе Іван Луцкевіч заканчвае Археалагічны інстытут і атрымлівае камандзіроўку для навуковых доследаў на Беларусь і для далейшай навукі ў [[Вена|Вену]]. У Вене ён навучаецца ў «Славянскім семінары» пры [[Венскі ўніверсітэт|Венскім універсітэце]] пад кіраўніцтвам прафесара [[Ватраслаў Ягіч|Ватраслава Ягіча]]{{Sfn|Крывіцкі Л.|1991|с=13}}. Выезд за мяжу дазволіў пазнаёміцца з рэвалюцыйнымі і нацыянальна-вызваленчымі рухамі іншых краін. У Аўстра-Венгрыі Іван сустракаецца з уніяцкім мітрапалітам [[Андрэй Шаптыцкі|Андрэем Шаптыцкім]]<ref name="sidarevič">{{cite web|url = http://www.bsdp.org/naviny/partyjnae-zhyccjo/zhyccyovy-shlyah-ivana-luckevicha-lekcyya-anatolya-sidarevicha|title = Жыццёвы шлях Івана Луцкевіча|author = Анатоль Сідарэвіч|author-link = Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|date = 20-8-2019|publisher = bsdp.org|archive-url = https://web.archive.org/web/20211101224611/http://www.bsdp.org/naviny/partyjnae-zhyccjo/zhyccyovy-shlyah-ivana-luckevicha-lekcyya-anatolya-sidarevicha|archive-date = 2-11-2021|access-date = 2-11-2021}}</ref>. У [[Львоў|Львове]] Луцкевіч сыходзіцца з украінскім нацыянальным рухам, а пазней у [[Кракаў|Кракаве]] і [[Варшава|Варшаве]] наладжвае кантакты з Польскай партыяй сацыялістычнай{{Sfn|Серыкава В.|2009|}}. У канцы 1904 ці пачатку 1905 года Іван Луцкевіч знаёміцца з украінскім дзеячам [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|Міхайлам Грушэўскім]]<ref name="sidarevič"/>. У пачатку 1905 года Іван Луцкевіч вяртаецца ў Санкт-Пецярбург дзеля заканчэння навучання на юрыдычным факультэце ўніверсітэта. У гэты ж час ён ад Беларускай рэвалюцыйнай грамады атрымлівае мандат на з’езд прадстаўнікоў сацыялістычных партый у [[Вялікае Княства Фінляндскае|Фінляндыі]]{{Sfn|Крывіцкі Л.|1991|с=13}}. У часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]] ў Мінску, дзе праходзіць найбольш шырокая дзейнасць партыі. Іван Луцкевіч выступае на мітынгах па-беларуску, нацыянальны элемент у выступах пераважае палітычны і сацыяльны. У час другой усеагульнай стачкі 1905 года ў Мінску была складаная сітуацыя, пасля [[Курлоўскі расстрэл|Курлоўскага расстрэлу]] 18 кастрычніка на фабрыках была пільная ахова. У дзень стачкі Іван Луцкевіч, пераапрануўшыся, прайшоў на фабрыку Якабсона і загадаў рабочаму даць гудок, які мусіў распачаць забастоўку, пасля сігналу ён выступіў з прамовай перад рабочымі, пасля чаго тыя выйшлі на вуліцы{{Sfn|Луцкевіч А.|1928|}}. На II з’ездзе [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] (у яе была перайменаваная БРГ) разам [[Антон Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]], [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандрам Бурбісам]] і [[Вацлаў Іваноўскі|Вацлавам Іваноўскім]] абраны ў склад цэнтральнага камітэта партыі. У лютым 1906 года сумесна з братам Антонам пераходзяць на нелегальнае становішча, пераязджаюць у [[Вільнюс|Вільню]]. Пераезд адбываецца з той прычыны, што распачалося следства ў справе замаху на мінскага губернатара [[Павел Рыгоравіч Курлоў|Паўла Курлова]]. Замах здзейснілі [[Іван Пятровіч Пуліхаў|Іван Пуліхаў]] і сёстры [[Аляксандра Адольфаўна Ізмайловіч|Аляксандра]] і [[Кацярына Ізмайловіч]], якія былі частымі гасцямі на мінскай кватэры Луцкевічаў, таму апошнія аўтаматычна падпадалі пад падазрэнне{{Sfn|Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху: выбраныя творы|2003|с=90}}. Ёсць звесткі, што з віленскімі кантактамі Луцкевічам дапамог Вацлаў Іваноўскі{{Sfn|Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху: выбраныя творы|2003|с=11}}. На нелегальным становішчы ў Вільні браты жылі да 1908 года{{Sfn|Серыкава В.|2009|}}. === Вільня === [[Файл:Іван і Антон Луцкевічы і Аляксандр Уласаў у час выхаду Нашай Нівы.jpg|міні|Іван і Антон Луцкевічы, [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандр Уласаў]] у час выхаду «[[Наша ніва (1906)|Нашай Нівы]]».]] Жыве ў Вільні на нелегальным становішчы, з фальшывым пашпартам на імя Івана Міхальчука. Іван Луцкевіч разгортвае агітацыйную дзейнасць у праваслаўнай духоўнай семінарыі, чытае вучням лекцыі па гісторыі Беларусі. Тут жа пашыраецца партыйная дзейнасць Беларускай сацыялістычнай грамады, канспірацыйнай кватэрай якой ёсць кватэра [[Алаіза Пашкевіч|Алаізы Пашкевіч (Цёткі)]]. З ініцыятывы Івана Луцкевіча з лістапада 1906 года выходзіць газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]»{{Sfn|Крывіцкі Л.|1991|с=14}}. У гэты ж час Луцкевіч займаецца археалагічнымі працамі і зборам беларускага антыкварыяту, старадрукаў і рукапісных кніг, калекцыя захоўвалася ў рэдакцыі «Нашай нівы» на вуліцы Завальнай, 7{{Sfn|Крывіцкі Л.|1991|с=15}}. Ініцыятар стварэння [[Выдавецтва «Нашай Нівы»|Выдавецтва «Нашай нівы»]] ў 1907 годзе, пазней таксама меў дачыненне да стварэння выдавецтва «[[Наша хата]]» (1908—1911) і [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускага выдавецкага таварыства]]. [[Файл:Vilnia, Zavalnaja, Naša Niva. Вільня, Завальная, Наша Ніва (1907).jpg|міні|Рэдакцыя «Нашай нівы» на Завальнай вуліцы ў Вільні, 1907 г. Іван Луцкевіч першы злева.]] У чэрвені 1908 года едзе ў [[Прага|Прагу]] на Усеславянскі з’езд прагрэсіўных студэнтаў, дзе кіруе беларускае секцыяй і адкрыта крытыкуе расійскія ўлады за нацыянальны прыгнёт{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=108}}. У 1909 годзе ўдзельнічаў у стварэнні Беларускага хору і Тэатральнай дружыны, якія дэбютавалі на [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні|Першай беларускай вечарынцы]] ў Вільні 12 лютага 1910 года. Разам з братам Антонам быў сярод заснавальнікаў у 1910 годзе ў Вільні [[Масонства|масонскай]] ложы «Еднасць» ({{lang-pl|Jendość}}). Ложа была створаная паводле ініцыятывы расійскіх масонаў, сябраў [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|партыі кадэтаў]]{{Sfn|Серыкава В.|2009|}}. У «Еднасці» былі прадстаўлены ўсе асноўныя народы беларуска-літоўскага краю. Луцкевічы прытрымліваліся [[Краёўцы|краёвай ідэалогіі]]{{Sfn|Серыкава В.|2009|}}. Прытрымліваючыся краёвай ідэалогіі, Іван Луцкевіч супрацоўнічае з іншымі нацыянальнасцямі. У 1910 годзе, калі ладзілася польскае [[Віленскае таварыства сяброў навук|Таварыства прыяцеляў навук]] (Towarzystwo Przyjaciół Nauk) ён зрабіў багата працы для арганізацыі яго музея, а таксама перадаў шмат сваіх рэчаў, якія вярнуў пасля пачатку Першай сусветнай вайны{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=109}}. Супрацоўнічае з Украінскім царкоўным музеем у Львове, дасылаў туды рэчы, звязаныя з уніяцтвам, ладзіць там беларускі аддзел. Публікуецца ў часопісах «{{нп5|Lietuvių tauta||lt|Lietuvių tauta (žurnalas)}}» і «{{нп5|Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie||d|Q115056467}}». Напярэдадні выбараў у ІІІ Дзяржаўную думу Расіі Беларуская сацыялістычная грамада, сярод лідараў якой Іван Луцкевіч, засноўвае ў Вільні газеты «Kurjer Krajowy» і «Вечернюю газету», у якіх прасоўвае ідэі краёвасці для польскамоўных і рускамоўных чытачоў. Перад [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайной]] удзельнічае ў з’ездзе аўтанамістаў-федэралістаў у Маскве, пасля наведвае Санкт-Пецярбург і Фінляндыю ўзімку 1914—1915 гадоў{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=109}}. У гэты час у яго пагаршаецца здароўе, абвастраецца старая сухотная хвароба{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=109}}. Вайну сустракае ў Вільні. === Першая сусветная вайна === [[Файл:Vilienskija bielaruskija nastaŭnickija kursy.jpg|міні|300пкс|[[Віленскія беларускія настаўніцкія курсы (1915)|Віленскія беларускія настаўніцкія курсы]], 1916 г. У сярэднім радзе злева направа сядзяць: Іван Луцкевіч, [[Баляслаў Пачопка]] (кіраўнік курсаў), [[Антон Луцкевіч]].]] У час эвакуацыі з Вільні расійскія ўлады хацелі вывезці Івана Луцкевіча разам з яго калекцыяй старажытнасцяў, абяцаючы для гэтага цэлы вагон. На гэта Іван казаў: ''«Мая павіннасць — аставацца ў родным краю і бароцца за мой народ незалежна ад таго, якія войскі будуць тут гаспадарыць!''»{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=110}}. Каб не быць прымусова эвакуяваным, апошнюю ноч перад расійскай эвакуацыяй ён правёў не ў сябе дома. Удзельнічаў у арганізацыі «лятучых дружын», якія пільнавалі парадак у горадзе ў час змены ўладаў, раздабываў для дружыннікаў зброю і праводзіў з імі ночы{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=110}}. Нямецкія войскі ўвайшлі ў Вільню 18 верасня 1915 года. Іван Луцкевіч актыўна ўдзельнічае ў працы [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]], адзін з арганізатараў [[Беларускі народны камітэт|Беларускага народнага камітэта]], які дзейнічаў пад прыкрыццём таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны і пры якім канцэнтруецца беларуская асветніцкая праца{{Sfn|Крывіцкі Л.|1991|с=16}}. Быў адным з трох дэлегатаў ад беларусаў у Віленска-ковенскім абывацельскім камітэце{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=110}}. У 1915 годзе закладзены блок беларускіх, літоўскіх, польскіх і яўрэйскіх арганізацый [[Канфедэрацыя Вялікага Княства Літоўскага]], арганізатарам якога стаў Іван Луцкевіч. У снежні 1915 года выдадзены першы «ўніверсал» Канфедэрацыі, напісаны Іванам Луцкевічам. На той час браты Луцкевічы прытрымліваліся ідэй «[[Краёўцы|краёвасці]]». У 1916 годзе Беларускі нацыянальны камітэт, старшынёй якога быў Антон Луцкевіч, ухваліў канфедэрацыйную канцэпцыю Злучаных Штатаў ад Балтыйскага да Чорнага мора. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года]] выказвалася ідэі за ўключэнне ў склад будучай беларуска-літоўскай дзяржавы ўсіх беларускіх зямель, за наданне дзяржаўнага статуса ўсім мясцовым мовам, школьнае навучанне на роднай мове. Аднак, паводле Антона Луцкевіча, ідэя канфедэрацыі была разбітая [[Літоўцы|літоўскім]] нацыяналізмам{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=111}}. [[Файл:Ivan Lutskevich.jpg|міні|справа|Іван Луцкевіч, 1918 г.]] У 1915 годзе ў Вільні адкрылася першая беларуская пачатковая школа, але кваліфікаваных настаўнікаў не хапала. У снежні Іван Луцкевіч і [[Алаіза Пашкевіч]] стварылі настаўніцкія курсы, на іх Іван Луцкевіч выкладае краязнаўства. Працуе скарбнікам кааператыва «Райніца». Арганізатар [[Беларуская сацыял-дэмакратычная работніцкая група|Беларускай сацыял-дэмакратычнай работніцкай групы]]. Улетку 1916 года пры актыўнай працы Івана Луцкевіча адрываецца [[Беларускі клуб (Вільня)|Беларускі клуб]], ён становіцца яго старшынёй. Таксама ўлетку 1916 года разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] удзельнічае ў III канферэнцыі народаў, якая была арганізаваная Саюзам народаў 27—29 чэрвеня ў швейцарскай [[Лазана|Лазане]], у мемарыяле беларускай дэлегацыі была выкладзена канцэпцыя Канфедэрацыі Вялікага Княства Літоўскага{{Sfn|Міхалюк Д.|2015|с=119}}. Незалежніцкая пазіцыя, якую выказваў Іван Луцкевіч на лазанскай канферэнцыі, занепакоіла нямецкія акупацыйныя ўлады. Немцы ставяць братоў Луцкевічаў пад асабісты нагляд шпіёна Эдмунда Зузэміля, які на той час быў прызначаны беларускім перакладчыкам пры Управе друку. Пад Зузэміля рэквізуецца частка віленскай кватэры Луцкевічаў, і ён мае магчымасць сачыць за імі{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=111}}. Іван Луцкевіч арганізоўвае [[Беларускі настаўніцкі саюз|Беларускі вучыцельскі саюз]], які высоўвае Луцкевіча сваім прадстаўніком у Цэнтральнае бюро прафесійных саюзаў. Зузэміль настойвае на тым, каб вучыцельскі саюз высунуў іншага кандыдата, але калі новы сход Саюза зацвердзіў свой выбар, арганізацыя была закрытая нямецкімі ўладамі{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=112}}. У 1916 годзе дапамагае ў арганізацыі беларускіх школ на Віленшчыне, Гродзеншчыне, Беласточчыне. Адзін з заснавальнікаў і фактычных рэдактараў газеты «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]»{{Sfn|Міхалюк Д.|2015|с=115}}, аўтар артыкулаў у ёй{{Sfn|Міхалюк Д.|2015|с=116}}. У 1917 годзе нямецкія ўлады рыхтуюцца да арганізацыі літоўскага прадстаўнічага органа — [[Літоўская Тарыба|Тарыбы]], дзе беларусам вызначаецца адно месца. Акупацыйныя ўлады шукаюць кандыдатаў, якія б былі цалкам лаяльныя да нямецкай адміністрацыі, таму Зузэміль высоўвае кандыдатам Вацлава Ластоўскага{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=112}}. 16 верасня 1917 года на сацыялістычным мітынгу партый усіх нацыянальнасцяў, прамоўцы сярод беларусаў, між імі Іван Луцкевіч, кляймяць палітыку немцаў і тых літоўцаў, якія пайшлі на згоду з імі. 18—23 верасня 1917 года ў Вільні праходзіць Літоўская канферэнцыя, якая абірае прадстаўнічы орган Літвы — [[Літоўская Тарыба|Тарыбу]]. У адказ на гэта 30 верасня ў Беларускім клубе пад старшынствам Івана Луцкевіча адбываецца беларускі мітынг, які выносіць ноту пратэсту супраць адносін да беларусаў і патрабуе ў нямецкіх уладаў дазволу на скліканне ў Вільні беларускай нацыянальнай канферэнцыі для ўтварэння беларускага прадстаўнічага органа{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=112}}. Неўзабаве дазвол на правядзенне быў атрыманы, Арганізацыйны камітэт дзеля склікання Беларускай канферэнцыі паведамляў аб сваім афіцыйным заснаванні 17 лістапада 1917 года. Іван Луцкевіч актыўна займаецца арганізацыяй канферэнцыі, прадаючы рэчы з сваёй калекцыі старасвеччыны дзеля фінансавага забеспячэння. У справах канферэнцыі едзе ў [[Беласток]], дзе прадстаўнікі нямецкіх уладаў спрабуюць пераканаць яго ў карысці далучэння да Германіі, на што Іван Луцкевіч адказвае: «''Я маю на гэта яшчэ адзін аргумент. Калі і нашым манархам стане [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм]], дык нам не прыйдзецца рабіць свае асобнае рэвалюцыі, каб скінуць яго: гэта зробіць сам нямецкі народ!''»{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=112}}. 23 студзеня 1918 года быў зацверджаны статут [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускага навуковага таварыства]], Іван Луцкевіч быў адным з закладальнікаў таварыства. === Беларуская Народная Рэспубліка. Апошнія гады === [[Файл:Udzielniki Biełaruskaj kanferencyi 1918 hodu.jpg|300px|міні|Удзельнікі [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускай канферэнцыі]] ў Вільні. Іван Луцкевіч сядзіць другі справа. 25—27 студзеня 1918 г.]] [[Файл:Prezydyjum biełaruskaj kanferencyi 1918 hodu.jpg|300пкс|міні|Прэзідыум беларускай канферэнцыі ў Вільні. Іван Луцкевіч сядзіць другі справа. 25—27 студзеня 1918 г.]] Удзельнік [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускай канферэнцыі]] ў Вільні, якая праходзіла 25, 26 і 27 студзеня 1918 года. Канферэнцыя абрала Івана Луцкевіча адным з членаў [[Віленская беларуская рада|Беларускай Рады]], якая стала галоўным прадстаўніцтвам беларусаў на тэрыторыі нямецкай акупацыі. У часе канферэнцыі ў Менску памірае маці Луцкевічаў{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=112}}. 18 сакавіка некалькі сяброў Віленскай беларускай рады, сярод якіх [[Антон Луцкевіч|Антон]] і Іван Луцкевічы, [[Дамінік Сямашка]], [[Язэп Туркевіч]], [[Вацлаў Ластоўскі]], былі ўключаныя ў склад [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]], якая дзейнічала ў Менску{{Sfn|Міхалюк Д.|2015|с=200}}. Дэлегацыя Віленскай беларускай рады, у склад якой уваходзілі Антон Луцкевіч, Іван Луцкевіч, [[Ян Станкевіч|Янка Станкевіч]], Дамінік Сямашка, Язэп Туркевіч, едзе ва ўжо заняты немцамі Менск, каб прыняць удзел у пасяджэнні ў [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У ноч з 24 на 25 сакавіка 1918 года на пасяджэнні Рады была прынятая [[Трэцяя Устаўная грамата]], паводле якой была абвешчаная незалежнасць [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], браты Луцкевічы былі аднымі з ініцыятараў яе абвяшчэння. Неўзабаве вяртаецца ў Вільню. Паводле Антона Луцкевіча, паездка ў Менск моцна падарвала здароўе брата{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=113}}. У Вільні працягвае дзейнасць у Віленскай беларускай радзе, але найперш займаецца культурнай працай, працуе над адкрыццём беларускага музея. Ладзіць выстаўкі беларускай старасвеччыны ў Вільні і Менску, па вяртанні з менскай выстаўкі доўга лечыцца ў пасцелі{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=113}}. Пасля ваеннага паражэння і [[Лістападаўская рэвалюцыя|Лістападаўскай рэвалюцыі]] ў Германіі, нямецкія ўлады дазваляюць літоўцам закласці ўрад у Вільні, пры гэтым забараняючы беларускую палітычную дзейнасць. У гэтых умовах беларусы ідуць на супрацоўніцтва з літоўцамі. Літоўцы абяцаюць беларусам 6 месцаў у [[Літоўская Тарыба|Тарыбе]] і [[Міністэрства беларускіх спраў Літвы|Міністэрства беларускіх спраў]] пры Урадзе, выбар міністра застаецца за Віленскай беларускай радай{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=113}}. Беларуская рада збіраецца пад старшынствам цяжка хворага Івана Луцкевіча і абірае 6 членаў у Тарыбу (Іван Луцкевіч, [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Ян Станкевіч]], [[Дамінік Сямашка]], кс. [[Уладзіслаў Талочка]], [[Казімір Фалькевіч]]), міністрам беларускіх спраў стаў [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэп Варонка]]. Іван Луцкевіч дапамагае ў арганізацыі беларускіх паветаў і [[Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы|беларускага войска]]. Пасля таго, калі Іван Луцкевіч убачыў, што літоўцы не гатовыя супрацоўнічаць з беларусамі на роўных умовах, ён выйшаў са складу Тарыбы, тое ж зрабіла бальшыня беларускіх дзеячаў{{Sfn|Луцкевіч А.|2015|с=113}}. Адзін з арганізатараў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], якая адкрылася 1 лютага 1919 года ў [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|Базыльянскіх мурах]]. У канцы сакавіка [[Рада Народных Міністраў БНР|Рада Міністраў БНР]] прызначыла Івана Луцкевіча на пасаду беларускага камісара Віленшчыны{{Sfn|Міхалюк Д.|2015|с=354}}. Прынамсі двойчы бальшавікі праводзілі ператрусы ў Івана Луцкевіча (у сакавіку, і 18 красавіка 1919 года), Вільня на той час ёсць сталіцай [[Літбел ССР|Літоўска-Беларускай ССР]]. [[Файл:Ivan Łuckievič. Іван Луцкевіч (13.06.1919).jpg|міні|Іван Луцкевіч, малюнак В. Дыдзякаса ([[Уладас Дыджокас|Уладаса Дыджокаса]]), 13 чэрвеня 1919 г.]] У сярэдзіне чэрвеня 1919 года Іван Луцкевіч выехаў з занятай палякамі Вільні для лячэння на польскі курорт [[Закапанэ]]. Памёр 20 жніўня 1919 года ў Закапанэ, пахаваны тут жа на Новых могілках 23 жніўня<ref name="pachavańnie"/>. [[Файл:Памяці Івана Луцкевіча ў першые ўгодкі сьмерці яго (1920). Магіла Івана Луцкевіча.png|міні|злева|Магіла Івана Луцкевіча ў [[Закапанэ]]м, 1920 г.]] [[Файл:Ivan Luckievič, Anton Luckievič (Rosy). Іван Луцкевіч, Антон Луцкевіч (Росы).jpg|міні|[[Кенатаф]] Івана і Антона Луцкевічаў на [[Роса|Росах]] у Вільні]] Прыблізна ў 1963 годзе магіла Івана Луцкевіча была прыбраная з рэестра. У 1991 годзе гісторык [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алег Латышонак]] знайшоў месца магілы Луцкевіча, аднак там ужо было новае пахаванне<ref name="pachavańnie">{{cite web|url = https://belsat.eu/news/20-08-2021-u-zakapanah-znajshli-magilu-batski-belaruskaga-natsyyanalnaga-adradzhennya/|title = У Закапаным знайшлі магілу бацькі беларускага нацыянальнага адраджэння?|author = Зміцер Лупач, Пётр Яворскі|date = 20-8-2021|publisher = belsat.eu|archive-url = https://web.archive.org/web/20211030211105/https://belsat.eu/news/20-08-2021-u-zakapanah-znajshli-magilu-batski-belaruskaga-natsyyanalnaga-adradzhennya/|archive-date = 31-10-2021|access-date = 31-10-2021}}</ref>. Ён узяў грунт з магілы, і 18 траўня 1991 года адбылося ўрачыстае сімвалічнае перапахаванне на [[Роса|могілках Роса]] ў Вільні<ref name="pachavańnie"/>. == Асабістае жыццё == [[Файл:Ivan Luckievič. Julijana Menkie. Іван Луцкевіч. Юліяна Мэнке (1915-16).jpg|міні|300пкс|злева|Іван Луцкевіч і Юліяна Мэнке, 1915—1916 гг.]] У чэрвені 1915 года Іван Луцкевіч пазнаёміўся ў Вільні з [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Юліянай Мэнке]], якая паходзіла з віленскіх немцаў. Неўзабаве ў іх завязаліся стасункі, якія працягваліся да смерці Івана. Пара не пабралася шлюбам і не была заручоная, бо ўва ўмовах вайны і складанага фінансавага становішча Іван Луцкевіч не хацеў ісці ў [[Прымацтва|прымы]] да сям’і Мэнке<ref name="Menke">{{cite web|url = https://knihi.com/Julijana_Vitan-Dubiejkauskaja/Maje_uspaminy.html|title = Мае ўспаміны|author = Юліяна Вітан-Дубейкаўская|author-link = Юліяна Вітан-Дубейкаўская|date = 1994}}</ref>. Улетку 1916 года Луцкевіч падарыў Юліяне сямейны заручальны пярсцёнак<ref name="Menke"/>, які ўжо пасля Другой сусветнай вайны Юліяна вярнула сям’і Луцкевічаў, бо лічыла што рэліквія мусіць захоўвацца ў іх<ref>{{cite web|url = https://www.nlb.by/by/news/naviny-biblijatjek/yak-ivan-lutskevich-da-svaikh-vyarta-sya/|title = Як Іван Луцкевіч да сваіх вяртаўся|author = Антон Рудак|date = 28-8-2019|publisher = nlb.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20200924121826/https://www.nlb.by/by/news/naviny-biblijatjek/yak-ivan-lutskevich-da-svaikh-vyarta-sya/|archive-date = 23-11-2021|access-date = 23-11-2021}}</ref>. У 1922 годзе Юліяна Мэнке выйшла замуж за беларускага нацыянальнага дзеяча і архітэктара [[Лявон Іванавіч Дубейкаўскі|Лявона Вітан-Дубейкаўскага]]. Прысвяціла Івану Луцкевічу некалькі ўспамінаў, пад сваім імем Юліяна Вітан Дубейкаўская і пад псеўданімам Кветка Вітан. == Палітычная і культурная дзейнасць == [[File:Ivan Luckievich - by Anikita Chatulev - 1914 AD.jpg|thumb|Карціна «Партрэт Івана Іванавіча Луцкевіча», 1914 г. Мастак [[Анікіта Пятровіч Хатулёў]]. (''[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]'')]] Разам з [[Антон Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]] і інш., Іван Луцкевіч распрацоўваў пытанні дзяржаўнага самавызначэння Беларусі — ад канцэпцыі краёвай аўтаноміі, аднаўлення на канфедэратыўнай аснове дзяржаўнай уніі Беларусі і [[Літва|Літвы]] (1906—1918) да абвяшчэння незалежнай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў яе этнаграфічных межах. Лічыў дэнацыяналізуючай у адносінах да беларусаў ролю рэлігійна-царкоўных праваслаўных і каталіцкіх структур на Беларусі як праваднікоў палітыка-ідэалагічных інтарэсаў Расіі і Польшчы. Выступаў за аднаўленне на Беларусі [[царкоўная унія|царкоўнай уніі]] дзеля паяднання рэлігійнага і грамадска-палітычнага рухаў у адзіным нацыянальна-адраджэнскім працэсе. Паводле яго ініцыятывы і з асабістым яго ўдзелам пытанне аб нацыянальным самавызначэнні беларускага народа ўпершыню прагучала на міжнародных форумах — канферэнцыі сацыялістычных і рэвалюцыйных партый (Фінляндыя, 1905), Славянскім з’ездзе прагрэсіўных студэнтаў ([[Прага]], 1908), Міжнароднай канферэнцыі нацый ([[Лазана]], 1916). Быў прыхільнікам раўнапраўных адносін Беларусі з [[Расія]]й, [[Польшча]]й, [[Украіна]]й, [[Літва|Літвой]]. [[Беларуская сацыялістычная грамада]], адным з заснавальнікаў і лідараў якой быў Іван Луцкевіч, была галоўнай сілай беларускага нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя{{Sfn|Луцкевіч А.|1928}}. Практык-арганізатар, таленавіты прамоўца, Іван Луцкевіч спрыяў ажыўленню культурна-асветнай працы, абуджэнню нацыянальнай самасвядомасці вучнёўскай і студэнцкай моладзі, інтэлігенцыі. Паўплываў на творчы лёс [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]], [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]] і інш. [[Янка Купала|Ян Луцэвіч]] (Янка Купала) упершыню сустрэўся з братамі Луцкевічамі, а таксама з іншымі дзеячамі БСГ, улетку 1904 года ў Мінску{{Sfn|Сідарэвіч А.|2003|с=7}}. Паводле Янкі Купалы, які дагэтуль пісаў толькі па-польску, тая сустрэча паўплывала на далейшы лёс, бо да яго ў рукі патрапілі беларускамоўныя рэвалюцыйныя пракламацыі і беларускія кнігі, пасля прачытання якіх ён канчаткова вырашыў што ён беларус і мусіць служыць свайму народу{{Sfn|Сідарэвіч А.|2003|с=7}}. У 1908 годзе браты Луцкевічы паклікалі Янку Купалу ў Вільню, дзе ён знаходзіўся каля года, дагэтуль працаваўшы на бровары ў вёсцы. У Вільні Луцкевічы ўладкавалі Купалу памочнікам бібліятэкара ў бібліятэцы «Знание» Барыса Даніловіча{{Sfn|Сідарэвіч А.|2003|с=11}}, таксама па сумяшчальніцтве яму давалі працу па адбіранні і рэдагаванні тэкстаў у «Нашай ніве»{{Sfn|Сідарэвіч А.|2003|с=14}}. Другі раз Янка Купала прыехаў у Вільню ў кастрычніку 1913 года, у пачатку сакавіка 1914 года Іван і Антон Луцкевічы далі яму пасаду рэдактара «Нашай Нівы», у сярэдзіне траўня Купала замяніў Аляксандра Уласава на пасадзе афіцыйнага выдаўца газеты{{Sfn|Сідарэвіч А.|2003|с=26}}. Таксама Луцкевічы пазнаёмілі Луцэвіча з расійскімі творцамі ў Вільні, такімі як [[Валерый Якаўлевіч Брусаў|Валерый Брусаў]]{{Sfn|Сідарэвіч А.|2003|с=27}}. Пры гэтым блізкіх стасункаў паміж Луцкевічамі і Купалам не было, праз свавольнасць і апалітычнасць апошняга. У час савецкіх палітычных рэпрэсій 1930-х гадоў у СССР Купала падтрымаў нападкі на беларускіх дзеячаў, назваўшы ў тэксце для газеты [[Звязда (газета)|Звязда]] 1937 года Івана і Антона Луцкевічаў «бандай» і параўнаўшы іх з царскай цэнзурай{{Sfn|Сідарэвіч А.|2003|с=50}}. Якуб Колас у лісце да [[Леў Навумавіч Клейнбарт|Льва Клейнбарта]] ад 18 чэрвеня 1927 года ўспамінаў: «''Выхад у свет беларускай газеты быў найвялікшай падзеяй у маім жыцці. Я цалкам аддаўся беларускай паэзіі, стаў гарачым прапагандыстам беларускага адраджэння. Я ў канцы 1906 года, ужо будучы без месца, прыязджаў у Вільню, каб пазнаёміцца з рэдакцыяй і застацца там. Мяне сустрэлі там вельмі ветліва. Там я пазнаёміўся з братамі Луцкевічамі, якія былі душою беларускага адраджэння''»{{Sfn|Міцкевіч М.|2019|с=105}}. У канцы траўня 1907 года Якуб Колас прыязджае ў Вільню, працуе ў «Нашай ніве» загадчыкам літаратурнага аддзела і жыве ў памяшканні рэдакцыі{{Sfn|Міцкевіч М.|2019|с=105}}. Паводле [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандра Уласава]], менавіта Іван Луцкевіч прапанаваў [[Тэрэза Гардзялкоўская|Тэрэзе Гардзялкоўскай]] стварыць прыватную беларускую школу, куды скіраваў Якуба Коласа настаўнікам{{Sfn|Міцкевіч М.|2019|с=105}}. Вядомы ліст Канстанціна Міцкевіча (Якуба Коласа) да Івана Луцкевіча ад 23 жніўня 1914 года, які пачынаецца такімі словамі: «''Даражэнькі Яне! Забягаў каб пабачыцца з Вамі, але Вас не было тутака. Я ўчора прыехаў з Пінска, дзе думаў жыць, але мяне зноў забіраюць на вайну, і справа наша дрэнна...''»{{Sfn|Міцкевіч М.|2019|с=109}}. Улетку 1911 года [[Максім Багдановіч]] наведаў Беларусь па запрашэнні Івана і Антона Луцкевічаў{{Sfn|Чыквін Ян|2005|с=191}}. Ён правёў лета ў родавым маёнтку маці Луцкевічаў — [[Ракуцёўшчына|Ракуцёўшчыне]], які на той час належаў Вацлаву Лычкоўскаму, дзядзьку Луцкевічаў<ref>{{cite web|url = https://zviazda.by/be/news/20210803/1627940040-sonechny-kut-u-kraine-paetau|title = Сонечны кут у краіне паэтаў|author = Ганна Іванова|date = 24-8-2021|publisher = zviazda.by|access-date = 21-11-2021}}</ref>. Таксама паэт наведаў Вільню і рэдакцыю «Нашай нівы», дзе чытаў свае вершы, азнаёміўся са зборам старажытнасцяў Івана Луцкевіча, у тым ліку [[Слуцкі пояс|слуцкімі паясамі]]. Вынікам вандроўкі Багдановіча сталі цыклы вершаў «''Старая Беларусь''»'', «Места''», «''У вёсцы''» і «''Вераніка''»{{Sfn|Чыквін Ян|2005|с=192}}. Вершы цыклаў «''Старая Беларусь''» і «''Места''» спадабаліся Антону Луцкевічу, як літаратурнаму крытыку і рэдактару, таму ён прапанаваў Івану Луцкевічу выдаць іх коштам «Нашай нівы», на што той пагадзіўся{{Sfn|Чыквін Ян|2005|с=192}}. У лістападзе 1914 года [[Максім Гарэцкі]] пасля франтавога ранення ляжаў у віленскім яўрэйскім шпіталі «Мішмерас Хойлем». Доктар Ром, загадчык шпіталя, быў блізкім прыяцелем Івана Луцкевіча, таму пасля наведвання шпіталя Луцкевічам у ім былі створаныя найлепшыя ўмовы для Гарэцкага{{Sfn|Крывіцкі Л.|1991|с=17}}. == У навуцы == [[File:Кінуўшы рынуўшы паўстанне….jpg|thumb|злева|«''[[Віншаванне бондара Савасцея|Кінуўшы рынуўшы паўстанне…]]''». Сялянскі верш пра [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстанне 1830—1831 гг.]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/3347|аўтар=[[Уладзімір Аркадзевіч Сосна|Уладзімір Сосна]]|загаловак=«Польскае» паўстанне 1830-1831 гг. і беларускае сялянства.|год=2009|мова=be|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб. Вып. 4|старонкі=194}}</ref>, запісаны ў 1903 г. І. Луцкевічам у вёсцы [[Вухвішча]] [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]] ад лесніка К. Касцюка. Аўтограф І. Луцкевіча.]] Іван Луцкевіч — аўтар навукова-публіцыстычных прац па гісторыі, мастацтве, кніжнай культуры Беларусі. Увёў у навуковы ўжытак помнікі старабеларускай літаратуры XVI ст., пісаныя арабскай графікай «[[Кітабы|Аль-Кітаб]]». Збіральнік і даследчык беларускіх старажытнасцей. Яго асабістая калекцыя стала асновай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музея ў Вільні]], адкрытага ў 1921 годзе. Карыстаўся псеўданімамі ''Ян Міхальчык'', ''Нашанівец'', ''Шчасны'', ''Palissander Нев.'' == Ушанаванне памяці == [[Файл:Covers of Belarus 2006 Ivan Lutskevich.jpg|міні|Канверт Белпошты, прысвечаны Івану Луцкевічу, 2006 г. Мастак [[Мікола Рыжы]].]] У першыя ўгодкі смерці Івана Луцкевіча была выдадзеная кніга «''[[commons:File:Памяці Івана Луцкевіча ў першые ўгодкі сьмерці яго (1920).pdf|Памяці Івана Луцкевіча ў першыя ўгодкі смерці яго]]''» пад рэдакцыяй [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]. У кнізе змешчаныя тэксты пра Івана Луцкевіча аўтарства Антона Луцкевіча, [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Лялі (Юліяны) Мэнке]], {{Не перакладзена 5|Ежы Янкоўскі|Юрыя (Ежы) Янкоўскага|pl|Jerzy Jankowski}}, [[Эдвард Адамавіч Будзька|Адвардага (Эдварда) Будзькі]], [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]], [[Леапольд Іванавіч Родзевіч|Леапольда Родзевіча]], [[А. Сегень|А. Сегеня]], [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіла Кахановіча]], [[Язэп Салавей|Язэпа Салаўя]], [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]], [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]]. У 1921 годзе ў Вільні быў адкрыты [[Беларускі музей у Вільні|Беларускі музей імя Івана Луцкевіча]], створаны на аснове калекцыі Луцкевіча, ліквідаваны савецкімі ўладамі ў 1944 годзе, калекцыя была падзеленая паміж музеямі [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітССР]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], частка адабраная ў [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]. У 2001 годзе ў Вільнюсе беларускай дыяспарай было закладзенае грамадскае аб’яднанне «Беларускі музей імя Івана Луцкевіча», якое дзейнічае станам на 2022 год і мае на мэце працяг традыцый Беларускага музея Вільні. У 1934 годзе графічны партрэт Івана Луцкевіча стварыў [[Пётра Сергіевіч]]. У 1935 годзе скульптурны партрэт Івана Луцкевіча для Беларускага музея ў Вільні выканаў [[Рафал Яхімовіч]], мастацкі нагляд ажыццяўляў Пётра Сергіевіч<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://artmuseum.by/online/da-dnia-narodnaga-adzinstva|title=«Партрэты Сергіевіча – мае сябры жывыя…» Партрэты мастака Заходняй Беларусі Пётры Сергіевіча ў зборы Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь|website=Нацыянальны Мастацкі Музей Рэспублікі Беларусь|access-date=2026-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/24867056.html|title=Вяртаньне фантазіі: віленскі Музэй.|first=|last=|website=Радыё Свабода|date=2013-01-16|access-date=2026-02-26}}</ref>. За нямецкай акупацыяй Мінска ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] цяперашнія [[Вуліца Талстога (Мінск)|вуліца]] і завулак Талстога насілі імя Івана Луцкевіча ({{lang-de|Luzkewitschstrasse}} і {{lang-de|Luzkewitsch Gasse}})<ref>{{cite web|url = http://www.karty.by/wp-content/uploads/2011/06/Minsk_Nemcy2.jpg|title = Нямецкая карта Менска часоў Другой сусветнай вайны|publisher = karty.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20171009163025/http://www.karty.by/wp-content/uploads/2011/06/Minsk_Nemcy2.jpg|archive-date = 29-12-2021|access-date = 29-12-2021}}</ref>. [[Файл:Miensk. Pamiatny znak bratam Luckievičam. Менск, Памятны знак братам Луцкевічам.jpg|thumb|Памятны знак у гонар братоў Луцкевічаў у [[Парк імя Янкі Купалы|парку імя Янкі Купалы]], Мінск.]] У 1993 годзе ў Мінску створана Фундацыя сацыяльных ініцыятыў і даследаванняў імя братоў Луцкевічаў. У [[Старадарожскі мастацкі музей|прыватным музеі Анатоля Белага]] ёсць памятная дошка «Заснавальнікам БНР», на якой размешчаны, сярод іншых, барэльеф Івана Луцкевіча<ref>{{cite web|date=14 сакавіка 2008|url=https://www.svaboda.org/a/1047606.html|title=Створаны першы помнік заснавальнікам БНР|author=Вячаслаў Кулік|publisher=svaboda.org|archive-url=https://archive.today/20180122205545/https://www.svaboda.org/a/1047606.html|archive-date=22 студзеня 2018|url-status=live}}</ref>. У 2006 годзе [[Белпошта]] выпусціла канверт, прысвечаны Івану Луцкевічу (мастак [[Мікола Рыжы]]). 7 сакавіка 2018 года ў Мінску ў рамках мерапрыемстваў да [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|100-годдзя Беларускай Народнай Рэспублікі]] быў усталяваны памятны знак у гонар братоў Антона і Івана Луцкевічаў. Памятны знак пастаўлены на месцы дамоў Зоф’і Луцкевіч па колішняй Садовай вуліцы (цяпер [[парк імя Янкі Купалы]]), дзе браты жылі ў 1896—1906 гадах<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.by/?c=ar&i=205910|title = У парку Янкі Купалы ў Мінску ўсталявалі мемарыяльную дошку ў гонар братоў Луцкевічаў|author = Максім Ляшко|date = 7 сакавіка 2018|publisher = nashaniva.by|archive-url = https://archive.today/20180307175302/https://nn.by/?c=ar&i=205910|archive-date = 7 сакавіка 2018|access-date = 7 сакавіка 2018|url-status = live}}</ref>. 20 жніўня — 11 верасня 2019 года ў [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Дзяржаўным літаратурным музеі імя Янкі Купалы]] адбылася першая персанальная выстаўка пра Івана Луцкевіча, прысвечаная 100-годдзю з дня яго смерці<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=235868 «Выбачэнне за гады бяспамяцтва». Упершыню ў Мінску адкрылася выстава пра Івана Луцкевіча] // nashaniva.by 21 жніўня 2019</ref>. Імя Івана Луцкевіча носіць вуліца ў [[Драгічын]]е. == Выбраная бібліяграфія == * {{артыкул|загаловак= Прадки|выданне= Минскій листокъ|год= 1902|нумар= 15 сент}} * {{артыкул|аўтар= Heb Palissander|загаловак= The white russians; A nation drinen back into fue Middle Ages under Musconite Rule|выданне= The Anglo-Russian|год= 1904|нумар= 12}} * {{артыкул|аўтар= І. Л.|загаловак= Вайна і налогі|спасылка= https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.zip/1914-40.pdf|выданне= Наша Ніва|тып= газэта|месца= [[Вільнюс|Вільня]]|год= 4 кастрычніка 1914|нумар= 40|старонкі= 1|archive-url= https://web.archive.org/web/20220206181050/https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.zip/1914-40.pdf|archive-date= 6 лютага 2022|archiveurl= https://web.archive.org/web/20220206181050/https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.zip/1914-40.pdf|archivedate= 6 лютага 2022}} * {{артыкул|аўтар= Iwan Łuckiewič|загаловак= Ab biełaruskim mastactwie|спасылка= http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2102/5152-1918-70.pdf?sequence=407&isAllowed=y|аўтар выдання= red. [[Язэп Салавей|Jazep Saławiej]]|выданне= [[Гоман (газета, 1916)|Homan]]|тып= časapiś|месца= [[Вільнюс|Wilnia]]|год= 6 wieraśnia 1918|нумар= 70 (266)|старонкі= 2}} * {{артыкул|аўтар= Іван Луцкевіч|загаловак= Ай Кітаб|спасылка= http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2363/225462-1920.pdf?sequence=3&isAllowed=y|выданне= Зборнік Наша Ніва|месца= Вільня|выдавецтва= [[Беларускае выдавецкае таварыства]]|год= 1920|нумар= 1|старонкі= 28—31}} * {{артыкул|аўтар = Іван Луцкевіч|загаловак = Ай-Кітаб-Кіцёп.|спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2305/219215-1920-6.pdf?sequence=26&isAllowed=y|адказны = рэд. [[Францішак Аляхновіч]]|выданне=[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыцьцё]]|тып=часопіс|месца=[[Вільнюс|Вільня]]|год=11 сакавіка 1920|нумар=6(28)| старонкі=2}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{Refbegin|2}} * Адамовіч А. Як дух змагання Беларусі… Нью-Ёрк, 1983 * {{артыкул|аўтар= Богдан С., Пабеданосцава Кая А.|загаловак= Ясінскія, Луцкевічы, Александровічы і ўсе нашы татары|спасылка= https://www.academia.edu/41435662/%D0%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B_%D1%96_%D1%9E%D1%81%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F._No_5_2018|выданне= Наша Гісторыя|тып= часопіс|месца= Мінск|год= 2018|нумар= 5|старонкі= 68—75|ref= Богдан С., Пабеданосцава Кая А.}} * Вітан-Дубейкаўская Ю. Мае ўспаміны. Вільня, 1994 * [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі М]]. Гісторыя беларускае літаратуры. Мн., 1992. С. 283 * Гужалоўскі А. Сабранае застаецца, калі свой не адхінецца…: Іван Луцкевіч — збіральнік беларускіх старажытнасцяў // Мастацтва Беларусі. 1991. № 10 * Запруднік Я. Браты Луцкевічы й мы // Беларус. Нью-Ёрк, 1970, № 153—155 * Іваноў М, Мірачыцкі Л. Асветнік, папулярызатар, збіральнік // Голас Радзімы. 1981. 18 чэрв. * Каваль А. ([[Аляксей Канстанцінавіч Каўка|Каўка А.]]). Іван Луцкевіч — адраджэнец // Беларусіка-Albaruthenica. Мн., 1993. Вып. 1. * Каваль А. ([[Аляксей Канстанцінавіч Каўка|Каўка А.]]). Іван Луцкевіч, 1881—1919 // Ніва. 1981. № 23 * Каваль А. ([[Аляксей Канстанцінавіч Каўка|Каўка А.]]). Яшчэ пра Івана Луцкевіча // Ніва. 1981. № 45, 46 * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Луцкевіч Іван Іванавіч|Каўка А.|403—404|ref=Каўка А.}} * Кветка Вітан. «Наша ніва» і Іван Луцкевіч // На суд гісторыі: Успаміны, дыялогі / Уклад. Б. І. Сачанка. Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. С. 61-65 * {{артыкул|аўтар= [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Крывіцкі Л.]]|загаловак= Нельга абысці маўчаннем|спасылка= http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|выданне= [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]|год= 1991|нумар= 1|старонкі= 10—17|issn= 0236-1019|ref= Крывіцкі Л.|archive-url= https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archive-date= 20 чэрвеня 2017|archiveurl= https://web.archive.org/web/20170620130412/http://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Spadcyna_1_1991.pdf|archivedate= 20 чэрвеня 2017}} * {{кніга|загаловак = Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху: выбраныя творы|адказны = укладанне, прадмова, каментарыі, анатаваны індэкс імёнаў [[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|А. Сідарэвіча]]|выдавецтва = Беларускі кнігазбор|год = 2003|старонак = 287|isbn = 985-6730-09-0|тыраж = 300|ref=Антон Луцкевіч. Да гісторыі беларускага руху: выбраныя творы}} * Луцкевіч А. Беларускі музей ім. Івана Луцкевіча. Вільня, 1933 (рэпрынт, Мн., 1992) * {{кніга|аўтар = Луцкевіч А.|частка = Жыцьцё і праца Івана Луцкевіча|загаловак = Луцкевіч А. Да гісторыі беларускага руху|спасылка = https://store.arche.by/download-file/show/6711|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = 2015|старонкі = 104—115|ref = Луцкевіч А.|archive-url = https://web.archive.org/web/20200507183137/https://store.arche.by/download-file/show/6711|archive-date = 7 мая 2020|archiveurl = https://web.archive.org/web/20200507183137/https://store.arche.by/download-file/show/6711|archivedate = 7 мая 2020}} * {{артыкул|аўтар= Луцкевіч А.|загаловак= За дваццаць пяць гадоў (1903-1928): Успаміны аб працы першых беларускіх палітычных арганізацыяў: Беларуская рэвалюцыйная грамада. Беларуская сацыялістычная грамада|спасылка= http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10189d/%D0%97%D0%B0_%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%86%D1%86%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%BF%D1%8F%D1%86%D1%8C_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_(1903-1928).html|месца= Вільня|год= 1928|ref= Луцкевіч А.}} * Лабынцаў Ю. Архіў беларускага адраджэння. Мн., 1993 * {{кніга|аўтар = Міхалюк Д.|загаловак = Беларуская Народная Рэспубліка 1918 — 1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці|адказны = навук. рэд. Станіслаў Рудовіч; пераклад з польскай мовы Алесь Пілецкі|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = 2015|старонак = 496|isbn = 978-5-00076-016-1|тыраж = 1000|ref=Міхалюк Д.}} * {{артыкул|аўтар= [[Марыя Міхайлаўна Міцкевіч|Міцкевіч М]].|загаловак= Якуб Колас і браты Луцкевічы|аўтар выдання= складальнікі: Н. В. Трафімчык, І. М. Казловіч|выданне= Каласавіны : матэрыялы XXXII навуковай канферэнцыі, прысвечанай 100-годдзю першага выдання паэмы Якуба Коласа «Сымон-музыка» і 95-годдзю паэмы «Новая зямля» (Мінск, 2 лістапада 2018 г.)|месца= Мінск|год= 2019|старонкі= 104―111|ref= Міцкевіч М.}} * {{артыкул|аўтар= Серыкава В.|загаловак= Браты Луцкевічы як стваральнікі і захавальнікі Беларускага музея ў Вільні (1921—1945)|спасылка= http://pawet.net/library/history/bel_history/_miscellany/z_egu/serykava/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%92._%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B_%D1%8F%D0%BA_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%8F_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_(1921-1945).html|выданне= pawet.net|год= 2009|ref= Серыкава В.|archive-url= https://archive.today/20160328014353/http://pawet.net/library/history/bel_history/_miscellany/z_egu/serykava/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%92._%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B_%D1%8F%D0%BA_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%8F_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_(1921-1945).html|archive-date=28 сакавіка 2016}} * {{артыкул|аўтар= Сідарэвіч А. М.|загаловак= Сям’я Луцкевічаў: у якіх умовах гадаваліся стваральнікі беларускай незалежнасці|спасылка= https://nashaniva.by/?c=ar&i=122372|выданне= nashaniva.by|год= 2014|ref= Сідарэвіч А.}} * {{артыкул|аўтар= Сідарэвіч А.|загаловак= Яны былі першыя: Іван Луцкевіч|спасылка= https://www.svaboda.org/a/28842536.html|выдавецтва= svaboda.org|год= 2017|мова= be-x-old|ref= Сідарэвіч А.}} * {{кніга|аўтар = Сідарэвіч А.|загаловак = Луцкевічы і Луцэвіч|адказны = Гурыновіч А.|месца = Мінск|выдавецтва = Выданьне грамадзкага аб’яднаньня «Фонд імя братоў Луцкевічаў»|год = 2003|ref = Сідарэвіч А.}} * Станкевіч А. Іван Луцкевіч — закладчык Віленскай Беларускай гімназіі // 25-лецьце Беларускай гімназіі ў Вільні, 1919—1944. Вільня, 1944 * {{артыкул|аўтар= [[Ян Чыквін|Чыквін Ян]]|загаловак= Два шляхі разьвіцьця беларускай паэзіі. Максім Багдановіч і Янка Купала|спасылка= http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/chyk1702ec.html?OpenDocument|выданне= Дзеяслоў|тып= часопіс|месца= Менск|выдавецтва= РГА Літаратурна-мастацкі фонд Нёман|год= 2005|нумар= 17|старонкі= 186—197|ref= Чыквін Ян|archive-url= https://web.archive.org/web/20211121072931/http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/chyk1702ec.html?OpenDocument|archive-date=21-11-2021}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Луцкевіч Іван}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * Памяці Івана Луцкевіча. У першыя ўгодкі сьмерці яго. (20.8.1919 — 20.8.1920). Вільня, 1920 {{refend}} == Спасылкі == {{Commonscat|Ivan Luckievič}} * {{bis.nlb.by|134569}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул}} {{DEFAULTSORT:Луцкевіч Іван}} [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краёўцы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай губернскай гімназіі]] c91p7r6s26wzvikylxy463xkj8ip73d 0 15139 5152975 5135325 2026-06-09T19:36:36Z JerzyKundrat 174 5152975 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Руская дзяржава|Рускай дзяржавай|наступным дзяржаўным утварэннем, часта называным таксама Маскоўскай дзяржавай}} {{Гістарычная дзяржава |назва = Вялікае Княства Маскоўскае |сцяг= |апісанне_сцяга= |герб= Seal of Ivan 3 – Eagle 1472.png |апісанне_герба= |карта = Muscovy 1390 1525.png |апісанне = Пашырэнне тэрыторыі Вялікага княства Маскоўскага з 1390 па 1521 год |p1 = Паўночна-Усходняя Русь |p2 = Уладзіміра-Суздальскае княства |flag_p2 = Seal of Alexander Nevsky 1236 Avers2.svg |p3 = Растоўскае княства |утворана = 1263 |ліквідавана = 1478 |s1 = Руская дзяржава |flag_s1 = Flag of Oryol ship (variant).svg |дэвіз = |тытул_кіраўнікоў = [[Князь]], [[вялікі князь]] |год_кіраўніка1 = [[1263]]—[[1303]] |кіраўнік1 = [[Данііл Аляксандравіч]] (перш.) |год_кіраўніка2 = [[1462]]—[[1478]] |кіраўнік2 = [[Іван III Васільевіч]] (апош.) |год_кіраўніка3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка4 = |кіраўнік4 = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |дадатковы_параметр2 = Валюта |змесціва_параметру2 = |сталіца = [[Масква]] |гарады = [[Масква]], [[Вялікі Ноўгарад]], [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]], [[Суздаль]], [[Волагда]], [[Разань]], [[Старая Ладага|Ладага]], [[Пскоў]] |мова = [[Руская мова|руская]] |форма_кіравання = [[манархія]] |дынастыя = Рурыкавічы |рэлігія = [[праваслаўе]] |плошча = 3 млн. км² (1547) |насельніцтва = у 1460-я гады 3 млн. <br />у 1530-я гады 6 млн. |Этап1 = Упершыню вылучана ва ўдзел |Дата1 = |Год1 = [[1213]] |Этап2 = Паўторна вылучана ва ўдзел |Дата2 = |Год2 = [[1263]] |Этап3 = Вялікае княства |Дата3 = |Год3 = [[1363]] |Этап4 = Поўная незалежнасць ад Арды |Дата4 = |Год4 = [[1480]] |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = }} '''Вялікае Княства Маскоўскае''', '''Маскоўская дзяржава'''<ref>{{Cite web|url=http://www.spsl.nsc.ru/history/descr/main_m.htm|title=Маскоўская Русь|author=|website=Государственная публичная научно-техническая библиотека СО РАН|date=|publisher=www.spsl.nsc.ru|accessdate=2020-04-18}}</ref> — сярэдневяковая ўсходнееўрапейская дзяржава. Маскоўскае княства вылучылася з [[Уладзімірскае вялікае княства|Уладзімірскага вялікага княства]] ў 1260-х — пачатку 1270-х гадоў і з канца XIII стагоддзя заняло ў ім асноўнае становішча. == Гісторыя == === Заснаванне === Маскоўскае княства ўтварылася пасля таго, як па запавеце вялікага князя ўладзімірскага [[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандра Яраславіча Неўскага]] (пам. 1263) [[Масква]] стала цэнтрам уладанняў яго малодшага сына [[Даніл Аляксандравіч|Даніла Аляксандравіча]]. Яно размяшчалася ў сярэднім цячэнні [[рака Масква|ракі Масква]] і вярхоўях [[Клязьма|Клязьмы]], на поўдні межавала з [[Разанскае княства|Разанскім княствам]], на захадзе — са [[Смаленскае княства|Смаленскім княствам]]. У 1280-х гадоў падчас палітычнай барацьбы на Русі Даніл Аляксандравіч далучыўся да кааліцыі князёў на чале з яго старэйшым братам, князем пераяслаўскім і вялікім князем уладзімірскім Дзмітрыем Аляксандравічам. Пасля смерці Дзмітрыя (1294) Даніл стаў кіраўніком гэтай кааліцыі, якая арыентавалася на кіраўніка заходняй часткі [[Залатая Арда|Арды]] [[Нагай|Нагая]] і супрацьстаяла вялікаму князю ўладзімірскаму [[Андрэй Аляксандравіч (вялікі князь уладзімірскі)|Андрэю Аляксандравічу]]. Пасля паражэння Нагая ад хана [[Тахта-хан|Тахты]] (1299) кааліцыя распалася. Нягледзячы на ​​гэта, Данілу Аляксандравічу ў першыя гады XIV ст. удалося сур’ёзна ўмацаваць сваё княства. У 1300 г. ён, умяшаўшыся ва ўсобіцу разанскіх князёў, здолеў далучыць нізоўі ракі Масква з г. [[Каломна]]. Прыкладна ў той жа час у склад маскоўскіх уладанняў увайшоў [[Мажайск]] (з вярхоўямі ракі Масква), які раней належаў смаленскім князям. У канцы 1302 г. Даніл Аляксандравіч заняў [[Пераслаўль-Залескі]], адпісаны яму памерлым бяздзетным пляменнікам Іванам Дзмітрыевічам. На мяжы XIII—XIV стст. на службу ў Маскву прыехала нямала служылых людзей з Паўднёвай Русі, з княстваў, чые кіраўнікі раней былі саюзнікамі Нагая, а пасля яго паразы і гібелі пазбавіліся сваіх сталоў. Гэта значна ўмацавала ваенную сілу маскоўскага князя. === Княжанне Юрыя Данілавіча (1303—1325) === Смерць Даніла Аляксандравіча (1303) азначала, што маскоўскія князі выбывалі, паводле тагачасных нормаў атрымання ў спадчыну, з ліку прэтэндэнтаў на вялікае княжанне ўладзімірскае. Старэйшы сын Даніла [[Юрый Данілавіч]] саступаў сваякам як па радавым рахунку, так і ў адпаведнасці з «бацьковым» прынцыпам атрымання ў спадчыну (паколькі Даніл Аляксандравіч не дасягнуў вялікакняскай годнасці). Нягледзячы на ​​гэта, на працягу 1300-1320-х гадоў менавіта Юрый Данілавіч пастаянна спрабаваў аспрэчваць ярлык на вялікае княжанне ў свайго стрыечнага дзядзькі — цвярскога князя [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]] — і яго сыноў. Гэтаму спрыяла і тое, што пытанне аб перадачы вялікага княжання вырашалася ў Ардзе і замацоўвалася ханскім ярлыком. У 1305 г. Юры Данілавіч, насуперак ханскаму ярлыку, некаторы час працягваў утрымліваць за сабой Пераслаўль-Залескі, да 1308 і ў 1312—1315 гг. аспрэчваў у Міхаіла Яраславіча наўгародскае княжанне. У 1310 г., калі стала вымарачным [[Ніжагародскае княства]], Юрый Данілавіч як стрыечны брат апошняга ніжагародскага князя Міхаіла Андрэевіча, заняў ніжагародскі стол (затым перадаў яго брату Барысу Данілавічу). У 1315 г. Юрый Данілавіч быў выкліканы ў Арду і затрыманы там. Ён здолеў здабыць прыхільнасць [[Узбек-хан]]а, ажаніўся з яго сястрой Канчакай (у хрышчэнні Агаф’я) і ў 1317 г. атрымаў ярлык на вялікае княжанне ўладзімірскае. Пры вяртанні на Русь у новага вялікага князя адбыўся ваенны канфлікт з Міхаілам Яраславічам, які завяршыўся разгромам сіл Юрыя Данілавіча ў [[Барценеўская бітва|Барценеўскай бітве]] (1317), падчас якой сястра хана Узбека патрапіла ў цвярскі палон, дзе неўзабаве памерла. У 1318 г. Юрый Данілавіч і Міхаіл Яраславіч адправіліся ў Арду, дзе цверскаму князю былі прад’яўлены абвінавачанні ў нявыплаце даніны, супраціўленні ханскаму паслу і забойству ханскай сястры. Па загадзе Узбека Міхаіл Яраславіч быў пакараны смерцю, а Юрыю Данілавічу былі пацверджаны правы на вялікае княжанне ўладзімірскае. У 1322 г. Юрый Данілавіч не перадаў сабраную ў Арду даніну, чым скарыстаўся новы кіраўнік [[Цвярское княства|Цвярскога княства]] [[Дзмітрый Міхайлавіч (князь цвярскі)|Дзмітрый Міхайлавіч]]. Ён прыехаў да Узбека са скаргай на Юрыя Данілавіча і атрымаў ярлык на вялікае княжанне. Нягледзячы на ​​гэта, маскоўскі князь працягваў утрымліваць за сабой наўгародскі стол. У 1324 г. яму прыйшлося адправіцца на разбіральніцтва ў Арду, дзе ён у чаканні ханскага рашэння быў забіты ў 1325 г. Дзмітрыем Міхайлавічам. === Княжанне Івана Каліты === Асновы палітычнай і эканамічнай магутнасці Масквы былі закладзены [[Іван I Каліта|Іванам I Калітой]] (1325—1340), які дамогся права збору ардынскай даніны на ўсходніх славянскіх землях і фактычна ператварыў Маскву ў галоўнага правадніка ўплыву Арды, што асабліва яскрава выявілася ў падаўленні вызваленчага паўстання ў [[Цвер|Цвяры]] (1327). Да канца XIV стагоддзя ў рускіх землях склалася сістэма незалежных адно ад аднаго «вялікіх княжанняў» — Уладзімірскае (фактычна Маскоўскае), [[Цвярское княства|Цвярское]], [[Разанскае вялікае княства|Разанскае]], [[Ніжагародскае вялікае княства|Ніжагародскае]]. Паслядоўная палітыка Івана Каліты і яго пераемнікаў, накіраваная на пашырэнне тэрыторыі Маскоўскага вялікага княства праз куплю і захоп зямель, дынастычныя шлюбы і пад., прыцягненне перасяленцаў з кантраляваных [[татары|татарамі]] тэрыторый, абумовілі ператварэнне Масквы ў галоўны палітычны, эканамічны і рэлігійны цэнтр усходніх рускіх зямель, асноўны асяродак фарміравання велікарускай народнасці. У 1362 годзе Маскоўскае вялікае княства фактычна злучана з Уладзімірскім, з 1375 года Арда перастала выдаваць ярлыкі на вялікае княжанне князям немаскоўскіх дамоў. Перамога ў [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітве]] 1380 года паклала пачатак вызваленню ад ардынскай залежнасці, якое было дасягнута ў 1480 годзе [[Іван III Васільевіч|Іванам III Васільевічам]] у выніку «[[Стаянне на Угры (1480)|стаяння на Угры]]». === Процістаянне з Вялікім Княствам Літоўскім === У адрозненне ад іншых [[Еўропа|еўрапейскіх]] краін (у тым ліку і [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]), эвалюцыя сацыяльнага і дзяржаўнага ладу ў Маскоўскай дзяржаве адбывалася ў напрамку ўзмацнення [[Дэспатызм|дэспатыі]] ўсходняга тыпу. Адмаўленне [[правы асобы|правоў асобы]] і аўтаноміі любых грамадскіх інстытутаў, [[ізаляцыянізм]] і [[ксенафобія]], увасобленыя ў ідэалогіі «[[трэці Рым|трэцяга Рыма]]», прывялі да кансервацыі сацыяльнай, эканамічнай і тэхналагічнай адсталасці, захавання нізкіх жыццёвага ўзроўню і кошту чалавечага жыцця. За вялікае ўладзімірскае княжанне на працягу ўсяго XIV стагоддзя актыўную барацьбу вяло і [[Цвярское княства]], у 1350—1360-х — таксама [[Суздальскае княства|Суздальскае]], але, як правіла, менавіта маскоўскія князі насілі тытул Вялікага князя ўладзімірскага, на што да 1462 года трэба было атрымліваць ярлык ханаў [[Залатая Арда|Залатой Арды]]. Хуткі тэрытарыяльны рост Маскоўскай дзяржавы, паглынанне драбнейшых дзяржаўных утварэнняў і прэтэнзіі на «збіранне» пад сваёй уладай усіх [[усходнія славяне|усходнеславянскіх зямель]] выклікалі яе сутыкненне з другім цэнтрам іх дзяржаўнай кансалідацыі — [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім княствам Літоўскім]]. З 1330-х гадоў дзве дзяржавы спаборнічалі за ўплыў над [[Наўгародская рэспубліка|Вялікім Ноўгарадам]], [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] і [[Смаленскае княства|Смаленскім княствам]], у 1335 годзе адбыўся першы ўзброены канфлікт паміж імі (за «гради литовстии») на [[Верхняя Волга|Верхняй Волзе]]. У 1349 годзе паміж вялікім князем маскоўскім [[Сімяон Горды|Сімяонам Гордым]] і вялікім князем літоўскім [[Альгерд]]ам было заключана мірнае пагадненне, замацаванае серыяй дынастычных шлюбаў, Ноўгарад і Пскоў прызнаваліся падкантрольнымі Маскве. Барацьба Масквы супраць прызнання самастойнай праваслаўнай [[Мітраполія|мітраполіі]] ВКЛ у 1352—1363 гадах скончылася яе скасаваннем пасля смерці літоўскага мітрапаліта [[Раман (мітрапаліт Літоўскі)|Рамана]]. У 1368—1372 гадах, падтрымліваючы саюзнага ВКЛ вялікага князя цвярскога [[Міхаіл Аляксандравіч|Міхаіла Аляксандравіча]], Альгерд здзейсніў [[Паходы Альгерда на Маскву|тры паходы на Маскву]], якія скончыліся [[Любуцкі дагавор 1372 года|Любуцкім дагаворам 1372 года]]. Пасля смерці Альгерда Масква традыцыйна падтрымлівала тых літоўскіх князёў, якія выступалі супраць цэнтральнай улады ВКЛ — [[Андрэй Полацкі|Андрэя Полацкага]] (канец 1380-х), [[Вітаўт]]а (пачатак 1390-х), [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлу]]. Вялікі князь [[Ягайла]] аказаў пасіўную падтрымку Ардзе перад [[Кулікоўская бітва|Кулікоўскай бітвай]], але ў 1384 годзе паміж Ягайлам і [[Дзмітрый Данскі|Дзмітрыем Данскім]] было заключана мірнае пагадненне (верагодна, накіраванае супраць Арды). Пасля [[Крэўская унія|Крэўскай уніі 1385 года]] галоўным ідэалагічным абгрунтаваннем палітыкі Маскоўскага вялікага княства ў дачыненні да ВКЛ абвяшчалася «вызваленне» яго [[праваслаўе|праваслаўнага]] насельніцтва ад «[[каталіцтва|каталіцкага]] прыгнёту». Дзейнасць мітрапаліта [[Кіпрыян (мітрапаліт Кіеўскі)|Кіпрыян]] спрыяла змякчэнню супярэчнасцей паміж Маскоўскім вялікім княствам і ВКЛ. У 1391 годзе заключаны шлюб вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля I]] з дачкой Вітаўта Соф’яй. У 1398 годзе Масква выступіла супраць спробы Вітаўта ўсталяваць кантроль над Ноўгарадам, але заключэнне [[дагавор 1400 года|мірнага дагавора 1400 года]] фактычна дазволіла яму ліквідаваць незалежнасць Смаленскага княства (1404). Пасля ўзброенага канфлікту ў 1406 годзе да канца XV стагоддзя ўсталявалася мяжа паміж Вялікалітоўскім княствам і Маскоўскай дзяржавай па рацэ [[Угра|Угры]]. У складзеным у 1423 годзе завяшчанні Васіль I назваў Вітаўта апекуном сваіх дзяцей і гарантам цэласнасці дзяржавы пасля сваёй смерці (1425), але практычных вынікаў гэта не дало. Заключаны вялікім князем літоўскім [[Казімір Ягелончык|Казімірам IV]] і вялікім князем маскоўскім [[Васіль II Цёмны|Васілём II Цёмным]] [[Дагавор 1449 года|31 жніўня 1449 года дагавор]] фактычна спыніў тэрытарыяльную экспансію ВКЛ на ўсход. Паводле дагавору, Казімір абавязваўся «не вступатися» ў Вялікі Ноўгарад і Пскоў, нават калі тыя будуць «се… давати» Казіміру, а таксама не ўдзельнічаць у магчымых сутыкненнях рускіх феадальных рэспублік з [[Лівонскі Ордэн|Лівонскім Ордэнам]] нават на іх баку. Адносным поспехам Казіміра было адмаўленне Васіля II ад наўгародскіх валасцей, якія традыцыйна «цягнулі» да Літвы і прызнанне за разанскім вялікім князем [[Іван Фёдаравіч|Іванам Фёдаравічам]] права пераходу на службу да Казіміра. Вынікам дагавора 1449 года быў амаль саракагадовы перыяд мірнага развіцця ВКЛ, якое не мела ваенных канфліктаў з суседзямі да 1487 года, але ён таксама зафіксаваў адмаўленне ВКЛ ад прэтэнзій на аб’яднанне ўсіх усходнеславянскіх зямель, што паспрыяла страце незалежнасці ад Масквы Ноўгарада (1471—1478) і Цверы (1485) і, магчыма, паражэнню ВКЛ у [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|вайне з Маскоўскай дзяржавай 1492—1494 гадоў]], якое суправаджалася стратай вялікіх тэрыторый. Моцная цэнтралізаваная Маскоўская дзяржава, створаная ў выніку поспехаў [[Іван III|Івана III]], які прыняў тытул «''государя всея Руси''», пачала адкрыта прэтэндаваць на [[Беларусь|беларускія]] і [[Украіна|ўкраінскія]] землі ВКЛ, барацьба за якія вызначыла гісторыю [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] на працягу XV—XVIII стагоддзяў. == Гл. таксама == * [[Губная акруга]] * [[Літва дваровая]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[Алесь Белы]] // {{Крыніцы/ЭГБ}} * Духовные и договорные грамоты великих и удельных князей XIV—XVI вв. / Подг. Л. В. Черепнин. М.; Л., 1950 * Базилевич К. В. Внешняя политка Русского централизованного государства. М., 1952 * Черепнин Л. В. Образование Русского централизованного государства в XIV—XV вв. М., 1960 * Греков И. Б. Очерки по истории международных отношений Восточной Европы. XIV—XVI вв. М., 1963 * Кучкин В. А. Формирование государственной территории Северо-Восточной Руси в X—XIV вв. М., 1984 * Зимин А. А. Витязь на распутье. М., 1991 * Fennell J. L. I. The Emergence of Moscow, 1304—1359. Berkeley, Los Angeles, 1968. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Маскоўская дзяржава| ]] i838gwhmkp6h15y4vi5vap97h2ro2id 4 16411 5152915 5152684 2026-06-09T14:09:38Z JerzyKundrat 174 /* Шчэпан Садурскі */ вынік 5152915 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03) :пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03) ==[[Шчэпан Садурскі]]== {{закрыта}} Вынесены да выдалення а 03:03 29 сакавіка 2026 года удзельнікам {{Вікіпедыст|Aca}} з каментарыем: «Cross-wiki spam». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:28, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{пакінуць}}, не горшы за іншыя машпераклады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:33, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул створаны ў 2011 годзе і з таго часу пашыраўся, падстаў для выдалення няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:09, 9 чэрвеня 2026 (+03) == [[Кэнто Масуда]] == Вынесены да выдалення а 03:12 31 сакавіка 2026 года удзельнікам {{Вікіпедыст|Wooze}} з каментарыем: «not notable + crosswiki spam». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:24, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, наконт ''not notable'' можна было б паспрачацца, калі б у артыкуле меўся змест. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 6 чэрвеня 2026 (+03). ==[[Ягор Аляксандравіч Дырда]]== Вынесены да выдалення а 12:24 22 мая 2026 года удзельнікам {{Вікіпедыст|M.L.Bot}} з каментарыем: «залежна ад вынікаў на УкрВікі, таму на нашу старонку не дадаю». Мяркую, абмеркаванне патрэбна. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:20, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. Значнасці асобы няма. Аматар, які час ад часу гуляе ў футбол. "Арда" — назва аматарскага непрафесійнага гуртка асоб, медыяпраект. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:19, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, з УкрВікі не выдаляеецца бадай нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:29, 6 чэрвеня 2026 (+03) ==[[89 км (блок-пост)]]== Вынесены да выдалення а 22:12 16 сакавіка 2026 удзельнікам {{Вікіпедыст|Estopedist1}} з каментарыем: «unreferenced, not notable topic. No equivalent in etwiki or enwiki». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:16, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, прымаем значнасць чыгуначных станцый і прыпыначных пунктаў, але гэты аб'ект зусім нязначны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 6 чэрвеня 2026 (+03) == [[Кенэт Хопкінс]] == : {{выдаліць}}, агульны крытэрый значнасці не выконваецца, [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] нічога не дае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 6 чэрвеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] == Крытычна мала для такога артыкула, фактычна — гэта «затычка» на важную тэму і стаіць так 10+ гадоў. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:52, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{пакінуць}} — аргументацыя пра ''«затычку»'' і ''10+ гадоў'' не ўказвае на тое, што артыкул мае быць выдалены; аргументацыя пра ''важную тэму'' ўказвае на тое, што артыкул мае быць захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:29, 6 чэрвеня 2026 (+03) :{{Каментарый}}: Не ведаю як наконт абмяркоўваемага артыкула, але дзякуй удзельніку за стварэнне артыкула [[У сківіцы смерці]], гэта звязаная тэма і вельмі важная. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:10, 6 чэрвеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цукеркавы дождж (Брэст)]] == Спасылкі з 2013 года, то бок значнасць падзеі не выйшла за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 2 чэрвеня 2026 (+03) *{{Выдаліць}}, згодна з аргументацыяй. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 13:14, 5 чэрвеня 2026 (+03) == [[NGC 971]] == Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} pl74u2p2ifpyp4owphz7f4u9g1eoh4l 5152934 5152915 2026-06-09T15:01:07Z DobryBrat 5701 /* Цукеркавы дождж (Брэст) */ вынік 5152934 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03) :пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03) ==[[Шчэпан Садурскі]]== {{закрыта}} Вынесены да выдалення а 03:03 29 сакавіка 2026 года удзельнікам {{Вікіпедыст|Aca}} з каментарыем: «Cross-wiki spam». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:28, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{пакінуць}}, не горшы за іншыя машпераклады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:33, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул створаны ў 2011 годзе і з таго часу пашыраўся, падстаў для выдалення няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:09, 9 чэрвеня 2026 (+03) == [[Кэнто Масуда]] == Вынесены да выдалення а 03:12 31 сакавіка 2026 года удзельнікам {{Вікіпедыст|Wooze}} з каментарыем: «not notable + crosswiki spam». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:24, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, наконт ''not notable'' можна было б паспрачацца, калі б у артыкуле меўся змест. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 6 чэрвеня 2026 (+03). ==[[Ягор Аляксандравіч Дырда]]== Вынесены да выдалення а 12:24 22 мая 2026 года удзельнікам {{Вікіпедыст|M.L.Bot}} з каментарыем: «залежна ад вынікаў на УкрВікі, таму на нашу старонку не дадаю». Мяркую, абмеркаванне патрэбна. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:20, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. Значнасці асобы няма. Аматар, які час ад часу гуляе ў футбол. "Арда" — назва аматарскага непрафесійнага гуртка асоб, медыяпраект. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:19, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, з УкрВікі не выдаляеецца бадай нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:29, 6 чэрвеня 2026 (+03) ==[[89 км (блок-пост)]]== Вынесены да выдалення а 22:12 16 сакавіка 2026 удзельнікам {{Вікіпедыст|Estopedist1}} з каментарыем: «unreferenced, not notable topic. No equivalent in etwiki or enwiki». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:16, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, прымаем значнасць чыгуначных станцый і прыпыначных пунктаў, але гэты аб'ект зусім нязначны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 6 чэрвеня 2026 (+03) == [[Кенэт Хопкінс]] == : {{выдаліць}}, агульны крытэрый значнасці не выконваецца, [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] нічога не дае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 6 чэрвеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] == Крытычна мала для такога артыкула, фактычна — гэта «затычка» на важную тэму і стаіць так 10+ гадоў. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:52, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{пакінуць}} — аргументацыя пра ''«затычку»'' і ''10+ гадоў'' не ўказвае на тое, што артыкул мае быць выдалены; аргументацыя пра ''важную тэму'' ўказвае на тое, што артыкул мае быць захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:29, 6 чэрвеня 2026 (+03) :{{Каментарый}}: Не ведаю як наконт абмяркоўваемага артыкула, але дзякуй удзельніку за стварэнне артыкула [[У сківіцы смерці]], гэта звязаная тэма і вельмі важная. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:10, 6 чэрвеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цукеркавы дождж (Брэст)]] == {{закрыта}} Спасылкі з 2013 года, то бок значнасць падзеі не выйшла за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 2 чэрвеня 2026 (+03) *{{Выдаліць}}, згодна з аргументацыяй. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 13:14, 5 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць падзеі не выйшла за межы навіннай. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:00, 9 чэрвеня 2026 (+03) == [[NGC 971]] == Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} 9eu6qhccjf9w4f19pypmlkaoajksyfo 10 23411 5153138 4715726 2026-06-10T11:30:47Z ~2026-34057-06 169575 5153138 wikitext text/x-wiki {{кніга |аўтар = {{{2|{{{аўтар|}}}}}} |частка = {{{1|{{{артыкул|}}}}}} |загаловак = [[Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя]] |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдкалегія: [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелСЭ]] |год = 1989 |том = |старонкі = {{{3|{{{старонкі|}}}}}} |старонак = 575 |серыя = |isbn = 5-85700-014-9 |тыраж = 20000 |ref = {{{ref|Этнаграфія Беларусі}}} }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <pre> {{Крыніцы/Этнаграфія Беларусі|назва артыкула|аўтар артыкула|нумар старонкі}} У зносках: {{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}} </pre> {{doc-end}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Этнаграфія Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Кнігі:Даведнікі і энцыклапедыі|Этнаграфія Беларусі]] </noinclude> tjyjii75tucppq0mnnzki3ac4wb22s0 0 23608 5152971 5137985 2026-06-09T19:33:43Z Pabojnia 135280 /* Эканамічная палітыка */ афармленне 5152971 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|тып=імя-значэнні|Мікалай II}} {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[Імператар Усерасійскі]] | парадак = 14 | сцяг = Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg | парадак_2 = 5 | пасада_2 = цар Польшчы | сцяг_2 = Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg | перыядпачатак_2 = {{OldStyleDate|1|лістапада|1894|20|кастрычніка}} | перыядканец_2 = {{OldStyleDate|15|сакавіка|1917|2}} | папярэднік_2 = [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] | пераемнік_2 = тытул скасаваны | парадак_3 = 5 | пасада_3 = [[Вялікае Княства Фінляндскае|вялікі князь Фінляндскі]] | сцяг_3 = Flag_of_Russia.svg | перыядпачатак_3 = {{OldStyleDate|1|лістапада|1894|20|кастрычніка}} | перыядканец_3 = {{OldStyleDate|15|сакавіка|1917|2}} | папярэднік_3 = [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] | пераемнік_3 = тытул скасаваны | перыядпачатак = {{OldStyleDate|1|лістапада|1894|20|кастрычніка}} | каранацыя = {{OldStyleDate|26|мая|1896|14}} | перыядканец = {{OldStyleDate|15|сакавіка|1917|2}} | папярэднік = [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] | пераемнік = тытул скасаваны | наследнік = {{нп3|Георгій Аляксандравіч|Георгій Аляксандравіч|ru|Георгий Александрович}} (1894—1899)<br/>[[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл Аляксандравіч]] (1899—1904){{efn|Прыняў рашэнне прыняць вярхоўную ўладу толькі па волі Устаноўчага сходу<ref>{{кніга |аўтар= [[Людміла Аляксандраўна Лыкава|Лыкова Л. А.]]|загаловак= Пермь: Тайна гибели Михаила Романова|спасылка= |адказны= |выданне= 1-е|месца= |выдавецтва= Достоинство|год= 2010|том= |старонкі= 14|старонак= 72|серыя= Царское дело|isbn= 978-5-904552-05-3|тыраж=3000}}</ref>.}}<br/>[[Аляксей Мікалаевіч]] (1904—1917) }} '''Мікала́й II Алякса́ндравіч''' ({{ДН|18|5|1868|6}}, [[Пушкін (горад)|Царскае Сяло]] — {{ДС|17|7|1918}}, [[Екацярынбург]]<ref>{{з|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Николай%20II/}}</ref>) — апошні [[Імператары расійскія|імператар]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (з 20 кастрычніка ([[1 лістапада]]) [[1894]] па [[15 сакавіка|2 (15) сакавіка]] [[1917]]), сын імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] і [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыі Фёдараўны]]. Царстваванне Мікалая II было адзначана [[Эканоміка|эканамічным]] развіццём Расіі і адначасова ўзростам у ёй [[Грамадства|сацыяльна]]-[[Палітыка|палітычных]] супярэчнасцей, [[Рэвалюцыя|рэвалюцыйнага]] руху, што выліўся ў [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыю 1905—1907 гадоў]] і [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскую рэвалюцыю 1917 года]]; у знешняй палітыцы — [[экспансія]]й на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], [[Руска-японская вайна|вайной з Японіяй]], а таксама ўдзелам Расіі ў ваенных блоках еўрапейскіх дзяржаў і [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. Мікалай II адрокся ад прастола падчас [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года і знаходзіўся разам з сям’ёй пад хатнім арыштам у [[Пушкін (горад)|царскасельскім]] палацы. Улетку [[1917]] года паводле рашэння [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] быў разам з сям’ёй адпраўлены ў высылку ў [[Табольск]], а ўвесну [[1918]] года перавезены [[Бальшавікі|бальшавікамі]] ў [[Екацярынбург]], дзе ў ліпені 1918 года быў [[Расстрэл імператарскай сям’і Раманавых|расстраляны]] разам з сям’ёй і набліжанымі да яе асобамі. {{нп3|Кананізацыя царскай сям'і|Услаўлены|ru|Канонизация царской семьи}} (разам з жонкай і дзецьмі) [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай Праваслаўнай Царквой]] як [[пакутнік]] [[20 жніўня]] [[2000]] года<ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/sobor/32.htm Чин канонизации новопрославленных святых состоялся в Храме Христа Спасителя]. Православие. Ru.</ref>, раней, у [[1981]] годзе, услаўлены [[Руская Праваслаўная Царква за мяжой|Рускай Праваслаўнай Царквой за мяжой]] як [[мучанік]]. {{TOChidden}} == Імёны, тытулаванні, мянушкі == Хлопчык атрымаў {{нп3|радавыя імёны Раманавых|традыцыйнае раманаўскае імя|ru|Родовые имена Романовых}} — «''Мікалай''». Апроч таго, гэту сітуацыю можна аднесці да «''наймення па дзядзьку''» (звычай, які {{нп3|радавыя імёны Рурыкавічаў|вядомы з Рурыкавічаў|ru|Родовые имена Рюриковичей}}). Ён быў названы ў памяць памерлага маладым старэйшага брата бацькі і жаніха маці — цэсарэвіча {{нп3|Мікалай Аляксандравіч (сын Аляксандра II)|Мікалая Аляксандравіча|ru|Николай Александрович (сын Александра II)}}. «''Супадалі імёны, імёны па бацьку, тэзаіменныя святыя саміх цэсарэвічаў ([[Мікалай Цудатворац|Мікалай Мірлікійскі]]) і іх бацькаў ([[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандр Неўскі]])''»<ref name="ви">Династия Романовых: генеалогия и антропонимика / Е. В. Пчелов. — 06/07/2009 // Вопросы истории. — 2009. — № 06. — С. 76-83.</ref>. [[Імяніны|Тэзаімяніны]] — 6 снежня па [[Юліянскі каляндар|юліянскім календары]] (свята [[Мікалай Цудатворац|Мікалая Цудатворца]]). З нараджэння тытулаваўся ''Яго імператарская высокасць (гасудар{{efn|Скасавана для вялікіх князёў 2 ліпеня 1886 года.}}) вялікі князь Мікалай Аляксандравіч''. Пасля [[Забойства Аляксандра II|гібелі з прычыны тэракту]], здзейсненага [[Народнікі|народнікамі]], [[1 сакавіка]] [[1881]] года дзеда, [[Аляксандр II (імператар расійскі)|імператара Аляксандра II]], атрымаў тытул спадчынніка {{нп3|цэсарэвіч|цэсарэвіча|ru|Цесаревич}}. Поўны тытул Мікалая II як імператара: «''Божиею поспе́шествующею милостию Николай Вторы́й{{efn|Поўны тытул заўсёды пісаўся ў адпаведнасці з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] марфалогіяй; тут прыведзены ў {{нп3|Рэформа рускай арфаграфіі 1918 года|парэформеннай|ru|Реформа русской орфографии 1918 года}} арфаграфіі.}}, император и самодержец Всероссийский, Московский, Киевский, Владимирский, Новгородский; царь Казанский, царь Астраханский, царь Польский, царь Сибирский, царь Херсонеса Таврического, царь Грузинский; государь Псковский и великий князь Смоленский, Литовский, Волынский, Подольский и Финляндский; князь Эстляндский, Лифляндский, Курляндский и Семигальский, Самогитский, Белостокский, Корельский, Тверский, Югорский, Пермский, Вятский, Болгарский и иных; государь и великий князь Новагорода низовския земли́, Черниговский, Рязанский, Полотский, Ростовский, Ярославский, Белозерский, Удорский, Обдорский, Кондийский, Витебский, Мстиславский и всея Северныя страны́ повелитель; и государь Иверския, Карталинския и Кабардинския земли́ и области Арменския; Черкасских и Горских князей и иных наследный государь и обладатель, государь Туркестанский; наследник Норвежский, герцог Шлезвиг-Голштейнский, Стормарнский, Дитмарсенский и Ольденбургский и прочая, и прочая, и прочая''». У сувязі з {{нп3|Даўка на Хадынскім полі|падзеямі на Хадынцы|ru|Давка на Ходынском поле}} і [[Крывавая нядзеля|9 студзеня 1905 года]] празваны радыкальнай апазіцыяй «''Мікалаем Крывавым''»<ref>[http://militera.lib.ru/memo/russian/kurlov_pg/01.html II. Государь император Николай Александрович] // [[Павел Рыгоравіч Курлоў|Курлов П. Г]]. ''Гибель императорской России''. Берлин, 1923.</ref>; з такой мянушкай фігураваў у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай]] папулярнай [[Гістарыяграфія|гістарыяграфіі]]. Жонка прыватна называла яго «''Нікі''». [[Каўказскія горы|Каўказскія]] горцы, якія праходзілі службу ў Каўказскай тубыльнай коннай дывізіі [[Руская імператарская армія|імператарскай арміі]], звалі гасудара Мікалая II «''Белым Падзішахам''», тым самым паказваючы сваю павагу і адданасць расійскаму імператару. == Дзяцінства, адукацыя і выхаванне == [[Файл:Nicholas II of Russia as a child.jpg|thumb|left|250px|Вялікі князь Мікалай Аляксандравіч ва ўзросце 3 гадоў.]] [[Файл:Niki as a child.JPG|thumb|left|250px|Мікалай Аляксандравіч у пяцігадовым узросце.]] [[Файл:Tsarevich Nicholas Alexandrovich.jpg|thumb|left|250px|Цэсарэвіч Мікалай Аляксандравіч. 1889 год.]] Мікалай II — старэйшы сын імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] і імператрыцы [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыі Фёдараўны]]. Адразу пасля [[Нараджэнне|нараджэння]], 6 мая 1868 года, быў нарачоны ''Мікалаем''<ref>''Высочайший рескрипт, данный на имя высокопреосвященного митрополита Новгородского и С.-Петербургского Исидора''. // «Русский инвалид». 9 мая 1868, № 125, стр. 1 (рескрипт от 6 мая 1868 года, Царское Село).</ref>. [[Хрышчэнне]] немаўляці было здзейснена {{нп3|духоўнік|духоўнікам|be-x-old|Парах}} імператарскай сям’і [[протапрэсвітар]]ам {{нп3|Васіль Барысавіч Бажанаў|Васілём Бажанавым|ru|Бажанов, Василий Борисович}} ва Уваскрасенскай царкве [[Вялікі Екацярынінскі палац|Вялікага Царскасельскага палаца]] 20 мая таго ж года; [[хросны бацька|хроснымі бацькамі]] былі: [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр II]], [[Спіс каралёў Даніі|каралева Дацкая]] [[Лавіса Шведская|Луіза]], спадчынны прынц Дацкі [[Фрэдэрык VIII (кароль Даніі)|Фрыдрых]], вялікая княгіня {{нп3|Алена Паўлаўна (вялікая княгіня)|Алена Паўлаўна|ru|Елена Павловна (великая княгиня)}}<ref>''Высочайше утвержденный церемониал о святом крещении его императорскаго высочества государя великаго князя Николая Александровича.'' // «Русский инвалид», 19 мая 1868, № 135, стр. 1 (имена и титулы — по источнику).</ref>. У раннім дзяцінстве выхавальнікам Мікалая і яго братоў быў [[Англічане|англічанін]] Карл Восіпавіч Хіс, які жыў у Расіі (''Charles Heath'', [[1826]]—[[1900]]); яго афіцыйным выхавальнікам як спадчынніка ў 1877 годзе быў прызначаны генерал {{нп3|Рыгор Рыгоравіч Даніловіч|Рыгор Рыгоравіч Даніловіч|ru|Данилович, Григорий Григорьевич}}. Мікалай атрымаў хатнюю адукацыю ў рамках вялікага [[Гімназія|гімназічнага]] курса; у [[1885]]—[[1890]] гадах — па адмыслова напісанай праграме, што злучала курс дзяржаўнага і [[Эканоміка|эканамічнага]] аддзяленняў [[юрыспрудэнцыя|юрыдычнага]] [[факультэт]]а [[універсітэт|ўніверсітэта]] з курсам {{нп3|Мікалаеўская акадэмія Генеральнага штаба|Акадэміі Генеральнага штаба|ru|Николаевская академия Генерального штаба}}. Навучальныя заняткі вяліся 13 гадоў: першыя восем гадоў былі прысвечаныя прадметам пашыранага гімназічнага курса, дзе асаблівая ўвага надавалася вывучэнню [[Палітыка|палітычнай]] [[Гісторыя|гісторыі]], [[Руская літаратура|рускай літаратуры]], [[Англійская мова|англійскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[Французская мова|французскай моў]] (англійскай Мікалай Аляксандравіч валодаў як роднай); наступныя пяць гадоў прысвячаліся вывучэнню [[Ваенная справа|ваеннай справы]], юрыдычных і эканамічных навук, патрэбных для [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўнага дзеяча]]. Лекцыі чыталіся навукоўцамі з сусветным імем: [[Мікалай Мікалаевіч Бекетаў|Мікалаем Мікалаевічам Бекетавым]], {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Обручаў|Мікалаем Мікалаевічам Обручавым|ru|Обручев, Николай Николаевич}}, [[Цэзар Антонавіч Кюі|Цэзарам Антонавічам Кюі]], [[Міхаіл Іванавіч Драгаміраў|Міхаілам Іванавічам Драгаміравым]], {{нп3|Мікалай Хрысціянавіч Бунгэ|Мікалаем Хрысціянавічам Бунгэ|ru|Бунге, Николай Христианович}}, {{нп3|Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|Канстанцінам Пятровічам Пабеданосцавым|ru|Победоносцев, Константин Петрович}} і іншымі. Усе яны, зрэшты, толькі чыталі лекцыі. Пытаць, каб праверыць, як засвоены матэрыял, не мелі права<ref>Радциг Е. С. Николай II в воспоминаниях приближенных. // Новая и новейшая история. 1999. № 2</ref>. Протапрэсвітар {{нп3|Ян Лявонцьевіч Янышаў|Ян Янышаў|ru|Янышев, Иоанн Леонтьевич}} вучыў цэсарэвіча [[Кананічнае права|кананічнаму праву]] ў сувязі з {{нп3|Гісторыя Рускай царквы|гісторыяй царквы|ru|История Русской церкви}}, галоўным раздзелам [[Багаслоўе|багаслоўя]] і гісторыі [[Рэлігія|рэлігіі]]<ref>О. Платонов. ''Николай Второй в секретной переписке''. М.: Алгоритм, 2005, стр. 11.</ref>. 6 мая [[1884]] года, па дасягненні паўналецця (для спадчынніка), прынёс прысягу ў {{нп3|Прыдворны сабор Спасу Нерукатворнага (Санкт-Пецярбург)|Вялікай царкве|ru|Придворный собор Спаса Нерукотворного (Санкт-Петербург)}} [[Зімні палац|Зімовага палаца]], пра што паведамлялася найвышэйшым маніфестам<ref name=PrV6>«Правительственный вестник», 8 ([[20 мая|20]]) мая 1884, № 102, стр. 1.</ref>. Першым апублікаваным ад яго імя актам быў рэскрыпт на імя {{нп3|Кіраўнікі Масквы|маскоўскага генерал-губернатара|ru|Градоначальники Москвы}} {{нп3|Уладзімір Андрэевіч Даўгарукаў|Уладзіміра Андрэевіча Даўгарукава|ru|Долгоруков, Владимир Андреевич}}: 15 тысяч рублёў для размеркавання, паводле рашэння генерал-губернатара, «''паміж жыхарамі [[Масква|Масквы]], якія найбольш маюць патрэбу ў дапамозе''»<ref name=PrV6/>. Першыя два гады Мікалай служыў малодшым афіцэрам у шэрагах [[Праабражэнскі лейб-гвардыі полк|Праабражэнскага палка]]. Два летнія сезоны ён праходзіў службу ў шэрагах {{нп3|Лейб-гвардыі Гусарскі яго Вялікасці полк|лейб-гвардыі гусарскага палка|ru|Лейб-гвардии Гусарский Его Величества полк}} эскадронным камандзірам, а потым лагерны збор у шэрагах [[Артылерыя|артылерыі]]. 6 жніўня [[1892]] года быў узведзены ў [[палкоўнік]]і. У той жа час бацька ўводзіць яго ў курс спраў па кіраванні краінай, запрашаючы браць удзел у пасяджэннях [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] і Кабінета міністраў. Па прапанове міністра шляхоў зносін [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргея Юльевіча Вітэ]], Мікалай у 1892 годзе для набыцця досведу ў дзяржаўных справах быў прызначаны старшынёй камітэта па пабудове [[Транссібірская магістраль|Транссібірскай чыгункі]]. К 23-му гаду свайго жыцця спадчыннік трона быў чалавекам, які атрымаў шырокія звесткі ў розных абласцях ведаў. У праграму адукацыі ўваходзілі вандраванні па розных [[губерня]]х Расіі, якія ён здзяйсняў разам з бацькам. У давяршэнне адукацыі бацька вылучыў у яго дырэктыву [[крэйсер]] {{нп3|Памяць Азова (крэйсер)|«Памяць Азова»|ru|Память Азова (крейсер)}} ў складзе эскадры для {{нп3|Усходняе вандраванне Мікалая II|вандравання|ru|Восточное путешествие Николая II}} на [[Далёкі Усход]]. За дзевяць месяцаў са світай наведаў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыю]], [[Каралеўства Грэцыя|Грэцыю]], [[Егіпет]], [[Брытанская Індыя|Індыю]], [[Імперыя Цын|Кітай]], [[Японская імперыя|Японію]], а пазней сухапутным шляхам з [[Уладзівасток]]а праз усю [[Сібір]] вярнуўся ў [[Санкт-Пецярбург|сталіцу Расіі]]. Падчас вандравання Мікалай вёў асабісты дзённік. У Японіі на Мікалая быў здзейснены замах (гл. {{нп3|Інцыдэнт у Оцу||ru|Инцидент в Оцу}}); а кашуля з плямамі крыві захоўваецца ў [[Эрмітаж]]ы<ref>Подробнее см.: Мещеряков А. ''Покушение на жизнь цесаревича Николая''. // «Додзё». 2005. № 5.</ref>. Апазіцыйны палітык, член [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думы]] [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання|першага склікання]] {{нп3|Віктар Пятровіч Абнінскі|Віктар Пятровіч Абнінскі|ru|Обнинский, Виктор Петрович}} ў сваім антыманархічным складанні «Апошні самадзержац» сцвярджаў, што Мікалай «''адзін час зацята адмаўляўся ад прастола''», але быў змушаны саступіць патрабаванню [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] і «''падпісаць пры жыцці бацькі маніфест пра сваё ўступленне на прастол''»<ref>Обнинский В. П. ''Последний самодержец. Очерк жизни и царствования императора России Николая II-го'' — Eberhard Frowein Verlag, Berlin, [1912], стр. 38.</ref>. == Уступленне на прастол і пачатак кіравання == [[Файл:Николай II и императрица Александра Федоровна. 1896 г.jpg|thumb|left|250px|Імператар Мікалай II і імператрыца Аляксандра Фёдараўна. 1896 год.]] === Першыя крокі і каранаванне === {{also|Каранацыя Мікалая II і Аляксандры Фёдараўны}} Праз некалькі дзён па сконе [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] ([[20 кастрычніка]] [[1894]] года) і свайго ўступлення на прастол (найвышэйшы маніфест абнародаваны 21 кастрычніка{{efn|Дата 21 кастрычніка (па юліянскім календары), калі быў апублікаваны маніфест ад 20 кастрычніка 1894 года пра скон яго бацькі і яго ўступ на прастол<ref>«Правительственный вестник», 21 октября (2 ноября) 1894, № 229, стр. 1.</ref>, была занесена ў каляндар як афіцыйны дзень ушэсця на прастол Мікалая II.}}; у той жа дзень прыносілася прысяга саноўнікамі, урадоўцамі, прыдворнымі і ў арміі<ref>«Правительственный вестник», 22 октября ([[3 лістапада|3 ноября]]) 1894 год, № 230, стр. 1.</ref>), 14 лістапада 1894 года ў Вялікай царкве Зімовага палаца пабраўся {{нп3|шлюб у хрысціянстве|шлюбам|ru|Брак в христианстве}} з [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандрай Фёдараўнай]]; {{нп3|мядовы месяц||ru|Медовый месяц}} праходзіў у атмасферы [[Паніхіда|паніхід]] і жалобных візітаў<ref>Великий князь {{нп3|Аляксандр Міхайлавіч (унук Мікалая I)|Александр Михайлович|ru|Александр Михайлович (внук Николая I)}}. ''Книга воспоминаний''. Париж, 1933, стр. 169—170.</ref>. Аднымі з першых кадравых рашэнняў імператара Мікалая II было звальненне ў снежні 1894 года канфліктнага [[Іосіф Уладзіміравіч Гурка|Іосіфа Уладзіміравіча Гуркі]] з паста [[Генерал-губернатарства (Расійская імперыя)|генерал-губернатара]] [[Царства Польскае|Царства Польскага]] і прызначэнне ў лютым 1895 года на пост міністра замежных спраў [[Аляксей Барысавіч Лабанаў-Растоўскі|Аляксея Барысавіча Лабанава-Растоўскага]] — па смерці [[Мікалай Карлавіч Гірс|Мікалая Карлавіча Гірса]]. У выніку абмену нотамі ад 27 лютага ([[11 сакавіка]]) 1895 года<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/1800dok/1895ru_gb.html К соглашению между Россией и Великобританией о разграничении сфер влияния в области Памиров]</ref> было ўсталявана «размежаванне сфер уплыву Расіі і Вялікабрытаніі ў вобласці [[Памір]]аў, на ўсход ад возера [[Заркуль]] (Вікторыя)», па [[Пяндж|рацэ Пяндж]]; [[Памірская воласць]] увайшла ў склад [[Ошскі павет|Ошскага павета]] [[Ферганская вобласць (Расійская імперыя)|Ферганскай вобласці]]; {{нп3|Ваханскі хрыбет||ru|Ваханский хребет}} на расійскіх картах атрымаў пазначэнне ''хрыбта імператара Мікалая II''. Першым буйным міжнародным актам імператара з’явілася {{нп3|Траістая інтэрвенцыя||ru|Тройственная интервенция}} — адначасовае (11 ([[23 красавіка|23]]) красавіка 1895 года), па ініцыятыве расійскага МЗС, выстаўленне (разам з [[Германская імперыя|Германіяй]] і [[Францыя]]й) патрабаванняў да [[Японская імперыя|Японіі]] перагледзець умовы [[Сіманасекскі дагавор|Сіманасекскага мірнага дагавора]] з [[Імперыя Цын|Кітаем]], адмовіўшыся ад прэтэнзій на [[Ляадунскі паўвостраў]]. Першым публічным выступленнем імператара ў Санкт-Пецярбургу стала яго прамова 17 студзеня 1895 года ў Мікалаеўскай зале Зімовага палаца перад дэпутацыямі дваранства, земстваў і гарадоў, што прыбылі «для выказвання іх вялікасцям вернападданніцкіх пачуццяў і прынясення віншавання са шлюбам»; прамоўлены тэкст (ён быў загадзя напісаны, але імператар прамаўляў яго толькі часам зазіраючы ў паперку) абвяшчаў: «''Мне вядома, што ў апошні час чуліся ў некаторых земскіх сходах галасы людзей, якія захапляліся бессэнсоўнымі летуценнямі пра ўдзел прадстаўнікоў земства ў справах унутранага кіравання. Хай усе ведаюць, што я, прысвячаючы ўсе свае сілы выгодзе народнай, буду ахоўваць пачатак самадзяржаўя гэтак жа цвёрда і няўхільна, як ахоўваў яго мой незабыўны, памерлы бацька''»<ref>Крыніца: «Правительственный вестник», 18 ([[30 студзеня|30]]) января 1895, № 14, стр. 1</ref>. У сувязі з прамовай цара [[обер-пракурор]] [[Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў]] 2 лютага таго ж года пісаў вялікаму князю {{нп3|Сяргей Аляксандравіч|Сяргею Аляксандравічу|ru|Сергей Александрович}}: «''Пасля прамовы гасудара працягваецца хваляванне з балбатнёй любога роду. Я не чую яе, але мне расказваюць, што паўсюль у моладзі і інтэлігенцыі ідзе пляткарства з нейкім раздражненнем супраць маладога гасудара. Учора заязджала да мяне Марыя Ал. Мяшчэрская (ур. Паніна){{efn|Княгіня Марыя Аляксандраўна Мяшчэрская — унучка графа {{нп3|Мікіта Пятровіч Панін|М. П. Паніна|ru|Панин, Никита Петрович}}.}}, якая прыехала сюды на кароткі час з вёскі. Яна ў абурэнні ад усіх гаворак, якія чуе з гэтай нагоды ў гасціных. Затое на простых людзей і на вёску слова гасудара пакінула станоўчае ўражанне. Многія дэпутаты, едучы сюды, чакалі бог ведае чаго, і, пачуўшы, уздыхнулі свабодна. Але як сумна, што ў верхніх колах адбываецца недарэчнае раздражненне. <…> Я ўпэўнены, на жаль, што большасць членаў дзяржаўнага Савета ставіцца крытычна да ўчынку гасудара і, на жаль, некаторыя міністры таксама! Бог ведае, што было ў галовах у людзей да гэтага дня і якія выраслі чаканні… Праўда, што давалі да таго нагоду… Многія простыя рускія людзі былі збіты з толку ўзнагародамі, абвешчанымі 1 студзеня. Выйшла так, што новы гасудар з першага кроку адрозніў тых самых, каго нябожчык лічыў небяспечнымі <…> Усё гэта выклікае боязь за будучыню''»<ref>Цыт. паводле: «Письма Победоносцева к Александру III». М., 1926, Т. II, стр. 355—356.</ref>. У пачатку [[1910-я|1910-х]] прадстаўнік [[Левыя (палітыка)|левага]] крыла [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэтаў]] [[Віктар Пятровіч Абнінскі]] пісаў пра прамову цара ў сваім антыманархічным творы: {{пачатак цытаты}} Запэўнівалі, што ў тэксце стаяла слова «{{comment|нязбытнымі|несбыточными}}» [Замест «{{comment|бессэнсоўнымі|бессмысленными}}»]{{efn|Гісторык С. С. Ольдэнбург піша: «Слова „'''безгрунтоўныя'''“ летуценні (якое, як сцвярджаюць, было ў выточным тэксце прамовы) лепш выяўляла думку цара, і агаворка была, вядома, прыкрай»<ref>Ольденбург С. С. ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 49 (выделение источника).</ref>.}}. Але як бы там ні было, яно паслужыла пачаткам не толькі ўсеагульнага ахаладжэння да Мікалая, але і заклала падмурак будучага вызвольнага руху, згуртаваўшы земскіх дзеячаў і даўшы ім матывацыю да больш рашучага чыну дзеянняў. <…> Выступ 17 студзеня 95 года можна лічыць першым крокам Мікалая па нахільнай плоскасці, па якой ён працягвае каціцца і дагэтуль, усё ніжэй спускаючыся ў думцы і сваіх падданых, і ўсяго цывілізаванага свету<ref>[Обнинский В. П.] ''Последний самодержец. Очерк жизни и царствования императора России Николая II-го'' — Eberhard Frowein Verlag, Berlin, [1912] (год и автор не указаны), стр. 48, 51.</ref>. {{канец цытаты}} Гісторык {{нп3|Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|ru|Ольденбург, Сергей Сергеевич}} пісаў пра прамову 17 студзеня: «''Рускае адукаванае грамадства, у сваёй большасці, прыняло гэту прамову як выклік сабе <…> Прамова 17 студзеня рассеяла надзеі [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] на магчымасць [[Канстытуцыя|канстытуцыйных]] ператварэнняў зверху. У гэтым дачыненні яна паслужыла выточнай кропкай для новага ўзросту рэвалюцыйнай [[Агітацыя|агітацыі]], на якую зноў сталі знаходзіць сродкі''»<ref>Ольденбург С. С. ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 50, 51.</ref>. [[Файл:Nikolay II of Russia by I.Repin (1896, GIM).jpg|thumb|250px|Партрэт Мікалая II у 1896 годзе (мастак [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Ілья Рэпін]]).]] Каранаванне імператара і яго жонкі адбылося {{OldStyleDate|26|мая|1896|14}} года. Благая арганізацыя свята прывяла да таго, што на Хадынскім полі адбылася {{нп3|Даўка на Хадынскім полі|даўка|ru|Давка на Ходынском поле}}, у якой загінулі 1379 людзей, а яшчэ некалькі соцень атрымалі цяжкія траўмы. Гэта падзея яшчэ больш пахіснула імідж імператара. У тым жа годзе праходзіла {{нп3|Усерасійская выстаўка ў Ніжнім Ноўгарадзе (1896)|Усерасійская прамысловая і мастацкая выстаўка|ru|Всероссийская выставка в Нижнем Новгороде (1896)}} у [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], якую ён наведаў. У красавіку 1896 года адбылося фармальнае прызнанне расійскім урадам [[Княства Балгарыя|балгарскага]] ўрада князя [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|Фердынанда]]. У 1896 годзе Мікалай II таксама здзейсніў вялікае падарожжа ў [[Еўропа|Еўропу]], сустрэўшыся з [[Франц Іосіф I|Францам-Іосіфам]], [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельмам II]], каралевай [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыяй]] (бабкай [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандры Фёдараўны]]); завяршэннем падарожжа стала яго прыбыццё ў сталіцу [[Франка-рускі саюз|саюзнай]] [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]] [[Парыж]]. Пад яго прыезд у верасні 1896 года ў [[Брытанская імперыя|Вялікабрытанію]], адбылося рэзкае абвастрэнне адносін паміж Вялікабрытаніяй і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], звязанае з [[Генацыд армян|разанінай]] [[Армяне|армянаў]] у Асманскай імперыі, і адначасовае збліжэнне Санкт-Пецярбурга з [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]]; будучы госцем у каралевы Вікторыі ў {{нп3|Замак Балмарал|Балмарале|ru|Замок Балморал}}, Мікалай, пагадзіўшыся на супольную распрацоўку праекта рэформаў у Асманскай імперыі, адрынуў зробленыя яму англійскім урадам прапановы зрынуць [[Асманскія султаны|султана]] [[Абдул-Хамід II|Абдул-Хаміда]], захаваць [[Егіпет]] за Англіяй, а наўзамен атрымаць нейкія саступкі па пытанні аб [[Чарнаморскія пралівы|Пралівах]]<ref>История дипломатии Т. II, М., 1963, стр. 338.</ref>. Прыбыўшы ў пачатку кастрычніка таго ж года ў Парыж, Мікалай зацвердзіў супольныя інструкцыі паслам Расіі і Францыі ў Канстанцінопалі (ад чаго рускі ўрад да таго часу катэгарычна адмаўляўся), ухваліў французскія прапановы па егіпецкім пытанні (што ўключала «''гарантыі нейтралізацыі [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]]''» — мэту, якую раней азначыў для рускай дыпламатыі міністр замежных спраў [[Аляксей Барысавіч Лабанаў-Растоўскі|Лабанаў-Растоўскі]], які сканаў 30 жніўня 1896 года). Парыжскія пагадненні цара, якога ў падарожжы суправаджаў [[Мікалай Паўлавіч Шышкін]], выклікалі рэзкія пярэчанні з боку [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргея Вітэ]], [[Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорф|Ламсдорфа]], пасла {{нп3|Аляксандр Іванавіч Нялідаў|Нялідава|ru|Нелидов, Александр Иванович}} і іншых; і ўсё ж, да канца таго ж года руская дыпламатыя вярнулася ў сваё ранейшае рэчышча: умацаванне [[Франка-рускі саюз|саюза з Францыяй]], прагматычнае супрацоўніцтва з Германіяй па асобных пытаннях, замарожванне {{нп3|Усходняе пытанне|Усходняга пытання|ru|Восточный вопрос}} (гэта значыць, падтрымку султана і апазіцыю планам Англіі ў Егіпце). Ад ухваленага на нарадзе міністраў 5 снежня 1896 года пад старшынствам цара плана высадкі расійскага дэсанта на [[Басфор]]ы (пры вызначаным варыянце развіцця падзей) у канчатковым выніку было вырашана адмовіцца. У сакавіку 1897 года расійскія войскі ўзялі ўдзел у міжнароднай міратворчай аперацыі на [[Крыт|Крыце]] пасля {{нп3|Першая грэка-турэцкая вайна|грэка-турэцкай вайны|ru|Первая греко-турецкая война}}. На працягу 1897 года ў Санкт-Пецярбург прыбылі 3 кіраўнікі дзяржаў, каб нанесці візіт расійскаму імператару: [[Франц Іосіф I|Франц-Іосіф]], [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]], прэзідэнт Францыі [[Фелікс Фор]]; падчас візіту Франца-Іосіфа паміж Расіяй і [[Аўстра-Венгрыя|Аўстрыяй]] было складзена пагадненне на 10 гадоў. Маніфест ад 3 (15) лютага 1899 года пра парадак заканадаўства ў [[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікім Княстве Фінляндскім]]<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/fin1899.html высочайший манифест от 3 (15) февраля 1899 года]</ref> быў успрыняты насельніцтвам Вялікага Княства як замах на яго правы [[Аўтаномія|аўтаноміі]] і выклікаў масавую незадаволенасць і пратэсты<ref>Ольденбург С. С. ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 140—142 (глава 6-я).</ref>. Маніфест ад 28 чэрвеня [[1899]] года (апублікаваны 30 чэрвеня) паведамляў пра скон у той жа дзень, 28 чэрвеня, «''спадчынніка-цэсарэвіча і вялікага князя [[Георгій Аляксандравіч|Георгія Аляксандравіча]]''» (прысяга апошняму, як спадчынніку прастола, прыносілася раней разам з прысягай Мікалаю) і абвяшчаў далей: «''З гэтага часу, дакуль Богу не будзе пажадана яшчэ блаславіць нас нараджэннем сына, найбліжэйшае права наследавання Усерасійскага прастола, на дакладнай падставе асноўнага Дзяржаўнага Закона пра атрыманне пасада ў спадчыну, належыць найшаноўнейшаму брату нашаму вялікаму князю [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаілу Аляксандравічу]]''»<ref>«Правительственный вестник», 30 июня ([[12 лютага|12 июля]]) 1899, № 139, стр. 1.</ref>. Адсутнасць у маніфесце слоў «''спадчыннік-цэсарэвіч''» у тытуле Міхаіла Аляксандравіча ўзбудзіла ў прыдворных колах неўразуменне, што заахвоціла імператара выдаць 7 ліпеня таго ж года іменны найвышэйшы ўказ, які загадваў называць апошняга «''гасударом спадчыннікам і вялікім князем''»<ref>«Правительственный вестник», 8 ([[20 ліпеня|20]]) июля 1899, № 146, стр. 2.</ref>. === Эканамічная палітыка === {{Main|Эканоміка Расіі пры Мікалаі II|Карупцыя пры Мікалаі II|Фабрычнае заканадаўства Расійскай імперыі|Індустрыялізацыя ў Расійскай імперыі}} Паводле даных упершыню праведзенага ў студзені [[1897]] года [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|ўсеагульнага перапісу]], колькасць насельніцтва Расійскай імперыі склала 125 мільёнаў людзей; з іх для 84 мільёнаў [[Родная мова|роднай]] была [[руская мова]]; [[Граматнасць|пісьменных]] сярод насельніцтва Расіі быў 21 %, сярод асоб ва ўзросце 10-19 гадоў — 34 %. У студзені таго ж года была здзейснена {{нп3|Грашовая рэформа ў Расіі 1895—1897 гадоў|грашовая рэформа|ru|Денежная реформа в России 1895—1897 годов}}, якая ўсталявала [[залаты стандарт]] рубля. Пераход на залаты рубель, сярод іншага, з’явіўся [[дэвальвацыя]]й нацыянальнай [[Валюта|валюты]]: на {{нп3|Імперыял (манета)|імперыялах|ru|Империал (монета)}} ранейшых вагі і пробы значылася зараз «''15 рублёў''» (замест «''10 рублёў''»); але ўсё жа стабілізацыя рубля па курсе «дзвюх трацін», насуперак прагнозам, прайшла паспяхова і без узрушэнняў<ref>Ольденбург С. С. ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 84—85 (глава 4-я).</ref>. [[Файл:Спуск на воду крейсера Аврора 11 мая 1900.jpg||thumb|250px|Спуск Мікалаем II на ваду [[Крэйсер Аўрора|крэйсера «Аўрора»]] 11 (24) мая 1900 года.]] Вялікая ўвага надавалася працоўнаму пытанню. 2 чэрвеня 1897 года быў выдадзены закон пра абмежаванне працоўнага часу, якім усталёўвалася максімальная працягласць працоўнага дня не больш за 11,5 гадзін у звычайныя дні, і 10 гадзін у суботу і перадсвяточныя дні, або калі хоць частка працоўнага дня даводзілася бы на начны час. На [[фабрыка]]х, якія мелі больш за 100 працоўных, уводзілася бясплатная [[Медыцына|медыцынская]] дапамога, якая ахапіла 70 працэнтаў агульнага ліку фабрычных працоўных (1898 год). У чэрвені 1903 года найвышэйша зацверджаныя Правілы пра ўзнагароду пацярпелых ад няшчасных выпадкаў на вытворчасці<ref>[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/1903.htm Правила о вознаграждении потерпевших вследствие несчастных случаев рабочих и служащих, а равно членов их семейств в предприятиях фабрично-заводской, горной и горнозаводской промышленности]</ref>, якія абавязвалі прадпрымальнікаў выплачваць дапамогу і пенсію пацярпеламу ці яго сям’і ў памеры 50-66 % утрымання пацярпелага. У 1906 годзе ў краіне былі створаныя працоўныя [[Прафесійны саюз|прафсаюзы]]. Законам ад 23 чэрвеня 1912 года ў Расіі ўводзілася абавязковае страхаванне працоўных ад хвароб і ад няшчасных выпадкаў. Быў скасаваны асаблівы падатак на землеўласнікаў нярускага (пераважна, [[Палякі|польскага]]) паходжання ў [[Заходні край|Заходнім краі]], уведзены ў кару за [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863 года]]. Указам ад 12 чэрвеня 1900 года была скасавана высылка ў [[Сібір]] як мера кары. Валадаранне Мікалая II было перыядам эканамічнага ўзросту: у [[1885]]—[[1913]] гадах тэмпы ўзросту сельскагаспадарчай вытворчасці складалі ў сярэднім 2 %, а тэмпы ўзросту прамысловай вытворчасці 4,5-5 % за год. Здабыча вугалю на [[Данецкі каменнавугальны басейн|Данбасе]] павялічылася з 4,8 млн тон у 1894 годзе да 24 млн тон у 1913 годзе. Пачалася здабыча вугалю ў [[Кузнецкі вугальны басейн|Кузнецкім вугальным басейне]]. Развівалася здабыча [[Нафта|нафты]] ў наваколлі [[Баку]], [[Грозны|Грознага]] і на Эмбе. Працягвалася {{нп3|Чыгуначны транспарт у Расійскай імперыі|будаванне чыгунак|ru|Железнодорожный транспорт в Российской империи}}, сумарная працягласць якіх складала 44 тыс. км у 1898 годзе і да 1913 года перавысіла 70 тыс. кіламетраў. Па сумарнай працягласці чыгунак Расія пераўзыходзіла любую іншую еўрапейскую краіну і саступала толькі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаным Штатам Амерыкі]], аднак па забяспечанасці чыгункамі на душу насельніцтва саступала як Злучаным Штатам Амерыкі, так і найбуйнейшым еўрапейскім краінам<ref>''Анфимов А.'' [http://www.scepsis.ru/library/id_2748.html Царствование императора Николая II в цифрах и фактах] «Отечественная история», 1994. № 3. — С. 58—76.</ref>. === Рух на ўсход і руска-японская вайна === {{Main|Руска-японская вайна}} [[Файл:1903-MilitarySymbol-Russia.png|thumb|250px|Апалчэнскі крыж.]] Гісторык [[Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург]] адзначаў, што яшчэ ў [[1895]] годзе імператар прадбачыў магчымасць сутыкнення з Японіяй за перавагу на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], і таму рыхтаваўся да гэтага змагання — як у дыпламатычным, так і ў ваенным дачыненні<ref>[[Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|Ольденбург С. С.]] ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 228 (глава 9-я).</ref>. З рэзалюцыі цара 2 красавіка 1895 года на дакладзе міністра замежных спраў вынікала яго жаданне далейшай экспансіі Расіі на Паўднёвым усходзе (гэта значыць, у [[Карэя|Карэю]]). 3 чэрвеня 1896 года ў [[Масква|Маскве]] быў складзены руска-кітайскі дагавор пра ваенны саюз супраць Японіі; [[Імперыя Цын|Кітай]] пагадзіўся на збудаванне чыгункі праз Паўночную [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]] на [[Уладзівасток]], будаванне і эксплуатацыя якой даручаліся Руска-Кітайскаму банку. 8 верасня 1896 года паміж кітайскім урадам і Руска-Кітайскім банкам быў падпісаны {{нп3|Канцэсія|канцэсійны|ru|Концессия}} дагавор пра будаванне [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]]. 15 (27) сакавіка [[1898]] года Расіяй і Кітаем у [[Пекін]]е была падпісана {{нп3|Руска-кітайская канвенцыя (1898)|Руска-кітайская канвенцыя|ru|Русско-китайская конвенция (1898)}}, згодна з якой Расіі перадаваліся ў арэнднае карыстанне на 25 гадоў порты [[Порт-Артур]]а і [[Далянь|Далёкага]] ([[Далянь|Даляня]]) з прылеглымі тэрыторыямі і воднай прасторай; апроч таго, кітайскі ўрад даваў згоду пашырыць канцэсію, падараваную ім Таварыству Кітайска-Усходняй Чыгункі, на пабудову галінкі чыгункі ({{нп3|Паўднёва-Маньчжурская чыгунка||ru|Южно-Маньчжурская железная дорога}}) ад аднаго з пунктаў Кітайска-Усходняй Чыгункі да Далёкага і Порт-Артура. 12 жніўня [[1898]] года, згодна з наказам Мікалая II, міністр замежных спраў граф {{нп3|Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў (1845)|Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў|ru|Муравьёв, Михаил Николаевич (1845)}} уручыў усім прадстаўнікам замежных дзяржаў, якія былі ў Санкт-Пецябрургу, урадавае паведамленне (цыркулярную ноту), якая абвяшчала сярод іншага: «''Пакласці канец бесперапынным узбраенням і адшукаць сродкі папярэдзіць пагражаючыя ўсяму свету няшчасці — такі цяпер найвышэйшы абавязак для ўсіх Дзяржаў. Перапоўнены гэтым пачуццём, гасудар імператар загадаць мне зрабіў ласку звярнуцца да Урадаў дзяржаў, Прадстаўнікі якіх акрэдытаваныя пры Найвышэйшым Двары, з прапановай пра скліканне канферэнцыі для абмеркавання гэтага важнага задання''»<ref>Цыт. па: ''Чаяние мира всего мира.'' // «Московские церковные ведомости», 30 августа 1898, № 35, стр. 464.</ref><ref>Арыгінал тэксту ноты на [[Французская мова|французскай мове]] гл.: «Правительственный вестник», 16 (28) августа 1898, № 178, стр. 1 («Le maintien de la paix générale et une réduction possible des armements»).</ref>. У [[1899]] і [[1907]] гадах адбыліся [[Гаагскія канвенцыі і дэкларацыі (1899 і 1907)|Гаагскія канферэнцыі]], асобныя рашэнні якіх дзейнічаюць і зараз (у прыватнасці, быў створаны Сталы [[Трацейскі суд|арбітражны суд]] у [[Гаага|Гаазе]]). За ініцыятыву па скліканні Гаагскай мірнай канферэнцыі і ўнёсак у яе правядзенне Мікалай II (і вядомы рускі дыпламат {{нп3|Фёдар Фёдаравіч Мартэнс||ru|Мартенс, Фёдор Фёдорович}}) былі намінаваныя ў 1901 годзе на [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]]<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/nomination/nomination.php?action=show&showid=3291 The Nomination Database for the Nobel Prize in Peace, 1901—1956]</ref>. У [[Сакратарыят ААН|Сакратарыяце ААН]] дагэтуль стаіць бюст Мікалая II і змешчаны яго Зварот да дзяржаў свету пра скліканне першай Гаагскай канферэнцыі. У 1900 годзе Мікалай II адправіў расійскія войскі на падаўленне [[Іхэтуаньскае паўстанне|Іхэтуаньскага паўстання]] супольна з войскамі іншых еўрапейскіх дзяржаў, Японіі і ЗША. Арэнда Расіяй [[Ляадунскі паўвостраў|Ляадунскага паўвострава]], пабудова [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]] і заснаванне марской базы ў [[Порт-Артур]]ы, уплыў Расіі ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]] саштурхваліся з памкненнямі Японіі, якая таксама прэтэндавала на Маньчжурыю. 24 студзеня 1904 года японскі пасол уручыў расійскаму міністру замежных спраў [[Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорф|Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорфу]] ноту, якая паведамляла пра спыненне перамоў, якія Японія лічыла «''бескарыснымі''», пра разрыў дыпламатычных зносін з Расіяй; Японія адклікала сваю дыпламатычную місію з Санкт-Пецярбурга і пакідала за сабой права звярнуцца для абароны сваіх інтарэсаў да «''незалежных дзеянняў''», якія яна палічыць патрэбнымі. Увечар 26 студзеня [[японскі флот]] без аб’яўлення вайны атакаваў порт-артурскую эскадру. [[s:ru:Высочайший Манифест 27 января 1904 года о начале военных действий с Японией|Найвышэйшы маніфест]], дадзены Мікалаем II 27 студзеня 1904 года, абвяшчаў Японіі вайну. За пагранічнай {{нп3|Бітва на рацэ Ялу|бітвай на рацэ Ялу|ru|Бой на реке Ялу}} адбыліся {{нп3|Бітва пры Ляаяне|бітвы пад Ляаянам|ru|Сражение при Ляояне}}, {{нп3|Бітва на рацэ Шахэ|на рацэ Шахэ|ru|Сражение на реке Шахе}} і {{нп3|Бітва пры Сандэпу|пад Сандэпу|ru|Сражение при Сандепу}}. Пасля буйнай бітвы ў лютым — сакавіку [[1905]] года, расійская армія пакінула {{нп3|Мукдэнская бітва|Мукдэн|ru|Мукденское сражение}}. 20 снежня 1904 года быў здадзены [[Порт-Артур]]. Канстанцін Мікалаевіч Рыдзеўскі, паводле дзённіка Аляксандры Багдановіч, так апісаў рэакцыю Мікалая II на гэту падзею{{efn|У прадмове да кнігі А. Багдановіч д. г. н. А. Баханаў папярэджвае чытачоў: «пэўныя звесткі, што прыводзяцца аўтарам, патрабуюць крытычных да сябе адносін. Многія з іх, заснаваныя на чутках, не былі гістарычнымі фактамі як такімі, а з’яўляліся толькі пераломленым у свядомасці адлюстраваннем сапраўдных ці ўяўных падзей… Рознага роду недакладнасці часта сустракаюцца ў кнізе. Пра гэта трэба помніць і ўсё прымаць безумоўна на веру не варта».}}: {{пачатак цытаты}} Навіна, якая засмуціла ўсіх, хто любіць сваю бацькаўшчыну, царом была прынята абыякава, не бачна на ім ні цені смутку. Тут жа пачаліся аповеды Сахарава, яго анекдоты, і рогат не пераставаў. Сахараў умеў бавіць цара. Ці гэта не сумна і не абуральна!<ref>Богданович А. В. Три последних самодержца. М., 1990, с. 326.</ref> {{канец цытаты}} Успаміны {{нп3|Юрый Нічыпаравіч Данілаў|Юрыя Данілава|ru|Данилов, Юрий Никифорович}} апісваюць іншае стаўленне Мікалая да падобных падзей («''халодны, каменны, ледзяны спакой''»); пра сітуацыю перад няўхільнай (мяркуючы па данясеннях) здачай Порт-Артура Юрый Данілаў піша: {{пачатак цытаты}} У царскім цягніку большасць была прыгнечана падзеямі, усведамляючы іх важнасць і цяжар. Але Імператар Мікалай II амаль адзін захоўваў халодны, каменны спакой. Ён па-ранейшаму цікавіўся агульнай колькасцю вёрстаў, зробленых ім у раз’ездах па Расіі, успамінаў эпізоды з рознага роду паляванняў, прыкмячаў няёмкасць сустракаючых яго асоб, і г. д.… Сведкам таго ж ледзянога спакою Цара мне давялося быць і пазней; у 1915-м годзе ў цяжкі перыяд адыходу нашых войскаў з Галічыны; у наступным годзе, калі наспяваў канчатковы разрыў Цара з грамадскімі коламі, і ў сакавіцкія дні адрачэння ў Пскове ў 17-м годзе<ref>Мои воспоминания об Императоре Николае II-ом и Вел Князе Михаиле Александровиче. Ю. Н. Данилов</ref>. {{канец цытаты}} [[Файл:Nikolay II-1913.jpg|thumb|250px|left|Мікалай II (1913 год).]] Сам жа Мікалай II у дзённіку пісаў пра гэту падзею так: {{пачатак цытаты}} 21-га снежня. Аўторак. Атрымаў ноччу ўзрушальную вестку ад {{нп3|Анатоль Міхайлавіч Стэсель|Стэселя|ru|Стессель, Анатолий Михайлович}} пра здачу Порт-Артура японцам з прычыны велічэзных страт і хваравітасці сярод гарнізона і поўнага выдаткоўвання снарадаў! Цяжка і балюча, хоць яна і прадбачылася, але хацелася верыць, што армія вызваліць крэпасць. Абаронцы ўсе героі і зрабілі больш за тое, пра што можна было меркаваць. На тое, значыць, Воля Божая!<ref>Дневник Николая II http://www.rus-sky.com/history/library/diaris/1904.htm</ref> {{канец цытаты}} Пасля падзення крэпасці Порт-Артура мала хто ўжо верыў у спрыяльны вынік ваеннай кампаніі. Патрыятычны ўздым змяніўся раздражненнем і маркотай. Гэта сітуацыя спрыяла ўзмацненню антыўрадавай агітацыі і крытычных настрояў сярод насельніцтва. Імператар доўга не згаджаўся прызнаць правал кампаніі, лічачы, што гэта толькі часовыя няшчасці. Ён, без сумневу, хацеў міру, толькі ганаровага міру, які магла бы забяспечыць моцная ваенная пазіцыя. Да канца вясны 1905 года стала яўным, што магчымасць змены ваеннай сітуацыі існуе толькі ў аддаленай перспектыве. Вынік вайны вырашыла марская [[Цусімская бітва|бітва пры Цусіме]] 14-15 мая 1905 года, якая завяршылася амаль поўным знішчэннем расійскага флоту. 23 мая 1905 года расійскі імператар атрымаў, праз пасла [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у Меера, прапанову прэзідэнта [[Тэадор Рузвельт|Тэадора Рузвельта]] пра пасярэдніцтва для заключэння міру. Адказ не прымусіў сябе доўга чакаць. 30 мая міністр замежных спраў Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорф афіцыйнай тэлеграмай інфармаваў [[Вашынгтон]] пра прыняцце пасярэдніцтва Тэадора Рузвельта. Рускую дэлегацыю ўзначаліў упаўнаважаны цара Сяргей Юльевіч Вітэ, у Амерыцы да яго далучыўся расійскі пасол у Злучаных Штатах барон Раман Раманавіч Розен. Цяжкае становішча расійскага ўрада пасля руска-японскай войны заахвоцілі германскую дыпламатыю зрабіць у ліпені 1905 года яшчэ адну спробу адарваць Расію ад Францыі і скласці руска-германскі саюз: [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]] прапанаваў Мікалаю II сустрэцца ў ліпені 1905 года ў фінляндскіх [[Шхеры|шхерах]], каля вострава [[Прыморск (Ленінградская вобласць)|Б’ёрке]]. Мікалай пагадзіўся, і на сустрэчы была падпісаная дамова; вярнуўшыся ў Санкт-Пецярбург, адмовіўся ад яе, бо {{OldStyleDate|5|верасня|1905|23|жніўня}} года ў {{нп3|Портсмут (Нью-Гемпшыр)|Портсмуце|ru|Портсмут (Нью-Гэмпшир)}} рускімі прадстаўнікамі [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргеем Юльевічам Вітэ]] і {{нп3|Раман Раманавіч Розен|Раманам Раманавічам Розенам|ru|Розен, Роман Романович}} быў падпісаны {{нп3|Портсмуцкі мірны дагавор|мірны дагавор|ru|Портсмутский мирный договор}}. Паводле ўмоў апошняга, Расія прызнала [[Карэя|Карэю]] сферай уплыву Японіі, саступала Японіі Паўднёвы [[Сахалін]] і правы на Ляадунскі паўвостраў з гарадамі [[Порт-Артур]] і [[Далянь|Далёкі]]. Амерыканскі даследчык эпохі Тайлер Дэнет у [[1925]] годзе сцвярджаў: «''Мала хто зараз лічыць, што Японія была пазбаўлена пладоў будучых перамог. Пераважае адваротная думка. Многія мяркуюць, што Японія была знясілена ўжо да канца мая і што толькі заключэнне міру выратавала яе ад крушэння ці поўнай паразы ў сутыкненні з Расіяй''»<ref>Tyler Dennett. ''Roosevelt and the Russo-Japanese War''. New York, 1925, стр. 297.</ref>. Японія выдаткавала на вайну каля 2 млрд [[Іена|іен]], а яе дзяржаўны доўг узрос з 600 млн іен да 2,4 млрд іен. Толькі па працэнтах японскаму ўраду трэба было штогод выплачваць 110 млн іен. Атрыманыя на правядзенне вайны чатыры замежныя пазыкі цяжкім грузам ляглі на японскі [[бюджэт]]. У сярэдзіне года Японія была змушана ўзяць новую пазыку. Разумеючы, што працяг вайны па прычыне адсутнасці фінансавання робіцца немагчымым, японскі ўрад пад выглядам «''асабістай думкі''» ваеннага міністра Тэрауці праз амерыканскага пасла яшчэ ў сакавіку 1905 года давёў да ведама Тэадора Рузвельта жаданне скончыць вайну. Разлік рабіўся на пасярэдніцтва ЗША, што ў выніку і адбылося. Параза ў руска-японскай вайне (першая за паўстагоддзя) і наступнае падаўленне смуты 1905—1907 гг., якая пагоршылася з’яўленнем чутак пра ўплыў [[Рыгор Яфімавіч Распуцін|Распуціна]], прывялі да падзення аўтарытэта імператара ў кіравальных і [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцкіх]] колах{{efn|Асобы (няшляхцічы), якія скончылі вышэйшыя навучальныя ўстановы, тады набывалі правы асабістага дваранства, з прычыны чаго інтэлігенцыя намінальна была часткай дваранства.}}. Нямецкі журналіст Г. Ганц, які жыў у Санкт-Пецярбургу падчас вайны, адзначаў паражэнчую пазіцыю значнай часткі [[Дваране|дваранства]] і інтэлігенцыі ў адносінах да вайны: «''Агульнай таемнай малітвай не толькі [[Лібералізм|лібералаў]], але і многіх умераных [[Кансерватызм|кансерватараў]] у той час было: „Божа, дапамажы нам быць пабітымі“''»<ref>О. Платонов. Серия «Терновый венец России». История Русского народа в XX веке. Т. I. М., 1997. — 896 с. С. 172—173.</ref>. == Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў == {{main|Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі}} [[Файл:Nicolau e Jorge.jpg|thumb|left|250px|Мікалай II і [[Георг V]].]] З пачаткам руска-японскай вайны Мікалай II пайшоў на некаторыя саступкі [[Лібералізм|ліберальным]] колам: пасля забойства [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраўскім]] баевіком міністра ўнутраных спраў [[Вячаслаў Канстанцінавіч Плевэ|Вячаслава Канстанцінавіча Плевэ]] ён прызначыў на яго пост [[Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі|Пятра Дзмітрыевіча Святаполк-Мірскага]], які лічыўся лібералам; 12 снежня 1904 года быў дадзены найвышэйшы ўказ Сенату «''Пра ўказанні да ўдасканалення дзяржаўнага парадку''», які абяцаў пашырэнне праў [[земства]]ў, страхаванне працоўных, {{нп3|Эмансіпацыя (сацыялогія)|эмансіпацыю|ru|Эмансипация (социология)}} чужынцаў і іншаверцаў, знішчэнне [[цэнзура|цэнзуры]]<ref>[http://constitution.garant.ru/DOC_34000.htm Именной высочайший указ Правительствующему Сенату. 12 декабря 1904 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071016110634/http://constitution.garant.ru/DOC_34000.htm |date=16 кастрычніка 2007 }}</ref>. Пры абмеркаванні тэксту Указа ад 12 снежня 1904 года, ён, аднак, прыватна сказаў графу [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Вітэ]] (паводле ўспамінаў апошняга): «''Я ніколі, ні ў якім выпадку не пагаджуся на прадстаўнічы лад кіравання, бо я яго лічу шкодным для даручанага мне Богам народа''»<ref>Граф [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Витте]]. ''Воспоминания. Царствование Николая II.'' М-Пг., 1923, Т. I, стр. 274 (Вітэ кажа, што ў кабінеце цара таксама быў вялікі князь [[Сяргей Аляксандравіч]]; нельга выключаць, што сказанае было прызначана для яго).</ref>. 6 студзеня (стары стыль) 1905 года (свята [[Хрышчэнне Ісуса|Хрышчэння]]), у час {{нп3|Святая вада|вадасвяцця|ru|Святая вода}} на лёдзе [[Нява|Нявы]], перад Зімовым палацам, пры імператары і членах яго сям’і, у самым пачатку спеву {{нп3|Трапар|трапара|ru|Тропарь}} прагучаў стрэл з гарматы, у якой выпадкова (згодна з афіцыйнай версіяй) застаўся зарад {{нп3|Карцеч|карцечы|ru|Картечь}} пасля вучэнняў 4 студзеня. Большая частка куль трапіла ў лёд каля царскага павільёна і ў фасад палаца, у 4-х вокнах якога былі пабіты шклы<ref>«Правительственный вестник», 8 ([[21 студзеня|21]]) января 1905, № 5, стр. 1.</ref>.<ref name="ReferenceD">«Миссионерское обозрение», 1905, № 1, стр. 230.</ref>. У сувязі з інцыдэнтам рэдактар сінадальнага выдання пісаў, што «''нельга не бачыць чагосьці асаблівага''» ў тым, што смяротна быў паранены адзін толькі паліцэйскі па прозвішчы «''Раманаў''» і было прастрэлена дрэўка сцяга марскога корпуса<ref name="ReferenceD"/>. === Падзеі 9 студзеня 1905 года ў Санкт-Пецярбургу === {{main|Крывавая нядзеля}} [[Файл:Петиция рабочих.jpg|thumb|left|250px|{{нп3|Петыцыя працоўных і жыхароў Санкт-Пецярбурга 9 студзеня 1905 года|Петыцыя працоўных і жыхароў Пецярбурга 9 студзеня 1905 года|ru|Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга 9 января 1905 года}}.]] {{OldStyleDate|22|студзеня|1905|9}} года ў Пецярбургу па ініцыятыве [[святар]]а [[Георгій Апалонавіч Гапон|Георгія Гапона]] адбылося {{нп3|шэсце||ru|Шествие}} працоўных да Зімовага палаца. 6—8 студзеня святаром Гапонам і групай працоўных была складзена на імя імператара [[Петыцыя працоўных і жыхароў Санкт-Пецярбурга 9 студзеня 1905 года|Петыцыя пра працоўныя патрэбы]], у якой нароўні з эканамічнымі ўтрымліваўся шэраг палітычных патрабаванняў. Галоўным патрабаваннем петыцыі было знішчэнне [[бюракратыя|ўлады ўрадоўцаў]] і ўвядзенне [[парламент|народнага прадстаўніцтва]] ў форме [[Устаноўчы сход|Устаноўчага сходу]]<ref>[[s:ru:Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II (Гапон)|Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II]]</ref>. Калі ўраду стала вядома пра палітычны змест петыцыі<ref name="Любимов">{{артыкул|аўтар =Любимов Д. Н.|загаловак =Гапон и 9 января|спасылка =|выданне =Вопросы истории|месца =М.|год =1965|нумар =8—9|старонкі =}}</ref>, было прынята рашэнне не дапушчаць працоўных да Зімовага палаца, а пры патрэбе затрымліваць іх сілай<ref>{{кніга|аўтар= Витте С. Ю.|загаловак= Воспоминания. Царствование Николая II|спасылка= http://az.lib.ru/w/witte_s_j/text_0050.shtml|месца= Берлин|выдавецтва= Слово|год= 1922}}</ref><ref>{{кніга|аўтар =Спиридович А. И.|загаловак =Записки жандарма|спасылка =http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/gendarme.htm|месца=Харьков|выдавецтва=«Пролетарий»|год =1928|старонак =205}}</ref>. Вечарам 8 студзеня міністр унутраных спраў Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі апавясціў імператара пра прынятыя меры. Насуперак распаўсюджанай думцы (асабліва ў савецкай гістарыяграфіі), невядома ці аддаваў Мікалай II загад пра стральбу, ці толькі ўхваліў меры, прапанаваныя кіраўніком урада (асабістыя даклады міністраў не запісваліся ў пратаколах)<ref name="Любимов"/><ref>{{артыкул|аўтар =Святополк-Мирская Е. А.|загаловак =Дневник кн. Е. А. Святополк-Мирской за 1904—1905 гг.|спасылка =|выданне =Исторические записки|нумар =77|месца =М.|год =1965|старонкі =273—277}}</ref>. 9 студзеня калоны працоўных на чале са святаром Гапонам рушылі з розных канцоў горада да Зімовага палаца. Працоўныя імкнуліся ў цэнтр горада, нягледзячы на папярэджанні і нават атакі кавалерыі<ref name="Лопухин">{{артыкул|загаловак=Доклад директора Департамента полиции Лопухина министру внутренних дел о событиях 9-го января|спасылка =http://www.hrono.ru/dokum/190_dok/19050109lopuhin.php|выданне =Красная летопись|нумар =1|месца =Л.|год =1922|старонкі =330—338}}</ref>. Каб прадухіліць збор 150-тысячнага натоўпу ў цэнтры горада<ref name="Любимов"/>, войскі адкрылі па калонах атаку з агнястрэльнай зброі<ref name="Лопухин"/>. Паводле афіцыйных урадавых дадзеных, за дзень 9 студзеня былі забітыя 130 і параненыя 299 людзей<ref name="Лопухин"/>. Па падліках савецкага гісторыка {{нп3|Уладзімір Іванавіч Неўскі|Уладзіміра Іванавіча Неўскага|ru|Невский, Владимир Иванович}}, забітых было да 200, а параненых да 800 асоб<ref>{{артыкул|аўтар= Невский В. И.|загаловак= Январские дни в Петербурге 1905 года|спасылка= |выданне= Красная Летопись|год= 1922|том= 1|старонкі= }}</ref>. Увечары 9 студзеня Мікалай II запісаў у сваім дзённіку: «''Цяжкі дзень! У Пецярбургу адбыліся сур’ёзныя хваляванні з прычыны жадання працоўных дайсці да Зімовага палаца. Войскі павінны былі страляць у розных месцах горада, было шмат забітых і параненых. Госпадзі, як балюча і цяжка!''»<ref>[http://militera.lib.ru/db/nikolay-2/1905.html ЦГАОР, ф.601. ОП.1, д. 248. Дневник Николая Романова. запись от 9 января 1905 г.]</ref>. Падзеі 9 студзеня сталі паваротным момантам у расійскай гісторыі і паклалі пачатак [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Першай рускай рэвалюцыі]]. Ліберальная і рэвалюцыйная апазіцыя ўсклала ўсю віну за падзеі на імператара Мікалая. Святар Гапон, які схаваўся ад пераследу паліцыі, напісаў вечарам 9 студзеня заклік, у якім заахвочваў працоўных да ўзброенага [[паўстанне|паўстання]] і зрынання дынастыі: «''Звер-цар, яго ўрадоўцы-казнакрады і рабаўнікі рускага народа свядома хацелі быць і зрабіліся забойцамі бяззбройных нашых братоў, жонак і дзяцей. Кулі царскіх салдат, якія забілі за Нарвскай заставай працоўных, што неслі царскія партрэты, прастрэльвалі гэтыя партрэты і забілі нашу веру ў цара. Так адпомсцім жа, браты, праклятаму народам цару, усяму яго змяінаму царскаму вырадку, яго міністрам і ўсім рабаўнікам няшчаснай рускай зямлі! Смерць ім усім!''»<ref>{{артыкул|аўтар =Гапон Г. А.|загаловак =[[s:ru:Третье послание к рабочим (Гапон)|Третье послание к рабочим]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =14—15}}</ref>. Рэдактар ліберальнага часопіса «''Освобождение''» [[Пётр Бернгардавіч Струвэ]] у артыкуле «{{comment|Кат народа|Палач народа}}» пісаў: «''Народ ішоў да яго, народ чакаў яго. Цар сустрэў свой народ. Бізунамі, шаблямі і кулямі ён адказваў на словы смутку і даверу. На вуліцах Пецярбурга разлілася кроў і разарвалася назаўжды сувязь паміж народам і гэтым царом. Усё адно, хто ён, напышлівы дэспат, не жадаючы зважаць на народ, ці пагарджаны баязлівец, які баіцца стаць тварам да твару з той стыхіяй, з якой ён чэрпаў сілу, — пасля падзей {{OldStyleDate|22|студзеня|1905|9}} года цар Мікалай стаў адкрыта ворагам і катам народа''»<ref>{{артыкул|аўтар =Струве П. Б.|загаловак =Палач народа|спасылка =|выданне =Освобождение|месца =Париж|год =1905|нумар =64|старонкі =1}}</ref>. У рэвалюцыйным друку дзень 9 студзеня атрымаў назву «''[[Крывавая нядзеля|Крывавай нядзелі]]''»<ref>{{артыкул|загаловак= Революционные дни|аўтар= Ленин В. И.|спасылка= http://www.marxists.org/russkij/lenin/works/9-26.htm|выданне= Вперёд|год= 31 (18) января 1905 г.|нумар= 4}}</ref>. Пасля гэта назва была замацавана {{нп3|Кароткі курс гісторыі УКП(б)|Кароткім курсам гісторыі УКП(б)|ru|Краткий курс истории ВКП(б)}}<ref>{{Cite web |url=http://magister.msk.ru/library/politica/kursvkpb.htm#03 |title=Краткий курс истории ВКП(б). Глава III. Меньшевики и большевики в период русско-японской войны и первой русской революции (1904—1907 годы). |access-date=7 сакавіка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111019050343/http://www.magister.msk.ru/library/politica/kursvkpb.htm#03 |archivedate=19 кастрычніка 2011 |url-status=dead }}</ref> і ўвайшла ў савецкую і расійскую [[Гістарыяграфія|гістарыяграфію]]. === Нарастанне рэвалюцыі. Маніфест 17 кастрычніка === 4 лютага ў Маскоўскім Крамлі бомбай [[Тэрарызм|тэрарыста]] быў забіты вялікі князь [[Сяргей Аляксандравіч]], які прытрымліваўся вельмі [[Правыя (палітыка)|правых]] палітычных поглядаў і меў пэўны ўплыў на свайго пляменніка. 17 красавіка 1905 года быў дадзены ўказ «''[[Указ аб умацаванні асноў верацярпімасці|Аб умацаванні асноў верацярпімасці]]''», які скасаваў шэраг [[Свабода сумлення|веравызнальных]] абмежаванняў, у прыватнасці ў дачыненні да «''раскольнікаў''» ([[Стараверства|старавераў]]). У краіне працягваліся [[Забастоўка|стачкі]]; пачаліся хваляванні на ўскраінах імперыі: у [[Курляндыя|Курляндыі]] {{нп3|Лясныя браты (1905—1906)|лясныя браты|ru|Лесные братья (1905—1906)}} пачалі выразаць мясцовых нямецкіх памешчыкаў, на [[Каўказ]]е пачалася {{нп3|Армяна-татарская разаніна (1905—1906)|армяна-татарская разаніна|ru|Армяно-татарская резня (1905—1906)}}. Рэвалюцыянеры і сепаратысты атрымлівалі падтрымку грашамі і зброяй ад Англіі і Японіі<ref>[http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301601 Девятьсот пятый год: террор в действии. Куплено на японские деньги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061010075202/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301601 |date=10 кастрычніка 2006 }}</ref>. Так, улетку 1905 года ў [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]] быў затрыманы англійскі параход «Джон Графтан», які сеў на мель. Ён перавозіў некалькі тысяч вінтовак для фінскіх сепаратыстаў і баевікоў-рэвалюцыянераў. Адбылося некалькі паўстанняў на флоце і ў розных гарадах. Самым буйным стала снежаньскае паўстанне ў Маскве. Адначасова вялікі размах атрымаў [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраўскі]] і [[Анархізм|анархісцкі]] індывідуальны тэрор. Усяго за пару гадоў рэвалюцыянерамі былі забітыя тысячы ўрадоўцаў, афіцэраў і паліцыянтаў — за адзін [[1906]] год былі забітыя 768 і параненыя 820 прадстаўнікоў і агентаў улады. Другая палова 1905 года была адзначана шматлікімі хваляваннямі ва ўніверсітэтах і ў духоўных семінарыях: праз хваляванні былі закрытыя амаль 50 сярэдніх духоўна-навучальных устаноў. Прыняцце 27 жніўня часовага закона пра аўтаномію ўніверсітэтаў выклікала ўсеагульны страйк навучэнцаў і ўскалыхнула выкладчыкаў універсітэтаў і духоўных акадэмій. Апазіцыйныя партыі скарысталіся пашырэннем свабод для ўзмацнення атак на самадзяржаўе ў друку<ref>[http://vivovoco.astronet.ru/VV/THEME/STOP/DAYLY.HTM Пресса и государство в России(1906—1917 г г.)]</ref>. 6 жніўня 1905 года былі падпісаныя маніфест пра ўвядзенне [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думы]] («''як законадарадчай установы, якой падаецца папярэдняя распрацоўка і абмеркаванне заканадаўчых прапаноў і разгляд роспісу дзяржаўных прыбыткаў і выдаткаў''» — [[Аляксандр Рыгоравіч Булыгін|булыгінскай]] Думы), закон пра Дзяржаўную думу і палажэнне пра выбары ў Думу. Але рэвалюцыя набірала сілу і пераступіла праз акты 6 жніўня: у кастрычніку пачалася ўсерасійская палітычная стачка, страйкавалі звыш 2 млн чалавек. 17 кастрычніка Мікалай, пасля псіхалагічна цяжкіх ваганняў, вырашыўся падпісаць [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|маніфест]], які загадваў, сярод іншага: «''1. Дараваць насельніцтву непарушныя асновы грамадзянскай свабоды на пачатках сапраўднай недатыкальнасці асобы, свабоды сумлення, слова, сходаў і саюзаў. <…> 3. Усталяваць як непарушнае правіла, каб ніякі закон не мог набыць сілу без ухвалы Дзяржаўнай Думы і каб абраным ад народа забяспечана была магчымасць сапраўднага ўдзелу ў наглядзе за заканамернасцю дзеянняў пастаўленых ад нас улад''»<ref>[http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101077&prevDoc=723102131 Официальная публикация манифеста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071012140124/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101077&prevDoc=723102131 |date=12 кастрычніка 2007 }}</ref>. 23 красавіка 1906 года былі зацверджаныя {{нп3|Асноўныя дзяржаўныя законы Расійскай імперыі||ru|Основные государственные законы Российской империи}}, якія згадвалі новую ролю Думы ў заканадаўстве. З пункту гледжання ліберальнай грамадскасці, маніфест азначаў канец рускага самадзяржаўя як неабмежаванай улады манарха. Праз тры тыдні пасля маніфеста былі амніставаныя палітычныя зняволеныя, апроч асуджаных за тэрарызм; указ 24 лістапада 1905 скасаваў папярэднюю як агульную, так і духоўную [[Цэнзура|цэнзуру]] для пачасовых (перыядычных) выданняў, што выходзілі ў гарадах імперыі (26 красавіка 1906 года скасавана любая цэнзура). Пасля апублікавання маніфеста страйкі зменшыліся; узброеныя сілы (апроч флоту, дзе мелі месца хваляванні) захавалі вернасць прысязе; паўстала і негалосна падтрымвалася Мікалаем вельмі правая манархічная грамадская арганізацыя — [[Саюз рускага народа]]. == Дзесяцігоддзе паміж дзвюма рэвалюцыямі == === Вехі ўнутранай і знешняй палітыкі === 18 (31) жніўня 1907 года быў падпісаны {{нп3|Англа-рускае пагадненне (1907)|дагавор з Вялікабрытаніяй па размежаванні сфер уплыву|ru|Англо-русское соглашение (1907)}} ў [[Кітай|Кітаі]], [[Афганістан]]е і [[Персія|Персіі]], які ў цэлым завяршыў працэс фармавання саюзу 3-х дзяржаў — Траістай згоды, вядомай як [[Антанта]] (''Triple-Entente'')<ref name="БРЭ23">Большая российская энциклопедия, Т. 2, М., 2005, стр. 23 (статья «Антанта»).</ref>; аднак узаемныя ваенныя абавязацельствы на той момант існавалі толькі паміж Расіяй і Францыяй<ref name="БРЭ23"/> — паводле [[Франка-рускі саюз|пагаднення 1891 года]] і ваеннай канвенцыі 1892 года<ref>[http://avalon.law.yale.edu/19th_century/frrumil.asp The Franco-Russian Alliance Military Convention — August 18, 1892]</ref>. 27 — 28 мая 1908 года (стары стыль) адбылася сустрэча брытанскага караля [[Эдуард VII|Эдуарда VII]] з расійскім царом — на рэйдзе ў гавані [[Талін|Рэвеля]]; цар прыняў ад караля мундзір [[адмірал]]а брытанскага флота<ref name=PravV1908a>«Правительственный вестник», 29 мая ([[11 чэрвеня|11 июня]]) 1908, № 116, стр. 1.</ref><ref name=PravV1908b>«Правительственный вестник», 30 мая ([[12 чэрвеня|12 июня]]) 1908, № 117, стр. 1.</ref>. Рэвельскае спатканне манархаў было вытлумачана ў [[Берлін]]е як крок да ўтварэння антыгерманскай кааліцыі<ref>История СССР с древнейших времен до наших дней. М.: Издательство «Наука», 1968, Т. VI, стр. 480.</ref> — нягледзячы на тое, што Мікалай быў перакананым праціўнікам збліжэння з Англіяй супраць Германіі. Складзенае паміж Расіяй і Германіяй 6 (19) жніўня 1911 года [[Патсдамскае пагадненне (1911)|Патсдамскае пагадненне]] не змяніла агульны вектар уцягвання Расіі і Германіі ў супрацьстаялыя адзін аднаму ваенна-палітычныя саюзы. 17 чэрвеня 1910 года быў найвышэйша зацверджаны ўхвалены Дзяржаўным Саветам і Дзяржаўнай Думай закон пра парадак выдання законаў, што тычыліся [[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікага Княства Фінляндскага]], — вядомы як закон пра парадак агульнаімперскага заканадаўства<ref>''[http://www.histdoc.net/history/ru/c1910.htm Закон о порядке издания, касающихся Финляндии законов и постановлений общегосударственного значения]''. // «Правительственный вестник», 22 июня ([[5 ліпеня|5 июля]]) 1910, № 133, стр. 1.</ref>. Накіраваны ў Персію расійскі кантынгент, які знаходзіўся там з 1909 года ў сувязі з нестабільным палітычным становішчам, у 1911 годзе быў узмоцнены. У 1912 годзе фактычным пратэктаратам Расіі стала [[Манголія]], якая атрымала незалежнасць ад Кітая ў выніку {{нп3|Сіньхайская рэвалюцыя|рэвалюцыі|ru|Синьхайская революция}}. Пасля гэтай рэвалюцыі ў 1912—[[1913]] гадах [[Тувінцы|тувінскія]] наёны (амбын-наён Хомбу-Доржу, Чамзы Хабы-лама, наён Даа-хашуна Буян-Бадыргы і іншыя) некалькі разоў звярталіся да царскага ўрада з просьбай прыняць [[Тува|Туву]] пад пратэктарат [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. 4 ([[17 красавіка|17]]) красавіка 1914 года рэзалюцыяй на дакладзе міністра замежных спраў быў усталяваны расійскі [[пратэктарат]] над {{нп3|Уранхайскі край|Уранхайскім краем|be-x-old|Тану-Ўранхай}}: край быў уключаны ў склад {{нп3|Енісейская губерня|Енісейскай губерні|ru|Енисейская губерния}} з перадачай ведання ў Туве палітычных і дыпламатычных спраў [[Іркуцк]]аму [[генерал-губернатар]]у. [[Файл:300-летие Романовых.jpg|thumb|250px|Мікалай II на святкаванні {{нп3|300-годдзе дому Раманавых|300-годдзя дому Раманавых|ru|300-летие дома Романовых}}.]] Пачатак [[Першая балканская вайна|ваенных дзеянняў]] [[Балканскі саюз|Балканскага саюзу]] супраць Турцыі восенню 1912 года адзначыла крах дыпламатычных высілкаў, распачатых пасля [[Баснійскі крызіс|Баснійскага крызісу]] {{нп3|Міністэрства замежных спраў Расійскай імперыі|міністрам замежных спраў|ru|Министерство иностранных дел Российской империи}} [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|Сяргеем Дзмітрыевічам Сазонавым]] у кірунку саюзу з {{нп3|Порта|Портай|ru|Порта}}{{efn|Курс на збліжэнне з Турцыяй яшчэ раней пачаў актыўна праводзіцца прызначаным у ліпені 1909 года паслом у Канстанцінопаль {{нп3|Мікалай Валер’евіч Чарыкоў|М. В. Чарыковым|ru|Чарыков, Николай Валерьевич}} і падтрымліваўся, пасля няўдач дыпламатычнай лініі міністра [[Аляксандр Пятровіч Ізвольскі|Ізвольскага]], кіраўніком урада [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Сталыпіным]], якому належала ідэя аб’яднання балканскіх дзяржаў і Турцыі ў агульны Балканскі саюз.}} і адначаснага ўтрымання пад сваім кантролем [[Балканскі паўвостраў|Балканскіх дзяржаў]]: насуперак чаканням расійскага ўрада, войскі апошніх паспяхова цяснілі туркаў і ў лістападзе 1912 года балгарская армія была ў 45 км ад Канстанцінопаля, асманскай сталіцы. У сувязі з балканскай вайной усё больш агрэсіўны характар у дачыненні да Расіі набывалі паводзіны [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. З гэтай прычыны ў лістападзе 1912 года на нарадзе ў імператара разглядалася пытанне пра мабілізацыю войскаў трох расійскіх ваенных акруг. За гэту меру выступаў ваенны міністр {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч Сухамлінаў|Уладзімір Аляксандравіч Сухамлінаў|ru|Сухомлинов, Владимир Александрович}}, але прэм’ер-міністру [[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў|Уладзіміру Мікалаевічу Какоўцаву]] ўдалося пераканаць імператара не прымаць такога рашэння, якое бы пагражала ўцягваннем Расіі ў вайну<ref name=hrono.ru>[http://www.hrono.ru/libris/lib_k/kok5_05.html Владимир Коковцов. Из моего прошлого]</ref>. Пасля фактычнага пераходу турэцкай арміі пад германскае камандаванне (нямецкі генерал {{нп3|Ота Ліман фон Сандэрс||ru|Лиман фон Сандерс, Отто}} у канцы 1913 года заняў пост галоўнага інспектара турэцкай арміі) пытанне пра непазбежнасць вайны з Германіяй было паднята ў запісцы Сазонава імператару ад 23 снежня 1913 года; запіска Сазонава таксама абмяркоўвалася на пасяджэнні Савета міністраў<ref>[https://archive.today/20120804092618/www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/72df83da17906171c3256b290041b2e2?OpenDocument С. Д. Сазонов (министр иностранных дел 1910—1916 гг.)]</ref>. [[Файл:Рубль 1913 300 лет дома Романовых.jpg|thumb|left|250px|{{нп3|Юбілей|Юбілейны|ru|Юбилей}} [[рубель]] '''[[300-годдзе дому Раманавых|300 гадоў дому Раманавых]]''' з выявамі першага цара дынастыі [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхаіла]] і дзеючага — Мікалая II. [[Срэбра]], [[1913]].]] У 1913 годзе адбылося шырокае святкаванне [[300-годдзе дому Раманавых|300-годдзя дынастыі Раманавых]]: імператарская сям’я здзейсніла падарожжа ў Маскву, адтуль ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]], [[Ніжні Ноўгарад]], а потым па [[Волга|Волзе]] ў [[Кастрама|Кастраму]], дзе ў {{нп3|Іпацьеўскі манастыр|Іпацьеўскім манастыры|ru|Ипатьевский монастырь}} 14 сакавіка [[1613]] года быў пакліканы на царства першы цар з Раманавых — [[Міхаіл Фёдаравіч (цар і вялікі князь усяе Русі)|Міхаіл Фёдаравіч]]; у студзені 1914 года адбылося ўрачыстае асвячэнне ў Санкт-Пецярбургу {{нп3|Федараўскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Фёдараўскага сабора|ru|Фёдоровский собор (Санкт-Петербург)}}, узведзенага на знак юбілею дынастыі. === Мікалай II і Дума === {{main|Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання}} Дзве першыя Дзяржаўныя думы апынуліся няздольнымі ажыццяўляць рэгулярную заканадаўчую працу: супярэчнасці паміж дэпутатамі, з аднаго боку, і імператарам, з іншага, былі непераадольныя. Так, адразу пасля адкрыцця, у зваротным адрасе на тронную прамову Мікалая II [[Левыя (палітыка)|левыя]] сілы запатрабавалі ліквідацыі [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] (верхняй палаты парламента), перадачы сялянам манастырскіх і казённых зямель. 19 мая 1906 года 104 дэпутаты [[Трудавікі|Працоўнай групы]] высунулі праект зямельнай рэформы (праект 104-х), змест якога зводзіўся да канфіскацыі зямель памешчыкаў і нацыяналізацыі ўсёй зямлі. [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання|Дума першага склікання]] была распушчана імператарам Іменным указам Сенату ад 8 ([[21 ліпеня|21]]) ліпеня 1906 года (апублікаваны ў нядзелю 9 ліпеня<ref>«Правительственный вестник», 9 ([[22 ліпеня|22]] июля) 1906, № 153, стр. 1.</ref>), які прызначаў час склікання зноў абранай Думы на 20 лютага 1907 года; найвышэйшы маніфест ад 9 ліпеня тлумачыў прычыны, сярод якіх значылася: «Выбарныя ад насельніцтва, замест працы будавання заканадаўчага, ухіліліся ў непрыналежную ім вобласць і звярнуліся да расследавання дзеянняў пастаўленых ад нас мясцовых улад, да ўказанняў Нам на недасканаласці Законаў Асноўных, змены якіх могуць быць распачаты толькі нашаю манархавай воляй, і да дзеянняў выяўна незаконных, як зварот ад асобы Думы да насельніцтва»<ref name=PrV11>«Правительственный вестник», 11 ([[24 ліпеня|24]] июля) 1906, № 154, стр. 1.</ref><ref>[http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1291 Манифест 9 июля 1906 г.]</ref>. Указам ад 10 ліпеня таго ж года прыпыняліся заняткі Дзяржаўнага Савета<ref name=PrV11/>. Адначасна з роспускам Думы, замест [[Іван Логінавіч Гарамыкін|І. Л. Гарамыкіна]] на пост старшыні Савета міністраў быў прызначаны [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|П. А. Сталыпін]]. Аграрная палітыка Сталыпіна, паспяховае падаўленне бунту, яркія прамовы ў II Думе зрабілі яго кумірам некаторых правых. [[Файл:Автограф Николая Второго в Золотой книге почётных посетителей Думы 9 февраля 1916 г. Журнал Нива.jpg|thumb|250px|Аўтограф Мікалая Другога ў Залатой кнізе ганаровых наведнікаў Дзяржаўнай Думы 9 лютага 1916 года.]] [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі II склікання|Другая дума]] апынулася яшчэ больш левай, чым першая, бо ў выбарах бралі ўдзел [[РСДРП|сацыял-дэмакраты]] і [[эсэры]], якія байкатавалі першую думу. Ва ўрадзе спела ідэя пра роспуск Думы і змену выбарчага закона; Сталыпін не збіраўся знішчыць Думу, але змяніць склад Думы. Нагодай для роспуску сталі дзеянні сацыял-дэмакратаў: 5 мая на кватэры чальца думы ад РСДРП Азоля паліцыяй была выяўлена сходка 35 сацыял-дэмакратаў і каля 30 салдатаў пецярбургскага гарнізона; апроч таго, паліцыяй былі выяўлены розныя прапагандысцкія матэрыялы, што прызывалі да гвалтоўнага скідання дзяржаўнага ладу, розныя наказы ад салдатаў ваярскіх частак і фальшывыя пашпарты. 1 чэрвеня Сталыпін і старшыня Санкт-Пецярбургскай судовай палаты запатрабавалі ад Думы адхіленні ўсяго складу сацыял-дэмакратычнай фракцыі ад пасяджэнняў думы і здымання недатыкальнасці з 16 членаў РСДРП. Дума адказала на вымогі ўрада адмовай; вынікам супрацьстаяння з’явіўся маніфест Мікалая II пра роспуск II Думы, апублікаваны 3 чэрвеня 1907 года, — разам з [[Выбарчая сістэма 1907 года|Палажэннем пра выбары ў Думу]], то бок новым выбарчым законам. У маніфесце паказваўся таксама і тэрмін адкрыцця новай Думы — 1 лістапада таго ж года. Акт 3 чэрвеня 1907 года ў савецкай гістарыяграфіі называўся «[[Трэццячэрвеньскі пераварот|трэццячэрвеньскім пераваротам]]», бо ён уступаў у супярэчнасць з маніфестам 17 кастрычніка 1905 года, па якім ніводны новы закон не мог быць прыняты без ухвалы Дзяржаўнай думы. На думку генерала {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. А. Масолава|ru|Мосолов, Александр Александрович}}, Мікалай II глядзеў на членаў Думы не як на прадстаўнікоў народа, а як на «проста інтэлігентаў» і дадаваў, што зусім іншым было яго дачыненне да [[Сяляне|сялянскім]] дэлегацыям: «Цар сустракаўся з імі ахвотна і падоўгу гаварыў, без стомы, радасна і ветліва»<ref>Ген. А. Мосолов. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 108.</ref>. === Зямельная рэформа === З 1902 па 1905 год распрацоўкай новага аграрнага заканадаўства на дзяржаўным роўні займаліся і дзяржаўныя дзеячы, і навукоўцы Расіі: Ул. І. Гурка, [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Вітэ]], І. Л. Гарамыкін, А. В. Крывашэін, П. А. Сталыпін, П. П. Мігулін, {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Кутлер|М. М. Кутлер|ru|Кутлер, Николай Николаевич}} і А. А. Каўфман. Пытанне скасавання абшчыны ставілася самым жыццём. У разгар рэвалюцыі М. М. Кутлер прапанаваў нават праект адчужэння часткі памешчыцкіх земляў. З 1907 года пачалі ажыццяўляцца так званая [[сталыпінская аграрная рэформа|«сталыпінская» аграрная рэформа]]. Асноўным кірункам рэформы было замацаванне земляў, што перш знаходзіліся ў калектыўнай уласнасці {{нп3|сельскае грамадства|сельскай абшчыны|ru|Сельское общество}}, за сялянамі-ўласнікамі. Дзяржава таксама аказвала шырокае спрыянне куплі сялянамі памешчыцкіх земляў (праз крэдытаванне Сялянскім пазямельным банкам), субсідыявала агранамічную дапамогу. Пры правядзенні рэформы вялікая ўвага надавалася змаганню з цераспалосіцай (з’ява, пры якой селянін апрацоўваў мноства дробных палосак зямлі ў розных палях), заахвочвалася вылучэнне сялянам пляцовак «да аднаго месца» (адрубы, хутары), якое прыводзіла да істотнага падвышэння эфектыўнасці гаспадаркі. Рэформа, што патрабавала велізарнага аб’ёму землеўпарадкавальных прац, разгортвалася досыць павольна. Да [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] ва ўласнасці сялян было замацавана не больш 20 % супольных земляў; так што вынікі рэформы, выяўна заўважныя і дадатныя, не паспелі выявіцца ў поўнай меры. У [[1913]] годзе Расія (без уліку прывіслінскіх губерняў) знаходзілася на першым у свеце месцы па вытворчасці [[жыта]], [[ячмень|ячменю]] і [[авёс|аўса]], на трэцім (пасля [[Канада|Канады]] і [[ЗША]]) па вытворчасці [[пшаніца|пшаніцы]], на чацвёртым (пасля [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]], [[Германская імперыя|Германіі]] і [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]) па вытворчасці бульбы<ref>[http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913_2.html Россия. 1913 год. Статистико-документальный справочник. Раздел «Экономика».]</ref>. Расія стала галоўным экспарцёрам сельскагаспадарчай прадукцыі, на яе долю даводзілася {{Дроб|2|5}} усяго сусветнага экспарту сельгаспрадукцыі. Ураджайнасць збожжа была ў 3 разы ніжэй англійскай ці германскай, ураджайнасць бульбы — ніжэй у 2 разы. === Ператварэнні ў ваеннай сферы === Ваенныя ператварэнні [[1905]]—[[1912]] гадоў праводзіліся пасля паразы Расіі ў [[руска-японская вайна|руска-японскай вайне]] [[1904]]—[[1905]] гадоў, якая выявіла сур’ёзныя недахопы ў цэнтральным кіраванні, арганізацыі, сістэме камплектавання, баявой падрыхтоўцы і тэхнічным абсталяванні арміі. У першы перыяд ваенных ператварэнняў ([[1905]]—[[1908]]) было дэцэнтралізавана найвышэйшае ваеннае кіраванне (заснавана незалежнае ад Ваеннага міністэрства Галоўнае кіраванне Генеральнага штаба, створаны Савет дзяржаўнай абароны, генералы-інспектары былі падпарадкаваны непасрэдна імператару), скарочаны тэрміны службы (у пяхоце і палявой артылерыі з 5 да 3 гадоў, у іншых радах войскаў з 5 да 4 гадоў, на флоце з 7 да 5 гадоў), амалоджаны афіцэрскі склад; палепшаны побыт салдатаў і матросаў (харчаванне і рэчавае забеспячэнне) і матэрыяльнае становішча афіцэраў і звыштэрміновікаў. [[Файл:Czar nikolai II visit riga 1910.jpg|thumb|250px|Мікалай II падчас візіту ў [[Рыга|Рыгу]] (3 ліпеня [[1910]] года).]] У другі перыяд ([[1909]]—[[1912]]), была праведзена цэнтралізацыя найвышэйшага кіравання (Галоўнае кіраванне Генштаба ўлучана ў склад Ваеннага міністэрства, скасаваны Савет дзяржаўнай абароны, генералы-інспектары падпарадкаваны ваеннаму міністру); за кошт слабых у баявым дачыненні рэзервовых і прыгонных армій узмоцнены палявыя арміі (лік ваенных карпусоў павялічыўся з 31 да 37), створаны пры палявых частках запас, які пры мабілізацыі вылучаўся для разгортвання другачарговых (улучаючы палявую артылерыю, інжынерныя і чыгуначныя войскі, часткі сувязі), створаны кулямётныя каманды ў палках і корпусныя авіяатрады, юнкерскія вучылішчы ператвораны ў ваенныя вучылішчы, якія атрымалі новыя праграмы, уведзены новыя статуты і навучанні. У [[1910]] годзе быў створаны [[Імператарскі ваенна-паветраны флот Расійскай імперыі|Імператарскі ваенна-паветраны флот]]. === Першая сусветная вайна === [[Файл:Nicholas II declaring war on Germany from the balcony of the Winter Palace.jpeg|250px|thumb|20 ліпеня 1914. Мікалай II абвяшчяе вайну Германіі.]] 19 ліпеня ([[1 жніўня]]) [[1914]] года [[Германская імперыя|Германія]] абвясціла вайну Расіі: Расія ўступіла ў [[Першая сусветная вайна|сусветную вайну]], якая для яе скончылася крахам імперыі і дынастыі. Мікалай II прыкладаў высілкі для прадухілення вайны і ва ўсе перадваенныя гады, і ў апошнія дні перад яе пачаткам, калі (15 ліпеня 1914 года) Аўстра-Венгрыя абвясціла вайну Сербіі і пачала бамбардзіроўку Белграда. 16 (29) ліпеня 1914 года Мікалай II адправіў Вільгельму II тэлеграму, з прапановай «перадаць аўстра-сербскае пытанне на Гаагскую канферэнцыю»<ref>[http://wwi.lib.byu.edu/index.php/The_Willy-Nicky_Telegrams The World War I Document Archive]</ref> (у Міжнародны трацейскі суд у Гаазе)<ref name="Палеолог">Палеолог М. Царская Россия во время мировой войны. — М., Международные отношения, 1991 (Глава XII)</ref>{{efn|М. Палеалог у сваёй кнізе прыводзіць тэкст гэтай тэлеграмы і свае каментарыі: {{пачатак цытаты}} Вось тэкст гэтага дакумента: {{пачатак цытаты}}Дзякую за тваю тэлеграму, замірэнчую і сяброўскую. Тым часам, афіцыйнае паведамленне, перададзенае сёння тваім паслом майму міністру, было зусім у іншым тоне. Прашу вытлумачыць гэту нязгоду. Было б слушным перадаць аўстра-сербскае пытанне на Гаагскую канферэнцыю. Разлічваю на тваю мудрасць і сяброўства.{{канец цытаты}} Нямецкі ўрад не злічыў патрэбным апублікаваць гэту тэлеграму ў шэрагу лістоў, якімі непасрэдна памяняліся абодва манархі падчас крызісу, што папярэднічаў вайне. <…> І якую жудасную адказнасць узяў на сябе імператар Вільгельм, пакідаючы без адзінага слова адказу прапанову імператара Мікалая! Ён не мог адказаць на такую прапанову інакш, як пагадзіўшыся на яе. І ён не адказаў таму, што хацеў вайны. <…> Гісторыя яму гэта залічыць. …што 29 ліпеня, імператар Мікалай прапанаваў перадаць аўстра-сербскую спрэчку ў міжнародны трацейскі суд; што ў гэты ж самы дзень імператар Франц-Іосіф пачаў варожыя дзеянні, аддаўшы загад бамбардзіраваць Белград; і што ў той жа дзень імператар Вільгельм старшыняваў у вядомым савеце ў Патсдаме, на якім была вырашана ўсеагульная вайна. {{канец цытаты}} }}). Вільгельм II не адказаў на гэту тэлеграму<ref name="Палеолог"/><ref>[http://militera.lib.ru/memo/english/buchanan/14.html Бьюкенен Дж. Мемуары дипломата. — М.: Международные отношения, 1991.](Глава 14)</ref><ref>[http://www.archive.org/stream/mymissiontorussi01buchuoft#page/200/mode/1up/search/+Hague G. Buchanan. «My Mission to Russia and other diplomatic memories», 1923](P.200)</ref><ref>История России. XX век: 1894—1939\ под ред. А. Б. Зубова — М.: Астрель-АСТ, 2010 (с.291)</ref>. Апазіцыйныя партыі і ў краінах Антанты, і ў Расіі (у тым ліку сацыял-дэмакраты) у пачатку ПСВ лічылі агрэсарам менавіта Германію. У. І. Ленін увосень 1914 года пісаў, што менавіта Германія развязала вайну, у зручны для яе час<ref>Ленин В. И. ПСС. Том 26. «Война и российская социал-демократия»): {{пачатак цытаты}} Нямецкая буржуазія, шырачы казкі пра абарончую вайну з яе боку, на справе выбрала найболей зручны, з яе пункту погляду, момант для Вайны, выкарыстаўшы свае апошнія ўдасканаленні ў ваеннай тэхніцы і папярэджваючы новыя ўзбраенні, ужо запланаваныя і прадвызначаныя Расіяй і Францыяй. {{канец цытаты}} </ref>. 20 ліпеня 1914 года імператарам быў дадзены і да вечара таго ж дня апублікаваны маніфест пра вайну, а таксама іменны найвышэйшы ўказ, у якім ён, «не прызнаючы магчымым, па прычынах агульнадзяржаўнага характару, стаць зараз на чале нашых сухапутных і марскіх сіл, прызначаных для ваенных дзеянняў», загадваў вялікаму князю [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалаю Мікалаевічу]] быць Вярхоўным галоўнакамандуючым. [[Файл:Николай II, В. Б. Фредерикс и великий князь Николай Николаевич в Ставке.jpg|thumb|250px|left|Мікалай II, міністр двара і ўдзелаў граф {{нп3|Уладзімір Барысавіч Фрэдэрыкс|У. Б. Фрэдэрыкс|ru|Фредерикс, Владимир Борисович}} (у цэнтры) і вялікі князь [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]] (справа) у Стаўцы. Верасень [[1914]] года.]] Указамі ад 24 ліпеня 1914 года перапыняліся з 26 ліпеня заняткі [[Дзяржаўны Савет (Расійская Імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] і [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі|Думы]]<ref>«Правительственный вестник», 27 июля ([[9 жніўня|9 августа]]) 1914, № 165, стр. 1.</ref>. 26 ліпеня выйшаў маніфест пра вайну з Аўстрыяй. У той жа дзень адбыўся найвышэйшы прыём членаў Дзяржаўнага Савета і Думы: імператар прыбыў да Зімовага палаца на яхце разам з Мікалаем Мікалаевічам і, увойдучы ў Мікалаеўскую залу, звярнуўся: «Германія, а потым Аўстрыя абвясцілі вайну Расіі. Той велізарны ўздым патрыятычных пачуццяў любові да Радзімы і адданасці прастолу, які як ураган пранёсся па ўсёй зямлі нашай, служыць у маіх вачах і, думаю, у вашых зарукай у тым, што наша вялікая матушка-Расія давядзе пасланую Панам Богам вайну да жаданага канца. <…> Упэўнены, што вы ўсё і кожны на сваім месцы дапаможаце мне перанесці пасланае мне выпрабаванне і што ўсе, пачынаючы з мяне, выканаюць свой абавязак да канца. Вялік Бог Зямлі Рускай!»<ref>Цыт. паводле: «Правительственный вестник», 27 июля ([[9 жніўня|9 августа]]) 1914, № 165, стр. 2.</ref>. Пад канец сваёй зваротнай прамовы Старшыня Думы камергер {{нп3|Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|М. У. Радзянка|ru|Родзянко, Михаил Владимирович}}, сказаў: «Без адрознення думак, паглядаў і перакананняў Дзяржаўная Дума ад асобы Рускай Зямлі спакойна і цвёрда кажа свайму цару: „Адважвайцеся, гасудар, рускі народ з вамі і, цвёрда спадзеючыся на літасць Божую, не спыніцца ні перад якімі ахвярамі, пакуль вораг не будзе зламаны і годнасць Радзімы не будзе загароджана“». Маніфестам ад 20 кастрычніка ([[2 лістапада]]) 1914 года Расія абвясціла вайну [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]: «У беспаспяховым дагэтуль змаганні з Расіяй, імкнучыся ўсімі спосабамі памножыць свае сілы, Германія і Аўстра-Венгрыя звярнуліся да дапамогі атаманскага ўрада і залучылі ў вайну з намі аслепленую імі Турцыю. Турэцкі флот, які кіруецца германцамі, адважыўся вераломна напасці на наша Чарнаморскае ўзбярэжжа. Неадкладна пасля гэтага загадалі мы Расійскаму паслу ў [[Стамбул|Цараградзе]], з усімі чынамі пасольскімі і консульскімі, пакінуць межы Турцыі. <…> Разам з усім народам рускім мы непахісна верым, што цяперашняе неразважнае ўмяшанне Турцыі ў ваенныя дзеянні толькі паскорыць фатальны для яе ход падзей і адкрые Расіі шлях да вырашэння адпісаных ёй продкамі гістарычных заданняў на берагах [[Чорнае мора|Чорнага мора]]»<ref>Цыт. паводле: «Правительственный вестник», 21 октября ([[3 лістапада|3 ноября]]) 1914, № 249, стр. 1 (захаваны некаторыя асаблівасці арыгінальнага напісання).</ref>. Урадавы орган друку паведамляў, што 21 кастрычніка, «дзень усшэсця на прастол гасудара імператара прыняў у [[Тбілісі|Тыфлісе]], у звязку з вайною з Турцыяй, характар народнага свята»<ref name="PrVest">«Правительственный вестник», 23 октября ([[4 лістапада|5 ноября]]) 1914, № 251, стр. 1.</ref>; у той жа дзень намеснікам была прынята дэпутацыя 100 найбольш вядомых [[Армяне|армян]] на чале з [[біскуп]]ам: дэпутацыя «прасіла {{нп3|Іларыён Іванавіч Варанцоў-Дашкоў|графа|ru|Воронцов-Дашков, Илларион Иванович}} кінуць да ступняў манарха Вялікай Расіі <…> пачуцці бязмежнай адданасці і гарачай любові вернападданага армянскага народа»<ref name="PrVest"/>; потым назвалася дэпутацыя мусульманаў-[[Суніты|сунітаў]] і [[Шыіты|шыітаў]]. У перыяд камандавання Мікалая Мікалаевіча цар некалькі разоў ездзіў у [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўку]] для нарад з камандаваннем (21 — 23 верасня, 22 — 24 кастрычніка, 18 — 20 лістапада); у лістападзе 1914 года таксама ездзіў на поўдзень Расіі і Каўказскі фронт. Напачатку чэрвеня 1915 года становішча на франтах рэзка пагоршылася: быў здадзены [[Пшэмысль|Перамышль]], горад-крэпасць, з велізарнымі стратамі захоплены ў сакавіку. Пад канец чэрвеня быў пакінуты [[Львоў]]. Усе ваенныя набыцці былі згублены, пачаліся страты ўласнай тэрыторыі Расійскай імперыі. У ліпені была здадзена [[Варшава]], уся [[Царства Польскае|Польшча]] і частка Літвы; сапернік працягваў наступаць. У грамадстве загаварылі пра няздольнасць урада даць рады са становішчам. Як з боку грамадскіх арганізацый, Дзяржаўнай думы, так і з боку іншых груповак, нават многіх вялікіх князёў загаварылі пра стварэнне «міністэрства грамадскага даверу». У пачатку 1915 года ў арміі на фронце з’явілася вялікая патрэба ў зброі і боепрыпасах. Стала яснай патрэба поўнай перабудовы эканомікі ў адпаведнасці з вымогамі вайны. 17 жніўня Мікалай II зацвердзіў дакументы пра ўтварэнне чатырох Асобых нарад: па абароне, паліве, харчах і перавозках. Гэтыя нарады, што складаліся з прадстаўнікоў урада, прыватных прамыслоўцаў, членаў Дзярждумы і Дзяржсаветаз і ўзначальваліся адпаведнымі міністрамі, павінны былі з’яднаць высілкі ўрада, прыватнай прамысловасці і грамадскасці ў мабілізацыі прамысловасці пад ваенныя патрэбы. Найбольш галоўным з іх была [[Асобая нарада па абароне]]. 9 мая 1916 года, імператар у суправаджэнні сям’і, генерала [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілава]] і інш., правёў агляд войскаў у [[Бесарабская губерня|Бесарабскай губерні]] ў горадзе [[Бендэры]] і наведаў лазарэт, што размяшчаўся ў гарадской Аўдыторыі. [[Файл:Николай 2 в Бендерах.jpg|thumb|250px|left|Імператар Мікалай II з візітам у Бендэрах наведвае лазарэт.]] Разам са стварэннем асобых нарад, у 1915 годзе сталі ўзнікаць [[Ваенна-прамысловыя камітэты]] — грамадскія арганізацыі буржуазіі, што насілі паўапазіцыйны характар. [[Файл:RussianHighCommand.jpeg|thumb|250px|left|Імператар Мікалай II і камандуючыя франтамі на пасяджэнні Стаўкі.]] === Прыняцце Мікалаем II на сябе Вярхоўнага галоўнакамандавання Рускай арміяй === Пераацэнка вялікім князем [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалаем Мікалаевічам]] сваіх здольнасцей пацягнула ў выніку шэраг буйных ваенных памылак, а спробы адвесці ад сябе адпаведныя вінавачанні пацягнулі раздзіманне германафобіі і шпіёнаманіі. Адным з падобных найболей значных эпізодаў стала {{нп3|Сяргей Мікалаевіч Мясаедаў|справа падпалкоўніка Мясаедава|ru|Мясоедов, Сергей Николаевич}}, якая завяршылася пакараннем смерцю невінаватага. Мікалай Мікалаевіч у ёй гуляў першую скрыпку нароўні з [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|А. І. Гучковым]]<ref name="autogenerated1">''С. В. Фомин'' Золотой клинок Империи // Граф Келлер М.: НП «Посев», 2007 ISBN 5-85824-170-0, стр. 420</ref>. Камандуючы фронтам, з прычыны нязгоды суддзяў, не зацвердзіў прысуд, аднак лёс Мясаедава вырашыла рэзалюцыя Вярхоўнага галоўнакамандуючага вялікага князя Мікалая Мікалаевіча: «Усё адно павесіць!». Гэта справа, у якой вялікі князь гуляў першую ролю, пацягнула ўзмацненне выразна арыентаванай падазронасці грамадства і згуляла сваю ролю ў тым ліку ў майскім нямецкім пагроме 1915 года ў Маскве<ref name=autogenerated1/>. Ваенны гісторык {{нп3|Антон Антонавіч Кярсноўскі|А. А. Кярсноўскі|ru|Керсновский, Антон Антонович}} канстатуе, што да лета 1915 года «на Расію насунулася ваенная катастрофа», і менавіта гэта пагроза стала галоўнай прычынай Найвышэйшага рашэння пра зняцце Вялікага Князя з паста Галоўкаверха<ref name="Kers306">''[[Антон Антонавіч Кярсноўскі|А. А. Керсновский]] ''История Русской Армии. Т.3. С.306</ref>. Мікалай II, які прыехаў 5 мая 1915 года ў Стаўку, адклаў свой ад’езд дамоў<ref>''С. В. Фомин'' Золотой клинок Империи // Граф Келлер М.: НП «Посев», 2007 ISBN 5-85824-170-0, стр. 429</ref>: {{пачатак цытаты}} Ці мог Я з’ехаць адсюль пры такіх цяжкіх акалічнасцях. Гэта было б зразумета так, што Я ўнікаю заставацца з Арміяй у сур’ёзныя моманты. Бедны М[ікалаша], расказваючы Мне ўсё гэта, плакаў у Маім кабінеце і нават спытаў Мяне, ці не думаю Я замяніць яго больш здольным чалавекам. Я не быў узбуджаны, Я адчуваў, што ён кажа менавіта то, што думае. Ён усё прымаўся Мне дзякаваць за тое, што Я застаўся тут, таму што Мая наяўнасць супакойвала яго ''асабіста''. {{канец цытаты}} Генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|М. В. Аляксееў]], які прыязджаў у верасні 1914 года ў Стаўку, таксама быў «здзіўлены бязладзіцай, якая панавала там, разгубленасцю і маркотай. Абодва, і Мікалай Мікалаевіч, і Янушкевіч, разгубіліся ад няўдач Паўночна-заходняга фронту і не ведаюць, што распачаць»<ref>Записки Н. М. Романова // Красный архив. Т. 47-48. М.1931. С.162</ref>. Няшчасці на фронце працягваліся: 22 ліпеня была здадзена Варшава, Коўна, былі падарваны ўмацаванні Брэста, немцы набліжаліся да Заходняй Дзвіны, была пачата эвакуацыя Рыгі. У такіх умовах Мікалай II вырашыў адхіліць Вялікага Князя, які не спраўляўся, і сам устаць на чале Рускай арміі. Паводле ацэнцы ваеннага гісторыка А. А. Кярсноўскага, такое рашэнне імператара было адзіным выйсцем<ref name = Kers306/>: {{пачатак цытаты}} Гэта было адзіным выйсцем з крытычнага становішча, якое стварылася. Кожная гадзіна прамаруджвання пагражала гібеллю. Вярхоўны галоўнакамандуючы і яго супрацоўнікі не спраўляліся больш са становішчам — іх належала тэрмінова замяніць. А за адсутнасцю ў Расіі палкаводца замяніць Вярхоўнага мог толькі Гасудар. {{канец цытаты|крыніца=''[[Антон Антонавіч Кярсноўскі|А. А. Керсновский]]'' История Русской Армии}} {{OldStyleDate|5|верасня|1915|23|жніўня}} года Мікалай II прыняў на сябе званне Вярхоўнага галоўнакамандуючага, змяніўшы на гэтым пасту Вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]], які быў прызначаны камандуючым Каўказскім фронтам. Начальнікам штаба стаўкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага быў прызначаны [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|М. В. Аляксееў]]. Неўзабаве стан генерала Аляксеева кардынальна змяніўся: генерал падбадзёрыўся, знікла яго трывога і поўная разгубленасць. Дзяжурны генерал у Стаўцы П. К. Кандзяроўскі нават падумаў, што з фронту прыйшлі добрыя весткі, што прымусілі начальніка штаба падбадзёрыцца, аднак прычына была іншай: новы Вярхоўны галоўнакамандуючы прыняў у Аляксеева даклад пра становішча на фронце і даў яму вызначаныя ўказанні; на фронт была дадзена тэлеграма, што «зараз ні кроку назад». Прарыў Вільня-Маладзечна было загадана ліквідаваць войскамі генерала Эверта. Аляксееў быў заняты прывядзеннем у выкананне загаду Гасудара<ref>''Кондзеровский П. К.'' В Ставке Верховного. 1914—1917. Париж. 1967, С.83</ref><ref>Очевидец. Ставка Верховного Главнокомандующего. Два приказа. С. 160—161</ref><ref>''С. В. Фомин'' Золотой клинок Империи // Граф Келлер М.: НП «Посев», 2007 ISBN 5-85824-170-0, стр. 434</ref>: {{quotation|Перад мной стаяў іншы чалавек. Замест нярвовага, разгубленага генерала Аляксеева знаходзіўся спакойны, упэўнены начальнік штаба Вярхоўнага, які прыводзіць у выкананне волю Галоўнакамандуючага, Рускага Імператара.|}} Тым часам рашэнне Мікалая выклікала неадназначную рэакцыю, улічваючы, што супраць гэтага кроку выступалі ўсе міністры, а безумоўна падтрымала яго толькі Аляксандра Фёдараўна<ref name="ПерваяМироваяВойна">{{кніга|аўтар=А. И. Уткин|загаловак=Первая мировая война|месца=М.|выдавецтва=Алгоритм|год=2001|старонак=592|спасылка =http://militera.lib.ru/h/utkin2/index.html}}</ref>. Министр {{нп3|Аляксандр Васільевіч Крывашэін|А. В. Крывашэін|ru|Кривошеин, Александр Васильевич}} гаварыў: {{пачатак цытаты}} Расія перажывала і цяжэйшыя часы, але ніколі не было часу, калі б усё магчымае было б зроблена для ўскладнення ўжо немагчымай сітуацыі… Мы сядзім на бочцы з порахам. Патрэбна адзіная іскра, каб усё ўзляцела ў паветра… Прыняцце імператарам камандавання арміяй — гэта не іскра, а цэлая свечка, кінутая ў гарматны арсенал. {{канец цытаты}} Салдаты рускай арміі сустрэлі рашэнне Мікалая пра заняцце ім паста Вярхоўнага Галоўнакамандуючага без запалу<ref>{{кніга|аўтар=Поршнева О. С.|загаловак=Крестьяне, рабочие и солдаты России накануне и в годы Первой мировой войны|месца=М.|год=2004|старонак=200}}</ref>. У той жа час германскае камандаванне было здаволена сыходам князя Мікалая Мікалаевіча з паста вярхоўнага галоўнакамандуючага — яно лічыла яго цвёрдым і ўмелым праціўнікам. Шэраг яго стратэгічных ідэй былі ацэнены [[Эрых Людэндорф|Эрыхам Людэндорфам]] як у найвышэйшай ступені адважныя і бліскучыя<ref name="ПерваяМироваяВойна"/>. Вынік гэтага рашэння Мікалая II быў каласальны<ref>Спиридович А. И., Великая Война и Февральская Революция 1914—1917 гг. Минск: Харвест, 2004</ref> (Кн. 1, глава 12)<ref name = Kers306/>. У час [[Свянцянскі прарыў|Свянцянскага прарыву]] 8 верасня — 2 кастрычніка германскія войскі былі пабіты, і іх наступ быў спынены. Бакі перайшлі да [[Пазіцыйная вайна|пазіцыйнай вайны]]: бліскучыя рускія контратакі, якія адбываліся ў раёне Вільня-Маладзечна, і наступныя падзеі дазволілі пасля ўдалай вераснёвай аперацыі, больш не асцерагаючыся варожага наступу, рыхтавацца да новага этапу вайны. Па ўсёй Расіі закіпела праца па фармаванні і навучанні новых армій. Прамысловасць узмоцненымі тэмпамі вырабляла боепрыпасы і ваенны рыштунак. Такая працы стала магчымай дзякуючы ўпэўненасці, што наступленне ворага спынена. Да вясны 1917 года былі створаны новыя арміі, забяспечаныя рыштункам і боепрыпасамі лепш, чым калі б там ні было да гэтага за ўсю вайну<ref>Граф Келлер М.: НП «Посев», 2007 ISBN 5-85824-170-0, С. 434</ref>. Восеньскі прызыў 1916 года павялічыў колькасць арміі да 13 мільёнаў чалавек, а страты ў вайне перавалілі за 2 мільёны. За 1916 год Мікалай II змяніў чатырох старшыняў Савета міністраў ([[Іван Логінавіч Гарамыкін|І. Л. Гарамыкіна]], [[Барыс Уладзіміравіч Шцюрмер|Б. В. Шцюрмера]], [[Аляксандр Фёдаравіч Трэпаў|А. Ф. Трэпава]] і {{нп3|Мікалай Дзмітрыевіч Галіцын|кн. М. Д. Галіцына|ru|Голицын, Николай Дмитриевич}}), чатырох міністраў унутраных спраў ([[Аляксей Мікалаевіч Хвастоў|А. М. Хвастова]], Б. В. Шцюрмера, А. А. Хвастова і [[Аляксандр Дзмітрыевіч Пратапопаў|А. Д. Пратапопава]]), трох міністраў замежных спраў ([[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|С. Д. Сазонава]], Б. В. Шцюрмера і [[Мікалай Мікалаевіч Пакроўскі|М. М. Пакроўскага]]), двух ваенных міністраў ({{нп3|Аляксей Андрэевіч Паліванаў|А. А. Паліванава|ru|Поливанов, Алексей Андреевич}}, {{нп3|Дзмітрый Савельевіч Шуваеў|Д. С. Шуваева|ru|Шуваев, Дмитрий Савельевич}}) і трох міністраў юстыцыі (А. А. Хвастова, [[Аляксандр Аляксандравіч Макараў|А. А. Макарава]] і М. А. Дабравольскага). Да 1 студзеня 1917 года адбыліся змены і ў Дзяржаўным савеце. Мікалай выключыў 17 членаў і прызначыў новых. 19 студзеня ([[1 лютага]]) 1917 года ў Петраградзе адкрылася сустрэча высокапастаўленых прадстаўнікоў [[Антанта|саюзных дзяржаў]], якая ўвайшла ў гісторыю як {{нп3|Петраградская канферэнцыя||ru|Петроградская конференция}} (''q.v.''): ад саюзнікаў Расіі на ёй былі дэлегаты [[Брытанская імперыя|Вялікабрытаніі]], [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]] і [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]], якія таксама наведалі Маскву і фронт, мелі сустрэчы з палітыкамі розных палітычных арыентацый, з кіраўнікамі фракцый Думы; апошнія згоднена гаварылі кіраўніку брытанскай дэлегацыі пра немінучую [[Рэвалюцыя|рэвалюцыю]] — або знізу, або зверху (у форме палацавага перавароту)<ref>{{нп3|Апалон Барысавіч Давідсон|А. Б. Давидсон|ru|Давидсон, Аполлон Борисович}}. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/FEBRUARY.HTM «Февраль 1917 года. Политическая жизнь Петрограда глазами союзников»] («Новая и новейшая история». № 1, 2007)</ref>. === Намёкі на магчымасць заключэння сепаратнага міру з непрыяцелем === Мікалай II, спадзеючыся на паляпшэнне сітуацыі ў краіне ў выпадку поспеху вясновага наступлення 1917 года (пра што дамовіліся на Петраградскай канферэнцыі), складаць сепаратны мір з праціўнікам не збіраўся — у пераможным завяршэнні вайны ён бачыў найважнейшы сродак умацавання трона. Намёкі на тое, што Расія можа пачаць перамовы пра заключэнне сепаратнага міру, былі дыпламатычнай гульнёй, якая вымусіла Антанту прызнаць патрэбу ўсталявання рускага кантролю над [[Чарнаморскія пралівы|Пралівамі]]. 4 сакавіка 1915 года [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|Сазонаў]] уручыў паслам {{нп3|Джордж Уільям Б’юкенен|Б’юкенену|ru|Бьюкенен, Джордж Уильям}} і {{нп3|Жорж Марыс Палеалог|Палеалогу|ru|Палеолог, Жорж Морис}} памятную запіску, дзе гаварылася: {{пачатак цытаты}}Ход [[Дарданэльская аперацыя|апошніх падзей]] прыводзіць яго вялікасць імператара Мікалая да думкі, што пытанне пра Канстанцінопаль і пралівы павінна быць даканцова вырашана адпаведна стагадовым імкненням Расіі. Любое рашэнне было б недастатковым і нетрывалым у выпадку, калі б горад Канстанцінопаль, заходні бераг Басфора, Мармуровага мора і Дарданэл, а таксама паўднёвая Фракія да лініі Энас — Мідыя не былі надалей уключаны ў склад Расійскай імперыі. Таксама частка азіяцкага ўзбярэжжа ў межах паміж Басфорам, ракой Скарыяй і пунктам на беразе Ізмідскага заліва, астравы Мармуровага мора, астравы Імбрас і Тэнедас павінны быць уключаны ў склад імперыі. Адмысловыя інтарэсы Францыі і Вялікабрытаніі ў паказаным раёне будуць старанна выконвацца.{{канец цытаты}} Увесну 1916 года Старшыня Савета міністраў Б. В. Шцюрмер пісаў:{{пачатак цытаты}}Мне здавалася магчымым цяпер абвясціць Расіі і Еўропе пра дамову з нашымі саюзнікамі, Францыяй і Англіяй, пра саступку Расіі Канстанцінопаля, праліваў і берагавых палос. Уражанне, якое вырабіць у Расіі ажыццяўленне гістарычных запаветаў, будзе велізарнае. Вестка гэта можа быць выкладзена ў выглядзе ўрадавага паведамлення. Яго Вялікасць даведаўся адносна спосабаў магчымага выканання абвяшчэння саступкі нам Канстанцінопаля і праліваў. Я меў выпадак памяняцца думкай з пасламі Вялікабрытаніі і Францыі, якія не сустракаюць да гэтага перашкод.{{канец цытаты}} == Падзенне манархіі == === Нарастанне рэвалюцыйных настрояў === {{main|Лютаўская рэвалюцыя}} Вайна, падчас якой адбывалася шырокая мабілізацыя працаздольнага мужчынскага насельніцтва, коней і масавая рэквізіцыя скаціны і сельскагаспадарчых прадуктаў, згубна адбівалася на эканоміцы, асабліва на сяле. У асяроддзі палітызаванага петраградскага грамадства ўлада апынулася дыскрэдытавана скандаламі (у прыватнасці, злучанымі з уплывам [[Рыгор Яфімавіч Распуцін|Р. Я. Распуціна]] і яго стаўленікаў — «цёмных сіл») і падазрэннямі ў здрадзе; дэкларатыўная прыхільнасць Мікалая ідэі «самадзяржаўнай» улады ўступала ў вострую супярэчнасць з ліберальнымі і левымі памкненнямі значнай часткі думцаў і грамадства. Пра настроі ў арміі сведчыў пасля рэвалюцыі генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]]: «Што да стаўлення да трона, то, як з’ява агульная, у афіцэрскім корпусе было імкненне вылучыць асобу гасудара ад таго прыдворнага бруду, які яго атачаў, ад палітычных памылак і злачынстваў царскага ўрада, які выяўна і няўхільна вёў да разбурэння краіну і да паразы арміі. Гасудару даравалі, яго імкнуліся апраўдаць. Як убачым ніжэй, да 1917 года і гэта дачыненне ў вядомай частцы афіцэрства павагалася, выклікаўшы ту з’яву, якую князь Валконскі зваў „рэвалюцыяй справа“, але ўжо на глебе чыста палітычнай»<ref>Генерал А. И. Деникин. [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_01.html Устои старой власти: вера, царь и отечество] // ''Очерки русской смуты.'' Том первый, Выпуск первый — Paris, 1921, стр. 14.</ref>. Калектыў сучасных гісторыкаў на чале з А. Б. Зубавым у сваёй кнізе адзначаюць<ref>История России, XX век: 1894—1939\\под ред. А. Б. Зубова. — М., Астрель-АСТ, 2010</ref> (с.381): {{пачатак цытаты}} Сілы, апазіцыйныя Мікалаю II, рыхтавалі дзяржаўны пераварот, пачынаючы з 1915 года. Гэта былі і лідары розных палітычных партый, прадстаўленых у Думе, і буйныя ваенныя, і верхавіна буржуазіі, і нават некаторыя члены Імператарскай Сям’і. Меркавалася, што пасля адрачэння Мікалая II на пасад узыдзе яго непаўналетні сын [[Аляксей Мікалаевіч|Аляксей]], а рэгентам стане малодшы брат цара — [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл]]. Падчас Лютаўскай рэвалюцыі гэта задума пачала ажыццяўляцца. {{канец цытаты}} Са снежня 1916 года ў прыдворным і палітычным асяроддзі чакаўся «пераварот» у той ці іншай форме, магчымае адрачэнне імператара ў карысць Цэсарэвіча Аляксея пры рэгенцтве вялікага князя Міхаіла Аляксандравіча. 23 лютага 1917 года ў Петраградзе пачаўся страйк; праз 3 дня ён стаў усеагульным. Раніцай 27 лютага 1917 года адбылося паўстанне салдатаў Петраградскага гарнізона і далучэнне іх да страйкоўцаў; супраціў мяцяжу і хваляванням аказвала толькі паліцыя. У Маскве адбылося такое ж паўстанне. Імператрыца Аляксандра Фёдараўна, не ўсведамляючы сур’ёзнасці падзей, 25 лютага пісала мужу: {{пачатак цытаты}} Гэты «хуліганскі» рух, юнакі і дзяўчыны толькі для падбухторвання бегаюць з крыкамі, што ў іх няма хлеба, а працоўныя не даюць іншым працаваць. Было б вельмі холадна, яны, напэўна, засталіся б дома. Але ўсё гэта пройдзе і супакоіцца, калі толькі Дума будзе паводзіць сябе прыстойна<ref>ГА РФ. Ф. 601. Оп. 1. Д. 1151. Л. 490—493 (перевод с английского языка).</ref>. {{канец цытаты}} 25 лютага 1917 года ўказам Мікалая II пасяджэнні Дзяржаўнай Думы былі спынены з 26 лютага да красавіка таго ж года, што яшчэ больш напаліла становішча. Старшыня Дзяржаўнай Думы М. В. Радзянка накіраваў шэраг тэлеграм імператару пра падзеі ў Петраградзе. Тэлеграма, атрыманая ў Стаўцы 26 лютага 1917 года ў 22:40: {{пачатак цытаты}} Найпадданейша даношу вашай вялікасці, што народныя хваляванні, распачатыя ў Петраградзе, прымаюць стыхійны характар і пагрозлівыя памеры. Асновы іх — нястача печанага хлеба і слабы падвоз мукі, што запальвае паніку, але галоўным чынам поўны недавер да ўлады, няздольнай вывесці краіну з цяжкага становішча<ref>[http://rusarchives.ru/evants/exhibitions/1917-myths-kat/9.shtml Телеграмма председателя Государственной Думы М. В. Родзянко императору Николаю II о начавшихся в Петрограде беспорядках.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626192607/http://rusarchives.ru/evants/exhibitions/1917-myths-kat/9.shtml |date=26 чэрвеня 2015 }}</ref>. {{канец цытаты}} У тэлеграме 27 лютага 1917 года паведамляў: {{пачатак цытаты}} Грамадзянская вайна пачалася і разгараецца. <…> Загадайце ў скасаванне вашага найвышэйшага ўказа зноў склікаць заканадаўчыя палаты <…> Калі рух перакінецца ў армію <…> крушэнне Расіі, а з ёй і дынастыі — немінуча<ref>ГА РФ. Ф.601. Оп.1. Д. 2090. Л. 1.</ref>. {{канец цытаты}} Дума, што мела тады высокі аўтарытэт у рэвалюцыйна наладжаным асяроддзі, не падпарадкавалася ўказу ад 25 лютага і працягнула працу ў так званых прыватных нарадах членаў Дзяржаўнай Думы, што склікаліся заснаваным вечарам 27 лютага {{нп3|Часовы камітэт Дзяржаўнай думы|Часовым камітэтам Дзяржаўнай Думы|ru|Временный комитет Государственной думы}}<ref>''Государственная Дума Российской империи 1906—1917: энциклопедия''. М.: Российская политическая энциклопедия, 2008, стр. 670.</ref>. Апошні ўзяў на сябе ролю органа вярхоўнай улады адразу па сваім сфармаванні<ref name="GD108">''Государственная Дума Российской империи 1906—1917: энциклопедия''. М.: Российская политическая энциклопедия, 2008, стр. 108.</ref>. === Адрачэнне === {{main|Адрачэнне Мікалая II}} {{вікікрыніцы|ru:Манифест об отречении Николая II|Маніфест аб адрачэнні Мікалая II}} [[Файл:Отречение от престола императора Николая II. 2 марта 1917.jpg|thumb|260px|Адрачэнне ад прастола імператара Мікалая II. 2 сакавіка 1917 года. Машынапіс. 35×22. У правым ніжнім вугле алоўкам подпіс Мікалая II: ''Мікалай''; у левым ніжнім вугле чорным чарнілам па-над алоўкам заверительная надпіс рукой [[Уладзімір Барысавіч Фрэдэрыкс|У. Б. Фрэдэрыкса]]: ''міністр імператарскага двара генерал-ад’ютант граф Фрэдэрыкс''.]] [[Файл:1917 март Отречение Николая II манифест.jpg|thumb|250px|Маніфест аб адрачэнні. Цана 6 кап.]] [[Файл:Pskov asv07-2018 railway station area img04.jpg|thumb|250px|Пскоў. Памятная дошка на будынку вакзала.]] Стаўка пазнае пра пачатак рэвалюцыі са спазненнем на два дні, па данясеннях генерала [[Сяргей Сямёнавіч Хабалаў|С. С. Хабалава]], ваеннага міністра Бяляева і міністра ўнутраных спраў Пратапопава. Першая тэлеграма, што паведамляе пра пачатак рэвалюцыі, паступае генералу Аляксееву толькі 25 лютага ў 18:08: «Даношу, што 23 і 24 лютага, з прычыны нястачы хлеба, на многіх заводах паўстаў страйк… 200 тысяч працоўных…Каля трох гадзін дня на Знаменскай плошчы забіты пры рассейванні натоўпу прыстаў Крылоў. Натоўп рассеяны. У падаўленні хваляванняў, апроч Петраградскага гарнізона, бяруць удзел пяць эскадронаў Дзявятага запаснога кавалерыйскага палка з Краснага Сяла сотня Л.-Гв. зборна-казачага палка з Паўлаўска і выклікана ў Петраград пяць эскадронаў Гвардзейскага запаснога кавалерыйскага палка. № 486. Сек. Хабалаў»<ref name=telegr>[http://www.dk1868.ru/telegramm/oglavlen.htm Телеграфная переписка Ставки, Петрограда и командующих фронтами в феврале-марте 1917 г.]</ref>. Генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксееў]] дакладае Мікалаю II утрыманне гэтай тэлеграмы. У той жа час палацавы камендант Войкаў дакладае Мікалаю II тэлеграму міністра ўнутраных спраў Пратапопава: «Стаўка. Палацаваму каменданту. … 23 лютага бліснуў у сталіцы страйк, што суправаджаўся вулічнымі хваляваннямі. Першы дзень страйкавалі каля 90 тысяч працоўных, другой — да 160 тысяч, сёння — каля 200 тысяч. Вулічныя хваляванні выяўляюцца ў дэманстратыўных шэсцях, часткай з чырвонымі сцягамі, разгроме некаторых крам, частковым спыненні страйкоўцамі трамвайнага руху, сутыкненнях з паліцыяй. …паліцыяй здзейснена некалькі стрэлаў у кірунку натоўпу, адкуль адбыліся зваротныя стрэлы. … забіты прыстаў Крылоў. Рух носіць неарганізаваны стыхійны характар. …У Маскве спакойна. МУС Пратапопаў. № 179. 25 лютага 1917 г.»<ref name=telegr/> Прачытаўшы абедзве тэлеграмы, Мікалай II вечарам 25 лютага загадаў генералу [[Сяргей Сямёнавіч Хабалаў|С. С. Хабалаву]] спыніць хваляванні ваеннай сілай ('''''«Загадваю заўтра ж спыніць у сталіцы хваляванні, недапушчальныя ў цяжкі час вайны з Германіяй і Аўстрыяй. МІКАЛАЙ»''''')<ref name=telegr/>. 26 лютага ў 17:00 прыходзіць тэлеграма Радзянкі: «Становішча сур’ёзнае. У сталіцы анархія. …На вуліцах адбываецца бязладная стральба. Часткі войскаў страляюць адзін у аднаго. Трэба неадкладна даручыць асобе, што карыстаецца даверам, скласці новы ўрад»<ref name="ReferenceA">Кобылин В. С. Анатомия измены. Истоки антимонархического заговора. — СПб, «Царское дело», 2005</ref> (с. 255), але Мікалай II адмаўляецца рэагаваць на гэту тэлеграму, заявіўшы міністру імператарскага двара Фрэдэрыксу, што «Зноў гэты таўстун Радзянка мне напісаў розную лухту, на якую я яму не буду нават адказваць»<ref name=telegr/>. Наступная тэлеграма Радзянкі прыходзіць у 22:22, і таксама носіць падобны панічны характар. 27 лютага ў 19:22 у Стаўку прыходзіць тэлеграма ваеннага міністра Бяляева, што заяўляў пра практычна пагалоўны пераход Петраградскага гарнізона на бок рэвалюцыі і патрабаваў прысылкі лаяльных цару войскаў; у 19:29 ён паведамляе пра аб’яву Саветам Міністраў аблогавага становішча ў Петраградзе. Генерал Аляксееў дакладае ўтрыманне абедзвюх тэлеграм Мікалаю II. Цар загадвае генералу {{нп3|Мікалай Іудавіч Іваноў|М. І. Іванову|ru|Иванов, Николай Иудович}} адправіцца на чале лаяльных ваенных частак у Царскае Сяло для забеспячэння бяспекі імператарскай сям’і, потым, у якасці Камандуючага Петраградскай ваеннай акругай, узяць камандаванне войскамі, якія меркавалася перакінуць з фронту. Загад абвяшчаў<ref name=telegr/><ref name="ReferenceB">Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II — СПБ.: «Петрополь», 1991.</ref>: {{пачатак цытаты}} Начальніку штаба Аляксееву. Прызначыць Генерал-ад’ютанта Іванова Галоўнакамандуючым Петраградскай Ваеннай Акругай. Паслаць ад войскаў Паўночнага фронту ў Петраград для падаўлення мяцяжу: 67-ы і 68-ы пяхотны палкі, 15-ы ўланскі Татарскі і 3-і ўральскі казачы палкі; з Заходняга — 34-ы і 36-ы пяхотны палкі, 2-і гусарскі Паўладарскі і 2-і данскі казачы; з Паўднёва-заходняга фронту — лейб-гвардыі Праабражэнскі, 3-і і 4-ы гвардзейскія стралковыя палкі. Таксама — адну кулямётную каманду Кольта для Георгіеўскага батальёна (атрада генерала Іванова), які ідзе са Стаўкі. Гвардзейскія палкі: Праабражэнскі, 3-і і 4-й Гвардыі стралковыя прызначыць у дырэктыву Генерал-ад’ютанта Іванова. Усяго — да 40 тысяч багнетаў. {{канец цытаты}} З 11 вечара да гадзіны ночы імператрыца адпраўляе з Царскага Сяла дзве тэлеграмы: «Рэвалюцыя ўчора прыняла жахлівыя памеры… Саступкі неабходны. …Шмат войскаў перайшло на бок рэвалюцыі. Алікс». У 0:55 паступае тэлеграма Хабалава: «Прашу дакласці Яго Імператарскай Вялікасці, што выканаць наказ пра аднаўленне парадку ў сталіцы не мог. Большасць частак, адны за іншымі, здрадзілі свайму абавязку, адмаўляючыся ваяваць супраць мяцежнікаў. Іншыя часткі пабраталіся з мяцежнікамі і звярнулі сваю зброю супраць верных Яго Вялікасці войскаў. Астатнія вернымі абавязку ўвесь дзень змагаліся супраць мяцежнікаў, панясучы вялікія страты. Да вечара мяцежнікі авалодалі большай часткай сталіцы. Вернымі прысязе застаюцца невялікія часткі розных палкоў, сцягнутыя ля Зімовага палаца пад начальствам генерала Занкевіча, з якімі буду працягваць змаганне. Ген.-лейт. Хабалаў»<ref name=telegr/>. 28 лютага ў 11 раніцы генерал Іваноў падняў па трывозе Батальён георгіеўскіх кавалераў з 800 чалавек, і адправіў яго з [[Магілёў|Магілёва]] ў [[Царскае Сяло]] праз [[Віцебск]] і Дно, сам выехаўшы ў 13:00. Камандзір батальёна князь Пажарскі аб’яўляе сваім афіцэрамі, што ён не будзе «ў Петраградзе страляць у народ, нават калі гэтага запатрабуе генерал-ад’ютант Іваноў». Обер-гофмаршал Бенкендорф тэлеграфуе з Петраграда ў Стаўку, што лейб-гвардыі Літоўскі полк расстраляў свайго камандзіра, а ў лейб-гвардыі Праабражэнскім палку расстраляны камандзір батальёна. 28 лютага ў 21:00 генерал Аляксееў загадвае начальніку штаба Паўночнага фронту генералу [[Юрый Нічыпаравіч Данілаў|Данілаву]] адправіць у дапамогу генералу Іванову два кавалерыйскія і два пяхотныя палкі, узмоцненыя кулямётнымі камандамі. Меркавалася адпраўка прыкладна такога ж другога атрада ад Паўднёва-заходняга фронту генерала Брусілава ў складзе палкоў Праабражэнскага, Трэцяга стралковага і Чацвёртага стралковага Імператарскага прозвішча. Таксама Аляксееў прапанаваў па ўласнай ініцыятыве дадаць да «карнай экспедыцыі» адну кавалерыйскую дывізію<ref name=telegr/>. 28 лютага ў 5 раніцы цар адбыў (у 4:28 цягнік Літара Б, у 5:00 цягнік Літара А) у Царскае Сяло, але праехаць не змог. 28 лютага ў 8:25 генерал Хабалаў адпраўляе генералу Аляксееву тэлеграму пра сваё роспачнае становішча, і ў 9:00 — 10:00 перамаўляецца з генералам Івановым, заявіўшы, што «У маёй дырэктыве, у будынку Галоўн. адміралцейства, чатыры гвардзейскія роты, пяць эскадронаў і сотняў, дзве батарэі. Іншыя войскі перайшлі на бок рэвалюцыянераў ці застаюцца па пагадненні з імі нейтральнымі. Асобныя салдаты і банды блукаюць па горадзе, страляючы ў мінакоў, абяззбройваючы афіцэраў… Усе вакзалы ва ўладзе рэвалюцыянераў, строга імі ахоўваюцца… Усе артылерыйскія ўстановы ва ўладзе рэвалюцыянераў…». У 13:30 паступае тэлеграма Бяляева пра канчатковую капітуляцыю лаяльных цару частак у Петраградзе. Цар атрымвае яе ў 15:00<ref name=telegr/>. Удзень 28 лютага генерал Аляксееў спрабуе ўзяць кантроль над міністэрствам шляхоў зносін праз таварыша (намесніка) міністра генерала Кіслякова, аднак той пераконвае Аляксеева скасаваць сваё рашэнне. 28 лютага генерал Аляксееў цыркулярнай тэлеграмай спыніў усе баяздольныя часткі на шляху да Петраграда. У яго цыркулярнай тэлеграме лжыва сцвярджалася, што хваляванні ў Петраградзе пайшлі на змяншэнне і патрэба ў падаўленні мяцяжу адпала<ref name="ReferenceA"/>. Некаторыя з гэтых частак былі ўжо ў гадзіне-дзвюх язды ад сталіцы. Усе яны былі спынены. Генерал-ад’ютант І. Іваноў атрымаў загад Аляксеева ўжо ў Царскім Сяле. Дэпутат Думы Бублікаў займае міністэрства шляхоў зносін, арыштаваўшы яго міністра, і забараняе рух ваярскіх цягнікоў на 250 вёрстаў вакол Петраграда. У 21:27 у Ліхаслаўлі было атрымана паведамленне пра дырэктывы Бубликова чыгуначнікам. 28 лютага ў 20:00 пачалося паўстанне Царскасельскага гарнізона. Часткі, якія захавалі лаяльнасць, працягвалі ахоўваць палац. 28 лютага ў 12 ночы царскі цягнік прыбывае ў [[Балагое]]. У 3:45 ночы цягнік падыходзіць да Малой Вішары. Там паведамілі, што шлях наперадзе захоплены паўсталымі салдатамі, і на станцыі Любань стаяць дзве рэвалюцыйныя роты з кулямётамі. Пазней высвятляецца, што насамрэч на станцыі Любань паўсталыя салдаты разрабавалі буфет, але арыштоўваць цара не збіраліся. У 4:50 ночы з 28 лютага на 1 сакавіка цар загадвае завярнуцца назад на Балагое (куды прыбыў у 9:00 1 сакавіка), і адтуль на Пскоў. Паводле шэрага сведчанняў, 1 сакавіка ў 16:00 у Петраградзе пераходзіць на бок рэвалюцыі стрыечнік Мікалая II, вялікі князь {{нп3|Кірыл Уладзіміравіч||ru|Кирилл Владимирович}}, які прывёў да Таўрычнага палаца Гвардзейскі флоцкі экіпаж<ref>[http://www.hrono.ru/libris/lib_s/spirid338.html Спиридович Великая Война и Февральская революция 1914—1917]</ref>. Потым манархісты абвясцілі гэта паклёпам. 1 сакавіка генерал Іваноў прыбывае ў Царскае Сяло і атрымвае звесткі, што збунтавалася царскасельская гвардзейская рота, якая самавольна пайшла ў Петраград. Таксама да Царскага Сяла набліжаліся паўсталыя часткі: цяжкі дывізіён і адзін гвардзейскі батальён запаснога палка. Генерал Іваноў адбывае з Царскага Сяла ў Вырыцу і вырашае агледзець перададзены яму Таруцінскі полк. На станцыі Семрына чыгуначнікі блакуюць яго далейшае перасоўванне. 1 сакавіка ў 15:00 царскі цягнік прыбывае на станцыю Дно, у 19:05 у [[Пскоў]], дзе знаходзіўся штаб войскаў Паўночнага фронту генерала [[Мікалай Уладзіміравіч Рузскі|М. У. Рузскага]]. Генерал Рузскі па сваіх палітычных перакананнях лічыў, што самадзяржаўная манархія ў дваццатым стагоддзі з’яўляецца анахранізмам, і недалюбліваў Мікалая II асабіста. Пры прыбыцці царскага цягніка генерал адмовіўся ўладкоўваць звычайную цырымонію сустрэчы цара, і з’явіўся адзін і толькі праз некалькі хвілін. Генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксееў]], на якога без цара ў Стаўцы ляглі абавязкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага, 28 лютага атрымвае данясенне ад генерала Хабалава, што ў яго засталося ўсяго 1100 чалавек у верных частках. Пазнаўшы пра пачатак хваляванняў у Маскве, ён 1 сакавіка ў 15:58 тэлеграфуе цару, што «рэвалюцыя, а апошняя немінучая, калі пачнуцца хваляванні ў тыле, азначае сабой ганебнае сканчэнне вайны з усімі цяжкімі для Расіі наступствамі. Армія занадта цесна злучана з жыццём тылу, і з упэўненасцю можна сказаць, што хваляванні ў тыле выклічуць такія ж у арміі. Патрабаваць ад арміі, каб яна спакойна ваявала, калі ў тыле ідзе рэвалюцыя, немагчыма. Цяперашні малады склад арміі і афіцэрскі склад, у асяроддзі якога велічэзны адсотак закліканых з запасу і ўзведзеных у афіцэры з вышэйшых навучальных устаноў, не дае ніякіх падстаў лічыць, што армія не будзе рэагаваць на тое, што будзе адбывацца ў Расіі». Пасля атрымання гэтай тэлеграмы Мікалай II прыняў генерала [[Мікалай Уладзіміравіч Рузскі|Рузскага]], які выказаўся за ўвядзенне ў Расіі адказнага перад Думай урада. У 22:20 генерал Аляксееў дасылае Мікалаю II праект меркаванага маніфеста пра ўвядзенне адказнага ўрада<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. У 17:00 — 18:00 у Стаўку паступаюць тэлеграмы пра паўстанне ў Кранштаце. 2 сакавіка ў гадзіну ночы Мікалай II тэлеграфуе генералу Іванову «прашу да майго прыезду і даклада мне ніякіх мер не распачынаць», і даручае Рузскаму інфармаваць Аляксеева і Радзянку пра тое, што ён згодзен на фармаванне адказнага ўрада. Потым Мікалай II сыходзіць у спальны вагон, аднак засынае толькі ў 5:15, адправіўшы генералу Аляксееву тэлеграму «Можна абвясціць пададзены маніфест, пазначыўшы яго Псковам. МІКАЛАЙ»<ref name=telegr/>. 2 сакавіка ў 3:30 ночы Рузскі звязваецца з [[Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|Радзянкам]], і цягам чатырохгадзіннай гутаркі азнаямляецца з абвостраным становішчам, што склалася да таго часу ў Петраградзе. Атрымаўшы запіс гутаркі Рузскага з Радзянкам, Аляксееў 2 сакавіка ў 9:00 загадаў генералу Лукомскаму звязацца з Псковам і неадкладна абудзіць цара, на што атрымаў адказ, што цар толькі нядаўна заснуў, і што на 10:00 прызначаны даклад Рузскага. У 10:45 Рузскі пачаў свой даклад, паведаміўшы Мікалаю II пра гутарку з Радзянкам. У гэты час Рузскі атрымаў тэкст тэлеграмы, разасланай Аляксеевым камандуючым франтамі па пытанні пра пажаданасць адрачэння, і зачытаў яго цару. 2 сакавіка 14:00 — 14:30 пачалі паступаць адказы ад камандуючых франтамі. Вялікі князь [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]] заявіў, што «як вернападданы лічу па абавязку прысягі і па духу прысягі ўкленчана маліць гасудара зрачыся кароны, каб выратаваць Расію і дынастыю»; таксама за адрачэнне выказаліся генералы {{нп3|Аляксей Ярмалаевіч Эверт|Эверт|ru|Эверт, Алексей Ермолаевич}} (Заходні фронт), [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілаў]] (Паўднёва-заходні фронт), {{нп3|Уладзімір Віктаравіч Сахараў|Сахараў|ru|Сахаров, Владимир Викторович}} (Румынскі фронт), камандуючы Балтыйскім флотам адмірал {{нп3|Адрыян Іванавіч Непенін|Непенін|ru|Непенин, Адриан Иванович}}, прытым генерал Сахараў назваў [[Часовы камітэт Дзяржаўнай думы]] «разбойнай купкай людзей, якая скарысталася зручнай хвілінай», але «галосячы, змушаны сказаць, што адрачэнне найболей бязбольнае выйсце», а генерал Эверт заўважыў, што «на армію ў дзейным яе складзе пры падаўленні хваляванняў вылічваць нельга… Я прымаю ўсе меры да таго, каб звесткі пра дзейнае становішча спраў у сталіцах не пракрадаліся ў армію, каб ахаваць яе ад несумнеўных хваляванняў. Сродкаў спыніць рэвалюцыю ў сталіцах няма ніякіх». Камандуючы Чарнаморскім флотам адмірал [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Калчак]] адказу не паслаў. Паміж 14:00 і 15:00 Рузскі ўвайшоў да цара ў суправаджэнні генералаў [[Юрый Нічыпаравіч Данілаў|Данілава]] і Савіча, узяўшы з сабой тэксты тэлеграм. Мікалай II папрасіў генералаў выказацца; усе яны выказаліся за адрачэнне<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. [[Файл:Nikolaus II. (Russland).jpg|thumb|left|250px|Фатаграфія Мікалая Раманава, зробленая пасля яго адрачэння ў сакавіку [[1917]] года і высылкі ў [[Сібір]]{{efn|Фатаграфія без дакладнага датавання, атрымана праз Bain News Service і захоўваецца ў [[Бібліятэка Кангрэса|Бібліятэцы Кангрэса ЗША]] (George Grantham Bain Collection).}}]] Каля 15 гадзін 2 сакавіка цар прыняў рашэнне пра адрачэнне на карысць сына пры рэгенцтве вялікага князя [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіла Аляксандравіча]]. У гэты час Рузскаму паведамляюць, што ў Пскоў высунуліся прадстаўнікі Дзяржаўнай Думы [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|А. І. Гучкоў]] і {{нп3|Васіль Вітальевіч Шульгін|В. В. Шульгін|ru|Шульгин, Василий Витальевич}}. У 15:10 пра гэта паведамлена Мікалаю II. Прадстаўнікі Думы прыбываюць у царскі цягнік у 21:45. Гучкоў паведаміў Мікалаю II, што існуе небяспека шырання хваляванняў на фронце і што войскі Петраградскага гарнізона перайшлі на бок паўсталых неадкладна, прытым на бок рэвалюцыі, паводле слоў Гучкова, перайшлі рэшткі лаяльных войскаў у Царскім Сяле. Выслухаўшы яго, цар паведамляе, што ўжо прыняў рашэнне зрачыся за сябе і за сына. 2 ([[15 сакавіка|15]]) сакавіка ў 23 гадзіны 40 хвілін (у дакуменце час падпісання быў паказаны царом, як 15 гадзін — час прыняцця рашэння) Мікалай перадаў Гучкову і Шульгіну Маніфест пра адрачэнне, які, у прыватнасці, абвяшчаў: «Наказваем брату нашаму кіраваць справамі дзяржавы ў поўным і непарушным яднанні з прадстаўнікамі народа ў заканадаўчых установах, на тых пачатках, якія будуць імі ўсталяваны, прынясучы ў тым непарушную прысягу»<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. Гучкоў і Шульгін таксама запатрабавалі ад Мікалая II падпісаць два ўказы: пра прызначэнне князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Г. Я. Львова]] кіраўніком урада і вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]] вярхоўным галоўнакамандуючым; былы імператар падпісаў указы, паказаўшы ў іх час 14 гадзін<ref>Д. и. н. [[Генрых Зіноўевіч Ёфе|Г. Иоффе]] [http://www.nkj.ru/archive/articles/5266/ ''Русский либерал. Премьер-министр Временного правительства — князь Львов''.] // «[[Наука и жизнь]]», 2006, № 4.</ref>. Пасля гэтага Мікалай запісвае ў сваім дзённіку: «Раніцай прыйшоў Рузскі і прачытаў сваю доўгую прамову па апараце з Радзянкам. Паводле яго слоў, становішча ў Петраградзе такое, што зараз міністэрства з Думы быццам нямоглае што-небудзь зрабіць, бо з ім змагаецца сац[ыял]-дэм[акратычная] партыя ў асобе працоўнага камітэта. Трэба маё адрачэнне. Рузскі перадаў гэту прамову ў стаўку, а Аляксееў усім галоўнакамандуючым. Да 2½ г. прыйшлі адказы ад усіх. Сутнасць тая, што ў імя выратавання Расіі і ўтрымання арміі на фронце ў спакоі трэба вырашыцца на гэты крок. Я пагадзіўся. Са стаўкі даслалі праект маніфеста. Увечар з Петраграда прыбылі Гучкоў і Шульгін, з якімі я пагаварыў і перадаў ім падпісаны і перароблены маніфест. У гадзіну ночы з’ехаў з Пскова з цяжкім пачуццём перажытага. Навакол здрада, і баязлівасць, і падман»<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. Умерана правая маскоўская газета{{efn|Газета «Утро России» выдавалася прадпрымальнікам [[Стараверства|стараверам]] {{нп3|Павел Паўлавіч Рабушынскі|П. П. Рабушынскім|ru|Рябушинский, Павел Павлович}}.}} 4 сакавіка так перадавала словы імператара Гучкову і Шульгіну: «Я ўсё гэта абдумаў, — сказаў ён, — і вырашыў зрачыся. Але зракаюся не ў карысць свайго сына, бо я павінен з’ехаць з Расіі, раз я пакідаю Вярхоўную ўладу. Пакінуць жа ў Расіі сына, якога я вельмі люблю, пакінуць яго на поўную невядомасць я ні ў якім разе не лічу магчымым. Вось чаму я вырашыў перадаць прастол майму брату, вялікаму князю Міхаілу Аляксандравічу»<ref>Цыт. паводле: ''Переговоры с Николаем Вторым.'' // «Утро России». 4 марта 1917, № 61, стр. 1.</ref>. Гучкоў і Шульгін едуць у Петраград 3 сакавіка ў тры гадзіны ночы, загадзя паведаміўшы ўраду тэлеграфам тэкст трох прынятых дакументаў. У 6 раніцы часовы камітэт Дзярждумы звязаўся з вялікім князем Міхаілам, паведаміўшы яму пра адрачэнне ўжо былога імператара ў яго карысць. Падчас сустрэчы раніцай 3 сакавіка з вялікім князем [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаілам Аляксандравічам]] Радзянка заяўляе пра тое, што ў выпадку прыняцця ім прастола неадкладна грымне новае паўстанне, і трэба перадаць разгляд пытання пра манархію Устаноўчаму сходу. Яго падтрымвае [[Аляксандр Керанскі|Керанскі]], супраць выступае Мілюкоў, які заявіў, што «ўрад адзін без манарха… з’яўляецца лядачай турой, якая можа ўтапіцца ў акіяне народных хваляванняў; краіне пры такіх умовах можа пагражаць страта любой дзяржаўнасці». Выслухаўшы прадстаўнікоў Думы, вялікі князь запатрабаваў гутаркі з Радзянкам сам-насам, і спытаў, ці можа Дума гарантаваць яго асабістую бяспеку. Выслухаўшы, што не можа, вялікі князь Міхаіл [[Адрачэнне Міхаіла Аляксандравіча|падпісаў маніфест пра адмову ад прастола]]<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. 3 сакавіка Мікалай II, пазнаўшы пра адмову вялікага князя Міхаіла Аляксандравіча ад прастола, запісаў у дзённіку: «Аказваецца, Міша зрокся. Яго маніфест сканчаецца чатыроххвосткай для выбараў праз 6 месяцаў Устаноўчага Сходу. Бог ведае, хто нараіў яго падпісаць такое паскудства! У Петраградзе хваляванні спыніліся — абы так працягвалася далей». Ён складае другі варыянт маніфеста пра адрачэнне, ізноў у карысць сына. Генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]] сцвярджаў у сваіх успамінах, што 3 сакавіка ў Магілёве Мікалай заявіў генералу Аляксееву: {{пачатак цытаты}} — Я перадумаў. Прашу вас паслаць гэту тэлеграму ў Петраград. На лістку паперы выразным почыркам васпан пісаў уласнаруч пра сваю згоду на ўступ на пасад сына свайго Аляксея… [[Файл:NII&GKHN.jpg|thumb|250px|Мікалай II і генерал {{нп3|Гусейн Хан Нахічэванскі||ru|Нахичеванский, Гусейн Хан}} (справа ад імператара).]] Аляксееў панёс тэлеграму і не паслаў. Было занадта позна: краіне і арміі абвясцілі ўжо два маніфесты. Тэлеграму гэту Аляксееў, «каб не бянтэжыць розумы», нікому не паказваў, трымаў у сваім паперніку і перадаў мне пад канец мая, пакідаючы вярхоўнае камандаванне<ref>Генерал А. И. Деникин. [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_05.html Революция и царская семья] // ''Очерки русской смуты.'' Том первый, Выпуск первый — Paris, 1921, стр. 54.</ref>. {{канец цытаты}} 4 сакавіка камандзір Гвардзейскага кавалерыйскага корпуса адпраўляе ў Стаўку начальніку штаба Вярхоўнага Галоўнакамандуючага тэлеграму «Да нас дашлі звесткі пра буйныя падзеі. Прашу Вас не адмовіць зрынуць да ступняў Яго Вялікасці бязмежную адданасць Гвардзейскай кавалерыі і гатовасць памерці за свайго любімага Манарха. [[Гусейн Хан Нахічэванскі|Хан Нахічэванскі]]». У зваротнай тэлеграме Мікалай паведаміў: «Ніколі не сумняваўся ў пачуццях гвардзейскай кавалерыі. Прашу падпарадкавацца Часоваму ўраду. Мікалай»<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. Паводле іншых звестак, гэта тэлеграма была адпраўлена яшчэ 3 сакавіка, і генерал Аляксееў так і не перадаў яе Мікалаю. Існуе таксама версія, што дадзеная тэлеграма была адпраўлена без ведама хана Нахічэванскага яго начальнікам штаба, генералам баронам {{нп3|Аляксандр Георгіевіч Вінекен|Вінекенам|ru|Винекен, Александр Георгиевич}}. Паводле процілеглай версіі, тэлеграма, наадварот, была адпраўлена ханам Нахічэванскім пасля нарады з камандзірамі частак корпуса. Іншая шырока вядомая тэлеграма падтрымкі была адпраўлена камандзірам 3-га коннага корпуса Румынскага фронту генералам {{нп3|Фёдар Артуравіч Келер|Келерам Ф. А.|ru|Келлер, Фёдор Артурович}} («Трэці конны корпус не верыць, што Ты, Гасудар, самахоць зрокся ад прастола. Загадай, Цар, прыйдзем і абаронім Цябе»). Невядома, ці дайшла гэта тэлеграма да цара, але яна дайшла да камандуючага Румынскім фронтам, які загадаў Келеру здаць камандаванне корпусам пад пагрозай вінавачання ў дзяржаўнай здрадзе<ref name="ReferenceA"/><ref>[http://rusk.ru/st.php?idar=102622 Маским Воробьёв, Михаил Фомин О Келлере]</ref>. 5 сакавіка вяртаецца генерал Іваноў. 8 сакавіка выканкам Петрасавета, калі стала вядома пра планы цара ад’ехаць у Англію, пастанавіў арыштаваць цара і яго сям’ю, канфіскаваць маёмасць і пазбавіць грамадзянскіх праў. У Царскае Сяло прыбывае новы камандуючы Петраградскай акругай генерал [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Карнілаў]], які арыштаваў імператрыцу і парастаўляў каравулы, у тым ліку для абароны цара ад збунтаванага царскасельскага гарнізона <ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. 8 сакавіка цар у Магілёве развітваўся з войскам і выдаў развітальны загад войскам, у якім адпісваў «ваяваць да перамогі» і «падпарадкоўвацца Часоваму ўраду». Генерал Аляксееў перадаў гэты загад у Петраград, аднак Часовы ўрад пад ціскам Петрасавета адмовіўся публікаваць яго<ref name="ReferenceA"/>. {{пачатак цытаты}} У апошні раз звяртаюся да Вас, горача любыя мною войскі. Пасля адрачэння майго за сябе і за сына майго ад прастола Расійскага, улада перададзена Часоваму ўраду, па пачыне Дзяржаўнай Думы паўсталаму. Ды дапаможа яму Бог весці Расію па шляху славы і дастатку. Ды дапаможа Бог і Вам, гераічныя войскі, адстаяць Расію ад злога ворага. У працягу дзвюх з паловай гадоў Вы неслі штогадзіны цяжкую баявую службу, шмат сыходзілі крывёю, шмат зроблена высілкаў, і ўжо блізкая гадзіна, калі Расія, злучаная са сваімі гераічнымі саюзнікамі адным агульным імкненнем да перамогі, зломіць апошні высілак праціўніка. Гэта небывалая вайна павінна быць даведзена да поўнай перамогі. Хто думае пра мір, хто жадае яго — той здраднік Бацькаўшчыны, яе здраднік. Ведаю, што кожны сумленны ваяр так думае. Выконвайце ж Ваш абавязак, бараніце гераічную нашу Вялікую Радзіму, падпарадкоўвайцеся Часоваму ўраду, слухайце Вашых начальнікаў, помніце, што кожнае паслабленне парадку службы толькі на руку ворагу. Цвёрда веру, што не загасла ў Вашых сэрцах бязмежная любоў да нашай Вялікай Радзімы. Ды блаславіць Вас Бог і ды вядзе Вас да перамогі Святы Вялікапакутнік і Пераможац Георгій. 8-га сакавіка 1917 г.<br /> Стаўка. МІКАЛАЙ {{канец цытаты}} Перад ад’ездам Мікалая з Магілёва прадстаўнік Думы ў Стаўцы заяўляе яму, што ён «павінен лічыць сябе як бы арыштаваным». 8 сакавіка Мікалай запісвае ў сваім дзённіку: {{пачатак цытаты}} Апошні дзень у Магілёве. У 10 г. падпісаў развітальны загад па войсках. У 10½ г. пайшоў у дом дзяжурства, дзе развітаўся з усімі чынамі штаба і кіраванняў. Дома развітваўся з афіцэрамі і казакамі канвою і Зборнага палка — сэрца ў мяне трохі не разарвалася! У 12 гадз. прыехаў да мама́ ў вагон, паснедаў з ёй і яе світай і застаўся сядзець з ёй да 4½ гадзіны. Развітаўся з ёй, Сандро, Сяргеем, Барысам і Алекам. Беднага Нілава не пусцілі са мною. У 4:45 з’ехаў з Магілёва, натоўп людзей выпраўляў. 4 члены Думы падарожнічаюць у маім цягніку! Паехаў на Оршу і Віцебск. Надвор’е марознае і ветранае. Цяжка, хвора і тужліва. {{канец цытаты}} 9 сакавіка ў 11:30 цар прыбыў у Царскае Сяло, як «палкоўнік Раманаў». == Высылка і расстрэл == {{main|Расстрэл царскай сям’і}} З 9 (22) сакавіка па 1 (14) жніўня 1917 года Мікалай II, яго жонка і дзеці жылі пад арыштам у {{нп3|Аляксандраўскі палац|Александраўскам палацы|ru|Александровский дворец}} Царскага Сяла. [[Файл:Romanovs1917.jpg|thumb|left|250px|Мікалай Раманаў з дочкамі Вольгай, Анастасіяй і Таццянай у Табольску зімой [[1917]] года<ref>Romanov Collection, General Collection, Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Yale University, [[ЗША]].</ref>]] Пад канец сакавіка міністр [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] {{нп3|Павел Мікалаевіч Мілюкоў|П. М. Мілюкоў|ru|Милюков, Павел Николаевич}} спрабаваў адправіць Мікалая і яго сям’ю ў [[Вялікабрытанія|Англію]], на апеку [[Георг V|Георга V]]<ref>[http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html Отречение Николая II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150331091723/http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html |date=31 сакавіка 2015 }}</ref>, на што была атрымана папярэдняя згода брытанскага боку; але ў красавіку, з прычыны нестабільнай унутрыпалітычнай сітуацыі ў самой Англіі, кароль аддаў перавагу адмовіцца ад такога плана — згодна некаторым сведчанням<ref>Rose, Kenneth. ''King George V''. London: Weidenfeld and Nicolson, 1983, стар. 210 (спасылка на запісы асабістага сакратара караля Георга лорда Стамфардхама (''Arthur John Bigge'')).</ref>, насуперак парадзе прэм’ер-міністра [[Дэвід Лойд Джордж|Лойда Джорджа]]. І ўсё ж, у 2006 годзе сталі вядомыя некаторыя дакументы<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article601139.ece British spies in plot to save tsar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081012204913/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article601139.ece |date=12 кастрычніка 2008 }} [[Times|The Sunday Times]] 15 октября 2006.</ref>, якія паведамлялі пра тое, што аж да мая 1918 года падраздзяленне MI 1 брытанскага ваеннага выведвальнага кіравання ажыццяўляла падрыхтоўку да аперацыі па выратаванні Раманавых, якая так і не была прыведзена ў стадыю практычнага ажыццяўлення<ref>Sinclair, David. ''Two Georges: The Making of the Modern Monarchy''. London, 1988, стр. 149.</ref>. З прычыны ўзмацнення рэвалюцыйнага руху і анархіі ў Петраградзе, Часовы ўрад, асцерагаючыся за жыццё арыштантаў, вырашыў перавесці іх углыб Расіі, у [[Табольск]]; ім дазволілі ўзяць з палаца патрэбную мэблю, асабістыя рэчы, а таксама прапанаваць абслуговаму персаналу па жаданні самахоць суправаджаць іх да месца новага размяшчэння і далейшай службы. Напярэдадні ад’езду прыехаў кіраўнік Часовага Урада [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|А. Ф. Керанскі]] і прывёз з сабой брата былога імператара — Міхаіла Аляксандравіча (Міхаіл Аляксандравіч быў высланы ў [[Перм]], дзе ў ноч на 13 чэрвеня [[1918]] года быў забіты мясцовымі бальшавіцкімі ўладамі). 1 (14) жніўня 1917 года ў 6 гадзін 10 хвілін склад з членамі імператарскай сям’і і абслугі пад шыльдай «Японская місія Чырвонага Крыжа» адправіўся з Царскага Сяла (з чыгуначнай станцыі Аляксандраўская). 4 (17) жніўня склад прыбыў у [[Цюмень]], далей арыштаваных на параходах «Русь», «Карміцель» і «Цюмень» па рацэ перавезлі ў Табольск. Сям’я Раманавых размясцілася ў адмыслова адрамантаваным да іх прыезду доме губернатара. Сям’і дазволілі хадзіць праз вуліцу і бульвар на набажэнства ў царкву Звеставання. Рэжым аховы тут быў значна лягчэйшы, чым у Царскім Сяле. Сям’я вяла спакойнае, мернае жыццё. [[Файл:Nikolai II karikatura.jpg|thumb|250px|Фрагмент бальшавіцкага агітацыйнага плаката ''Цар, [[Святар|поп]] і [[Кулак (селянін)|кулак]]''<ref>[http://s47.radikal.ru/i118/1001/fa/3864eb7e55ab.jpg «Царь, поп и кулак».] Плакат. М.: Издательство ВЦИК, 1918.</ref>.]] У пачатку красавіка 1918 года [[Усерасійскі Цэнтральны Выканаўчы Камітэт|Прэзідыум Усерасійскага Цэнтральнага выканаўчага камітэта (УЦВК)]] санкцыянаваў перавод Раманавых у Маскву дзеля правядзення суда над імі<ref>[http://ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html Тайные силы Екатеринбургского злодеяния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100618031007/http://www.ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html |date=18 чэрвеня 2010 }}</ref><ref>[http://www.newsru.com/russia/28sep2007/ostanki.html Останки, найденные на Урале в июле, принадлежат Романовым «с большой степенью вероятности»] NEWSru 28 сентября 2007.</ref>. Пад канец красавіка 1918 года арыштанты былі перавезены ў [[Екацярынбург]], дзе для размяшчэння Раманавых быў рэквізаваны {{нп3|Дом Іпацьева|прыватны дом|ru|Дом Ипатьева}}. Тут жа з імі жылі пяць чалавек абслуговага персаналу: лекар [[Яўгеній Сяргеевіч Боткін|Боткін]], лакей Труп, пакаёвая дзяўчына {{нп3|Ганна Сцяпанаўна Дзямідава|Дзямідава|ru|Демидова, Анна Степановна}}, кухар Харытонаў і кухцік Сяднёў. Мікалай, Аляксандра Фёдараўна, іх дзеці, доктар Боткін і тры чалавекі прыслугі (апроч кухціка Сяднёва) былі забіты з прымяненнем халоднай і агнястрэльнай зброі ў [[Дом Іпацьева|«Доме асаблівага прызначэння»]] — асабняку Іпацьева ў Екацярынбургу ў ноч з [[16 ліпеня|16]] на [[17 ліпеня]] 1918 года<ref name="Rasstr">[http://www.ogoniok.com/5054/12/ «Со святыми упокой…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170301055546/http://www.ogoniok.com/5054/12/ |date=1 сакавіка 2017 }} Статья В. М. Лаврова, доктора исторических наук, заместителя директора Института российской истории [[Расійская акадэмія навук|РАН]] // «Огонёк». 2008, № 28.</ref><ref>[[Міхаіл Канстанцінавіч Дзітэрыхс|Дитерихс М. К.]] [http://www.rus-sky.com/history/library/diterihs.htm Убийство Царской Семьи и членов Дома Романовых на Урале.] ([[1922]]).</ref><ref>[http://www.tzar-nikolai.orthodoxy.ru/ost/exp/index.htm Материалы правительственной Комиссии по изучению вопросов, связанных с исследованием и перезахоронением останков Российского Императора НИКОЛАЯ II и членов его семьи]</ref>. == Рэлігійнасць і пагляд на сваю ўладу. Царкоўная палітыка == Протапрэсвітар {{нп3|Георгій Іванавіч Шавельскі|Георгій Шавельскі|ru|Шавельский, Георгий Иванович}}, які быў членам Свяшчэннага Сінода ў перадрэвалюцыйныя гады, знаходзячыся ў [[Белая эміграцыя|эміграцыі]], сведчыў пра «пакорлівую, простую і непасрэдную» рэлігійнасць цара<ref>[[Георгій Іванавіч Шавельскі|Шавельский Г. И.]] ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005 (напісана ў палове [[1930-я|1930-х]]), стр. 458.</ref>, пра няўхільнае наведванне ім нядзельных і святочных набажэнстваў<ref>Шавельский Г. И. ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005, стр. 460.</ref>, пра «шчодрае выліванне многіх дабрадзействаў для Царквы»<ref>Шавельский Г. И. ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005, стр. 462.</ref>. Аб яго «шчырэй набожнасці, праяўляную пры кожным набажэнстве», пісаў таксама апазіцыйны палітык пачатку XX стагоддзя [[Віктар Пятровіч Абнінскі|В. П. Абнінскі]]<ref>[Обнинский В. П.] ''Последний самодержец. Очерк жизни и царствования императора Россіи Николая II-го'' — Eberhard Frowein Verlag, Berlin, [1912] (год и автор не указаны), стр. 312.</ref>. Генерал [[Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. А. Масолаў]] адзначаў: «Цар удумліва ставіўся да свайго сану памазанца Божага. Трэба было бачыць, з якой увагай ён разглядаў просьбы пра {{нп3|памілаванне||ru|Помилование}} асуджаных на смяротнае пакаранне. <…> Ён успрыняў ад бацькі, якога шанаваў і імкнуўся пераймаць нават у побытавых дробязях, непарушную веру ў вырочнасць сваёй улады. Яго пакліканне выходзіла ад Бога. Ён адказваў за свае дзеянні толькі прад сумленнем і Усявышнім. <…> Цар адказваў прад сумленнем і кіраваўся інтуіцыяю, інстынктам, тым незразумелым, якое цяпер клічуць {{нп3|падсвядомасць|падсвядомасцю|be-x-old|Падсьвядомасьць}} <…>. Ён схіляўся толькі прад стыхійным, ірацыянальным, а часам і адваротным розуму, прад бязважкім, прад сваім, усё нарастальным [[містыцызм]]ам»<ref>Ген. А. Мосолов. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 9, 10 (пунктуация источника).</ref>. [[Файл:Tcarskoe Selo Feodorovski sobor 1912 004.jpg|thumb|250px|Прыём Мікалаем II дэпутацыі пасля асвячэння {{нп3|Феодараўскі сабор (Пушкін)|Феодараўскага Гасударава сабора|ru|Феодоровский собор (Пушкин)}} ў [[Пушкін (горад)|Царскім Сяле]]. Фота 1912 года.]] Былы таварышам міністра ўнутраных спраў [[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|Уладзімір Гурка]] ў сваім эмігранцкім складанні (1927) падкрэсліваў: {{пачатак цытаты}} «Уяўленне Мікалая II пра межы [[Улада|ўлады]] рускага самадзержца было ва ўсе часы скажонае. <…> Бачачы ў сабе, перадусім, памазанца Божага, ён лічыў кожнае сваё рашэнне законным і па істоце слушным. „Такая мая воля“, — была фраза, што неаднаразова злётала з яго вуснаў і была павінна, паводле яго ўяўлення, спыніць любыя пярэчанні супраць выказанага ім дапушчэння. Regis voluntas suprema lex esto{{efn|„Воля цара ёсць вышэйшы закон“ (''[[Лацінская мова|лат.]]'')}} — вось тая формула, якой ён быў прасякнуты наскрозь. Гэта было не перакананне, гэта была [[рэлігія]]. <…> Ігнараванне [[Права|закона]], непрызнанне ні існых правіл, ні [[Звычай|звычаяў]] было адной з адметных рыс апошняга рускага самадзержца»<ref>[[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|В. И. Гурко]]. ''Царь и царица.'' — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927, стр. 31, 32—33 (Гурка тлумачыць, што гаворка ідзе пра «дробныя, але рэзка парушаючыя законны парадак факты, як узвядзенне асоб, якія стаяць на грамадзянскай службе, у ваенныя генеральскія чыны» і таму падобнае.)</ref>. {{канец цытаты}} Такім гледжаннем на характар і прыроду сваёй улады, на думку Гуркі, абумаўлялася і ступень прыязнасці імператара да сваіх найбліжэйшых супрацоўнікаў: «Ён разыходзіўся з міністрамі не на глебе нязгод у разуменні парадку кіравання той ці іншай галіной дзяржаўнага ладу, а, толькі таму, калі кіраўнік якога ведамства выяўляў празмерную прыязнасць да грамадскасці, а, асабліва, калі ён не хацеў і не мог прызнаць царскую ўладу ва ўсіх выпадках бязмежнай. <…> У большасці выпадкаў разнадумнасць паміж Царом і яго міністрамі зводзіліся да таго, што міністры баранілі законнасць, а Цар настойваў на сваёй усёмагутнасці. У выніку захоўвалі прыхільнасць Гасудара толькі такія міністры, як [[Мікалай Аляксеевіч Маклакоў|М. А. Маклакоў]] ці [[Барыс Уладзіміравіч Шцюрмер|Шцюрмер]], згодныя для захавання міністэрскіх партфеляў на парушэнне любых законаў». Амерыканскі навуковец Р. Уортман дае наступны аналіз паглядаў Мікалая II на сваю ўладу: {{пачатак цытаты}} «Першая пасля каранавання Мікалая II публічная дэманстрацыя патрыярхальных рытуалаў была распачата ім у 1900 годзе, калі цар рыхтаваўся да Вялікадня, найважнейшага свята праваслаўнага календара. У сакавіку 1900 года імператарская сям’я прыбыла ў Маскву для велікодных урачыстасцей, гэта было першае за 50 гадоў „найвышэйшае“ наведванне горада падчас Вялікадня. Святкаванне было шырока асветлена ў прэсе. Апроч артыкулаў у газетах урад апублікаваў адмысловую справаздачу, якая была разаслана задарма 110 тыс. падпісантам „Сельскага вестуна“, органа Міністэрства ўнутраных спраў. Паралелі з XVII ст. былі наўмысна падкрэслены. Кульмінацыяй усіх дэталёва прадуманых цырымоній было шэсце ў велікодную ноч у храм Хрыста Збавіцеля; імператар у форме Праабражэнскага палка і імператрыца ў белай рускай сукенцы, суправаджаныя высокімі саноўнікамі, выйшлі з Крамлёўскага палаца і накіраваліся да храма. У найвышэйшым рэскрыпце на імя маскоўскага генерала-губернатара вял. кн. [[Сяргей Аляксандравіч|Сяргея Аляксандравіча]] Мікалай пісаў, што знайшоў яднанне са сваім народам і што „ціхая радасць“ напоўніла яго душу. Сустрэча Вялікадня давала яму духоўны мандат: „У малітоўным яднанні з маім народам я пачэрпаю новыя сілы на служэнне Расіі для яе выгоды і славы“. Натхнёны гэтымі падзеямі, Мікалай усё больш прасякаўся ўпэўненасцю ў іерархічным характары сваёй палітычнай улады. Міністр унутраных спраў Д. С. Сіпягін падтрымваў гэту „выяву“ — выява маскоўскага цара, які атрымаў божую санкцыю. Ён пераконваў Мікалая ў тым, што Бог, а не народ уплывае на ход падзей і што цар з’яўляецца выбраннікам божым. Гэта заахвоціла Мікалая і далей не зважаць на рады з боку. Сіпягін, спрабуючы імітаваць патрыярхальныя звычаі і абрады Маскоўскага царства, насіў сукенку XVII ст. і падчас візітаў да цара імкнуўся выконваць абрады маскоўскага двара. Ён перабудаваў абедную залу ў неакласічным будынку свайго міністэрства накшталт Гранавітай Палаты ў Крамлі, зрабіўшы на адной са сцен роспіс, што паказваў [[Міхаіл Фёдаравіч (цар і вялікі князь усяе Русі)|Міхаіла Фёдаравіча]] ў 1613 годзе. Ён марыў прыняць цара па маскоўскім абрадзе і з маскоўскай гасціннасцю і, калі Мікалай прыняў яго запрашэнне, распарадзіўся пра тое, каб з Масквы быў дастаўлены „рускі абед“ са многіх страў і цыганскі хор. Самай відовішчнай забаўкай у старым маскоўскім стылі быў касцюмаваны баль у лютым 1903 года. Мікалай разглядаў яго не як звычайны маскарад, але як першы крок да аднаўлення абрадаў і касцюмаў маскоўскага двара. Прыдворныя атрымалі ўказанне з’явіцца на баль у адзеннях XVII ст. „Вельмі хораша выглядала залы, напоўненая старажытнымі рускімі людзьмі“,— запісаў Мікалай у сваім дзённіку. Але прыдворныя разглядалі гэты баль толькі як забаўку»<ref>Уортаман. Николай II и образ самодержавия // История СССР. 1991. № 2. с. 120—121 http://krotov.info/history/20/1900/wartmn.htm.</ref>. {{канец цытаты}} Пачатак XX стагоддзя ў жыцці Расійскай Царквы, свецкім кіраўніком якой ён быў паводле законаў Расійскай імперыі, адзначылася рухам за рэформы ў царкоўным кіраванні, значная частка [[біскуп]]ата і некаторыя парафіяне выступалі за скліканне ўсерасійскага маёнткавага сабора і магчымае аднаўленне [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|патрыярства]] ў Расіі{{efn|У царкоўных і каляцаркоўных колах з 1910-х гг. і дагэтуль існуе легенда пра тое, што ў сакавіку-маі 1905 года на адной з сустрэч з сінадаламі Мікалай II прапанаваў ім аднавіць патрыярства і адначасна разгледзець яго кандыдатуру ў патрыярхі — для чаго ён гатовы быў зрачыся прастола (у карысць цэсарэвіча Аляксея, пры рэгенцтве брата Міхаіла) і пайсці ў манахі. Прапанова была для іерархаў РПЦ гэтак нечаканай, што яны прамаўчалі — фактычна адмовіўшы цару<ref>[http://rpczmoskva.org.ru/wp-content/uploads/lev_lebedev_velikorossija.htm Лебедев Л. Великороссия: жизненный путь. РПЦЗ, Санкт-Петербургская и Северо-русская Епархия, 1999] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121220193234/http://rpczmoskva.org.ru/wp-content/uploads/lev_lebedev_velikorossija.htm |date=20 снежня 2012 }}</ref><ref>Воспоминания товарища Обер-Прокурора Святейшего Синода князя Н. Д. Жевахова. — СПб., 2007. — С. 839—841</ref><ref>Нилус С. Н. На берегу Божией реки. — М., 2003. — С. 757—761.</ref>. Эти сведения подвергались сомнению как до 1917 года<ref>[http://az.lib.ru/t/tihomirow_l_a/text_0090.shtml Из дневника Л. А. Тихомирова] [Запись от 21 сентября 1916 г.]</ref>, так и в последние годы. Так, в докладе д. и. н. С. Л. Фирсова эта история названа «православным апокрифом»<ref>Фирсов С. Л. Император Николай II как Православный Государь (к вопросу о религиозных взглядах и религиозном восприятии Самодержца) // Ежегодная Богословская конференция Православного Свято-Тихоновского Богословского института. Материалы. — М., 2000. — С. 187—189.</ref>, но и сегодня есть сторонники истинности такой версии событий<ref>[http://pravaya.ru/govern/391/722?print=1 С. Фомин. Непонятая жертва II]</ref>.}}; у 1905 годзе мелі месца спробы аднавіць аўтакефалію [[Грузінская праваслаўная царква|Грузінскай Царквы]] (тады {{нп3|Грузінскі экзархат||ru|Грузинский экзархат}} расійскага Свяшчэннага Сінода). Мікалай II, у прынцыпе, згаджаўся з думкай пра Сабор; але меркаваў яго няўчасным і ў студзені [[1906]] года заснаваў Прадсаборную прысутнасць, а Найвышэйшым наказам ад 28 лютага 1912 года — «пры Найсвяцейшым Сінодзе сталую, надалей да склікання {{нп3|Памесны сабор Праваслаўнай Расійскай Царквы (1917—1918)|сабора|ru|Поместный собор Православной российской церкви (1917—1918)}}, прадсаборную нараду»<ref>«Правительственный вестник», 2 ([[15 сакавіка|15]]) марта 1912, № 50, стр. 4.</ref>. 1 сакавіка 1916 года загадаў, «дабы на будучы час даклады {{нп3|обер-пракурор|обер-пракурора|ru|Обер-прокурор}} Яго імператарскай вялікасці па справах, што тычацца ўнутранага ладу царкоўнага жыцця і сутнасці царкоўнага кіравання, здзяйсняліся пры першым члене Св. Сінода, з мэтай усебаковага кананічнага іх асвятлення»<ref>Цыт. паводле: «Правительственный вестник», 5 ([[18 сакавіка|18]]) марта 1916, № 52, стр. 2.</ref>, што віталася ў кансерватыўным друку як «вялікі акт царскага даверу»<ref>''Великий акт доверия.'' // «Московские ведомости», 6 ([[19 сакавіка|19]]) марта 1916, № 54, стр. 1.</ref>. У яго валадаранне было здзейснена беспрэцэдэнтна (для сінадальнага перыяду) вялікі лік [[Кананізацыя|кананізацый]] новых святых, прытым на [[Серафім Сароўскі|кананізацыі найболей вядомага]] — [[Серафім Сароўскі|Серафіма Сароўскага]] ([[1903]]) — ён настаяў насуперак нежаданню обер-пракурора Сінода [[Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|Пабеданосцава]]; таксама былі ўслаўлены: {{нп3|Феадосій Чарнігаўскі||uk|Феодосій Углицький}} ([[1896]]), {{нп3|Ісідар Юр’еўскі||ru|Исидор Юрьевский}} ([[1898]]), {{нп3|Ганна Кашынская||ru|Анна Кашинская}} ([[1909]]){{efn|У 1909 годзе было адноўлена шанаванне Ганны Кашынскай, дэкананізаванай падчас змагання часоў Расколу ў XVII ст. Надалей яна шанавалася толькі неафіцыйна.}}, [[Ефрасіння Полацкая]] ([[1910]]), [[Ефрасін Сіназерскі]] ([[1911]]), {{нп3|Іоасаф (Гарленка)|Іосаф Белгарадскі|ru|Иоасаф (Горленко)}} (1911), [[Гермаген (Патрыярх Маскоўскі)|Патрыярх Гермаген]] ([[1913]]), {{нп3|Пітырым (епіскап Тамбоўскі)|Пітырым Тамбоўскі|ru|Питирим (епископ Тамбовский)}} ([[1914]]), {{нп3|Іаан Табольскі||ru|Иоанн Тобольский}} ([[1916]]). Па меры нарастання ў [[1910-я]] ўмяшання Рыгора Распуціна, які дзейнічаў праз імператрыцу і лаяльных яму іерархаў, у сінадальныя справы<ref>Шавельский Г. И. ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005, стр. 469—490.</ref>, расла незадаволенасць усёю сінадальнай сістэмай сярод значнай часткі духавенства, якое, у большасці, станоўча паставілася да [[Лютаўская рэвалюцыя|падзення манархіі]] ў сакавіку 1917 года<ref>''Российское духовенство и свержение монархии в 1917 году''. / Сост., пред. и комм. М. А. Бабкин. М., 2006.</ref><ref>[http://www.omolenko.com/publicistic/ptroickii.htm Павел Троицкий. ''Священноначалие РПЦ и самодержавие в марте 1917 г.'']</ref>. == Лад жыцця, звычкі, захапленні == [[Файл:Цесаревич Николай Александрович. Горный пейзаж.jpg|thumb|left|250px|Цэсарэвіч Мікалай Аляксандравіч. Горны краявід, 1886 год, папера, акварэль. Подпіс на малюнку: «Нікі. 1886. 22 ліпеня».]] [[Файл:Nicholas II hunting in Spal.jpeg|thumb|right|250px|1912 год. На паляванні ў Спале.]] Насуперак запэўненням савецкай гістарыяграфіі цар не быў у ліку найбольш багатых людзей Расійскай Імперыі. Большую частку часу Мікалай II жыў з сям’ёй у {{нп3|Аляксандраўскі палац|Аляксандраўскім палацы|ru|Александровский дворец}} (Царскае Сяло) ці Пецяргофе. Улетку адпачываў у Крыме ў [[Лівадыйскі палац|Лівадыйскім палацы]]. Для адпачынку таксама штогод здзяйсняў двухтыднёвыя падарожжы па Фінскім заліве і Балтыйскім моры на яхце {{нп3|Штандар (яхта, 1895)|«Штандар»|ru|Штандарт (яхта, 1895)}}. Чытаў як лёгкую забаўляльную літаратуру, так і сур’ёзныя навуковыя працы, часта на гістарычныя тэмы; рускія і замежныя газеты і часопісы. Курыў папяросы. Захапляўся фатаграфіяй, любіў таксама глядзець кінастужкі; фатаграфавалі таксама і ўсе яго дзеці. У [[1900-я]] захапіўся новым тады тыпам транспарта — [[Аўтамабіль|аўтамабілямі]] («у цара ўтварыўся адзін з самых шырокіх аўтамабільных паркаў у Еўропе»<ref>Ген. [[Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. Мосолов]]. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 215.</ref>). Афіцыйны ўрадавы орган друку ў 1913 годзе ў нарысе пра побытавы і сямейны бок жыцця імператара пісаў, у прыватнасці: «Гасудар не любіць так званых свецкіх задавальненняў. Любімай Яго забаўкай з’яўляецца спадчынны запал Рускіх Цароў — [[паляванне]]. Уладкоўваецца яно як у сталых месцах Царскага знаходжання, так і ў асаблівых для таго прыстасаваных месцах — у Спале, блізу [[Скернявіцы|Скернявіц]], у [[Белавежская пушча|Белавежы]]»<ref>''Государь император и его августейшая семья.'' // «Правительственный вестник». 13 ([[26 сакавіка|26]]) марта 1913, № 58, стр. 3.</ref>. У 9 гадоў пачаў весці {{нп3|Дзённік Мікалая II|дзённік|ru|Дневник Николая II}}. У архіве захоўваюцца 50 аб’ёмістых сшыткаў — арыгінал дзённіка за 1882—1918 гады; частка іх была апублікавана<ref>[http://rus-sky.com/history/library/diaris/1894.htm Дневник Николая II (1894—1916 гг.)]</ref>. Меў звычку на шпацырах займацца адстрэлам [[Шэрая варона|варон]], бяздомных котак і сабак<ref>{{кніга |аўтар= Зимин И. В.|частка= Животные в императорской семье|спасылка частка= http://statehistory.ru/books/Detskiy-mir-imperatorskikh-rezidentsiy--Byt-monarkhov-i-ikh-okruzhenie/67|загаловак= Детский мир императорских резиденций. Быт монархов и их окружение|спасылка= http://statehistory.ru/books/Detskiy-mir-imperatorskikh-rezidentsiy--Byt-monarkhov-i-ikh-okruzhenie/|адказны= |выданне= 1-е|месца= М.|выдавецтва= Центрполиграф|год= 2010|том= |старонкі= |старонак= 576|серыя= Повседневная жизнь Российского императорского двора|isbn= 978-5-227-02410-7|тыраж= }}</ref>. == Сям’я. Палітычны ўплыў жонкі == {{also|Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|l1=Аляксандра Фёдараўна|Вольга Мікалаеўна (вялікая княжна)|l2=Вольга Мікалаеўна|Таццяна Мікалаеўна (вялікая княжна)|l3=Таццяна Мікалаеўна|Марыя Мікалаеўна (вялікая княжна)|l4=Марыя Мікалаеўна|Анастасія Мікалаеўна|Аляксей Мікалаевіч}} Першая ўсвядомленая сустрэча цэсарэвіча Мікалая з будучай жонкай адбылася ў студзені [[1889]] года (другі прыезд [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|прынцэсы Алісы]] у Расію), калі і з’явілася ўзаемная цяга. У тым жа годзе Мікалай прасіў у бацькі дазволу на шлюб з ёю, але атрымаў адмову<ref>Позднышев С. ''Распни его''. Париж. 1952, стр. 9.</ref>. У жніўні 1890 года, у час 3-га візіту Алісы, бацькі Мікалая не дазволілі яму сустрэчы з ёй; адмоўны вынік меў і ліст у тым жа годзе вялікай княгіне Лізавеце Фёдараўне ад англійскай каралевы [[Вікторыя (каралева Вялікабрытаніі)|Вікторыі]], у якім бабка патэнцыяльнай нявесты зандавала перспектывы шлюбнага саюзу<ref>[[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|В. И. Гурко]]. ''Царь и царица.'' — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927, стр. 59—60.</ref>. І ўсё ж, з прычыны пагаршэння здароўя Аляксандра III і настойлівасці цэсарэвіча, яму было дазволена бацькам зрабіць афіцыйную прапанову прынцэсе Алісе і 2 красавіка Мікалай у суправаджэнні дзядзькаў адправіўся ў Кобург, куды і прыбыў 4 красавіка. Сюды ж прыехалі каралева Вікторыя і германскі імператар Вільгельм II. 5 красавіка цэсарэвіч зрабіў прапанову прынцэсе Алісе, аднак яна вагалася з-за пытання змены веравызнання. Аднак праз тры дні пасля сямейнага савета са сваякамі (каралева Вікторыя, сястра Лізавета Фёдараўна) прынцэса дала сваю згоду на шлюб і 8 красавіка (ст. ст.) 1894 гады ў [[Кобург]]у на вяселлі герцага Гесенскага {{нп3|Эрнст Людвіг (вялікі герцаг Гесенскі)|Эрнста-Людвіга|ru|Эрнст Людвиг (великий герцог Гессенский)}} (брат Алісы) і прынцэсы Эдынбургскай {{нп3|Вікторыя Фёдараўна|Вікторыі-Мелеты|ru|Виктория Фёдоровна}} (дачка герцага {{нп3|Альфрэд Саксен-Кобург-Гоцкі|Альфрэда|ru|Альфред Саксен-Кобург-Готский}} і {{нп3|Марыя Аляксандраўна (вялікая княжна)|Марыі Аляксандраўны|ru|Мария Александровна (великая княжна)}}) адбыліся іх {{нп3|змовіны|змовіны|ru|Обручение}}, абвешчаныя ў Расіі простым газетным апавяшчэннем<ref>«Правительственный вестник», 10 ([[22 красавіка|22]]) апреля 1894, № 79, стр. 1.</ref>. У дзённіку Мікалай назваў гэты дзень «Цудоўным і незабыўным у маім жыцці». [[Файл:Цесаревич Николай Александрович и принцесса Алиса Гессенская после помолвки.jpg|thumb|left|250px|Цэсарэвіч Мікалай Аляксандравіч і прынцэса Аліса Гесенская пасля змовін ([[Кобург]], красавік [[1894]] года).]] 14 лістапада [[1894]] года ў палацавай царкве [[Зімовы палац|Зімовага палаца]] адбыўся [[Царкоўны шлюб|шлюб]] Мікалая II з нямецкай прынцэсай [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Алісай Гесенскай]], якая прыняла пасля {{нп3|Памазанне|памазання|be-x-old|Канфірмацыя}} (здзейснена 21 кастрычніка 1894 года ў Лівадыі) імя Аляксандры Фёдараўны. Маладыя спачатку пасяліліся ў Анічкавым палацы каля імператрыцы Марыі Фёдараўны, аднак увесну 1895 года пераехалі ў Царскае Сяло, а восенню ў Зімовы палац у свае пакоі. У ліпені-верасні 1896 года, пасля каранавання, Мікалай і Аляксандра Фёдараўна здзейснілі вялікае еўрапейскае турнэ ў якасці царскай пары і наведалі з візітамі аўстрыйскага імператара, германскага кайзера, дацкага караля і брытанскую каралеву. Завяршылася вандраванне візітам у Парыж і адпачынкам на радзіме імператрыцы ў Дармштаце. У наступныя гады ў царскай пары нарадзіліся чатыры дачкі — [[Вольга Мікалаеўна|Вольга]] (3 лістапада [[1895]]), [[Таццяна Мікалаеўна|Таццяна]] (29 мая [[1897]]), [[Марыя Мікалаеўна|Марыя]] (14 чэрвеня [[1899]]) і [[Анастасія Мікалаеўна|Анастасія]] (5 чэрвеня [[1901]]). Вялікія княжны для пазначэння саміх сябе ў дзённіках і ліставанні скарысталі абрэвіятуру «ОТМА», складзеную па першых літарах іх імёнаў, наступных у парадку нараджэння ({{comment|Вольга — Таццяна — Марыя — Анастасія|Ольга — Татьяна — Мария — Анастасия}})<ref name="alexp">alexanderpalace.org, ''[http://www.alexanderpalace.org/palace/gds.html The Grand Duchesses — OTMA]''</ref>. 30 ліпеня ([[12 жніўня]]) [[1904]] года ў [[Пецяргоф]]е з’явілася пятае дзіцё і адзіны сын — цэсарэвіч [[Аляксей Мікалаевіч]]. Захавалася ўсё ліставанне Аляксандры Фёдараўны з Мікалаем II (на англійскай мове); згублены толькі адзін ліст Аляксандры Фёдараўны, усе яе лісты нумараваны самой імператрыцай; выдадзены ў Берліне ў [[1922]] годзе<ref>''Письма Александры Фёдоровны к императору Николаю II''. Перевод с английского В. Д. Набокова. — Берлин: Книгоиздательство «Слово», 1922.</ref><ref>Переписка Николая и Александры Романовых, Т. I—V, М.—Л., 1926—1927.</ref>. [[Урадаўнічы сенат|Сенатар]] [[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|У. І. Гурка]] адносіў вытокі ўмяшання Аляксандры ў справы дзяржаўнага кіравання да пачатку 1905 года, калі цар знаходзіўся ў асабліва складаным палітычным становішчы, — калі ён пачаў перадаваць на яе прагляд дзяржаўныя акты, якія выдаваліся ім<ref>[[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|В. И. Гурко]]. ''Царь и царица.'' — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927, стр. 76.</ref>; Гурка лічыў: «Калі гасудар, за адсутнасці ў яго патрэбнай унутранай моцы, не валодаў належнай для кіраўніка ўладарнасцю, то імператрыца, наадварот, была ўся выткана з уладарнасці, што абапіралася ў яе да таго ж на ўласцівую ёй саманадзейнасць». Пра ролю імператрыцы ў развіцці рэвалюцыйнай сітуацыі ў Расіі апошніх гадоў манархіі пісаў ва ўспамінах генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]]: {{пачатак цытаты}} «Разнастайныя варыянты па нагодзе [[Рыгор Яфімавіч Распуцін|распуцінскага]] ўплыву пракрадаліся на фронт, і цэнзура збірала на гэту тэму вялізны матэрыял нават у салдацкіх лістах з дзейнай арміі. Але найболей узрушальнае ўражанне вырабіла фатальнае слова: — Здрада. Яно адносілася да імператрыцы. У арміі гучна, не саромеючыся ні месцам, ні часам, ішлі гутаркі пра настойлівую вымогу імператрыцай сепаратнага міру, пра здраду яе ў дачыненні фельдмаршала [[Гарацыа Герберт Кітчэнер|Кітчэнера]], пра падарожжа якога яна, нібы, паведаміла немцам, і г. д. Перажываючы памяццю мінуўшчыну, улічваючы то ўражанне, якое зрабіла ў арміі чутка пра здраду імператрыцы, я лічу, што гэта акалічнасць згуляла велізарную ролю ў настроі арміі, у дачыненні яе і да дынастыі, і да рэвалюцыі. Генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксееў]], якому я задаў гэта пакутлівае пытанне вясною 1917 года, адказаў мне неяк няпэўна і нехаця: — Пры разборы папер імператрыцы знайшлі ў яе карту з падрабязным пазначэннем армій усяго фронту, якая выраблялася толькі ў двух асобніках — для мяне і для гасудара. Гэта вырабіла на мяне гнятлівае ўражанне. Ці мала хто мог скарыстацца ёю… Больш ні слова. Змяніў гутарку… Гісторыя высветліць, без сумневу, той вылучна адмоўны ўплыў, якое аказвала імператрыца Аляксандра Фёдараўна на кіраванне расійскай дзяржавай у перыяд, што папярэднічаў рэвалюцыі. Што ж тычыцца пытання пра „здраду“, то гэтая няшчасная чутка не была пацверджана ніводным фактам, і пазней была аспрэчана расследаваннем адмыслова прызначанай [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]] камісіі Мураўёва, з удзелам прадстаўнікоў ад Савета р.[абочых] і с.[алдацкіх] дэпутатаў»<ref>Генерал А. И. Деникин. [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_01.html Устои старой власти: вера, царь и отечество] // ''Очерки русской смуты.'' Том первый, Выпуск первый — Paris, 1921, стр. 17—18.</ref>. {{канец цытаты}} == Ацэнкі сучаснікаў == Расійскі гісторык {{нп3|Аляксандр Мікалаевіч Баханаў|А. М. Баханаў|ru|Боханов, Александр Николаевич}} расцэньвае як вельмі дакладнае наступнае апісанне маральнага аблічча і манер паводзін апошняга рускага цара фрэйлінай баранэсай {{нп3|Сафія Карлаўна Буксгеўдэн|С. К. Буксгеўдэн|ru|Буксгевден, София Карловна}}<ref>''[[Аляксандр Мікалаевіч Баханаў|Боханов А. Н.]]'' Николай II / А. Н. Боханов. — М.: Вече, 2008. — 528 с.: ил. — (Императорская Россия в лицах). — ISBN 978-5-9533-2541-7, стр. 16</ref>: {{пачатак цытаты}} Просты ў звароце, без любой афектацыі, Ён меў прыроджаную годнасць, якая ніколі не дазваляла забываць, хто Ён. Разам з тым Мікалай II меў злёгку сентыментальны, вельмі сумленны і часам вельмі прастадушны светапогляд старажытнага рускага двараніна… Ён містычна ставіўся да Свайго абавязку, але і быў спагадны да чалавечых слабасцей і валодаў прыроджанай сімпатыяй да простых людзей — асабліва да сялян. Затое Ён ніколі не дараваў тое, што зваў «цёмнымі грашовымі справамі» {{канец цытаты}} Былы Старшынёй Савета міністраў граф [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Вітэ]], у звязку з крытычнай сітуацыяй напярэдадні выдання [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|маніфеста 17 кастрычніка]] 1905 года, калі абмяркоўвалася магчымасць увядзення ш краіне [[Ваенная дыктатура|ваеннай дыктатуры]], пісаў у сваіх запісах-успамінах: {{пачатак цытаты}} Інакш я сабе не магу вытлумачыць, чаму гасудар не вырашыўся на дыктатуру, бо ён, як слабы чалавек, больш усяго верыць у фізічную сілу (іншых, вядома), то бок сілу, што яго бароніць і знішчае ўсіх яго сапраўдных і падазраваных <…> ворагаў, прытым, вядома, ворагі існага неабмежаванага, самаадвольнага і [[Прыгоннае права|прыгонніцкага]] рэжыму, паводле яго пераканання, ёсць і яго ворагі<ref>Граф [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Витте]]. ''Воспоминания. Царствование Николая II.'' М-Пг., 1923, Т. II, стр. 27 (орфография источника).</ref>. {{канец цытаты}} Генерал {{нп3|Аляксандр Фёдаравіч Рэдзігер|А. Ф. Рэдзігер|ru|Редигер, Александр Фёдорович}} (як {{нп3|Ваеннае міністэрства Расійскай імперыі|ваенны міністр|ru|Военное министерство Российской империи}} у [[1905]]—[[1909]], двойчы на тыдзень меў асабісты даклад гасудару) у сваіх успамінах ([[1917]]—[[1918]]) пісаў пра яго: {{пачатак цытаты}} Да пачатку даклада гасудар заўсёды казаў пра нешта старонняе; калі не было іншай тэмы, то пра надвор’е, пра свой шпацыр, пра спробавую порцыю, якая яму штодня падавалася перад дакладамі, то з {{нп3|Уласны Яго Імператарскай Вялікасці Канвой|Канвою|ru|Собственный Его Императорского Величества Конвой}}, то з {{нп3|Зборна-Казачы лейб-гвардыі полк|Зборнага палка|ru|Сводно-Казачий лейб-гвардии полк}}. Ён вельмі любіў гэтыя варэнні і аднойчы сказаў мне, што толькі што спрабаваў ячны суп, якога не можа дамагчыся ў сябе: Кюба (яго кухар) кажа, што такога навару можна дамагчыся толькі, хто гатуе на сотню людзей <…> Пра прызначэнне старэйшых начальнікаў гасудар лічыў сваім абавязкам ведаць. У яго была дзіўная памяць. Ён ведаў масу асоб, што служылі ў Гвардыі ці калісьці ім бачаныя, помніў баявыя вычыны асобных асоб і ваенных частак, ведаў часткі, што бунтавалі і засталіся вернымі падчас хваляванняў, ведаў нумар і назву кожнага палка, склад кожнай дывізіі і корпуса, месцы размшчэння многіх частак… Ён мне казаў, што ў рэдкіх выпадках бяссоння ён пачынае пералічваць у памяці паліцы па парадку нумароў і звычайна засынае, дойдучы да рэзервовых частак, якія ведае не так цвёрда. <…> Каб ведаць жыццё ў палках, ён штодня чытаў загады па [[Праабражэнскі лейб-гвардыі полк|Праабражэнскаму палку]] і вытлумачыў мне, што чытае іх штодня, бо варта толькі прапусціць некалькі дзён, як распесцішся і перастанеш іх чытаць. <…> Ён любіў апранацца лёгка і казаў мне, што інакш пацее, асабліва, калі нярвовы. Спачатку ён ахвотна насіў дома белую тужурку марскога фасону, а потым, калі стралкам імператара вярнулі старую форму з малінавымі шаўковымі кашулямі, ён дома амаль заўсёды насіў яе, прытым у летнюю спякоту — проста на голым целе. <…> Нягледзячы на цяжкія дні, якія выпадалі на яго лёс, ён ніколі не губляў самавалодання, заўсёды заставаўся роўным і ветлівым, аднолькава руплівым працаўніком. Ён мне казаў, што ён аптыміст, і сапраўды, ён нават у цяжкія хвіліны захоўваў веру ў будучыню, у моц і веліч Расіі. Заўсёды зычлівы і пяшчотны, ён вырабляў чароўнае ўражанне. Яго няздольнасць адмовіць каму-небудзь у просьбе, асабліва калі яна ішла ад заслужанай асобы і была колькі-небудзь выканальная, часам замінала справе і ставіла ў цяжкае становішча міністра, якому даводзілася быць строгім і абнаўляць камандны склад арміі, але разам з тым павялічвала чароўнасць яго асобы. Валадаранне яго было няўдалым і прытым — па яго ўласнай віне. Яго недахопы на вачах ва ўсіх, яны бачны і з гэтых маіх успамінаў. Вартасці ж яго лёгка забываюцца, бо яны былі бачны толькі асобам, якія бачылі яго блізка, і я лічу сваім абавязкам іх адзначыць, тым больш, што я і дагэтуль успамінаю пра яго з самым цёплым пачуццём і шчырым шкадаваннем<ref>[http://militera.lib.ru/memo/russian/rediger/07.html Глава седьмая] // [[Аляксандр Фёдаравіч Рэдзігер|Редигер А. Ф.]] ''История моей жизни'', стр. 545, 547, 548—549.</ref>. {{канец цытаты}} Протапрэсвітар ваеннага і марскога духавенства [[Георгій Іванавіч Шавельскі|Георгій Шавельскі]], які меў цесныя зносіны з царом у апошнія месяцы перад рэвалюцыяй, у сваім даследаванні, напісаным у [[Белая эміграцыя|эміграцыі]] ў [[1930-я]], пісаў пра яго: {{пачатак цытаты}} Пазнаваць жа сапраўднае, без прыкрас, жыццё царам зусім нялёгка, бо яны адгароджаны высокай сцяной ад людзей і жыцця. А імператар Мікалай II штучнай надбудовай яшчэ вышэй падняў гэту сцяну. Гэта было самай характэрнай асаблівасцю яго душэўнага склада і яго царскага дзейнічання. Гэта адбылося апроч яго волі, дзякуючы яго манеры звароту са сваімі падданкамі. <…> Аднойчы ён сказаў Міністру замежных спраў [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|С. Д. Сазонаву]]: «Я імкнуся ні над чым сур’ёзна не задумвацца, — інакш я даўно быў бы ў труне». <…> Свайго суразмоўцу ён ставіў у строга вызначаныя рамкі. Гутарка пачыналася вылучна апалітычна. Гасудар выяўляў вялікую ўвагу і цікавасць да асобы суразмоўцы: да этапаў яго службы, да вычынаў і заслуг <…> Але толькі суразмоўцу выходзіў з гэтых рамак — кранаў якіх-небудзь хвароб бягучага жыцця, як гасудар адразу змяняў ці проста спыняў гутарку<ref>[[Георгій Іванавіч Шавельскі|Шавельский Г. И.]] ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005, стр. 464—465 (орфография источника).</ref>. {{канец цытаты}} Сенатар [[Уладзімір Іосіфавіч Гурка, 1862|Уладзімір Гурка]] пісаў у эміграцыі: {{пачатак цытаты}} Грамадскае асяроддзе, што было па сэрцы Мікалаю II, дзе ён, па ўласным прызнанні, адпачываў душой, было асяроддзе гвардзейскіх афіцэраў, з прычыны чаго ён так ахвотна прымаў запрашэнні ў афіцэрскія сходы найболей знаёмых яму па іх асабовым складзе гвардзейскіх палкоў і, здаралася, праседжваў на іх да раніцы. <…> Прыцягвалі яго афіцэрскія сходы натуральнасцю, адсутнасцю цяжкага прыдворнага этыкету <…> шмат у чым Гасудар да пажылога веку захаваў дзіцячыя густы і схільнасці<ref>[[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|В. И. Гурко]]. ''Царь и царица.'' — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927, стр. 8—9.</ref>. {{канец цытаты}} Многія сучаснікі адзначалі слабасць характару Мікалая II, сярод іх былі, прыкладам, [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Вітэ]]<ref>Витте С. Ю. Воспоминания. М., 1960. Т.2. С. 280.</ref>, [[Аляксандр Пятровіч Ізвольскі|А. П. Ізвольскі]]<ref>Извольский А. П. Воспоминания. Мн., 2003. С. 214.</ref>, яго жонка, [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандра Фёдараўна]], якая ў лістах нярэдка заклікала яго быць цвёрдым, цвёрдым, валявым<ref>Переписка Николая и Александры Романовых, т. III—V. М.-Л., 1926—1927.</ref>. Настаўнік цэсарэвіча Аляксея [[П’ер Жыльяр]], які неадлучна знаходзіўся пры сям’і Раманавых з канца 1905 па май 1918 года, казаў: {{пачатак цытаты}} Заданне, якое выпала на яго долю, было занадта цяжкім, яно перавышала яго сілы. Ён сам гэта адчуваў. Гэта і было прычынай яго слабасці ў адносінах да гасударыні. Таму ён урэшце стаў усё больш падпарадкоўвацца яе ўплыву. {{канец цытаты}} Прэзідэнт [[Трэцяя французская рэспубліка|Французскай Рэспублікі]] [[Эміль Лубэ]] быў процілеглай думкі і ў інтэрв’ю венскай газеце ''Neue Freie Pressa'' у 1910 годзе казаў пра Мікалая II наступнае<ref name="russian-inok.org">[http://www.russian-inok.org/books/nikolay2.html#local15 Е. Е. Алферьев. Император Николай II как человек сильной воли. — Свято-Троицкий Монастырь, Джорданвилль, N.I., 1983]</ref>: {{пачатак цытаты}} Пра рускага Імператара кажуць, што ён даступны розным уплывам. Гэта глыбока няслушна. Рускі Імператар сам праводзіць свае ідэі. Ён бароніць іх са сталасцю і вялікай сілай. {{канец цытаты}} Вядомы рускі гісторык С. С. Ольдэнбург (1888—1940) пісаў<ref name="oldenburgss">Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II. — Белград, 1939, Т. I, с. 17, 86-87)</ref>: {{пачатак цытаты}} Гасудар меў таксама зацятую і нястомную волю ў здзяйненні сваіх планаў. Ён не забываў іх, увесь час да іх вяртаўся, і часцяком урэшце дамагаўся свайго. Іншая думка была шырока пашырана таму, што ў Гасудара, па-над жалезнай рукой, была аксамітавая пальчатка. …Мяккасць звароту, ветлівасць, адсутнасць ці прынамсі вельмі рэдкая праява рэзкасці — тая абалонка, якая хавала волю Гасудара ад позірку неазнаёмленых — стварыла яму ў шырокіх пластах краіны рэпутацыю зычлівага, але слабога кіраўніка, які лёгка паддаецца разнастайным, часта супярэчлівым, намовам. …Тым часам, такое ўяўленне было бясконца далёка ад праўды; вонкавую абалонку прымалі за існасць. Імператар Мікалай II, які ўважліва выслухваў самыя розныя думкі, урэшце паступаў адпаведна свайму меркаванню, у адпаведнасці з тымі высновамі, якія склаліся ў яго розуме, часта — проста насуперак з даванымі яму радамі. …Але дарма шукалі яўных або таемных натхніцеляў рашэнняў Гасудара. Ніхто не хаваўся «за кулісамі». Можна сказаць, што Імператар Мікалай II сам быў галоўным «закулісным уплывам» свайго валадарання. {{канец цытаты}} [[Файл:Nicholas II of Russia reading the St Petersburg News.jpg|thumb|250px|right|Мікалай чытае газету «[[Санкт-Петербургские ведомости|C.-Петербургскія Вѣдомости]]», Царскае Сяло, фота 1902 года.]] Вядомыя і многія яркія прыклады праявы сілы волі Мікалая II<ref name="russian-inok.org"/>. Хоць гэта кніга Е. Е. Алфер’ева і адносіцца да апалагетычных, шэраг прыведзеных ім прыкладаў праявы Мікалаем II моцнай волі немагчыма адмаўляць: * Яго ініцыятыва і настойлівасць у справе склікання ў 1899 годзе Гаагскай Мірнай Канферэнцыі, нягледзячы на выточны скепсіс і нават сарказм некаторых еўрапейскіх лідараў<ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II. — Белград, 1939, Т. I — С. 46-50</ref>. * Заключэнне Портсмуцкага міру (1905 г.) на выгадных для Расіі ўмовах, насуперак выточнаму скептыцызму С. Ю. Вітэ ў дасяжнасці гэтай мэты<ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II. — Белград, 1939, Т. I. — С. 134, 136—137</ref>. * Прыняцце наважных мер да спынення тэрору і аднаўлення парадку ў 1905—1907 гг. * Сталая падтрымка дзейнасці і рэформаў П. А. Сталыпіна, насуперак супраціву Думы і лідараў апазіцыі<ref>Столыпин П. А. Переписка. — М.: Росспэн, 2004</ref><ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II., Т. II</ref>. * Знішчэнне ў 1912 годзе пагрозы ўзнікнення еўрапейскай вайны, насуперак пазіцыі «каршакоў» ва ўрадзе і ў блізкім асяроддзі<ref name=hrono.ru/> (с. 125—126). * Асабістая заслуга ў справе змагання з алкагалізмам і выкараненні п’янства — «Сухі закон» 1914 года, насуперак думцы скептыкаў (у тым ліку прэм’ера У. М. Какоўцава) даў выдатныя вынікі і не падарваў бюджэт краіны<ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II., Т. II, (с. 538, 548)</ref>. * Прыняцце на сябе Вярхоўнага Камандавання ва ўмовах ваеннай катастрофы вясны-лета 1915 года — насуперак усеагульнай думцы і неапраўданым боязям. (у тым ліку амаль усяго блізкага асяроддзя). Хуткае аднаўленне ваеннага становішча, пераадоленне «снараднага голаду»<ref>(В. Криворотов. На страшном пути до Уральской Голгофы. Мадрид, 1975. С. 8 и послед.)</ref><ref name="Winston Churchill 1918. P.227-228">Winston Churchill. The World Crisis 1916—1918. Vol. 1 N.Y. 1927. P. 227—228</ref><ref name="ReferenceC">История России. XX век: 1894—1939 / Под ред. А. Б. Зубова — М.: Астрель-АСТ. 2010. с. 386</ref>. Уінстан Чэрчыль (ваенны міністр Брытаніі ў гады Першай сусветнай вайны) пісаў па яе сканчэнні пра сітуацыю ў Расіі да сакавіка 1917 года<ref name="russian-inok.org"/><ref name="Winston Churchill 1918. P.227-228"/><ref name="ReferenceC"/>: {{пачатак цытаты}} У сакавіку Цар быў на прастоле; Расійская імперыя і руская армія трымаліся, фронт быў забяспечаны і перамога бясспрэчная. …Згодна павярхоўнай модзе нашага часу, Царскі лад прынята трактаваць, як сляпую, прагнілую, ні на што не здольную тыранію. Але разбор трыццаці месяцаў вайны з Германіяй і Аўстрыяй павінен бы выправіць гэтыя легкаважныя ўяўленні. Сілу Расійскай імперыі мы можам памераць па ўдарах, якія яна вытрывала, па бедствах, якія яна перажыла, па невычэрпных сілах, якія яна развіла, і па аднаўленні сіл, на якое яна аказалася здольная. …Чаму адмаўляць Мікалаю II у гэтым суровым выпрабаванні?… Чаму не ўшанаваць яму за гэта гонар? Самаадданы парыў рускіх войскаў, які выратаваў Парыж у 1914 годзе; пераадоленне пакутлівага снараднага адступлення; павольнае аднаўленне сіл; брусілаўскія перамогі; уступленне Расіі ў кампанію 1917 года непераможнай, мацнейшай, чым калі-небудзь; хіба ва ўсім гэтым не было яго долі?<ref name="Winston Churchill 1918. P.227-228"/> {{канец цытаты}} == Радавод == Два прапрадзеды Мікалая II былі роднымі братамі: [[Фрыдрых Гесен-Касельскі]] і [[Карл Гесен-Касельскі]], а дзве прапрабабулькі — стрыечкамі: [[Амалія Гесен-Дармштацкая]] і [[Луіза Гесен-Дармштацкая]]. == Ваенныя чыны і званні == * [[Прапаршчык]] гвардыі (Выс. пр. 6.12.1875) * [[Падпаручнік]] гвардыі (Выс. пр. 6.05.1880) * Прыняў прысягу, уступіў на дзейную службу (Выс. пр. 6.05.1884) * [[Паручнік]] гвардыі (Выс. пр. 30.08.1884) * [[Штабс-капітан]] гвардыі (Выс. пр. 30.08.1887) * [[Флігель-ад’ютант]] (Выс. пр. 6.05.1889) * [[Капітан]] гвардыі (Выс. пр. 21.04.1891) * [[Палкоўнік]] (Выс. пр. 6.08.1892) * [[Фельдмаршал]] англійскай арміі (18.12.1915) == Узнагароды == * [[Ордэн Святога Андрэя Першазваннага]] (20.05.1868) * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] (20.05.1868) * [[Ордэн Белага арла, Расійская імперыя|Ордэн Белага арла]] (20.05.1868) * [[Ордэн Святой Ганны]] 1-ы ст. (20.05.1868) * [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|Ордэн Святога Станіслава]] 1 ст. (20.05.1868) * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4 ст. (30.08.1890) * [[Ордэн Святога Георгія]] 4 ст. (25.10.1915) Замежныя (найвышэйшыя ступені): * [[Ордэн Вендскай кароны]] (Мекленбург-Шверын) (09.01.1879) * [[Ордэн Нідэрландскага льва]] (15.03.1881) * [[Ордэн Заслуг герцага Пятра-Фрыдрыха-Людвіга]] (Ольдэнбург) (15.04.1881) * [[Ордэн Узыходнага сонца]] (Японія) (04.09.1882) * [[Ордэн Вернасці, Бадэн|Ордэн вернасці]] (Бадэн) (15.05.1883) * [[Ордэн Залатога руна]] (Іспанія) (15.05.1883) * [[Ордэн Хрыста]] (Партугалія) (15.05.1883) * [[:de:Hausorden vom Weißen Falken|Ордэн Белага сокала]] (Саксен-Веймар) (15.05.1883) * [[Ордэн Серафімаў]] (Швецыя) (19.05.1883) * [[Ордэн Людвіга Гесенскага|Ордэн Людвіга]] (Гесен-Дармштат) (02.05.1884) * [[Ордэн Святога Стэфана]] вялікі крыж (Аўстра-Венгрыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Святога Губерта]] (Баварыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Леапольда I|Ордэн Леапольда]] (Бельгія) (06.05.1884) * [[Ордэн Святога Аляксандра]] (Балгарыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Вюртэмбергскай кароны]] (06.05.1884) * [[Ордэн Збавіцеля]] (Грэцыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Слана]] (Данія) (06.05.1884) * [[Ордэн Святой Труны Гасподняй Іерусалімскай]] ([[Іерусалімская праваслаўная царква|Іерусалімскі Патрыярхат]]) (06.05.1884) * [[Ордэн Звеставання]] (Італія) (06.05.1884) * [[Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара]] (Італія) (06.05.1884) * [[Ордэн Італьянскай кароны]] (Італія) (06.05.1884) * [[Ордэн Чорнага арла]] (Германская імперыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Зоркі Румыніі]] (06.05.1884) * [[Ордэн Ганаровага легіёна]] (06.05.1884) * [[Асману, ордэн|Ордэн Асману]] (Асманская імперыя) (28.07.1884) * Партрэт персідскага шаха (28.07.1884) * [[Ордэн Паўднёвага Крыжа]] (Бразілія) (19.09.1884) * [[Ордэн Шляхетнай Бухары]] (02.11.1885), з дыяментавымі знакамі (27.02.1889) * [[Ордэн Каралеўскага дому Чакры]] (Сіям) (08.03.1891) * [[Ордэн Кароны дзяржавы Бухары]] з дыяментавымі знакамі (21.11.1893) * [[Ордэн Саламона|Ордэн Пячаткі Саламона]] 1 ст. (Эфіопія) (30.06.1895) * [[Ордэн Падвойнага Цмока]], абсыпаны дыяментамі (Кітай) (22.04.1896) * [[Ордэн Іскандэр-Саіс|Ордэн Сонца Аляксандра]] (Бухарскі эмірат) (18.05.1898) * [[Ордэн Лазні]] (Брытанія) * [[Ордэн Падвязкі]] (Брытанія) * [[Каралеўскі Віктарыянскі ордэн]] (Брытанія)(1904) * [[:en:Order of Carol I|Ордэн Карла I]] (Румынія) (15.06.1906) * Ланцуг да [[Ордэн Серафімаў|Ордэна Серафімаў]] (Швецыя) (12.05.1908) * [[Ордэн «Святыя Роўнаапостальныя Кірыл і Мяфодзій»]] (Балгарыя) (10.02.1910)<ref>[http://ruskline.ru/analitika/2012/08/27/neoslavistskoe_dvizhenie/ Визиты славянских Монархов в Россию (1909—1911 гг.)]</ref> * [[Ордэн Каштоўнага жазла]] (Манголія) (1913)<ref>{{Cite web |url=http://www.goyoltrade.mn/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=38&Itemid=54 |title=Монгол улсын одон медаль, тэмдэгний үйлдвэрлэлийн үүсэл хөгжлөөс |access-date=7 сакавіка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502164648/http://www.goyoltrade.mn/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=38&Itemid=54 |archivedate=2 мая 2021 |url-status=dead }}</ref> == Пасля смерці == === Ацэнка ў рускай эміграцыі === У прадмове да сваіх мемуараў, генерал [[Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. А. Масолаў]], былы цягам шэрага гадоў у блізкім асяроддзі імператара, пісаў у пачатку [[1930-я|1930-х]]: «Гасудар Мікалай II, Яго сям’я і Яго асяроддзе з’яўляліся ледзь не адзіным аб’ектам вінавачання для многіх колаў, што ўяўлялі рускую грамадскую думку дарэвалюцыйнай эпохі. Пасля катастрафічнага развалу нашай бацькаўшчыны вінавачанні засяродзіліся амаль вылучна на Гасудары»<ref>''Предисловие'' // Ген. А. Мосолов. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 1.</ref>. Генерал Масолаў адводзіў асаблівую ролю ў агідзе грамадства{{efn|Пад «грамадствам» ён мае на ўвазе прыдворны і кіравальны клас імперыі.}} ад імператарскай сям’і і ад прастола зусім — імператрыцы Аляксандры Фёдараўне: «звада паміж грамадствам і дваром <…> гэтак абвастрылася, што і грамадства, замест таго, каб па ўкаранелых сваіх манархічных паглядах падтрымваць трон, ад яго адвярнулася і з сапраўдным зларадствам глядзела на яго крушэнне»<ref>Ген. [[Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. Мосолов]]. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 26.</ref>. [[Файл:UkkelOrthodKerk.jpg|thumb|250px|Храм-помнік «у імя справядлівага {{нп3|Іоў|Іова Шматпакутнага|ru|Иов}}, у памяць Цара-Пакутніка Мікалая II і ўсіх рускіх людзей, багаборніцкай уладай у закалоце забітых» ([[1936]]—[[1950]]) у [[брусель]]скім раёне Уккел. Асвячоны [[1 кастрычніка]] [[1950]] года першаіерархам РПЦЗ {{нп3|Анастасій (Грыбаноўскі)|Анастасіям (Грыбаноўскім)|ru|Анастасий (Грибановский)}}.]] З пачатку [[1920-я|1920-х]] манархічнымі коламі [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]] выдаваліся складанні пра апошняга цара, якія мелі апалагетычны (пазней таксама і [[Агіяграфія|агіяграфічны]]) характар і прапагандысцкую скіраванасць; найболей вядомым сярод такіх з’явілася даследаванне прафесара [[Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|С. С. Ольдэнбурга]], якое выйшла ў 2-х тамах у Бялградзе (1939) і [[Мюнхен]]е ([[1949]]) адпаведна. Адна з апошніх высноў Ольдэнбурга абвяшчала: «Самым цяжкім і самым забытым вычынам Імператара Мікалая II-га было тое, што Ён, пры неверагодна цяжкіх умовах, давёў Расію да парога перамогі: Яго праціўнікі не далі ёй пераступіць праз гэты парог»<ref>[[Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|Ольденбург С. С.]] ''Царствование императора Николая II''. Мюнхен, 1949, Т. II, стр. 254 (капитализация букв источника).</ref>. === Афіцыйная ацэнка ў СССР === Артыкул пра яго ў [[ВСЭ|Вялікай савецкай энцыклапедыі]] (выданне 1-е, [[1939]] год): «Мікалай II быў гэтак жа абмежаваны і невуцкі, як яго бацька. <…> Уласцівыя Мікалаю II рысы тупога, недалёкага, недаверлівага і самалюбнага дэспата ў перыяд яго знаходжання на пасадзе атрымалі асабліва яркі выраз. <…> Разумовае ўбоства і маральнае раскладанне прыдворных колаў дасягнулі крайніх меж. Рэжым гніў на кораню <…> Да апошняй хвіліны Мікалай II заставаўся тым, чым быў — тупым самадзержцам, няздольным зразумець ні атачальнага становішча, ні нават сваёй выгады. <…> Ён рыхтаваўся ісці паходам на Петраград, каб у крыві патапіць рэвалюцыйны рух, і разам з набліжанымі да яго генераламі абмяркоўваў план здрады»<ref>[[ВСЭ]], изд 1-е, Т. 42-й, 1939, стб. 133—137.</ref>. У. І. Ленін у публічных выступах і артыкулах нідзе не даваў сваёй характарыстыкі Мікалая II як асобы, найболей шырока вядомая яго палітычная характарыстыка імператара як «першага абшарніка». Другі па ўплыве правадыр [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] [[Л. Д. Троцкі]], наадварот, у 1913 годзе напісаў артыкул пра Мікалая II<ref>{{cite web|url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm185.htm|title=Л. Троцкий. Николай II|accessdate=2013-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521065155/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm185.htm|archivedate=21 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Большасць пазнейшых ([[Вялікая Айчынная вайна|паваенных]]) савецкіх гістарыяграфічных публікацый, прызначаных для шырокага кола, у апісанні гісторыі Расіі ў перыяд валадаранні Мікалая II імкнуліся, наколькі можна, унікаць згадвання пра яго як пра чалавека і асобу: так, «Дапаможнік па гісторыі СССР для рыхтавальных аддзяленняў ВНУ» ([[1979]] год)<ref>А. С. Орлов, В. А. Георгиев. ''Пособие по истории СССР для подготовительных отделений вузов''. — М.: «Высшая школа», 1979, часть 1, стр. 336—418 («Раздел IV „Россия в эпоху империализма“»).</ref> на 82-х старонках тэксту (без ілюстрацый), якія выкладаюць сацыяльна-эканамічнае і палітычнае развіццё Расійскай імперыі ў дадзены перыяд, згадвае імя імператара, які стаяў на чале дзяржавы ў апісваны час, толькі аднойчы<ref>А. С. Орлов, В. А. Георгиев. ''Пособие по истории СССР для подготовительных отделений вузов''. — М.: «Высшая школа», 1979, часть 1, стр. 407.</ref> — пры выкладзе падзей яго адрачэння ў карысць [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|брата]] (пра яго ўзыходжанне не гаворыцца нічога; імя [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]] на тых жа старонках памянёна 121 раз). === Царкоўнае шанаванне === [[Файл:Yekaterinburg cathedral on the blood 2007.jpg|thumb|250px|[[Храм-на-Крыві (Екацярынбург)|Храм-на-Крыві]] ў [[Екацярынбург]]у — пабудаваны на месцы [[Дом Іпацьева|дома інжынера Іпацьева]], дзе 17 ліпеня 1918 года быў расстраляны Мікалай II і яго сям’я.]] З 1920-х гадоў, у рускім замежжы па ініцыятыве Саюзу змагароў памяці імператара Мікалая II<ref>С. Позднышев. ''Немеркнущий свет.'' Сан Пауло, 1949, стр. 27.</ref>, здзяйсняліся рэгулярныя [[Паніхіда|задушныя]] памінанні імператара Мікалая II тройчы ў год (у дзень нараджэння, дзень тэзаімянінаў і ва ўгодкі забойства), але яго шанаванне як святога пачало шырыцца па сканчэнні [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. 19 кастрычніка ([[1 лістапада]]) [[1981]] года імператар Мікалай і яго сям’я былі [[Кананізацыя|кананізаваны]] [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай Замежнай Царквой (РПЦЗ)]]<ref>Служба в Нью-Йорке // «Известия», № 259 (19935) от 5 ноября 1981. стр.4</ref>, якая тады не мела царкоўнага камунікавання з [[РПЦ|Маскоўскім Патрыярхатам]] у СССР. Развязак Архірэйскага Сабора [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] ад [[14 жніўня]] 2000 года: «Уславіць як [[пакутнік]]аў у [[Сабор святых навамучанікаў і спаведнікаў Царквы Рускай|саборы навамучанікаў і спаведнікаў Расійскіх]] царскую сям’ю: імператара Мікалая II, імператрыцу Аляксандру, царэвіча Алексія, вялікіх княжнаў Вольгу, Таціяну, Марыю і Анастасію» (іх памяць — 4 ліпеня па юліянскім календары)<ref>[http://www.sedmitza.ru/text/543115.html Из Деяния Юбилейного Освященного Архиерейского Собора Русской православной церкви о соборном прославлении новомучеников и исповедников российских XX века (Москва, Храм Христа Спасителя, 13—16 августа 2000 г.)]</ref><ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/sobor/glav.htm Император Николай Второй и его семья причислены к лику святых] [[Православие.Ru]], Москва, 14 августа 2000.</ref>. Акт кананізацыі быў успрыняты расійскім грамадствам неадназначна: праціўнікі кананізацыі сцвярджаюць, што абвяшчэнне Мікалая II святым насіла палітычны характар<ref>{{Cite web |url=http://www.istina.ucoz.ru/osipov_o_kanonisazii.html |title=О КАНОНИЗАЦИИ ПОСЛЕДНЕГО РУССКОГО ЦАРЯ |access-date=7 сакавіка 2016 |archive-date=28 лістапада 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128090253/http://www.istina.ucoz.ru/osipov_o_kanonisazii.html |url-status=dead }}</ref>. З іншага боку, у частцы праваслаўнай супольнасці цыркулююць ідэі пра тое, што ўслаўленне цара як пакутніка недастаткова, і ён з’яўляецца царом-збаўцам. Ідэі асуджаны [[Алексій II|Алексіем II]] як блюзнерскія, бо «збавіцельны подзвіг адзін — Бога нашага Ісуса Хрыста»<ref name="credorub">[http://www.pravoslavie.ru/news/25327.htm Предстоятель Русской Церкви осудил т. н. «чин всенародного покаяния»] Православие. Ru, 24 декабря 2007.</ref>. У 2003 годзе ў [[Екацярынбург]]у, на месцы знесенага дома інжынера Іпацьева, дзе быў расстраляны Мікалай II і яго сям’я, быў пабудаваны [[Храм-на-Крыві (Екацярынбург)|Храм-на-Крыві]], перад уваходам у які ўсталяваны помнік сям’і Мікалая II. === Рэабілітацыя. Ідэнтыфікацыя рэшткаў === У снежні 2005 года прадстаўнік кіраўніка «Расійскага Імператарскага Дому» {{нп3|Марыя Уладзіміраўна Раманава|Марыі Уладзіміраўны Раманавай|ru|Романова, Мария Владимировна}} накіраваў у [[Пракуратура Расійскай Федэрацыі|пракуратуру РФ]] заяву пра [[рэабілітацыя|рэабілітацыю]] як ахвяр [[Рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]] расстралянага былога імператара Мікалая II і членаў яго сям’і<ref>[http://newsru.com/russia/20feb2006/pomanovy.html Генпрокуратура РФ отказалась реабилитировать Николая II] NEWSru 20 февраля 2006.</ref>. Паводле заявы, пасля шэрага адмоў у задавальненні, [[1 кастрычніка]] [[2008]] года Прэзідыум Вярхоўнага суда РФ прыняў рашэнне пра рэабілітацыю апошняга расійскага імператара Мікалая II і членаў яго сям’і (нягледзячы на думку генпракуратуры РФ, што заяўляла ў судзе, што вымогі пра рэабілітацыю не адпавядаюць заканадаўству з прычыны таго, што дадзеныя асобы не былі арыштаваны па палітычных матывах, а судовага рашэння пра расстрэл не прымалася)<ref>[http://newsru.com/russia/01oct2008/reab.html Последний российский император Николай II и члены его семьи реабилитированы] [[NEWSru]] 1 октября 2008.</ref><ref name="sp">[http://svpressa.ru/issue/news.php?id=9846 Генпрокуратура признала, что Романовых расстреляли незаконно.]</ref><ref name="reab">{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=36422 |title=Реабилитация через 90 лет после казни |access-date=7 сакавіка 2016 |archive-date=29 чэрвеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629130335/http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=36422 |url-status=dead }}</ref>. [[30 кастрычніка]] таго ж 2008 года паведамлялася, што Генеральная пракуратура РФ прыняла рашэнне пра рэабілітацыю 52 чалавек з асяроддзя імператара Мікалая II і яго сям’і<ref>[http://newsru.com/russia/30oct2009/reabslug.html Реабилитированы десятки приближенных Николая II, разделившие участь его семьи] NEWSru 30 октября 2009.</ref>. [[Файл:Grabraum Nikolaus II.JPG|thumb|left|250px|Пахаванне (1998) меркаваных рэшткаў Мікалая II, Аляксандры Фядораўны, вялікіх княжнаў Анастасіі, Таціяны, Вольгі. а таксама іх слуг у Кацярынінскім прыдзеле [[Петрапаўлаўскі сабор|Петрапаўлаўскага сабора]] (паўднёва-заходняя частка сабора).]] У снежні 2008 года на навукова-практычнай канферэнцыі, праведзенай па ініцыятыве Следчага камітэта пры пракуратуры РФ, з удзелам генетыкаў з Расіі і ЗША было заяўлена<ref>[http://www.tass-ural.ru/lentanews/54965.html Экспертиза подтвердила, что найденные останки принадлежат Николаю II] ИТАР-ТАСС 5 декабря 2008.</ref>, што рэшткі, знойдзеныя ў 1991 годзе пад Екацярынбургам і аддадзеныя зямлі [[17 чэрвеня]] [[1998]] года ў Кацярынінскім прыдзеле [[Петрапаўлаўскі сабор|Петрапаўлаўскага сабора]] (Санкт-Пецярбург)<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=202022 Обряд погребения] Коммерсантъ, № 129 от 18 июля 1998.</ref>, належаць Мікалаю II<ref>[http://www.nature.com/ng/journal/v6/n2/abs/ng0294-130.html Identification of the remains of the Romanov family by DNA analysis] (экспертыза 1994 года)</ref>. У Мікалая II былі вызначаны Y-храмасомная гаплагрупа R1b і мітахандрыяльная гаплагрупа T<ref>[http://dx.doi.org/10.1073/pnas.0811190106 Rogaev, (2009), Genomic identification in the historical case of the Nicholas II royal family, Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, vol. 106, no 13 (March 2009), pp. 5258?5263.]</ref><ref>[http://dx.doi.org/10.1371/journal.pone.0004838 Coble MD, et al. (2009), Mystery Solved: The Identification of the Two Missing Romanov Children Using DNA Analysis, PLoS ONE, vol. 4, no. 3: e4838.]</ref>. У студзені 2009 года СКП завяршыў расследаванне крымінальнай справы па акалічнасцях гібелі і пахавання сям’і Мікалая II; расследаванне было спынена «ў звязку з заканчэннем тэрмінаў даўнасці прыцягнення да крымінальнай адказнасці і смерцю асоб, што здзейснілі наўмыснае забойства»<ref>[http://newsru.com/russia/15jan2009/delo.html Прокуратура закрыла дело об убийстве Николая II и его семьи] NEWSru, 15 января 2009.</ref>. Прадстаўнік [[Марыя Уладзіміраўна Раманава|М. У. Раманавай]], якая называе сябе кіраўніком Расійскага імператарскага дому, у 2009 годзе заяўляў, што «Марыя Уладзіміраўна цалкам падзяляе ў гэтым пытанні пазіцыю [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]{{efn|Патрыярх Маскоўскі [[Алексій II]] адмовіўся браць удзел у цырымоніі пахавання рэшткаў, паставіўшы пад сумнеў іх аўтэнтычнасць.}}<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=21811&ThemesID=616 Останки сладки], [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=201926&ThemesID=616 Все на похороны! Президент примет участие в похоронах Николая II])</ref>, якая не знайшла дастатковых падстаў для прызнання „екацярынбургскіх рэшткаў“ прыналежнымі членам царскай сям’і»<ref>[http://www.interfax.ru/txt.asp?id=93960&sec=1483 Признание статуса дома Романовых будет стоить государству не больше, чем лист бумаги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090814191018/http://www.interfax.ru/txt.asp?id=93960&sec=1483 |date=14 жніўня 2009 }} [[Интерфакс]], 6 августа 2009.</ref>. Іншыя прадстаўнікі Раманавых на чале з {{нп3|Мікалай Раманавіч Раманаў|М. Р. Раманавым|ru|Романов, Николай Романович}} занялі іншую пазіцыю: апошні, у прыватнасці, узяў удзел у пахаванні рэшткаў у ліпені 1998 года, сказаўшы: «Мы прыехалі закрыць эпоху»<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=201875 Начало похорон] «Коммерсантъ», 16 июля 1998.</ref>. 23 верасня 2015 года рэшткі Мікалая II і яго жонкі былі эксгумаваны для следчых дзеянняў у рамках усталявання асоб рэшткаў іх дзяцей — Аляксея і Марыі<ref>[http://sledcom.ru/news/item/970491/?type=news&more_link=1&_=55515 ДОПОЛНИТЕЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ В РАМКАХ УГОЛОВНОГО ДЕЛА О ГИБЕЛИ ЧЛЕНОВ СЕМЬИ РОССИЙСКОГО ИМПЕРАТОРСКОГО ДОМА РОМАНОВЫХ БУДУТ ПРОВЕДЕНЫ В КРАТЧАЙШИЕ СРОКИ] Следственный комитет России, 24 сентября 2015.</ref>. === Помнікі Імператару Мікалаю II === Яшчэ пры жыцці апошняга імператара ў яго гонар былі пастаўлены не менш дванаццаці помнікаў, злучаных з наведваннем ім розных гарадоў і ваенных лагераў. Галоўным чынам гэтыя помнікі ўяўлялі сабою калоны ці абеліскі з імператарскім вензелем і адпаведным надпісам. Адзіны помнік, які ўяўляш сабой бронзавы бюст Імператара на высокім гранітным пастаменце, быў усталяваны ў [[Хельсінкі|Гельсінгфорсе]] да [[300-годдзе дому Раманавых|300-летняму юбілею Дому Раманавых]]. Ніводны з гэтых помнікаў не захаваўся<ref>''Сокол, К. Г.'' Монументальные памятники Российской Империи. Каталог. — М., 2006. — С. 162—165.</ref>. Першым помнікам рускаму цару-пакутніку стаў усталяваны ў 1924 годзе ў Германіі: афіцэры аднаго з прускіх палкоў, шэфам якога быў Імператар Мікалай II, «узвялі яму на надзвычай ганаровым месцы годны помнік»<ref>''Фомин, С. В.'' Золотой клинок Империи // Граф Келлер. — М.: Посев, 2007. — С. 419. — ISBN 5-85824-170-0.</ref><ref>От правления об-ва памяти Государя Императора Николая II // ''Царский вестник''. — № 297. — Белград. — 29 августа — 11 сентября 1932. — С. 3.</ref>. Помнікі Імператару Мікалаю II усталяваны ў наступных населеных пунктах: * пасёлак Вырыца Гатчынскага раёна Ленінградскай вобласці; на тэрыторыі асабняка С. В. Васільева. Бронзавая фігура на высокім пастаменце. Адкрыты ў 2007 годзе. * урочышча Ганіна Яма, блізу Екацярынбурга; у комплексе манастыра Святых Царскіх Пакутнікаў. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты ў 2000-х гадах. * Екацярынбург; каля храма Усіх Святых, якія праззялі ў зямлі Расійскай. Бронзавая кампазіцыя ўлучае фігуры імператара і членаў яго сям’і. Адкрыты 16 ліпеня 2003 года, скульптары К. В. Грунберг і А. Г. Мазаеў. * пасёлак [[Крайск]] [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] Мінскай вобласці; каля Мікольскай царквы. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 17 ліпеня 2012 года, скульптар Ул. Зялянка. * Курск; каля храма святых Веры, Надзеі, Любові і маці іх Сафіі. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 24 верасня 2003 года, скульптар [[Вячаслаў Міхайлавіч Клыкаў|В. М. Клыкаў]]. * Масква; на [[Ваганькаўскія могілкі|Ваганькаўскіх могілках]], каля храма Ускрысення. Мармуровы паклонны крыж і чатыры гранітныя пліты з высечанымі надпісамі. Адкрыты 19 мая 1991 года, скульптар Н. Паўлаў. 19 ліпеня 1997 года мемарыял быў пашкоджаны ў выніку выбуху, пасля быў адноўлены, аднак у лістападзе 2003 года зноў быў пашкоджаны. * пасёлак Новы Свет (Крым). Парны помнік — бронзавыя фігуры імператара і Льва Галіцына. Адкрыты 28 верасня 2012 года, скульптар Барыс Чак. * [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Паўлаўск]], прыгарад Санкт-Пецярбурга; каля Мікольскай царквы. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 20 лістапада 2011 года, скульптар С. Ю. Аліпаў. * Падольск Маскоўскай вобласці; на тэрыторыі сядзібы В. П. Меліхава, каля храма Святых Царскіх Пакутнікаў. Першы гіпсавы помнік працы скульптара В. М. Клыкава, што ўяўляў сабой статую імператара ў поўны ўзрост, быў адкрыты 28 ліпеня 1998 года, аднак 1 лістапада 1998 года быў падарваны. Новы, гэтым разам бронзавы, помнік па гэтай жа мадэлі быў ізноў адкрыты 16 студзеня 1999 года. * [[Пушкін (горад)|Пушкін]]; побач з Феадораўскім Гаударавым саборам. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 17 ліпеня 1993 года, скульптар В. В. Зайко. * Санкт-Пецярбург; за алтаром Крыжаўзвіжанскай царквы (Лігаўскі праспект, 128). Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 19 мая 2002 года, скульптар С. Ю. Аліпаў. * Санкт-Пецярбург; каля храма Ускрысенні Хрыстова (набярэжная Абводнага канала, 116). Парны помнік (скульптар М. У. Переяславец) — бронзавыя фігуры Імператара Мікалая II і Імператрыцы Аляксандры Фядораўны на пастаменце. Адкрыты 12 мая 2013 года<ref>[http://prichod.ru/opyt-prihodov/5683/ В северной столице возле храма на Обводном канале открыт памятник святым страстотерпцам императору Николаю II и императрице Александре]</ref>. * Сочы; на тэрыторыі Міхаіла-Архангельскага сабора. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 21 лістапада 2008 года, скульптар В. Зелянко. * сяло {{нп3|Сяло Сырастан|Сырастан|ru|Сыростан (село)}}, блізу Міяса Чалябінскай вобласці; каля Крыжаўзвіжанскай царквы. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты ў ліпені 1996 года, скульптар П. Е. Лёвачкін. * сяло [[Тайнінскае]], блізу горада Мыцішчы Маскоўскай вобласці. Фігура на высокім пастаменце. Адкрыты 26 мая 1996 года, скульптар В. М. Клыкаў. 1 красавіка 1997 года помнік быў падарваны, аднак спусцячы тры гады адноўлены па гэтай жа мадэлі і зноў адкрыты 20 жніўня 2000 года. * пасёлак [[Шушанскае]] Краснаярскага краю; каля завадской прахадной ТАА «Шушанская марка» (Піянерская вуліца, 10). Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 24 снежня 2010 года, скульптар К. М. Зініч. * 8 чэрвеня 2012 года ў гарадскім парку сіцылійскага горада {{нп3|Таарміна||ru|Таормина}} быў усталяваны бюст Мікалая II. Помнік апошняму расійскаму імператару быў асвячоны па праваслаўным абрадзе<ref>{{Cite web |url=http://palermo-consulru-blog.it/2012-06-na-sicilii-podvig-russkih-moryakov-uvekovechen-v-bronze/ |title=В Таормине (Сицилия, Италия) установлен памятник Николаю II |access-date=7 сакавіка 2016 |archive-date=7 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507114345/http://palermo-consulru-blog.it/2012-06-na-sicilii-podvig-russkih-moryakov-uvekovechen-v-bronze/ |url-status=dead }}</ref>. * У 2007 годзе ў Расійскай Акадэміі майстэрстваў скульптарам [[Зураб Канстанцінавіч Цэрэтэлі|З. К. Цэрэтэлі]] была пададзена манументальная бронзавая кампазіцыя, што складаецца з фігур імператара і членаў яго сям’і, што стаяць перад катамі ў склепе Іпацьеўскага дома, якая паказвае апошнія хвіліны іх жыцця<ref>http://www.tsereteli.ru/publics_i.php?code=1937 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110907011909/http://www.tsereteli.ru/publics_i.php?code=1937 |date=7 верасня 2011 }}</ref>. Ніводны горад пакуль не выказаў жадання ўсталяваць у сябе гэты помнік. * Помнік імператару Мікалаю II у Белградзе. На Новых могілках у 1935 годзе быў узведзены мемарыял Рускай славы, на якім напісана: «Вечная памяць імператару Мікалаю II і 2 000 000 рускіх ваяроў Вялікай вайны» (абноўлены ў 2009 годзе)<ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/32847.htm Завершилось пребывание в Сербии делегации Русской православной церкви]. Православие. Ru, 24 ноября 2009.</ref>. * Храм-помнік у Бруселі. Закладзены 2 лютага 1936 года, выбудаваны па праекце архітэктара Н. І. Ісцаленава, урачыста асвячоны 1 кастрычніка 1950 года мітрапалітам Анастасіям (Грыбаноўскім). Храм-помнік знаходзіцца ў юрысдыкцыі РПЦ(з). * [[Храм-на-Крыві (Екацярынбург)|Храм-на-Крыві]] ў Екацярынбургу. * {{нп3|Капліца-помнік Імператару Мікалаю II і Аляксандру I|Капліца-помнік Імператару Мікалаю II і югаслаўскаму каралю Аляксандру I|ru|Часовня-памятник Николаю II и Александру I}}, узведзеная ў [[Харбін]]е ў 1936 годзе. * Бюст Мікалая II у горадзе [[Баня-Лука]] ў [[Рэспубліка Сербская|Рэспубліцы Сербскай]], усталяваны 21 чэрвеня 2014 года. * {{нп3|Помнік Мікалаю II (Бялград)|Помнік Мікалаю II у Бялградзе|ru|Памятник Николаю II (Белград)}}, [[Сербія]] — падарунак Расійскай Федэрацыі Бялграду. Усталяваны 13 кастрычніка 2014 года ў скверы насупраць мэрыі горада і непадалёку ад {{нп3|Рускі дом (Бялград)|Расійскага цэнтра навукі і культуры «Рускі дом»|ru|Русский дом (Белград)}}. Аўтары скульптуры {{нп3|Андрэй Мікалаевіч Кавальчук|А. М. Кавальчук|ru|Ковальчук, Андрей Николаевич}} і Г. Праватораў<ref>[http://ria.ru/religion/20141013/1028154605.html Памятник царю Николаю II установлен в Белграде]</ref>. Урачыстае адкрыццё помніка адбылося 16 лістапада 2014 года<ref>{{cite news|url=http://ria.ru/religion/20141116/1033565984.html|title=Памятник Николаю Второму открыт в Белграде|date=2014-11-16|publisher=РИА-Новости|accessdate=2014-11-16}}</ref>. * Помнік-бюст Імператару Мікалаю II быў адкрыты 19 мая 2015 года ў галоўнага ўваходу ў [[Лівадыйскі палац]] у [[Лівадыя|Лівадыі]]. Бюст выраблены па мадэлі скульптара А. А. Апалонава са штучнага каменя і бранзаваны. Пастамент з мармуру. === Вуліцы === * Імя Мікалая II носіць вуліца ў французскім горадзе {{нп3|Мезон-Лафіт (горад)|Мезон-Лафіт|ru|Мезон-Лаффит (город)}} (avenue Nicolas II). * Avenue Nicolas II у [[Ніца|Ніцы]] — вуліца, якая падходзіць да {{нп3|Мікалаеўскі сабор (Ніца)|Сабору Святога Мікалая|ru|Николаевский собор (Ницца)}}. * Вуліца Цара Николаjа II у [[Бялград]]зе. * Набярэжная Цэсарэвіча ва [[Уладзівасток]]у<ref>[http://vladivostok-city.com/ru/places/all/all/1164 Набережная Цесаревича, Владивосток - путеводитель по городу]</ref>. == У савецкай літаратуры == У 1972—1973 гадах у часопісе «Звезда» была апублікавана прысвечаная валадаранню Мікалая, яго зняволенню і расстрэлу кніга М. К. Касвінава «Дваццаць тры ступені ўніз» (23 — лік гадоў валадарання Мікалая II і адначасова лік прыступак усходаў у [[Дом Іпацьева|доме Іпацьева]], па якой Мікалай II прайшоў перад расстрэлам). Надалей кніга была некалькі разоў перавыдадзена асобнымі выданнямі. Кніга малявала Мікалая жорсткім, подлым, хітрым і ў той жа час абмежаваным. Разам з тым кніга ўяўляе цікавасць сваёй вялікай бібліяграфіяй: аўтар выкарыстаў матэрыялы закрытых архіваў (у тым ліку меў доступ да «Запіскі» [[Якаў Міхайлавіч Юроўскі|Юроўскага]]), шматлікія малавядомыя публікацыі<ref>[http://rdnevnik.ru/23-romanovy_sssr.html Романовы в зеркале СССР.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101213124432/http://www.rdnevnik.ru/23-romanovy_sssr.html |date=13 снежня 2010 }}</ref><ref>[Касвинов М. К. Двадцать три ступени вниз. М., «Мысль», 1978]</ref>. == Фільмаграфія == Пра Мікалая II і яго сям’ю знята некалькі мастацкіх фільмаў, сярод якіх можна вылучыць «{{нп3|Агонія (фільм)|Агонія|ru|Агония (фильм)}}» (1981), англійска-амерыканскі фільм {{нп3|Мікалай і Аляксандра|«Мікалай і Аляксандра»|ru|Николай и Александра}} (''Nicholas and Alexandra'', [[1971]]) і два расійскія фільмы {{нп3|Царазабойца (фільм)|«Царазабойца»|ru|Цареубийца (фильм)}} ([[1991]]) і {{нп3|Раманавы. Венцаносная сям'я|«Раманавы. Венцаносная сям'я»|ru|Романовы. Венценосная семья}} ([[2000]]). Галівуд зняў некалькі кінастужак пра дачку цара Анастасію, якая нібы выратавалася («Анастасія» (''Anastasia'', [[1956]]) і {{нп3|Анастасія: Таямніца Ганны|«Анастасія, ці таямніца Ганны»|ru|Анастасия: Загадка Анны}} (''Anastasia: The Mystery of Anna'', ЗША, [[1986]]), а таксама мультфільм {{нп3|Анастасія (мультфільм)|«Анастасія»|ru|Анастасия (мультфильм)}} (''Anastasia'', ЗША, [[1997]]). === Кінаўвасабленні === {{external media |align = right |video1=[https://www.youtube.com/watch?v=1VfeiC94FNY Николай II Александрович - Последний на престоле. Документальный фильм из цикла "Русские цари" ] }} * Альфрэд Хікман ({{нп3|Падзенне Раманавых|«Падзенне Раманавых»|ru|Падение Романовых}}, ЗША, 1917) * Хейнц Хаўс («Die Brandstifter Europas», Германія, 1926) * Уладзімір Колчын (Пралог, 1956, «{{нп3|Два жыцці (фільм, 1961)|«Два жыцці»|ru|Две жизни (фильм, 1961)}}», 1961) * Майкл Джэйстан («[[Мікалай і Аляксандра]]» (''Nicholas and Alexandra''), [[1971]]) * {{нп3|Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў|Барыслаў Брандукоў|ru|Брондуков, Борислав Николаевич}} ({{нп3|Сям'я Кацюбінскіх (фільм)|«Сям'я Кацюбінскіх»|ru|Семья Коцюбинских}}, 1972) * Чарлз Кэй (Падзенне арлоў «Fall of Eagles», Англія, 1974) * {{нп3|Анатоль Уладзіміравіч Стычкін|Анатоль Рамашын|ru|Ромашин, Анатолий Владимирович}} («[[Агонія (фільм)|Агонія]]», 1974/1981) * {{нп3|Юрый Аляксандравіч Дземіч|Юрый Дземіч|ru|Демич, Юрий Александрович}} ({{нп3|Давер (фільм, 1975)|«Давер»|ru|Доверие (фильм, 1975)}}, 1975) * [[Амар Шарыф]] («[[Анастасія: Таямніца Ганны|Анастасія, ці таямніца Ганны]]» ''Anastasia: The Mystery of Anna'', ЗША, [[1986]]) * {{нп3|Аляксандр Уладзіміравіч Галібін|Аляксандр Галібін|ru|Галибин, Александр Владимирович}} ({{нп3|Жыццё Кліма Самгіна (тэлесерыял)|«Жыццё Кліма Самгіна»|ru|Жизнь Клима Самгина (телесериал)}} 1987, «[[Раманавы. Венцаносная сям'я|Раманавы. Венцаносная сям’я]]», [[2000]]) * {{нп3|Андрэй Станіслававіч Растоцкі|Андрэй Растоцкі|ru|Ростоцкий, Андрей Станиславович}} («Свой крыж», 1989, «Забароненыя людзі», 1989, «{{нп3|Маці (фільм, 1989)|Маці|ru|Мать (фильм, 1989)}}», 1989, {{нп3|Раскол (фільм, 1993)|«Раскол»|ru|Раскол (фильм, 1993)}}, 1993, {{нп3|Сны (фільм, 1993)|«Сны»|ru|Сны (фильм, 1993)}}, 1993, «Жыццё і смерць Петра Сталыпіна», 2001) * [[Алег Іванавіч Янкоўскі|Алег Янкоўскі]] («[[Царазабойца (фільм)|Царазабойца]]», 1991) * Генадзь Глаголеў ({{нп3|Конь белы (тэлесерыял)|«Конь белы»|ru|Конь белый (телесериал)}}, 1993) * [[Іэн Мак-Келен]] ({{нп3|Распуцін (фільм, 1996)|«Распуцін»|ru|Распутин (фильм, 1996)}}, ЗША, [[1996]]) * Уладзімір Баранаў ({{нп3|Рускі каўчэг|«Рускі каўчэг»|ru|Русский ковчег}}, 2002) * {{нп3|Андрэй Ігаравіч Харытонаў|Андрэй Харытонаў|ru|Харитонов, Андрей Игоревич}} («Грахі айцоў», 2004) * Андрэй Неўраеў ({{нп3|Гібель імперыі (тэлесерыял)|«Гібель імперыі»|ru|Гибель империи (телесериал)}}, 2005) * {{нп3|Яўген Аляксеевіч Стычкін|Яўген Стычкін|ru|Стычкин, Евгений Алексеевич}} («Шчасце ты маё», 2005) * {{нп3|Міхаіл Анатольевіч Ялісееў|Міхаіл Ялісееў|ru|Елисеев, Михаил Анатольевич}} ({{нп3|Сталыпін… Нявывучаныя ўрокі|«Сталыпін… Нявывучаныя ўрокі»|ru|Столыпин… Невыученные уроки}}, 2006) * {{нп3|Яраслаў Валер'евіч Іваноў|Яраслаў Іваноў|ru|Иванов, Ярослав Валерьевич}} ({{нп3|Змова (фільм, 2007)|«Змова»|ru|Заговор (фильм, 2007)}}, 2007) * [[Мікалай Пятровіч Бурляеў|Мікалай Бурляеў]] ({{нп3|Адмірал (фільм)|«Адмиралъ|ru|Адмиралъ}}, 2008) * [[Уладзімір Львовіч Машкоў|Уладзімір Машкоў]] ({{нп3|Распуцін (фільм, 2011)|«Распуцін»|ru|Распутин (фильм, 2011)}}, [[2011]]) * [[Яўген Віталевіч Міронаў|Яўген Міронаў]] ({{нп3|Вока Божае||ru|Глаз Божий}}, 2012) * {{нп3|Валерый Аляксандравіч Дзягцяр|Валерый Дзягцяр|ru|Дегтярь, Валерий Александрович}} ({{нп3|Рыгор Р.||ru|Григорий Р.}}, 2014) * {{нп3|Ларс Айдзінгер||ru|Айдингер, Ларс}} ([[Мацільда (фільм, 2017)|Мацільда]], 2017) === Сітуацыя вакол фільма «Мацільда» === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Скандал вакол фільма «Мацільда»||ru|Скандал вокруг фильма «Матильда»}}}} Расійскі рэжысёр [[Аляксей Яфімавіч Учыцель|Аляксей Учыцель]] у [[2017 год у гісторыі кіно|2017]] годзе зняў мастацкі фільм «[[Мацільда (фільм, 2017)|Мацільда]]», сюжэт якога разгортваецца вакол {{нп3|Адносіны цэсарэвіча Мікалая і Мацільды Кшасінскай|адносін|ru|Отношения цесаревича Николая и Матильды Кшесинской}} балерыны [[Мацільда Феліксаўна Кшасінская|Мацільды Кшасінскай]] і цэсарэвіча Мікалая Аляксандравіча. Ролю Мікалая II выканаў нямецкі акцёр {{нп3|Ларс Айдзінгер||ru|Айдингер, Ларс}}. Запланаваны выхад фільма стаў прадметам грамадскага канфлікту, які разгарэўся з лістапада 2016 года. Складовымі часткамі канфлікту з’яўляюцца жорсткая палеміка, спробы забароны фільма, пагрозы кінапракатчыкам і падпалы кінатэатраў у шэрагу гарадоў Расіі. Прычынай пратэстаў стала ўспрыманне трэйлера фільма як скажаючага гістарычную праўду і ачарняючага памяць Мікалая II, {{нп3|Кананізацыя царскай сям’і|кананізаванага|ru|Канонизация царской семьи}} Рускай праваслаўнай царквой.<ref>[https://sputnik.by/culture/20171018/1031435482/prokat-matildy-v-mogileve-ogranichili-iz-za-carskoj-semi.html Прокат «Матильды» в Могилеве ограничили из-за «царской семьи».] {{Ref-ru}}</ref> == На манетах і паштовых марках == <center><gallery perrow=3 widths=180 heights=180 style="text-align:center; font-size:78%" caption="Манеты і [[Паштовая марка|паштовыя маркі]]"> Файл:Russian Empire-1899-Coin-5-Obverse.jpg|На залатой манеце 5 рублёў ([[1899]]) Файл:Рубль 1913 300 лет дома Романовых.jpg|На срэбным рублі:<br />300-годдзе дому Раманавых ([[1913]]) Файл:Rossia 1913 116.jpg|Паштовая марка Расійскай імперыі ([[1913]]) Файл:RU079 10.jpg|Паштовая марка Расіі ([[2010]]) Файл:Russia stamp Nicholas II 1998 3r.jpg|Паштовая марка [[Расія|Расіі]], прысвечаная 80-годдзю [[Расстрэл царскай сям’і|расстрэла]] ў Екацярынбургу, [[1998]], 3 [[Рубель|рублі]]</gallery></center> == Гл. таксама == * [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] * [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыя Фёдараўна]]. * [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл Аляксандравіч]] * [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандра Фёдараўна]] * [[Вольга Мікалаеўна (вялікая княжна)|Вольга Мікалаеўна]] * [[Таццяна Мікалаеўна (вялікая княжна)|Таццяна Мікалаеўна]] * [[Марыя Мікалаеўна (вялікая княжна)|Марыя Мікалаеўна]] * [[Анастасія Мікалаеўна]] * [[Аляксей Мікалаевіч]] * [[Рыгор Яфімавіч Распуцін]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == ; Даследаванні * {{ВТ-ЭСБЕ|Николай II}} * Аврех А. Я. [http://scepsis.ru/library/id_1834.html ''Царизм накануне свержения''.] — М.: Наука, — 1989 ISBN 5-02-009443-9 * ''Боханов А. Н. Сумерки монархии. — М.: Воскресенье, — 1993. — 288 с.: ил. ISBN 5-88528-021-5'' * Боханов А. Н. Николай II. М.: Мол. гвардия — ЖЗЛ; Русское слово,- 1997. — 480 с.: ил. — (Жизнь замечательных людей. Серия биогр. Вып. 739). ISBN 5-235-02296-3 * ''Боханов А. Н.'' Николай II / А. Н. Боханов. — М.: Вече, — 2008. — 528 с.: ил. — (Императорская Россия в лицах). ISBN 978-5-9533-2541-7 * [[Генрых Зіноўевіч Ёфэ|Иоффе Г. З.]] Крах российской монархической контрреволюции. — М.: Наука, — 1977. 320 с. 12000 экз. * ''Иоффе Г. З.'' Великий Октябрь и эпилог царизма. — М.: Наука, — 1987. 366 с. 9500 экз. * ''Иоффе Г. З.'' Революция и семья Романовых. — М.: Эксмо (Серия: Гибель династии Романовых). — 2012. 368 с. ISBN 978-5-4438-0175-9; 2000 экз. * ''{{нп3|Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|Ольденбург С. С.|ru|Ольденбург, Сергей Сергеевич}}'' Царствование Императора Николая II / Предисловие Ю. К. Мейера — СПБ.: «Петрополь», 1991. — 672 с. ISBN 5-88560-088-0 Репринтное воспроизведение издания: Вашингтон, — 1981 * {{нп3|Сяргей Пятровіч Мяльгуноў|Мельгунов С. П.|ru|Мельгунов, Сергей Петрович}} ''[http://read.aif.ru/pages/biblio_book/?art=159734 Судьба императора Николая II после отречения]{{Недаступная спасылка}}''. Париж, 1951. * ''Соколов Н. А.'' [http://murder-of-imperial-family.gatchina3000.ru Убийство Царской Семьи.] — М.: Советский писатель, — [[1991]]. (Книга Николая Соколова о судебном расследовании убийства Императорской семьи Романовых в [[1918]] году). * ''[[Павел Рыгоравіч Курлоў|Курлов П. Г.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/kurlov_pg/index.html Гибель Императорской России]. Берлин, — 1923. * ''Радциг Е. С.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/NIKITZAR.HTM Николай II в воспоминаниях приближённых] // Новая и новейшая история. 1999. № 2. * ''Федоровский В. М.'' Император Николай II и его флот. // Николай II в воспоминаниях и свидетельствах. — М.: Вече, — 2008. — С. 54-85. * ''Мультатули П. В.'' Внешняя политика императора Николая II (1894—1917). — М.: ФИВ, — 2012. — 840 с., ил., 1000 экз., ISBN 978-5-91862-010-6 * {{кніга | аўтар = Касвинов М.К. | загаловак = Двадцать три ступени вниз | месца = М. | выдавецтва = Мысль | год = 1979 | старонак = 565 | isbn = | ref = Касвинов}} ; Дакументы, дзённікі і ўспаміны * ''[[Сяргей Юльевіч Вітэ|Витте С. Ю.]]'' Воспоминания. Т. I—III. Царствование Николая II. М.-Пг., 1923 (и др. издания) * ''Гурко В. И.'' Царь и царица. — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927 * ''[[П’ер Жыльяр|Жильяр П.]]'' [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/J/JIL'YAR_P'er/_Jil'yar_P..html#01 Император Николай II и его семья.] Вена, — 1921. * ''{{нп3|Таццяна Яўгенаўна Боткіна|Мельник (Боткина) Т. Е.|ru|Боткина, Татьяна Евгеньевна}}'' [http://emalkrest.narod.ru/txt/botkina.htm Воспоминания о Царской Семье.] Белград, — 1921. * Падение царского режима. Стенографические отчёты допросов и показаний, данных в 1917 г. в Чрезвычайной следственной комиссии Временного правительства. В 7 т. М.-Л., — 1926—1927. * ''{{нп3|Жорж Марыс Палеалог|Палеолог М|ru|Палеолог, Жорж Морис}}.'' Царская Россия накануне революции. М., Международные отношения — 1991 * Палеолог М. ''Царская Россия во время мировой войны''. М., — 1991 * Переписка Николая и Александры Романовых М.-Л., — 1926—1927, гл. таксама сучаснае выданне {{кніга |аўтар = Николай II |загаловак = Переписка Николая и Александры |спасылка = http://www.zakharov.ru/component/option,com_books/task,book_details/id,658/Itemid,52/ |выданне = |месца = М. |выдавецтва = «Захаров» |год = 2013 |старонак = 928 |isbn = 978-5-8159-1177-2 }} * [http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913.htm Россия. 1913 год. Статистико-документальный справочник.] — СПб.: Институт Российской истории, [[Расійская акадэмія навук|Российская академия наук]], [[1995]]. * [http://dlib.rsl.ru/rsl01004000000/rsl01004464000/rsl01004464201/rsl01004464201.pdf Полное собрание речей Императора Николая II: 1894—1906]: составлено по официальным данным «Правительственного Вестника». Книгоиздательство Друг Народа, 1906. (Отрывки из речей) * Дневники императора Николая II. Общ. ред. и предисловие д. и. н. К. Ф. Щацилло. М., Орбита. 1992. 734 с. ISBN 5-85210-024-2 * {{кніга |аўтар= |частка= |спасылка частка= |загаловак= Дневники Николая II и императрицы Александры Фёдоровны: в 2 т.|спасылка= |адказны= отв. ред., сост. В. М. Хрусталёв|выданне= 1-е|месца= М.|выдавецтва= ПРОЗАиК|год= 2012|том= |старонкі= |старонак= |серыя= |isbn= 978-5-91631-160-0|тыраж= 3000|ref= }} ; Пытанні кананізацыі * {{артыкул|аўтар= |загаловак= Житие святого страстотерпца, императора Российского Николая Александровича Романова|спасылка= http://www.sedmitza.ru/text/1038648.html|выданне= Московские епархиальные ведомости|тып= журнал|год= 2000|том= |нумар= 10—11|старонкі= 20—33|doi= |issn=}} * [http://www.grad-petrov.ru/archive.phtml?subj=19&mess=251 Об истории канонизации Царственных страстотерпцев рассказывает церковный историк, профессор-протоиерей Георгий Митрофанов] * {{cite web|url=http://www.pravoslavie.ru/sobytia/sobor/juvenalij.htm|title=Основания для канонизации царской семьи. Из доклада митрополита Крутицкого и Коломенского Ювеналия, председателя Синодальной комиссии по канонизации святых|author=|date=2000|work=|publisher=Сайт Православие.ru|accessdate=2014-01-12}} == Спасылкі == * [http://m-dv.ru/catalog/king,21/year,1894/coins.html Каталог монет Императора Николая Второго] * [http://www.alexanderpalace.org/hanbury/toc.html The Emperor Nicholas II — as I knew him' by John Hanbury-Williams] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150403062743/http://www.alexanderpalace.org/hanbury/toc.html |date=3 красавіка 2015 }} * [https://archive.today/20130417031036/blogs.mail.ru/mail/lubosivl/236d6fb22a08fb73.html Семья Николая II (галерея фото)] * [http://rgakfd.altsoft.spb.ru/showObject.do?object=1002207494 ПЕРСОНЫ / НИКОЛАЙ II (НИКОЛАЙ АЛЕКСАНДРОВИЧ РОМАНОВ) ПОСЛЕДНИЙ РОССИЙСКИЙ ИМПЕРАТОР (21.10.1894-02.03. 1917)]{{Недаступная спасылка}}. РГАКФД — Российский государственный архив кинофотодокументов * [http://regiment.ru/bio/S/5.htm Биография на сайте «Русская императорская армия»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080106090212/http://www.regiment.ru/bio/S/5.htm |date=6 студзеня 2008 }} * [http://myekaterinodar.ru/ekaterinodar/articles/ekaterinodar-tri-chasa-v-ekaterinodare-vizit-imperatora-nikolaya-ii/ Три часа в Екатеринодаре. Визит императора Николая II] * Дубенский Д. Н. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/14136-dubenskiy-d-n-ego-imperatorskoe-velichestvo-gosudar-imperator-nikolay-aleksandrovich-v-deystvuyuschey-armii-pg-1915-1916 Его Императорское Величество государь император Николай Александрович в действующей армии] {{start box}} {{succession box| before=[[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр Аляксандравіч]]| after={{нп3|Георгій Аляксандравіч||ru|Георгий Александрович}}| title={{нп3|Цэсарэвіч||ru|Цесаревич}}| years=[[1881]]—[[1894]]}} {{succession box one to three| before=[[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]]| title1=[[Імператары расійскія|Імператар і самадзержац усерасійскі]] [[Файл:Lesser Coat of Arms of Russian Empire.svg|50px]]| years1=[[1894]]—[[1917]]| after1=[[Лютаўская рэвалюцыя|спыненне існавання манархіі]];<br>[[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл Аляксандравіч]]<br>{{нп3|Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка||ru|Родзянко, Михаил Владимирович}}<br>(старшыня {{нп3|Часовы камітэт Дзяржаўнай думы|Часовага камітэта Думы|ru|Временный комитет Государственной думы}});<br>[[Георгій Яўгенавіч Львоў]]<br>(міністр-старшыня [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]])| title2=[[Каралі польскія|Цар польскі]] [[Файл:Small Coat of Arms of Congress Poland.svg|50px]]| years2=[[1894]]—[[1915]] (нямецкая акупацыя)/<br>[[1917]] (адрачэнне)| after2=незалежнасць Польшчы ([[Каралеўства Польскае (1916—1918)|пад акупацыяй,]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|потым рэальная]])<br>[[Юзаф Пілсудскі]] (кіраўнік дзяржавы)| title3=[[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікі князь фінляндскі]] [[Файл:Grand Duchy of Finland Arms.svg|50px]]| years3=[[1894]]—[[1917]]| after3=незалежнасць Фінляндыі,<br>{{нп3|Фрыдрых Карл Гесен-Касельскі|Вяйнё I|ru|Фридрих Карл Гессен-Кассельский}} (кароль Фінляндыі)<br>[[Пер Эвінд Свінхувуд]] (рэгент, в. а. кіраўніка дзяржавы),<br>[[Каарла Юха Стольберг]] (прэзідэнт)}} {{succession box| title=Вярхоўны галоўнакамандуючы арміі і флота Расіі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]| years=[[1915]]—[[1917]] [[Файл:Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg|border|90px]]| before=[[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|вялікі князь Мікалай Мікалаевіч]]| after=[[Міхаіл Васільевіч Аляксееў]]}} {{end box}} {{Імператары Расіі}} {{Манархі Польшчы}} {{Вярхоўныя галоўнакамандуючыя Расіі ў Першай сусветнай вайне}} {{Апошнія Раманавы}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фельдмаршалы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лідары краін-удзельніц Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] [[Катэгорыя:Мучанікі]] [[Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Залатога руна]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскага праваслаўнага палесцінскага таварыства]] [[Катэгорыя:Імператары расійскія]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Вярхоўныя галоўнакамандуючыя Расіі ў Першай сусветнай вайне]] 07458otctpeo7a9i2ncgt3cqoo1w1vt 5152973 5152971 2026-06-09T19:35:35Z Pabojnia 135280 /* Вехі ўнутранай і знешняй палітыкі */ афармленне 5152973 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|тып=імя-значэнні|Мікалай II}} {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[Імператар Усерасійскі]] | парадак = 14 | сцяг = Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg | парадак_2 = 5 | пасада_2 = цар Польшчы | сцяг_2 = Military ensign of Vistula Flotilla of Congress Poland.svg | перыядпачатак_2 = {{OldStyleDate|1|лістапада|1894|20|кастрычніка}} | перыядканец_2 = {{OldStyleDate|15|сакавіка|1917|2}} | папярэднік_2 = [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] | пераемнік_2 = тытул скасаваны | парадак_3 = 5 | пасада_3 = [[Вялікае Княства Фінляндскае|вялікі князь Фінляндскі]] | сцяг_3 = Flag_of_Russia.svg | перыядпачатак_3 = {{OldStyleDate|1|лістапада|1894|20|кастрычніка}} | перыядканец_3 = {{OldStyleDate|15|сакавіка|1917|2}} | папярэднік_3 = [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] | пераемнік_3 = тытул скасаваны | перыядпачатак = {{OldStyleDate|1|лістапада|1894|20|кастрычніка}} | каранацыя = {{OldStyleDate|26|мая|1896|14}} | перыядканец = {{OldStyleDate|15|сакавіка|1917|2}} | папярэднік = [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] | пераемнік = тытул скасаваны | наследнік = {{нп3|Георгій Аляксандравіч|Георгій Аляксандравіч|ru|Георгий Александрович}} (1894—1899)<br/>[[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл Аляксандравіч]] (1899—1904){{efn|Прыняў рашэнне прыняць вярхоўную ўладу толькі па волі Устаноўчага сходу<ref>{{кніга |аўтар= [[Людміла Аляксандраўна Лыкава|Лыкова Л. А.]]|загаловак= Пермь: Тайна гибели Михаила Романова|спасылка= |адказны= |выданне= 1-е|месца= |выдавецтва= Достоинство|год= 2010|том= |старонкі= 14|старонак= 72|серыя= Царское дело|isbn= 978-5-904552-05-3|тыраж=3000}}</ref>.}}<br/>[[Аляксей Мікалаевіч]] (1904—1917) }} '''Мікала́й II Алякса́ндравіч''' ({{ДН|18|5|1868|6}}, [[Пушкін (горад)|Царскае Сяло]] — {{ДС|17|7|1918}}, [[Екацярынбург]]<ref>{{з|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Николай%20II/}}</ref>) — апошні [[Імператары расійскія|імператар]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (з 20 кастрычніка ([[1 лістапада]]) [[1894]] па [[15 сакавіка|2 (15) сакавіка]] [[1917]]), сын імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] і [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыі Фёдараўны]]. Царстваванне Мікалая II было адзначана [[Эканоміка|эканамічным]] развіццём Расіі і адначасова ўзростам у ёй [[Грамадства|сацыяльна]]-[[Палітыка|палітычных]] супярэчнасцей, [[Рэвалюцыя|рэвалюцыйнага]] руху, што выліўся ў [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыю 1905—1907 гадоў]] і [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскую рэвалюцыю 1917 года]]; у знешняй палітыцы — [[экспансія]]й на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], [[Руска-японская вайна|вайной з Японіяй]], а таксама ўдзелам Расіі ў ваенных блоках еўрапейскіх дзяржаў і [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. Мікалай II адрокся ад прастола падчас [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года і знаходзіўся разам з сям’ёй пад хатнім арыштам у [[Пушкін (горад)|царскасельскім]] палацы. Улетку [[1917]] года паводле рашэння [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] быў разам з сям’ёй адпраўлены ў высылку ў [[Табольск]], а ўвесну [[1918]] года перавезены [[Бальшавікі|бальшавікамі]] ў [[Екацярынбург]], дзе ў ліпені 1918 года быў [[Расстрэл імператарскай сям’і Раманавых|расстраляны]] разам з сям’ёй і набліжанымі да яе асобамі. {{нп3|Кананізацыя царскай сям'і|Услаўлены|ru|Канонизация царской семьи}} (разам з жонкай і дзецьмі) [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай Праваслаўнай Царквой]] як [[пакутнік]] [[20 жніўня]] [[2000]] года<ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/sobor/32.htm Чин канонизации новопрославленных святых состоялся в Храме Христа Спасителя]. Православие. Ru.</ref>, раней, у [[1981]] годзе, услаўлены [[Руская Праваслаўная Царква за мяжой|Рускай Праваслаўнай Царквой за мяжой]] як [[мучанік]]. {{TOChidden}} == Імёны, тытулаванні, мянушкі == Хлопчык атрымаў {{нп3|радавыя імёны Раманавых|традыцыйнае раманаўскае імя|ru|Родовые имена Романовых}} — «''Мікалай''». Апроч таго, гэту сітуацыю можна аднесці да «''наймення па дзядзьку''» (звычай, які {{нп3|радавыя імёны Рурыкавічаў|вядомы з Рурыкавічаў|ru|Родовые имена Рюриковичей}}). Ён быў названы ў памяць памерлага маладым старэйшага брата бацькі і жаніха маці — цэсарэвіча {{нп3|Мікалай Аляксандравіч (сын Аляксандра II)|Мікалая Аляксандравіча|ru|Николай Александрович (сын Александра II)}}. «''Супадалі імёны, імёны па бацьку, тэзаіменныя святыя саміх цэсарэвічаў ([[Мікалай Цудатворац|Мікалай Мірлікійскі]]) і іх бацькаў ([[Аляксандр Яраславіч Неўскі|Аляксандр Неўскі]])''»<ref name="ви">Династия Романовых: генеалогия и антропонимика / Е. В. Пчелов. — 06/07/2009 // Вопросы истории. — 2009. — № 06. — С. 76-83.</ref>. [[Імяніны|Тэзаімяніны]] — 6 снежня па [[Юліянскі каляндар|юліянскім календары]] (свята [[Мікалай Цудатворац|Мікалая Цудатворца]]). З нараджэння тытулаваўся ''Яго імператарская высокасць (гасудар{{efn|Скасавана для вялікіх князёў 2 ліпеня 1886 года.}}) вялікі князь Мікалай Аляксандравіч''. Пасля [[Забойства Аляксандра II|гібелі з прычыны тэракту]], здзейсненага [[Народнікі|народнікамі]], [[1 сакавіка]] [[1881]] года дзеда, [[Аляксандр II (імператар расійскі)|імператара Аляксандра II]], атрымаў тытул спадчынніка {{нп3|цэсарэвіч|цэсарэвіча|ru|Цесаревич}}. Поўны тытул Мікалая II як імператара: «''Божиею поспе́шествующею милостию Николай Вторы́й{{efn|Поўны тытул заўсёды пісаўся ў адпаведнасці з [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] марфалогіяй; тут прыведзены ў {{нп3|Рэформа рускай арфаграфіі 1918 года|парэформеннай|ru|Реформа русской орфографии 1918 года}} арфаграфіі.}}, император и самодержец Всероссийский, Московский, Киевский, Владимирский, Новгородский; царь Казанский, царь Астраханский, царь Польский, царь Сибирский, царь Херсонеса Таврического, царь Грузинский; государь Псковский и великий князь Смоленский, Литовский, Волынский, Подольский и Финляндский; князь Эстляндский, Лифляндский, Курляндский и Семигальский, Самогитский, Белостокский, Корельский, Тверский, Югорский, Пермский, Вятский, Болгарский и иных; государь и великий князь Новагорода низовския земли́, Черниговский, Рязанский, Полотский, Ростовский, Ярославский, Белозерский, Удорский, Обдорский, Кондийский, Витебский, Мстиславский и всея Северныя страны́ повелитель; и государь Иверския, Карталинския и Кабардинския земли́ и области Арменския; Черкасских и Горских князей и иных наследный государь и обладатель, государь Туркестанский; наследник Норвежский, герцог Шлезвиг-Голштейнский, Стормарнский, Дитмарсенский и Ольденбургский и прочая, и прочая, и прочая''». У сувязі з {{нп3|Даўка на Хадынскім полі|падзеямі на Хадынцы|ru|Давка на Ходынском поле}} і [[Крывавая нядзеля|9 студзеня 1905 года]] празваны радыкальнай апазіцыяй «''Мікалаем Крывавым''»<ref>[http://militera.lib.ru/memo/russian/kurlov_pg/01.html II. Государь император Николай Александрович] // [[Павел Рыгоравіч Курлоў|Курлов П. Г]]. ''Гибель императорской России''. Берлин, 1923.</ref>; з такой мянушкай фігураваў у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай]] папулярнай [[Гістарыяграфія|гістарыяграфіі]]. Жонка прыватна называла яго «''Нікі''». [[Каўказскія горы|Каўказскія]] горцы, якія праходзілі службу ў Каўказскай тубыльнай коннай дывізіі [[Руская імператарская армія|імператарскай арміі]], звалі гасудара Мікалая II «''Белым Падзішахам''», тым самым паказваючы сваю павагу і адданасць расійскаму імператару. == Дзяцінства, адукацыя і выхаванне == [[Файл:Nicholas II of Russia as a child.jpg|thumb|left|250px|Вялікі князь Мікалай Аляксандравіч ва ўзросце 3 гадоў.]] [[Файл:Niki as a child.JPG|thumb|left|250px|Мікалай Аляксандравіч у пяцігадовым узросце.]] [[Файл:Tsarevich Nicholas Alexandrovich.jpg|thumb|left|250px|Цэсарэвіч Мікалай Аляксандравіч. 1889 год.]] Мікалай II — старэйшы сын імператара [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] і імператрыцы [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыі Фёдараўны]]. Адразу пасля [[Нараджэнне|нараджэння]], 6 мая 1868 года, быў нарачоны ''Мікалаем''<ref>''Высочайший рескрипт, данный на имя высокопреосвященного митрополита Новгородского и С.-Петербургского Исидора''. // «Русский инвалид». 9 мая 1868, № 125, стр. 1 (рескрипт от 6 мая 1868 года, Царское Село).</ref>. [[Хрышчэнне]] немаўляці было здзейснена {{нп3|духоўнік|духоўнікам|be-x-old|Парах}} імператарскай сям’і [[протапрэсвітар]]ам {{нп3|Васіль Барысавіч Бажанаў|Васілём Бажанавым|ru|Бажанов, Василий Борисович}} ва Уваскрасенскай царкве [[Вялікі Екацярынінскі палац|Вялікага Царскасельскага палаца]] 20 мая таго ж года; [[хросны бацька|хроснымі бацькамі]] былі: [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр II]], [[Спіс каралёў Даніі|каралева Дацкая]] [[Лавіса Шведская|Луіза]], спадчынны прынц Дацкі [[Фрэдэрык VIII (кароль Даніі)|Фрыдрых]], вялікая княгіня {{нп3|Алена Паўлаўна (вялікая княгіня)|Алена Паўлаўна|ru|Елена Павловна (великая княгиня)}}<ref>''Высочайше утвержденный церемониал о святом крещении его императорскаго высочества государя великаго князя Николая Александровича.'' // «Русский инвалид», 19 мая 1868, № 135, стр. 1 (имена и титулы — по источнику).</ref>. У раннім дзяцінстве выхавальнікам Мікалая і яго братоў быў [[Англічане|англічанін]] Карл Восіпавіч Хіс, які жыў у Расіі (''Charles Heath'', [[1826]]—[[1900]]); яго афіцыйным выхавальнікам як спадчынніка ў 1877 годзе быў прызначаны генерал {{нп3|Рыгор Рыгоравіч Даніловіч|Рыгор Рыгоравіч Даніловіч|ru|Данилович, Григорий Григорьевич}}. Мікалай атрымаў хатнюю адукацыю ў рамках вялікага [[Гімназія|гімназічнага]] курса; у [[1885]]—[[1890]] гадах — па адмыслова напісанай праграме, што злучала курс дзяржаўнага і [[Эканоміка|эканамічнага]] аддзяленняў [[юрыспрудэнцыя|юрыдычнага]] [[факультэт]]а [[універсітэт|ўніверсітэта]] з курсам {{нп3|Мікалаеўская акадэмія Генеральнага штаба|Акадэміі Генеральнага штаба|ru|Николаевская академия Генерального штаба}}. Навучальныя заняткі вяліся 13 гадоў: першыя восем гадоў былі прысвечаныя прадметам пашыранага гімназічнага курса, дзе асаблівая ўвага надавалася вывучэнню [[Палітыка|палітычнай]] [[Гісторыя|гісторыі]], [[Руская літаратура|рускай літаратуры]], [[Англійская мова|англійскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[Французская мова|французскай моў]] (англійскай Мікалай Аляксандравіч валодаў як роднай); наступныя пяць гадоў прысвячаліся вывучэнню [[Ваенная справа|ваеннай справы]], юрыдычных і эканамічных навук, патрэбных для [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўнага дзеяча]]. Лекцыі чыталіся навукоўцамі з сусветным імем: [[Мікалай Мікалаевіч Бекетаў|Мікалаем Мікалаевічам Бекетавым]], {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Обручаў|Мікалаем Мікалаевічам Обручавым|ru|Обручев, Николай Николаевич}}, [[Цэзар Антонавіч Кюі|Цэзарам Антонавічам Кюі]], [[Міхаіл Іванавіч Драгаміраў|Міхаілам Іванавічам Драгаміравым]], {{нп3|Мікалай Хрысціянавіч Бунгэ|Мікалаем Хрысціянавічам Бунгэ|ru|Бунге, Николай Христианович}}, {{нп3|Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|Канстанцінам Пятровічам Пабеданосцавым|ru|Победоносцев, Константин Петрович}} і іншымі. Усе яны, зрэшты, толькі чыталі лекцыі. Пытаць, каб праверыць, як засвоены матэрыял, не мелі права<ref>Радциг Е. С. Николай II в воспоминаниях приближенных. // Новая и новейшая история. 1999. № 2</ref>. Протапрэсвітар {{нп3|Ян Лявонцьевіч Янышаў|Ян Янышаў|ru|Янышев, Иоанн Леонтьевич}} вучыў цэсарэвіча [[Кананічнае права|кананічнаму праву]] ў сувязі з {{нп3|Гісторыя Рускай царквы|гісторыяй царквы|ru|История Русской церкви}}, галоўным раздзелам [[Багаслоўе|багаслоўя]] і гісторыі [[Рэлігія|рэлігіі]]<ref>О. Платонов. ''Николай Второй в секретной переписке''. М.: Алгоритм, 2005, стр. 11.</ref>. 6 мая [[1884]] года, па дасягненні паўналецця (для спадчынніка), прынёс прысягу ў {{нп3|Прыдворны сабор Спасу Нерукатворнага (Санкт-Пецярбург)|Вялікай царкве|ru|Придворный собор Спаса Нерукотворного (Санкт-Петербург)}} [[Зімні палац|Зімовага палаца]], пра што паведамлялася найвышэйшым маніфестам<ref name=PrV6>«Правительственный вестник», 8 ([[20 мая|20]]) мая 1884, № 102, стр. 1.</ref>. Першым апублікаваным ад яго імя актам быў рэскрыпт на імя {{нп3|Кіраўнікі Масквы|маскоўскага генерал-губернатара|ru|Градоначальники Москвы}} {{нп3|Уладзімір Андрэевіч Даўгарукаў|Уладзіміра Андрэевіча Даўгарукава|ru|Долгоруков, Владимир Андреевич}}: 15 тысяч рублёў для размеркавання, паводле рашэння генерал-губернатара, «''паміж жыхарамі [[Масква|Масквы]], якія найбольш маюць патрэбу ў дапамозе''»<ref name=PrV6/>. Першыя два гады Мікалай служыў малодшым афіцэрам у шэрагах [[Праабражэнскі лейб-гвардыі полк|Праабражэнскага палка]]. Два летнія сезоны ён праходзіў службу ў шэрагах {{нп3|Лейб-гвардыі Гусарскі яго Вялікасці полк|лейб-гвардыі гусарскага палка|ru|Лейб-гвардии Гусарский Его Величества полк}} эскадронным камандзірам, а потым лагерны збор у шэрагах [[Артылерыя|артылерыі]]. 6 жніўня [[1892]] года быў узведзены ў [[палкоўнік]]і. У той жа час бацька ўводзіць яго ў курс спраў па кіраванні краінай, запрашаючы браць удзел у пасяджэннях [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] і Кабінета міністраў. Па прапанове міністра шляхоў зносін [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргея Юльевіча Вітэ]], Мікалай у 1892 годзе для набыцця досведу ў дзяржаўных справах быў прызначаны старшынёй камітэта па пабудове [[Транссібірская магістраль|Транссібірскай чыгункі]]. К 23-му гаду свайго жыцця спадчыннік трона быў чалавекам, які атрымаў шырокія звесткі ў розных абласцях ведаў. У праграму адукацыі ўваходзілі вандраванні па розных [[губерня]]х Расіі, якія ён здзяйсняў разам з бацькам. У давяршэнне адукацыі бацька вылучыў у яго дырэктыву [[крэйсер]] {{нп3|Памяць Азова (крэйсер)|«Памяць Азова»|ru|Память Азова (крейсер)}} ў складзе эскадры для {{нп3|Усходняе вандраванне Мікалая II|вандравання|ru|Восточное путешествие Николая II}} на [[Далёкі Усход]]. За дзевяць месяцаў са світай наведаў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыю]], [[Каралеўства Грэцыя|Грэцыю]], [[Егіпет]], [[Брытанская Індыя|Індыю]], [[Імперыя Цын|Кітай]], [[Японская імперыя|Японію]], а пазней сухапутным шляхам з [[Уладзівасток]]а праз усю [[Сібір]] вярнуўся ў [[Санкт-Пецярбург|сталіцу Расіі]]. Падчас вандравання Мікалай вёў асабісты дзённік. У Японіі на Мікалая быў здзейснены замах (гл. {{нп3|Інцыдэнт у Оцу||ru|Инцидент в Оцу}}); а кашуля з плямамі крыві захоўваецца ў [[Эрмітаж]]ы<ref>Подробнее см.: Мещеряков А. ''Покушение на жизнь цесаревича Николая''. // «Додзё». 2005. № 5.</ref>. Апазіцыйны палітык, член [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думы]] [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання|першага склікання]] {{нп3|Віктар Пятровіч Абнінскі|Віктар Пятровіч Абнінскі|ru|Обнинский, Виктор Петрович}} ў сваім антыманархічным складанні «Апошні самадзержац» сцвярджаў, што Мікалай «''адзін час зацята адмаўляўся ад прастола''», але быў змушаны саступіць патрабаванню [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] і «''падпісаць пры жыцці бацькі маніфест пра сваё ўступленне на прастол''»<ref>Обнинский В. П. ''Последний самодержец. Очерк жизни и царствования императора России Николая II-го'' — Eberhard Frowein Verlag, Berlin, [1912], стр. 38.</ref>. == Уступленне на прастол і пачатак кіравання == [[Файл:Николай II и императрица Александра Федоровна. 1896 г.jpg|thumb|left|250px|Імператар Мікалай II і імператрыца Аляксандра Фёдараўна. 1896 год.]] === Першыя крокі і каранаванне === {{also|Каранацыя Мікалая II і Аляксандры Фёдараўны}} Праз некалькі дзён па сконе [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]] ([[20 кастрычніка]] [[1894]] года) і свайго ўступлення на прастол (найвышэйшы маніфест абнародаваны 21 кастрычніка{{efn|Дата 21 кастрычніка (па юліянскім календары), калі быў апублікаваны маніфест ад 20 кастрычніка 1894 года пра скон яго бацькі і яго ўступ на прастол<ref>«Правительственный вестник», 21 октября (2 ноября) 1894, № 229, стр. 1.</ref>, была занесена ў каляндар як афіцыйны дзень ушэсця на прастол Мікалая II.}}; у той жа дзень прыносілася прысяга саноўнікамі, урадоўцамі, прыдворнымі і ў арміі<ref>«Правительственный вестник», 22 октября ([[3 лістапада|3 ноября]]) 1894 год, № 230, стр. 1.</ref>), 14 лістапада 1894 года ў Вялікай царкве Зімовага палаца пабраўся {{нп3|шлюб у хрысціянстве|шлюбам|ru|Брак в христианстве}} з [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандрай Фёдараўнай]]; {{нп3|мядовы месяц||ru|Медовый месяц}} праходзіў у атмасферы [[Паніхіда|паніхід]] і жалобных візітаў<ref>Великий князь {{нп3|Аляксандр Міхайлавіч (унук Мікалая I)|Александр Михайлович|ru|Александр Михайлович (внук Николая I)}}. ''Книга воспоминаний''. Париж, 1933, стр. 169—170.</ref>. Аднымі з першых кадравых рашэнняў імператара Мікалая II было звальненне ў снежні 1894 года канфліктнага [[Іосіф Уладзіміравіч Гурка|Іосіфа Уладзіміравіча Гуркі]] з паста [[Генерал-губернатарства (Расійская імперыя)|генерал-губернатара]] [[Царства Польскае|Царства Польскага]] і прызначэнне ў лютым 1895 года на пост міністра замежных спраў [[Аляксей Барысавіч Лабанаў-Растоўскі|Аляксея Барысавіча Лабанава-Растоўскага]] — па смерці [[Мікалай Карлавіч Гірс|Мікалая Карлавіча Гірса]]. У выніку абмену нотамі ад 27 лютага ([[11 сакавіка]]) 1895 года<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/1800dok/1895ru_gb.html К соглашению между Россией и Великобританией о разграничении сфер влияния в области Памиров]</ref> было ўсталявана «размежаванне сфер уплыву Расіі і Вялікабрытаніі ў вобласці [[Памір]]аў, на ўсход ад возера [[Заркуль]] (Вікторыя)», па [[Пяндж|рацэ Пяндж]]; [[Памірская воласць]] увайшла ў склад [[Ошскі павет|Ошскага павета]] [[Ферганская вобласць (Расійская імперыя)|Ферганскай вобласці]]; {{нп3|Ваханскі хрыбет||ru|Ваханский хребет}} на расійскіх картах атрымаў пазначэнне ''хрыбта імператара Мікалая II''. Першым буйным міжнародным актам імператара з’явілася {{нп3|Траістая інтэрвенцыя||ru|Тройственная интервенция}} — адначасовае (11 ([[23 красавіка|23]]) красавіка 1895 года), па ініцыятыве расійскага МЗС, выстаўленне (разам з [[Германская імперыя|Германіяй]] і [[Францыя]]й) патрабаванняў да [[Японская імперыя|Японіі]] перагледзець умовы [[Сіманасекскі дагавор|Сіманасекскага мірнага дагавора]] з [[Імперыя Цын|Кітаем]], адмовіўшыся ад прэтэнзій на [[Ляадунскі паўвостраў]]. Першым публічным выступленнем імператара ў Санкт-Пецярбургу стала яго прамова 17 студзеня 1895 года ў Мікалаеўскай зале Зімовага палаца перад дэпутацыямі дваранства, земстваў і гарадоў, што прыбылі «для выказвання іх вялікасцям вернападданніцкіх пачуццяў і прынясення віншавання са шлюбам»; прамоўлены тэкст (ён быў загадзя напісаны, але імператар прамаўляў яго толькі часам зазіраючы ў паперку) абвяшчаў: «''Мне вядома, што ў апошні час чуліся ў некаторых земскіх сходах галасы людзей, якія захапляліся бессэнсоўнымі летуценнямі пра ўдзел прадстаўнікоў земства ў справах унутранага кіравання. Хай усе ведаюць, што я, прысвячаючы ўсе свае сілы выгодзе народнай, буду ахоўваць пачатак самадзяржаўя гэтак жа цвёрда і няўхільна, як ахоўваў яго мой незабыўны, памерлы бацька''»<ref>Крыніца: «Правительственный вестник», 18 ([[30 студзеня|30]]) января 1895, № 14, стр. 1</ref>. У сувязі з прамовай цара [[обер-пракурор]] [[Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў]] 2 лютага таго ж года пісаў вялікаму князю {{нп3|Сяргей Аляксандравіч|Сяргею Аляксандравічу|ru|Сергей Александрович}}: «''Пасля прамовы гасудара працягваецца хваляванне з балбатнёй любога роду. Я не чую яе, але мне расказваюць, што паўсюль у моладзі і інтэлігенцыі ідзе пляткарства з нейкім раздражненнем супраць маладога гасудара. Учора заязджала да мяне Марыя Ал. Мяшчэрская (ур. Паніна){{efn|Княгіня Марыя Аляксандраўна Мяшчэрская — унучка графа {{нп3|Мікіта Пятровіч Панін|М. П. Паніна|ru|Панин, Никита Петрович}}.}}, якая прыехала сюды на кароткі час з вёскі. Яна ў абурэнні ад усіх гаворак, якія чуе з гэтай нагоды ў гасціных. Затое на простых людзей і на вёску слова гасудара пакінула станоўчае ўражанне. Многія дэпутаты, едучы сюды, чакалі бог ведае чаго, і, пачуўшы, уздыхнулі свабодна. Але як сумна, што ў верхніх колах адбываецца недарэчнае раздражненне. <…> Я ўпэўнены, на жаль, што большасць членаў дзяржаўнага Савета ставіцца крытычна да ўчынку гасудара і, на жаль, некаторыя міністры таксама! Бог ведае, што было ў галовах у людзей да гэтага дня і якія выраслі чаканні… Праўда, што давалі да таго нагоду… Многія простыя рускія людзі былі збіты з толку ўзнагародамі, абвешчанымі 1 студзеня. Выйшла так, што новы гасудар з першага кроку адрозніў тых самых, каго нябожчык лічыў небяспечнымі <…> Усё гэта выклікае боязь за будучыню''»<ref>Цыт. паводле: «Письма Победоносцева к Александру III». М., 1926, Т. II, стр. 355—356.</ref>. У пачатку [[1910-я|1910-х]] прадстаўнік [[Левыя (палітыка)|левага]] крыла [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэтаў]] [[Віктар Пятровіч Абнінскі]] пісаў пра прамову цара ў сваім антыманархічным творы: {{пачатак цытаты}} Запэўнівалі, што ў тэксце стаяла слова «{{comment|нязбытнымі|несбыточными}}» [Замест «{{comment|бессэнсоўнымі|бессмысленными}}»]{{efn|Гісторык С. С. Ольдэнбург піша: «Слова „'''безгрунтоўныя'''“ летуценні (якое, як сцвярджаюць, было ў выточным тэксце прамовы) лепш выяўляла думку цара, і агаворка была, вядома, прыкрай»<ref>Ольденбург С. С. ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 49 (выделение источника).</ref>.}}. Але як бы там ні было, яно паслужыла пачаткам не толькі ўсеагульнага ахаладжэння да Мікалая, але і заклала падмурак будучага вызвольнага руху, згуртаваўшы земскіх дзеячаў і даўшы ім матывацыю да больш рашучага чыну дзеянняў. <…> Выступ 17 студзеня 95 года можна лічыць першым крокам Мікалая па нахільнай плоскасці, па якой ён працягвае каціцца і дагэтуль, усё ніжэй спускаючыся ў думцы і сваіх падданых, і ўсяго цывілізаванага свету<ref>[Обнинский В. П.] ''Последний самодержец. Очерк жизни и царствования императора России Николая II-го'' — Eberhard Frowein Verlag, Berlin, [1912] (год и автор не указаны), стр. 48, 51.</ref>. {{канец цытаты}} Гісторык {{нп3|Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|ru|Ольденбург, Сергей Сергеевич}} пісаў пра прамову 17 студзеня: «''Рускае адукаванае грамадства, у сваёй большасці, прыняло гэту прамову як выклік сабе <…> Прамова 17 студзеня рассеяла надзеі [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] на магчымасць [[Канстытуцыя|канстытуцыйных]] ператварэнняў зверху. У гэтым дачыненні яна паслужыла выточнай кропкай для новага ўзросту рэвалюцыйнай [[Агітацыя|агітацыі]], на якую зноў сталі знаходзіць сродкі''»<ref>Ольденбург С. С. ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 50, 51.</ref>. [[Файл:Nikolay II of Russia by I.Repin (1896, GIM).jpg|thumb|250px|Партрэт Мікалая II у 1896 годзе (мастак [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Ілья Рэпін]]).]] Каранаванне імператара і яго жонкі адбылося {{OldStyleDate|26|мая|1896|14}} года. Благая арганізацыя свята прывяла да таго, што на Хадынскім полі адбылася {{нп3|Даўка на Хадынскім полі|даўка|ru|Давка на Ходынском поле}}, у якой загінулі 1379 людзей, а яшчэ некалькі соцень атрымалі цяжкія траўмы. Гэта падзея яшчэ больш пахіснула імідж імператара. У тым жа годзе праходзіла {{нп3|Усерасійская выстаўка ў Ніжнім Ноўгарадзе (1896)|Усерасійская прамысловая і мастацкая выстаўка|ru|Всероссийская выставка в Нижнем Новгороде (1896)}} у [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], якую ён наведаў. У красавіку 1896 года адбылося фармальнае прызнанне расійскім урадам [[Княства Балгарыя|балгарскага]] ўрада князя [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|Фердынанда]]. У 1896 годзе Мікалай II таксама здзейсніў вялікае падарожжа ў [[Еўропа|Еўропу]], сустрэўшыся з [[Франц Іосіф I|Францам-Іосіфам]], [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельмам II]], каралевай [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыяй]] (бабкай [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандры Фёдараўны]]); завяршэннем падарожжа стала яго прыбыццё ў сталіцу [[Франка-рускі саюз|саюзнай]] [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]] [[Парыж]]. Пад яго прыезд у верасні 1896 года ў [[Брытанская імперыя|Вялікабрытанію]], адбылося рэзкае абвастрэнне адносін паміж Вялікабрытаніяй і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], звязанае з [[Генацыд армян|разанінай]] [[Армяне|армянаў]] у Асманскай імперыі, і адначасовае збліжэнне Санкт-Пецярбурга з [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалем]]; будучы госцем у каралевы Вікторыі ў {{нп3|Замак Балмарал|Балмарале|ru|Замок Балморал}}, Мікалай, пагадзіўшыся на супольную распрацоўку праекта рэформаў у Асманскай імперыі, адрынуў зробленыя яму англійскім урадам прапановы зрынуць [[Асманскія султаны|султана]] [[Абдул-Хамід II|Абдул-Хаміда]], захаваць [[Егіпет]] за Англіяй, а наўзамен атрымаць нейкія саступкі па пытанні аб [[Чарнаморскія пралівы|Пралівах]]<ref>История дипломатии Т. II, М., 1963, стр. 338.</ref>. Прыбыўшы ў пачатку кастрычніка таго ж года ў Парыж, Мікалай зацвердзіў супольныя інструкцыі паслам Расіі і Францыі ў Канстанцінопалі (ад чаго рускі ўрад да таго часу катэгарычна адмаўляўся), ухваліў французскія прапановы па егіпецкім пытанні (што ўключала «''гарантыі нейтралізацыі [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]]''» — мэту, якую раней азначыў для рускай дыпламатыі міністр замежных спраў [[Аляксей Барысавіч Лабанаў-Растоўскі|Лабанаў-Растоўскі]], які сканаў 30 жніўня 1896 года). Парыжскія пагадненні цара, якога ў падарожжы суправаджаў [[Мікалай Паўлавіч Шышкін]], выклікалі рэзкія пярэчанні з боку [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргея Вітэ]], [[Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорф|Ламсдорфа]], пасла {{нп3|Аляксандр Іванавіч Нялідаў|Нялідава|ru|Нелидов, Александр Иванович}} і іншых; і ўсё ж, да канца таго ж года руская дыпламатыя вярнулася ў сваё ранейшае рэчышча: умацаванне [[Франка-рускі саюз|саюза з Францыяй]], прагматычнае супрацоўніцтва з Германіяй па асобных пытаннях, замарожванне {{нп3|Усходняе пытанне|Усходняга пытання|ru|Восточный вопрос}} (гэта значыць, падтрымку султана і апазіцыю планам Англіі ў Егіпце). Ад ухваленага на нарадзе міністраў 5 снежня 1896 года пад старшынствам цара плана высадкі расійскага дэсанта на [[Басфор]]ы (пры вызначаным варыянце развіцця падзей) у канчатковым выніку было вырашана адмовіцца. У сакавіку 1897 года расійскія войскі ўзялі ўдзел у міжнароднай міратворчай аперацыі на [[Крыт|Крыце]] пасля {{нп3|Першая грэка-турэцкая вайна|грэка-турэцкай вайны|ru|Первая греко-турецкая война}}. На працягу 1897 года ў Санкт-Пецярбург прыбылі 3 кіраўнікі дзяржаў, каб нанесці візіт расійскаму імператару: [[Франц Іосіф I|Франц-Іосіф]], [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]], прэзідэнт Францыі [[Фелікс Фор]]; падчас візіту Франца-Іосіфа паміж Расіяй і [[Аўстра-Венгрыя|Аўстрыяй]] было складзена пагадненне на 10 гадоў. Маніфест ад 3 (15) лютага 1899 года пра парадак заканадаўства ў [[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікім Княстве Фінляндскім]]<ref>[http://www.hrono.ru/dokum/fin1899.html высочайший манифест от 3 (15) февраля 1899 года]</ref> быў успрыняты насельніцтвам Вялікага Княства як замах на яго правы [[Аўтаномія|аўтаноміі]] і выклікаў масавую незадаволенасць і пратэсты<ref>Ольденбург С. С. ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 140—142 (глава 6-я).</ref>. Маніфест ад 28 чэрвеня [[1899]] года (апублікаваны 30 чэрвеня) паведамляў пра скон у той жа дзень, 28 чэрвеня, «''спадчынніка-цэсарэвіча і вялікага князя [[Георгій Аляксандравіч|Георгія Аляксандравіча]]''» (прысяга апошняму, як спадчынніку прастола, прыносілася раней разам з прысягай Мікалаю) і абвяшчаў далей: «''З гэтага часу, дакуль Богу не будзе пажадана яшчэ блаславіць нас нараджэннем сына, найбліжэйшае права наследавання Усерасійскага прастола, на дакладнай падставе асноўнага Дзяржаўнага Закона пра атрыманне пасада ў спадчыну, належыць найшаноўнейшаму брату нашаму вялікаму князю [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаілу Аляксандравічу]]''»<ref>«Правительственный вестник», 30 июня ([[12 лютага|12 июля]]) 1899, № 139, стр. 1.</ref>. Адсутнасць у маніфесце слоў «''спадчыннік-цэсарэвіч''» у тытуле Міхаіла Аляксандравіча ўзбудзіла ў прыдворных колах неўразуменне, што заахвоціла імператара выдаць 7 ліпеня таго ж года іменны найвышэйшы ўказ, які загадваў называць апошняга «''гасударом спадчыннікам і вялікім князем''»<ref>«Правительственный вестник», 8 ([[20 ліпеня|20]]) июля 1899, № 146, стр. 2.</ref>. === Эканамічная палітыка === {{Main|Эканоміка Расіі пры Мікалаі II|Карупцыя пры Мікалаі II|Фабрычнае заканадаўства Расійскай імперыі|Індустрыялізацыя ў Расійскай імперыі}} Паводле даных упершыню праведзенага ў студзені [[1897]] года [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|ўсеагульнага перапісу]], колькасць насельніцтва Расійскай імперыі склала 125 мільёнаў людзей; з іх для 84 мільёнаў [[Родная мова|роднай]] была [[руская мова]]; [[Граматнасць|пісьменных]] сярод насельніцтва Расіі быў 21 %, сярод асоб ва ўзросце 10-19 гадоў — 34 %. У студзені таго ж года была здзейснена {{нп3|Грашовая рэформа ў Расіі 1895—1897 гадоў|грашовая рэформа|ru|Денежная реформа в России 1895—1897 годов}}, якая ўсталявала [[залаты стандарт]] рубля. Пераход на залаты рубель, сярод іншага, з’явіўся [[дэвальвацыя]]й нацыянальнай [[Валюта|валюты]]: на {{нп3|Імперыял (манета)|імперыялах|ru|Империал (монета)}} ранейшых вагі і пробы значылася зараз «''15 рублёў''» (замест «''10 рублёў''»); але ўсё жа стабілізацыя рубля па курсе «дзвюх трацін», насуперак прагнозам, прайшла паспяхова і без узрушэнняў<ref>Ольденбург С. С. ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 84—85 (глава 4-я).</ref>. [[Файл:Спуск на воду крейсера Аврора 11 мая 1900.jpg||thumb|250px|Спуск Мікалаем II на ваду [[Крэйсер Аўрора|крэйсера «Аўрора»]] 11 (24) мая 1900 года.]] Вялікая ўвага надавалася працоўнаму пытанню. 2 чэрвеня 1897 года быў выдадзены закон пра абмежаванне працоўнага часу, якім усталёўвалася максімальная працягласць працоўнага дня не больш за 11,5 гадзін у звычайныя дні, і 10 гадзін у суботу і перадсвяточныя дні, або калі хоць частка працоўнага дня даводзілася бы на начны час. На [[фабрыка]]х, якія мелі больш за 100 працоўных, уводзілася бясплатная [[Медыцына|медыцынская]] дапамога, якая ахапіла 70 працэнтаў агульнага ліку фабрычных працоўных (1898 год). У чэрвені 1903 года найвышэйша зацверджаныя Правілы пра ўзнагароду пацярпелых ад няшчасных выпадкаў на вытворчасці<ref>[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/1903.htm Правила о вознаграждении потерпевших вследствие несчастных случаев рабочих и служащих, а равно членов их семейств в предприятиях фабрично-заводской, горной и горнозаводской промышленности]</ref>, якія абавязвалі прадпрымальнікаў выплачваць дапамогу і пенсію пацярпеламу ці яго сям’і ў памеры 50-66 % утрымання пацярпелага. У 1906 годзе ў краіне былі створаныя працоўныя [[Прафесійны саюз|прафсаюзы]]. Законам ад 23 чэрвеня 1912 года ў Расіі ўводзілася абавязковае страхаванне працоўных ад хвароб і ад няшчасных выпадкаў. Быў скасаваны асаблівы падатак на землеўласнікаў нярускага (пераважна, [[Палякі|польскага]]) паходжання ў [[Заходні край|Заходнім краі]], уведзены ў кару за [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863 года]]. Указам ад 12 чэрвеня 1900 года была скасавана высылка ў [[Сібір]] як мера кары. Валадаранне Мікалая II было перыядам эканамічнага ўзросту: у [[1885]]—[[1913]] гадах тэмпы ўзросту сельскагаспадарчай вытворчасці складалі ў сярэднім 2 %, а тэмпы ўзросту прамысловай вытворчасці 4,5-5 % за год. Здабыча вугалю на [[Данецкі каменнавугальны басейн|Данбасе]] павялічылася з 4,8 млн тон у 1894 годзе да 24 млн тон у 1913 годзе. Пачалася здабыча вугалю ў [[Кузнецкі вугальны басейн|Кузнецкім вугальным басейне]]. Развівалася здабыча [[Нафта|нафты]] ў наваколлі [[Баку]], [[Грозны|Грознага]] і на Эмбе. Працягвалася {{нп3|Чыгуначны транспарт у Расійскай імперыі|будаванне чыгунак|ru|Железнодорожный транспорт в Российской империи}}, сумарная працягласць якіх складала 44 тыс. км у 1898 годзе і да 1913 года перавысіла 70 тыс. кіламетраў. Па сумарнай працягласці чыгунак Расія пераўзыходзіла любую іншую еўрапейскую краіну і саступала толькі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаным Штатам Амерыкі]], аднак па забяспечанасці чыгункамі на душу насельніцтва саступала як Злучаным Штатам Амерыкі, так і найбуйнейшым еўрапейскім краінам<ref>''Анфимов А.'' [http://www.scepsis.ru/library/id_2748.html Царствование императора Николая II в цифрах и фактах] «Отечественная история», 1994. № 3. — С. 58—76.</ref>. === Рух на ўсход і руска-японская вайна === {{Main|Руска-японская вайна}} [[Файл:1903-MilitarySymbol-Russia.png|thumb|250px|Апалчэнскі крыж.]] Гісторык [[Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург]] адзначаў, што яшчэ ў [[1895]] годзе імператар прадбачыў магчымасць сутыкнення з Японіяй за перавагу на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], і таму рыхтаваўся да гэтага змагання — як у дыпламатычным, так і ў ваенным дачыненні<ref>[[Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|Ольденбург С. С.]] ''Царствование императора Николая II''. Белград, 1939, Т. I, стр. 228 (глава 9-я).</ref>. З рэзалюцыі цара 2 красавіка 1895 года на дакладзе міністра замежных спраў вынікала яго жаданне далейшай экспансіі Расіі на Паўднёвым усходзе (гэта значыць, у [[Карэя|Карэю]]). 3 чэрвеня 1896 года ў [[Масква|Маскве]] быў складзены руска-кітайскі дагавор пра ваенны саюз супраць Японіі; [[Імперыя Цын|Кітай]] пагадзіўся на збудаванне чыгункі праз Паўночную [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]] на [[Уладзівасток]], будаванне і эксплуатацыя якой даручаліся Руска-Кітайскаму банку. 8 верасня 1896 года паміж кітайскім урадам і Руска-Кітайскім банкам быў падпісаны {{нп3|Канцэсія|канцэсійны|ru|Концессия}} дагавор пра будаванне [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]]. 15 (27) сакавіка [[1898]] года Расіяй і Кітаем у [[Пекін]]е была падпісана {{нп3|Руска-кітайская канвенцыя (1898)|Руска-кітайская канвенцыя|ru|Русско-китайская конвенция (1898)}}, згодна з якой Расіі перадаваліся ў арэнднае карыстанне на 25 гадоў порты [[Порт-Артур]]а і [[Далянь|Далёкага]] ([[Далянь|Даляня]]) з прылеглымі тэрыторыямі і воднай прасторай; апроч таго, кітайскі ўрад даваў згоду пашырыць канцэсію, падараваную ім Таварыству Кітайска-Усходняй Чыгункі, на пабудову галінкі чыгункі ({{нп3|Паўднёва-Маньчжурская чыгунка||ru|Южно-Маньчжурская железная дорога}}) ад аднаго з пунктаў Кітайска-Усходняй Чыгункі да Далёкага і Порт-Артура. 12 жніўня [[1898]] года, згодна з наказам Мікалая II, міністр замежных спраў граф {{нп3|Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў (1845)|Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў|ru|Муравьёв, Михаил Николаевич (1845)}} уручыў усім прадстаўнікам замежных дзяржаў, якія былі ў Санкт-Пецябрургу, урадавае паведамленне (цыркулярную ноту), якая абвяшчала сярод іншага: «''Пакласці канец бесперапынным узбраенням і адшукаць сродкі папярэдзіць пагражаючыя ўсяму свету няшчасці — такі цяпер найвышэйшы абавязак для ўсіх Дзяржаў. Перапоўнены гэтым пачуццём, гасудар імператар загадаць мне зрабіў ласку звярнуцца да Урадаў дзяржаў, Прадстаўнікі якіх акрэдытаваныя пры Найвышэйшым Двары, з прапановай пра скліканне канферэнцыі для абмеркавання гэтага важнага задання''»<ref>Цыт. па: ''Чаяние мира всего мира.'' // «Московские церковные ведомости», 30 августа 1898, № 35, стр. 464.</ref><ref>Арыгінал тэксту ноты на [[Французская мова|французскай мове]] гл.: «Правительственный вестник», 16 (28) августа 1898, № 178, стр. 1 («Le maintien de la paix générale et une réduction possible des armements»).</ref>. У [[1899]] і [[1907]] гадах адбыліся [[Гаагскія канвенцыі і дэкларацыі (1899 і 1907)|Гаагскія канферэнцыі]], асобныя рашэнні якіх дзейнічаюць і зараз (у прыватнасці, быў створаны Сталы [[Трацейскі суд|арбітражны суд]] у [[Гаага|Гаазе]]). За ініцыятыву па скліканні Гаагскай мірнай канферэнцыі і ўнёсак у яе правядзенне Мікалай II (і вядомы рускі дыпламат {{нп3|Фёдар Фёдаравіч Мартэнс||ru|Мартенс, Фёдор Фёдорович}}) былі намінаваныя ў 1901 годзе на [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]]<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/nomination/nomination.php?action=show&showid=3291 The Nomination Database for the Nobel Prize in Peace, 1901—1956]</ref>. У [[Сакратарыят ААН|Сакратарыяце ААН]] дагэтуль стаіць бюст Мікалая II і змешчаны яго Зварот да дзяржаў свету пра скліканне першай Гаагскай канферэнцыі. У 1900 годзе Мікалай II адправіў расійскія войскі на падаўленне [[Іхэтуаньскае паўстанне|Іхэтуаньскага паўстання]] супольна з войскамі іншых еўрапейскіх дзяржаў, Японіі і ЗША. Арэнда Расіяй [[Ляадунскі паўвостраў|Ляадунскага паўвострава]], пабудова [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункі]] і заснаванне марской базы ў [[Порт-Артур]]ы, уплыў Расіі ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]] саштурхваліся з памкненнямі Японіі, якая таксама прэтэндавала на Маньчжурыю. 24 студзеня 1904 года японскі пасол уручыў расійскаму міністру замежных спраў [[Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорф|Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорфу]] ноту, якая паведамляла пра спыненне перамоў, якія Японія лічыла «''бескарыснымі''», пра разрыў дыпламатычных зносін з Расіяй; Японія адклікала сваю дыпламатычную місію з Санкт-Пецярбурга і пакідала за сабой права звярнуцца для абароны сваіх інтарэсаў да «''незалежных дзеянняў''», якія яна палічыць патрэбнымі. Увечар 26 студзеня [[японскі флот]] без аб’яўлення вайны атакаваў порт-артурскую эскадру. [[s:ru:Высочайший Манифест 27 января 1904 года о начале военных действий с Японией|Найвышэйшы маніфест]], дадзены Мікалаем II 27 студзеня 1904 года, абвяшчаў Японіі вайну. За пагранічнай {{нп3|Бітва на рацэ Ялу|бітвай на рацэ Ялу|ru|Бой на реке Ялу}} адбыліся {{нп3|Бітва пры Ляаяне|бітвы пад Ляаянам|ru|Сражение при Ляояне}}, {{нп3|Бітва на рацэ Шахэ|на рацэ Шахэ|ru|Сражение на реке Шахе}} і {{нп3|Бітва пры Сандэпу|пад Сандэпу|ru|Сражение при Сандепу}}. Пасля буйнай бітвы ў лютым — сакавіку [[1905]] года, расійская армія пакінула {{нп3|Мукдэнская бітва|Мукдэн|ru|Мукденское сражение}}. 20 снежня 1904 года быў здадзены [[Порт-Артур]]. Канстанцін Мікалаевіч Рыдзеўскі, паводле дзённіка Аляксандры Багдановіч, так апісаў рэакцыю Мікалая II на гэту падзею{{efn|У прадмове да кнігі А. Багдановіч д. г. н. А. Баханаў папярэджвае чытачоў: «пэўныя звесткі, што прыводзяцца аўтарам, патрабуюць крытычных да сябе адносін. Многія з іх, заснаваныя на чутках, не былі гістарычнымі фактамі як такімі, а з’яўляліся толькі пераломленым у свядомасці адлюстраваннем сапраўдных ці ўяўных падзей… Рознага роду недакладнасці часта сустракаюцца ў кнізе. Пра гэта трэба помніць і ўсё прымаць безумоўна на веру не варта».}}: {{пачатак цытаты}} Навіна, якая засмуціла ўсіх, хто любіць сваю бацькаўшчыну, царом была прынята абыякава, не бачна на ім ні цені смутку. Тут жа пачаліся аповеды Сахарава, яго анекдоты, і рогат не пераставаў. Сахараў умеў бавіць цара. Ці гэта не сумна і не абуральна!<ref>Богданович А. В. Три последних самодержца. М., 1990, с. 326.</ref> {{канец цытаты}} Успаміны {{нп3|Юрый Нічыпаравіч Данілаў|Юрыя Данілава|ru|Данилов, Юрий Никифорович}} апісваюць іншае стаўленне Мікалая да падобных падзей («''халодны, каменны, ледзяны спакой''»); пра сітуацыю перад няўхільнай (мяркуючы па данясеннях) здачай Порт-Артура Юрый Данілаў піша: {{пачатак цытаты}} У царскім цягніку большасць была прыгнечана падзеямі, усведамляючы іх важнасць і цяжар. Але Імператар Мікалай II амаль адзін захоўваў халодны, каменны спакой. Ён па-ранейшаму цікавіўся агульнай колькасцю вёрстаў, зробленых ім у раз’ездах па Расіі, успамінаў эпізоды з рознага роду паляванняў, прыкмячаў няёмкасць сустракаючых яго асоб, і г. д.… Сведкам таго ж ледзянога спакою Цара мне давялося быць і пазней; у 1915-м годзе ў цяжкі перыяд адыходу нашых войскаў з Галічыны; у наступным годзе, калі наспяваў канчатковы разрыў Цара з грамадскімі коламі, і ў сакавіцкія дні адрачэння ў Пскове ў 17-м годзе<ref>Мои воспоминания об Императоре Николае II-ом и Вел Князе Михаиле Александровиче. Ю. Н. Данилов</ref>. {{канец цытаты}} [[Файл:Nikolay II-1913.jpg|thumb|250px|left|Мікалай II (1913 год).]] Сам жа Мікалай II у дзённіку пісаў пра гэту падзею так: {{пачатак цытаты}} 21-га снежня. Аўторак. Атрымаў ноччу ўзрушальную вестку ад {{нп3|Анатоль Міхайлавіч Стэсель|Стэселя|ru|Стессель, Анатолий Михайлович}} пра здачу Порт-Артура японцам з прычыны велічэзных страт і хваравітасці сярод гарнізона і поўнага выдаткоўвання снарадаў! Цяжка і балюча, хоць яна і прадбачылася, але хацелася верыць, што армія вызваліць крэпасць. Абаронцы ўсе героі і зрабілі больш за тое, пра што можна было меркаваць. На тое, значыць, Воля Божая!<ref>Дневник Николая II http://www.rus-sky.com/history/library/diaris/1904.htm</ref> {{канец цытаты}} Пасля падзення крэпасці Порт-Артура мала хто ўжо верыў у спрыяльны вынік ваеннай кампаніі. Патрыятычны ўздым змяніўся раздражненнем і маркотай. Гэта сітуацыя спрыяла ўзмацненню антыўрадавай агітацыі і крытычных настрояў сярод насельніцтва. Імператар доўга не згаджаўся прызнаць правал кампаніі, лічачы, што гэта толькі часовыя няшчасці. Ён, без сумневу, хацеў міру, толькі ганаровага міру, які магла бы забяспечыць моцная ваенная пазіцыя. Да канца вясны 1905 года стала яўным, што магчымасць змены ваеннай сітуацыі існуе толькі ў аддаленай перспектыве. Вынік вайны вырашыла марская [[Цусімская бітва|бітва пры Цусіме]] 14-15 мая 1905 года, якая завяршылася амаль поўным знішчэннем расійскага флоту. 23 мая 1905 года расійскі імператар атрымаў, праз пасла [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у Меера, прапанову прэзідэнта [[Тэадор Рузвельт|Тэадора Рузвельта]] пра пасярэдніцтва для заключэння міру. Адказ не прымусіў сябе доўга чакаць. 30 мая міністр замежных спраў Уладзімір Мікалаевіч Ламсдорф афіцыйнай тэлеграмай інфармаваў [[Вашынгтон]] пра прыняцце пасярэдніцтва Тэадора Рузвельта. Рускую дэлегацыю ўзначаліў упаўнаважаны цара Сяргей Юльевіч Вітэ, у Амерыцы да яго далучыўся расійскі пасол у Злучаных Штатах барон Раман Раманавіч Розен. Цяжкае становішча расійскага ўрада пасля руска-японскай войны заахвоцілі германскую дыпламатыю зрабіць у ліпені 1905 года яшчэ адну спробу адарваць Расію ад Францыі і скласці руска-германскі саюз: [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]] прапанаваў Мікалаю II сустрэцца ў ліпені 1905 года ў фінляндскіх [[Шхеры|шхерах]], каля вострава [[Прыморск (Ленінградская вобласць)|Б’ёрке]]. Мікалай пагадзіўся, і на сустрэчы была падпісаная дамова; вярнуўшыся ў Санкт-Пецярбург, адмовіўся ад яе, бо {{OldStyleDate|5|верасня|1905|23|жніўня}} года ў {{нп3|Портсмут (Нью-Гемпшыр)|Портсмуце|ru|Портсмут (Нью-Гэмпшир)}} рускімі прадстаўнікамі [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Сяргеем Юльевічам Вітэ]] і {{нп3|Раман Раманавіч Розен|Раманам Раманавічам Розенам|ru|Розен, Роман Романович}} быў падпісаны {{нп3|Портсмуцкі мірны дагавор|мірны дагавор|ru|Портсмутский мирный договор}}. Паводле ўмоў апошняга, Расія прызнала [[Карэя|Карэю]] сферай уплыву Японіі, саступала Японіі Паўднёвы [[Сахалін]] і правы на Ляадунскі паўвостраў з гарадамі [[Порт-Артур]] і [[Далянь|Далёкі]]. Амерыканскі даследчык эпохі Тайлер Дэнет у [[1925]] годзе сцвярджаў: «''Мала хто зараз лічыць, што Японія была пазбаўлена пладоў будучых перамог. Пераважае адваротная думка. Многія мяркуюць, што Японія была знясілена ўжо да канца мая і што толькі заключэнне міру выратавала яе ад крушэння ці поўнай паразы ў сутыкненні з Расіяй''»<ref>Tyler Dennett. ''Roosevelt and the Russo-Japanese War''. New York, 1925, стр. 297.</ref>. Японія выдаткавала на вайну каля 2 млрд [[Іена|іен]], а яе дзяржаўны доўг узрос з 600 млн іен да 2,4 млрд іен. Толькі па працэнтах японскаму ўраду трэба было штогод выплачваць 110 млн іен. Атрыманыя на правядзенне вайны чатыры замежныя пазыкі цяжкім грузам ляглі на японскі [[бюджэт]]. У сярэдзіне года Японія была змушана ўзяць новую пазыку. Разумеючы, што працяг вайны па прычыне адсутнасці фінансавання робіцца немагчымым, японскі ўрад пад выглядам «''асабістай думкі''» ваеннага міністра Тэрауці праз амерыканскага пасла яшчэ ў сакавіку 1905 года давёў да ведама Тэадора Рузвельта жаданне скончыць вайну. Разлік рабіўся на пасярэдніцтва ЗША, што ў выніку і адбылося. Параза ў руска-японскай вайне (першая за паўстагоддзя) і наступнае падаўленне смуты 1905—1907 гг., якая пагоршылася з’яўленнем чутак пра ўплыў [[Рыгор Яфімавіч Распуцін|Распуціна]], прывялі да падзення аўтарытэта імператара ў кіравальных і [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцкіх]] колах{{efn|Асобы (няшляхцічы), якія скончылі вышэйшыя навучальныя ўстановы, тады набывалі правы асабістага дваранства, з прычыны чаго інтэлігенцыя намінальна была часткай дваранства.}}. Нямецкі журналіст Г. Ганц, які жыў у Санкт-Пецярбургу падчас вайны, адзначаў паражэнчую пазіцыю значнай часткі [[Дваране|дваранства]] і інтэлігенцыі ў адносінах да вайны: «''Агульнай таемнай малітвай не толькі [[Лібералізм|лібералаў]], але і многіх умераных [[Кансерватызм|кансерватараў]] у той час было: „Божа, дапамажы нам быць пабітымі“''»<ref>О. Платонов. Серия «Терновый венец России». История Русского народа в XX веке. Т. I. М., 1997. — 896 с. С. 172—173.</ref>. == Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў == {{main|Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі}} [[Файл:Nicolau e Jorge.jpg|thumb|left|250px|Мікалай II і [[Георг V]].]] З пачаткам руска-японскай вайны Мікалай II пайшоў на некаторыя саступкі [[Лібералізм|ліберальным]] колам: пасля забойства [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраўскім]] баевіком міністра ўнутраных спраў [[Вячаслаў Канстанцінавіч Плевэ|Вячаслава Канстанцінавіча Плевэ]] ён прызначыў на яго пост [[Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі|Пятра Дзмітрыевіча Святаполк-Мірскага]], які лічыўся лібералам; 12 снежня 1904 года быў дадзены найвышэйшы ўказ Сенату «''Пра ўказанні да ўдасканалення дзяржаўнага парадку''», які абяцаў пашырэнне праў [[земства]]ў, страхаванне працоўных, {{нп3|Эмансіпацыя (сацыялогія)|эмансіпацыю|ru|Эмансипация (социология)}} чужынцаў і іншаверцаў, знішчэнне [[цэнзура|цэнзуры]]<ref>[http://constitution.garant.ru/DOC_34000.htm Именной высочайший указ Правительствующему Сенату. 12 декабря 1904 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071016110634/http://constitution.garant.ru/DOC_34000.htm |date=16 кастрычніка 2007 }}</ref>. Пры абмеркаванні тэксту Указа ад 12 снежня 1904 года, ён, аднак, прыватна сказаў графу [[Сяргей Юльевіч Вітэ|Вітэ]] (паводле ўспамінаў апошняга): «''Я ніколі, ні ў якім выпадку не пагаджуся на прадстаўнічы лад кіравання, бо я яго лічу шкодным для даручанага мне Богам народа''»<ref>Граф [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Витте]]. ''Воспоминания. Царствование Николая II.'' М-Пг., 1923, Т. I, стр. 274 (Вітэ кажа, што ў кабінеце цара таксама быў вялікі князь [[Сяргей Аляксандравіч]]; нельга выключаць, што сказанае было прызначана для яго).</ref>. 6 студзеня (стары стыль) 1905 года (свята [[Хрышчэнне Ісуса|Хрышчэння]]), у час {{нп3|Святая вада|вадасвяцця|ru|Святая вода}} на лёдзе [[Нява|Нявы]], перад Зімовым палацам, пры імператары і членах яго сям’і, у самым пачатку спеву {{нп3|Трапар|трапара|ru|Тропарь}} прагучаў стрэл з гарматы, у якой выпадкова (згодна з афіцыйнай версіяй) застаўся зарад {{нп3|Карцеч|карцечы|ru|Картечь}} пасля вучэнняў 4 студзеня. Большая частка куль трапіла ў лёд каля царскага павільёна і ў фасад палаца, у 4-х вокнах якога былі пабіты шклы<ref>«Правительственный вестник», 8 ([[21 студзеня|21]]) января 1905, № 5, стр. 1.</ref>.<ref name="ReferenceD">«Миссионерское обозрение», 1905, № 1, стр. 230.</ref>. У сувязі з інцыдэнтам рэдактар сінадальнага выдання пісаў, што «''нельга не бачыць чагосьці асаблівага''» ў тым, што смяротна быў паранены адзін толькі паліцэйскі па прозвішчы «''Раманаў''» і было прастрэлена дрэўка сцяга марскога корпуса<ref name="ReferenceD"/>. === Падзеі 9 студзеня 1905 года ў Санкт-Пецярбургу === {{main|Крывавая нядзеля}} [[Файл:Петиция рабочих.jpg|thumb|left|250px|{{нп3|Петыцыя працоўных і жыхароў Санкт-Пецярбурга 9 студзеня 1905 года|Петыцыя працоўных і жыхароў Пецярбурга 9 студзеня 1905 года|ru|Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга 9 января 1905 года}}.]] {{OldStyleDate|22|студзеня|1905|9}} года ў Пецярбургу па ініцыятыве [[святар]]а [[Георгій Апалонавіч Гапон|Георгія Гапона]] адбылося {{нп3|шэсце||ru|Шествие}} працоўных да Зімовага палаца. 6—8 студзеня святаром Гапонам і групай працоўных была складзена на імя імператара [[Петыцыя працоўных і жыхароў Санкт-Пецярбурга 9 студзеня 1905 года|Петыцыя пра працоўныя патрэбы]], у якой нароўні з эканамічнымі ўтрымліваўся шэраг палітычных патрабаванняў. Галоўным патрабаваннем петыцыі было знішчэнне [[бюракратыя|ўлады ўрадоўцаў]] і ўвядзенне [[парламент|народнага прадстаўніцтва]] ў форме [[Устаноўчы сход|Устаноўчага сходу]]<ref>[[s:ru:Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II (Гапон)|Петиция рабочих и жителей Санкт-Петербурга для подачи царю Николаю II]]</ref>. Калі ўраду стала вядома пра палітычны змест петыцыі<ref name="Любимов">{{артыкул|аўтар =Любимов Д. Н.|загаловак =Гапон и 9 января|спасылка =|выданне =Вопросы истории|месца =М.|год =1965|нумар =8—9|старонкі =}}</ref>, было прынята рашэнне не дапушчаць працоўных да Зімовага палаца, а пры патрэбе затрымліваць іх сілай<ref>{{кніга|аўтар= Витте С. Ю.|загаловак= Воспоминания. Царствование Николая II|спасылка= http://az.lib.ru/w/witte_s_j/text_0050.shtml|месца= Берлин|выдавецтва= Слово|год= 1922}}</ref><ref>{{кніга|аўтар =Спиридович А. И.|загаловак =Записки жандарма|спасылка =http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/gendarme.htm|месца=Харьков|выдавецтва=«Пролетарий»|год =1928|старонак =205}}</ref>. Вечарам 8 студзеня міністр унутраных спраў Пётр Дзмітрыевіч Святаполк-Мірскі апавясціў імператара пра прынятыя меры. Насуперак распаўсюджанай думцы (асабліва ў савецкай гістарыяграфіі), невядома ці аддаваў Мікалай II загад пра стральбу, ці толькі ўхваліў меры, прапанаваныя кіраўніком урада (асабістыя даклады міністраў не запісваліся ў пратаколах)<ref name="Любимов"/><ref>{{артыкул|аўтар =Святополк-Мирская Е. А.|загаловак =Дневник кн. Е. А. Святополк-Мирской за 1904—1905 гг.|спасылка =|выданне =Исторические записки|нумар =77|месца =М.|год =1965|старонкі =273—277}}</ref>. 9 студзеня калоны працоўных на чале са святаром Гапонам рушылі з розных канцоў горада да Зімовага палаца. Працоўныя імкнуліся ў цэнтр горада, нягледзячы на папярэджанні і нават атакі кавалерыі<ref name="Лопухин">{{артыкул|загаловак=Доклад директора Департамента полиции Лопухина министру внутренних дел о событиях 9-го января|спасылка =http://www.hrono.ru/dokum/190_dok/19050109lopuhin.php|выданне =Красная летопись|нумар =1|месца =Л.|год =1922|старонкі =330—338}}</ref>. Каб прадухіліць збор 150-тысячнага натоўпу ў цэнтры горада<ref name="Любимов"/>, войскі адкрылі па калонах атаку з агнястрэльнай зброі<ref name="Лопухин"/>. Паводле афіцыйных урадавых дадзеных, за дзень 9 студзеня былі забітыя 130 і параненыя 299 людзей<ref name="Лопухин"/>. Па падліках савецкага гісторыка {{нп3|Уладзімір Іванавіч Неўскі|Уладзіміра Іванавіча Неўскага|ru|Невский, Владимир Иванович}}, забітых было да 200, а параненых да 800 асоб<ref>{{артыкул|аўтар= Невский В. И.|загаловак= Январские дни в Петербурге 1905 года|спасылка= |выданне= Красная Летопись|год= 1922|том= 1|старонкі= }}</ref>. Увечары 9 студзеня Мікалай II запісаў у сваім дзённіку: «''Цяжкі дзень! У Пецярбургу адбыліся сур’ёзныя хваляванні з прычыны жадання працоўных дайсці да Зімовага палаца. Войскі павінны былі страляць у розных месцах горада, было шмат забітых і параненых. Госпадзі, як балюча і цяжка!''»<ref>[http://militera.lib.ru/db/nikolay-2/1905.html ЦГАОР, ф.601. ОП.1, д. 248. Дневник Николая Романова. запись от 9 января 1905 г.]</ref>. Падзеі 9 студзеня сталі паваротным момантам у расійскай гісторыі і паклалі пачатак [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Першай рускай рэвалюцыі]]. Ліберальная і рэвалюцыйная апазіцыя ўсклала ўсю віну за падзеі на імператара Мікалая. Святар Гапон, які схаваўся ад пераследу паліцыі, напісаў вечарам 9 студзеня заклік, у якім заахвочваў працоўных да ўзброенага [[паўстанне|паўстання]] і зрынання дынастыі: «''Звер-цар, яго ўрадоўцы-казнакрады і рабаўнікі рускага народа свядома хацелі быць і зрабіліся забойцамі бяззбройных нашых братоў, жонак і дзяцей. Кулі царскіх салдат, якія забілі за Нарвскай заставай працоўных, што неслі царскія партрэты, прастрэльвалі гэтыя партрэты і забілі нашу веру ў цара. Так адпомсцім жа, браты, праклятаму народам цару, усяму яго змяінаму царскаму вырадку, яго міністрам і ўсім рабаўнікам няшчаснай рускай зямлі! Смерць ім усім!''»<ref>{{артыкул|аўтар =Гапон Г. А.|загаловак =[[s:ru:Третье послание к рабочим (Гапон)|Третье послание к рабочим]]|выданне =Священника Георгия Гапона ко всему крестьянскому люду воззвание|год =1905|старонкі =14—15}}</ref>. Рэдактар ліберальнага часопіса «''Освобождение''» [[Пётр Бернгардавіч Струвэ]] у артыкуле «{{comment|Кат народа|Палач народа}}» пісаў: «''Народ ішоў да яго, народ чакаў яго. Цар сустрэў свой народ. Бізунамі, шаблямі і кулямі ён адказваў на словы смутку і даверу. На вуліцах Пецярбурга разлілася кроў і разарвалася назаўжды сувязь паміж народам і гэтым царом. Усё адно, хто ён, напышлівы дэспат, не жадаючы зважаць на народ, ці пагарджаны баязлівец, які баіцца стаць тварам да твару з той стыхіяй, з якой ён чэрпаў сілу, — пасля падзей {{OldStyleDate|22|студзеня|1905|9}} года цар Мікалай стаў адкрыта ворагам і катам народа''»<ref>{{артыкул|аўтар =Струве П. Б.|загаловак =Палач народа|спасылка =|выданне =Освобождение|месца =Париж|год =1905|нумар =64|старонкі =1}}</ref>. У рэвалюцыйным друку дзень 9 студзеня атрымаў назву «''[[Крывавая нядзеля|Крывавай нядзелі]]''»<ref>{{артыкул|загаловак= Революционные дни|аўтар= Ленин В. И.|спасылка= http://www.marxists.org/russkij/lenin/works/9-26.htm|выданне= Вперёд|год= 31 (18) января 1905 г.|нумар= 4}}</ref>. Пасля гэта назва была замацавана {{нп3|Кароткі курс гісторыі УКП(б)|Кароткім курсам гісторыі УКП(б)|ru|Краткий курс истории ВКП(б)}}<ref>{{Cite web |url=http://magister.msk.ru/library/politica/kursvkpb.htm#03 |title=Краткий курс истории ВКП(б). Глава III. Меньшевики и большевики в период русско-японской войны и первой русской революции (1904—1907 годы). |access-date=7 сакавіка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111019050343/http://www.magister.msk.ru/library/politica/kursvkpb.htm#03 |archivedate=19 кастрычніка 2011 |url-status=dead }}</ref> і ўвайшла ў савецкую і расійскую [[Гістарыяграфія|гістарыяграфію]]. === Нарастанне рэвалюцыі. Маніфест 17 кастрычніка === 4 лютага ў Маскоўскім Крамлі бомбай [[Тэрарызм|тэрарыста]] быў забіты вялікі князь [[Сяргей Аляксандравіч]], які прытрымліваўся вельмі [[Правыя (палітыка)|правых]] палітычных поглядаў і меў пэўны ўплыў на свайго пляменніка. 17 красавіка 1905 года быў дадзены ўказ «''[[Указ аб умацаванні асноў верацярпімасці|Аб умацаванні асноў верацярпімасці]]''», які скасаваў шэраг [[Свабода сумлення|веравызнальных]] абмежаванняў, у прыватнасці ў дачыненні да «''раскольнікаў''» ([[Стараверства|старавераў]]). У краіне працягваліся [[Забастоўка|стачкі]]; пачаліся хваляванні на ўскраінах імперыі: у [[Курляндыя|Курляндыі]] {{нп3|Лясныя браты (1905—1906)|лясныя браты|ru|Лесные братья (1905—1906)}} пачалі выразаць мясцовых нямецкіх памешчыкаў, на [[Каўказ]]е пачалася {{нп3|Армяна-татарская разаніна (1905—1906)|армяна-татарская разаніна|ru|Армяно-татарская резня (1905—1906)}}. Рэвалюцыянеры і сепаратысты атрымлівалі падтрымку грашамі і зброяй ад Англіі і Японіі<ref>[http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301601 Девятьсот пятый год: террор в действии. Куплено на японские деньги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061010075202/http://his.1september.ru/articlef.php?ID=200301601 |date=10 кастрычніка 2006 }}</ref>. Так, улетку 1905 года ў [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]] быў затрыманы англійскі параход «Джон Графтан», які сеў на мель. Ён перавозіў некалькі тысяч вінтовак для фінскіх сепаратыстаў і баевікоў-рэвалюцыянераў. Адбылося некалькі паўстанняў на флоце і ў розных гарадах. Самым буйным стала снежаньскае паўстанне ў Маскве. Адначасова вялікі размах атрымаў [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраўскі]] і [[Анархізм|анархісцкі]] індывідуальны тэрор. Усяго за пару гадоў рэвалюцыянерамі былі забітыя тысячы ўрадоўцаў, афіцэраў і паліцыянтаў — за адзін [[1906]] год былі забітыя 768 і параненыя 820 прадстаўнікоў і агентаў улады. Другая палова 1905 года была адзначана шматлікімі хваляваннямі ва ўніверсітэтах і ў духоўных семінарыях: праз хваляванні былі закрытыя амаль 50 сярэдніх духоўна-навучальных устаноў. Прыняцце 27 жніўня часовага закона пра аўтаномію ўніверсітэтаў выклікала ўсеагульны страйк навучэнцаў і ўскалыхнула выкладчыкаў універсітэтаў і духоўных акадэмій. Апазіцыйныя партыі скарысталіся пашырэннем свабод для ўзмацнення атак на самадзяржаўе ў друку<ref>[http://vivovoco.astronet.ru/VV/THEME/STOP/DAYLY.HTM Пресса и государство в России(1906—1917 г г.)]</ref>. 6 жніўня 1905 года былі падпісаныя маніфест пра ўвядзенне [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думы]] («''як законадарадчай установы, якой падаецца папярэдняя распрацоўка і абмеркаванне заканадаўчых прапаноў і разгляд роспісу дзяржаўных прыбыткаў і выдаткаў''» — [[Аляксандр Рыгоравіч Булыгін|булыгінскай]] Думы), закон пра Дзяржаўную думу і палажэнне пра выбары ў Думу. Але рэвалюцыя набірала сілу і пераступіла праз акты 6 жніўня: у кастрычніку пачалася ўсерасійская палітычная стачка, страйкавалі звыш 2 млн чалавек. 17 кастрычніка Мікалай, пасля псіхалагічна цяжкіх ваганняў, вырашыўся падпісаць [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|маніфест]], які загадваў, сярод іншага: «''1. Дараваць насельніцтву непарушныя асновы грамадзянскай свабоды на пачатках сапраўднай недатыкальнасці асобы, свабоды сумлення, слова, сходаў і саюзаў. <…> 3. Усталяваць як непарушнае правіла, каб ніякі закон не мог набыць сілу без ухвалы Дзяржаўнай Думы і каб абраным ад народа забяспечана была магчымасць сапраўднага ўдзелу ў наглядзе за заканамернасцю дзеянняў пастаўленых ад нас улад''»<ref>[http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101077&prevDoc=723102131 Официальная публикация манифеста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071012140124/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101077&prevDoc=723102131 |date=12 кастрычніка 2007 }}</ref>. 23 красавіка 1906 года былі зацверджаныя {{нп3|Асноўныя дзяржаўныя законы Расійскай імперыі||ru|Основные государственные законы Российской империи}}, якія згадвалі новую ролю Думы ў заканадаўстве. З пункту гледжання ліберальнай грамадскасці, маніфест азначаў канец рускага самадзяржаўя як неабмежаванай улады манарха. Праз тры тыдні пасля маніфеста былі амніставаныя палітычныя зняволеныя, апроч асуджаных за тэрарызм; указ 24 лістапада 1905 скасаваў папярэднюю як агульную, так і духоўную [[Цэнзура|цэнзуру]] для пачасовых (перыядычных) выданняў, што выходзілі ў гарадах імперыі (26 красавіка 1906 года скасавана любая цэнзура). Пасля апублікавання маніфеста страйкі зменшыліся; узброеныя сілы (апроч флоту, дзе мелі месца хваляванні) захавалі вернасць прысязе; паўстала і негалосна падтрымвалася Мікалаем вельмі правая манархічная грамадская арганізацыя — [[Саюз рускага народа]]. == Дзесяцігоддзе паміж дзвюма рэвалюцыямі == === Вехі ўнутранай і знешняй палітыкі === 18 (31) жніўня 1907 года быў падпісаны {{нп3|Англа-рускае пагадненне (1907)|дагавор з Вялікабрытаніяй па размежаванні сфер уплыву|ru|Англо-русское соглашение (1907)}} ў [[Кітай|Кітаі]], [[Афганістан]]е і [[Персія|Персіі]], які ў цэлым завяршыў працэс фармавання саюзу 3-х дзяржаў — Траістай згоды, вядомай як [[Антанта]] (''Triple-Entente'')<ref name="БРЭ23">Большая российская энциклопедия, Т. 2, М., 2005, стр. 23 (статья «Антанта»).</ref>; аднак узаемныя ваенныя абавязацельствы на той момант існавалі толькі паміж Расіяй і Францыяй<ref name="БРЭ23"/> — паводле [[Франка-рускі саюз|пагаднення 1891 года]] і ваеннай канвенцыі 1892 года<ref>[http://avalon.law.yale.edu/19th_century/frrumil.asp The Franco-Russian Alliance Military Convention — August 18, 1892]</ref>. 27 — 28 мая 1908 года (стары стыль) адбылася сустрэча брытанскага караля [[Эдуард VII|Эдуарда VII]] з расійскім царом — на рэйдзе ў гавані [[Талін|Рэвеля]]; цар прыняў ад караля мундзір [[адмірал]]а брытанскага флота<ref name=PravV1908a>«Правительственный вестник», 29 мая ([[11 чэрвеня|11 июня]]) 1908, № 116, стр. 1.</ref><ref name=PravV1908b>«Правительственный вестник», 30 мая ([[12 чэрвеня|12 июня]]) 1908, № 117, стр. 1.</ref>. Рэвельскае спатканне манархаў было вытлумачана ў [[Берлін]]е як крок да ўтварэння антыгерманскай кааліцыі<ref>История СССР с древнейших времен до наших дней. М.: Издательство «Наука», 1968, Т. VI, стр. 480.</ref> — нягледзячы на тое, што Мікалай быў перакананым праціўнікам збліжэння з Англіяй супраць Германіі. Складзенае паміж Расіяй і Германіяй 6 (19) жніўня 1911 года [[Патсдамскае пагадненне (1911)|Патсдамскае пагадненне]] не змяніла агульны вектар уцягвання Расіі і Германіі ў супрацьстаялыя адзін аднаму ваенна-палітычныя саюзы. 17 чэрвеня 1910 года быў найвышэйша зацверджаны ўхвалены Дзяржаўным Саветам і Дзяржаўнай Думай закон пра парадак выдання законаў, што тычыліся [[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікага Княства Фінляндскага]], — вядомы як закон пра парадак агульнаімперскага заканадаўства<ref>''[http://www.histdoc.net/history/ru/c1910.htm Закон о порядке издания, касающихся Финляндии законов и постановлений общегосударственного значения]''. // «Правительственный вестник», 22 июня ([[5 ліпеня|5 июля]]) 1910, № 133, стр. 1.</ref>. Накіраваны ў Персію расійскі кантынгент, які знаходзіўся там з 1909 года ў сувязі з нестабільным палітычным становішчам, у 1911 годзе быў узмоцнены. У 1912 годзе фактычным пратэктаратам Расіі стала [[Манголія]], якая атрымала незалежнасць ад Кітая ў выніку [[Сіньхайская рэвалюцыя|рэвалюцыі]]. Пасля гэтай рэвалюцыі ў 1912—[[1913]] гадах [[Тувінцы|тувінскія]] наёны (амбын-наён Хомбу-Доржу, Чамзы Хабы-лама, наён Даа-хашуна Буян-Бадыргы і іншыя) некалькі разоў звярталіся да царскага ўрада з просьбай прыняць [[Тува|Туву]] пад пратэктарат [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. 4 ([[17 красавіка|17]]) красавіка 1914 года рэзалюцыяй на дакладзе міністра замежных спраў быў усталяваны расійскі [[пратэктарат]] над {{нп3|Уранхайскі край|Уранхайскім краем|be-x-old|Тану-Ўранхай}}: край быў уключаны ў склад {{нп3|Енісейская губерня|Енісейскай губерні|ru|Енисейская губерния}} з перадачай ведання ў Туве палітычных і дыпламатычных спраў [[Іркуцк]]аму [[генерал-губернатар]]у. [[Файл:300-летие Романовых.jpg|thumb|250px|Мікалай II на святкаванні {{нп3|300-годдзе дому Раманавых|300-годдзя дому Раманавых|ru|300-летие дома Романовых}}.]] Пачатак [[Першая балканская вайна|ваенных дзеянняў]] [[Балканскі саюз|Балканскага саюзу]] супраць Турцыі восенню 1912 года адзначыла крах дыпламатычных высілкаў, распачатых пасля [[Баснійскі крызіс|Баснійскага крызісу]] {{нп3|Міністэрства замежных спраў Расійскай імперыі|міністрам замежных спраў|ru|Министерство иностранных дел Российской империи}} [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|Сяргеем Дзмітрыевічам Сазонавым]] у кірунку саюзу з {{нп3|Порта|Портай|ru|Порта}}{{efn|Курс на збліжэнне з Турцыяй яшчэ раней пачаў актыўна праводзіцца прызначаным у ліпені 1909 года паслом у Канстанцінопаль {{нп3|Мікалай Валер’евіч Чарыкоў|М. В. Чарыковым|ru|Чарыков, Николай Валерьевич}} і падтрымліваўся, пасля няўдач дыпламатычнай лініі міністра [[Аляксандр Пятровіч Ізвольскі|Ізвольскага]], кіраўніком урада [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Сталыпіным]], якому належала ідэя аб’яднання балканскіх дзяржаў і Турцыі ў агульны Балканскі саюз.}} і адначаснага ўтрымання пад сваім кантролем [[Балканскі паўвостраў|Балканскіх дзяржаў]]: насуперак чаканням расійскага ўрада, войскі апошніх паспяхова цяснілі туркаў і ў лістападзе 1912 года балгарская армія была ў 45 км ад Канстанцінопаля, асманскай сталіцы. У сувязі з балканскай вайной усё больш агрэсіўны характар у дачыненні да Расіі набывалі паводзіны [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. З гэтай прычыны ў лістападзе 1912 года на нарадзе ў імператара разглядалася пытанне пра мабілізацыю войскаў трох расійскіх ваенных акруг. За гэту меру выступаў ваенны міністр {{нп3|Уладзімір Аляксандравіч Сухамлінаў|Уладзімір Аляксандравіч Сухамлінаў|ru|Сухомлинов, Владимир Александрович}}, але прэм’ер-міністру [[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў|Уладзіміру Мікалаевічу Какоўцаву]] ўдалося пераканаць імператара не прымаць такога рашэння, якое бы пагражала ўцягваннем Расіі ў вайну<ref name=hrono.ru>[http://www.hrono.ru/libris/lib_k/kok5_05.html Владимир Коковцов. Из моего прошлого]</ref>. Пасля фактычнага пераходу турэцкай арміі пад германскае камандаванне (нямецкі генерал {{нп3|Ота Ліман фон Сандэрс||ru|Лиман фон Сандерс, Отто}} у канцы 1913 года заняў пост галоўнага інспектара турэцкай арміі) пытанне пра непазбежнасць вайны з Германіяй было паднята ў запісцы Сазонава імператару ад 23 снежня 1913 года; запіска Сазонава таксама абмяркоўвалася на пасяджэнні Савета міністраў<ref>[https://archive.today/20120804092618/www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/72df83da17906171c3256b290041b2e2?OpenDocument С. Д. Сазонов (министр иностранных дел 1910—1916 гг.)]</ref>. [[Файл:Рубль 1913 300 лет дома Романовых.jpg|thumb|left|250px|{{нп3|Юбілей|Юбілейны|ru|Юбилей}} [[рубель]] '''[[300-годдзе дому Раманавых|300 гадоў дому Раманавых]]''' з выявамі першага цара дынастыі [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхаіла]] і дзеючага — Мікалая II. [[Срэбра]], [[1913]].]] У 1913 годзе адбылося шырокае святкаванне [[300-годдзе дому Раманавых|300-годдзя дынастыі Раманавых]]: імператарская сям’я здзейсніла падарожжа ў Маскву, адтуль ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]], [[Ніжні Ноўгарад]], а потым па [[Волга|Волзе]] ў [[Кастрама|Кастраму]], дзе ў {{нп3|Іпацьеўскі манастыр|Іпацьеўскім манастыры|ru|Ипатьевский монастырь}} 14 сакавіка [[1613]] года быў пакліканы на царства першы цар з Раманавых — [[Міхаіл Фёдаравіч (цар і вялікі князь усяе Русі)|Міхаіл Фёдаравіч]]; у студзені 1914 года адбылося ўрачыстае асвячэнне ў Санкт-Пецярбургу {{нп3|Федараўскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Фёдараўскага сабора|ru|Фёдоровский собор (Санкт-Петербург)}}, узведзенага на знак юбілею дынастыі. === Мікалай II і Дума === {{main|Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання}} Дзве першыя Дзяржаўныя думы апынуліся няздольнымі ажыццяўляць рэгулярную заканадаўчую працу: супярэчнасці паміж дэпутатамі, з аднаго боку, і імператарам, з іншага, былі непераадольныя. Так, адразу пасля адкрыцця, у зваротным адрасе на тронную прамову Мікалая II [[Левыя (палітыка)|левыя]] сілы запатрабавалі ліквідацыі [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] (верхняй палаты парламента), перадачы сялянам манастырскіх і казённых зямель. 19 мая 1906 года 104 дэпутаты [[Трудавікі|Працоўнай групы]] высунулі праект зямельнай рэформы (праект 104-х), змест якога зводзіўся да канфіскацыі зямель памешчыкаў і нацыяналізацыі ўсёй зямлі. [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання|Дума першага склікання]] была распушчана імператарам Іменным указам Сенату ад 8 ([[21 ліпеня|21]]) ліпеня 1906 года (апублікаваны ў нядзелю 9 ліпеня<ref>«Правительственный вестник», 9 ([[22 ліпеня|22]] июля) 1906, № 153, стр. 1.</ref>), які прызначаў час склікання зноў абранай Думы на 20 лютага 1907 года; найвышэйшы маніфест ад 9 ліпеня тлумачыў прычыны, сярод якіх значылася: «Выбарныя ад насельніцтва, замест працы будавання заканадаўчага, ухіліліся ў непрыналежную ім вобласць і звярнуліся да расследавання дзеянняў пастаўленых ад нас мясцовых улад, да ўказанняў Нам на недасканаласці Законаў Асноўных, змены якіх могуць быць распачаты толькі нашаю манархавай воляй, і да дзеянняў выяўна незаконных, як зварот ад асобы Думы да насельніцтва»<ref name=PrV11>«Правительственный вестник», 11 ([[24 ліпеня|24]] июля) 1906, № 154, стр. 1.</ref><ref>[http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1291 Манифест 9 июля 1906 г.]</ref>. Указам ад 10 ліпеня таго ж года прыпыняліся заняткі Дзяржаўнага Савета<ref name=PrV11/>. Адначасна з роспускам Думы, замест [[Іван Логінавіч Гарамыкін|І. Л. Гарамыкіна]] на пост старшыні Савета міністраў быў прызначаны [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|П. А. Сталыпін]]. Аграрная палітыка Сталыпіна, паспяховае падаўленне бунту, яркія прамовы ў II Думе зрабілі яго кумірам некаторых правых. [[Файл:Автограф Николая Второго в Золотой книге почётных посетителей Думы 9 февраля 1916 г. Журнал Нива.jpg|thumb|250px|Аўтограф Мікалая Другога ў Залатой кнізе ганаровых наведнікаў Дзяржаўнай Думы 9 лютага 1916 года.]] [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі II склікання|Другая дума]] апынулася яшчэ больш левай, чым першая, бо ў выбарах бралі ўдзел [[РСДРП|сацыял-дэмакраты]] і [[эсэры]], якія байкатавалі першую думу. Ва ўрадзе спела ідэя пра роспуск Думы і змену выбарчага закона; Сталыпін не збіраўся знішчыць Думу, але змяніць склад Думы. Нагодай для роспуску сталі дзеянні сацыял-дэмакратаў: 5 мая на кватэры чальца думы ад РСДРП Азоля паліцыяй была выяўлена сходка 35 сацыял-дэмакратаў і каля 30 салдатаў пецярбургскага гарнізона; апроч таго, паліцыяй былі выяўлены розныя прапагандысцкія матэрыялы, што прызывалі да гвалтоўнага скідання дзяржаўнага ладу, розныя наказы ад салдатаў ваярскіх частак і фальшывыя пашпарты. 1 чэрвеня Сталыпін і старшыня Санкт-Пецярбургскай судовай палаты запатрабавалі ад Думы адхіленні ўсяго складу сацыял-дэмакратычнай фракцыі ад пасяджэнняў думы і здымання недатыкальнасці з 16 членаў РСДРП. Дума адказала на вымогі ўрада адмовай; вынікам супрацьстаяння з’явіўся маніфест Мікалая II пра роспуск II Думы, апублікаваны 3 чэрвеня 1907 года, — разам з [[Выбарчая сістэма 1907 года|Палажэннем пра выбары ў Думу]], то бок новым выбарчым законам. У маніфесце паказваўся таксама і тэрмін адкрыцця новай Думы — 1 лістапада таго ж года. Акт 3 чэрвеня 1907 года ў савецкай гістарыяграфіі называўся «[[Трэццячэрвеньскі пераварот|трэццячэрвеньскім пераваротам]]», бо ён уступаў у супярэчнасць з маніфестам 17 кастрычніка 1905 года, па якім ніводны новы закон не мог быць прыняты без ухвалы Дзяржаўнай думы. На думку генерала {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. А. Масолава|ru|Мосолов, Александр Александрович}}, Мікалай II глядзеў на членаў Думы не як на прадстаўнікоў народа, а як на «проста інтэлігентаў» і дадаваў, што зусім іншым было яго дачыненне да [[Сяляне|сялянскім]] дэлегацыям: «Цар сустракаўся з імі ахвотна і падоўгу гаварыў, без стомы, радасна і ветліва»<ref>Ген. А. Мосолов. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 108.</ref>. === Зямельная рэформа === З 1902 па 1905 год распрацоўкай новага аграрнага заканадаўства на дзяржаўным роўні займаліся і дзяржаўныя дзеячы, і навукоўцы Расіі: Ул. І. Гурка, [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Вітэ]], І. Л. Гарамыкін, А. В. Крывашэін, П. А. Сталыпін, П. П. Мігулін, {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Кутлер|М. М. Кутлер|ru|Кутлер, Николай Николаевич}} і А. А. Каўфман. Пытанне скасавання абшчыны ставілася самым жыццём. У разгар рэвалюцыі М. М. Кутлер прапанаваў нават праект адчужэння часткі памешчыцкіх земляў. З 1907 года пачалі ажыццяўляцца так званая [[сталыпінская аграрная рэформа|«сталыпінская» аграрная рэформа]]. Асноўным кірункам рэформы было замацаванне земляў, што перш знаходзіліся ў калектыўнай уласнасці {{нп3|сельскае грамадства|сельскай абшчыны|ru|Сельское общество}}, за сялянамі-ўласнікамі. Дзяржава таксама аказвала шырокае спрыянне куплі сялянамі памешчыцкіх земляў (праз крэдытаванне Сялянскім пазямельным банкам), субсідыявала агранамічную дапамогу. Пры правядзенні рэформы вялікая ўвага надавалася змаганню з цераспалосіцай (з’ява, пры якой селянін апрацоўваў мноства дробных палосак зямлі ў розных палях), заахвочвалася вылучэнне сялянам пляцовак «да аднаго месца» (адрубы, хутары), якое прыводзіла да істотнага падвышэння эфектыўнасці гаспадаркі. Рэформа, што патрабавала велізарнага аб’ёму землеўпарадкавальных прац, разгортвалася досыць павольна. Да [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] ва ўласнасці сялян было замацавана не больш 20 % супольных земляў; так што вынікі рэформы, выяўна заўважныя і дадатныя, не паспелі выявіцца ў поўнай меры. У [[1913]] годзе Расія (без уліку прывіслінскіх губерняў) знаходзілася на першым у свеце месцы па вытворчасці [[жыта]], [[ячмень|ячменю]] і [[авёс|аўса]], на трэцім (пасля [[Канада|Канады]] і [[ЗША]]) па вытворчасці [[пшаніца|пшаніцы]], на чацвёртым (пасля [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]], [[Германская імперыя|Германіі]] і [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]) па вытворчасці бульбы<ref>[http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913_2.html Россия. 1913 год. Статистико-документальный справочник. Раздел «Экономика».]</ref>. Расія стала галоўным экспарцёрам сельскагаспадарчай прадукцыі, на яе долю даводзілася {{Дроб|2|5}} усяго сусветнага экспарту сельгаспрадукцыі. Ураджайнасць збожжа была ў 3 разы ніжэй англійскай ці германскай, ураджайнасць бульбы — ніжэй у 2 разы. === Ператварэнні ў ваеннай сферы === Ваенныя ператварэнні [[1905]]—[[1912]] гадоў праводзіліся пасля паразы Расіі ў [[руска-японская вайна|руска-японскай вайне]] [[1904]]—[[1905]] гадоў, якая выявіла сур’ёзныя недахопы ў цэнтральным кіраванні, арганізацыі, сістэме камплектавання, баявой падрыхтоўцы і тэхнічным абсталяванні арміі. У першы перыяд ваенных ператварэнняў ([[1905]]—[[1908]]) было дэцэнтралізавана найвышэйшае ваеннае кіраванне (заснавана незалежнае ад Ваеннага міністэрства Галоўнае кіраванне Генеральнага штаба, створаны Савет дзяржаўнай абароны, генералы-інспектары былі падпарадкаваны непасрэдна імператару), скарочаны тэрміны службы (у пяхоце і палявой артылерыі з 5 да 3 гадоў, у іншых радах войскаў з 5 да 4 гадоў, на флоце з 7 да 5 гадоў), амалоджаны афіцэрскі склад; палепшаны побыт салдатаў і матросаў (харчаванне і рэчавае забеспячэнне) і матэрыяльнае становішча афіцэраў і звыштэрміновікаў. [[Файл:Czar nikolai II visit riga 1910.jpg|thumb|250px|Мікалай II падчас візіту ў [[Рыга|Рыгу]] (3 ліпеня [[1910]] года).]] У другі перыяд ([[1909]]—[[1912]]), была праведзена цэнтралізацыя найвышэйшага кіравання (Галоўнае кіраванне Генштаба ўлучана ў склад Ваеннага міністэрства, скасаваны Савет дзяржаўнай абароны, генералы-інспектары падпарадкаваны ваеннаму міністру); за кошт слабых у баявым дачыненні рэзервовых і прыгонных армій узмоцнены палявыя арміі (лік ваенных карпусоў павялічыўся з 31 да 37), створаны пры палявых частках запас, які пры мабілізацыі вылучаўся для разгортвання другачарговых (улучаючы палявую артылерыю, інжынерныя і чыгуначныя войскі, часткі сувязі), створаны кулямётныя каманды ў палках і корпусныя авіяатрады, юнкерскія вучылішчы ператвораны ў ваенныя вучылішчы, якія атрымалі новыя праграмы, уведзены новыя статуты і навучанні. У [[1910]] годзе быў створаны [[Імператарскі ваенна-паветраны флот Расійскай імперыі|Імператарскі ваенна-паветраны флот]]. === Першая сусветная вайна === [[Файл:Nicholas II declaring war on Germany from the balcony of the Winter Palace.jpeg|250px|thumb|20 ліпеня 1914. Мікалай II абвяшчяе вайну Германіі.]] 19 ліпеня ([[1 жніўня]]) [[1914]] года [[Германская імперыя|Германія]] абвясціла вайну Расіі: Расія ўступіла ў [[Першая сусветная вайна|сусветную вайну]], якая для яе скончылася крахам імперыі і дынастыі. Мікалай II прыкладаў высілкі для прадухілення вайны і ва ўсе перадваенныя гады, і ў апошнія дні перад яе пачаткам, калі (15 ліпеня 1914 года) Аўстра-Венгрыя абвясціла вайну Сербіі і пачала бамбардзіроўку Белграда. 16 (29) ліпеня 1914 года Мікалай II адправіў Вільгельму II тэлеграму, з прапановай «перадаць аўстра-сербскае пытанне на Гаагскую канферэнцыю»<ref>[http://wwi.lib.byu.edu/index.php/The_Willy-Nicky_Telegrams The World War I Document Archive]</ref> (у Міжнародны трацейскі суд у Гаазе)<ref name="Палеолог">Палеолог М. Царская Россия во время мировой войны. — М., Международные отношения, 1991 (Глава XII)</ref>{{efn|М. Палеалог у сваёй кнізе прыводзіць тэкст гэтай тэлеграмы і свае каментарыі: {{пачатак цытаты}} Вось тэкст гэтага дакумента: {{пачатак цытаты}}Дзякую за тваю тэлеграму, замірэнчую і сяброўскую. Тым часам, афіцыйнае паведамленне, перададзенае сёння тваім паслом майму міністру, было зусім у іншым тоне. Прашу вытлумачыць гэту нязгоду. Было б слушным перадаць аўстра-сербскае пытанне на Гаагскую канферэнцыю. Разлічваю на тваю мудрасць і сяброўства.{{канец цытаты}} Нямецкі ўрад не злічыў патрэбным апублікаваць гэту тэлеграму ў шэрагу лістоў, якімі непасрэдна памяняліся абодва манархі падчас крызісу, што папярэднічаў вайне. <…> І якую жудасную адказнасць узяў на сябе імператар Вільгельм, пакідаючы без адзінага слова адказу прапанову імператара Мікалая! Ён не мог адказаць на такую прапанову інакш, як пагадзіўшыся на яе. І ён не адказаў таму, што хацеў вайны. <…> Гісторыя яму гэта залічыць. …што 29 ліпеня, імператар Мікалай прапанаваў перадаць аўстра-сербскую спрэчку ў міжнародны трацейскі суд; што ў гэты ж самы дзень імператар Франц-Іосіф пачаў варожыя дзеянні, аддаўшы загад бамбардзіраваць Белград; і што ў той жа дзень імператар Вільгельм старшыняваў у вядомым савеце ў Патсдаме, на якім была вырашана ўсеагульная вайна. {{канец цытаты}} }}). Вільгельм II не адказаў на гэту тэлеграму<ref name="Палеолог"/><ref>[http://militera.lib.ru/memo/english/buchanan/14.html Бьюкенен Дж. Мемуары дипломата. — М.: Международные отношения, 1991.](Глава 14)</ref><ref>[http://www.archive.org/stream/mymissiontorussi01buchuoft#page/200/mode/1up/search/+Hague G. Buchanan. «My Mission to Russia and other diplomatic memories», 1923](P.200)</ref><ref>История России. XX век: 1894—1939\ под ред. А. Б. Зубова — М.: Астрель-АСТ, 2010 (с.291)</ref>. Апазіцыйныя партыі і ў краінах Антанты, і ў Расіі (у тым ліку сацыял-дэмакраты) у пачатку ПСВ лічылі агрэсарам менавіта Германію. У. І. Ленін увосень 1914 года пісаў, што менавіта Германія развязала вайну, у зручны для яе час<ref>Ленин В. И. ПСС. Том 26. «Война и российская социал-демократия»): {{пачатак цытаты}} Нямецкая буржуазія, шырачы казкі пра абарончую вайну з яе боку, на справе выбрала найболей зручны, з яе пункту погляду, момант для Вайны, выкарыстаўшы свае апошнія ўдасканаленні ў ваеннай тэхніцы і папярэджваючы новыя ўзбраенні, ужо запланаваныя і прадвызначаныя Расіяй і Францыяй. {{канец цытаты}} </ref>. 20 ліпеня 1914 года імператарам быў дадзены і да вечара таго ж дня апублікаваны маніфест пра вайну, а таксама іменны найвышэйшы ўказ, у якім ён, «не прызнаючы магчымым, па прычынах агульнадзяржаўнага характару, стаць зараз на чале нашых сухапутных і марскіх сіл, прызначаных для ваенных дзеянняў», загадваў вялікаму князю [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалаю Мікалаевічу]] быць Вярхоўным галоўнакамандуючым. [[Файл:Николай II, В. Б. Фредерикс и великий князь Николай Николаевич в Ставке.jpg|thumb|250px|left|Мікалай II, міністр двара і ўдзелаў граф {{нп3|Уладзімір Барысавіч Фрэдэрыкс|У. Б. Фрэдэрыкс|ru|Фредерикс, Владимир Борисович}} (у цэнтры) і вялікі князь [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]] (справа) у Стаўцы. Верасень [[1914]] года.]] Указамі ад 24 ліпеня 1914 года перапыняліся з 26 ліпеня заняткі [[Дзяржаўны Савет (Расійская Імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] і [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі|Думы]]<ref>«Правительственный вестник», 27 июля ([[9 жніўня|9 августа]]) 1914, № 165, стр. 1.</ref>. 26 ліпеня выйшаў маніфест пра вайну з Аўстрыяй. У той жа дзень адбыўся найвышэйшы прыём членаў Дзяржаўнага Савета і Думы: імператар прыбыў да Зімовага палаца на яхце разам з Мікалаем Мікалаевічам і, увойдучы ў Мікалаеўскую залу, звярнуўся: «Германія, а потым Аўстрыя абвясцілі вайну Расіі. Той велізарны ўздым патрыятычных пачуццяў любові да Радзімы і адданасці прастолу, які як ураган пранёсся па ўсёй зямлі нашай, служыць у маіх вачах і, думаю, у вашых зарукай у тым, што наша вялікая матушка-Расія давядзе пасланую Панам Богам вайну да жаданага канца. <…> Упэўнены, што вы ўсё і кожны на сваім месцы дапаможаце мне перанесці пасланае мне выпрабаванне і што ўсе, пачынаючы з мяне, выканаюць свой абавязак да канца. Вялік Бог Зямлі Рускай!»<ref>Цыт. паводле: «Правительственный вестник», 27 июля ([[9 жніўня|9 августа]]) 1914, № 165, стр. 2.</ref>. Пад канец сваёй зваротнай прамовы Старшыня Думы камергер {{нп3|Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|М. У. Радзянка|ru|Родзянко, Михаил Владимирович}}, сказаў: «Без адрознення думак, паглядаў і перакананняў Дзяржаўная Дума ад асобы Рускай Зямлі спакойна і цвёрда кажа свайму цару: „Адважвайцеся, гасудар, рускі народ з вамі і, цвёрда спадзеючыся на літасць Божую, не спыніцца ні перад якімі ахвярамі, пакуль вораг не будзе зламаны і годнасць Радзімы не будзе загароджана“». Маніфестам ад 20 кастрычніка ([[2 лістапада]]) 1914 года Расія абвясціла вайну [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]: «У беспаспяховым дагэтуль змаганні з Расіяй, імкнучыся ўсімі спосабамі памножыць свае сілы, Германія і Аўстра-Венгрыя звярнуліся да дапамогі атаманскага ўрада і залучылі ў вайну з намі аслепленую імі Турцыю. Турэцкі флот, які кіруецца германцамі, адважыўся вераломна напасці на наша Чарнаморскае ўзбярэжжа. Неадкладна пасля гэтага загадалі мы Расійскаму паслу ў [[Стамбул|Цараградзе]], з усімі чынамі пасольскімі і консульскімі, пакінуць межы Турцыі. <…> Разам з усім народам рускім мы непахісна верым, што цяперашняе неразважнае ўмяшанне Турцыі ў ваенныя дзеянні толькі паскорыць фатальны для яе ход падзей і адкрые Расіі шлях да вырашэння адпісаных ёй продкамі гістарычных заданняў на берагах [[Чорнае мора|Чорнага мора]]»<ref>Цыт. паводле: «Правительственный вестник», 21 октября ([[3 лістапада|3 ноября]]) 1914, № 249, стр. 1 (захаваны некаторыя асаблівасці арыгінальнага напісання).</ref>. Урадавы орган друку паведамляў, што 21 кастрычніка, «дзень усшэсця на прастол гасудара імператара прыняў у [[Тбілісі|Тыфлісе]], у звязку з вайною з Турцыяй, характар народнага свята»<ref name="PrVest">«Правительственный вестник», 23 октября ([[4 лістапада|5 ноября]]) 1914, № 251, стр. 1.</ref>; у той жа дзень намеснікам была прынята дэпутацыя 100 найбольш вядомых [[Армяне|армян]] на чале з [[біскуп]]ам: дэпутацыя «прасіла {{нп3|Іларыён Іванавіч Варанцоў-Дашкоў|графа|ru|Воронцов-Дашков, Илларион Иванович}} кінуць да ступняў манарха Вялікай Расіі <…> пачуцці бязмежнай адданасці і гарачай любові вернападданага армянскага народа»<ref name="PrVest"/>; потым назвалася дэпутацыя мусульманаў-[[Суніты|сунітаў]] і [[Шыіты|шыітаў]]. У перыяд камандавання Мікалая Мікалаевіча цар некалькі разоў ездзіў у [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўку]] для нарад з камандаваннем (21 — 23 верасня, 22 — 24 кастрычніка, 18 — 20 лістапада); у лістападзе 1914 года таксама ездзіў на поўдзень Расіі і Каўказскі фронт. Напачатку чэрвеня 1915 года становішча на франтах рэзка пагоршылася: быў здадзены [[Пшэмысль|Перамышль]], горад-крэпасць, з велізарнымі стратамі захоплены ў сакавіку. Пад канец чэрвеня быў пакінуты [[Львоў]]. Усе ваенныя набыцці былі згублены, пачаліся страты ўласнай тэрыторыі Расійскай імперыі. У ліпені была здадзена [[Варшава]], уся [[Царства Польскае|Польшча]] і частка Літвы; сапернік працягваў наступаць. У грамадстве загаварылі пра няздольнасць урада даць рады са становішчам. Як з боку грамадскіх арганізацый, Дзяржаўнай думы, так і з боку іншых груповак, нават многіх вялікіх князёў загаварылі пра стварэнне «міністэрства грамадскага даверу». У пачатку 1915 года ў арміі на фронце з’явілася вялікая патрэба ў зброі і боепрыпасах. Стала яснай патрэба поўнай перабудовы эканомікі ў адпаведнасці з вымогамі вайны. 17 жніўня Мікалай II зацвердзіў дакументы пра ўтварэнне чатырох Асобых нарад: па абароне, паліве, харчах і перавозках. Гэтыя нарады, што складаліся з прадстаўнікоў урада, прыватных прамыслоўцаў, членаў Дзярждумы і Дзяржсаветаз і ўзначальваліся адпаведнымі міністрамі, павінны былі з’яднаць высілкі ўрада, прыватнай прамысловасці і грамадскасці ў мабілізацыі прамысловасці пад ваенныя патрэбы. Найбольш галоўным з іх была [[Асобая нарада па абароне]]. 9 мая 1916 года, імператар у суправаджэнні сям’і, генерала [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілава]] і інш., правёў агляд войскаў у [[Бесарабская губерня|Бесарабскай губерні]] ў горадзе [[Бендэры]] і наведаў лазарэт, што размяшчаўся ў гарадской Аўдыторыі. [[Файл:Николай 2 в Бендерах.jpg|thumb|250px|left|Імператар Мікалай II з візітам у Бендэрах наведвае лазарэт.]] Разам са стварэннем асобых нарад, у 1915 годзе сталі ўзнікаць [[Ваенна-прамысловыя камітэты]] — грамадскія арганізацыі буржуазіі, што насілі паўапазіцыйны характар. [[Файл:RussianHighCommand.jpeg|thumb|250px|left|Імператар Мікалай II і камандуючыя франтамі на пасяджэнні Стаўкі.]] === Прыняцце Мікалаем II на сябе Вярхоўнага галоўнакамандавання Рускай арміяй === Пераацэнка вялікім князем [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалаем Мікалаевічам]] сваіх здольнасцей пацягнула ў выніку шэраг буйных ваенных памылак, а спробы адвесці ад сябе адпаведныя вінавачанні пацягнулі раздзіманне германафобіі і шпіёнаманіі. Адным з падобных найболей значных эпізодаў стала {{нп3|Сяргей Мікалаевіч Мясаедаў|справа падпалкоўніка Мясаедава|ru|Мясоедов, Сергей Николаевич}}, якая завяршылася пакараннем смерцю невінаватага. Мікалай Мікалаевіч у ёй гуляў першую скрыпку нароўні з [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|А. І. Гучковым]]<ref name="autogenerated1">''С. В. Фомин'' Золотой клинок Империи // Граф Келлер М.: НП «Посев», 2007 ISBN 5-85824-170-0, стр. 420</ref>. Камандуючы фронтам, з прычыны нязгоды суддзяў, не зацвердзіў прысуд, аднак лёс Мясаедава вырашыла рэзалюцыя Вярхоўнага галоўнакамандуючага вялікага князя Мікалая Мікалаевіча: «Усё адно павесіць!». Гэта справа, у якой вялікі князь гуляў першую ролю, пацягнула ўзмацненне выразна арыентаванай падазронасці грамадства і згуляла сваю ролю ў тым ліку ў майскім нямецкім пагроме 1915 года ў Маскве<ref name=autogenerated1/>. Ваенны гісторык {{нп3|Антон Антонавіч Кярсноўскі|А. А. Кярсноўскі|ru|Керсновский, Антон Антонович}} канстатуе, што да лета 1915 года «на Расію насунулася ваенная катастрофа», і менавіта гэта пагроза стала галоўнай прычынай Найвышэйшага рашэння пра зняцце Вялікага Князя з паста Галоўкаверха<ref name="Kers306">''[[Антон Антонавіч Кярсноўскі|А. А. Керсновский]] ''История Русской Армии. Т.3. С.306</ref>. Мікалай II, які прыехаў 5 мая 1915 года ў Стаўку, адклаў свой ад’езд дамоў<ref>''С. В. Фомин'' Золотой клинок Империи // Граф Келлер М.: НП «Посев», 2007 ISBN 5-85824-170-0, стр. 429</ref>: {{пачатак цытаты}} Ці мог Я з’ехаць адсюль пры такіх цяжкіх акалічнасцях. Гэта было б зразумета так, што Я ўнікаю заставацца з Арміяй у сур’ёзныя моманты. Бедны М[ікалаша], расказваючы Мне ўсё гэта, плакаў у Маім кабінеце і нават спытаў Мяне, ці не думаю Я замяніць яго больш здольным чалавекам. Я не быў узбуджаны, Я адчуваў, што ён кажа менавіта то, што думае. Ён усё прымаўся Мне дзякаваць за тое, што Я застаўся тут, таму што Мая наяўнасць супакойвала яго ''асабіста''. {{канец цытаты}} Генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|М. В. Аляксееў]], які прыязджаў у верасні 1914 года ў Стаўку, таксама быў «здзіўлены бязладзіцай, якая панавала там, разгубленасцю і маркотай. Абодва, і Мікалай Мікалаевіч, і Янушкевіч, разгубіліся ад няўдач Паўночна-заходняга фронту і не ведаюць, што распачаць»<ref>Записки Н. М. Романова // Красный архив. Т. 47-48. М.1931. С.162</ref>. Няшчасці на фронце працягваліся: 22 ліпеня была здадзена Варшава, Коўна, былі падарваны ўмацаванні Брэста, немцы набліжаліся да Заходняй Дзвіны, была пачата эвакуацыя Рыгі. У такіх умовах Мікалай II вырашыў адхіліць Вялікага Князя, які не спраўляўся, і сам устаць на чале Рускай арміі. Паводле ацэнцы ваеннага гісторыка А. А. Кярсноўскага, такое рашэнне імператара было адзіным выйсцем<ref name = Kers306/>: {{пачатак цытаты}} Гэта было адзіным выйсцем з крытычнага становішча, якое стварылася. Кожная гадзіна прамаруджвання пагражала гібеллю. Вярхоўны галоўнакамандуючы і яго супрацоўнікі не спраўляліся больш са становішчам — іх належала тэрмінова замяніць. А за адсутнасцю ў Расіі палкаводца замяніць Вярхоўнага мог толькі Гасудар. {{канец цытаты|крыніца=''[[Антон Антонавіч Кярсноўскі|А. А. Керсновский]]'' История Русской Армии}} {{OldStyleDate|5|верасня|1915|23|жніўня}} года Мікалай II прыняў на сябе званне Вярхоўнага галоўнакамандуючага, змяніўшы на гэтым пасту Вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]], які быў прызначаны камандуючым Каўказскім фронтам. Начальнікам штаба стаўкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага быў прызначаны [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|М. В. Аляксееў]]. Неўзабаве стан генерала Аляксеева кардынальна змяніўся: генерал падбадзёрыўся, знікла яго трывога і поўная разгубленасць. Дзяжурны генерал у Стаўцы П. К. Кандзяроўскі нават падумаў, што з фронту прыйшлі добрыя весткі, што прымусілі начальніка штаба падбадзёрыцца, аднак прычына была іншай: новы Вярхоўны галоўнакамандуючы прыняў у Аляксеева даклад пра становішча на фронце і даў яму вызначаныя ўказанні; на фронт была дадзена тэлеграма, што «зараз ні кроку назад». Прарыў Вільня-Маладзечна было загадана ліквідаваць войскамі генерала Эверта. Аляксееў быў заняты прывядзеннем у выкананне загаду Гасудара<ref>''Кондзеровский П. К.'' В Ставке Верховного. 1914—1917. Париж. 1967, С.83</ref><ref>Очевидец. Ставка Верховного Главнокомандующего. Два приказа. С. 160—161</ref><ref>''С. В. Фомин'' Золотой клинок Империи // Граф Келлер М.: НП «Посев», 2007 ISBN 5-85824-170-0, стр. 434</ref>: {{quotation|Перад мной стаяў іншы чалавек. Замест нярвовага, разгубленага генерала Аляксеева знаходзіўся спакойны, упэўнены начальнік штаба Вярхоўнага, які прыводзіць у выкананне волю Галоўнакамандуючага, Рускага Імператара.|}} Тым часам рашэнне Мікалая выклікала неадназначную рэакцыю, улічваючы, што супраць гэтага кроку выступалі ўсе міністры, а безумоўна падтрымала яго толькі Аляксандра Фёдараўна<ref name="ПерваяМироваяВойна">{{кніга|аўтар=А. И. Уткин|загаловак=Первая мировая война|месца=М.|выдавецтва=Алгоритм|год=2001|старонак=592|спасылка =http://militera.lib.ru/h/utkin2/index.html}}</ref>. Министр {{нп3|Аляксандр Васільевіч Крывашэін|А. В. Крывашэін|ru|Кривошеин, Александр Васильевич}} гаварыў: {{пачатак цытаты}} Расія перажывала і цяжэйшыя часы, але ніколі не было часу, калі б усё магчымае было б зроблена для ўскладнення ўжо немагчымай сітуацыі… Мы сядзім на бочцы з порахам. Патрэбна адзіная іскра, каб усё ўзляцела ў паветра… Прыняцце імператарам камандавання арміяй — гэта не іскра, а цэлая свечка, кінутая ў гарматны арсенал. {{канец цытаты}} Салдаты рускай арміі сустрэлі рашэнне Мікалая пра заняцце ім паста Вярхоўнага Галоўнакамандуючага без запалу<ref>{{кніга|аўтар=Поршнева О. С.|загаловак=Крестьяне, рабочие и солдаты России накануне и в годы Первой мировой войны|месца=М.|год=2004|старонак=200}}</ref>. У той жа час германскае камандаванне было здаволена сыходам князя Мікалая Мікалаевіча з паста вярхоўнага галоўнакамандуючага — яно лічыла яго цвёрдым і ўмелым праціўнікам. Шэраг яго стратэгічных ідэй былі ацэнены [[Эрых Людэндорф|Эрыхам Людэндорфам]] як у найвышэйшай ступені адважныя і бліскучыя<ref name="ПерваяМироваяВойна"/>. Вынік гэтага рашэння Мікалая II быў каласальны<ref>Спиридович А. И., Великая Война и Февральская Революция 1914—1917 гг. Минск: Харвест, 2004</ref> (Кн. 1, глава 12)<ref name = Kers306/>. У час [[Свянцянскі прарыў|Свянцянскага прарыву]] 8 верасня — 2 кастрычніка германскія войскі былі пабіты, і іх наступ быў спынены. Бакі перайшлі да [[Пазіцыйная вайна|пазіцыйнай вайны]]: бліскучыя рускія контратакі, якія адбываліся ў раёне Вільня-Маладзечна, і наступныя падзеі дазволілі пасля ўдалай вераснёвай аперацыі, больш не асцерагаючыся варожага наступу, рыхтавацца да новага этапу вайны. Па ўсёй Расіі закіпела праца па фармаванні і навучанні новых армій. Прамысловасць узмоцненымі тэмпамі вырабляла боепрыпасы і ваенны рыштунак. Такая працы стала магчымай дзякуючы ўпэўненасці, што наступленне ворага спынена. Да вясны 1917 года былі створаны новыя арміі, забяспечаныя рыштункам і боепрыпасамі лепш, чым калі б там ні было да гэтага за ўсю вайну<ref>Граф Келлер М.: НП «Посев», 2007 ISBN 5-85824-170-0, С. 434</ref>. Восеньскі прызыў 1916 года павялічыў колькасць арміі да 13 мільёнаў чалавек, а страты ў вайне перавалілі за 2 мільёны. За 1916 год Мікалай II змяніў чатырох старшыняў Савета міністраў ([[Іван Логінавіч Гарамыкін|І. Л. Гарамыкіна]], [[Барыс Уладзіміравіч Шцюрмер|Б. В. Шцюрмера]], [[Аляксандр Фёдаравіч Трэпаў|А. Ф. Трэпава]] і {{нп3|Мікалай Дзмітрыевіч Галіцын|кн. М. Д. Галіцына|ru|Голицын, Николай Дмитриевич}}), чатырох міністраў унутраных спраў ([[Аляксей Мікалаевіч Хвастоў|А. М. Хвастова]], Б. В. Шцюрмера, А. А. Хвастова і [[Аляксандр Дзмітрыевіч Пратапопаў|А. Д. Пратапопава]]), трох міністраў замежных спраў ([[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|С. Д. Сазонава]], Б. В. Шцюрмера і [[Мікалай Мікалаевіч Пакроўскі|М. М. Пакроўскага]]), двух ваенных міністраў ({{нп3|Аляксей Андрэевіч Паліванаў|А. А. Паліванава|ru|Поливанов, Алексей Андреевич}}, {{нп3|Дзмітрый Савельевіч Шуваеў|Д. С. Шуваева|ru|Шуваев, Дмитрий Савельевич}}) і трох міністраў юстыцыі (А. А. Хвастова, [[Аляксандр Аляксандравіч Макараў|А. А. Макарава]] і М. А. Дабравольскага). Да 1 студзеня 1917 года адбыліся змены і ў Дзяржаўным савеце. Мікалай выключыў 17 членаў і прызначыў новых. 19 студзеня ([[1 лютага]]) 1917 года ў Петраградзе адкрылася сустрэча высокапастаўленых прадстаўнікоў [[Антанта|саюзных дзяржаў]], якая ўвайшла ў гісторыю як {{нп3|Петраградская канферэнцыя||ru|Петроградская конференция}} (''q.v.''): ад саюзнікаў Расіі на ёй былі дэлегаты [[Брытанская імперыя|Вялікабрытаніі]], [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]] і [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]], якія таксама наведалі Маскву і фронт, мелі сустрэчы з палітыкамі розных палітычных арыентацый, з кіраўнікамі фракцый Думы; апошнія згоднена гаварылі кіраўніку брытанскай дэлегацыі пра немінучую [[Рэвалюцыя|рэвалюцыю]] — або знізу, або зверху (у форме палацавага перавароту)<ref>{{нп3|Апалон Барысавіч Давідсон|А. Б. Давидсон|ru|Давидсон, Аполлон Борисович}}. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/FEBRUARY.HTM «Февраль 1917 года. Политическая жизнь Петрограда глазами союзников»] («Новая и новейшая история». № 1, 2007)</ref>. === Намёкі на магчымасць заключэння сепаратнага міру з непрыяцелем === Мікалай II, спадзеючыся на паляпшэнне сітуацыі ў краіне ў выпадку поспеху вясновага наступлення 1917 года (пра што дамовіліся на Петраградскай канферэнцыі), складаць сепаратны мір з праціўнікам не збіраўся — у пераможным завяршэнні вайны ён бачыў найважнейшы сродак умацавання трона. Намёкі на тое, што Расія можа пачаць перамовы пра заключэнне сепаратнага міру, былі дыпламатычнай гульнёй, якая вымусіла Антанту прызнаць патрэбу ўсталявання рускага кантролю над [[Чарнаморскія пралівы|Пралівамі]]. 4 сакавіка 1915 года [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|Сазонаў]] уручыў паслам {{нп3|Джордж Уільям Б’юкенен|Б’юкенену|ru|Бьюкенен, Джордж Уильям}} і {{нп3|Жорж Марыс Палеалог|Палеалогу|ru|Палеолог, Жорж Морис}} памятную запіску, дзе гаварылася: {{пачатак цытаты}}Ход [[Дарданэльская аперацыя|апошніх падзей]] прыводзіць яго вялікасць імператара Мікалая да думкі, што пытанне пра Канстанцінопаль і пралівы павінна быць даканцова вырашана адпаведна стагадовым імкненням Расіі. Любое рашэнне было б недастатковым і нетрывалым у выпадку, калі б горад Канстанцінопаль, заходні бераг Басфора, Мармуровага мора і Дарданэл, а таксама паўднёвая Фракія да лініі Энас — Мідыя не былі надалей уключаны ў склад Расійскай імперыі. Таксама частка азіяцкага ўзбярэжжа ў межах паміж Басфорам, ракой Скарыяй і пунктам на беразе Ізмідскага заліва, астравы Мармуровага мора, астравы Імбрас і Тэнедас павінны быць уключаны ў склад імперыі. Адмысловыя інтарэсы Францыі і Вялікабрытаніі ў паказаным раёне будуць старанна выконвацца.{{канец цытаты}} Увесну 1916 года Старшыня Савета міністраў Б. В. Шцюрмер пісаў:{{пачатак цытаты}}Мне здавалася магчымым цяпер абвясціць Расіі і Еўропе пра дамову з нашымі саюзнікамі, Францыяй і Англіяй, пра саступку Расіі Канстанцінопаля, праліваў і берагавых палос. Уражанне, якое вырабіць у Расіі ажыццяўленне гістарычных запаветаў, будзе велізарнае. Вестка гэта можа быць выкладзена ў выглядзе ўрадавага паведамлення. Яго Вялікасць даведаўся адносна спосабаў магчымага выканання абвяшчэння саступкі нам Канстанцінопаля і праліваў. Я меў выпадак памяняцца думкай з пасламі Вялікабрытаніі і Францыі, якія не сустракаюць да гэтага перашкод.{{канец цытаты}} == Падзенне манархіі == === Нарастанне рэвалюцыйных настрояў === {{main|Лютаўская рэвалюцыя}} Вайна, падчас якой адбывалася шырокая мабілізацыя працаздольнага мужчынскага насельніцтва, коней і масавая рэквізіцыя скаціны і сельскагаспадарчых прадуктаў, згубна адбівалася на эканоміцы, асабліва на сяле. У асяроддзі палітызаванага петраградскага грамадства ўлада апынулася дыскрэдытавана скандаламі (у прыватнасці, злучанымі з уплывам [[Рыгор Яфімавіч Распуцін|Р. Я. Распуціна]] і яго стаўленікаў — «цёмных сіл») і падазрэннямі ў здрадзе; дэкларатыўная прыхільнасць Мікалая ідэі «самадзяржаўнай» улады ўступала ў вострую супярэчнасць з ліберальнымі і левымі памкненнямі значнай часткі думцаў і грамадства. Пра настроі ў арміі сведчыў пасля рэвалюцыі генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]]: «Што да стаўлення да трона, то, як з’ява агульная, у афіцэрскім корпусе было імкненне вылучыць асобу гасудара ад таго прыдворнага бруду, які яго атачаў, ад палітычных памылак і злачынстваў царскага ўрада, які выяўна і няўхільна вёў да разбурэння краіну і да паразы арміі. Гасудару даравалі, яго імкнуліся апраўдаць. Як убачым ніжэй, да 1917 года і гэта дачыненне ў вядомай частцы афіцэрства павагалася, выклікаўшы ту з’яву, якую князь Валконскі зваў „рэвалюцыяй справа“, але ўжо на глебе чыста палітычнай»<ref>Генерал А. И. Деникин. [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_01.html Устои старой власти: вера, царь и отечество] // ''Очерки русской смуты.'' Том первый, Выпуск первый — Paris, 1921, стр. 14.</ref>. Калектыў сучасных гісторыкаў на чале з А. Б. Зубавым у сваёй кнізе адзначаюць<ref>История России, XX век: 1894—1939\\под ред. А. Б. Зубова. — М., Астрель-АСТ, 2010</ref> (с.381): {{пачатак цытаты}} Сілы, апазіцыйныя Мікалаю II, рыхтавалі дзяржаўны пераварот, пачынаючы з 1915 года. Гэта былі і лідары розных палітычных партый, прадстаўленых у Думе, і буйныя ваенныя, і верхавіна буржуазіі, і нават некаторыя члены Імператарскай Сям’і. Меркавалася, што пасля адрачэння Мікалая II на пасад узыдзе яго непаўналетні сын [[Аляксей Мікалаевіч|Аляксей]], а рэгентам стане малодшы брат цара — [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл]]. Падчас Лютаўскай рэвалюцыі гэта задума пачала ажыццяўляцца. {{канец цытаты}} Са снежня 1916 года ў прыдворным і палітычным асяроддзі чакаўся «пераварот» у той ці іншай форме, магчымае адрачэнне імператара ў карысць Цэсарэвіча Аляксея пры рэгенцтве вялікага князя Міхаіла Аляксандравіча. 23 лютага 1917 года ў Петраградзе пачаўся страйк; праз 3 дня ён стаў усеагульным. Раніцай 27 лютага 1917 года адбылося паўстанне салдатаў Петраградскага гарнізона і далучэнне іх да страйкоўцаў; супраціў мяцяжу і хваляванням аказвала толькі паліцыя. У Маскве адбылося такое ж паўстанне. Імператрыца Аляксандра Фёдараўна, не ўсведамляючы сур’ёзнасці падзей, 25 лютага пісала мужу: {{пачатак цытаты}} Гэты «хуліганскі» рух, юнакі і дзяўчыны толькі для падбухторвання бегаюць з крыкамі, што ў іх няма хлеба, а працоўныя не даюць іншым працаваць. Было б вельмі холадна, яны, напэўна, засталіся б дома. Але ўсё гэта пройдзе і супакоіцца, калі толькі Дума будзе паводзіць сябе прыстойна<ref>ГА РФ. Ф. 601. Оп. 1. Д. 1151. Л. 490—493 (перевод с английского языка).</ref>. {{канец цытаты}} 25 лютага 1917 года ўказам Мікалая II пасяджэнні Дзяржаўнай Думы былі спынены з 26 лютага да красавіка таго ж года, што яшчэ больш напаліла становішча. Старшыня Дзяржаўнай Думы М. В. Радзянка накіраваў шэраг тэлеграм імператару пра падзеі ў Петраградзе. Тэлеграма, атрыманая ў Стаўцы 26 лютага 1917 года ў 22:40: {{пачатак цытаты}} Найпадданейша даношу вашай вялікасці, што народныя хваляванні, распачатыя ў Петраградзе, прымаюць стыхійны характар і пагрозлівыя памеры. Асновы іх — нястача печанага хлеба і слабы падвоз мукі, што запальвае паніку, але галоўным чынам поўны недавер да ўлады, няздольнай вывесці краіну з цяжкага становішча<ref>[http://rusarchives.ru/evants/exhibitions/1917-myths-kat/9.shtml Телеграмма председателя Государственной Думы М. В. Родзянко императору Николаю II о начавшихся в Петрограде беспорядках.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626192607/http://rusarchives.ru/evants/exhibitions/1917-myths-kat/9.shtml |date=26 чэрвеня 2015 }}</ref>. {{канец цытаты}} У тэлеграме 27 лютага 1917 года паведамляў: {{пачатак цытаты}} Грамадзянская вайна пачалася і разгараецца. <…> Загадайце ў скасаванне вашага найвышэйшага ўказа зноў склікаць заканадаўчыя палаты <…> Калі рух перакінецца ў армію <…> крушэнне Расіі, а з ёй і дынастыі — немінуча<ref>ГА РФ. Ф.601. Оп.1. Д. 2090. Л. 1.</ref>. {{канец цытаты}} Дума, што мела тады высокі аўтарытэт у рэвалюцыйна наладжаным асяроддзі, не падпарадкавалася ўказу ад 25 лютага і працягнула працу ў так званых прыватных нарадах членаў Дзяржаўнай Думы, што склікаліся заснаваным вечарам 27 лютага {{нп3|Часовы камітэт Дзяржаўнай думы|Часовым камітэтам Дзяржаўнай Думы|ru|Временный комитет Государственной думы}}<ref>''Государственная Дума Российской империи 1906—1917: энциклопедия''. М.: Российская политическая энциклопедия, 2008, стр. 670.</ref>. Апошні ўзяў на сябе ролю органа вярхоўнай улады адразу па сваім сфармаванні<ref name="GD108">''Государственная Дума Российской империи 1906—1917: энциклопедия''. М.: Российская политическая энциклопедия, 2008, стр. 108.</ref>. === Адрачэнне === {{main|Адрачэнне Мікалая II}} {{вікікрыніцы|ru:Манифест об отречении Николая II|Маніфест аб адрачэнні Мікалая II}} [[Файл:Отречение от престола императора Николая II. 2 марта 1917.jpg|thumb|260px|Адрачэнне ад прастола імператара Мікалая II. 2 сакавіка 1917 года. Машынапіс. 35×22. У правым ніжнім вугле алоўкам подпіс Мікалая II: ''Мікалай''; у левым ніжнім вугле чорным чарнілам па-над алоўкам заверительная надпіс рукой [[Уладзімір Барысавіч Фрэдэрыкс|У. Б. Фрэдэрыкса]]: ''міністр імператарскага двара генерал-ад’ютант граф Фрэдэрыкс''.]] [[Файл:1917 март Отречение Николая II манифест.jpg|thumb|250px|Маніфест аб адрачэнні. Цана 6 кап.]] [[Файл:Pskov asv07-2018 railway station area img04.jpg|thumb|250px|Пскоў. Памятная дошка на будынку вакзала.]] Стаўка пазнае пра пачатак рэвалюцыі са спазненнем на два дні, па данясеннях генерала [[Сяргей Сямёнавіч Хабалаў|С. С. Хабалава]], ваеннага міністра Бяляева і міністра ўнутраных спраў Пратапопава. Першая тэлеграма, што паведамляе пра пачатак рэвалюцыі, паступае генералу Аляксееву толькі 25 лютага ў 18:08: «Даношу, што 23 і 24 лютага, з прычыны нястачы хлеба, на многіх заводах паўстаў страйк… 200 тысяч працоўных…Каля трох гадзін дня на Знаменскай плошчы забіты пры рассейванні натоўпу прыстаў Крылоў. Натоўп рассеяны. У падаўленні хваляванняў, апроч Петраградскага гарнізона, бяруць удзел пяць эскадронаў Дзявятага запаснога кавалерыйскага палка з Краснага Сяла сотня Л.-Гв. зборна-казачага палка з Паўлаўска і выклікана ў Петраград пяць эскадронаў Гвардзейскага запаснога кавалерыйскага палка. № 486. Сек. Хабалаў»<ref name=telegr>[http://www.dk1868.ru/telegramm/oglavlen.htm Телеграфная переписка Ставки, Петрограда и командующих фронтами в феврале-марте 1917 г.]</ref>. Генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксееў]] дакладае Мікалаю II утрыманне гэтай тэлеграмы. У той жа час палацавы камендант Войкаў дакладае Мікалаю II тэлеграму міністра ўнутраных спраў Пратапопава: «Стаўка. Палацаваму каменданту. … 23 лютага бліснуў у сталіцы страйк, што суправаджаўся вулічнымі хваляваннямі. Першы дзень страйкавалі каля 90 тысяч працоўных, другой — да 160 тысяч, сёння — каля 200 тысяч. Вулічныя хваляванні выяўляюцца ў дэманстратыўных шэсцях, часткай з чырвонымі сцягамі, разгроме некаторых крам, частковым спыненні страйкоўцамі трамвайнага руху, сутыкненнях з паліцыяй. …паліцыяй здзейснена некалькі стрэлаў у кірунку натоўпу, адкуль адбыліся зваротныя стрэлы. … забіты прыстаў Крылоў. Рух носіць неарганізаваны стыхійны характар. …У Маскве спакойна. МУС Пратапопаў. № 179. 25 лютага 1917 г.»<ref name=telegr/> Прачытаўшы абедзве тэлеграмы, Мікалай II вечарам 25 лютага загадаў генералу [[Сяргей Сямёнавіч Хабалаў|С. С. Хабалаву]] спыніць хваляванні ваеннай сілай ('''''«Загадваю заўтра ж спыніць у сталіцы хваляванні, недапушчальныя ў цяжкі час вайны з Германіяй і Аўстрыяй. МІКАЛАЙ»''''')<ref name=telegr/>. 26 лютага ў 17:00 прыходзіць тэлеграма Радзянкі: «Становішча сур’ёзнае. У сталіцы анархія. …На вуліцах адбываецца бязладная стральба. Часткі войскаў страляюць адзін у аднаго. Трэба неадкладна даручыць асобе, што карыстаецца даверам, скласці новы ўрад»<ref name="ReferenceA">Кобылин В. С. Анатомия измены. Истоки антимонархического заговора. — СПб, «Царское дело», 2005</ref> (с. 255), але Мікалай II адмаўляецца рэагаваць на гэту тэлеграму, заявіўшы міністру імператарскага двара Фрэдэрыксу, што «Зноў гэты таўстун Радзянка мне напісаў розную лухту, на якую я яму не буду нават адказваць»<ref name=telegr/>. Наступная тэлеграма Радзянкі прыходзіць у 22:22, і таксама носіць падобны панічны характар. 27 лютага ў 19:22 у Стаўку прыходзіць тэлеграма ваеннага міністра Бяляева, што заяўляў пра практычна пагалоўны пераход Петраградскага гарнізона на бок рэвалюцыі і патрабаваў прысылкі лаяльных цару войскаў; у 19:29 ён паведамляе пра аб’яву Саветам Міністраў аблогавага становішча ў Петраградзе. Генерал Аляксееў дакладае ўтрыманне абедзвюх тэлеграм Мікалаю II. Цар загадвае генералу {{нп3|Мікалай Іудавіч Іваноў|М. І. Іванову|ru|Иванов, Николай Иудович}} адправіцца на чале лаяльных ваенных частак у Царскае Сяло для забеспячэння бяспекі імператарскай сям’і, потым, у якасці Камандуючага Петраградскай ваеннай акругай, узяць камандаванне войскамі, якія меркавалася перакінуць з фронту. Загад абвяшчаў<ref name=telegr/><ref name="ReferenceB">Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II — СПБ.: «Петрополь», 1991.</ref>: {{пачатак цытаты}} Начальніку штаба Аляксееву. Прызначыць Генерал-ад’ютанта Іванова Галоўнакамандуючым Петраградскай Ваеннай Акругай. Паслаць ад войскаў Паўночнага фронту ў Петраград для падаўлення мяцяжу: 67-ы і 68-ы пяхотны палкі, 15-ы ўланскі Татарскі і 3-і ўральскі казачы палкі; з Заходняга — 34-ы і 36-ы пяхотны палкі, 2-і гусарскі Паўладарскі і 2-і данскі казачы; з Паўднёва-заходняга фронту — лейб-гвардыі Праабражэнскі, 3-і і 4-ы гвардзейскія стралковыя палкі. Таксама — адну кулямётную каманду Кольта для Георгіеўскага батальёна (атрада генерала Іванова), які ідзе са Стаўкі. Гвардзейскія палкі: Праабражэнскі, 3-і і 4-й Гвардыі стралковыя прызначыць у дырэктыву Генерал-ад’ютанта Іванова. Усяго — да 40 тысяч багнетаў. {{канец цытаты}} З 11 вечара да гадзіны ночы імператрыца адпраўляе з Царскага Сяла дзве тэлеграмы: «Рэвалюцыя ўчора прыняла жахлівыя памеры… Саступкі неабходны. …Шмат войскаў перайшло на бок рэвалюцыі. Алікс». У 0:55 паступае тэлеграма Хабалава: «Прашу дакласці Яго Імператарскай Вялікасці, што выканаць наказ пра аднаўленне парадку ў сталіцы не мог. Большасць частак, адны за іншымі, здрадзілі свайму абавязку, адмаўляючыся ваяваць супраць мяцежнікаў. Іншыя часткі пабраталіся з мяцежнікамі і звярнулі сваю зброю супраць верных Яго Вялікасці войскаў. Астатнія вернымі абавязку ўвесь дзень змагаліся супраць мяцежнікаў, панясучы вялікія страты. Да вечара мяцежнікі авалодалі большай часткай сталіцы. Вернымі прысязе застаюцца невялікія часткі розных палкоў, сцягнутыя ля Зімовага палаца пад начальствам генерала Занкевіча, з якімі буду працягваць змаганне. Ген.-лейт. Хабалаў»<ref name=telegr/>. 28 лютага ў 11 раніцы генерал Іваноў падняў па трывозе Батальён георгіеўскіх кавалераў з 800 чалавек, і адправіў яго з [[Магілёў|Магілёва]] ў [[Царскае Сяло]] праз [[Віцебск]] і Дно, сам выехаўшы ў 13:00. Камандзір батальёна князь Пажарскі аб’яўляе сваім афіцэрамі, што ён не будзе «ў Петраградзе страляць у народ, нават калі гэтага запатрабуе генерал-ад’ютант Іваноў». Обер-гофмаршал Бенкендорф тэлеграфуе з Петраграда ў Стаўку, што лейб-гвардыі Літоўскі полк расстраляў свайго камандзіра, а ў лейб-гвардыі Праабражэнскім палку расстраляны камандзір батальёна. 28 лютага ў 21:00 генерал Аляксееў загадвае начальніку штаба Паўночнага фронту генералу [[Юрый Нічыпаравіч Данілаў|Данілаву]] адправіць у дапамогу генералу Іванову два кавалерыйскія і два пяхотныя палкі, узмоцненыя кулямётнымі камандамі. Меркавалася адпраўка прыкладна такога ж другога атрада ад Паўднёва-заходняга фронту генерала Брусілава ў складзе палкоў Праабражэнскага, Трэцяга стралковага і Чацвёртага стралковага Імператарскага прозвішча. Таксама Аляксееў прапанаваў па ўласнай ініцыятыве дадаць да «карнай экспедыцыі» адну кавалерыйскую дывізію<ref name=telegr/>. 28 лютага ў 5 раніцы цар адбыў (у 4:28 цягнік Літара Б, у 5:00 цягнік Літара А) у Царскае Сяло, але праехаць не змог. 28 лютага ў 8:25 генерал Хабалаў адпраўляе генералу Аляксееву тэлеграму пра сваё роспачнае становішча, і ў 9:00 — 10:00 перамаўляецца з генералам Івановым, заявіўшы, што «У маёй дырэктыве, у будынку Галоўн. адміралцейства, чатыры гвардзейскія роты, пяць эскадронаў і сотняў, дзве батарэі. Іншыя войскі перайшлі на бок рэвалюцыянераў ці застаюцца па пагадненні з імі нейтральнымі. Асобныя салдаты і банды блукаюць па горадзе, страляючы ў мінакоў, абяззбройваючы афіцэраў… Усе вакзалы ва ўладзе рэвалюцыянераў, строга імі ахоўваюцца… Усе артылерыйскія ўстановы ва ўладзе рэвалюцыянераў…». У 13:30 паступае тэлеграма Бяляева пра канчатковую капітуляцыю лаяльных цару частак у Петраградзе. Цар атрымвае яе ў 15:00<ref name=telegr/>. Удзень 28 лютага генерал Аляксееў спрабуе ўзяць кантроль над міністэрствам шляхоў зносін праз таварыша (намесніка) міністра генерала Кіслякова, аднак той пераконвае Аляксеева скасаваць сваё рашэнне. 28 лютага генерал Аляксееў цыркулярнай тэлеграмай спыніў усе баяздольныя часткі на шляху да Петраграда. У яго цыркулярнай тэлеграме лжыва сцвярджалася, што хваляванні ў Петраградзе пайшлі на змяншэнне і патрэба ў падаўленні мяцяжу адпала<ref name="ReferenceA"/>. Некаторыя з гэтых частак былі ўжо ў гадзіне-дзвюх язды ад сталіцы. Усе яны былі спынены. Генерал-ад’ютант І. Іваноў атрымаў загад Аляксеева ўжо ў Царскім Сяле. Дэпутат Думы Бублікаў займае міністэрства шляхоў зносін, арыштаваўшы яго міністра, і забараняе рух ваярскіх цягнікоў на 250 вёрстаў вакол Петраграда. У 21:27 у Ліхаслаўлі было атрымана паведамленне пра дырэктывы Бубликова чыгуначнікам. 28 лютага ў 20:00 пачалося паўстанне Царскасельскага гарнізона. Часткі, якія захавалі лаяльнасць, працягвалі ахоўваць палац. 28 лютага ў 12 ночы царскі цягнік прыбывае ў [[Балагое]]. У 3:45 ночы цягнік падыходзіць да Малой Вішары. Там паведамілі, што шлях наперадзе захоплены паўсталымі салдатамі, і на станцыі Любань стаяць дзве рэвалюцыйныя роты з кулямётамі. Пазней высвятляецца, што насамрэч на станцыі Любань паўсталыя салдаты разрабавалі буфет, але арыштоўваць цара не збіраліся. У 4:50 ночы з 28 лютага на 1 сакавіка цар загадвае завярнуцца назад на Балагое (куды прыбыў у 9:00 1 сакавіка), і адтуль на Пскоў. Паводле шэрага сведчанняў, 1 сакавіка ў 16:00 у Петраградзе пераходзіць на бок рэвалюцыі стрыечнік Мікалая II, вялікі князь {{нп3|Кірыл Уладзіміравіч||ru|Кирилл Владимирович}}, які прывёў да Таўрычнага палаца Гвардзейскі флоцкі экіпаж<ref>[http://www.hrono.ru/libris/lib_s/spirid338.html Спиридович Великая Война и Февральская революция 1914—1917]</ref>. Потым манархісты абвясцілі гэта паклёпам. 1 сакавіка генерал Іваноў прыбывае ў Царскае Сяло і атрымвае звесткі, што збунтавалася царскасельская гвардзейская рота, якая самавольна пайшла ў Петраград. Таксама да Царскага Сяла набліжаліся паўсталыя часткі: цяжкі дывізіён і адзін гвардзейскі батальён запаснога палка. Генерал Іваноў адбывае з Царскага Сяла ў Вырыцу і вырашае агледзець перададзены яму Таруцінскі полк. На станцыі Семрына чыгуначнікі блакуюць яго далейшае перасоўванне. 1 сакавіка ў 15:00 царскі цягнік прыбывае на станцыю Дно, у 19:05 у [[Пскоў]], дзе знаходзіўся штаб войскаў Паўночнага фронту генерала [[Мікалай Уладзіміравіч Рузскі|М. У. Рузскага]]. Генерал Рузскі па сваіх палітычных перакананнях лічыў, што самадзяржаўная манархія ў дваццатым стагоддзі з’яўляецца анахранізмам, і недалюбліваў Мікалая II асабіста. Пры прыбыцці царскага цягніка генерал адмовіўся ўладкоўваць звычайную цырымонію сустрэчы цара, і з’явіўся адзін і толькі праз некалькі хвілін. Генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксееў]], на якога без цара ў Стаўцы ляглі абавязкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага, 28 лютага атрымвае данясенне ад генерала Хабалава, што ў яго засталося ўсяго 1100 чалавек у верных частках. Пазнаўшы пра пачатак хваляванняў у Маскве, ён 1 сакавіка ў 15:58 тэлеграфуе цару, што «рэвалюцыя, а апошняя немінучая, калі пачнуцца хваляванні ў тыле, азначае сабой ганебнае сканчэнне вайны з усімі цяжкімі для Расіі наступствамі. Армія занадта цесна злучана з жыццём тылу, і з упэўненасцю можна сказаць, што хваляванні ў тыле выклічуць такія ж у арміі. Патрабаваць ад арміі, каб яна спакойна ваявала, калі ў тыле ідзе рэвалюцыя, немагчыма. Цяперашні малады склад арміі і афіцэрскі склад, у асяроддзі якога велічэзны адсотак закліканых з запасу і ўзведзеных у афіцэры з вышэйшых навучальных устаноў, не дае ніякіх падстаў лічыць, што армія не будзе рэагаваць на тое, што будзе адбывацца ў Расіі». Пасля атрымання гэтай тэлеграмы Мікалай II прыняў генерала [[Мікалай Уладзіміравіч Рузскі|Рузскага]], які выказаўся за ўвядзенне ў Расіі адказнага перад Думай урада. У 22:20 генерал Аляксееў дасылае Мікалаю II праект меркаванага маніфеста пра ўвядзенне адказнага ўрада<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. У 17:00 — 18:00 у Стаўку паступаюць тэлеграмы пра паўстанне ў Кранштаце. 2 сакавіка ў гадзіну ночы Мікалай II тэлеграфуе генералу Іванову «прашу да майго прыезду і даклада мне ніякіх мер не распачынаць», і даручае Рузскаму інфармаваць Аляксеева і Радзянку пра тое, што ён згодзен на фармаванне адказнага ўрада. Потым Мікалай II сыходзіць у спальны вагон, аднак засынае толькі ў 5:15, адправіўшы генералу Аляксееву тэлеграму «Можна абвясціць пададзены маніфест, пазначыўшы яго Псковам. МІКАЛАЙ»<ref name=telegr/>. 2 сакавіка ў 3:30 ночы Рузскі звязваецца з [[Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|Радзянкам]], і цягам чатырохгадзіннай гутаркі азнаямляецца з абвостраным становішчам, што склалася да таго часу ў Петраградзе. Атрымаўшы запіс гутаркі Рузскага з Радзянкам, Аляксееў 2 сакавіка ў 9:00 загадаў генералу Лукомскаму звязацца з Псковам і неадкладна абудзіць цара, на што атрымаў адказ, што цар толькі нядаўна заснуў, і што на 10:00 прызначаны даклад Рузскага. У 10:45 Рузскі пачаў свой даклад, паведаміўшы Мікалаю II пра гутарку з Радзянкам. У гэты час Рузскі атрымаў тэкст тэлеграмы, разасланай Аляксеевым камандуючым франтамі па пытанні пра пажаданасць адрачэння, і зачытаў яго цару. 2 сакавіка 14:00 — 14:30 пачалі паступаць адказы ад камандуючых франтамі. Вялікі князь [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]] заявіў, што «як вернападданы лічу па абавязку прысягі і па духу прысягі ўкленчана маліць гасудара зрачыся кароны, каб выратаваць Расію і дынастыю»; таксама за адрачэнне выказаліся генералы {{нп3|Аляксей Ярмалаевіч Эверт|Эверт|ru|Эверт, Алексей Ермолаевич}} (Заходні фронт), [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілаў]] (Паўднёва-заходні фронт), {{нп3|Уладзімір Віктаравіч Сахараў|Сахараў|ru|Сахаров, Владимир Викторович}} (Румынскі фронт), камандуючы Балтыйскім флотам адмірал {{нп3|Адрыян Іванавіч Непенін|Непенін|ru|Непенин, Адриан Иванович}}, прытым генерал Сахараў назваў [[Часовы камітэт Дзяржаўнай думы]] «разбойнай купкай людзей, якая скарысталася зручнай хвілінай», але «галосячы, змушаны сказаць, што адрачэнне найболей бязбольнае выйсце», а генерал Эверт заўважыў, што «на армію ў дзейным яе складзе пры падаўленні хваляванняў вылічваць нельга… Я прымаю ўсе меры да таго, каб звесткі пра дзейнае становішча спраў у сталіцах не пракрадаліся ў армію, каб ахаваць яе ад несумнеўных хваляванняў. Сродкаў спыніць рэвалюцыю ў сталіцах няма ніякіх». Камандуючы Чарнаморскім флотам адмірал [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Калчак]] адказу не паслаў. Паміж 14:00 і 15:00 Рузскі ўвайшоў да цара ў суправаджэнні генералаў [[Юрый Нічыпаравіч Данілаў|Данілава]] і Савіча, узяўшы з сабой тэксты тэлеграм. Мікалай II папрасіў генералаў выказацца; усе яны выказаліся за адрачэнне<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. [[Файл:Nikolaus II. (Russland).jpg|thumb|left|250px|Фатаграфія Мікалая Раманава, зробленая пасля яго адрачэння ў сакавіку [[1917]] года і высылкі ў [[Сібір]]{{efn|Фатаграфія без дакладнага датавання, атрымана праз Bain News Service і захоўваецца ў [[Бібліятэка Кангрэса|Бібліятэцы Кангрэса ЗША]] (George Grantham Bain Collection).}}]] Каля 15 гадзін 2 сакавіка цар прыняў рашэнне пра адрачэнне на карысць сына пры рэгенцтве вялікага князя [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіла Аляксандравіча]]. У гэты час Рузскаму паведамляюць, што ў Пскоў высунуліся прадстаўнікі Дзяржаўнай Думы [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|А. І. Гучкоў]] і {{нп3|Васіль Вітальевіч Шульгін|В. В. Шульгін|ru|Шульгин, Василий Витальевич}}. У 15:10 пра гэта паведамлена Мікалаю II. Прадстаўнікі Думы прыбываюць у царскі цягнік у 21:45. Гучкоў паведаміў Мікалаю II, што існуе небяспека шырання хваляванняў на фронце і што войскі Петраградскага гарнізона перайшлі на бок паўсталых неадкладна, прытым на бок рэвалюцыі, паводле слоў Гучкова, перайшлі рэшткі лаяльных войскаў у Царскім Сяле. Выслухаўшы яго, цар паведамляе, што ўжо прыняў рашэнне зрачыся за сябе і за сына. 2 ([[15 сакавіка|15]]) сакавіка ў 23 гадзіны 40 хвілін (у дакуменце час падпісання быў паказаны царом, як 15 гадзін — час прыняцця рашэння) Мікалай перадаў Гучкову і Шульгіну Маніфест пра адрачэнне, які, у прыватнасці, абвяшчаў: «Наказваем брату нашаму кіраваць справамі дзяржавы ў поўным і непарушным яднанні з прадстаўнікамі народа ў заканадаўчых установах, на тых пачатках, якія будуць імі ўсталяваны, прынясучы ў тым непарушную прысягу»<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. Гучкоў і Шульгін таксама запатрабавалі ад Мікалая II падпісаць два ўказы: пра прызначэнне князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Г. Я. Львова]] кіраўніком урада і вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]] вярхоўным галоўнакамандуючым; былы імператар падпісаў указы, паказаўшы ў іх час 14 гадзін<ref>Д. и. н. [[Генрых Зіноўевіч Ёфе|Г. Иоффе]] [http://www.nkj.ru/archive/articles/5266/ ''Русский либерал. Премьер-министр Временного правительства — князь Львов''.] // «[[Наука и жизнь]]», 2006, № 4.</ref>. Пасля гэтага Мікалай запісвае ў сваім дзённіку: «Раніцай прыйшоў Рузскі і прачытаў сваю доўгую прамову па апараце з Радзянкам. Паводле яго слоў, становішча ў Петраградзе такое, што зараз міністэрства з Думы быццам нямоглае што-небудзь зрабіць, бо з ім змагаецца сац[ыял]-дэм[акратычная] партыя ў асобе працоўнага камітэта. Трэба маё адрачэнне. Рузскі перадаў гэту прамову ў стаўку, а Аляксееў усім галоўнакамандуючым. Да 2½ г. прыйшлі адказы ад усіх. Сутнасць тая, што ў імя выратавання Расіі і ўтрымання арміі на фронце ў спакоі трэба вырашыцца на гэты крок. Я пагадзіўся. Са стаўкі даслалі праект маніфеста. Увечар з Петраграда прыбылі Гучкоў і Шульгін, з якімі я пагаварыў і перадаў ім падпісаны і перароблены маніфест. У гадзіну ночы з’ехаў з Пскова з цяжкім пачуццём перажытага. Навакол здрада, і баязлівасць, і падман»<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. Умерана правая маскоўская газета{{efn|Газета «Утро России» выдавалася прадпрымальнікам [[Стараверства|стараверам]] {{нп3|Павел Паўлавіч Рабушынскі|П. П. Рабушынскім|ru|Рябушинский, Павел Павлович}}.}} 4 сакавіка так перадавала словы імператара Гучкову і Шульгіну: «Я ўсё гэта абдумаў, — сказаў ён, — і вырашыў зрачыся. Але зракаюся не ў карысць свайго сына, бо я павінен з’ехаць з Расіі, раз я пакідаю Вярхоўную ўладу. Пакінуць жа ў Расіі сына, якога я вельмі люблю, пакінуць яго на поўную невядомасць я ні ў якім разе не лічу магчымым. Вось чаму я вырашыў перадаць прастол майму брату, вялікаму князю Міхаілу Аляксандравічу»<ref>Цыт. паводле: ''Переговоры с Николаем Вторым.'' // «Утро России». 4 марта 1917, № 61, стр. 1.</ref>. Гучкоў і Шульгін едуць у Петраград 3 сакавіка ў тры гадзіны ночы, загадзя паведаміўшы ўраду тэлеграфам тэкст трох прынятых дакументаў. У 6 раніцы часовы камітэт Дзярждумы звязаўся з вялікім князем Міхаілам, паведаміўшы яму пра адрачэнне ўжо былога імператара ў яго карысць. Падчас сустрэчы раніцай 3 сакавіка з вялікім князем [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаілам Аляксандравічам]] Радзянка заяўляе пра тое, што ў выпадку прыняцця ім прастола неадкладна грымне новае паўстанне, і трэба перадаць разгляд пытання пра манархію Устаноўчаму сходу. Яго падтрымвае [[Аляксандр Керанскі|Керанскі]], супраць выступае Мілюкоў, які заявіў, што «ўрад адзін без манарха… з’яўляецца лядачай турой, якая можа ўтапіцца ў акіяне народных хваляванняў; краіне пры такіх умовах можа пагражаць страта любой дзяржаўнасці». Выслухаўшы прадстаўнікоў Думы, вялікі князь запатрабаваў гутаркі з Радзянкам сам-насам, і спытаў, ці можа Дума гарантаваць яго асабістую бяспеку. Выслухаўшы, што не можа, вялікі князь Міхаіл [[Адрачэнне Міхаіла Аляксандравіча|падпісаў маніфест пра адмову ад прастола]]<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. 3 сакавіка Мікалай II, пазнаўшы пра адмову вялікага князя Міхаіла Аляксандравіча ад прастола, запісаў у дзённіку: «Аказваецца, Міша зрокся. Яго маніфест сканчаецца чатыроххвосткай для выбараў праз 6 месяцаў Устаноўчага Сходу. Бог ведае, хто нараіў яго падпісаць такое паскудства! У Петраградзе хваляванні спыніліся — абы так працягвалася далей». Ён складае другі варыянт маніфеста пра адрачэнне, ізноў у карысць сына. Генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]] сцвярджаў у сваіх успамінах, што 3 сакавіка ў Магілёве Мікалай заявіў генералу Аляксееву: {{пачатак цытаты}} — Я перадумаў. Прашу вас паслаць гэту тэлеграму ў Петраград. На лістку паперы выразным почыркам васпан пісаў уласнаруч пра сваю згоду на ўступ на пасад сына свайго Аляксея… [[Файл:NII&GKHN.jpg|thumb|250px|Мікалай II і генерал {{нп3|Гусейн Хан Нахічэванскі||ru|Нахичеванский, Гусейн Хан}} (справа ад імператара).]] Аляксееў панёс тэлеграму і не паслаў. Было занадта позна: краіне і арміі абвясцілі ўжо два маніфесты. Тэлеграму гэту Аляксееў, «каб не бянтэжыць розумы», нікому не паказваў, трымаў у сваім паперніку і перадаў мне пад канец мая, пакідаючы вярхоўнае камандаванне<ref>Генерал А. И. Деникин. [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_05.html Революция и царская семья] // ''Очерки русской смуты.'' Том первый, Выпуск первый — Paris, 1921, стр. 54.</ref>. {{канец цытаты}} 4 сакавіка камандзір Гвардзейскага кавалерыйскага корпуса адпраўляе ў Стаўку начальніку штаба Вярхоўнага Галоўнакамандуючага тэлеграму «Да нас дашлі звесткі пра буйныя падзеі. Прашу Вас не адмовіць зрынуць да ступняў Яго Вялікасці бязмежную адданасць Гвардзейскай кавалерыі і гатовасць памерці за свайго любімага Манарха. [[Гусейн Хан Нахічэванскі|Хан Нахічэванскі]]». У зваротнай тэлеграме Мікалай паведаміў: «Ніколі не сумняваўся ў пачуццях гвардзейскай кавалерыі. Прашу падпарадкавацца Часоваму ўраду. Мікалай»<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. Паводле іншых звестак, гэта тэлеграма была адпраўлена яшчэ 3 сакавіка, і генерал Аляксееў так і не перадаў яе Мікалаю. Існуе таксама версія, што дадзеная тэлеграма была адпраўлена без ведама хана Нахічэванскага яго начальнікам штаба, генералам баронам {{нп3|Аляксандр Георгіевіч Вінекен|Вінекенам|ru|Винекен, Александр Георгиевич}}. Паводле процілеглай версіі, тэлеграма, наадварот, была адпраўлена ханам Нахічэванскім пасля нарады з камандзірамі частак корпуса. Іншая шырока вядомая тэлеграма падтрымкі была адпраўлена камандзірам 3-га коннага корпуса Румынскага фронту генералам {{нп3|Фёдар Артуравіч Келер|Келерам Ф. А.|ru|Келлер, Фёдор Артурович}} («Трэці конны корпус не верыць, што Ты, Гасудар, самахоць зрокся ад прастола. Загадай, Цар, прыйдзем і абаронім Цябе»). Невядома, ці дайшла гэта тэлеграма да цара, але яна дайшла да камандуючага Румынскім фронтам, які загадаў Келеру здаць камандаванне корпусам пад пагрозай вінавачання ў дзяржаўнай здрадзе<ref name="ReferenceA"/><ref>[http://rusk.ru/st.php?idar=102622 Маским Воробьёв, Михаил Фомин О Келлере]</ref>. 5 сакавіка вяртаецца генерал Іваноў. 8 сакавіка выканкам Петрасавета, калі стала вядома пра планы цара ад’ехаць у Англію, пастанавіў арыштаваць цара і яго сям’ю, канфіскаваць маёмасць і пазбавіць грамадзянскіх праў. У Царскае Сяло прыбывае новы камандуючы Петраградскай акругай генерал [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Карнілаў]], які арыштаваў імператрыцу і парастаўляў каравулы, у тым ліку для абароны цара ад збунтаванага царскасельскага гарнізона <ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/>. 8 сакавіка цар у Магілёве развітваўся з войскам і выдаў развітальны загад войскам, у якім адпісваў «ваяваць да перамогі» і «падпарадкоўвацца Часоваму ўраду». Генерал Аляксееў перадаў гэты загад у Петраград, аднак Часовы ўрад пад ціскам Петрасавета адмовіўся публікаваць яго<ref name="ReferenceA"/>. {{пачатак цытаты}} У апошні раз звяртаюся да Вас, горача любыя мною войскі. Пасля адрачэння майго за сябе і за сына майго ад прастола Расійскага, улада перададзена Часоваму ўраду, па пачыне Дзяржаўнай Думы паўсталаму. Ды дапаможа яму Бог весці Расію па шляху славы і дастатку. Ды дапаможа Бог і Вам, гераічныя войскі, адстаяць Расію ад злога ворага. У працягу дзвюх з паловай гадоў Вы неслі штогадзіны цяжкую баявую службу, шмат сыходзілі крывёю, шмат зроблена высілкаў, і ўжо блізкая гадзіна, калі Расія, злучаная са сваімі гераічнымі саюзнікамі адным агульным імкненнем да перамогі, зломіць апошні высілак праціўніка. Гэта небывалая вайна павінна быць даведзена да поўнай перамогі. Хто думае пра мір, хто жадае яго — той здраднік Бацькаўшчыны, яе здраднік. Ведаю, што кожны сумленны ваяр так думае. Выконвайце ж Ваш абавязак, бараніце гераічную нашу Вялікую Радзіму, падпарадкоўвайцеся Часоваму ўраду, слухайце Вашых начальнікаў, помніце, што кожнае паслабленне парадку службы толькі на руку ворагу. Цвёрда веру, што не загасла ў Вашых сэрцах бязмежная любоў да нашай Вялікай Радзімы. Ды блаславіць Вас Бог і ды вядзе Вас да перамогі Святы Вялікапакутнік і Пераможац Георгій. 8-га сакавіка 1917 г.<br /> Стаўка. МІКАЛАЙ {{канец цытаты}} Перад ад’ездам Мікалая з Магілёва прадстаўнік Думы ў Стаўцы заяўляе яму, што ён «павінен лічыць сябе як бы арыштаваным». 8 сакавіка Мікалай запісвае ў сваім дзённіку: {{пачатак цытаты}} Апошні дзень у Магілёве. У 10 г. падпісаў развітальны загад па войсках. У 10½ г. пайшоў у дом дзяжурства, дзе развітаўся з усімі чынамі штаба і кіраванняў. Дома развітваўся з афіцэрамі і казакамі канвою і Зборнага палка — сэрца ў мяне трохі не разарвалася! У 12 гадз. прыехаў да мама́ ў вагон, паснедаў з ёй і яе світай і застаўся сядзець з ёй да 4½ гадзіны. Развітаўся з ёй, Сандро, Сяргеем, Барысам і Алекам. Беднага Нілава не пусцілі са мною. У 4:45 з’ехаў з Магілёва, натоўп людзей выпраўляў. 4 члены Думы падарожнічаюць у маім цягніку! Паехаў на Оршу і Віцебск. Надвор’е марознае і ветранае. Цяжка, хвора і тужліва. {{канец цытаты}} 9 сакавіка ў 11:30 цар прыбыў у Царскае Сяло, як «палкоўнік Раманаў». == Высылка і расстрэл == {{main|Расстрэл царскай сям’і}} З 9 (22) сакавіка па 1 (14) жніўня 1917 года Мікалай II, яго жонка і дзеці жылі пад арыштам у {{нп3|Аляксандраўскі палац|Александраўскам палацы|ru|Александровский дворец}} Царскага Сяла. [[Файл:Romanovs1917.jpg|thumb|left|250px|Мікалай Раманаў з дочкамі Вольгай, Анастасіяй і Таццянай у Табольску зімой [[1917]] года<ref>Romanov Collection, General Collection, Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Yale University, [[ЗША]].</ref>]] Пад канец сакавіка міністр [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] {{нп3|Павел Мікалаевіч Мілюкоў|П. М. Мілюкоў|ru|Милюков, Павел Николаевич}} спрабаваў адправіць Мікалая і яго сям’ю ў [[Вялікабрытанія|Англію]], на апеку [[Георг V|Георга V]]<ref>[http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html Отречение Николая II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150331091723/http://society.polbu.ru/fedorov_rushistory/ch86_all.html |date=31 сакавіка 2015 }}</ref>, на што была атрымана папярэдняя згода брытанскага боку; але ў красавіку, з прычыны нестабільнай унутрыпалітычнай сітуацыі ў самой Англіі, кароль аддаў перавагу адмовіцца ад такога плана — згодна некаторым сведчанням<ref>Rose, Kenneth. ''King George V''. London: Weidenfeld and Nicolson, 1983, стар. 210 (спасылка на запісы асабістага сакратара караля Георга лорда Стамфардхама (''Arthur John Bigge'')).</ref>, насуперак парадзе прэм’ер-міністра [[Дэвід Лойд Джордж|Лойда Джорджа]]. І ўсё ж, у 2006 годзе сталі вядомыя некаторыя дакументы<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article601139.ece British spies in plot to save tsar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081012204913/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article601139.ece |date=12 кастрычніка 2008 }} [[Times|The Sunday Times]] 15 октября 2006.</ref>, якія паведамлялі пра тое, што аж да мая 1918 года падраздзяленне MI 1 брытанскага ваеннага выведвальнага кіравання ажыццяўляла падрыхтоўку да аперацыі па выратаванні Раманавых, якая так і не была прыведзена ў стадыю практычнага ажыццяўлення<ref>Sinclair, David. ''Two Georges: The Making of the Modern Monarchy''. London, 1988, стр. 149.</ref>. З прычыны ўзмацнення рэвалюцыйнага руху і анархіі ў Петраградзе, Часовы ўрад, асцерагаючыся за жыццё арыштантаў, вырашыў перавесці іх углыб Расіі, у [[Табольск]]; ім дазволілі ўзяць з палаца патрэбную мэблю, асабістыя рэчы, а таксама прапанаваць абслуговаму персаналу па жаданні самахоць суправаджаць іх да месца новага размяшчэння і далейшай службы. Напярэдадні ад’езду прыехаў кіраўнік Часовага Урада [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|А. Ф. Керанскі]] і прывёз з сабой брата былога імператара — Міхаіла Аляксандравіча (Міхаіл Аляксандравіч быў высланы ў [[Перм]], дзе ў ноч на 13 чэрвеня [[1918]] года быў забіты мясцовымі бальшавіцкімі ўладамі). 1 (14) жніўня 1917 года ў 6 гадзін 10 хвілін склад з членамі імператарскай сям’і і абслугі пад шыльдай «Японская місія Чырвонага Крыжа» адправіўся з Царскага Сяла (з чыгуначнай станцыі Аляксандраўская). 4 (17) жніўня склад прыбыў у [[Цюмень]], далей арыштаваных на параходах «Русь», «Карміцель» і «Цюмень» па рацэ перавезлі ў Табольск. Сям’я Раманавых размясцілася ў адмыслова адрамантаваным да іх прыезду доме губернатара. Сям’і дазволілі хадзіць праз вуліцу і бульвар на набажэнства ў царкву Звеставання. Рэжым аховы тут быў значна лягчэйшы, чым у Царскім Сяле. Сям’я вяла спакойнае, мернае жыццё. [[Файл:Nikolai II karikatura.jpg|thumb|250px|Фрагмент бальшавіцкага агітацыйнага плаката ''Цар, [[Святар|поп]] і [[Кулак (селянін)|кулак]]''<ref>[http://s47.radikal.ru/i118/1001/fa/3864eb7e55ab.jpg «Царь, поп и кулак».] Плакат. М.: Издательство ВЦИК, 1918.</ref>.]] У пачатку красавіка 1918 года [[Усерасійскі Цэнтральны Выканаўчы Камітэт|Прэзідыум Усерасійскага Цэнтральнага выканаўчага камітэта (УЦВК)]] санкцыянаваў перавод Раманавых у Маскву дзеля правядзення суда над імі<ref>[http://ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html Тайные силы Екатеринбургского злодеяния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100618031007/http://www.ei1918.ru/evil_deed/tajnye_sily.html |date=18 чэрвеня 2010 }}</ref><ref>[http://www.newsru.com/russia/28sep2007/ostanki.html Останки, найденные на Урале в июле, принадлежат Романовым «с большой степенью вероятности»] NEWSru 28 сентября 2007.</ref>. Пад канец красавіка 1918 года арыштанты былі перавезены ў [[Екацярынбург]], дзе для размяшчэння Раманавых быў рэквізаваны {{нп3|Дом Іпацьева|прыватны дом|ru|Дом Ипатьева}}. Тут жа з імі жылі пяць чалавек абслуговага персаналу: лекар [[Яўгеній Сяргеевіч Боткін|Боткін]], лакей Труп, пакаёвая дзяўчына {{нп3|Ганна Сцяпанаўна Дзямідава|Дзямідава|ru|Демидова, Анна Степановна}}, кухар Харытонаў і кухцік Сяднёў. Мікалай, Аляксандра Фёдараўна, іх дзеці, доктар Боткін і тры чалавекі прыслугі (апроч кухціка Сяднёва) былі забіты з прымяненнем халоднай і агнястрэльнай зброі ў [[Дом Іпацьева|«Доме асаблівага прызначэння»]] — асабняку Іпацьева ў Екацярынбургу ў ноч з [[16 ліпеня|16]] на [[17 ліпеня]] 1918 года<ref name="Rasstr">[http://www.ogoniok.com/5054/12/ «Со святыми упокой…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170301055546/http://www.ogoniok.com/5054/12/ |date=1 сакавіка 2017 }} Статья В. М. Лаврова, доктора исторических наук, заместителя директора Института российской истории [[Расійская акадэмія навук|РАН]] // «Огонёк». 2008, № 28.</ref><ref>[[Міхаіл Канстанцінавіч Дзітэрыхс|Дитерихс М. К.]] [http://www.rus-sky.com/history/library/diterihs.htm Убийство Царской Семьи и членов Дома Романовых на Урале.] ([[1922]]).</ref><ref>[http://www.tzar-nikolai.orthodoxy.ru/ost/exp/index.htm Материалы правительственной Комиссии по изучению вопросов, связанных с исследованием и перезахоронением останков Российского Императора НИКОЛАЯ II и членов его семьи]</ref>. == Рэлігійнасць і пагляд на сваю ўладу. Царкоўная палітыка == Протапрэсвітар {{нп3|Георгій Іванавіч Шавельскі|Георгій Шавельскі|ru|Шавельский, Георгий Иванович}}, які быў членам Свяшчэннага Сінода ў перадрэвалюцыйныя гады, знаходзячыся ў [[Белая эміграцыя|эміграцыі]], сведчыў пра «пакорлівую, простую і непасрэдную» рэлігійнасць цара<ref>[[Георгій Іванавіч Шавельскі|Шавельский Г. И.]] ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005 (напісана ў палове [[1930-я|1930-х]]), стр. 458.</ref>, пра няўхільнае наведванне ім нядзельных і святочных набажэнстваў<ref>Шавельский Г. И. ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005, стр. 460.</ref>, пра «шчодрае выліванне многіх дабрадзействаў для Царквы»<ref>Шавельский Г. И. ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005, стр. 462.</ref>. Аб яго «шчырэй набожнасці, праяўляную пры кожным набажэнстве», пісаў таксама апазіцыйны палітык пачатку XX стагоддзя [[Віктар Пятровіч Абнінскі|В. П. Абнінскі]]<ref>[Обнинский В. П.] ''Последний самодержец. Очерк жизни и царствования императора Россіи Николая II-го'' — Eberhard Frowein Verlag, Berlin, [1912] (год и автор не указаны), стр. 312.</ref>. Генерал [[Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. А. Масолаў]] адзначаў: «Цар удумліва ставіўся да свайго сану памазанца Божага. Трэба было бачыць, з якой увагай ён разглядаў просьбы пра {{нп3|памілаванне||ru|Помилование}} асуджаных на смяротнае пакаранне. <…> Ён успрыняў ад бацькі, якога шанаваў і імкнуўся пераймаць нават у побытавых дробязях, непарушную веру ў вырочнасць сваёй улады. Яго пакліканне выходзіла ад Бога. Ён адказваў за свае дзеянні толькі прад сумленнем і Усявышнім. <…> Цар адказваў прад сумленнем і кіраваўся інтуіцыяю, інстынктам, тым незразумелым, якое цяпер клічуць {{нп3|падсвядомасць|падсвядомасцю|be-x-old|Падсьвядомасьць}} <…>. Ён схіляўся толькі прад стыхійным, ірацыянальным, а часам і адваротным розуму, прад бязважкім, прад сваім, усё нарастальным [[містыцызм]]ам»<ref>Ген. А. Мосолов. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 9, 10 (пунктуация источника).</ref>. [[Файл:Tcarskoe Selo Feodorovski sobor 1912 004.jpg|thumb|250px|Прыём Мікалаем II дэпутацыі пасля асвячэння {{нп3|Феодараўскі сабор (Пушкін)|Феодараўскага Гасударава сабора|ru|Феодоровский собор (Пушкин)}} ў [[Пушкін (горад)|Царскім Сяле]]. Фота 1912 года.]] Былы таварышам міністра ўнутраных спраў [[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|Уладзімір Гурка]] ў сваім эмігранцкім складанні (1927) падкрэсліваў: {{пачатак цытаты}} «Уяўленне Мікалая II пра межы [[Улада|ўлады]] рускага самадзержца было ва ўсе часы скажонае. <…> Бачачы ў сабе, перадусім, памазанца Божага, ён лічыў кожнае сваё рашэнне законным і па істоце слушным. „Такая мая воля“, — была фраза, што неаднаразова злётала з яго вуснаў і была павінна, паводле яго ўяўлення, спыніць любыя пярэчанні супраць выказанага ім дапушчэння. Regis voluntas suprema lex esto{{efn|„Воля цара ёсць вышэйшы закон“ (''[[Лацінская мова|лат.]]'')}} — вось тая формула, якой ён быў прасякнуты наскрозь. Гэта было не перакананне, гэта была [[рэлігія]]. <…> Ігнараванне [[Права|закона]], непрызнанне ні існых правіл, ні [[Звычай|звычаяў]] было адной з адметных рыс апошняга рускага самадзержца»<ref>[[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|В. И. Гурко]]. ''Царь и царица.'' — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927, стр. 31, 32—33 (Гурка тлумачыць, што гаворка ідзе пра «дробныя, але рэзка парушаючыя законны парадак факты, як узвядзенне асоб, якія стаяць на грамадзянскай службе, у ваенныя генеральскія чыны» і таму падобнае.)</ref>. {{канец цытаты}} Такім гледжаннем на характар і прыроду сваёй улады, на думку Гуркі, абумаўлялася і ступень прыязнасці імператара да сваіх найбліжэйшых супрацоўнікаў: «Ён разыходзіўся з міністрамі не на глебе нязгод у разуменні парадку кіравання той ці іншай галіной дзяржаўнага ладу, а, толькі таму, калі кіраўнік якога ведамства выяўляў празмерную прыязнасць да грамадскасці, а, асабліва, калі ён не хацеў і не мог прызнаць царскую ўладу ва ўсіх выпадках бязмежнай. <…> У большасці выпадкаў разнадумнасць паміж Царом і яго міністрамі зводзіліся да таго, што міністры баранілі законнасць, а Цар настойваў на сваёй усёмагутнасці. У выніку захоўвалі прыхільнасць Гасудара толькі такія міністры, як [[Мікалай Аляксеевіч Маклакоў|М. А. Маклакоў]] ці [[Барыс Уладзіміравіч Шцюрмер|Шцюрмер]], згодныя для захавання міністэрскіх партфеляў на парушэнне любых законаў». Амерыканскі навуковец Р. Уортман дае наступны аналіз паглядаў Мікалая II на сваю ўладу: {{пачатак цытаты}} «Першая пасля каранавання Мікалая II публічная дэманстрацыя патрыярхальных рытуалаў была распачата ім у 1900 годзе, калі цар рыхтаваўся да Вялікадня, найважнейшага свята праваслаўнага календара. У сакавіку 1900 года імператарская сям’я прыбыла ў Маскву для велікодных урачыстасцей, гэта было першае за 50 гадоў „найвышэйшае“ наведванне горада падчас Вялікадня. Святкаванне было шырока асветлена ў прэсе. Апроч артыкулаў у газетах урад апублікаваў адмысловую справаздачу, якая была разаслана задарма 110 тыс. падпісантам „Сельскага вестуна“, органа Міністэрства ўнутраных спраў. Паралелі з XVII ст. былі наўмысна падкрэслены. Кульмінацыяй усіх дэталёва прадуманых цырымоній было шэсце ў велікодную ноч у храм Хрыста Збавіцеля; імператар у форме Праабражэнскага палка і імператрыца ў белай рускай сукенцы, суправаджаныя высокімі саноўнікамі, выйшлі з Крамлёўскага палаца і накіраваліся да храма. У найвышэйшым рэскрыпце на імя маскоўскага генерала-губернатара вял. кн. [[Сяргей Аляксандравіч|Сяргея Аляксандравіча]] Мікалай пісаў, што знайшоў яднанне са сваім народам і што „ціхая радасць“ напоўніла яго душу. Сустрэча Вялікадня давала яму духоўны мандат: „У малітоўным яднанні з маім народам я пачэрпаю новыя сілы на служэнне Расіі для яе выгоды і славы“. Натхнёны гэтымі падзеямі, Мікалай усё больш прасякаўся ўпэўненасцю ў іерархічным характары сваёй палітычнай улады. Міністр унутраных спраў Д. С. Сіпягін падтрымваў гэту „выяву“ — выява маскоўскага цара, які атрымаў божую санкцыю. Ён пераконваў Мікалая ў тым, што Бог, а не народ уплывае на ход падзей і што цар з’яўляецца выбраннікам божым. Гэта заахвоціла Мікалая і далей не зважаць на рады з боку. Сіпягін, спрабуючы імітаваць патрыярхальныя звычаі і абрады Маскоўскага царства, насіў сукенку XVII ст. і падчас візітаў да цара імкнуўся выконваць абрады маскоўскага двара. Ён перабудаваў абедную залу ў неакласічным будынку свайго міністэрства накшталт Гранавітай Палаты ў Крамлі, зрабіўшы на адной са сцен роспіс, што паказваў [[Міхаіл Фёдаравіч (цар і вялікі князь усяе Русі)|Міхаіла Фёдаравіча]] ў 1613 годзе. Ён марыў прыняць цара па маскоўскім абрадзе і з маскоўскай гасціннасцю і, калі Мікалай прыняў яго запрашэнне, распарадзіўся пра тое, каб з Масквы быў дастаўлены „рускі абед“ са многіх страў і цыганскі хор. Самай відовішчнай забаўкай у старым маскоўскім стылі быў касцюмаваны баль у лютым 1903 года. Мікалай разглядаў яго не як звычайны маскарад, але як першы крок да аднаўлення абрадаў і касцюмаў маскоўскага двара. Прыдворныя атрымалі ўказанне з’явіцца на баль у адзеннях XVII ст. „Вельмі хораша выглядала залы, напоўненая старажытнымі рускімі людзьмі“,— запісаў Мікалай у сваім дзённіку. Але прыдворныя разглядалі гэты баль толькі як забаўку»<ref>Уортаман. Николай II и образ самодержавия // История СССР. 1991. № 2. с. 120—121 http://krotov.info/history/20/1900/wartmn.htm.</ref>. {{канец цытаты}} Пачатак XX стагоддзя ў жыцці Расійскай Царквы, свецкім кіраўніком якой ён быў паводле законаў Расійскай імперыі, адзначылася рухам за рэформы ў царкоўным кіраванні, значная частка [[біскуп]]ата і некаторыя парафіяне выступалі за скліканне ўсерасійскага маёнткавага сабора і магчымае аднаўленне [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|патрыярства]] ў Расіі{{efn|У царкоўных і каляцаркоўных колах з 1910-х гг. і дагэтуль існуе легенда пра тое, што ў сакавіку-маі 1905 года на адной з сустрэч з сінадаламі Мікалай II прапанаваў ім аднавіць патрыярства і адначасна разгледзець яго кандыдатуру ў патрыярхі — для чаго ён гатовы быў зрачыся прастола (у карысць цэсарэвіча Аляксея, пры рэгенцтве брата Міхаіла) і пайсці ў манахі. Прапанова была для іерархаў РПЦ гэтак нечаканай, што яны прамаўчалі — фактычна адмовіўшы цару<ref>[http://rpczmoskva.org.ru/wp-content/uploads/lev_lebedev_velikorossija.htm Лебедев Л. Великороссия: жизненный путь. РПЦЗ, Санкт-Петербургская и Северо-русская Епархия, 1999] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121220193234/http://rpczmoskva.org.ru/wp-content/uploads/lev_lebedev_velikorossija.htm |date=20 снежня 2012 }}</ref><ref>Воспоминания товарища Обер-Прокурора Святейшего Синода князя Н. Д. Жевахова. — СПб., 2007. — С. 839—841</ref><ref>Нилус С. Н. На берегу Божией реки. — М., 2003. — С. 757—761.</ref>. Эти сведения подвергались сомнению как до 1917 года<ref>[http://az.lib.ru/t/tihomirow_l_a/text_0090.shtml Из дневника Л. А. Тихомирова] [Запись от 21 сентября 1916 г.]</ref>, так и в последние годы. Так, в докладе д. и. н. С. Л. Фирсова эта история названа «православным апокрифом»<ref>Фирсов С. Л. Император Николай II как Православный Государь (к вопросу о религиозных взглядах и религиозном восприятии Самодержца) // Ежегодная Богословская конференция Православного Свято-Тихоновского Богословского института. Материалы. — М., 2000. — С. 187—189.</ref>, но и сегодня есть сторонники истинности такой версии событий<ref>[http://pravaya.ru/govern/391/722?print=1 С. Фомин. Непонятая жертва II]</ref>.}}; у 1905 годзе мелі месца спробы аднавіць аўтакефалію [[Грузінская праваслаўная царква|Грузінскай Царквы]] (тады {{нп3|Грузінскі экзархат||ru|Грузинский экзархат}} расійскага Свяшчэннага Сінода). Мікалай II, у прынцыпе, згаджаўся з думкай пра Сабор; але меркаваў яго няўчасным і ў студзені [[1906]] года заснаваў Прадсаборную прысутнасць, а Найвышэйшым наказам ад 28 лютага 1912 года — «пры Найсвяцейшым Сінодзе сталую, надалей да склікання {{нп3|Памесны сабор Праваслаўнай Расійскай Царквы (1917—1918)|сабора|ru|Поместный собор Православной российской церкви (1917—1918)}}, прадсаборную нараду»<ref>«Правительственный вестник», 2 ([[15 сакавіка|15]]) марта 1912, № 50, стр. 4.</ref>. 1 сакавіка 1916 года загадаў, «дабы на будучы час даклады {{нп3|обер-пракурор|обер-пракурора|ru|Обер-прокурор}} Яго імператарскай вялікасці па справах, што тычацца ўнутранага ладу царкоўнага жыцця і сутнасці царкоўнага кіравання, здзяйсняліся пры першым члене Св. Сінода, з мэтай усебаковага кананічнага іх асвятлення»<ref>Цыт. паводле: «Правительственный вестник», 5 ([[18 сакавіка|18]]) марта 1916, № 52, стр. 2.</ref>, што віталася ў кансерватыўным друку як «вялікі акт царскага даверу»<ref>''Великий акт доверия.'' // «Московские ведомости», 6 ([[19 сакавіка|19]]) марта 1916, № 54, стр. 1.</ref>. У яго валадаранне было здзейснена беспрэцэдэнтна (для сінадальнага перыяду) вялікі лік [[Кананізацыя|кананізацый]] новых святых, прытым на [[Серафім Сароўскі|кананізацыі найболей вядомага]] — [[Серафім Сароўскі|Серафіма Сароўскага]] ([[1903]]) — ён настаяў насуперак нежаданню обер-пракурора Сінода [[Канстанцін Пятровіч Пабеданосцаў|Пабеданосцава]]; таксама былі ўслаўлены: {{нп3|Феадосій Чарнігаўскі||uk|Феодосій Углицький}} ([[1896]]), {{нп3|Ісідар Юр’еўскі||ru|Исидор Юрьевский}} ([[1898]]), {{нп3|Ганна Кашынская||ru|Анна Кашинская}} ([[1909]]){{efn|У 1909 годзе было адноўлена шанаванне Ганны Кашынскай, дэкананізаванай падчас змагання часоў Расколу ў XVII ст. Надалей яна шанавалася толькі неафіцыйна.}}, [[Ефрасіння Полацкая]] ([[1910]]), [[Ефрасін Сіназерскі]] ([[1911]]), {{нп3|Іоасаф (Гарленка)|Іосаф Белгарадскі|ru|Иоасаф (Горленко)}} (1911), [[Гермаген (Патрыярх Маскоўскі)|Патрыярх Гермаген]] ([[1913]]), {{нп3|Пітырым (епіскап Тамбоўскі)|Пітырым Тамбоўскі|ru|Питирим (епископ Тамбовский)}} ([[1914]]), {{нп3|Іаан Табольскі||ru|Иоанн Тобольский}} ([[1916]]). Па меры нарастання ў [[1910-я]] ўмяшання Рыгора Распуціна, які дзейнічаў праз імператрыцу і лаяльных яму іерархаў, у сінадальныя справы<ref>Шавельский Г. И. ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005, стр. 469—490.</ref>, расла незадаволенасць усёю сінадальнай сістэмай сярод значнай часткі духавенства, якое, у большасці, станоўча паставілася да [[Лютаўская рэвалюцыя|падзення манархіі]] ў сакавіку 1917 года<ref>''Российское духовенство и свержение монархии в 1917 году''. / Сост., пред. и комм. М. А. Бабкин. М., 2006.</ref><ref>[http://www.omolenko.com/publicistic/ptroickii.htm Павел Троицкий. ''Священноначалие РПЦ и самодержавие в марте 1917 г.'']</ref>. == Лад жыцця, звычкі, захапленні == [[Файл:Цесаревич Николай Александрович. Горный пейзаж.jpg|thumb|left|250px|Цэсарэвіч Мікалай Аляксандравіч. Горны краявід, 1886 год, папера, акварэль. Подпіс на малюнку: «Нікі. 1886. 22 ліпеня».]] [[Файл:Nicholas II hunting in Spal.jpeg|thumb|right|250px|1912 год. На паляванні ў Спале.]] Насуперак запэўненням савецкай гістарыяграфіі цар не быў у ліку найбольш багатых людзей Расійскай Імперыі. Большую частку часу Мікалай II жыў з сям’ёй у {{нп3|Аляксандраўскі палац|Аляксандраўскім палацы|ru|Александровский дворец}} (Царскае Сяло) ці Пецяргофе. Улетку адпачываў у Крыме ў [[Лівадыйскі палац|Лівадыйскім палацы]]. Для адпачынку таксама штогод здзяйсняў двухтыднёвыя падарожжы па Фінскім заліве і Балтыйскім моры на яхце {{нп3|Штандар (яхта, 1895)|«Штандар»|ru|Штандарт (яхта, 1895)}}. Чытаў як лёгкую забаўляльную літаратуру, так і сур’ёзныя навуковыя працы, часта на гістарычныя тэмы; рускія і замежныя газеты і часопісы. Курыў папяросы. Захапляўся фатаграфіяй, любіў таксама глядзець кінастужкі; фатаграфавалі таксама і ўсе яго дзеці. У [[1900-я]] захапіўся новым тады тыпам транспарта — [[Аўтамабіль|аўтамабілямі]] («у цара ўтварыўся адзін з самых шырокіх аўтамабільных паркаў у Еўропе»<ref>Ген. [[Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. Мосолов]]. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 215.</ref>). Афіцыйны ўрадавы орган друку ў 1913 годзе ў нарысе пра побытавы і сямейны бок жыцця імператара пісаў, у прыватнасці: «Гасудар не любіць так званых свецкіх задавальненняў. Любімай Яго забаўкай з’яўляецца спадчынны запал Рускіх Цароў — [[паляванне]]. Уладкоўваецца яно як у сталых месцах Царскага знаходжання, так і ў асаблівых для таго прыстасаваных месцах — у Спале, блізу [[Скернявіцы|Скернявіц]], у [[Белавежская пушча|Белавежы]]»<ref>''Государь император и его августейшая семья.'' // «Правительственный вестник». 13 ([[26 сакавіка|26]]) марта 1913, № 58, стр. 3.</ref>. У 9 гадоў пачаў весці {{нп3|Дзённік Мікалая II|дзённік|ru|Дневник Николая II}}. У архіве захоўваюцца 50 аб’ёмістых сшыткаў — арыгінал дзённіка за 1882—1918 гады; частка іх была апублікавана<ref>[http://rus-sky.com/history/library/diaris/1894.htm Дневник Николая II (1894—1916 гг.)]</ref>. Меў звычку на шпацырах займацца адстрэлам [[Шэрая варона|варон]], бяздомных котак і сабак<ref>{{кніга |аўтар= Зимин И. В.|частка= Животные в императорской семье|спасылка частка= http://statehistory.ru/books/Detskiy-mir-imperatorskikh-rezidentsiy--Byt-monarkhov-i-ikh-okruzhenie/67|загаловак= Детский мир императорских резиденций. Быт монархов и их окружение|спасылка= http://statehistory.ru/books/Detskiy-mir-imperatorskikh-rezidentsiy--Byt-monarkhov-i-ikh-okruzhenie/|адказны= |выданне= 1-е|месца= М.|выдавецтва= Центрполиграф|год= 2010|том= |старонкі= |старонак= 576|серыя= Повседневная жизнь Российского императорского двора|isbn= 978-5-227-02410-7|тыраж= }}</ref>. == Сям’я. Палітычны ўплыў жонкі == {{also|Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|l1=Аляксандра Фёдараўна|Вольга Мікалаеўна (вялікая княжна)|l2=Вольга Мікалаеўна|Таццяна Мікалаеўна (вялікая княжна)|l3=Таццяна Мікалаеўна|Марыя Мікалаеўна (вялікая княжна)|l4=Марыя Мікалаеўна|Анастасія Мікалаеўна|Аляксей Мікалаевіч}} Першая ўсвядомленая сустрэча цэсарэвіча Мікалая з будучай жонкай адбылася ў студзені [[1889]] года (другі прыезд [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|прынцэсы Алісы]] у Расію), калі і з’явілася ўзаемная цяга. У тым жа годзе Мікалай прасіў у бацькі дазволу на шлюб з ёю, але атрымаў адмову<ref>Позднышев С. ''Распни его''. Париж. 1952, стр. 9.</ref>. У жніўні 1890 года, у час 3-га візіту Алісы, бацькі Мікалая не дазволілі яму сустрэчы з ёй; адмоўны вынік меў і ліст у тым жа годзе вялікай княгіне Лізавеце Фёдараўне ад англійскай каралевы [[Вікторыя (каралева Вялікабрытаніі)|Вікторыі]], у якім бабка патэнцыяльнай нявесты зандавала перспектывы шлюбнага саюзу<ref>[[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|В. И. Гурко]]. ''Царь и царица.'' — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927, стр. 59—60.</ref>. І ўсё ж, з прычыны пагаршэння здароўя Аляксандра III і настойлівасці цэсарэвіча, яму было дазволена бацькам зрабіць афіцыйную прапанову прынцэсе Алісе і 2 красавіка Мікалай у суправаджэнні дзядзькаў адправіўся ў Кобург, куды і прыбыў 4 красавіка. Сюды ж прыехалі каралева Вікторыя і германскі імператар Вільгельм II. 5 красавіка цэсарэвіч зрабіў прапанову прынцэсе Алісе, аднак яна вагалася з-за пытання змены веравызнання. Аднак праз тры дні пасля сямейнага савета са сваякамі (каралева Вікторыя, сястра Лізавета Фёдараўна) прынцэса дала сваю згоду на шлюб і 8 красавіка (ст. ст.) 1894 гады ў [[Кобург]]у на вяселлі герцага Гесенскага {{нп3|Эрнст Людвіг (вялікі герцаг Гесенскі)|Эрнста-Людвіга|ru|Эрнст Людвиг (великий герцог Гессенский)}} (брат Алісы) і прынцэсы Эдынбургскай {{нп3|Вікторыя Фёдараўна|Вікторыі-Мелеты|ru|Виктория Фёдоровна}} (дачка герцага {{нп3|Альфрэд Саксен-Кобург-Гоцкі|Альфрэда|ru|Альфред Саксен-Кобург-Готский}} і {{нп3|Марыя Аляксандраўна (вялікая княжна)|Марыі Аляксандраўны|ru|Мария Александровна (великая княжна)}}) адбыліся іх {{нп3|змовіны|змовіны|ru|Обручение}}, абвешчаныя ў Расіі простым газетным апавяшчэннем<ref>«Правительственный вестник», 10 ([[22 красавіка|22]]) апреля 1894, № 79, стр. 1.</ref>. У дзённіку Мікалай назваў гэты дзень «Цудоўным і незабыўным у маім жыцці». [[Файл:Цесаревич Николай Александрович и принцесса Алиса Гессенская после помолвки.jpg|thumb|left|250px|Цэсарэвіч Мікалай Аляксандравіч і прынцэса Аліса Гесенская пасля змовін ([[Кобург]], красавік [[1894]] года).]] 14 лістапада [[1894]] года ў палацавай царкве [[Зімовы палац|Зімовага палаца]] адбыўся [[Царкоўны шлюб|шлюб]] Мікалая II з нямецкай прынцэсай [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Алісай Гесенскай]], якая прыняла пасля {{нп3|Памазанне|памазання|be-x-old|Канфірмацыя}} (здзейснена 21 кастрычніка 1894 года ў Лівадыі) імя Аляксандры Фёдараўны. Маладыя спачатку пасяліліся ў Анічкавым палацы каля імператрыцы Марыі Фёдараўны, аднак увесну 1895 года пераехалі ў Царскае Сяло, а восенню ў Зімовы палац у свае пакоі. У ліпені-верасні 1896 года, пасля каранавання, Мікалай і Аляксандра Фёдараўна здзейснілі вялікае еўрапейскае турнэ ў якасці царскай пары і наведалі з візітамі аўстрыйскага імператара, германскага кайзера, дацкага караля і брытанскую каралеву. Завяршылася вандраванне візітам у Парыж і адпачынкам на радзіме імператрыцы ў Дармштаце. У наступныя гады ў царскай пары нарадзіліся чатыры дачкі — [[Вольга Мікалаеўна|Вольга]] (3 лістапада [[1895]]), [[Таццяна Мікалаеўна|Таццяна]] (29 мая [[1897]]), [[Марыя Мікалаеўна|Марыя]] (14 чэрвеня [[1899]]) і [[Анастасія Мікалаеўна|Анастасія]] (5 чэрвеня [[1901]]). Вялікія княжны для пазначэння саміх сябе ў дзённіках і ліставанні скарысталі абрэвіятуру «ОТМА», складзеную па першых літарах іх імёнаў, наступных у парадку нараджэння ({{comment|Вольга — Таццяна — Марыя — Анастасія|Ольга — Татьяна — Мария — Анастасия}})<ref name="alexp">alexanderpalace.org, ''[http://www.alexanderpalace.org/palace/gds.html The Grand Duchesses — OTMA]''</ref>. 30 ліпеня ([[12 жніўня]]) [[1904]] года ў [[Пецяргоф]]е з’явілася пятае дзіцё і адзіны сын — цэсарэвіч [[Аляксей Мікалаевіч]]. Захавалася ўсё ліставанне Аляксандры Фёдараўны з Мікалаем II (на англійскай мове); згублены толькі адзін ліст Аляксандры Фёдараўны, усе яе лісты нумараваны самой імператрыцай; выдадзены ў Берліне ў [[1922]] годзе<ref>''Письма Александры Фёдоровны к императору Николаю II''. Перевод с английского В. Д. Набокова. — Берлин: Книгоиздательство «Слово», 1922.</ref><ref>Переписка Николая и Александры Романовых, Т. I—V, М.—Л., 1926—1927.</ref>. [[Урадаўнічы сенат|Сенатар]] [[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|У. І. Гурка]] адносіў вытокі ўмяшання Аляксандры ў справы дзяржаўнага кіравання да пачатку 1905 года, калі цар знаходзіўся ў асабліва складаным палітычным становішчы, — калі ён пачаў перадаваць на яе прагляд дзяржаўныя акты, якія выдаваліся ім<ref>[[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|В. И. Гурко]]. ''Царь и царица.'' — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927, стр. 76.</ref>; Гурка лічыў: «Калі гасудар, за адсутнасці ў яго патрэбнай унутранай моцы, не валодаў належнай для кіраўніка ўладарнасцю, то імператрыца, наадварот, была ўся выткана з уладарнасці, што абапіралася ў яе да таго ж на ўласцівую ёй саманадзейнасць». Пра ролю імператрыцы ў развіцці рэвалюцыйнай сітуацыі ў Расіі апошніх гадоў манархіі пісаў ва ўспамінах генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]]: {{пачатак цытаты}} «Разнастайныя варыянты па нагодзе [[Рыгор Яфімавіч Распуцін|распуцінскага]] ўплыву пракрадаліся на фронт, і цэнзура збірала на гэту тэму вялізны матэрыял нават у салдацкіх лістах з дзейнай арміі. Але найболей узрушальнае ўражанне вырабіла фатальнае слова: — Здрада. Яно адносілася да імператрыцы. У арміі гучна, не саромеючыся ні месцам, ні часам, ішлі гутаркі пра настойлівую вымогу імператрыцай сепаратнага міру, пра здраду яе ў дачыненні фельдмаршала [[Гарацыа Герберт Кітчэнер|Кітчэнера]], пра падарожжа якога яна, нібы, паведаміла немцам, і г. д. Перажываючы памяццю мінуўшчыну, улічваючы то ўражанне, якое зрабіла ў арміі чутка пра здраду імператрыцы, я лічу, што гэта акалічнасць згуляла велізарную ролю ў настроі арміі, у дачыненні яе і да дынастыі, і да рэвалюцыі. Генерал [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксееў]], якому я задаў гэта пакутлівае пытанне вясною 1917 года, адказаў мне неяк няпэўна і нехаця: — Пры разборы папер імператрыцы знайшлі ў яе карту з падрабязным пазначэннем армій усяго фронту, якая выраблялася толькі ў двух асобніках — для мяне і для гасудара. Гэта вырабіла на мяне гнятлівае ўражанне. Ці мала хто мог скарыстацца ёю… Больш ні слова. Змяніў гутарку… Гісторыя высветліць, без сумневу, той вылучна адмоўны ўплыў, якое аказвала імператрыца Аляксандра Фёдараўна на кіраванне расійскай дзяржавай у перыяд, што папярэднічаў рэвалюцыі. Што ж тычыцца пытання пра „здраду“, то гэтая няшчасная чутка не была пацверджана ніводным фактам, і пазней была аспрэчана расследаваннем адмыслова прызначанай [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]] камісіі Мураўёва, з удзелам прадстаўнікоў ад Савета р.[абочых] і с.[алдацкіх] дэпутатаў»<ref>Генерал А. И. Деникин. [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_01.html Устои старой власти: вера, царь и отечество] // ''Очерки русской смуты.'' Том первый, Выпуск первый — Paris, 1921, стр. 17—18.</ref>. {{канец цытаты}} == Ацэнкі сучаснікаў == Расійскі гісторык {{нп3|Аляксандр Мікалаевіч Баханаў|А. М. Баханаў|ru|Боханов, Александр Николаевич}} расцэньвае як вельмі дакладнае наступнае апісанне маральнага аблічча і манер паводзін апошняга рускага цара фрэйлінай баранэсай {{нп3|Сафія Карлаўна Буксгеўдэн|С. К. Буксгеўдэн|ru|Буксгевден, София Карловна}}<ref>''[[Аляксандр Мікалаевіч Баханаў|Боханов А. Н.]]'' Николай II / А. Н. Боханов. — М.: Вече, 2008. — 528 с.: ил. — (Императорская Россия в лицах). — ISBN 978-5-9533-2541-7, стр. 16</ref>: {{пачатак цытаты}} Просты ў звароце, без любой афектацыі, Ён меў прыроджаную годнасць, якая ніколі не дазваляла забываць, хто Ён. Разам з тым Мікалай II меў злёгку сентыментальны, вельмі сумленны і часам вельмі прастадушны светапогляд старажытнага рускага двараніна… Ён містычна ставіўся да Свайго абавязку, але і быў спагадны да чалавечых слабасцей і валодаў прыроджанай сімпатыяй да простых людзей — асабліва да сялян. Затое Ён ніколі не дараваў тое, што зваў «цёмнымі грашовымі справамі» {{канец цытаты}} Былы Старшынёй Савета міністраў граф [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Вітэ]], у звязку з крытычнай сітуацыяй напярэдадні выдання [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|маніфеста 17 кастрычніка]] 1905 года, калі абмяркоўвалася магчымасць увядзення ш краіне [[Ваенная дыктатура|ваеннай дыктатуры]], пісаў у сваіх запісах-успамінах: {{пачатак цытаты}} Інакш я сабе не магу вытлумачыць, чаму гасудар не вырашыўся на дыктатуру, бо ён, як слабы чалавек, больш усяго верыць у фізічную сілу (іншых, вядома), то бок сілу, што яго бароніць і знішчае ўсіх яго сапраўдных і падазраваных <…> ворагаў, прытым, вядома, ворагі існага неабмежаванага, самаадвольнага і [[Прыгоннае права|прыгонніцкага]] рэжыму, паводле яго пераканання, ёсць і яго ворагі<ref>Граф [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Витте]]. ''Воспоминания. Царствование Николая II.'' М-Пг., 1923, Т. II, стр. 27 (орфография источника).</ref>. {{канец цытаты}} Генерал {{нп3|Аляксандр Фёдаравіч Рэдзігер|А. Ф. Рэдзігер|ru|Редигер, Александр Фёдорович}} (як {{нп3|Ваеннае міністэрства Расійскай імперыі|ваенны міністр|ru|Военное министерство Российской империи}} у [[1905]]—[[1909]], двойчы на тыдзень меў асабісты даклад гасудару) у сваіх успамінах ([[1917]]—[[1918]]) пісаў пра яго: {{пачатак цытаты}} Да пачатку даклада гасудар заўсёды казаў пра нешта старонняе; калі не было іншай тэмы, то пра надвор’е, пра свой шпацыр, пра спробавую порцыю, якая яму штодня падавалася перад дакладамі, то з {{нп3|Уласны Яго Імператарскай Вялікасці Канвой|Канвою|ru|Собственный Его Императорского Величества Конвой}}, то з {{нп3|Зборна-Казачы лейб-гвардыі полк|Зборнага палка|ru|Сводно-Казачий лейб-гвардии полк}}. Ён вельмі любіў гэтыя варэнні і аднойчы сказаў мне, што толькі што спрабаваў ячны суп, якога не можа дамагчыся ў сябе: Кюба (яго кухар) кажа, што такога навару можна дамагчыся толькі, хто гатуе на сотню людзей <…> Пра прызначэнне старэйшых начальнікаў гасудар лічыў сваім абавязкам ведаць. У яго была дзіўная памяць. Ён ведаў масу асоб, што служылі ў Гвардыі ці калісьці ім бачаныя, помніў баявыя вычыны асобных асоб і ваенных частак, ведаў часткі, што бунтавалі і засталіся вернымі падчас хваляванняў, ведаў нумар і назву кожнага палка, склад кожнай дывізіі і корпуса, месцы размшчэння многіх частак… Ён мне казаў, што ў рэдкіх выпадках бяссоння ён пачынае пералічваць у памяці паліцы па парадку нумароў і звычайна засынае, дойдучы да рэзервовых частак, якія ведае не так цвёрда. <…> Каб ведаць жыццё ў палках, ён штодня чытаў загады па [[Праабражэнскі лейб-гвардыі полк|Праабражэнскаму палку]] і вытлумачыў мне, што чытае іх штодня, бо варта толькі прапусціць некалькі дзён, як распесцішся і перастанеш іх чытаць. <…> Ён любіў апранацца лёгка і казаў мне, што інакш пацее, асабліва, калі нярвовы. Спачатку ён ахвотна насіў дома белую тужурку марскога фасону, а потым, калі стралкам імператара вярнулі старую форму з малінавымі шаўковымі кашулямі, ён дома амаль заўсёды насіў яе, прытым у летнюю спякоту — проста на голым целе. <…> Нягледзячы на цяжкія дні, якія выпадалі на яго лёс, ён ніколі не губляў самавалодання, заўсёды заставаўся роўным і ветлівым, аднолькава руплівым працаўніком. Ён мне казаў, што ён аптыміст, і сапраўды, ён нават у цяжкія хвіліны захоўваў веру ў будучыню, у моц і веліч Расіі. Заўсёды зычлівы і пяшчотны, ён вырабляў чароўнае ўражанне. Яго няздольнасць адмовіць каму-небудзь у просьбе, асабліва калі яна ішла ад заслужанай асобы і была колькі-небудзь выканальная, часам замінала справе і ставіла ў цяжкае становішча міністра, якому даводзілася быць строгім і абнаўляць камандны склад арміі, але разам з тым павялічвала чароўнасць яго асобы. Валадаранне яго было няўдалым і прытым — па яго ўласнай віне. Яго недахопы на вачах ва ўсіх, яны бачны і з гэтых маіх успамінаў. Вартасці ж яго лёгка забываюцца, бо яны былі бачны толькі асобам, якія бачылі яго блізка, і я лічу сваім абавязкам іх адзначыць, тым больш, што я і дагэтуль успамінаю пра яго з самым цёплым пачуццём і шчырым шкадаваннем<ref>[http://militera.lib.ru/memo/russian/rediger/07.html Глава седьмая] // [[Аляксандр Фёдаравіч Рэдзігер|Редигер А. Ф.]] ''История моей жизни'', стр. 545, 547, 548—549.</ref>. {{канец цытаты}} Протапрэсвітар ваеннага і марскога духавенства [[Георгій Іванавіч Шавельскі|Георгій Шавельскі]], які меў цесныя зносіны з царом у апошнія месяцы перад рэвалюцыяй, у сваім даследаванні, напісаным у [[Белая эміграцыя|эміграцыі]] ў [[1930-я]], пісаў пра яго: {{пачатак цытаты}} Пазнаваць жа сапраўднае, без прыкрас, жыццё царам зусім нялёгка, бо яны адгароджаны высокай сцяной ад людзей і жыцця. А імператар Мікалай II штучнай надбудовай яшчэ вышэй падняў гэту сцяну. Гэта было самай характэрнай асаблівасцю яго душэўнага склада і яго царскага дзейнічання. Гэта адбылося апроч яго волі, дзякуючы яго манеры звароту са сваімі падданкамі. <…> Аднойчы ён сказаў Міністру замежных спраў [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|С. Д. Сазонаву]]: «Я імкнуся ні над чым сур’ёзна не задумвацца, — інакш я даўно быў бы ў труне». <…> Свайго суразмоўцу ён ставіў у строга вызначаныя рамкі. Гутарка пачыналася вылучна апалітычна. Гасудар выяўляў вялікую ўвагу і цікавасць да асобы суразмоўцы: да этапаў яго службы, да вычынаў і заслуг <…> Але толькі суразмоўцу выходзіў з гэтых рамак — кранаў якіх-небудзь хвароб бягучага жыцця, як гасудар адразу змяняў ці проста спыняў гутарку<ref>[[Георгій Іванавіч Шавельскі|Шавельский Г. И.]] ''Русская Церковь пред революцией.'' М.: Артос-Медиа, 2005, стр. 464—465 (орфография источника).</ref>. {{канец цытаты}} Сенатар [[Уладзімір Іосіфавіч Гурка, 1862|Уладзімір Гурка]] пісаў у эміграцыі: {{пачатак цытаты}} Грамадскае асяроддзе, што было па сэрцы Мікалаю II, дзе ён, па ўласным прызнанні, адпачываў душой, было асяроддзе гвардзейскіх афіцэраў, з прычыны чаго ён так ахвотна прымаў запрашэнні ў афіцэрскія сходы найболей знаёмых яму па іх асабовым складзе гвардзейскіх палкоў і, здаралася, праседжваў на іх да раніцы. <…> Прыцягвалі яго афіцэрскія сходы натуральнасцю, адсутнасцю цяжкага прыдворнага этыкету <…> шмат у чым Гасудар да пажылога веку захаваў дзіцячыя густы і схільнасці<ref>[[Уладзімір Іосіфавіч Гурка (1862)|В. И. Гурко]]. ''Царь и царица.'' — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927, стр. 8—9.</ref>. {{канец цытаты}} Многія сучаснікі адзначалі слабасць характару Мікалая II, сярод іх былі, прыкладам, [[Сяргей Юльевіч Вітэ|С. Ю. Вітэ]]<ref>Витте С. Ю. Воспоминания. М., 1960. Т.2. С. 280.</ref>, [[Аляксандр Пятровіч Ізвольскі|А. П. Ізвольскі]]<ref>Извольский А. П. Воспоминания. Мн., 2003. С. 214.</ref>, яго жонка, [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандра Фёдараўна]], якая ў лістах нярэдка заклікала яго быць цвёрдым, цвёрдым, валявым<ref>Переписка Николая и Александры Романовых, т. III—V. М.-Л., 1926—1927.</ref>. Настаўнік цэсарэвіча Аляксея [[П’ер Жыльяр]], які неадлучна знаходзіўся пры сям’і Раманавых з канца 1905 па май 1918 года, казаў: {{пачатак цытаты}} Заданне, якое выпала на яго долю, было занадта цяжкім, яно перавышала яго сілы. Ён сам гэта адчуваў. Гэта і было прычынай яго слабасці ў адносінах да гасударыні. Таму ён урэшце стаў усё больш падпарадкоўвацца яе ўплыву. {{канец цытаты}} Прэзідэнт [[Трэцяя французская рэспубліка|Французскай Рэспублікі]] [[Эміль Лубэ]] быў процілеглай думкі і ў інтэрв’ю венскай газеце ''Neue Freie Pressa'' у 1910 годзе казаў пра Мікалая II наступнае<ref name="russian-inok.org">[http://www.russian-inok.org/books/nikolay2.html#local15 Е. Е. Алферьев. Император Николай II как человек сильной воли. — Свято-Троицкий Монастырь, Джорданвилль, N.I., 1983]</ref>: {{пачатак цытаты}} Пра рускага Імператара кажуць, што ён даступны розным уплывам. Гэта глыбока няслушна. Рускі Імператар сам праводзіць свае ідэі. Ён бароніць іх са сталасцю і вялікай сілай. {{канец цытаты}} Вядомы рускі гісторык С. С. Ольдэнбург (1888—1940) пісаў<ref name="oldenburgss">Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II. — Белград, 1939, Т. I, с. 17, 86-87)</ref>: {{пачатак цытаты}} Гасудар меў таксама зацятую і нястомную волю ў здзяйненні сваіх планаў. Ён не забываў іх, увесь час да іх вяртаўся, і часцяком урэшце дамагаўся свайго. Іншая думка была шырока пашырана таму, што ў Гасудара, па-над жалезнай рукой, была аксамітавая пальчатка. …Мяккасць звароту, ветлівасць, адсутнасць ці прынамсі вельмі рэдкая праява рэзкасці — тая абалонка, якая хавала волю Гасудара ад позірку неазнаёмленых — стварыла яму ў шырокіх пластах краіны рэпутацыю зычлівага, але слабога кіраўніка, які лёгка паддаецца разнастайным, часта супярэчлівым, намовам. …Тым часам, такое ўяўленне было бясконца далёка ад праўды; вонкавую абалонку прымалі за існасць. Імператар Мікалай II, які ўважліва выслухваў самыя розныя думкі, урэшце паступаў адпаведна свайму меркаванню, у адпаведнасці з тымі высновамі, якія склаліся ў яго розуме, часта — проста насуперак з даванымі яму радамі. …Але дарма шукалі яўных або таемных натхніцеляў рашэнняў Гасудара. Ніхто не хаваўся «за кулісамі». Можна сказаць, што Імператар Мікалай II сам быў галоўным «закулісным уплывам» свайго валадарання. {{канец цытаты}} [[Файл:Nicholas II of Russia reading the St Petersburg News.jpg|thumb|250px|right|Мікалай чытае газету «[[Санкт-Петербургские ведомости|C.-Петербургскія Вѣдомости]]», Царскае Сяло, фота 1902 года.]] Вядомыя і многія яркія прыклады праявы сілы волі Мікалая II<ref name="russian-inok.org"/>. Хоць гэта кніга Е. Е. Алфер’ева і адносіцца да апалагетычных, шэраг прыведзеных ім прыкладаў праявы Мікалаем II моцнай волі немагчыма адмаўляць: * Яго ініцыятыва і настойлівасць у справе склікання ў 1899 годзе Гаагскай Мірнай Канферэнцыі, нягледзячы на выточны скепсіс і нават сарказм некаторых еўрапейскіх лідараў<ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II. — Белград, 1939, Т. I — С. 46-50</ref>. * Заключэнне Портсмуцкага міру (1905 г.) на выгадных для Расіі ўмовах, насуперак выточнаму скептыцызму С. Ю. Вітэ ў дасяжнасці гэтай мэты<ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II. — Белград, 1939, Т. I. — С. 134, 136—137</ref>. * Прыняцце наважных мер да спынення тэрору і аднаўлення парадку ў 1905—1907 гг. * Сталая падтрымка дзейнасці і рэформаў П. А. Сталыпіна, насуперак супраціву Думы і лідараў апазіцыі<ref>Столыпин П. А. Переписка. — М.: Росспэн, 2004</ref><ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II., Т. II</ref>. * Знішчэнне ў 1912 годзе пагрозы ўзнікнення еўрапейскай вайны, насуперак пазіцыі «каршакоў» ва ўрадзе і ў блізкім асяроддзі<ref name=hrono.ru/> (с. 125—126). * Асабістая заслуга ў справе змагання з алкагалізмам і выкараненні п’янства — «Сухі закон» 1914 года, насуперак думцы скептыкаў (у тым ліку прэм’ера У. М. Какоўцава) даў выдатныя вынікі і не падарваў бюджэт краіны<ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II., Т. II, (с. 538, 548)</ref>. * Прыняцце на сябе Вярхоўнага Камандавання ва ўмовах ваеннай катастрофы вясны-лета 1915 года — насуперак усеагульнай думцы і неапраўданым боязям. (у тым ліку амаль усяго блізкага асяроддзя). Хуткае аднаўленне ваеннага становішча, пераадоленне «снараднага голаду»<ref>(В. Криворотов. На страшном пути до Уральской Голгофы. Мадрид, 1975. С. 8 и послед.)</ref><ref name="Winston Churchill 1918. P.227-228">Winston Churchill. The World Crisis 1916—1918. Vol. 1 N.Y. 1927. P. 227—228</ref><ref name="ReferenceC">История России. XX век: 1894—1939 / Под ред. А. Б. Зубова — М.: Астрель-АСТ. 2010. с. 386</ref>. Уінстан Чэрчыль (ваенны міністр Брытаніі ў гады Першай сусветнай вайны) пісаў па яе сканчэнні пра сітуацыю ў Расіі да сакавіка 1917 года<ref name="russian-inok.org"/><ref name="Winston Churchill 1918. P.227-228"/><ref name="ReferenceC"/>: {{пачатак цытаты}} У сакавіку Цар быў на прастоле; Расійская імперыя і руская армія трымаліся, фронт быў забяспечаны і перамога бясспрэчная. …Згодна павярхоўнай модзе нашага часу, Царскі лад прынята трактаваць, як сляпую, прагнілую, ні на што не здольную тыранію. Але разбор трыццаці месяцаў вайны з Германіяй і Аўстрыяй павінен бы выправіць гэтыя легкаважныя ўяўленні. Сілу Расійскай імперыі мы можам памераць па ўдарах, якія яна вытрывала, па бедствах, якія яна перажыла, па невычэрпных сілах, якія яна развіла, і па аднаўленні сіл, на якое яна аказалася здольная. …Чаму адмаўляць Мікалаю II у гэтым суровым выпрабаванні?… Чаму не ўшанаваць яму за гэта гонар? Самаадданы парыў рускіх войскаў, які выратаваў Парыж у 1914 годзе; пераадоленне пакутлівага снараднага адступлення; павольнае аднаўленне сіл; брусілаўскія перамогі; уступленне Расіі ў кампанію 1917 года непераможнай, мацнейшай, чым калі-небудзь; хіба ва ўсім гэтым не было яго долі?<ref name="Winston Churchill 1918. P.227-228"/> {{канец цытаты}} == Радавод == Два прапрадзеды Мікалая II былі роднымі братамі: [[Фрыдрых Гесен-Касельскі]] і [[Карл Гесен-Касельскі]], а дзве прапрабабулькі — стрыечкамі: [[Амалія Гесен-Дармштацкая]] і [[Луіза Гесен-Дармштацкая]]. == Ваенныя чыны і званні == * [[Прапаршчык]] гвардыі (Выс. пр. 6.12.1875) * [[Падпаручнік]] гвардыі (Выс. пр. 6.05.1880) * Прыняў прысягу, уступіў на дзейную службу (Выс. пр. 6.05.1884) * [[Паручнік]] гвардыі (Выс. пр. 30.08.1884) * [[Штабс-капітан]] гвардыі (Выс. пр. 30.08.1887) * [[Флігель-ад’ютант]] (Выс. пр. 6.05.1889) * [[Капітан]] гвардыі (Выс. пр. 21.04.1891) * [[Палкоўнік]] (Выс. пр. 6.08.1892) * [[Фельдмаршал]] англійскай арміі (18.12.1915) == Узнагароды == * [[Ордэн Святога Андрэя Першазваннага]] (20.05.1868) * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] (20.05.1868) * [[Ордэн Белага арла, Расійская імперыя|Ордэн Белага арла]] (20.05.1868) * [[Ордэн Святой Ганны]] 1-ы ст. (20.05.1868) * [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|Ордэн Святога Станіслава]] 1 ст. (20.05.1868) * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4 ст. (30.08.1890) * [[Ордэн Святога Георгія]] 4 ст. (25.10.1915) Замежныя (найвышэйшыя ступені): * [[Ордэн Вендскай кароны]] (Мекленбург-Шверын) (09.01.1879) * [[Ордэн Нідэрландскага льва]] (15.03.1881) * [[Ордэн Заслуг герцага Пятра-Фрыдрыха-Людвіга]] (Ольдэнбург) (15.04.1881) * [[Ордэн Узыходнага сонца]] (Японія) (04.09.1882) * [[Ордэн Вернасці, Бадэн|Ордэн вернасці]] (Бадэн) (15.05.1883) * [[Ордэн Залатога руна]] (Іспанія) (15.05.1883) * [[Ордэн Хрыста]] (Партугалія) (15.05.1883) * [[:de:Hausorden vom Weißen Falken|Ордэн Белага сокала]] (Саксен-Веймар) (15.05.1883) * [[Ордэн Серафімаў]] (Швецыя) (19.05.1883) * [[Ордэн Людвіга Гесенскага|Ордэн Людвіга]] (Гесен-Дармштат) (02.05.1884) * [[Ордэн Святога Стэфана]] вялікі крыж (Аўстра-Венгрыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Святога Губерта]] (Баварыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Леапольда I|Ордэн Леапольда]] (Бельгія) (06.05.1884) * [[Ордэн Святога Аляксандра]] (Балгарыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Вюртэмбергскай кароны]] (06.05.1884) * [[Ордэн Збавіцеля]] (Грэцыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Слана]] (Данія) (06.05.1884) * [[Ордэн Святой Труны Гасподняй Іерусалімскай]] ([[Іерусалімская праваслаўная царква|Іерусалімскі Патрыярхат]]) (06.05.1884) * [[Ордэн Звеставання]] (Італія) (06.05.1884) * [[Ордэн Святых Маўрыкія і Лазара]] (Італія) (06.05.1884) * [[Ордэн Італьянскай кароны]] (Італія) (06.05.1884) * [[Ордэн Чорнага арла]] (Германская імперыя) (06.05.1884) * [[Ордэн Зоркі Румыніі]] (06.05.1884) * [[Ордэн Ганаровага легіёна]] (06.05.1884) * [[Асману, ордэн|Ордэн Асману]] (Асманская імперыя) (28.07.1884) * Партрэт персідскага шаха (28.07.1884) * [[Ордэн Паўднёвага Крыжа]] (Бразілія) (19.09.1884) * [[Ордэн Шляхетнай Бухары]] (02.11.1885), з дыяментавымі знакамі (27.02.1889) * [[Ордэн Каралеўскага дому Чакры]] (Сіям) (08.03.1891) * [[Ордэн Кароны дзяржавы Бухары]] з дыяментавымі знакамі (21.11.1893) * [[Ордэн Саламона|Ордэн Пячаткі Саламона]] 1 ст. (Эфіопія) (30.06.1895) * [[Ордэн Падвойнага Цмока]], абсыпаны дыяментамі (Кітай) (22.04.1896) * [[Ордэн Іскандэр-Саіс|Ордэн Сонца Аляксандра]] (Бухарскі эмірат) (18.05.1898) * [[Ордэн Лазні]] (Брытанія) * [[Ордэн Падвязкі]] (Брытанія) * [[Каралеўскі Віктарыянскі ордэн]] (Брытанія)(1904) * [[:en:Order of Carol I|Ордэн Карла I]] (Румынія) (15.06.1906) * Ланцуг да [[Ордэн Серафімаў|Ордэна Серафімаў]] (Швецыя) (12.05.1908) * [[Ордэн «Святыя Роўнаапостальныя Кірыл і Мяфодзій»]] (Балгарыя) (10.02.1910)<ref>[http://ruskline.ru/analitika/2012/08/27/neoslavistskoe_dvizhenie/ Визиты славянских Монархов в Россию (1909—1911 гг.)]</ref> * [[Ордэн Каштоўнага жазла]] (Манголія) (1913)<ref>{{Cite web |url=http://www.goyoltrade.mn/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=38&Itemid=54 |title=Монгол улсын одон медаль, тэмдэгний үйлдвэрлэлийн үүсэл хөгжлөөс |access-date=7 сакавіка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502164648/http://www.goyoltrade.mn/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=38&Itemid=54 |archivedate=2 мая 2021 |url-status=dead }}</ref> == Пасля смерці == === Ацэнка ў рускай эміграцыі === У прадмове да сваіх мемуараў, генерал [[Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. А. Масолаў]], былы цягам шэрага гадоў у блізкім асяроддзі імператара, пісаў у пачатку [[1930-я|1930-х]]: «Гасудар Мікалай II, Яго сям’я і Яго асяроддзе з’яўляліся ледзь не адзіным аб’ектам вінавачання для многіх колаў, што ўяўлялі рускую грамадскую думку дарэвалюцыйнай эпохі. Пасля катастрафічнага развалу нашай бацькаўшчыны вінавачанні засяродзіліся амаль вылучна на Гасудары»<ref>''Предисловие'' // Ген. А. Мосолов. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 1.</ref>. Генерал Масолаў адводзіў асаблівую ролю ў агідзе грамадства{{efn|Пад «грамадствам» ён мае на ўвазе прыдворны і кіравальны клас імперыі.}} ад імператарскай сям’і і ад прастола зусім — імператрыцы Аляксандры Фёдараўне: «звада паміж грамадствам і дваром <…> гэтак абвастрылася, што і грамадства, замест таго, каб па ўкаранелых сваіх манархічных паглядах падтрымваць трон, ад яго адвярнулася і з сапраўдным зларадствам глядзела на яго крушэнне»<ref>Ген. [[Аляксандр Аляксандравіч Масолаў|А. Мосолов]]. ''При дворе императора''. Рига, [1938], стр. 26.</ref>. [[Файл:UkkelOrthodKerk.jpg|thumb|250px|Храм-помнік «у імя справядлівага {{нп3|Іоў|Іова Шматпакутнага|ru|Иов}}, у памяць Цара-Пакутніка Мікалая II і ўсіх рускіх людзей, багаборніцкай уладай у закалоце забітых» ([[1936]]—[[1950]]) у [[брусель]]скім раёне Уккел. Асвячоны [[1 кастрычніка]] [[1950]] года першаіерархам РПЦЗ {{нп3|Анастасій (Грыбаноўскі)|Анастасіям (Грыбаноўскім)|ru|Анастасий (Грибановский)}}.]] З пачатку [[1920-я|1920-х]] манархічнымі коламі [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]] выдаваліся складанні пра апошняга цара, якія мелі апалагетычны (пазней таксама і [[Агіяграфія|агіяграфічны]]) характар і прапагандысцкую скіраванасць; найболей вядомым сярод такіх з’явілася даследаванне прафесара [[Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|С. С. Ольдэнбурга]], якое выйшла ў 2-х тамах у Бялградзе (1939) і [[Мюнхен]]е ([[1949]]) адпаведна. Адна з апошніх высноў Ольдэнбурга абвяшчала: «Самым цяжкім і самым забытым вычынам Імператара Мікалая II-га было тое, што Ён, пры неверагодна цяжкіх умовах, давёў Расію да парога перамогі: Яго праціўнікі не далі ёй пераступіць праз гэты парог»<ref>[[Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|Ольденбург С. С.]] ''Царствование императора Николая II''. Мюнхен, 1949, Т. II, стр. 254 (капитализация букв источника).</ref>. === Афіцыйная ацэнка ў СССР === Артыкул пра яго ў [[ВСЭ|Вялікай савецкай энцыклапедыі]] (выданне 1-е, [[1939]] год): «Мікалай II быў гэтак жа абмежаваны і невуцкі, як яго бацька. <…> Уласцівыя Мікалаю II рысы тупога, недалёкага, недаверлівага і самалюбнага дэспата ў перыяд яго знаходжання на пасадзе атрымалі асабліва яркі выраз. <…> Разумовае ўбоства і маральнае раскладанне прыдворных колаў дасягнулі крайніх меж. Рэжым гніў на кораню <…> Да апошняй хвіліны Мікалай II заставаўся тым, чым быў — тупым самадзержцам, няздольным зразумець ні атачальнага становішча, ні нават сваёй выгады. <…> Ён рыхтаваўся ісці паходам на Петраград, каб у крыві патапіць рэвалюцыйны рух, і разам з набліжанымі да яго генераламі абмяркоўваў план здрады»<ref>[[ВСЭ]], изд 1-е, Т. 42-й, 1939, стб. 133—137.</ref>. У. І. Ленін у публічных выступах і артыкулах нідзе не даваў сваёй характарыстыкі Мікалая II як асобы, найболей шырока вядомая яго палітычная характарыстыка імператара як «першага абшарніка». Другі па ўплыве правадыр [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] [[Л. Д. Троцкі]], наадварот, у 1913 годзе напісаў артыкул пра Мікалая II<ref>{{cite web|url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm185.htm|title=Л. Троцкий. Николай II|accessdate=2013-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521065155/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm185.htm|archivedate=21 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Большасць пазнейшых ([[Вялікая Айчынная вайна|паваенных]]) савецкіх гістарыяграфічных публікацый, прызначаных для шырокага кола, у апісанні гісторыі Расіі ў перыяд валадаранні Мікалая II імкнуліся, наколькі можна, унікаць згадвання пра яго як пра чалавека і асобу: так, «Дапаможнік па гісторыі СССР для рыхтавальных аддзяленняў ВНУ» ([[1979]] год)<ref>А. С. Орлов, В. А. Георгиев. ''Пособие по истории СССР для подготовительных отделений вузов''. — М.: «Высшая школа», 1979, часть 1, стр. 336—418 («Раздел IV „Россия в эпоху империализма“»).</ref> на 82-х старонках тэксту (без ілюстрацый), якія выкладаюць сацыяльна-эканамічнае і палітычнае развіццё Расійскай імперыі ў дадзены перыяд, згадвае імя імператара, які стаяў на чале дзяржавы ў апісваны час, толькі аднойчы<ref>А. С. Орлов, В. А. Георгиев. ''Пособие по истории СССР для подготовительных отделений вузов''. — М.: «Высшая школа», 1979, часть 1, стр. 407.</ref> — пры выкладзе падзей яго адрачэння ў карысць [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|брата]] (пра яго ўзыходжанне не гаворыцца нічога; імя [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]] на тых жа старонках памянёна 121 раз). === Царкоўнае шанаванне === [[Файл:Yekaterinburg cathedral on the blood 2007.jpg|thumb|250px|[[Храм-на-Крыві (Екацярынбург)|Храм-на-Крыві]] ў [[Екацярынбург]]у — пабудаваны на месцы [[Дом Іпацьева|дома інжынера Іпацьева]], дзе 17 ліпеня 1918 года быў расстраляны Мікалай II і яго сям’я.]] З 1920-х гадоў, у рускім замежжы па ініцыятыве Саюзу змагароў памяці імператара Мікалая II<ref>С. Позднышев. ''Немеркнущий свет.'' Сан Пауло, 1949, стр. 27.</ref>, здзяйсняліся рэгулярныя [[Паніхіда|задушныя]] памінанні імператара Мікалая II тройчы ў год (у дзень нараджэння, дзень тэзаімянінаў і ва ўгодкі забойства), але яго шанаванне як святога пачало шырыцца па сканчэнні [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. 19 кастрычніка ([[1 лістапада]]) [[1981]] года імператар Мікалай і яго сям’я былі [[Кананізацыя|кананізаваны]] [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай Замежнай Царквой (РПЦЗ)]]<ref>Служба в Нью-Йорке // «Известия», № 259 (19935) от 5 ноября 1981. стр.4</ref>, якая тады не мела царкоўнага камунікавання з [[РПЦ|Маскоўскім Патрыярхатам]] у СССР. Развязак Архірэйскага Сабора [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] ад [[14 жніўня]] 2000 года: «Уславіць як [[пакутнік]]аў у [[Сабор святых навамучанікаў і спаведнікаў Царквы Рускай|саборы навамучанікаў і спаведнікаў Расійскіх]] царскую сям’ю: імператара Мікалая II, імператрыцу Аляксандру, царэвіча Алексія, вялікіх княжнаў Вольгу, Таціяну, Марыю і Анастасію» (іх памяць — 4 ліпеня па юліянскім календары)<ref>[http://www.sedmitza.ru/text/543115.html Из Деяния Юбилейного Освященного Архиерейского Собора Русской православной церкви о соборном прославлении новомучеников и исповедников российских XX века (Москва, Храм Христа Спасителя, 13—16 августа 2000 г.)]</ref><ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/sobor/glav.htm Император Николай Второй и его семья причислены к лику святых] [[Православие.Ru]], Москва, 14 августа 2000.</ref>. Акт кананізацыі быў успрыняты расійскім грамадствам неадназначна: праціўнікі кананізацыі сцвярджаюць, што абвяшчэнне Мікалая II святым насіла палітычны характар<ref>{{Cite web |url=http://www.istina.ucoz.ru/osipov_o_kanonisazii.html |title=О КАНОНИЗАЦИИ ПОСЛЕДНЕГО РУССКОГО ЦАРЯ |access-date=7 сакавіка 2016 |archive-date=28 лістапада 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128090253/http://www.istina.ucoz.ru/osipov_o_kanonisazii.html |url-status=dead }}</ref>. З іншага боку, у частцы праваслаўнай супольнасці цыркулююць ідэі пра тое, што ўслаўленне цара як пакутніка недастаткова, і ён з’яўляецца царом-збаўцам. Ідэі асуджаны [[Алексій II|Алексіем II]] як блюзнерскія, бо «збавіцельны подзвіг адзін — Бога нашага Ісуса Хрыста»<ref name="credorub">[http://www.pravoslavie.ru/news/25327.htm Предстоятель Русской Церкви осудил т. н. «чин всенародного покаяния»] Православие. Ru, 24 декабря 2007.</ref>. У 2003 годзе ў [[Екацярынбург]]у, на месцы знесенага дома інжынера Іпацьева, дзе быў расстраляны Мікалай II і яго сям’я, быў пабудаваны [[Храм-на-Крыві (Екацярынбург)|Храм-на-Крыві]], перад уваходам у які ўсталяваны помнік сям’і Мікалая II. === Рэабілітацыя. Ідэнтыфікацыя рэшткаў === У снежні 2005 года прадстаўнік кіраўніка «Расійскага Імператарскага Дому» {{нп3|Марыя Уладзіміраўна Раманава|Марыі Уладзіміраўны Раманавай|ru|Романова, Мария Владимировна}} накіраваў у [[Пракуратура Расійскай Федэрацыі|пракуратуру РФ]] заяву пра [[рэабілітацыя|рэабілітацыю]] як ахвяр [[Рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]] расстралянага былога імператара Мікалая II і членаў яго сям’і<ref>[http://newsru.com/russia/20feb2006/pomanovy.html Генпрокуратура РФ отказалась реабилитировать Николая II] NEWSru 20 февраля 2006.</ref>. Паводле заявы, пасля шэрага адмоў у задавальненні, [[1 кастрычніка]] [[2008]] года Прэзідыум Вярхоўнага суда РФ прыняў рашэнне пра рэабілітацыю апошняга расійскага імператара Мікалая II і членаў яго сям’і (нягледзячы на думку генпракуратуры РФ, што заяўляла ў судзе, што вымогі пра рэабілітацыю не адпавядаюць заканадаўству з прычыны таго, што дадзеныя асобы не былі арыштаваны па палітычных матывах, а судовага рашэння пра расстрэл не прымалася)<ref>[http://newsru.com/russia/01oct2008/reab.html Последний российский император Николай II и члены его семьи реабилитированы] [[NEWSru]] 1 октября 2008.</ref><ref name="sp">[http://svpressa.ru/issue/news.php?id=9846 Генпрокуратура признала, что Романовых расстреляли незаконно.]</ref><ref name="reab">{{Cite web |url=http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=36422 |title=Реабилитация через 90 лет после казни |access-date=7 сакавіка 2016 |archive-date=29 чэрвеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629130335/http://www.interfax.ru/society/txt.asp?id=36422 |url-status=dead }}</ref>. [[30 кастрычніка]] таго ж 2008 года паведамлялася, што Генеральная пракуратура РФ прыняла рашэнне пра рэабілітацыю 52 чалавек з асяроддзя імператара Мікалая II і яго сям’і<ref>[http://newsru.com/russia/30oct2009/reabslug.html Реабилитированы десятки приближенных Николая II, разделившие участь его семьи] NEWSru 30 октября 2009.</ref>. [[Файл:Grabraum Nikolaus II.JPG|thumb|left|250px|Пахаванне (1998) меркаваных рэшткаў Мікалая II, Аляксандры Фядораўны, вялікіх княжнаў Анастасіі, Таціяны, Вольгі. а таксама іх слуг у Кацярынінскім прыдзеле [[Петрапаўлаўскі сабор|Петрапаўлаўскага сабора]] (паўднёва-заходняя частка сабора).]] У снежні 2008 года на навукова-практычнай канферэнцыі, праведзенай па ініцыятыве Следчага камітэта пры пракуратуры РФ, з удзелам генетыкаў з Расіі і ЗША было заяўлена<ref>[http://www.tass-ural.ru/lentanews/54965.html Экспертиза подтвердила, что найденные останки принадлежат Николаю II] ИТАР-ТАСС 5 декабря 2008.</ref>, што рэшткі, знойдзеныя ў 1991 годзе пад Екацярынбургам і аддадзеныя зямлі [[17 чэрвеня]] [[1998]] года ў Кацярынінскім прыдзеле [[Петрапаўлаўскі сабор|Петрапаўлаўскага сабора]] (Санкт-Пецярбург)<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=202022 Обряд погребения] Коммерсантъ, № 129 от 18 июля 1998.</ref>, належаць Мікалаю II<ref>[http://www.nature.com/ng/journal/v6/n2/abs/ng0294-130.html Identification of the remains of the Romanov family by DNA analysis] (экспертыза 1994 года)</ref>. У Мікалая II былі вызначаны Y-храмасомная гаплагрупа R1b і мітахандрыяльная гаплагрупа T<ref>[http://dx.doi.org/10.1073/pnas.0811190106 Rogaev, (2009), Genomic identification in the historical case of the Nicholas II royal family, Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, vol. 106, no 13 (March 2009), pp. 5258?5263.]</ref><ref>[http://dx.doi.org/10.1371/journal.pone.0004838 Coble MD, et al. (2009), Mystery Solved: The Identification of the Two Missing Romanov Children Using DNA Analysis, PLoS ONE, vol. 4, no. 3: e4838.]</ref>. У студзені 2009 года СКП завяршыў расследаванне крымінальнай справы па акалічнасцях гібелі і пахавання сям’і Мікалая II; расследаванне было спынена «ў звязку з заканчэннем тэрмінаў даўнасці прыцягнення да крымінальнай адказнасці і смерцю асоб, што здзейснілі наўмыснае забойства»<ref>[http://newsru.com/russia/15jan2009/delo.html Прокуратура закрыла дело об убийстве Николая II и его семьи] NEWSru, 15 января 2009.</ref>. Прадстаўнік [[Марыя Уладзіміраўна Раманава|М. У. Раманавай]], якая называе сябе кіраўніком Расійскага імператарскага дому, у 2009 годзе заяўляў, што «Марыя Уладзіміраўна цалкам падзяляе ў гэтым пытанні пазіцыю [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]{{efn|Патрыярх Маскоўскі [[Алексій II]] адмовіўся браць удзел у цырымоніі пахавання рэшткаў, паставіўшы пад сумнеў іх аўтэнтычнасць.}}<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=21811&ThemesID=616 Останки сладки], [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=201926&ThemesID=616 Все на похороны! Президент примет участие в похоронах Николая II])</ref>, якая не знайшла дастатковых падстаў для прызнання „екацярынбургскіх рэшткаў“ прыналежнымі членам царскай сям’і»<ref>[http://www.interfax.ru/txt.asp?id=93960&sec=1483 Признание статуса дома Романовых будет стоить государству не больше, чем лист бумаги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090814191018/http://www.interfax.ru/txt.asp?id=93960&sec=1483 |date=14 жніўня 2009 }} [[Интерфакс]], 6 августа 2009.</ref>. Іншыя прадстаўнікі Раманавых на чале з {{нп3|Мікалай Раманавіч Раманаў|М. Р. Раманавым|ru|Романов, Николай Романович}} занялі іншую пазіцыю: апошні, у прыватнасці, узяў удзел у пахаванні рэшткаў у ліпені 1998 года, сказаўшы: «Мы прыехалі закрыць эпоху»<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=201875 Начало похорон] «Коммерсантъ», 16 июля 1998.</ref>. 23 верасня 2015 года рэшткі Мікалая II і яго жонкі былі эксгумаваны для следчых дзеянняў у рамках усталявання асоб рэшткаў іх дзяцей — Аляксея і Марыі<ref>[http://sledcom.ru/news/item/970491/?type=news&more_link=1&_=55515 ДОПОЛНИТЕЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ В РАМКАХ УГОЛОВНОГО ДЕЛА О ГИБЕЛИ ЧЛЕНОВ СЕМЬИ РОССИЙСКОГО ИМПЕРАТОРСКОГО ДОМА РОМАНОВЫХ БУДУТ ПРОВЕДЕНЫ В КРАТЧАЙШИЕ СРОКИ] Следственный комитет России, 24 сентября 2015.</ref>. === Помнікі Імператару Мікалаю II === Яшчэ пры жыцці апошняга імператара ў яго гонар былі пастаўлены не менш дванаццаці помнікаў, злучаных з наведваннем ім розных гарадоў і ваенных лагераў. Галоўным чынам гэтыя помнікі ўяўлялі сабою калоны ці абеліскі з імператарскім вензелем і адпаведным надпісам. Адзіны помнік, які ўяўляш сабой бронзавы бюст Імператара на высокім гранітным пастаменце, быў усталяваны ў [[Хельсінкі|Гельсінгфорсе]] да [[300-годдзе дому Раманавых|300-летняму юбілею Дому Раманавых]]. Ніводны з гэтых помнікаў не захаваўся<ref>''Сокол, К. Г.'' Монументальные памятники Российской Империи. Каталог. — М., 2006. — С. 162—165.</ref>. Першым помнікам рускаму цару-пакутніку стаў усталяваны ў 1924 годзе ў Германіі: афіцэры аднаго з прускіх палкоў, шэфам якога быў Імператар Мікалай II, «узвялі яму на надзвычай ганаровым месцы годны помнік»<ref>''Фомин, С. В.'' Золотой клинок Империи // Граф Келлер. — М.: Посев, 2007. — С. 419. — ISBN 5-85824-170-0.</ref><ref>От правления об-ва памяти Государя Императора Николая II // ''Царский вестник''. — № 297. — Белград. — 29 августа — 11 сентября 1932. — С. 3.</ref>. Помнікі Імператару Мікалаю II усталяваны ў наступных населеных пунктах: * пасёлак Вырыца Гатчынскага раёна Ленінградскай вобласці; на тэрыторыі асабняка С. В. Васільева. Бронзавая фігура на высокім пастаменце. Адкрыты ў 2007 годзе. * урочышча Ганіна Яма, блізу Екацярынбурга; у комплексе манастыра Святых Царскіх Пакутнікаў. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты ў 2000-х гадах. * Екацярынбург; каля храма Усіх Святых, якія праззялі ў зямлі Расійскай. Бронзавая кампазіцыя ўлучае фігуры імператара і членаў яго сям’і. Адкрыты 16 ліпеня 2003 года, скульптары К. В. Грунберг і А. Г. Мазаеў. * пасёлак [[Крайск]] [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] Мінскай вобласці; каля Мікольскай царквы. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 17 ліпеня 2012 года, скульптар Ул. Зялянка. * Курск; каля храма святых Веры, Надзеі, Любові і маці іх Сафіі. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 24 верасня 2003 года, скульптар [[Вячаслаў Міхайлавіч Клыкаў|В. М. Клыкаў]]. * Масква; на [[Ваганькаўскія могілкі|Ваганькаўскіх могілках]], каля храма Ускрысення. Мармуровы паклонны крыж і чатыры гранітныя пліты з высечанымі надпісамі. Адкрыты 19 мая 1991 года, скульптар Н. Паўлаў. 19 ліпеня 1997 года мемарыял быў пашкоджаны ў выніку выбуху, пасля быў адноўлены, аднак у лістападзе 2003 года зноў быў пашкоджаны. * пасёлак Новы Свет (Крым). Парны помнік — бронзавыя фігуры імператара і Льва Галіцына. Адкрыты 28 верасня 2012 года, скульптар Барыс Чак. * [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Паўлаўск]], прыгарад Санкт-Пецярбурга; каля Мікольскай царквы. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 20 лістапада 2011 года, скульптар С. Ю. Аліпаў. * Падольск Маскоўскай вобласці; на тэрыторыі сядзібы В. П. Меліхава, каля храма Святых Царскіх Пакутнікаў. Першы гіпсавы помнік працы скульптара В. М. Клыкава, што ўяўляў сабой статую імператара ў поўны ўзрост, быў адкрыты 28 ліпеня 1998 года, аднак 1 лістапада 1998 года быў падарваны. Новы, гэтым разам бронзавы, помнік па гэтай жа мадэлі быў ізноў адкрыты 16 студзеня 1999 года. * [[Пушкін (горад)|Пушкін]]; побач з Феадораўскім Гаударавым саборам. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 17 ліпеня 1993 года, скульптар В. В. Зайко. * Санкт-Пецярбург; за алтаром Крыжаўзвіжанскай царквы (Лігаўскі праспект, 128). Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 19 мая 2002 года, скульптар С. Ю. Аліпаў. * Санкт-Пецярбург; каля храма Ускрысенні Хрыстова (набярэжная Абводнага канала, 116). Парны помнік (скульптар М. У. Переяславец) — бронзавыя фігуры Імператара Мікалая II і Імператрыцы Аляксандры Фядораўны на пастаменце. Адкрыты 12 мая 2013 года<ref>[http://prichod.ru/opyt-prihodov/5683/ В северной столице возле храма на Обводном канале открыт памятник святым страстотерпцам императору Николаю II и императрице Александре]</ref>. * Сочы; на тэрыторыі Міхаіла-Архангельскага сабора. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 21 лістапада 2008 года, скульптар В. Зелянко. * сяло {{нп3|Сяло Сырастан|Сырастан|ru|Сыростан (село)}}, блізу Міяса Чалябінскай вобласці; каля Крыжаўзвіжанскай царквы. Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты ў ліпені 1996 года, скульптар П. Е. Лёвачкін. * сяло [[Тайнінскае]], блізу горада Мыцішчы Маскоўскай вобласці. Фігура на высокім пастаменце. Адкрыты 26 мая 1996 года, скульптар В. М. Клыкаў. 1 красавіка 1997 года помнік быў падарваны, аднак спусцячы тры гады адноўлены па гэтай жа мадэлі і зноў адкрыты 20 жніўня 2000 года. * пасёлак [[Шушанскае]] Краснаярскага краю; каля завадской прахадной ТАА «Шушанская марка» (Піянерская вуліца, 10). Бронзавы бюст на пастаменце. Адкрыты 24 снежня 2010 года, скульптар К. М. Зініч. * 8 чэрвеня 2012 года ў гарадскім парку сіцылійскага горада {{нп3|Таарміна||ru|Таормина}} быў усталяваны бюст Мікалая II. Помнік апошняму расійскаму імператару быў асвячоны па праваслаўным абрадзе<ref>{{Cite web |url=http://palermo-consulru-blog.it/2012-06-na-sicilii-podvig-russkih-moryakov-uvekovechen-v-bronze/ |title=В Таормине (Сицилия, Италия) установлен памятник Николаю II |access-date=7 сакавіка 2016 |archive-date=7 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507114345/http://palermo-consulru-blog.it/2012-06-na-sicilii-podvig-russkih-moryakov-uvekovechen-v-bronze/ |url-status=dead }}</ref>. * У 2007 годзе ў Расійскай Акадэміі майстэрстваў скульптарам [[Зураб Канстанцінавіч Цэрэтэлі|З. К. Цэрэтэлі]] была пададзена манументальная бронзавая кампазіцыя, што складаецца з фігур імператара і членаў яго сям’і, што стаяць перад катамі ў склепе Іпацьеўскага дома, якая паказвае апошнія хвіліны іх жыцця<ref>http://www.tsereteli.ru/publics_i.php?code=1937 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110907011909/http://www.tsereteli.ru/publics_i.php?code=1937 |date=7 верасня 2011 }}</ref>. Ніводны горад пакуль не выказаў жадання ўсталяваць у сябе гэты помнік. * Помнік імператару Мікалаю II у Белградзе. На Новых могілках у 1935 годзе быў узведзены мемарыял Рускай славы, на якім напісана: «Вечная памяць імператару Мікалаю II і 2 000 000 рускіх ваяроў Вялікай вайны» (абноўлены ў 2009 годзе)<ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/32847.htm Завершилось пребывание в Сербии делегации Русской православной церкви]. Православие. Ru, 24 ноября 2009.</ref>. * Храм-помнік у Бруселі. Закладзены 2 лютага 1936 года, выбудаваны па праекце архітэктара Н. І. Ісцаленава, урачыста асвячоны 1 кастрычніка 1950 года мітрапалітам Анастасіям (Грыбаноўскім). Храм-помнік знаходзіцца ў юрысдыкцыі РПЦ(з). * [[Храм-на-Крыві (Екацярынбург)|Храм-на-Крыві]] ў Екацярынбургу. * {{нп3|Капліца-помнік Імператару Мікалаю II і Аляксандру I|Капліца-помнік Імператару Мікалаю II і югаслаўскаму каралю Аляксандру I|ru|Часовня-памятник Николаю II и Александру I}}, узведзеная ў [[Харбін]]е ў 1936 годзе. * Бюст Мікалая II у горадзе [[Баня-Лука]] ў [[Рэспубліка Сербская|Рэспубліцы Сербскай]], усталяваны 21 чэрвеня 2014 года. * {{нп3|Помнік Мікалаю II (Бялград)|Помнік Мікалаю II у Бялградзе|ru|Памятник Николаю II (Белград)}}, [[Сербія]] — падарунак Расійскай Федэрацыі Бялграду. Усталяваны 13 кастрычніка 2014 года ў скверы насупраць мэрыі горада і непадалёку ад {{нп3|Рускі дом (Бялград)|Расійскага цэнтра навукі і культуры «Рускі дом»|ru|Русский дом (Белград)}}. Аўтары скульптуры {{нп3|Андрэй Мікалаевіч Кавальчук|А. М. Кавальчук|ru|Ковальчук, Андрей Николаевич}} і Г. Праватораў<ref>[http://ria.ru/religion/20141013/1028154605.html Памятник царю Николаю II установлен в Белграде]</ref>. Урачыстае адкрыццё помніка адбылося 16 лістапада 2014 года<ref>{{cite news|url=http://ria.ru/religion/20141116/1033565984.html|title=Памятник Николаю Второму открыт в Белграде|date=2014-11-16|publisher=РИА-Новости|accessdate=2014-11-16}}</ref>. * Помнік-бюст Імператару Мікалаю II быў адкрыты 19 мая 2015 года ў галоўнага ўваходу ў [[Лівадыйскі палац]] у [[Лівадыя|Лівадыі]]. Бюст выраблены па мадэлі скульптара А. А. Апалонава са штучнага каменя і бранзаваны. Пастамент з мармуру. === Вуліцы === * Імя Мікалая II носіць вуліца ў французскім горадзе {{нп3|Мезон-Лафіт (горад)|Мезон-Лафіт|ru|Мезон-Лаффит (город)}} (avenue Nicolas II). * Avenue Nicolas II у [[Ніца|Ніцы]] — вуліца, якая падходзіць да {{нп3|Мікалаеўскі сабор (Ніца)|Сабору Святога Мікалая|ru|Николаевский собор (Ницца)}}. * Вуліца Цара Николаjа II у [[Бялград]]зе. * Набярэжная Цэсарэвіча ва [[Уладзівасток]]у<ref>[http://vladivostok-city.com/ru/places/all/all/1164 Набережная Цесаревича, Владивосток - путеводитель по городу]</ref>. == У савецкай літаратуры == У 1972—1973 гадах у часопісе «Звезда» была апублікавана прысвечаная валадаранню Мікалая, яго зняволенню і расстрэлу кніга М. К. Касвінава «Дваццаць тры ступені ўніз» (23 — лік гадоў валадарання Мікалая II і адначасова лік прыступак усходаў у [[Дом Іпацьева|доме Іпацьева]], па якой Мікалай II прайшоў перад расстрэлам). Надалей кніга была некалькі разоў перавыдадзена асобнымі выданнямі. Кніга малявала Мікалая жорсткім, подлым, хітрым і ў той жа час абмежаваным. Разам з тым кніга ўяўляе цікавасць сваёй вялікай бібліяграфіяй: аўтар выкарыстаў матэрыялы закрытых архіваў (у тым ліку меў доступ да «Запіскі» [[Якаў Міхайлавіч Юроўскі|Юроўскага]]), шматлікія малавядомыя публікацыі<ref>[http://rdnevnik.ru/23-romanovy_sssr.html Романовы в зеркале СССР.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101213124432/http://www.rdnevnik.ru/23-romanovy_sssr.html |date=13 снежня 2010 }}</ref><ref>[Касвинов М. К. Двадцать три ступени вниз. М., «Мысль», 1978]</ref>. == Фільмаграфія == Пра Мікалая II і яго сям’ю знята некалькі мастацкіх фільмаў, сярод якіх можна вылучыць «{{нп3|Агонія (фільм)|Агонія|ru|Агония (фильм)}}» (1981), англійска-амерыканскі фільм {{нп3|Мікалай і Аляксандра|«Мікалай і Аляксандра»|ru|Николай и Александра}} (''Nicholas and Alexandra'', [[1971]]) і два расійскія фільмы {{нп3|Царазабойца (фільм)|«Царазабойца»|ru|Цареубийца (фильм)}} ([[1991]]) і {{нп3|Раманавы. Венцаносная сям'я|«Раманавы. Венцаносная сям'я»|ru|Романовы. Венценосная семья}} ([[2000]]). Галівуд зняў некалькі кінастужак пра дачку цара Анастасію, якая нібы выратавалася («Анастасія» (''Anastasia'', [[1956]]) і {{нп3|Анастасія: Таямніца Ганны|«Анастасія, ці таямніца Ганны»|ru|Анастасия: Загадка Анны}} (''Anastasia: The Mystery of Anna'', ЗША, [[1986]]), а таксама мультфільм {{нп3|Анастасія (мультфільм)|«Анастасія»|ru|Анастасия (мультфильм)}} (''Anastasia'', ЗША, [[1997]]). === Кінаўвасабленні === {{external media |align = right |video1=[https://www.youtube.com/watch?v=1VfeiC94FNY Николай II Александрович - Последний на престоле. Документальный фильм из цикла "Русские цари" ] }} * Альфрэд Хікман ({{нп3|Падзенне Раманавых|«Падзенне Раманавых»|ru|Падение Романовых}}, ЗША, 1917) * Хейнц Хаўс («Die Brandstifter Europas», Германія, 1926) * Уладзімір Колчын (Пралог, 1956, «{{нп3|Два жыцці (фільм, 1961)|«Два жыцці»|ru|Две жизни (фильм, 1961)}}», 1961) * Майкл Джэйстан («[[Мікалай і Аляксандра]]» (''Nicholas and Alexandra''), [[1971]]) * {{нп3|Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў|Барыслаў Брандукоў|ru|Брондуков, Борислав Николаевич}} ({{нп3|Сям'я Кацюбінскіх (фільм)|«Сям'я Кацюбінскіх»|ru|Семья Коцюбинских}}, 1972) * Чарлз Кэй (Падзенне арлоў «Fall of Eagles», Англія, 1974) * {{нп3|Анатоль Уладзіміравіч Стычкін|Анатоль Рамашын|ru|Ромашин, Анатолий Владимирович}} («[[Агонія (фільм)|Агонія]]», 1974/1981) * {{нп3|Юрый Аляксандравіч Дземіч|Юрый Дземіч|ru|Демич, Юрий Александрович}} ({{нп3|Давер (фільм, 1975)|«Давер»|ru|Доверие (фильм, 1975)}}, 1975) * [[Амар Шарыф]] («[[Анастасія: Таямніца Ганны|Анастасія, ці таямніца Ганны]]» ''Anastasia: The Mystery of Anna'', ЗША, [[1986]]) * {{нп3|Аляксандр Уладзіміравіч Галібін|Аляксандр Галібін|ru|Галибин, Александр Владимирович}} ({{нп3|Жыццё Кліма Самгіна (тэлесерыял)|«Жыццё Кліма Самгіна»|ru|Жизнь Клима Самгина (телесериал)}} 1987, «[[Раманавы. Венцаносная сям'я|Раманавы. Венцаносная сям’я]]», [[2000]]) * {{нп3|Андрэй Станіслававіч Растоцкі|Андрэй Растоцкі|ru|Ростоцкий, Андрей Станиславович}} («Свой крыж», 1989, «Забароненыя людзі», 1989, «{{нп3|Маці (фільм, 1989)|Маці|ru|Мать (фильм, 1989)}}», 1989, {{нп3|Раскол (фільм, 1993)|«Раскол»|ru|Раскол (фильм, 1993)}}, 1993, {{нп3|Сны (фільм, 1993)|«Сны»|ru|Сны (фильм, 1993)}}, 1993, «Жыццё і смерць Петра Сталыпіна», 2001) * [[Алег Іванавіч Янкоўскі|Алег Янкоўскі]] («[[Царазабойца (фільм)|Царазабойца]]», 1991) * Генадзь Глаголеў ({{нп3|Конь белы (тэлесерыял)|«Конь белы»|ru|Конь белый (телесериал)}}, 1993) * [[Іэн Мак-Келен]] ({{нп3|Распуцін (фільм, 1996)|«Распуцін»|ru|Распутин (фильм, 1996)}}, ЗША, [[1996]]) * Уладзімір Баранаў ({{нп3|Рускі каўчэг|«Рускі каўчэг»|ru|Русский ковчег}}, 2002) * {{нп3|Андрэй Ігаравіч Харытонаў|Андрэй Харытонаў|ru|Харитонов, Андрей Игоревич}} («Грахі айцоў», 2004) * Андрэй Неўраеў ({{нп3|Гібель імперыі (тэлесерыял)|«Гібель імперыі»|ru|Гибель империи (телесериал)}}, 2005) * {{нп3|Яўген Аляксеевіч Стычкін|Яўген Стычкін|ru|Стычкин, Евгений Алексеевич}} («Шчасце ты маё», 2005) * {{нп3|Міхаіл Анатольевіч Ялісееў|Міхаіл Ялісееў|ru|Елисеев, Михаил Анатольевич}} ({{нп3|Сталыпін… Нявывучаныя ўрокі|«Сталыпін… Нявывучаныя ўрокі»|ru|Столыпин… Невыученные уроки}}, 2006) * {{нп3|Яраслаў Валер'евіч Іваноў|Яраслаў Іваноў|ru|Иванов, Ярослав Валерьевич}} ({{нп3|Змова (фільм, 2007)|«Змова»|ru|Заговор (фильм, 2007)}}, 2007) * [[Мікалай Пятровіч Бурляеў|Мікалай Бурляеў]] ({{нп3|Адмірал (фільм)|«Адмиралъ|ru|Адмиралъ}}, 2008) * [[Уладзімір Львовіч Машкоў|Уладзімір Машкоў]] ({{нп3|Распуцін (фільм, 2011)|«Распуцін»|ru|Распутин (фильм, 2011)}}, [[2011]]) * [[Яўген Віталевіч Міронаў|Яўген Міронаў]] ({{нп3|Вока Божае||ru|Глаз Божий}}, 2012) * {{нп3|Валерый Аляксандравіч Дзягцяр|Валерый Дзягцяр|ru|Дегтярь, Валерий Александрович}} ({{нп3|Рыгор Р.||ru|Григорий Р.}}, 2014) * {{нп3|Ларс Айдзінгер||ru|Айдингер, Ларс}} ([[Мацільда (фільм, 2017)|Мацільда]], 2017) === Сітуацыя вакол фільма «Мацільда» === {{Асноўны артыкул|{{нп3|Скандал вакол фільма «Мацільда»||ru|Скандал вокруг фильма «Матильда»}}}} Расійскі рэжысёр [[Аляксей Яфімавіч Учыцель|Аляксей Учыцель]] у [[2017 год у гісторыі кіно|2017]] годзе зняў мастацкі фільм «[[Мацільда (фільм, 2017)|Мацільда]]», сюжэт якога разгортваецца вакол {{нп3|Адносіны цэсарэвіча Мікалая і Мацільды Кшасінскай|адносін|ru|Отношения цесаревича Николая и Матильды Кшесинской}} балерыны [[Мацільда Феліксаўна Кшасінская|Мацільды Кшасінскай]] і цэсарэвіча Мікалая Аляксандравіча. Ролю Мікалая II выканаў нямецкі акцёр {{нп3|Ларс Айдзінгер||ru|Айдингер, Ларс}}. Запланаваны выхад фільма стаў прадметам грамадскага канфлікту, які разгарэўся з лістапада 2016 года. Складовымі часткамі канфлікту з’яўляюцца жорсткая палеміка, спробы забароны фільма, пагрозы кінапракатчыкам і падпалы кінатэатраў у шэрагу гарадоў Расіі. Прычынай пратэстаў стала ўспрыманне трэйлера фільма як скажаючага гістарычную праўду і ачарняючага памяць Мікалая II, {{нп3|Кананізацыя царскай сям’і|кананізаванага|ru|Канонизация царской семьи}} Рускай праваслаўнай царквой.<ref>[https://sputnik.by/culture/20171018/1031435482/prokat-matildy-v-mogileve-ogranichili-iz-za-carskoj-semi.html Прокат «Матильды» в Могилеве ограничили из-за «царской семьи».] {{Ref-ru}}</ref> == На манетах і паштовых марках == <center><gallery perrow=3 widths=180 heights=180 style="text-align:center; font-size:78%" caption="Манеты і [[Паштовая марка|паштовыя маркі]]"> Файл:Russian Empire-1899-Coin-5-Obverse.jpg|На залатой манеце 5 рублёў ([[1899]]) Файл:Рубль 1913 300 лет дома Романовых.jpg|На срэбным рублі:<br />300-годдзе дому Раманавых ([[1913]]) Файл:Rossia 1913 116.jpg|Паштовая марка Расійскай імперыі ([[1913]]) Файл:RU079 10.jpg|Паштовая марка Расіі ([[2010]]) Файл:Russia stamp Nicholas II 1998 3r.jpg|Паштовая марка [[Расія|Расіі]], прысвечаная 80-годдзю [[Расстрэл царскай сям’і|расстрэла]] ў Екацярынбургу, [[1998]], 3 [[Рубель|рублі]]</gallery></center> == Гл. таксама == * [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] * [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыя Фёдараўна]]. * [[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл Аляксандравіч]] * [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандра Фёдараўна]] * [[Вольга Мікалаеўна (вялікая княжна)|Вольга Мікалаеўна]] * [[Таццяна Мікалаеўна (вялікая княжна)|Таццяна Мікалаеўна]] * [[Марыя Мікалаеўна (вялікая княжна)|Марыя Мікалаеўна]] * [[Анастасія Мікалаеўна]] * [[Аляксей Мікалаевіч]] * [[Рыгор Яфімавіч Распуцін]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == ; Даследаванні * {{ВТ-ЭСБЕ|Николай II}} * Аврех А. Я. [http://scepsis.ru/library/id_1834.html ''Царизм накануне свержения''.] — М.: Наука, — 1989 ISBN 5-02-009443-9 * ''Боханов А. Н. Сумерки монархии. — М.: Воскресенье, — 1993. — 288 с.: ил. ISBN 5-88528-021-5'' * Боханов А. Н. Николай II. М.: Мол. гвардия — ЖЗЛ; Русское слово,- 1997. — 480 с.: ил. — (Жизнь замечательных людей. Серия биогр. Вып. 739). ISBN 5-235-02296-3 * ''Боханов А. Н.'' Николай II / А. Н. Боханов. — М.: Вече, — 2008. — 528 с.: ил. — (Императорская Россия в лицах). ISBN 978-5-9533-2541-7 * [[Генрых Зіноўевіч Ёфэ|Иоффе Г. З.]] Крах российской монархической контрреволюции. — М.: Наука, — 1977. 320 с. 12000 экз. * ''Иоффе Г. З.'' Великий Октябрь и эпилог царизма. — М.: Наука, — 1987. 366 с. 9500 экз. * ''Иоффе Г. З.'' Революция и семья Романовых. — М.: Эксмо (Серия: Гибель династии Романовых). — 2012. 368 с. ISBN 978-5-4438-0175-9; 2000 экз. * ''{{нп3|Сяргей Сяргеевіч Ольдэнбург|Ольденбург С. С.|ru|Ольденбург, Сергей Сергеевич}}'' Царствование Императора Николая II / Предисловие Ю. К. Мейера — СПБ.: «Петрополь», 1991. — 672 с. ISBN 5-88560-088-0 Репринтное воспроизведение издания: Вашингтон, — 1981 * {{нп3|Сяргей Пятровіч Мяльгуноў|Мельгунов С. П.|ru|Мельгунов, Сергей Петрович}} ''[http://read.aif.ru/pages/biblio_book/?art=159734 Судьба императора Николая II после отречения]{{Недаступная спасылка}}''. Париж, 1951. * ''Соколов Н. А.'' [http://murder-of-imperial-family.gatchina3000.ru Убийство Царской Семьи.] — М.: Советский писатель, — [[1991]]. (Книга Николая Соколова о судебном расследовании убийства Императорской семьи Романовых в [[1918]] году). * ''[[Павел Рыгоравіч Курлоў|Курлов П. Г.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/kurlov_pg/index.html Гибель Императорской России]. Берлин, — 1923. * ''Радциг Е. С.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/NIKITZAR.HTM Николай II в воспоминаниях приближённых] // Новая и новейшая история. 1999. № 2. * ''Федоровский В. М.'' Император Николай II и его флот. // Николай II в воспоминаниях и свидетельствах. — М.: Вече, — 2008. — С. 54-85. * ''Мультатули П. В.'' Внешняя политика императора Николая II (1894—1917). — М.: ФИВ, — 2012. — 840 с., ил., 1000 экз., ISBN 978-5-91862-010-6 * {{кніга | аўтар = Касвинов М.К. | загаловак = Двадцать три ступени вниз | месца = М. | выдавецтва = Мысль | год = 1979 | старонак = 565 | isbn = | ref = Касвинов}} ; Дакументы, дзённікі і ўспаміны * ''[[Сяргей Юльевіч Вітэ|Витте С. Ю.]]'' Воспоминания. Т. I—III. Царствование Николая II. М.-Пг., 1923 (и др. издания) * ''Гурко В. И.'' Царь и царица. — Книгоиздательство «Возрождение», Paris, 1927 * ''[[П’ер Жыльяр|Жильяр П.]]'' [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/J/JIL'YAR_P'er/_Jil'yar_P..html#01 Император Николай II и его семья.] Вена, — 1921. * ''{{нп3|Таццяна Яўгенаўна Боткіна|Мельник (Боткина) Т. Е.|ru|Боткина, Татьяна Евгеньевна}}'' [http://emalkrest.narod.ru/txt/botkina.htm Воспоминания о Царской Семье.] Белград, — 1921. * Падение царского режима. Стенографические отчёты допросов и показаний, данных в 1917 г. в Чрезвычайной следственной комиссии Временного правительства. В 7 т. М.-Л., — 1926—1927. * ''{{нп3|Жорж Марыс Палеалог|Палеолог М|ru|Палеолог, Жорж Морис}}.'' Царская Россия накануне революции. М., Международные отношения — 1991 * Палеолог М. ''Царская Россия во время мировой войны''. М., — 1991 * Переписка Николая и Александры Романовых М.-Л., — 1926—1927, гл. таксама сучаснае выданне {{кніга |аўтар = Николай II |загаловак = Переписка Николая и Александры |спасылка = http://www.zakharov.ru/component/option,com_books/task,book_details/id,658/Itemid,52/ |выданне = |месца = М. |выдавецтва = «Захаров» |год = 2013 |старонак = 928 |isbn = 978-5-8159-1177-2 }} * [http://www.rus-sky.com/history/library/1913/1913.htm Россия. 1913 год. Статистико-документальный справочник.] — СПб.: Институт Российской истории, [[Расійская акадэмія навук|Российская академия наук]], [[1995]]. * [http://dlib.rsl.ru/rsl01004000000/rsl01004464000/rsl01004464201/rsl01004464201.pdf Полное собрание речей Императора Николая II: 1894—1906]: составлено по официальным данным «Правительственного Вестника». Книгоиздательство Друг Народа, 1906. (Отрывки из речей) * Дневники императора Николая II. Общ. ред. и предисловие д. и. н. К. Ф. Щацилло. М., Орбита. 1992. 734 с. ISBN 5-85210-024-2 * {{кніга |аўтар= |частка= |спасылка частка= |загаловак= Дневники Николая II и императрицы Александры Фёдоровны: в 2 т.|спасылка= |адказны= отв. ред., сост. В. М. Хрусталёв|выданне= 1-е|месца= М.|выдавецтва= ПРОЗАиК|год= 2012|том= |старонкі= |старонак= |серыя= |isbn= 978-5-91631-160-0|тыраж= 3000|ref= }} ; Пытанні кананізацыі * {{артыкул|аўтар= |загаловак= Житие святого страстотерпца, императора Российского Николая Александровича Романова|спасылка= http://www.sedmitza.ru/text/1038648.html|выданне= Московские епархиальные ведомости|тып= журнал|год= 2000|том= |нумар= 10—11|старонкі= 20—33|doi= |issn=}} * [http://www.grad-petrov.ru/archive.phtml?subj=19&mess=251 Об истории канонизации Царственных страстотерпцев рассказывает церковный историк, профессор-протоиерей Георгий Митрофанов] * {{cite web|url=http://www.pravoslavie.ru/sobytia/sobor/juvenalij.htm|title=Основания для канонизации царской семьи. Из доклада митрополита Крутицкого и Коломенского Ювеналия, председателя Синодальной комиссии по канонизации святых|author=|date=2000|work=|publisher=Сайт Православие.ru|accessdate=2014-01-12}} == Спасылкі == * [http://m-dv.ru/catalog/king,21/year,1894/coins.html Каталог монет Императора Николая Второго] * [http://www.alexanderpalace.org/hanbury/toc.html The Emperor Nicholas II — as I knew him' by John Hanbury-Williams] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150403062743/http://www.alexanderpalace.org/hanbury/toc.html |date=3 красавіка 2015 }} * [https://archive.today/20130417031036/blogs.mail.ru/mail/lubosivl/236d6fb22a08fb73.html Семья Николая II (галерея фото)] * [http://rgakfd.altsoft.spb.ru/showObject.do?object=1002207494 ПЕРСОНЫ / НИКОЛАЙ II (НИКОЛАЙ АЛЕКСАНДРОВИЧ РОМАНОВ) ПОСЛЕДНИЙ РОССИЙСКИЙ ИМПЕРАТОР (21.10.1894-02.03. 1917)]{{Недаступная спасылка}}. РГАКФД — Российский государственный архив кинофотодокументов * [http://regiment.ru/bio/S/5.htm Биография на сайте «Русская императорская армия»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080106090212/http://www.regiment.ru/bio/S/5.htm |date=6 студзеня 2008 }} * [http://myekaterinodar.ru/ekaterinodar/articles/ekaterinodar-tri-chasa-v-ekaterinodare-vizit-imperatora-nikolaya-ii/ Три часа в Екатеринодаре. Визит императора Николая II] * Дубенский Д. Н. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/14136-dubenskiy-d-n-ego-imperatorskoe-velichestvo-gosudar-imperator-nikolay-aleksandrovich-v-deystvuyuschey-armii-pg-1915-1916 Его Императорское Величество государь император Николай Александрович в действующей армии] {{start box}} {{succession box| before=[[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр Аляксандравіч]]| after={{нп3|Георгій Аляксандравіч||ru|Георгий Александрович}}| title={{нп3|Цэсарэвіч||ru|Цесаревич}}| years=[[1881]]—[[1894]]}} {{succession box one to three| before=[[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]]| title1=[[Імператары расійскія|Імператар і самадзержац усерасійскі]] [[Файл:Lesser Coat of Arms of Russian Empire.svg|50px]]| years1=[[1894]]—[[1917]]| after1=[[Лютаўская рэвалюцыя|спыненне існавання манархіі]];<br>[[Міхаіл Аляксандравіч (сын Аляксандра III)|Міхаіл Аляксандравіч]]<br>{{нп3|Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка||ru|Родзянко, Михаил Владимирович}}<br>(старшыня {{нп3|Часовы камітэт Дзяржаўнай думы|Часовага камітэта Думы|ru|Временный комитет Государственной думы}});<br>[[Георгій Яўгенавіч Львоў]]<br>(міністр-старшыня [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]])| title2=[[Каралі польскія|Цар польскі]] [[Файл:Small Coat of Arms of Congress Poland.svg|50px]]| years2=[[1894]]—[[1915]] (нямецкая акупацыя)/<br>[[1917]] (адрачэнне)| after2=незалежнасць Польшчы ([[Каралеўства Польскае (1916—1918)|пад акупацыяй,]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|потым рэальная]])<br>[[Юзаф Пілсудскі]] (кіраўнік дзяржавы)| title3=[[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікі князь фінляндскі]] [[Файл:Grand Duchy of Finland Arms.svg|50px]]| years3=[[1894]]—[[1917]]| after3=незалежнасць Фінляндыі,<br>{{нп3|Фрыдрых Карл Гесен-Касельскі|Вяйнё I|ru|Фридрих Карл Гессен-Кассельский}} (кароль Фінляндыі)<br>[[Пер Эвінд Свінхувуд]] (рэгент, в. а. кіраўніка дзяржавы),<br>[[Каарла Юха Стольберг]] (прэзідэнт)}} {{succession box| title=Вярхоўны галоўнакамандуючы арміі і флота Расіі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]| years=[[1915]]—[[1917]] [[Файл:Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg|border|90px]]| before=[[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|вялікі князь Мікалай Мікалаевіч]]| after=[[Міхаіл Васільевіч Аляксееў]]}} {{end box}} {{Імператары Расіі}} {{Манархі Польшчы}} {{Вярхоўныя галоўнакамандуючыя Расіі ў Першай сусветнай вайне}} {{Апошнія Раманавы}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фельдмаршалы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лідары краін-удзельніц Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Члены Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] [[Катэгорыя:Мучанікі]] [[Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Залатога руна]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Імператарскага праваслаўнага палесцінскага таварыства]] [[Катэгорыя:Імператары расійскія]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Вярхоўныя галоўнакамандуючыя Расіі ў Першай сусветнай вайне]] saod9xdzu7krtotdv0kkqhqvpnbv7qt 0 24087 5152953 4073243 2026-06-09T18:49:51Z JerzyKundrat 174 5152953 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Аляксандр III''', '''Арланда Бандынелі''', [[Папа Рымскі]] ([[1159]]—[[1181]]), паходзіў з [[Сіена|Сіены]]. == Біяграфія == Чалавек здольны і з моцнай воляй, прызнаны Папам пасля працяглай барацьбы з трыма іншымі адначасова абранымі папамі, [[Віктар V, антыпапа|Віктарам V]], [[Пашал III, антыпапа|Пашалам III]] і [[Калікст III, антыпапа|Калікстам III]], і іх абаронцам [[Фрыдрых I Барбароса|Фрыдрыхам I]], з якім ён пасля [[бітва пры Леньяна|бітвы пры Леньяна]] нарэшце дамоміўся і заключыў у Венецыі мір ([[1177]]). У [[Англія|Англіі]] яму таксама ўдалося падтрымаць і ўмацаваць значэнне рымскай курыі<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Александр, римские папы}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Александр, римские папы}} {{Папы рымскія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Папы Рымскія]] aisgvcuihdlm14o76f8qgpdw2nkjxn0 0 25675 5152989 5105127 2026-06-09T20:27:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152989 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''Астан-Марцін Лагонда''' ({{lang-en|Aston Martin Lagonda Limited}}) — англійскі вытворца аўтамабіляў. Ля вытокаў маркі стаялі Лаёнел Марцін і [[Роберт Бэнфард]]. Штаб-кватэра знаходзіцца ў [[Гейдан]]е, [[Уорыкшыр]]. Назва кампаніі паходзіць ад назвы пагорка [[Астан-Клінтан]], дзе адзін з стваральнікаў [[Лаёнел Марцін]] атрымаў у [[1913]] годзе перамогу на аўтамабілі Singer-10. З [[1994]] г з’яўляўся часткай [[Premier Automotive Group]] — падрадзялення [[Ford Motor Company]], аднак у жніўні 2006 г Форд апублікаваў намер прадаць кампанію Астан-Марцін<ref>[http://media.ford.com/newsroom/release_display.cfm?release=24151 Ford press release] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927000807/http://media.ford.com/newsroom/release_display.cfm?release=24151 |date=27 верасня 2007 }}</ref>. У II квартале 2007 г Ford Motor Company прадала Aston Martin кансорцыўму фундатараў за $925 млн<ref>Ford Motor атрымаў прыбытак. На Jaguar і Land Rover з’явіліся новыя прэтэндэнты. Ведамасці, № 138 (1912), 27 ліпеня 2007</ref>. 16,7% акцый належаць Дзяржаўнаму інвестыцыйнаму фонду Саудаўскай Аравіі, 18,3% — кансорцыуму, які ўзначальвае канадскі мільярдэр [[Лоўрэнс Строл]], [[Mercedes-Benz]] валодае 9,7%. У верасні [[2022]] года 7,6% набыў холдынг [[Geely]]<ref>{{cite news |url = https://www.motor1.com/news/613444/geely-buys-stake-aston-martin/ |title = Geely Buys 7.6 Percent Stake In Aston Martin Lagonda |date = 2022-09-30 |publisher = motor1.com |accessdate = 2022-10-14 |language = en }}</ref>. == Мадэлі == <gallery> image: Aston_Martin_DBS_V8_and_Series_II.jpg|1967 - 1989 DBS і старэйшыя V8s Image:2001_Aston_Martin_DB7_Vantage_Coupe.jpg|2001 Aston Martin DB7 Vantage image:Aston.db9.coupe.jpg|2004 Aston Martin DB9 купэ Image:Aston Martin DB AR1.jpg|DB AR1 родстэр Image:Amvanquish.jpg|V12 Vanquish image:Zagato_Paris.JPG|2003 DB7 Zagato (купэ) і DB AR1 (родстэр) image:Aston Martin DB9 Volante at Vancouver International Auto Show.jpg|2006 Aston Martin DB9 Volante (мадыфікацыя) image:Aston Martin DB11 Monaco IMG 1010.jpg|2016 Aston Martin DB11 </gallery> === Аўтамабілі да Другой сусветнай вайны === * 1921—1925 Aston Martin Standard Sports * 1927—1932 Aston Martin First Series * 1929—1932 Aston Martin International * 1932—1932 Aston Martin International Le Mans * 1932—1934 Aston Martin Le Mans * 1933—1934 Aston Martin 12/50 Standard * 1934—1936 Aston Martin Mk II * 1934—1936 Aston Martin Ulster * 1936—1938 Aston Martin 2 litre Speed * 1937—1939 Aston Martin 15/98 * 1939—1939 Aston Martin 2 litre C-Type === Мадэлі пасля Другой сусветнай вайны === * 1948—1950 [[Aston Martin 2-Litre Sports|Aston Martin 2-Litre Sports (DB1)]] * 1950—1953 [[Aston Martin DB2]] * 1953—1957 [[Aston Martin DB2/4]] * 1957—1959 [[Aston Martin DB Mark III]] * 1958—1963 [[Aston Martin DB4]] ** 1961—1963 [[Aston Martin DB4 GT Zagato]] * 1963—1965 [[Aston Martin DB5]] * 1968 [http://www.cartype.com/page.cfm?id=1958&alph=ALL&dec=ALL Aston Martin DBS Vantage] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080513173110/http://www.cartype.com/page.cfm?id=1958&alph=ALL&dec=ALL |date=13 мая 2008 }} * 1965—1969 [[Aston Martin DB6]] * 1967—1972 [[Aston Martin DBS]] * 1969—1989 [[Aston Martin V8]] * 1993—2003 [[Aston Martin DB7]] * 2002—2004 [[Aston Martin DB AR1]] * 2004— [[Aston Martin DB9]] * 2005— [[Aston Martin V8 Vantage, 2005|Aston Martin V8 Vantage]] === Суперкары === * 1977—1989 [[Aston Martin V8 Vantage, 1977|Aston Martin V8 Vantage]] * 1986—1990 [[Aston Martin V8 Zagato]] * 1989—2000 [[Aston Martin Virage]] ** 1989—1996 [[Aston Martin Virage|Aston Martin Virage/Virage Volante]] ** 1993—2000 [[Aston Martin Virage|Aston Martin Vantage]] ** 1996—2000 [[Aston Martin Virage|Aston Martin V8 Coupe/V8 Volante]] * 2001— [[Aston Martin V12 Vanquish]] ** 2004— [http://www.cartype.com/page.cfm?id=294&alph=ALL&dec=ALL Aston Martin V12 Vanquish S] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080408070156/http://www.cartype.com/page.cfm?id=294&alph=ALL&dec=ALL |date=8 красавіка 2008 }} * 2007— [http://www.cartype.com/page.cfm?id=1957&alph=ALL&dec=ALL Aston Martin DBS V12] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080323062103/http://www.cartype.com/page.cfm?id=1957&alph=ALL&dec=ALL |date=23 сакавіка 2008 }} === Іншыя === * 1961—1964 [[Lagonda Rapide]] * 1976—1989 [[Lagonda|Aston Martin Lagonda]] * 1980 [[Aston Martin Bulldog]] (канцэпт-кар) * 1993 [[Lagonda Vignale]] (канцэпт-кар) * [http://www.cartype.com/page.cfm?id=1&alph=ALL&dec=ALL] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080513172035/http://www.cartype.com/page.cfm?id=1&alph=ALL&dec=ALL |date=13 мая 2008 }}, [http://archive.cardesignnews.com/autoshows/2003/detroit/highlights/h07-aston-amv8.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080522061335/http://archive.cardesignnews.com/autoshows/2003/detroit/highlights/h07-aston-amv8.html |date=22 мая 2008 }} — [[Aston Martin AMV8]] (канцэпт-кар) * 2008— [[Aston Martin Rapide]] === Сучасныя мадэлі === * [http://www.cartype.com/page.cfm?id=1364&alph=ALL&dec=ALL Aston Martin V8 Vantage] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080415094957/http://www.cartype.com/page.cfm?id=1364&alph=ALL&dec=ALL |date=15 красавіка 2008 }} * [http://www.cartype.com/page.cfm?id=1961&alph=ALL&dec=ALL Aston Martin V8 Vantage Roadster] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080413074206/http://www.cartype.com/page.cfm?id=1961&alph=ALL&dec=ALL |date=13 красавіка 2008 }} * [http://www.cartype.com/page.cfm?id=303&alph=ALL&dec=ALL] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080415095002/http://www.cartype.com/page.cfm?id=303&alph=ALL&dec=ALL |date=15 красавіка 2008 }}, [http://www.autointell.net/nao_companies/ford/aston_martin/aston-martin-db9-2003/aston_martin_db9-03.htm], [http://www.youtube.com/watch?v=QPapAJdy6II] (відэаролік) — [[Aston Martin DB9]] * [http://www.cartype.com/page.cfm?id=45&alph=ALL&dec=ALL Aston Martin DB9 Volante] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080513170433/http://www.cartype.com/page.cfm?id=45&alph=ALL&dec=ALL |date=13 мая 2008 }} (з дадатковымі спартыўнымі опцыямі) * [http://www.cartype.com/page.cfm?id=294&alph=ALL&dec=ALL Aston Martin Vanquish|Vanquish S] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080408070156/http://www.cartype.com/page.cfm?id=294&alph=ALL&dec=ALL |date=8 красавіка 2008 }} === Прататыпы === * [[Aston Martin Rapide|Rapide]] — Addition to the range in 2007 — a long, 4-seater Grand Tourer * [http://www.cartype.com/page.cfm?id=1957&alph=ALL&dec=ALL Aston Martin DBS V12] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080323062103/http://www.cartype.com/page.cfm?id=1957&alph=ALL&dec=ALL |date=23 сакавіка 2008 }} — Абмежаваны выпуск (300 машын) мадэль, заснаваная на DBR9/DBRS9. Была ў фільме ''[[Казіно «Раял», фільм|Казіно «Раял»]]'' == Спартыўныя аўтамабілі == === Whole race cars === * [[Aston Martin DB3]] (1950—1953) * [[Aston Martin DB3S]] (1953—1956) * [[Aston Martin DBR1]] (1956—1959) * [[Aston Martin DBR2]] (1957—1958) * [[Aston Martin DBR3]] (1958) * [[Aston Martin DBR4]] (1959) * [[Aston Martin DBR5]] (1960) * [[Aston Martin DP212]] (1962) * [[Aston Martin DP214]] (1963) * [[Aston Martin DP215]] (1963) * [[Aston Martin RHAM/1]] (1976—1979) * [[Aston Martin AMR1]] (1989) * [[Aston Martin AMR2]] (never raced) * [[Aston Martin DBR9]] (2005-) * [[Aston Martin DBRS9]] (2005-) * [[Aston Martin V8 Vantage Nurburgring]] (2006-) * [[Aston Martin V8 Vantage Rally GT]] (2006-) === Engine supply only === * [[Lola Racing Cars|Lola]] T70-Aston Martin (1967) * [[Aston Martin Nimrod|Nimrod C2]]-Aston Martin (1981—1984) * [[Nimrod C3]]-Aston Martin (never raced) * [[EMKA Racing|EMKA]] C83-Aston Martin (1983) * [[EMKA Racing|EMKA]] C84-Aston Martin (1984—1985) * Cheetah G604-Aston Martin == У Беларусі == Станам на канец [[2020]] года ў [[Беларусь|Беларусі]] зарэгістравана 11 аўтамабіляў маркі Астан-Марцін<ref name="av.by-2021-11-01">{{cite web |url = https://av.by/news/top_avtomobilnih_marok_v_belarusi |title = Пять Lamborghini и один Maybach. Названы самые популярные и редкие машины в Беларуси |date = 2021-11-01 |publisher = [[av.by]] |accessdate = 2021-11-01 |language = ru |archive-date = 1 лістапада 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211101143030/https://av.by/news/top_avtomobilnih_marok_v_belarusi |url-status = dead }}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.astonmartin.com Aston Martin] — Афіцыйны сайт Астан-Марцін * [http://www.astonmartinracing.com Aston Martin Racing] — Афіцыйны сайт Астан-Марцін-Рэйсінг * [http://www.amoc.org Aston Martin Owners Club]- Клуб уладальнікаў Астан-Марцін * [http://www.cartype.com/page.cfm?id=148&alph=ALL&dec=ALL Гісторыя эмблемы фірмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080413075851/http://www.cartype.com/page.cfm?id=148&alph=ALL&dec=ALL |date=13 красавіка 2008 }} * [http://www.allsportauto.com/english/aston_martin.php Фатаграфіі Астан-Марцінаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080412113633/http://www.allsportauto.com/english/aston_martin.php |date=12 красавіка 2008 }}, * [http://jamesbondmi6.narod.ru/cars.html], [http://www.rol.ru/news/hobby/fashion/02/01/04_006.htm], [http://carseller.ru/articles/23-11-2006.1015.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080409191145/http://www.carseller.ru/articles/23-11-2006.1015.html |date=9 красавіка 2008 }} — Машыны агента 007 * [http://www.aston.co.uk Classic Aston Martin sales and parts] * [http://www.cars-love.ru/record-97.html#aston Гісторыя лагатыпа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110908163822/http://www.cars-love.ru/record-97.html#aston |date=8 верасня 2011 }} {{Маркі аўтамабіляў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Аўтамабілебудаўнічыя кампаніі]] [[Катэгорыя:Спартыўныя аўтамабілі]] qcq6jjojybanwewbkn8pg0qwy8o7098 0 25689 5152991 4812815 2026-06-09T20:40:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152991 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі}} '''Audi AG''' («А́ўдзі»<ref>{{Крыніцы/БЭ|2|Аўдзі}}</ref>) — [[Германія|германская]] [[аўтамабілебудаванне|аўтамабілебудаўнічая]] кампанія ў складзе канцэрна [[Volkswagen AG]], якая спецыялізуецца на выпуску аўтамабіляў пад маркай «Аўдзі». Штаб-кватэра — у Інгальштаце ([[Германія]]). З 1 верасня 2023 года старшынём праўлення з’яўляецца Гернат Дзёльнер<ref>{{cite news |url = https://www.motor1.com/news/674442/new-audi-ceo-gernot-dollner/ |title = Gernot Dollner Becomes New Audi CEO, Replaces Markus Duesmann |date = 2023-06-29 |publisher = motor1.com |accessdate = 2023-12-12 |language = en }}</ref>. == Гісторыя == У пачатку 1909 г, пасля прававой спрэчкі з першымі заводамі [[Horch-Werke]], [[Аўгуст Хорх]] пераназваў свой другі аўтамабільны завод у Audi Automobil-Werke. Пры выбары новай назвы Хорх, не жадаючы цалкам «саступаць» супернікам сваё ўласнае прозвішча, вырашыў выкарыстаць каламбур. Слова ''horch'' па-нямецку азначае «слухай», як і ''audi'' па-латыні. У сярэдзіне 1910 г. завод выпусціў на рынак першы аўтамабіль Audi. Гэты аўтамабіль меў 2,6 літровы чатырохцыліндравы рухавік магутнасцю 22 к.с. З 1932 года Audi разам з [[Horch]], [[DKW]] і [[Wanderer]] у складзе канцэрна [[Auto Union]]. Пасля Другой сусветнай вайны Auto Union аднавіла дзейнасць у 1949 годзе. У пачатку 1958 года [[Daimler]] набыла амаль 88 % Auto Union. Праз год Daimler выкупіў астатнія акцыі. 1 студзеня 1965 года [[Volkswagen AG]] стаў мажарытарным акцыянерам, купіўшы 50,3 % акцый Auto Union GmbH. У верасні 1965 года дэбютавала першая пасляваенная [[Audi F103|машына маркі]] з распрацаваным у супрацоўніцтве з Daimler чатырохтактавым рухавіком. Спачатку яна звалася проста ''«Audi»'', а затым была пераназваная ў ''Audi 72'' (згодна з магутнасцю 72 к.с.). У канцы 1966 года VW выкупіў астатнія акцыі і ў 1969 годзе аб’яднаў Auto Union з [[NSU Motorenwerke]], утварыўшы кампанію '''Audi NSU Auto Union AG'''. У 1985 годзе яна была рэарганізавана ў '''Audi AG'''. == Вытворчыя пляцоўкі == Два асноўныя заводы Audi ў Германіі: у [[Інгальштат|Інгальштаце]] і [[Некарзульм]]е. Завод у Некарзульме заснаваны ў 1880 годзе і раней належаў марцы NSU. Займае плошчу {{num|1300000|кв. м.}}; колькасць супрацоўнікаў — каля 15 500 чал.; вытворчая магутнасць — каля 150 000 аўтамабіляў у год. Станам на 2023 год выпускае [[Audi A4]], [[Audi A5|A5 Cabriolet]], [[Audi A6|A6]], [[Audi A7|A7]], [[Audi A8|A8]], [[Audi R8|R8]], [[Audi e-tron GT|e-tron GT]]<ref>{{cite web |author = Filippo Einaudi |url = https://it.motor1.com/news/679494/audi-fabbrica-neckarsulm-storia-digitalizzazione/ |title = Neckarsulm, la casa delle Audi RS che diventerà "digitale" |work = it.motor1.com |date = 2023-08-01 |accessdate = 2023-12-12 |language = it }}</ref>. У 1993 годзе адкрыўся завод ''Audi Hungaria'' ў горадзе [[Дзьёр]]. Яго дзейнасць пачалася з вытворчасці рухавікоў. У 1998 годзе была ўстаноўлена лінія канчатковай зборкі [[Audi TT]]. Тут выпускаліся ўсе тры пакаленні купэ і родстэра. Механічныя кампаненты выраблялі на месцы, кузавы паступалі з кузаўнога цэха ў Інгальштаце. Пазней у вытворчую гаму дадалася [[Audi A3]] і [[Audi S3|S3]], а ў 2018 годзе была адкрыта другая лінія для выпуску красовераў [[Audi Q3|Q3]], вытворчасць якіх была перанесена ў Дзьёр з іспанскага завода [[SEAT]] у Мартарэлі. Займае плошчу каля 5,2 мільёна кв. м., на ім працуе каля 12 000 чалавек, з якіх 5 000 занятыя ў вытворчасці рухавікоў. Вытворчая магутнасць — каля 160 000 аўтамабіляў у год і {{num|1600000|рухавікоў}}<ref>{{cite web |author = Filippo Einaudi |url = https://it.motor1.com/news/593078/audi-fabbrica-gyor-ungheria-sostenibilita/ |title = Gyor, la fabbrica a energia solare di TT, Q3 e dei motori Audi |work = it.motor1.com |date = 2022-06-21 |accessdate = 2023-12-12 |language = it }}</ref>. Бельгійскі завод у [[Фарэ (камуна)|Фарэ]] быў пабудаваны ў 1949 годзе і займаўся зборкай машын [[Studebaker]], [[Porsche]] і [[Volkswagen]]. У 1970 годзе ўладальнікам фабрыкі стаў Volkswagen AG. Выпускаў [[Volkswagen Käfer|Volkswagen «жук»]], [[Volkswagen Transporter|Transporter]], [[Volkswagen Golf|Golf]], [[Volkswagen Polo|Polo]], [[Volkswagen Lupo|Lupo]], і аўтамабілі маркі [[SEAT]]. У 2007 годзе ўладальнікам комплексу стала Audi, пераабсталяваўшы яго для выпуску [[Audi A1|A1]]. Займае плошчу 540 000 кв. м., з якіх каля 60 000 выкарыстоўваюцца ў вытворчасці; колькасць супрацоўнікаў — каля 3 000 чал.; вытворчая магутнасць — каля 160 000 машын у год. Цяпер выпускае Audi e-tron Sportback, e-tron S, e-tron S Sportback<ref>{{cite web |author = Andrea Elia |url = https://it.motor1.com/news/561260/audi-fabbrica-bruxelles-storia-etron/ |title = Bruxelles, da fabbrica-jolly a casa della Audi e-tron |work = it.motor1.com |date = 2022-06-18 |accessdate = 2023-12-12 |language = it }}</ref>. З 2011 года лінія, прызначаная для вытворчасці аўтамабіляў Audi, дзейнічае на заводзе [[SEAT]] у Мартарэлі: спачатку выпускала Q3 першага пакалення, а затым [[Audi A1|A1 Sportback]]<ref>{{cite web |author = Filippo Einaudi |url = https://it.motor1.com/news/512277/martorell-fabbrica-seat-cupra-audi/ |title = Martorell, il polo Seat che piace anche ad Audi |work = it.motor1.com |date = 2021-06-10 |accessdate = 2023-12-12 |language = it }}</ref>. == У Беларусі == Станам на канец [[2020]] года ў [[Беларусь|Беларусі]] ў асабістай уласнасці грамадзян зарэгістравана {{Num|198126}} аўтамабіляў маркі Аўдзі<ref name="av.by-2021-11-01">{{cite web |url = https://av.by/news/top_avtomobilnih_marok_v_belarusi |title = Пять Lamborghini и один Maybach. Названы самые популярные и редкие машины в Беларуси |date = 2021-11-01 |publisher = [[av.by]] |accessdate = 2021-11-01 |language = ru |archive-date = 1 лістапада 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211101143030/https://av.by/news/top_avtomobilnih_marok_v_belarusi |url-status = dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Audi A2]] * [[Audi A4]] * [[Audi A4 DTM]] * [[Audi V8]] * [[Audi A6]] * [[Audi Q7]] * [[Audi TT]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web |author = Adrian Padeanu |url = https://www.motor1.com/news/699865/mercedes-owned-audi-almost-bought-bmw/ |title = Mercedes Fully Owned Audi In 1959 When It Nearly Bought BMW |date = 2023-12-11 |work = motor1.com |accessdate = 2023-12-12 |language = en }} {{VW AG}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Audi| ]] [[Катэгорыя:Кампаніі Германіі]] [[Катэгорыя:Інгальштат]] nm3rmgpvizlt5dli5ko5shpc66hhqcu 0 27066 5153044 5135910 2026-06-10T06:49:02Z Autumndancer 168015 /* Маленства */ 5153044 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Манро}} {{Кінематаграфіст | Імя = Мэрылін Манро | Арыгінал імя = Marilyn Monroe | Фота = Marilyn Monroe, The Prince and the Showgirl, 1.jpg | Шырыня = 250px | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Норма Джын Мортэнсан | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Гады актыўнасці = 1947—1962 | Узнагароды = «[[Прэмія «Залаты глобус» за лепшую жаночую ролю — камедыя ці мюзікл|Залаты глобус]]» (1959) | imdb_id = 0000054 | Сайт = [http://www.marilynmonroe.com/ Афіцыйны сайт] }} '''Мэрылі́н Манро́'''; '''ММ''', сапр.: '''Но́рма Джын Мо́ртэнсан''' ({{lang-en|Marilyn Monroe}}, {{lang-en|Norma Jean Mortenson}}, {{lang-en|Norma Jeane Baker}}; {{ДН|1|6|1926}}, каля [[Лос-Анджэлес]]а — {{ДС|5|8|1962}}, Лос-Анджэлес) — амерыканская кіназорка, {{актрыса|ЗША}}, {{спявачка|ЗША}}, [[Мадэль (прафесія)|мадэль]]. Найпапулярнейшая актрыса [[ЗША]] сярэдзіны XX стагоддзя. У 1950-я гады ў ЗША, асобных еўрапейскіх краінах склаўся своеасаблівы культ Мэрылін Манро — «манраманія»<ref>Культуралогія: Энцыкл. даведнік / Уклад.: Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6</ref>. == Маленства == [[Файл:Marilyn Monroe Birth Certificate.jpg|thumb|170px|left|Пасведчанне аб нараджэнні Нормы Джын Мортэнсан]] Норма Джын Мортэнсан нарадзілася каля 9:30 раніцы 1 чэрвеня 1926 года ў гарадской бальніцы Лос-Анджэлеса і была трэцім дзіцем кінамантажоркі RKO Pictures Глэдзіс Пёрл Бэйкер (у дзявоцтве — Манро, 27 мая 1902 года — 11 сакавіка 1984 года). Яе бабка па маці — Дэла Манро — была з Ірландыі, дзед — Оціс Манро<ref>Мэрилин Монро. Жизнь в мире мужчин\Софья Бенуа.- М.:Алгоритм, 2012. — 12</ref>, прыбыў з Шатландыі. Біялагічны бацька дзяўчынкі невядомы, у пасведчанні аб нараджэнні ўказаны Марцін Эдвард Мортэнсан, і сама дзяўчынка таксама была запісаная, як Норма Джын Мортэнсан, але пазней, калі яе ў шэсць месяцаў хрысцілі ў Касцёле Евангелля ў Хоусране, маці змяніла даччыно прозвішча на Бэйкер, якое было прозвішчам яе першага мужа (і якое яна сама да гэтага часу насіла). Бацькава прозвішча з невядомых прычын было напісана ў дакументах з арфаграфічнай памылкай, бо ў рэальнасці прозвішча нарвежскага эмігранта Марціна Эдварда (1897—1981), за якога Глэдзіс выйшла замуж 11 кастрычніка 1924 года, пісалася як Мортэнсен, а не Мортэнсан. Гэтая памылка прывяла ў свой час да блытаніны наконт таго, біялагічнага бацькі актрысы. З Мортэнсенам Глэдзіс разлучылася 26 мая 1925 года (канчаткова развяліся 15 жніўня 1928 года)<ref>{{cite news|author=AP |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D02E1DC1639F930A25751C0A967948260 |title=Mortensen's Death and documents |work=New York Times |date=February 13, 1981 |accessdate=March 2, 2010}}</ref>. У канцы 1925 года Глэдзіс зразумела, што цяжарная; да таго моманту ў яе было шмат каханкаў пасля Мортэнсена — Чарлз Стэнлі Гіфард, Гаральд Руні, Клэйтан Мак-Намара. Некаторыя біёграфы Манро мяркуюць, што Глэдзіс выкарыстала імя Мортэнсена, каб пазбегнуць ярлыка маці-адзіночкі. Сама Манро заўсёды адмаўляла тое, што Мортэнсен быў яе бацькам і аднойчы заявіла, што калі яна была маленькай, Глэдзіс паказала ёй фатаграфію коміваяжора RKO Pictures Чарлза Стэнлі Гіфарда і сказала, што гэта ён быў яе бацькам. Па словах Манро, у Гіфарда былі вусы, што рабіла яго вельмі падобным на Кларка Гейбла і часам яна забаўляла сябе думкамі, што Гейбл мог быць яе бацькам. Лічыцца, што Норму Джын Мортэнсан назвалі ў гонар дзвюх вялікіх актрыс таго часу: брунеткі Нормы Толмадж і бландзінкі Джын Харлау, аднак, на момант нараджэння Мэрылін Манро, [[Джын Харлау]] звалі Харлін Карпэнтэр, і Джын Харлау яна стала толькі ў 1928 годзе, калі Норме Джын было ўжо два гады. На дзіцячых фотаздымках валасы Нормы Джын кучаравыя, рудавата-каштанавыя. Глэдзіс мела псіхічныя і фінансавыя праблемы, ад чаго шмат часу ў дзяцінстве Нормы прайшло ў прыёмных сем'ях і прытулках. Ва ўзросце ўсяго двух тыдняў Глэдзіс аддала дачку ў прыёмную сям'ю суседзям Дэллы Манро — Ідзе і Альберту Болендэрам<ref>[http://www.ladyfromrussia.com/spletni/marilyn_monroe.shtml Статья «Мэрилин Монро: Взлёты и падения» на сайте «Женские штучки».]</ref> у Хотарне ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]]. Аднойчы Глэдзіс прыехала да Болендэраў і паспрабавала сілай павезці Норму (яна запіхнула дачку ў вайсковы рэчавы мяшок, пасля чаго паміж жанчынамі пачалася бойка, а Норма зайшлася плачам ад страху). З Болендерамі Норма Джын пражыла да 7 гадоў, але ўвосень 1933 года Глэдзіс забрала дачку і пераехала з ёй ва ўласны дом<ref>Мэрилин Монро. Немеркнувшая «звезда» \ Виталий Вульф, Серафима Чеботарь. — М.: Яуза : Эксмо, 2013. — с.34</ref>. Але праз некалькі месяцаў у Глэдзіс пачаліся перапады настрою (як ўспамінала Манро ў яе кнізе «Мая Гісторыя», Глэдзіс адначасова «плакала і смяялася»), што і стала прычынай таго, што ў снежні 1934 года Глэдзіс трапіла ў псіхіятрычную клініку ў Наруолку<ref>Мэрилин Монро \Анна Плантажене; пер. с фр. и вступ.ст. Е. В. Колодочкиной. — М.: Молодая гвардия; Палимпсест, 2011. — 265(7) с.: ил. — (Жизнь замечательных людей: Малая серия: сер.биогр.;вып.14). — 53</ref> і Норма Джын стала жыць у сяброўкі Глэдзіс Грэйс Мак-Кі, якая стала яе законнай апякункай. Менавіта Грэйс сказала Манро, што калі-небудзь тая стане кіназоркай. Разам з Грэйс Норма стала хадзіць у кінатэатры і карыстацца касметыкай. Калі Норме было 9 гадоў, 17 жніўня 1935 года Грэйс выйшла замуж за Эрвіна Сілімана Годарда і 13 верасня таго ж года Норму Джын змясцілі ў Сіроцкі Прытулак Лос-Анджэлеса, дзе яе нумарам стаў 3463<ref name=ReferenceA>Мэрилин Монро \Анна Плантажене; пер. с фр. и вступ.ст. Е. В. Колодочкиной. — М.: Молодая гвардия; Палимпсест, 2011. — 265(7) с.: ил. — (Жизнь замечательных людей: Малая серия: сер.биогр.;вып.14). — 54-56</ref>. У прытулку Норму некалькі разоў хацелі ўдачарыць, але Глэдзіс адмовілася падпісаць адпаведныя дакументы. У чэрвені 1937 года Грэйс забрала Норму Джын назад і тая нейкі час расла з дачкой Эрвіна ад папярэдняга шлюбу, але тады, з-за сексуальнага дамагання Эрвіна Грэйс адправіла Норму да яе стрыечнай цёткі Алівіі Брунінгс у Комптан. Але і там Норма пражыла нядоўга (адзін з сыноў Алівіі таксама спрабаваў згвалціць яе) і ў пачатку 1938 года Грэйс адправіла Норму Джын да яе іншай цёткі Ані Лоуэ, якая жыла ў Ван-Найс. Пазней Манро называла перыяд жыцця з Лоуэ, як адзін з некалькіх перыядаў яе жыцця, калі яна сапраўды адчувала сябе спакойна. Але ў Ані былі праблемы са здароўем і ў 1942 годзе Норма вярнулася да Грэйс<ref>Мэрилин Монро \Анна Плантажене; пер. с фр. и вступ.ст. Е. В. Колодочкиной. — М.: Молодая гвардия; Палимпсест, 2011. — 265(7) с.: ил. — (Жизнь замечательных людей: Малая серия: сер.биогр.;вып.14). — 57, 65</ref>. [[Файл:MarilynMonroe - YankArmyWeekly.jpg|thumb|180px|left|Норма Джын Догерці і Radioplane TDD-2/OQ-3, [[26 чэрвеня]] [[1945]] года]] Падчас вучобы ў «Van Nuys High School» Норма Джын сустрэла Джэймса Эдварда Догерці і паміж імі пачаўся раман<ref>{{cite news |title=James Dougherty, 84; Was Married to Marilyn Monroe Before She Became a Star |url=http://articles.latimes.com/2005/aug/18/local/me-dougherty18 |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=May 13, 2011 |first=Dennis |last=McLellan |date=August 18, 2005}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.artdaily.org/index.asp?int_sec=11&int_new=46770|title="Personal Letter from a 16-Year Old Marilyn Monroe Sells for $52,460 at Bonhams & Butterfields"|publisher=artdaily.org|date=April 20, 2011|accessdate=2011-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130808180242/http://www.artdaily.org/index.asp?int_sec=11&int_new=46770|archivedate=8 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>. У студзені 1942 года сям'я Годард прыняла рашэнне з'ехаць на ўсходняе ўзбярэжжа ў Заходнюю Вірджынію, але для Нормы Джын у гэтым пераездзе месца не было, у сувязі з чым для 16-гадовай дзяўчыны знайшлася альтэрнатыва і 19 чэрвеня 1942 года Норма выйшла замуж за Джыма Догерці, пасля чаго кінула школу і пасялілася ў яго. Праз год пасля вяселля ён наняўся ў гандлёвы флот, а Норма Джын пайшла працаваць на авіяцыйны завод фірмы Radioplane Co., які выпускаў ДПЛА TDD/OQ. У чэрвені 1945 года, калі Норма Джын яшчэ працавала ў Radioplane, там з’явіўся армейскі фатограф Дэвід Конавер, той, што па ўказанні свайго начальніка [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] рабіў прапагандысцкія здымкі жанчын на ваенных заводах<ref>{{Cite web|url = http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_radioplane4.html|title = The Radioplane Target Drone|author = |date = |publisher = }}</ref>. Пасля гэтай здымкі Конавер прапанаваў Норме Джын пазіраваць за 5 долараў у гадзіну, і яна пагадзілася<ref name=ReferenceA />. Неўзабаве Норма Джын пакідае працу на заводзе, каб пачаць кар'еру мадэлі. 2 жніўня 1945 года дзевятнадцацігадовая мадэль Норма Джын Догерці кансультавалася ў агенцтве мадэлей Blue Book, размешчаным у гасцініцы Ambassador у Лос-Анджэлесе, Каліфорнія, пасля якога, у камандзе з кіраўніком агенцтва Blue Book Modeling Эммелайн Снайвли і фатографам Андрэ дэ Дзьенеса, пачала набываць папулярнасць і вядомасць<ref>Мэрилин Монро. Немеркнувшая «звезда» \ Виталий Вульф, Серафима Чеботарь. — М.: Яуза : Эксмо, 2013. — с.48</ref>. == Кар'ера ў Галівудзе == У жніўні 1946 года яна атрымала прапанову заключыць кантракт на кінастудыі ''[[20th Century Fox]]'', куды яе бралі статысткай. На студыі ёй прапанавалі імёны Кэрал Лінд, Клэр Норман, Мэрылін Мілер, але ў выніку спыніліся на імя, пад якім яна пасля і стала знакамітай, — Мэрылін Манро. Прозвішча Манро — дзявочае прозвішча яе маці. У кастрычніку 1948 года выйшаў у пракат фільм «Харысткі», створаны на кінастудыі ''[[Columbia Pictures]]''. Гэта быў першы фільм, у якім Мэрылін гаварыла і спявала. Мэрылін Манро атрымлівае сямігадовы кантракт са студыяй ''20th Century Fox'' і ролю ў фільме «Асфальтавыя джунглі». Здымалася фільмах розных жанраў, пераважна ў камедыйных. Сярод найбольш вядомых фільмаў з яе ўдзелам [[меладрама]] «Ніягара» (1953), «Джэнтльмены аддаюць перавагу бландзінкам» (1953), вестэрн «Рака, адкуль не вяртаюцца» (1954), камедыі «Свёрб сёмага года» (1955), «Прынц і танцоўшчыца» (1957), «Некаторыя любяць больш гарачае» (у савецкім пракаце «[[У джазе толькі дзяўчаты]]», 1959), прычым апошняя стужка ў 2000 Амерыканскім інстытутам кінематаграфіі прызнана лепшай амерыканскай камедыяй усіх часоў. Дыяпазон яе драматычных магчымасцей асабліва раскрыўся ў фільмах «Аўтобусны прыпынак» (1956), «Непрыкаяныя» (1960). У сакавіку 1954 года Мэрылін атрымала ўзнагароду «Самая папулярная актрыса». У студзені 1955 года Мэрылін абвясціла аб стварэнні ўласнай карпарацыі «Мэрылін Манро прадакшнс», у якой яна з’яўлялася прэзідэнтам і ўладальніцай кантрольнага пакета акцый. 8 сакавіка 1960 года Мэрылін Манро была ўдастоена зоркі на галівудскай «Алеі славы»<ref>{{cite web|url=http://www.walkoffame.com/marilyn-monroe|title=Marilyn Monroe|publisher=Walk of Fame|accessdate=2012-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120825115348/http://www.walkoffame.com/marilyn-monroe|archivedate=25 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref>. == Асабістае жыццё == Неўзабаве пасля першага вяселля Манро пачатку задумвацца аб сваёй кар'еры, якая пасля і разбурыла гэты шлюб. Пара развялася ў верасні 1946 года. У студзені 1954 года яна выйшла замуж за бейсбаліста Джо Ды Маджыа. Як пасля аказалася, Ды Маджыа вар'яцка раўнаваў Мэрылін да ўсіх мужчын на свеце і часцяком падымаў на яе руку. На глебе рэўнасці яны і развяліся ў кастрычніку 1954 года. Аднак да канца свайго жыцця Джо любіў Мэрылін і толькі ён з усіх яе палюбоўнікаў прыйшоў на яе пахаванне. Менавіта Ды Маджыа ўсе наступныя гады працягваў апекаваць Мэрылін і стараўся аказваць маральную падтрымку ў яе кар'еры. Пасля вяселля з Ды Маджыа кінастудыя 20th Century Fox запрасіла яе зняцца ў мюзікле «Няма лепш бізнэсу, чым шоў-бізнэс». Яшчэ ў 1950 годзе Мэрылін пазнаёмілася з драматургам Артурам Мілерам, але потым яны расталіся і зноў сустрэліся ў 1955 годзе. Да таго часу ён быў разведзены, і ад ранейшага шлюбу ў яго было двое дзяцей. Афіцыйна яны пажаніліся 29 чэрвеня 1956 года, а праз два дні пасля гэтага правялі яўрэйскую вясельную цырымонію (Артур быў яўрэем). Гэты шлюб аказаўся самым доўгім з усіх, бо дакладна вядома, што Манро заўсёды марыла пра разумнага мужчыну, які змог бы запоўніць яе прабелы ў адукацыі і стаць яе настаўнікам. Гэты шлюб быў не самым шчаслівым: яны пражылі разам чатыры з паловай гады і развяліся 20 студзеня 1961 года. Пазней стала вядома, што Артур праз некалькі тыдняў пасля вяселля зрабіў запіс у дзённіку, дзе казаў: «Мне здаецца, што яна малое дзіця, я яе ненавіджу!». Мэрылін ўбачыла гэты запіс і была шакаваная, пасля чаго яны з Артурам пасварыліся. Мэрылін заўсёды хацела мець дзяцей, пры кожным шлюбе яна спрабавала зацяжарыць, але ў яе гэта не атрымлівалася. Ад Артура яна зацяжарыла, але цяжарнасць апынулася пазаматкавай<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/wnet/americanmasters/episodes/marilyn-monroe/still-life/61/|title="Marilyn Monroe: Still Life"|publisher=PBS|date=July 19, 2006|accessdate=2011-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120815133922/http://www.pbs.org/wnet/americanmasters/episodes/marilyn-monroe/still-life/61/|archivedate=15 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/5986060/Tony-Curtis-Marilyn-Monroe-miscarried-my-baby.html|title="Tony Curtis: 'Marilyn Monroe miscarried my baby'"|publisher=The Telegraph|date=August 7, 2009|accessdate=2011-05-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626163626/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/5986060/Tony-Curtis-Marilyn-Monroe-miscarried-my-baby.html|archivedate=26 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Marilyn Monroe and Jane Russell at Chinese Theater 2.jpg|270px|thumb|З Джэйн Расел 26 чэрвеня 1953 года.]] У 1961 года Мэрылін пазнаёмілася з [[Джон Фіцджэральд Кенэдзі|Джонам Кенэдзі]], які пасля стаў прэзідэнтам ЗША. Хадзілі чуткі аб іх рамане, а таксама пра раман Мэрылін з яго братам Робертам Кенэдзі, да якога Мэрылін ставілася вельмі добра. Усе гэтыя чуткі доказаў не маюць. == Палітычныя погляды == Паводле сведчання сяброўкі і сакратара Мэрылін Манро, Патрысіі Ньюкомб, Мэрылін беспаспяхова прасіла рэпарцёра, які браў у яе апошняе інтэрв'ю, каб ён скончыў артыкул пра яе яе выказваннем: «Тое, у чым сапраўды мае патрэбу свет, гэта рэальнае пачуццё сваяцтва. Усё: зоркі, рабочыя, негры, габрэі, арабы — мы ўсе браты. Калі ласка, не выстаўце мяне несур'ёзнай. Скончыце інтэрв'ю тым, у што я веру»<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/wnet/americanmasters/episodes/marilyn-monroe/still-life/61/|title=Marilyn Monroe - Still Life &#124; American Masters|publisher=PBS|date=July 19, 2006|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yntn41C?url=http://www.pbs.org/wnet/americanmasters/episodes/marilyn-monroe/still-life/61/|archivedate=17 жніўня 2012|accessdate=2012-09-06|url-status=live}}</ref>. Манро сябравала з афраамерыканскай джаз-спявачкай Элай Фіцджэральд і дапамагла той у яе кар'еры. Эла Фіцджэральд пазней апавядала: «Я па-сапраўднаму абавязаная Мэрылін Манро… гэта з-за яе я стала гуляць у „Mocambo“, вельмі папулярным начным клубе 50-х гадоў. Яна асабіста патэлефанавала ўладальніку клуба і сказала яму, што хоча, каб я была неадкладна прынятая, і калі ён зробіць гэта, яна брала б пярэдні столік (у гэтым клубе) кожную ноч. Яна сказала яму, — і гэта была праўда, з-за яе статусу суперзоркі, — што прэса будзе схадзіць з розуму. Гаспадар адказаў „так“, і Мэрылін была там, за столікам, кожны вечар. Прэса пайшла за борт. Пасля гэтага мне ніколі ўжо не даводзілася гуляць у невялікім джаз-клубе. Яна была незвычайнай жанчынай, трохі наперадзе свайго часу. І яна пра гэта не ведала»<ref>{{cite web|url=http://www.ellafitzgerald.com/about/biography.html|title=The Official Web Site of Ella Fitzgerald|archiveurl=https://www.webcitation.org/69ynyXkf2?url=http://www.ellafitzgerald.com/about/biography.html|archivedate=17 жніўня 2012|accessdate=2012-09-06|url-status=dead}}</ref>. У Мексіцы ў 1962 годзе, яна была адкрыта звязана з амерыканцамі, якія былі вызначаны ў ФБР, як камуністы, такімі, як Фрэдэрык Вандэрбільт Філд. Дачка апошняга псіхіятра Манро, Джаана Грынсан, сказала, што Манро была «захоплена роўнымі правамі, правамі для чарнаскурых, правамі для бедных. Яна атаясамляла сябе з рабочымі»<ref name="autogenerated2">{{cite web|url=http://www.rd.com/family/marilyn-monroe/5/|title=Marilyn Monroe &#124; Reader's Digest Version|publisher=Rd.com|archiveurl=https://www.webcitation.org/69ynz0jy4?url=http://www.rd.com/advice/marilyn-monroe/5/|archivedate=17 жніўня 2012|accessdate=2012-09-06|url-status=dead}}</ref>. == Смерць == [[Файл:Monroecrypt1.jpg|thumb|270px|Склеп Мэрылін Манро на Вествудскіх могілках]] 4 жніўня 1962 года, як вынікае з паказанняў хатняй прыслужніцы Мэрылін — Юніс Мюрэй, Манро, спасылаючыся на стомленасць, рана пайшла ў спальню, узяўшы з сабой тэлефон. Пасля шматлікія апавядалі, што размаўлялі з Мэрылін у яе апошнія гадзіны, але гэтыя сцвярджэнні ніякім чынам не пацвердзіліся (уключаючы знакамітую фразу «Развітайся за мяне з Пэт, з прэзідэнтам і з самім сабой, таму што ты слаўны хлопец», сказаную Піцеру Лоуфарду, паводле яго сцвярджэння, языком, што ледзь варочаўся)<ref name=autogenerated1>Мэрилин Монро \Анна Плантажене; пер. с фр. и вступ.ст. Е. В. Колодочкиной. — М.: Молодая гвардия; Палимпсест, 2011. — 265(7) с.: ил. — (Жизнь замечательных людей: Малая серия: сер.биогр.;вып.14). — 96-97</ref>. Праз некалькі гадзін, пасля паўночы, Юніс Мюрэй, устрывожаная тым, што з-пад дзвярэй Мэрылін прабіваецца святло, выйшаўшы ў сад і зазірнуўшы ў акно спальні, выявіла нежывое цела Манро, якое ляжала на ложку. Устрывожыўшыся, Юніс Мюрэй патэлефанавала псіхіятра зоркі, доктару Ральфу Грынсану, і яе асабістаму лекару, доктару Хайману Энгелбергу. Грынсан прыбыў і выявіў цела Мэрылін. Праз некалькі хвілін з’явіўся Энгелберг, канстатавалі смерць. Яе прычынай, як паказала экспертыза, стала «вострае атручванне барбітуратамі, пераральная перадазіроўка». У паліцэйскай справаздачы было запісана: «Верагодна, самагубства». Мэрылін Манро была знойдзеная мёртвай, з тэлефоннай трубкай у руцэ, у ноч з 4 на 5 жніўня 1962 года, ва ўласным доме ў Лос-анджэлескім раёне Брэнтвуд, па адрасу 12305 Fifth Helena Drive, Брэнтвуд, Каліфорнія. Каля ложка была пустая ўпакоўка ад снатворных пілюль. Чатырнаццаць іншых бурбалак ад лекаў і таблетак былі на начным століку. Манро не пакінула ніякіх перадсмяротных цыдулак. Цела было прынята ў моргу для выкрыцця, якое было выканана патолагаанатамам доктарам Цунэтомі Нагуці, пасля чаго было абвешчана, што Мэрылін Манро памерла ад перадазіроўкі снатворнага. Адразу пасля смерці актрысы версія аб перадазаванні шырока абмяркоўвалася ў амерыканскім друку, выклікаўшы так званы «эфект Вертэра», у выніку чаго сотні амерыканцаў рушылі ўслед яе прыкладу<ref>[http://www.bibliotekar.ru/encSuicid/12.htm Причины самоубийств]</ref>. Яе пахавалі ў сценах склепе 8 жніўня 1962 года на Вествудскіх могілках. == Рознае == Мэрылін Манро сказала «крылатыя» фразы «Не хвалявацца, а хваляваць», «Я люблю прыгожых мужчын! Але сярод нас іх вельмі мала… Вы можаце назваць імя прыгожага мужчыны? Радж Капур, [[Кларк Гейбл]], [[Лоўрэнс Аліўе]] і ўсё, мабыць!», «Дайце дзяўчыне пару туфляў на шпільках і яна заваюе ўвесь свет!». Фотаздымак Мэрылін Манро быў на вокладцы першага нумара часопіса «Playboy» ў 1953 годзе. == Памяць == [[Файл:Walk of fame, marilyn monroe.JPG|thumb|200px|Зорка Мэрылін Манро на «Алеі славы» ў Галівудзе]] Мэрылін Манро прысвечаныя песні Лэдзі Гагі «Government Hooker» і «Dance in the Dark», Blue System «The Wind Cries (Who Killed Norma Jean)», Марка Эшлі «Marilyn's Dream», Фларана Мота «Marylin», Глена Данцыга «Who Killed Marylin» і Элтана Джона «Candle in the Wind», Джэйн Біркін «Norma Jean Baker», Нікі Мінаж «Marilyn Monroe», Ланы Дэль Рэй «Marilyn Monroe», Фарэла Уільямса «Marilyn Monroe». У 2010 годзе на экраны выйшаў ролік «Coco Mademoiselle», у аснову сюжэту якога была пакладзена гісторыя рамантычных адносін Мэрылін і фатографа Дугласа Кіркланда. 19 чэрвені 2011 года знакамітая «ляцячая сукенка» Мэрылін Манро (вядомы кадр з кінастужкі «Сверб сёмага года») прададзена на таргах аўкцыённага дома «Profile in History» у Лос-Анджэлесе за 4,6 мільёна долараў<ref>[http://newsru.com/cinema/19jun2011/monro.html «Улетающее» платье Мэрилин Монро продано за $4,6 млн]</ref>. 15 ліпеня 2011 года ў Чыкага адкрыта 8-метровая скульптура «Мэрылін назаўжды» якая паказвае Манро ў момант, калі яна ў кінакамедыі «Сверб сёмага года», створанай у 1955 годзе, стаяла на вентыляцыйнай рашотцы на скрыжаванні 52-й вуліцы і Лексингтон-авеню ў Нью-Ёрку, а струмень паветра ўздымаў уверх яе сукенку. Скульптар — Сьцюарда Джонсан<ref>[http://newsru.com/cinema/15jul2011/monroe.html В Чикаго появилась огромная скульптура Мэрилин Монро: каждый может заглянуть ей под платье]</ref>. У 2011 годзе ў сусветны пракат выйшаў фільм «7 дзён і начэй з Мэрылін», ролю Манро ў якім выканала Мішэль Уільямс. Фільм распавядае аб праведзеным артысткай часу з Лоўрэнсам Аліўе ў працы над «Прынцам і танцоркай». == Фільмаграфія == {{main|Фільмаграфія Мэрылін Манро}} == Узнагароды і намінацыі == {| class="wide collapsible collapsed" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! colspan=5 style="background:#B0C4DE;" | Узнагароды і намінацыі |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Узнагароды ! style="background: #CCCCCC;" | Год ! style="background: #CCCCCC;" | Катэгорыя ! style="background: #CCCCCC;" | Фільм ! style="background: #CCCCCC;" | Вынік |- |rowspan=2|'''[[BAFTA]]''' |[[1956]] |rowspan=2|Лепшая замежная актрыса |Сверб сёмага года |{{Намінацыя}} |- |[[1958]] |[[Прынц і танцоўшчыца]] |{{Намінацыя}} |- |'''[[Давід дзі Данатэла|Кінапрэмія Давіда дзі Данатэлы]]''' |[[1958]] | |[[Прынц і танцоўшчыца]] |{{Узнагарода}} |- |rowspan=4|'''[[Залаты глобус]]''' |[[1954]] |Лепшы фільм — Жаночая роля | |{{Узнагарода}} |- |[[1957]] |Лепшая актрыса — Камедыя/Мюзікл |[[Аўтобусны прыпынак, фільм|Аўтобусны прыпынак]] |{{Намінацыя}} |- |[[1960]] |Лепшая актрыса — Музыкальны фільм/Камедыя |[[У джазе толькм дзяўчаты]] |{{Узнагарода}} |- |[[1962]] |Лепшы фільм — Жаночая роля | |{{Узнагарода}} |- |rowspan=7|'''[[Laurel Awards]]''' |[[1958]] |Лепшая актрыса | |{{Намінацыя}} |- |[[1958]] |Лепшая актрыса камедыйнага жанра |[[Прынц і танцоўшчыца]] |{{Намінацыя}} |- |[[1959]] |Лепшая актрыса | |{{Намінацыя}} |- |[[1960]] |Лепшая актрыса камедыйнага жанра |[[У джазе толькі дзяўчаты]] |{{Намінацыя}} |- |[[1960]] |Лепшая актрыса | |{{Намінацыя}} |- |[[1961]] |Лепшая актрыса | |{{Намінацыя}} |- |[[1962]] |Лепшая актрыса | |{{Намінацыя}} |- |rowspan=2|'''[[Photoplay Awards]]''' |[[1952]] | | |{{Узнагарода}} |- |[[1953]] | | |{{Узнагарода}} |- |'''[[Галівудская «Алея славы»]]''' |[[1960]] | | |{{Узнагарода}} |} == Бібліяграфія == Згодна з The Guardian, аб Манро напісана каля 300 кніг, дысертацый і інш.<ref>{{cite web|url=http://film.guardian.co.uk/features/featurepages/0,,498050,00.html|title=Happy birthday, Marilyn|publisher=guardian.co.uk|date=May 29, 2001|accessdate=2012-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120803031342/http://film.guardian.co.uk/features/featurepages/0,,498050,00.html|archivedate=3 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref>. Першая і адзіная прыжыццёвая публікацыя была ў 1961 годзе — «Мэрылін Манро» біёграфа Морыса Золатава. * «Мэрылін Манро» Дональда Спота * «Тайнае жыццё Мэрылін Манро» Рэндзі Тарабарэлі * «Сімвал» Алвы Бэс * ''Грачев А. В.'' Мэрилин Монро, М., 1990. — 64 с., ил. — 150 000 экз. * ''Гомбо А.'' Мэрилин Монро: Блондинка на Манхэттене / Пер. с фр. Е. Головиной. М.: КоЛибри, Азбука-Аттикус, 2012. — 176 с., ил. — (Персона). — 4000 экз., ISBN 978-5-389-02857-9 * [http://zakharov.ru/index.php?option=com_books&task=book_details&book_id=32&Itemid=56 В. Головской. Мэрилин Монро. Жизнь и смерть], М. : «Захаров», 2007, 2008 * Мэрилин Монро: Страсть, рассказанная ею самой / Пер. с англ. Н. Павлищевой. — М.: Яуза-пресс, 2012. — 320 с. — (Уникальная автобиография женщины-эпохи). — 10000 экз., ISBN 978-5-9955-0429-0 * Ренер С. Трагедия Мэрилин Монро / Пер. с фр. Л. Завьяловой. М.: Прогресс, 1970. — 230 с., ил. * ''Тараборелли Р.'' Мэрилин Монро: Тайная жизнь самой известной женщины в мире / Пер. с англ. А. Степановой. М.: Эксмо, 2012. — 608 с., 3000 экз., ISBN 978-5-699-56861-1 * ''Чеботарь С. А., Вульф В. Я.'' Мэрилин Монро. Немеркнущая «звезда». М.: Яуза, Эксмо, 2013. — 160 с. — (Виталий Вульф о великих женщинах XX века). 5000 экз., ISBN 978-5-699-61059-4 * «Роковые женщины от Клеопатры до Мэрилин Монро» (Вечное сияние женственности) Виталий Вульф, Серафима Чеботарь. 2013 {{зноскі}} == Літаратура == * Манро // {{Крыніцы/БЭ|10}} * Манро Мэрылін // Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік / Уклад.: Э. Дубянецкі. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6 * Беленький И., Мэрилин. — М., 1993. {{ref-ru}} * Грачев А., Мэрилин Монро. — М., 1991. {{ref-ru}} * Разлогов К., Мэрилин Монро. — М., 1991. {{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Marilyn Monroe}} * [http://m-monroe.org Monroe Online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111015230513/http://m-monroe.org/ |date=15 кастрычніка 2011 }} Fansite with 10.000+ images and lots of information. * [http://www.marilynmonroe.com The Official Website of Marilyn Monroe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100928070332/http://marilynmonroe.com/ |date=28 верасня 2010 }} * Bratcher, Drew. «[http://www.washingtonian.com/articles/people/2906.html Marilyn Monroe's First Nude Photos] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090714102634/http://www.washingtonian.com/articles/people/2906.html |date=14 ліпеня 2009 }}», ''Washingtonian'', [[1 снежня|December 1]] [[2006]]. * [http://www.marilynmonroe.de The Marilyn Monroe Information Center by Filmhistorian Dr. phil. Peter Schnug] * [http://www.marilynmonroecollection.com The Marilyn Monroe Collection] * [http://www.parade.com/articles/web_exclusives/2007/04-15-2007/Parade_Classic_Marilyn_Monroe Marilyn Monroe's 1952 interview with Parade] * [http://mysite.verizon.net/resv9yjn/ Holding A Good Thought For Marilyn — Virtual Tour of Marilyn Monroe's Brentwood Hacienda] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080213214228/http://mysite.verizon.net/resv9yjn/ |date=13 лютага 2008 }} * [http://latimesblogs.latimes.com/thedailymirror/2007/06/marilyn_monroe.html Marilyn Monroe, Frank Sinatra, Joe DiMaggio and the 1954 «Wrong Door Raid.»] * [http://www.nflibrary.ca/nfplindex/search.asp?search=1&db=5&idx=ti&query=marilyn+monroe Images taken at Niagara Falls during the filming of the movie Niagara] Niagara Falls Public Library (Ont.) * [http://www.worldcollectorsnet.com/filmmemorabilia/marilynmonroe.html Marilyn Monroe Collectibles Feature] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080104232005/http://www.worldcollectorsnet.com/filmmemorabilia/marilynmonroe.html |date=4 студзеня 2008 }} * [http://www.nybooks.com/articles/9776 Married to Marilyn] by Norman Mailer from ''[[The New York Review of Books]]'' * [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0601.html New York Times, August 6, 1962] * [http://www.ellensplace.net/marilyn.html The Marilyn Pages] * [http://tesla.liketelevision.com/liketelevision/tuner.php?channel=135&format=movie&theme=guide The Marilyn Story] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090806033355/http://tesla.liketelevision.com/liketelevision/tuner.php?channel=135&format=movie&theme=guide |date=6 жніўня 2009 }} Documentary by John Huston * [http://tesla.liketelevision.com/liketelevision/tuner.php?channel=135&format=movie&theme=guide Marilyn Sings Happy Birthday to JFK] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090806033355/http://tesla.liketelevision.com/liketelevision/tuner.php?channel=135&format=movie&theme=guide |date=6 жніўня 2009 }} with introduction by Peter Lawford. * [http://www.marilynmonroe.ca Marylin and the Camera] dedicated to photos and films of Marylin. {{extref-people |name=Мерылін Манро |imdbid=0000054 |waid=3272 }} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Манро, Мерылін}} [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] [[Катэгорыя:Playboy]] [[Катэгорыя:Празеліты ў іўдаізме]] [[Катэгорыя:Галівудская алея славы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Памерлі ад перадазіроўкі лекаў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] rcn0xu0gll1lfbjm649c6acxicu3unf 0 30043 5153035 5021041 2026-06-10T06:32:09Z StarDeg 16311 5153035 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Катар (значэнні)}} {{Дзяржава |Беларуская назва= Дзяржава Катар |Арыгінальная назва=دولة قطر |Родны склон= Катара |Герб= Emblem of Qatar (1976–2022).svg |Сцяг=Flag_of_Qatar.svg |Назва гімна=As Salam al Amiri <!--|Аўдыё=--> |На карце=LocationQatar.png |lat_dir = N|lat_deg = 25|lat_min = 16|lat_sec = 10 |lon_dir = E|lon_deg = 51|lon_min = 12|lon_sec = 46 |region = QA |CoordScale = |Мова=[[Арабская мова|арабская]] |Дата незалежнасці=[[3 верасня]] [[1971]] |Незалежнасць ад=[[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] |Сталіца=[[Доха]] |Найбуйнейшы горад=Доха |Форма кіравання=[[Абсалютная манархія]] |Пасады кіраўнікоў=[[Эмір]]<br />[[Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі=[[Тамім бін Хамад аль-Тані]]<br />[[Хамад бін Джабер аль-Тані]] |Дзяржаўная рэлігія=[[іслам]] ([[сунізм|суніцкага]] толку) |Месца па тэрыторыі=158 |Тэрыторыя=11 586 |Працэнт вады=- |Месца па насельніцтве=147 |Насельніцтва=1 699 435<ref>[http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Populations.aspx Паводле перапісу насельніцтва Катара (2010)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100709192746/http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Populations.aspx |date=9 ліпеня 2010 }}</ref> |Год перапісу=2010 |Шчыльнасць насельніцтва= 146,7 |ВУП=181,7 млрд<ref name="CIA">{{cite web |url = http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf |title = Human Development Report 2011 |accessdate = 2012-07-30 |year = 2011 |publisher = United Nations Development Program |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/659SXoZmJ?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf |archivedate = 2 лютага 2012 |url-status = live }}</ref> |Год разліку ВУП=2011 |Месца па ВУП=58 |ВУП на душу насельніцтва=93 103<ref name="CIA"/> |Месца па ВУП на душу насельніцтва=1 |ІРЧП = {{рост}} 0,831 |Год разліку ІРЧП = 2011 |Месца па ІРЧП = 37 |Валюта=[[катарскі рыял]] ([[ISO 4217|QAR]]) |Дамены= [[.qa]] |Тэлефонны код=974 |Часавыя паясы= +3 <!--|Заўвагі=--> }} '''Ка́тар'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/rbs10/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80|title=Катар - Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2023-12-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/rbs10/%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=катарский - Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2023-12-25}}</ref> ({{lang-ar|قطر}} {{IPA|[ˈqɑtˁɑr]}}), поўная назва '''Дзяржа́ва Ка́тар''' ({{lang-ar|دولة قطر}} ''Да́ўлат Ка́тар'') — арабская дзяржава ([[эмірат]]), размешчаная ва ўсходняй частцы [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскага паўвострава]]. Мяжуе з [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіяй]]. Марская мяжа — 563 км, сухапутная — 60 км. Тэрытарыяльныя воды — 12 міль. Тэрыторыя — 11 437 км². Афіцыйная мова — [[арабская мова|арабская]], распаўсюджаная [[англійская мова|англійская]]. Сталіца — [[Доха|горад Доха]], дзе пражывае каля 80 % насельніцтва. == Геаграфія == [[Файл:Qatar be.png|thumb|left|Карта Катара]] Дзяржава Катар знаходзіцца на паўвостраве Эль-Катар ва ўсходняй частцы [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскага паўвострава]], на ўзбярэжжы [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]]. Амаль уся тэрыторыя краіны ўяўляе сабой пустыню. Клімат кантынентальны [[трапічны клімат|трапічны]], сухі. Летам тэмпература нярэдка падымаецца да 50 градусаў па Цэльсію. На паўвостраве мала вады. Пастаянных рэк няма, большую частку вады даводзіцца атрымліваць шляхам апраснення марской. Падземныя крыніцы прэснай вады і [[аазіс]]ы знаходзяцца, у асноўным, на поўначы краіны. == Гісторыя == Першыя згадкі пра '''Катар''' адносяцца да II ст. да н.э. У [[7 стагоддзе|VII ст.]] мясцовыя плямёны прынялі іслам і ўвайшлі ў склад [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]]. Катар у розны час быў пад панаваннем партугальцаў, персаў, турка. У [[1756]] г. яго захапіў арабскі род Халіфа, які ў [[1783]] г. падпарадкаваў таксама Бахрэйн. Далей улада перайшла ў рукі шэйха Мухамеда з клана Тані — заснавальніка кіруючай цяпер у Катары дынастыі. З [[1871]] па [[1913]] гг. Катар фармальна быў пад уладай [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], а ў [[1916]] г. стаў [[пратэктарат]]ам Вялікабрытаніі. У [[1939]] г. выяўленыя запасы [[Нафта|нафты]], яе здабыча і экспарт пачаліся ў [[1949]]. 3 верасня [[1971]] г. эмірат абвясціў аб сваёй незалежнасці. Нацыянальнае свята адзначаецца [[18 снежня]] (18 снежня 1878 — дата прыходу да ўлады заснавальніка катарскай дзяржавы — Джасема Бен Мухамеда Бен Тані). У 1996 годзе па ўказе эміра быў створаны тэлеканал [[Al Jazeera]] — адзін з самых уплывовых СМІ ў арабскіх краінах. У 2005 годзе быў заснаваны Qаtаr Іnvеstmеnt Аuthоrіtу (Суверэнны фонд Катара), які ўвайшоў у дваццатку найбуйнейшых сусветных суверэнных фондаў дабрабыту (335 млрд долараў па звестках на студзень 2017 года). З такімі важкімі стратэгічнымі рэсурсамі невялічкі па плошчы і колькасці насельніцтва Катар імкнуўся прэтэндаваць на ролю аднаго з найбольш уплывовых гульцоў блізкаўсходняга рэгіёна. З 2013 года на чале дзяржавы стаіць эмір Тамім бен Хамад Аль Тані. 5 чэрвеня 2017 года [[Саудаўская Аравія]], [[Егіпет]], [[Бахрэйн]] і [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] абвясцілі аб разрыве дыпламатычных адносін з Катарам, абвінаваціўшы яго ў дэстабілізацыі ўнутрыпалітычнай сітуацыі ў арабскіх дзяржавах, а таксама ў падтрымцы тэрарыстычных арганізацый. Да байкоту пазней далучыліся [[Емен]], [[Лівія]], [[Мальдывы]], [[Маўрыкій]], [[Маўрытанія]], [[Каморскія Астравы|Саюз Каморскіх Астравоў]]. Доха назвала абвінавачванні беспадстаўнымі. [[Кувейт]] (які выступіў у якасці пасярэдніка) перадаў Катару пералік з 13 патрабаванняў для аднаўлення адносін. У гэтым спісе значыліся скарачэнне вяшчання тэлеканала [[Al Jazeera]] на замежжа і спыненне дыпламатычных адносін з [[Іран]]ам. Таксама Катар павінен неадкладна закрыць ваенную базу Турцыі і спыніць з ёй ваеннае супрацоўніцтва. Акрамя таго, эмірат мусіць выплаціць вялікую кампенсацыю. На выкананне ўсіх патрабаванняў было адведзена 10 дзён. Аднак кіраўнік МЗС Катара Махамед бін Абдурахман аль Тані заявіў, што краіна адхіляе ўльтыматум, але гатовая сесці за стол перамоў з арабскімі дзяржавамі<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20170630/1498840429-chym-zavershycca-supracstayanne-katara |title=zviazda.by |access-date=21 ліпеня 2020 |archive-date=21 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721055955/http://zviazda.by/be/news/20170630/1498840429-chym-zavershycca-supracstayanne-katara |url-status=dead }}</ref>. == Дзяржаўны лад == Катар — [[абсалютная манархія]]. Улада ў краіне належыць эміру [[Хамад бін Халіфа Аль Тані|Хамаду бін Каліфу Аль Тані]] (з чэрвеня 1995 г.) і перадаецца па спадчыне ўнутры кіруючай сям’і. Эмір з’яўляецца таксама міністрам абароны і галоўнакамандуючым. Намеснік эміра і спадчыннік стальца — трэці сын эміра шэйх Тамім Бен Хамад Аль Тані (з жніўня 2003). Кіраўніку дзяржавы належыць як заканадаўчая, так і выканаўчая ўлада. Выканаўчая галіна ўлады прадстаўлена таксама ўрадам на чале з прэм’ер-міністрам — Хамадам Бен Джасемам Аль Тані (з красавіка 2007), які таксама ўзначальвае МЗС Катара з верасня 1992. Віцэ-прэм’ер — міністр энергетыкі і прамысловасці Абдала Бен Хамад аль-Атыя. У аднапалатным Кансультатыўным савеце — 35 членаў, прызначаных эмірам. Яго рашэнні маюць рэкамендацыйны характар. Старшыня — Мухамед Бен Мубарак аль-Хулейфі. З 1970 дзейнічала часовая канстытуцыя (з папраўкамі 1972). У красавіку 2003 на рэферэндуме быў прыняты праект новай канстытуцыі, якая ўступіла ў сілу ў чэрвені 2005. Асноўнай крыніцай заканадаўства з’яўляецца шарыят. У 2004 свецкія і шарыяцкія суды рэарганізаваныя ў адзіную судовую сістэму, якая складаецца ў цяперашні час з судоў першай інстанцыі, апеляцыйнага і касацыйнага судоў. Прынятыя новыя КК, КПК, зменены кодэкс па грамадзянскіх і гандлёвых справах. У Катары захоўваецца кланавая сістэма. Кіруючы клан Аль Тані налічвае каля 3,5 тыс. чал., разам з пабочнымі галінамі — да 20 тыс. У 2000 інстытуалізаваны Савет кіруючай сям’і з 12 чалавек (узначальваецца эмірам). Новая канстытуцыя замацавала перадачу ўлады ў Катары шляхам атрымання ў спадчыну па лініі кіруючага клана Аль Тані. Іншыя ўплывовыя сем’і (Міснад, Атыя, Хулейфі, Румейхі, Манаа, Меры, Манай і інш.) прадстаўленыя ў кіраўніцтве краіны і буйным бізнесе. Унутрыпалітычнае становішча характарызуецца стабільнасцю. У 2004 з выгнання вярнуўся бацька цяперашняга эміра шэйх Халіфа, у 2005 вызвалены з зняволення стрыечны брат эміра, які абвінавачваўся ў спробе перавароту ў 1996. Развіваецца працэс грамадскай мадэрнізацыі. Абнаўляецца заканадаўчая база, прайшлі чарговыя выбары ў Цэнтральны муніцыпальны савет. Колькасць электарату складае каля 25 тыс. чал. У 2003 упершыню ў гісторыі Катара жанчына атрымала пост міністра, у 2005 жанчына была прызначаная рэктарам Катарскага ўніверсітэта. У 2004 прыняты закон, які дазволіў стварэнне прафсаюзаў і правядзенне дэманстрацый (пакуль фактычна не дзейнічае, бо няма механізму яго рэалізацыі). Палітычныя партыі ў Катары па-ранейшаму забароненыя. == Знешняя палітыка == Катар праводзіць актыўную знешнюю палітыку, пры гэтым яна характарызуецца збалансаванасцю і прагматызмам. Эмірат з’яўляецца членам [[ААН]], СГА, [[ЛАД]], АІК, ОПЕК, ОАПЕК, Групы 77. Важным напрамкам катарскай дыпламатыі застаецца ваенна-палітычнае партнёрства з ЗША, якія разглядаюцца тут у ролі галоўнага ўнутры- і знешнепалітычнага гаранта эмірата. Разам з тым, па рэгіянальных праблемах Катар, як правіла, будуе сваю лінію ў каардынацыі са сваімі партнёрамі па ССАДПЗ і ЛАД. Павышаная ўвага надаецца пытанням забеспячэння бяспекі ў Персідскім заліве. У Досе функцыянуюць 61 замежная дыпмісія, за мяжой — 49 катарскіх пасольстваў і генкосульстваў. == Эканоміка == Рост катарскай эканомікі адзін з найскарэйшых у свеце. У 2007, па ацэнцы, ВУП склаў 62,2 млрд дол. ЗША, тэмпы росту ў рэальных цэнах — 7,5 %. Узровень інфляцыі павысіўся да 13 % (10,1) у год (тут і далей — даныя катарскіх крыніц) у асноўным з прычыны рэзкага падвышэння цэнаў на нерухомасць і будаўнічыя матэрыялы. Дзяржаўны бюджэт на 2007/2008 фін. год прадугледжвае прыбыткі ў 16,8 млрд, [[прафіцыт]] — 6,7. Валютныя рэзервы — 6,0 (2006/2007 — 5,57) млрд. дол. Замежныя [[авуар]]ы Цэнтрабанка — 14 млрд. Знешні доўг — 20,63 млрд дол. Працягваецца выкананне пяцігадовага плану эканамічнага развіцця, які прадугледжвае прыцягненне 130 млрд дол. інвестыцый з розных крыніц і падваенне ВУП да 2011. Асновай эканомікі з’яўляецца нафтагазавы сектар (60 % ВУП, 89 % экспарту). Разведаныя запасы нафты — 26,2 млрд бар., здабыча ў 2007/2008 — 850 (2006/2007 — 834) тыс. бар./д. Да 2009 здабыча нафты будзе даведзеная да 1000 тыс. бар./д. Асноўныя пакупнікі нафты — Японія (70 %), Сінгапур (16 %) і Рэспубліка Карэя (9 %). Займаючы трэцяе месца ў свеце (пасля Расіі і Ірана) па запасах газу (25,7 трлн куб.м. або 20 % сусветных), Катар хутка нарошчвае тэмпы развіцця газавага сектара. Вытворчасць ЗПГ у 2007/2008 дасягнула 31 (2006/2007 — 24,8) млн. тон. Плануецца, што ў 2012 гэтая лічба складзе 77,4 млн тон. Асноўныя імпарцёры — Японія, Карэя, Індыя, Іспанія. Чакаецца пашырэнне спісу за кошт Італіі, Вялікабрытаніі, Тайваня (з 2008), ЗША і Францыі (з 2009). Вялося будаўніцтва сумесна з «Канакафіліпс» і «Шэл» найбуйнейшых у свеце заводаў па звадкаванні газу Катаргаз-3 і Катаргаз-4 для паставак пачынаючы з 2009 г. 15,6 млн тон ЗПГ у асноўным у ЗША, а таксама ў Еўропу. Перапампоўка газу ў рамках праекту «Далфін» па будаўніцтве газаправода Катар — ААЭ пачалася ўлетку 2007. Павышаная ўвага надаецца развіццю вытворчасці «газ-ту-ліквідз» (ГТЛ), т.б. перапрацоўцы газу ў вадкія экалагічна чыстыя віды паліва. Дзейнічалі два заводы ГТЛ — сумесна з «САСОЛ» (ПАР) і «Шэл» (Нідэрланды) і яшчэ два заводы падобнага профілю з «Роял Датч» і «Шэл». Чакаецца, што ў 2011 вытворчасць ГТЛ складзе 200 тыс. бар./д. У апошнія гады робяцца актыўныя захады па дыверсіфікацыі эканомікі. У цяперашні час фінансы, страхаванне, нерухомасць даюць 7 % ВУП, будаўніцтва — 6 %, прамысловасць — 5 %, гандаль, турызм — 5 %, транспарт і сувязь — 3 %, вытворчасць электраэнергіі і апрасненне вады — 2 %, сельская гаспадарка — 0,2 %. Вытворчасць электраэнергіі — больш 10 млрд кВт*гадзін. Развіваюцца газа- і нафтахімічная галіны. Запушчаная інвестыцыйная праграма па развіцці хімічных заводаў «Катафін» і «К’ю-Чым-2» (2,5 млрд дол.), вырабляюцца гелій і серка. Працуюць металургічны камбінат, заводы па вытворчасці ўгнаенняў, цэменту і інш. У лістападзе 2007 пачалося сумесна з нарвежскай кампаніяй «Гідра Алюмініум» будаўніцтва завода «Каталюм» па вытворчасці алюмінія коштам 3,5 млрд дол. ЗША і канчатковай магутнасцю 1,2 млн тон. У 2007 значная актыўнасць назіралася ў будаўнічай індустрыі. У эміраце створаны спрыяльны інвестыцыйны клімат, у 2007 яго крэдытны рэйтынг — А+. Аб’ём замежных інвестыцый перавысіў 65 млрд дол. Асноўныя інвестары: ЗША (больш 40 %), Японія, Рэспубліка Карэя, Францыя і Вялікабрытанія. Патрэбнасць у замежных інвестыцыях — 135 млрд да 2011. Дзяржаўны сектар займае вядучыя пазіцыі ў прамысловасці, інфраструктуры, сацыяльнай сферы (па розных галінах ад 40 да 100 %). Экспарт Катара — 37,4 млрд дол. (2006) прадстаўлены ў асноўным нафтапрадуктамі (сырая нафта не вывозіцца) і ЗПГ, а таксама нафтахімічнай прадукцыяй (89 %). Імпарт — 14,8 млрд. Увозіцца абсталяванне і машыны (50 %), сталь, цэмент, драўніна, прадукты харчавання, спажывецкія тавары. Асноўныя гандлёвыя партнёры: па экспарце — Японія, ЗША, Германія, Італія, ААЭ. Сельская гаспадарка развіта слаба (плошча сельскагаспадарчых угоддзяў — 0,27 % тэрыторыі), разам з тым, актыўна выкарыстоўваюцца ўласныя рыбныя рэсурсы і морапрадукты. Працягласць дарог з цвёрдым пакрыццём складае 1,1 тыс. км. На поўдні дарогі эмірата звязаныя з дарожнай сеткай Саудаўскай Аравіі. Працягласць трубаправодаў — 2,4 тыс. км. Флот налічвае 22 уласныя караблі. Развіваецца партовая гаспадарка Дохі, Ум-Саіда, Рас-Лафана. Функцыянуюць 4 аэрапорты, у т.л. асучаснены міжнародны аэрапорт у сталіцы. У чэрвені 2006 падпісана дамова з Бахрэйнам аб будаўніцтве моста паміж дзвюма краінамі даўжынёй 40 км і коштам 3 млрд дол. Эксплуатуецца 184 тыс. тэлефонных ліній, 377 тыс. мабільных тэлефонаў, налічваецца 150 тыс. карыстальнікаў Інтэрнэту. Вострая праблема — недахоп мясцовай працоўнай сілы (катарцы складаюць меней 20 % занятых). Імпартуецца танная рабочая сіла (толькі ў 2007 — 70 тыс. чал) з краін Азіі (Індыя, Пакістан, Філіпіны, Непал і інш.). == Насельніцтва == Насельніцтва — каля 1 млн чал. (ацэнка на снежань 2007), з іх 24 % — карэнныя жыхары, астатнія — выхадцы з Індыі (20 %), Пакістана (18 %), Ірана (10 %), арабскіх краін і інш. Натуральны прырост насельніцтва — 2,61 %. Высокія прыбыткі (ВУП на душу насельніцтва ў 2007 — больш 65,7 тыс. дол., другое месца ў свеце) спрыяюць рэалізацыі шматлікіх сацыяльных праграм. Сярэдняя працягласць жыцця — 75 года, пісьменнасць — 89 % насельніцтва. == Рэлігія == Дзяржаўная рэлігія — [[іслам]] суніцкага напрамку. 95 % насельніцтва — мусульмане. Частка карэннага насельніцтва вызнае шыізм. == Культура == Дзяржаўная адукацыя, ахова здароўя і камунальныя паслугі для катарскіх падданых на ўсіх узроўнях практычна бясплатныя. Частка катарцаў атрымоўвае вышэйшую адукацыю за мяжой, пераважна на Захадзе. == СМІ == Выдаюцца 6 газет: «Аль-Ватан», «Ар-Рай», «Аш-Шарк» (на арабскай мове), «Пенінсюла», «Катар Трыб’юн» і «Галф Таймс» (на англійскай мове), вялікая колькасць часопісаў. Тэлевяшчанне здзяйсняецца па 3-х каналах. Катарскае інфармацыйнае агенцтва (КІА) працуе з 1985. У Катары штаб-кватэра папулярнага агульнаарабскага тэлеканала «[[Аль-Джазіра]]». Дзейнічае тайная цэнзура СМІ. {{зноскі}} {{Катар у тэмах}} {{Ліга арабскіх дзяржаў}} {{Краіны Аравійскага паўвострава}} {{Азія}} {{Іранскія краіны}} {{Краіны Персідскага заліва}} {{Agadir}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Катар| ]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Эміраты]] b4i8klgojdpn0d9wxlqnybgw2nwovj8 0 52683 5152969 4727100 2026-06-09T19:32:42Z JerzyKundrat 174 5152969 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Музычны інструмент |назва = Арган |выява = Cathédrale Saint-Étienne de Toulouse – Gallery organ.jpg |апісанне_фота = Арган у [[сабор Святога Эцьена, Тулуза|саборы Св. Эцьена]], г.[[Тулуза]] ([[Францыя]] |класіфікацыя = [[Духавыя інструменты|Духавы інструмент]] |дыяпазон = <score> \new PianoStaff << \new Staff = "right" \with {\remove "Time_signature_engraver"} {\time 2/1 s1 } \new Staff = "left" \with {\remove "Time_signature_engraver"} { \clef bass \ottava #-1 c,,1\glissando \change Staff = "right" \ottava #2 c''''''1 } >> </score> |подпіс дыяпазону = |роднасныя інструменты = [[Флейта Пана]], [[шэн]] |музыканты = [[Спіс арганістаў]]<br />[[Спіс арганных кампазітараў]] |вытворцы = |артыкулы = |вікісховішча = Organs (music) }} '''Арган''' ({{lang-la|organum}} з {{lang-el|ὄργανον}} — «інструмент, прылада») — клавішна-духавы [[музычны інструмент]], самы вялікі музычны інструмент у свеце. З прычыны свайго памеру, шырокага [[дыяпазон]]у [[гук]]авых частот, багацця [[тэмбр]]а і багаццем музычна-выканаўчае сродкаў, арган займае першае месца сярод усіх музычных інструментаў і па праве называецца «каралём інструментаў». Арган складаецца з вялікай колькасці лабіяльных і язычковых труб розных памераў, пнеўматычнай сістэмы і кафедры кіравання з ручнымі і нажнымі клавіятурамі і прыладамі для іх сувязі, прыладамі для кіравання рэгістрамі і сілай гучання. Кожная з труб аргана дае [[гук]] пэўнага тэмбру. Групы труб аднаго тэмбру складаюць рэгістры. == Гісторыя == Гісторыя інструмента пачалася ў Старажытнай Грэцыі ў III стагоддзі да н.э. з вынаходніцтва вадзянога аргана — гідраўласа. Механічны арган пазней у [[Візантыя|Візантыі]] і Заходняй Еўропе выкарыстоўваўся як свецкі інструмент, што падкрэслівала статус каралеўскіх і імператарскіх двароў. Ён стаў важнай часткай багаслужэнняў у хрысціянскай царкве, а ў эпоху [[Барока]] (XVII–XVIII стст.) ператварыўся ў самастойны канцэртны інструмент. == Арган на Беларусі == З’яўленне аргана на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] звязана з пашырэннем будаўніцтва [[касцёл]]аў у [[XV]]—[[XVI]] стст. Так, у [[1586]] г. у капліцы [[Стары замак (Гродна)|каралеўскага замка]] ў [[Гродна|Гродне]] знаходзіўся зроблены, згодна з модай таго часу, «рэгал з флетам»<ref>Gołos, J. Polskie organy i muzyka organowa / Jerzy Gołos. — Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1972. — 511 s., [48] s. tabl. — S. 42.</ref>. Апісання гэтага інструмента не захавалася, але, зыходзячы з даных пра аналагічныя інструменты, можна сцвярджаць, што гродзенскі рэгал меў адзін рэгістр пішчалак. Згодна з інвентарамі, у [[1565]]—[[1566]] гг. у [[Брэст|Брэсце]] сярод розных прафесій адзначана прафесія арганіста<ref>Копысский, З. Ю. Экономическое развитие городов Белоруссии в XVI — первой половине XVII в. / З. Ю. Копысский; АН БССР, Ин-т истории. — Мн.: Навука і тэхніка, 1966. — 225, [2] с. — С. 77.</ref>. У [[XVII]] ст. тэрыторыя бытавання аргана на Беларусі значнап пашыраецца. У першай палове XVII ст. арган з’явіўся ў [[Нясвіж]]ы (ускосна датуецца [[1627]] г.)<ref>Gołos, J. Polskie organy… — S. 338.</ref>, [[Ружаны|Ружанах]], у другой — у [[Пінск]]у (ускосна датуецца [[1679]] г.), [[Паставы|Паставах]] і [[Драгічын|Драгічыне]]<ref>Gołos, J. Polskie organy… — S. 345.</ref>. У гэтых гарадах працавалі добра падрыхтаваныя прафесійныя выканаўцы: слуцкі арганіст Андрэй Рагачоўскі, нясвіжскі — Ян Зубрыцкі, пінскі — Людвіг Лапчынскі, пастаўскі — Андрэй Жывіцкі, драгічынскі — Томаш Фалькоўскі<ref>Mizgalski, J. Organiści i organmistrze polscy jako źródła rozprzestrzeniania się muzyki profesjonalnej na terenie Polski do końca XVIII wieku // Prace Naukowe Instytutu Muzykologii UW Prace Naukowe Instytutu Muzykologii UW. — 1961. — T. 1. — S. 104, 108.</ref>. Па даных М. Прывалава, адным з лепшых арганістаў XVII ст. быў Адам Маслікоўскі, які служыў пры двары [[Каралі польскія|польскага караля]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III Вазы]]<ref>Прывалаў, М. Народныя музычныя інструменты Беларусі / Інстытут беларускай культуры, Даследчы інстытут для вывучэння мастацтва. — Мн.: Друкарня Інбелкульта, 1928. — 39 с. — С. 37.</ref>. У [[1698]] г. [[стольнік]] маскоўскага цара [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]] [[Пётр Андрэевіч Талстой|П. Талстой]], які праязджаў праз гэтыя гарады, у сваім дарожным дзённіку занатаваў: ''«Те Бернардынки при мне играли на органах на хорах и пели зело предивно»''. Таксама ''«зело предивно»'' ігралі яму манахіні ў Бенядзікцінскім касцёле<ref>Толстой, П. А. Путевой дневник стольника П. А. Толстого // Русский архив. — 1888. — Кн. 1. — Вып. 2. — С. 177, 186.</ref>. У канцы XVII ст. якасны арган быў у [[Жыровіцы|Жыровічах]], і лічыўся адным з лепшых, бо меў 80 рэгістраў<ref>Elski, M. Kilka wspomnien z przeszłości muzycznej // Echo Muzyczne. — 1881. — № 22 — 23. — S.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭЛМБ|1|Арган|159—160}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Духавыя музычныя інструменты}} [[Катэгорыя:Арган| ]] iwjrtaj2sr9aepnintwmc81ljf6sdwv 0 56463 5152937 5152621 2026-06-09T15:16:32Z DzBar 156353 5152937 wikitext text/x-wiki Назву '''Дразды́''' маюць: * [[Дразды (вадасховішча)]] * [[Дразды (род птушак)]] (гл. [[Дрозд чорны]]) * [[Дразды (канцлагер)]] * [[Дрозды (гурт)|Дрозды]] — беларускі гурт == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Брэсцкая вобласць]]: ** [[Дразды (Баранавіцкі раён)|Дразды]] — вёска ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Дразды (Бешанковіцкі раён)|Дразды]] — вёска ў [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкім раёне]] ** [[Дразды (Віцебскі раён)|Дразды]] — вёска ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] ** [[Дразды (Лёзненскі раён)|Дразды]] — вёска ў [[Лёзненскі раён|Лёзненскім раёне]] ** [[Дразды (Мёрскі раён)|Дразды]] — хутар у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] ** [[Дразды (Пастаўскі раён)|Дразды]] — вёска ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] ** [[Дразды (Полацкі раён)|Дразды]] — вёска ў [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] ** [[Дразды (Чашніцкі раён)|Дразды]] — вёска ў [[Чашніцкі раён|Чашніцкім раёне]] * [[Гомельская вобласць]]: ** [[Дразды (Мазырскі раён)|Дразды]] — вёска ў [[Мазырскі раён|Мазырскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]]: ** [[Дразды (Круглянскі раён)|Дразды]] — вёска ў [[Круглянскі раён|Круглянскім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Дразды (Мінск)|Дразды]] — былая вёска, цяпер у складзе [[Мінск]]а ** [[Дразды (Стаўбцоўскі раён)|Дразды]] — вёска ў [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] === [[Расія]] === * [[Дразды (Смаленская вобласць)]] * [[Дразды (Усвяцкі раён)]] === [[Украіна]] === * [[Дразды (Білацэркаўскі раён)]] == Гл. таксама == * [[Драздова Лаза]] * [[Драздоўка]] * [[Драздоўскі]] * [[Драздоўшчына]] * [[Дроздава]] {{Неадназначнасць}} l3z8pyi6s2p0qs8e0ivguqczulcknh9 10 66871 5152949 4994142 2026-06-09T18:33:37Z JerzyKundrat 174 5152949 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Папы Рымскія |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Папа Рымскі|Папы Рымскія]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_цела = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 =[[I стагоддзе]] |спіс1 = * [[Пётр (апостал)|Пётр]] * [[Лін (Папа Рымскі)|Лін]] * [[Анаклет]] * [[Клімент I]] * [[Эварыст]] |загаловак2 =[[II стагоддзе]] |спіс2 = * [[Аляксандр I (Папа Рымскі)|Аляксандр I]] * [[Сікст I]] * [[Тэлесфор]] * [[Гігін (Папа Рымскі)|Хігін]] * [[Пій I]] * [[Аніцэт (Папа Рымскі)|Аніцэт]] * [[Сотар (Папа Рымскі)|Сотар]] * [[Алеўтэр (Папа Рымскі)|Алеўтэр]] * [[Віктар I (Папа Рымскі)|Віктар I]] * [[Сефірын (Папа Рымскі)|Сефірын]] |загаловак3 = [[III стагоддзе]] |спіс3 = * [[Калікст I]] * [[Урбан I]] * [[Панціян (Папа Рымскі)|Панціян]] * [[Антэр (Папа Рымскі)|Антэр]] * [[Фабіян (Папа Рымскі)|Фабіян]] * [[Карнелій (Папа Рымскі)|Карнелій]] * [[Луцый I]] * [[Стэфан I (Папа Рымскі)|Стэфан I]] * [[Сікст II]] * [[Дыянісій (Папа Рымскі)|Дыянісій]] * [[Фелікс I (Папа Рымскі)|Фелікс I]] * [[Еўціхій (Папа Рымскі)|Еўціхій]] * [[Кай (Папа Рымскі)|Кай]] * [[Марселін (Папа Рымскі)|Марселін]] |загаловак4 = [[IV стагоддзе]] |спіс4 = * [[Марцэл I]] * [[Еўсебій (Папа Рымскі)|Еўсебій]] * [[Мельхіяд (Папа Рымскі)|Мельхіяд]] * [[Сільвестр I]] * [[Марк (Папа Рымскі)|Марк]] * [[Юлій I]] * [[Ліберый (Папа Рымскі)|Ліберый]] * [[Дамасій I]] * [[Сірыцый (Папа Рымскі)|Сірыцый]] * [[Анастасій I]] |загаловак5 = [[V стагоддзе]] |спіс5 = * [[Інакенцій I (Папа Рымскі)|Інакенцій I]] * [[Зосіма (Папа Рымскі)|Зосіма]] * [[Баніфацый I]] * [[Цэлесцін I]] * [[Сікст III]] * [[Леў I (Папа Рымскі)|Леў I]] * [[Гіляр (Папа Рымскі)|Гіляр]] * [[Сімпліцый (Папа Рымскі)|Сімпліцый]] * [[Фелікс II]] * [[Геласій I]] * [[Анастасій II]] * [[Сімах (Папа Рымскі)|Сімах]] |загаловак6 =[[VI стагоддзе]] |спіс6 = * [[Гармізд (Папа Рымскі)|Гармізд]] * [[Ян I (Папа Рымскі)|Ян I]] * [[Фелікс IV]] * [[Баніфацый II]] * [[Ян II (Папа Рымскі)|Ян II]] * [[Агапій I]] * [[Сільверый (Папа Рымскі)|Сільверый]] * [[Вігілій (Папа Рымскі)|Вігілій]] * [[Пелагій I]] * [[Ян III (Папа Рымскі)|Ян III]] * [[Бенедыкт I (Папа Рымскі)|Бенедыкт I]] * [[Пелагій II]] * [[Грыгорый I (Папа Рымскі)|Грыгорый I]] |загаловак7 = [[VII стагоддзе]] |спіс7 = * [[Сабініян (Папа Рымскі)|Сабініян]] * [[Баніфацый III]] * [[Баніфацый IV]] * [[Адэадат I]] * [[Баніфацый V]] * [[Ганорый I]] * [[Севярын (Папа Рымскі)|Севярын]] * [[Ян IV (Папа Рымскі)|Ян IV]] * [[Тэадор I (Папа Рымскі)|Тэадор I]] * [[Марцін I (Папа Рымскі)|Марцін I]] * [[Яўген I (Папа Рымскі)|Яўген I]] * [[Віталіян (Папа Рымскі)|Віталіян]] * [[Адэадат II]] * [[Донус (Папа Рымскі)|Донус]] * [[Агафа (Папа Рымскі)|Агафа]] * [[Леў II (Папа Рымскі)|Леў II]] * [[Бенедыкт II]] * [[Ян V (Папа Рымскі)|Ян V]] * [[Конан (Папа Рымскі)|Конан]] * [[Сергій I]] |загаловак8 = [[VIII стагоддзе]] |спіс8 = * [[Ян VI (Папа Рымскі)|Ян VI]] * [[Ян VII]] * [[Сісіній (Папа Рымскі)|Сісіній]] * [[Канстанцін I (Папа Рымскі)|Канстанцін I]] * [[Грыгорый II (Папа Рымскі)|Грыгорый II]] * [[Грыгорый III (Папа Рымскі)|Грыгорый III]] * [[Захарый (Папа Рымскі)|Захар]] * ''[[Стэфан II (Папа Рымскі)|Стэфан II]]'' * [[Стэфан II (III)|Стэфан II]] * [[Павел I (Папа Рымскі)|Павел I]] * [[Стэфан III (IV)|Стэфан III]] * [[Адрыян I]] * [[Леў III (Папа Рымскі)|Леў III]] |загаловак9 = [[IX стагоддзе]] |спіс9 = * [[Стэфан IV (V)|Стэфан IV]] * [[Пасхалій I]] * [[Яўген II]] * [[Валянцін (Папа Рымскі)|Валянцін]] * [[Грыгорый IV (Папа Рымскі)|Грыгорый IV]] * [[Сергій II]] * [[Леў IV (Папа Рымскі)|Леў IV]] * [[Бенедыкт III]] * [[Мікалай I (Папа Рымскі)|Мікалай I]] * [[Адрыян II]] * [[Ян VIII (Папа Рымскі)|Ян VIII]] * [[Марын I]] * [[Адрыян III]] * [[Стэфан V (VI)|Стэфан V]] * [[Фармоз]] * [[Баніфацый VI]] * [[Стэфан VI (VII)|Стэфан VI]] * [[Раман (Папа Рымскі)|Раман]] * [[Тэадор II (Папа Рымскі)|Тэадор II]] * [[Ян IX]] * [[Бенедыкт IV]] |загаловак10 = [[X стагоддзе]] |спіс10 = * [[Леў V (Папа Рымскі)|Леў V]] * [[Сергій III]] * [[Анастасій III]] * [[Ланд (Папа Рымскі)|Ланд]] * [[Ян X]] * [[Леў VI (Папа Рымскі)|Леў VI]] * [[Стэфан VII (VIII)|Стэфан VII]] * [[Ян XI]] * [[Леў VII]] * [[Стэфан VIII (IX)|Стэфан VIII]] * [[Марын II]] * [[Агапій II]] * [[Ян XII]] * [[Леў VIII]] * [[Бенедыкт V]] * [[Ян XIII]] * [[Бенедыкт VI]] * [[Бенедыкт VII]] * [[Ян XIV]] * [[Ян XV]] * [[Грыгорый V (Папа Рымскі)|Грыгорый V]] * [[Сільвестр II]] |загаловак11 = [[XI стагоддзе]] |спіс11 = * [[Ян XVII]] * [[Ян XVIII]] * [[Сергій IV]] * [[Бенедыкт VIII]] * [[Ян XIX]] * [[Бенедыкт IX]] * [[Сільвестр III]] * [[Бенедыкт IX]] * [[Грыгорый VI (Папа Рымскі)|Грыгорый VI]] * [[Клімент II (Папа Рымскі)|Клімент II]] * [[Бенедыкт IX]] * [[Дамасій II]] * [[Леў IX]] * [[Віктар II]] * [[Стэфан IX (X)|Стэфан IX]] * [[Мікалай II (Папа Рымскі)|Мікалай II]] * [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандр II]] * [[Грыгорый VII (Папа Рымскі)|Грыгорый VII]] * [[Віктар III]] * [[Урбан II]] * [[Пасхалій II]] |загаловак12 = [[XII стагоддзе]] |спіс12 = * [[Геласій II]] * [[Калікст II]] * [[Ганорый II (Папа Рымскі)|Ганорый II]] * [[Інакенцій II]] * [[Цэлесцін II]] * [[Луцый II]] * [[Яўген III]] * [[Анастасій IV]] * [[Адрыян IV]] * [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандр III]] * [[Луцый III]] * [[Урбан III]] * [[Грыгорый VIII]] * [[Клімент III]] * [[Цэлесцін III]] * [[Інакенцій III]] |загаловак13 = [[XIII стагоддзе]] |спіс13 = * [[Ганорый III]] * [[Грыгорый IX]] * [[Цэлесцін IV]] * [[Інакенцій IV]] * [[Аляксандр IV]] * [[Урбан IV]] * [[Клімент IV]] * [[Грыгорый X]] * [[Інакенцій V]] * [[Адрыян V]] * [[Ян XXI]] * [[Мікалай III]] * [[Марцін IV]] * [[Ганорый IV]] * [[Мікалай IV]] * [[Цэлесцін V]] * [[Баніфацый VIII]] |загаловак14 = [[XIV стагоддзе]] |спіс14 = * [[Бенедыкт XI]] * [[Клімент V]] * [[Ян XXII]] * [[Бенедыкт XII]] * [[Клімент VI]] * [[Інакенцій VI]] * [[Урбан V]] * [[Грыгорый XI]] * [[Урбан VI]] * [[Баніфацый IX]] |загаловак15 = [[XV стагоддзе]] |спіс15 = * [[Інакенцій VII]] * [[Грыгорый XII]] * [[Марцін V]] * [[Яўген IV]] * [[Мікалай V]] * [[Калікст III]] * [[Пій II]] * [[Павел II]] * [[Сікст IV]] * [[Інакенцій VIII]] * [[Аляксандр VI]] |загаловак16 = [[XVI стагоддзе]] |спіс16 = * [[Пій III]] * [[Юлій II]] * [[Леў X]] * [[Адрыян VI]] * [[Клімент VII]] * [[Павел III]] * [[Юлій III]] * [[Марцэл II]] * [[Павел IV]] * [[Пій IV]] * [[Пій V]] * [[Грыгорый XIII]] * [[Сікст V]] * [[Урбан VII]] * [[Грыгорый XIV]] * [[Інакенцій IX]] * [[Клімент VIII]] |загаловак17 = [[XVII стагоддзе]] |спіс17 = * [[Леў XI]] * [[Павел V]] * [[Грыгорый XV]] * [[Урбан VIII]] * [[Інакенцій X]] * [[Аляксандр VII]] * [[Клімент IX]] * [[Клімент X]] * [[Інакенцій XI]] * [[Аляксандр VIII]] * [[Інакенцій XII]] * [[Клімент XI]] |загаловак18 = [[XVIII стагоддзе]] |спіс18 = * [[Інакенцій XIII]] * [[Бенедыкт XIII]] * [[Клімент XII]] * [[Бенедыкт XIV]] * [[Клімент XIII]] * [[Клімент XIV]] * [[Пій VI]] * [[Пій VII]] |загаловак19 = [[XIX стагоддзе]] |спіс19 = * [[Леў XII]] * [[Пій VIII]] * [[Грыгорый XVI]] * [[Пій IX]] * [[Леў XIII]] |загаловак20 = [[XX стагоддзе]] |спіс20 = * [[Пій X]] * [[Бенедыкт XV]] * [[Пій XI]] * [[Пій XII]] * [[Ян XXIII]] * [[Павел VI]] * [[Ян Павел I]] * [[Ян Павел II]] |загаловак21 = [[XXI стагоддзе]] |спіс21 = * [[Бенедыкт XVI]] * [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск]] * [[Леў XIV]] |стыль_унізе = |унізе = * {{Гэта выдатны спіс}} {{Гэта артыкул года}} [[Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў|Спіс Папаў Рымскіх]] * [[:Катэгорыя:Папы Рымскія|Катэгорыя:Папы Рымскія]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Спісы манархаў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Ватыкан]] </noinclude> j9ad398c99zmvzjsf8aisbs1ag2ph7f 5152956 5152949 2026-06-09T19:01:42Z JerzyKundrat 174 5152956 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Папы Рымскія |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Папа Рымскі|Папы Рымскія]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_цела = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 =[[I стагоддзе]] |спіс1 = * [[Пётр (апостал)|Пётр]] * [[Лін (Папа Рымскі)|Лін]] * [[Анаклет]] * [[Клімент I]] * [[Эварыст]] |загаловак2 =[[II стагоддзе]] |спіс2 = * [[Аляксандр I (Папа Рымскі)|Аляксандр I]] * [[Сікст I]] * [[Тэлесфор]] * [[Гігін (Папа Рымскі)|Хігін]] * [[Пій I]] * [[Аніцэт (Папа Рымскі)|Аніцэт]] * [[Сотар (Папа Рымскі)|Сотар]] * [[Алеўтэр (Папа Рымскі)|Алеўтэр]] * [[Віктар I (Папа Рымскі)|Віктар I]] * [[Сефірын (Папа Рымскі)|Сефірын]] |загаловак3 = [[III стагоддзе]] |спіс3 = * [[Калікст I]] * [[Урбан I]] * [[Панціян (Папа Рымскі)|Панціян]] * [[Антэр (Папа Рымскі)|Антэр]] * [[Фабіян (Папа Рымскі)|Фабіян]] * [[Карнелій (Папа Рымскі)|Карнелій]] * [[Луцый I]] * [[Стэфан I (Папа Рымскі)|Стэфан I]] * [[Сікст II]] * [[Дыянісій (Папа Рымскі)|Дыянісій]] * [[Фелікс I (Папа Рымскі)|Фелікс I]] * [[Еўціхій (Папа Рымскі)|Еўціхій]] * [[Кай (Папа Рымскі)|Кай]] * [[Марселін (Папа Рымскі)|Марселін]] |загаловак4 = [[IV стагоддзе]] |спіс4 = * [[Марцэл I]] * [[Еўсебій (Папа Рымскі)|Еўсебій]] * [[Мельхіяд (Папа Рымскі)|Мельхіяд]] * [[Сільвестр I]] * [[Марк (Папа Рымскі)|Марк]] * [[Юлій I]] * [[Ліберый (Папа Рымскі)|Ліберый]] * [[Дамасій I]] * [[Сірыцый (Папа Рымскі)|Сірыцый]] * [[Анастасій I]] |загаловак5 = [[V стагоддзе]] |спіс5 = * [[Інакенцій I (Папа Рымскі)|Інакенцій I]] * [[Зосіма (Папа Рымскі)|Зосіма]] * [[Баніфацый I]] * [[Цэлесцін I]] * [[Сікст III]] * [[Леў I (Папа Рымскі)|Леў I]] * [[Гіляр (Папа Рымскі)|Гіляр]] * [[Сімпліцый (Папа Рымскі)|Сімпліцый]] * [[Фелікс II]] * [[Геласій I]] * [[Анастасій II]] * [[Сімах (Папа Рымскі)|Сімах]] |загаловак6 =[[VI стагоддзе]] |спіс6 = * [[Гармізд (Папа Рымскі)|Гармізд]] * [[Ян I (Папа Рымскі)|Ян I]] * [[Фелікс IV]] * [[Баніфацый II]] * [[Ян II (Папа Рымскі)|Ян II]] * [[Агапій I]] * [[Сільверый (Папа Рымскі)|Сільверый]] * [[Вігілій (Папа Рымскі)|Вігілій]] * [[Пелагій I]] * [[Ян III (Папа Рымскі)|Ян III]] * [[Бенедыкт I (Папа Рымскі)|Бенедыкт I]] * [[Пелагій II]] * [[Грыгорый I (Папа Рымскі)|Грыгорый I]] |загаловак7 = [[VII стагоддзе]] |спіс7 = * [[Сабініян (Папа Рымскі)|Сабініян]] * [[Баніфацый III]] * [[Баніфацый IV]] * [[Адэадат I]] * [[Баніфацый V]] * [[Ганорый I]] * [[Севярын (Папа Рымскі)|Севярын]] * [[Ян IV (Папа Рымскі)|Ян IV]] * [[Тэадор I (Папа Рымскі)|Тэадор I]] * [[Марцін I (Папа Рымскі)|Марцін I]] * [[Яўген I (Папа Рымскі)|Яўген I]] * [[Віталіян]] * [[Адэадат II]] * [[Донус (Папа Рымскі)|Донус]] * [[Агафа (Папа Рымскі)|Агафа]] * [[Леў II (Папа Рымскі)|Леў II]] * [[Бенедыкт II]] * [[Ян V (Папа Рымскі)|Ян V]] * [[Конан (Папа Рымскі)|Конан]] * [[Сергій I]] |загаловак8 = [[VIII стагоддзе]] |спіс8 = * [[Ян VI (Папа Рымскі)|Ян VI]] * [[Ян VII]] * [[Сісіній (Папа Рымскі)|Сісіній]] * [[Канстанцін I (Папа Рымскі)|Канстанцін I]] * [[Грыгорый II (Папа Рымскі)|Грыгорый II]] * [[Грыгорый III (Папа Рымскі)|Грыгорый III]] * [[Захарый (Папа Рымскі)|Захар]] * ''[[Стэфан II (Папа Рымскі)|Стэфан II]]'' * [[Стэфан II (III)|Стэфан II]] * [[Павел I (Папа Рымскі)|Павел I]] * [[Стэфан III (IV)|Стэфан III]] * [[Адрыян I]] * [[Леў III (Папа Рымскі)|Леў III]] |загаловак9 = [[IX стагоддзе]] |спіс9 = * [[Стэфан IV (V)|Стэфан IV]] * [[Пасхалій I]] * [[Яўген II]] * [[Валянцін (Папа Рымскі)|Валянцін]] * [[Грыгорый IV (Папа Рымскі)|Грыгорый IV]] * [[Сергій II]] * [[Леў IV (Папа Рымскі)|Леў IV]] * [[Бенедыкт III]] * [[Мікалай I (Папа Рымскі)|Мікалай I]] * [[Адрыян II]] * [[Ян VIII (Папа Рымскі)|Ян VIII]] * [[Марын I]] * [[Адрыян III]] * [[Стэфан V (VI)|Стэфан V]] * [[Фармоз]] * [[Баніфацый VI]] * [[Стэфан VI (VII)|Стэфан VI]] * [[Раман (Папа Рымскі)|Раман]] * [[Тэадор II (Папа Рымскі)|Тэадор II]] * [[Ян IX]] * [[Бенедыкт IV]] |загаловак10 = [[X стагоддзе]] |спіс10 = * [[Леў V (Папа Рымскі)|Леў V]] * [[Сергій III]] * [[Анастасій III]] * [[Ланд (Папа Рымскі)|Ланд]] * [[Ян X]] * [[Леў VI (Папа Рымскі)|Леў VI]] * [[Стэфан VII (VIII)|Стэфан VII]] * [[Ян XI]] * [[Леў VII]] * [[Стэфан VIII (IX)|Стэфан VIII]] * [[Марын II]] * [[Агапій II]] * [[Ян XII]] * [[Леў VIII]] * [[Бенедыкт V]] * [[Ян XIII]] * [[Бенедыкт VI]] * [[Бенедыкт VII]] * [[Ян XIV]] * [[Ян XV]] * [[Грыгорый V (Папа Рымскі)|Грыгорый V]] * [[Сільвестр II]] |загаловак11 = [[XI стагоддзе]] |спіс11 = * [[Ян XVII]] * [[Ян XVIII]] * [[Сергій IV]] * [[Бенедыкт VIII]] * [[Ян XIX]] * [[Бенедыкт IX]] * [[Сільвестр III]] * [[Бенедыкт IX]] * [[Грыгорый VI (Папа Рымскі)|Грыгорый VI]] * [[Клімент II (Папа Рымскі)|Клімент II]] * [[Бенедыкт IX]] * [[Дамасій II]] * [[Леў IX]] * [[Віктар II]] * [[Стэфан IX (X)|Стэфан IX]] * [[Мікалай II (Папа Рымскі)|Мікалай II]] * [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандр II]] * [[Грыгорый VII (Папа Рымскі)|Грыгорый VII]] * [[Віктар III]] * [[Урбан II]] * [[Пасхалій II]] |загаловак12 = [[XII стагоддзе]] |спіс12 = * [[Геласій II]] * [[Калікст II]] * [[Ганорый II (Папа Рымскі)|Ганорый II]] * [[Інакенцій II]] * [[Цэлесцін II]] * [[Луцый II]] * [[Яўген III]] * [[Анастасій IV]] * [[Адрыян IV]] * [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандр III]] * [[Луцый III]] * [[Урбан III]] * [[Грыгорый VIII]] * [[Клімент III]] * [[Цэлесцін III]] * [[Інакенцій III]] |загаловак13 = [[XIII стагоддзе]] |спіс13 = * [[Ганорый III]] * [[Грыгорый IX]] * [[Цэлесцін IV]] * [[Інакенцій IV]] * [[Аляксандр IV]] * [[Урбан IV]] * [[Клімент IV]] * [[Грыгорый X]] * [[Інакенцій V]] * [[Адрыян V]] * [[Ян XXI]] * [[Мікалай III]] * [[Марцін IV]] * [[Ганорый IV]] * [[Мікалай IV]] * [[Цэлесцін V]] * [[Баніфацый VIII]] |загаловак14 = [[XIV стагоддзе]] |спіс14 = * [[Бенедыкт XI]] * [[Клімент V]] * [[Ян XXII]] * [[Бенедыкт XII]] * [[Клімент VI]] * [[Інакенцій VI]] * [[Урбан V]] * [[Грыгорый XI]] * [[Урбан VI]] * [[Баніфацый IX]] |загаловак15 = [[XV стагоддзе]] |спіс15 = * [[Інакенцій VII]] * [[Грыгорый XII]] * [[Марцін V]] * [[Яўген IV]] * [[Мікалай V]] * [[Калікст III]] * [[Пій II]] * [[Павел II]] * [[Сікст IV]] * [[Інакенцій VIII]] * [[Аляксандр VI]] |загаловак16 = [[XVI стагоддзе]] |спіс16 = * [[Пій III]] * [[Юлій II]] * [[Леў X]] * [[Адрыян VI]] * [[Клімент VII]] * [[Павел III]] * [[Юлій III]] * [[Марцэл II]] * [[Павел IV]] * [[Пій IV]] * [[Пій V]] * [[Грыгорый XIII]] * [[Сікст V]] * [[Урбан VII]] * [[Грыгорый XIV]] * [[Інакенцій IX]] * [[Клімент VIII]] |загаловак17 = [[XVII стагоддзе]] |спіс17 = * [[Леў XI]] * [[Павел V]] * [[Грыгорый XV]] * [[Урбан VIII]] * [[Інакенцій X]] * [[Аляксандр VII]] * [[Клімент IX]] * [[Клімент X]] * [[Інакенцій XI]] * [[Аляксандр VIII]] * [[Інакенцій XII]] * [[Клімент XI]] |загаловак18 = [[XVIII стагоддзе]] |спіс18 = * [[Інакенцій XIII]] * [[Бенедыкт XIII]] * [[Клімент XII]] * [[Бенедыкт XIV]] * [[Клімент XIII]] * [[Клімент XIV]] * [[Пій VI]] * [[Пій VII]] |загаловак19 = [[XIX стагоддзе]] |спіс19 = * [[Леў XII]] * [[Пій VIII]] * [[Грыгорый XVI]] * [[Пій IX]] * [[Леў XIII]] |загаловак20 = [[XX стагоддзе]] |спіс20 = * [[Пій X]] * [[Бенедыкт XV]] * [[Пій XI]] * [[Пій XII]] * [[Ян XXIII]] * [[Павел VI]] * [[Ян Павел I]] * [[Ян Павел II]] |загаловак21 = [[XXI стагоддзе]] |спіс21 = * [[Бенедыкт XVI]] * [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск]] * [[Леў XIV]] |стыль_унізе = |унізе = * {{Гэта выдатны спіс}} {{Гэта артыкул года}} [[Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў|Спіс Папаў Рымскіх]] * [[:Катэгорыя:Папы Рымскія|Катэгорыя:Папы Рымскія]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Спісы манархаў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Ватыкан]] </noinclude> qvmay9vy3eymtahromu54b2ym6qpslr 0 69941 5153012 4589381 2026-06-10T02:41:40Z EuropeanV 169556 5153012 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Галісія |Арыгінальная назва = Galiza |Герб = Coat of Arms of Galicia (Spain).svg |Сцяг = Flag of Galicia.svg |Краіна = [[Іспанія]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2,76 млн |Год перапісу = 2005 |Месца па насельніцтве = 5 |Шчыльнасць = 93,6 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 29&nbsp;574 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Locator map of Galicia.png |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = GA |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://www.xunta.es |Заўвагі = }} '''Галісія''' ({{lang-gl|Galiza}}, {{lang-es|Galicia}}) — аўтаномная супольнасць на паўночным захадзе [[Іспанія|Іспаніі]]. Сталіца — горад [[Сант’яга-дэ-Кампастэла]]. Найбуйнейшы горад — [[Віга]]. == Эканоміка == З галін прамысловасці ў Галісіі найбольш развітыя [[Харчовая прамысловасць|харчовая]] (асабліва рыбакансервавая), [[суднабудаванне]] і [[Хімічная прамысловасць|хімічная]] (нафтаперапрацоўка). Галоўныя прамысловыя цэнтры Галісіі — Віга і [[Ла-Карунья]]. У эканоміцы Галісіі вядучае значэнне мае аграрны сектар. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] і [[Рыбалоўства|рыбалоўстве]] занята больш за 50 % насельніцтва раёна. Галоўная галіна сельскай гаспадаркі — мяса-малочная [[жывёлагадоўля]], [[вінаробства]], плантацыі з [[садавіна|садавіной]]. == Гл. таксама == * [[Арэнсэ (правінцыя)|Правінцыя Арэнсэ]] {{зноскі}} {{Аўтаномныя супольнасці Іспаніі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Галісія| ]] sruckb3gjhwuf9i2ty4hme6dh72o8dd 0 70128 5152916 5152023 2026-06-09T14:09:55Z JerzyKundrat 174 5152916 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Садурскі}} {{Пісьменнік}} '''Шчэпан Пётр Садурскі''' ({{lang-pl|Szczepan Piotr Sadurski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Польшча|польскі]] [[сатырык]], [[карыкатурыст]], [[журналіст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 9 чэрвеня 1965 года ў [[Люблін]]е. У 1985 годзе скончыў мастацкі ліцэй. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]. Заснавальнік і лідар нефармальнай міжнароднай арганізацыі «Партыя добрага гумару», якая аб’ядноўвае больш за 5000 чалавек па ўсім свеце. З 2012 года рэалізуе глабальны арт-праект «Вясёлы хмарачос», які наведаў больш за 700 гарадоў на ўсіх кантынентах. У 2026 годзе стварыў міжнародную платформу «Сусветны інстытут карыкатуры» для супрацоўніцтва выбітных карыкатурыстаў свету. Уладальнік парталаў Sadurski.com, Rysunki.pl і Karykatury.com. Неаднаразова быў членам журы міжнародных сатырычных конкурсаў, у тым ліку ў Турцыі і Швецыі. Быў ганаровым госцем фестываляў у Аўстраліі, Францыі і Арменіі. Апублікаваў больш за 5000 малюнкаў у 200 часопісах. Лічыцца адным з самых хуткіх карыкатурыстаў у свеце, якія малююць ужывую. Меў персанальныя выставы ў Літве, ПАР, Іспаніі і іншых краінах. Сатырычныя творы Садурскага перыяду ваеннага становішча ў Польшчы (1981—1983) знаходзяцца ў пастаяннай экспазіцыі Еўрапейскага цэнтра салідарнасці ў Гданьску. Лаўрэат шматлікіх прэмій, у тым ліку «Залатая шпілька ’87» (прэмія часопіса «Шпількі» за лепшы малюнак года). Пра Садурскага здымаюць дакументальны фільм. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{няма крыніц}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сандурскі Шчэпан}} [[Катэгорыя:Графікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Польшчы]] rq4a7h6h8oe99u45k53wdlm6fpyebnv 0 70547 5153112 4820334 2026-06-10T10:19:21Z Autumndancer 168015 вікіфікацыя 5153112 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Віктар Флемінг | Арыгінал імя = Victor Fleming | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Гады актыўнасці = [[1911]] — [[1948]] | Узнагароды = «[[Оскар]]» (1939) | imdb_id = 0281808 | Сайт = | Грамадзянства = }} {{Цёзкі2|Флемінг}} '''Віктар Флемінг''' ({{lang-en| Victor Fleming}}; {{ДН|23|2|1889}} — {{ДС|6|1|1949}}) — [[ЗША|амерыканскі]] рэжысёр. == Біяграфія == У Галівудзе ў 1919 годзе дэбютаваў двума фільмамі з Фэрбэнксам, ён стаў рэжысёрам. Флемінг не дамогся ў крытыкаў рэпутацыі аднаго з найвялікшых рэжысёраў Галівуду, але ўсе былі згодныя з тым, што ён майстар сваёй справы. Ён часта дамагаўся ад акцёраў бліскучай гульні і выдаваў элегантную, забаўляльную прадукцыю, асабліва яму атрымоўваліся мужчынскія прыгодніцкія фільмы. Некаторыя яго фільмы 1930-х гадоў для MGM асабліва займальныя, асабліва «Бомба», «Востраў скарбаў», «Адважныя капітаны» і вечна папулярны «Чараўнік краіны Оз». Менавіта ён пазначаны ў тытрах як рэжысёр фільма «Знесеныя ветрам», за які ён атрымаў «[[Оскар]]а», але над фільмам працавала столькі людзей, што цяжка сказаць, каму ён абавязаны сваімі добрымі якасцямі, а каму — недахопамі. Два апошнія фільмы Флемінга — «Прыгода» і «Жана Д'Арк» праваліліся. Памёр Віктар Флемінг 6 студзеня 1949 г ад сардэчнага прыступу == Абраная фільмаграфія == * 1919 — «Калі клубяцца хмары» / When the Clouds Roll by * 1920 — «Мокрая Курыца» / The Mollycoddle * 1926 — «Пастка на мужчыну» / Mantrap * 1927 — «Хула» / Hula * 1932 — «[[Чырвоны пыл]]» / Red Dust * 1937 — «[[Адважныя капітаны (фільм)|Адважныя капітаны]]» / Captains Courageous * 1939 — «[[Чараўнік краіны Оз (фільм)|Чараўнік краіны Оз]]» / The Wizard of Oz * 1939 — «[[Знесеныя ветрам (фільм)|Знесеныя ветрам]]» / Gone With The Wind * 1941 — «Доктар Джэкіл і містэр Хайд» / Dr. Jekyll and Mr. Hyde == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Віктара Флемінга}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру]] {{DEFAULTSORT:Флемінг}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] i5r49yhmqwbj52r03omg4626utqclpd 0 75483 5153033 5152753 2026-06-10T06:29:27Z StarDeg 16311 5153033 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Джон Эрнст Стэ́йнбек'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-en|John Ernst Steinbeck}} /ˈstaɪnˌbək/; {{ДН|27|2|1902}}, [[Салінас (Каліфорнія)|Салінас]], [[ЗША]] — {{ДС|20|12|1968}}) — амерыканскі [[пісьменнік]] і [[журналіст]]. == Біяграфічныя звесткі == Вучыўся ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]]. Шмат падарожнічаў, працаваў журналістам. Пры жыцці быў вельмі папулярны, многія творы выходзілі вялікімі тыражамі і рабіліся бэстсэлерамі. == Творчасць == У ранніх [[раман]]ах «Залатая чаша» (1929), «Невядомаму богу» (1933), «Квартал Тартылья-Флэт» (1935), цыкле апавяданняў «Райская паша» (1932), зборніку навел «Доўгая даліна» (1938) прасочваюцца рамантычныя тэндэнцыі. Сацыяльная праблематыка выяўлена ў рамане «Бітва з няпэўным зыходам» (1936) і аповесці «Пра мышэй і людзей» (1937). Вяршыня яго творчасці — раман «Гронкі гневу» (1939, [[Гронкі гневу (фільм)|экранізаваны ў 1940]]) пра лёс даведзеных да галечы фермераў, якія вандруюць па краіне ў пошуках працы; праз пакуты і нястачы героі ўсведамляюць сябе часцінкай абяздоленага народа. Ваенная і антыфашысцкая тэматыка адлюстравана ў кнізе нарысаў «Бомбы ўніз» і аповесці «Месяц зайшоў» (абедзве 1942). У пасляваеннай творчасці Дж. Стэйнбека (раманы «Кансервавы рад», 1945; «Аўтобус, які заблудзіў», 1947; «Добры чацвер», 1954; аповесць «Жамчужына», 1947) вылучаецца філасофскі раман «На ўсходзе ад раю» (1952, экранізаваны ў 1955), у якім сцвярджаецца думка пра здольнасць чалавека перамагчы зло ў сабе і дасягнуць любых духоўных вышынь. Аўтар эпахальнага рамана «Зіма трывогі нашай» (1961), які ідэяй маральнага ўзвышэння чалавека спрыяў новаму ўздыму амерыканскай літаратуры. Кніга нарысаў «Падарожжа з Чарлі ў пошуках Амерыкі» (1962) — даследаванне маральна-грамадскага клімату ЗША. == Узнагароды == * [[Пулітцэраўская прэмія]] (1940) * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] (1962) == Беларускія пераклады == * Гронкі гневу: Раман / Джон Стэйнбек; Пер. на бел. мову С. Дорскага; Прадм. Г. Шупенькі. — Мн.: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 1993. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Стэ́йнбек Джон Эрнст|Камароўская Т. Я.|229—230}} {{Нобелеўская прэмія/літаратура}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стэйнбек Джон Эрнст}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Журналісты ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]] efd3730cauk2bxrohkkkp8ozt3c06ic 0 77744 5152947 5136452 2026-06-09T17:54:39Z 5152947 wikitext text/x-wiki {{асоба}} [[Файл:2026.06.08. Andrzej Poczobut Photo Mariusz Kubik 02.JPG|thumb|Андрэй Пачобут у 2026 годзе]] [[Файл:Andrzej Poczobut Warsaw 9.JPG|thumb|Андрэй Пачобут і [[Марыя Пшэломец]] у часе прэзентацыі кнігі ''Сыстэм Бялорусь'' ў Варшаве, 23 кастрычніка 2013 года]] [[Файл:Andrzej Poczobut Warsaw 4.JPG|thumb|Прэзентацыя кнігі ''Сыстэм Бялорусь'' ў Варшаве, 23 кастрычніка 2013 года]] '''Андрэй Пачобут''' ({{lang-pl|Andrzej Poczobut}}, нар. {{ДН|16|4|1973}}, [[Вялікая Бераставіца]]) — журналіст, публіцыст і блогер, звязаны з [[Гродна]]м, актывіст [[Саюз палякаў на Беларусі|Саюза палякаў на Беларусі]]. [[Палітычныя зняволеныя|Палітвязень Беларусі]], [[вязень сумлення]]<ref>[http://news.liga.net/news/world/688635-zhurnalist_obvinyaemyy_v_klevete_na_lukashenko_vypushchen_iz_tyurmy.htm?utm_source=email&utm_medium=rassilka&utm_campaign=newsrubriki Журналист, обвиняемый в клевете на Лукашенко, выпущен из тюрьмы]</ref><ref name=AI>{{cite web |url=http://amnesty.org.pl/no_cache/archiwum/aktualnosci-strona-artykulu/article/7316/564.html |title=Andrzej Poczobut więźniem sumienia Amnesty International |date=2011-04-15 |publisher=[[Amnesty International]] |language=pl |accessdate=2011-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419192243/http://amnesty.org.pl/no_cache/archiwum/aktualnosci-strona-artykulu/article/7316/564.html |archivedate=2011-04-19 |url-status=dead }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 красавіка 1973 года ў гарадскім пасёлку [[Вялікая Бераставіца]] Гродзенскай вобласці. Скончыў у 1998 годзе [[Юрыдычны факультэт ГрДУ|юрыдычны факультэт]] [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]]. Працаваў выкладчыкам права ў [[Гродзенскі дзяржаўны політэхнічны каледж|Гродзенскім дзяржаўным політэхнічным каледжы]] і недзяржаўным тэхнікуме права і бізнесу (1999—2001). З 2002 стаў займацца журналістыкай<ref>Хто ёсць хто ў Беларусі / Укладальнікі Л. А. Андросік і інш. — Вільня, 2007. — 256 с. — С.162.</ref>. Працаваў у гродзенскіх газетах «[[Пагоня (1992)|Пагоня]]», «[[Дзень (газета)|Дзень]]», «[[Мясцовы час (газета)|Мясцовы час]]», «[[Глос знад Немна (1989)|Глос знад Немна]]», а таксама быў карэспандэнтам мінскай незалежнай газеты «[[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]». Займаў пасаду галоўнага рэдактара «Magazynu Polskiego na uchodźstwie» — часопіса [[Саюз палякаў на Беларусі|Саюза палякаў на Беларусі]]. З’яўляецца актыўным членам СПБ, да якога належыць з пачатку 1990-х. Заўжды выказваўся аб неабходнасці атрымання незалежнасці арганізацыі ў межах беларускага заканадаўства. Зараз займае пасаду кіраўніка Галоўнага Савета СПБ, непрызнаванага беларускімі ўладамі<ref>[http://www.zpb.org.pl/index.php?id=zpbs Структура СПБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100330162451/http://www.zpb.org.pl/index.php?id=zpbs |date=30 сакавіка 2010 }}</ref>. За грамадска-палітычную і журналісцкую дзейнасць быў неаднаразова затрыманы, пакараны штрафам, а таксама адміністрацыйным арыштам<ref>[http://charter97.org/bel/news/2005/06/21/smi ''Журналіста Андрэя Пачобута прымусам даставілі ў міліцыю'', Хартыя 97, 21 чэрвеня 2005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081006121812/http://www.charter97.org/bel/news/2005/06/21/smi |date=6 кастрычніка 2008 }}</ref><ref>[http://belarus.indymedia.org/2752 ''Андрэй Пачобут затрыманы'', Indymedia Belarus, 14 сакавіка 2006] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110123160339/https://belarus.indymedia.org/2752 |date=23 студзеня 2011 }}</ref><ref>[http://www.buntby.com/by/news/2007/jul/12/paliaki ''Спынен пераслед Саюза палякаў'', БУНТ, 12 ліпеня 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090915143642/http://www.buntby.com/by/news/2007/jul/12/paliaki/ |date=15 верасня 2009 }}</ref><ref>[http://salidarnasc.org/en/content/журналіст-андрэй-пачобут-аштрафаваны-на-15-базавых-адзінак-525-тысяч-рублёў ''Журналіст Андрэй Пачобут аштрафаваны на 15 базавых адзінак'' камітэт «Салідарнасць», 17 сакавіка 2009] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305063653/http://salidarnasc.org/en/content/%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82-%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B9-%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%82-%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BD%D0%B0-15-%D0%B1%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D1%85-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B0%D0%BA-525-%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8F%D1%87-%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%91%D1%9E |date=5 сакавіка 2016 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://spring96.org/be/news/31591|title=Андрэя Пачобута не выпусцілі з турмы забраць жонку з раддому|publisher=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]|date=19 лютага 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://baj.by/m-p-viewpub-tid-1-pid-9963.html|title=Андрэя Пачобута ўсё ж пасадзілі на 15 сутак|publisher=[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]|date=11 лютага 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110217023455/http://baj.by/m-p-viewpub-tid-1-pid-9963.html|archivedate=17 лютага 2011}}</ref>. З 2006 года з’яўляецца карэспандэнтам у Беларусі буйнога польскага выдання «[[Gazeta Wyborcza]]». Належыць да апанентаў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], якога неаднаразова крытыкаваў у сваіх артыкулах. З’яўляецца экспертам у справах, злучаных з гісторыяй спецслужб [[СССР]] і антысавецкага ўзброенага супраціву на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], перш за ўсё з тым, што тычыўся дзейнасці [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] на гэтых тэрыторыях. Мае жонку і двух дзяцей (дачку і сына). == Пераслед == Асвятляў падзеі ў Мінску [[Плошча 2010|19 снежня 2010 года]], за гэта быў асуджаны суддзём Кастрычніцкага суда Мінска Наталляй Пратасавіцкай на 15 сутак арышту. Гэта быў другі прысуд журналісту па адной і той жа справе — «за ўдзел» у несанкцыянаванай дэманстрацыі. Першы раз Пачобута аштрафавалі на 1 млн. 750 тыс. рублёў, але пракуратура апратэставала пастанову суда як занадта мяккую<ref name="Андрэй Пачобут">{{Cite web |url=https://palitviazni.info/viazen/andrej-paczobut |title=Андрэй Пачобут |access-date=4 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220120205657/https://palitviazni.info/viazen/andrej-paczobut |archivedate=20 студзеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. [[18 сакавіка]] [[2011]] гродзенская абласная пракуратура ўзбудзіла справу супраць Андрэя Пачобута за абразу Прэзідэнта Беларусі (частка 1, артыкула 368 Крымінальнага кодэксу РБ). 6 красавіка А. Пачобут быў затрыманы, калі ён накіроўваўся ў Мінск для ўдзелу ў тэлемосце з прадстаўнікамі Еўрапейскага Парламента. Першапачаткова быў затрыманы на 72 гадзіны, аднак пазней быў узяты пад варту на два месяцы<ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/3552229.html|title=Андрэя Пачобута пакінулі за кратамі|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=9 красавіка 2011}}</ref>. Супраць яго была ўзбуджана яшчэ адна крымінальная справа — за паклёп на А. Лукашэнку<ref>[http://www.charter97.org/be/news/2011/4/8/37560 ''На Пачобута завялі яшчэ адну крымінальную справу — за паклёп на прэзідэнта'', Хартыя 97, 8 красавіка 2011]</ref> (частка 1, артыкулу 367 Крымінальнага кодэксу РБ). Аналізавалі тэксты Пачобута выкладчык-філолаг Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта [[Аляксей Нікіценка]] і два супрацоўніка аддзела ідэалогіі Гродзенскага аблвыканкама — Павел Скрабко (загадчык) і Віктар Жалезняковіч (адказны за працу са СМІ)<ref name="belaruspartisan.org">{{cite web|url=http://www.belaruspartisan.org/politic/255347/|title=Андрей Почобут: Лукашенко создал себя сам|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170111093051/http://www.belaruspartisan.org/politic/255347|archivedate=11 студзеня 2017|url-status=dead|publisher=[[Беларускі партызан]]|url-status=dead}}</ref>. Працэс пачаўся 14 чэрвеня ў судзе Ленінскага раёна Гродна і праходзіў у закрытым рэжыме. 5 ліпеня 2011 года Андрэй Пачобут асуджаны на 3 гады пазбаўлення волі з адтэрміноўкай выканання прысуду на 2 гады. Суд апраўдаў журналіста па артыкуле «Абраза Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь», але прызнаў вінаватым у паклёпе. У гэты ж дзень 5 ліпеня Пачобута вызвалілі ў зале суда пад падпіску аб нявыездзе (з 6 красавіка 2011 года журналіста ўтрымлівалі ў следчым ізалятары Гродзенскай турмы № 1)<ref name="belaruspartisan.org"/>. Яшчэ адна крымінальная справа (паўторнае абвінавачанне ў паклёпе на кіраўніка дзяржавы, ч. 2 арт. 367 КК РБ) была заведзена на А. Пачобута летам 2012 года. 21 чэрвеня 2012 г. ён быў арыштаваны дома ў Гродна. Падставай сталі нататкі А. Пачобута ў блогу і яго артыкулы на сайтах «[[Хартыя'97]]» і «[[Белорусский партизан]]». 30 чэрвеня 2012 г. быў вызвалены пад падпіску аб нявыездзе<ref name="Андрэй Пачобут" />, а 15 сакавіка 2013 г. другая крымінальная справа супраць журналіста была закрытая за адсутнасцю складу злачынства<ref name="Андрэй Пачобут" />. 23 верасня 2013 г. ён быў вызвалены ад адбыцця пакарання з адтэрміноўкай па першай справе. Вызваленне адбылося пасля таго, як скончыўся тэрмін двухгадовай адтэрміноўкі<ref name="Андрэй Пачобут"/>. Ён быў зноў арыштаваны 25 сакавіка 2021 года, Вярхоўны прадстаўнік Еўрапейскага саюза па замежных справах і палітыцы бяспекі [[Жазэп Барэль]] асудзіў арышт<ref>{{Cite web|date=2021-03-25|title=EU Demands Immediate Release Of Andżelika Borys, Andrzej Poczobut, All Political Prisoners|url=https://charter97.org/en/news/2021/3/25/416169/|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210325153811/https://charter97.org/en/news/2021/3/25/416169/|archivedate=2021-03-25|accessdate=2021-03-25|publisher=[[Хартыя'97]]|language=en}}</ref>. У лютым 2023 года Пачобута прыгаварылі да 8 гадоў калоніі ўзмоцненага рэжыму<ref>{{cite web|title=Польшча — Беларусі: Вызваліце Пачобута — адкрыем пераход «Баброўнікі»|url=https://novychas.online/hramadstva/polszcza-belarusi-vyzvalice-paczobuta-adkryem|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2023-03-23|accessdate=2023-04-28}}</ref>. У красавіку 2026 года быў вызвалены ў межах абмену зняволенымі<ref name=reform>{{cite web|url=https://reform.news/navrocki-vruchil-pochobutu-vysshuju-gosudarstvennuju-nagradu-polshi|title=Навроцки вручил Почобуту высшую государственную награду Польши|publisher=[[Reform.news]]|lang=ru}}</ref>. == Узнагароды == * [[Прэмія імя Сахарава]] «За свабоду думкі» (сумесна са {{нп3|Мзія Амаглабелі|Мзіяй Амаглабелі|ka|მზია ამაღლობელი}}; 2025)<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-premia-sakharova/33566822.html|title=Ув’язненим у Білорусі й Грузії журналістам присудили премію Сахарова 2025 року|date=2025-10-22|language=uk|publisher={{нп3|Украінская рэдакцыя Радыё Свабода|Украінская рэдакцыя Радыё Свабода|uk|Українська редакція Радіо Свобода}}|access-date=2025-10-29|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20251029051016/https://www.radiosvoboda.org/a/news-premia-sakharova/33566822.html|archive-date=29 кастрычніка 2025|dead-url=no|url-status=live}}</ref> * [[Ордэн Белага Арла]] (2025)<ref name=reform/>. == Выбраная бібліяграфія == * ''Poczobut A.'' System Białoruś. — Gliwice, 2013. ISBN 978-83-246-7321-6 {{ref-pl}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://poczobut.livejournal.com/ Прыватны блог] * [https://prisoners.spring96.org/be/person/andrei-paczobut Старонка Андрэя Пачобута на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] {{Прэмія Сахарава}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пачобут Андрэй}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Саюз палякаў на Беларусі|палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Вязні сумлення]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя вязнямі сумлення арганізацыяй Amnesty International у Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] 34iiqwubwspvl1axemub93xjp1wo9se 0 77978 5153136 4847715 2026-06-10T11:25:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153136 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = Ford Fiesta | фота = Ford Fiesta MK7 Schriftzug.JPG | вытворца = [[Ford Motor Company]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|1976|2023}} | вікісховішча = Ford Fiesta }} '''Ford Fiesta''' — малалітражны пярэднепрывадны [[аўтамабіль]]. У мадэльным шэрагу кампаніі [[Ford]] прысутнічала з [[1976]] па [[2023]] год. За гэты час змянілася 7 пакаленняў. == Fiesta (1976—1983) == {{multiple image | зона = left | кірунак = vertical | подпіс = Ford Fiesta (1976—1983) | выява1 = Ford Fiesta MK1 front 20071023.jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = Ford Fiesta MK1 rear 20071023.jpg | шырыня2 = 200 }} Пры распрацоўцы аўтамабіля ў творчым конкурсе ''Ford'' задзейнічаў два ўласныя еўрапейскія дызайн-бюро: англійскае (пад кіраўніцтвам Джэка Тэльнака) і нямецкае (на чале з Увэ Банзенам), а таксама турынскае атэлье ''Ghia''. Усяго было прапанавана 25 праектаў. Лепшым з іх быў прызнаны распрацаваны Томам Чардам у атэлье ''Ghia''<ref>[https://autoreview.ru/articles/blogi/tjaarda «Меня зовут Том Чарда». Памяти дизайнера, благодаря которому появились DeTomaso Pantera и Ford Fiesta] // autoreview.ru {{ref-ru}}</ref>, але канчатковы дызайн увабраў рысы лепшых работ усіх трох студый. Праект меў унутранае пазначэнне «Bobcat». У верасні 1975 года аўтамабіль атрымаў назву '''Fiesta'''<ref>{{cite web |url = https://de.motor1.com/news/439628/ford-fiesta-namensgebung-bobcat-bambi/ |title = Ford Fiesta: So kam er zu seinem Namen |publisher = de.motor1.com |date = 2020-08-18 |accessdate = 2023-06-17 |language = de }}</ref>. Першы хэтчбэк сышоў з канвеера завода ў іспанскай Валенсіі ў маі 1976 года. Аўтамабіль быў цёпла сустрэнуты: заняў трэцяе месца ў конкурсе «[[Еўрапейскі аўтамабіль года]]» 1977 мадэльнага года<ref>[http://www.caroftheyear.org/previous-winners/1977_1/coty Previous Winners: Car of the Year — 1977] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110226104433/http://www.caroftheyear.org/previous-winners/1977_1/coty |date=26 лютага 2011 }} // caroftheyear.org {{ref-en}}</ref>, атрымаў прэмію «[[:de:Das Goldene Lenkrad|Залаты руль]]»<ref>[http://www.axelspringer.de/dl/16393964/2012_11_05_FINALE_Presse_Mappe2012finalCP.pdf Die Sieger des Goldenen Lenkrads] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141019225832/http://www.axelspringer.de/dl/16393964/2012_11_05_FINALE_Presse_Mappe2012finalCP.pdf |date=19 кастрычніка 2014 }} // axelspringer.de {{ref-de}}</ref>. Каб задаволіць попыт, вытворчасць пачалі таксама ў Германіі і Вялікабрытаніі. У студзені 1979 года выпуск перавысіў мільён машын, а ў сакавіку 1981 года — два мільёны. Fiesta першага пакалення выпускалася толькі ў выглядзе трохдзверных хэтчбэкаў. Аўтамабіль меў даўжыню 3,57 м, шырыню 1,56 м і вышыню 1,36 м і вагу ад 730 да 775 кг у залежнасці ад рухавіка. Рухавікі: ад 1,0 л магутнасцю 45 к.с. да 1,1 л магутнасцю 53 к.с. У 1977 году да маторнага шэрагу таксама далучылі рухавік 1,3 л магутнасцю 66 к.с. У 1981 годзе была выпушчаная ''Fiesta XR2'' з рухавіком 1,6 л (84 к.с.). З 1976 па 1983 год на заводах у Валенсіі (Іспанія), Дагенхеме (Вялікабрытанія), Кёльне і Саарлуі (Германія) вырабілі больш за 2,5 мільёна адзінак<ref>[http://www.autobild.de/klassik/artikel/ford-fiesta-i-ghia-5105299.html Fescher Fiesta] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170425105812/http://www.autobild.de/klassik/artikel/ford-fiesta-i-ghia-5105299.html |date=25 красавіка 2017 }} // AutoBild Klassik {{ref-de}}</ref>. == Fiesta (1983—1989) == У 1983 годзе Ford Fiesta значна мадэрнізавалі. Форма кузава засталася ранейшай. Была згладжана пярэдняя частка аўтамабіля, святлатэхніка, машына стала выглядаць больш дынамічна. Агрэгатная база таксама была палепшана: дадаліся пяціступеньчатая каробка перадач, бесступеньчатая каробка перадач CTX і дызельны рухавік 1,6 л магутнасцю 54 к.с., распрацаваны сумесна з [[Deutz AG|Klöckner-Humboldt-Deutz]]. Магутнасць Fiesta II XR2 павялічылася да 96 к.с. Агулам было выпушчана амаль 2 мільёны аўтамабіляў Ford Fiesta II. <gallery widths="200"> Выява:Ford Fiesta front 20070920.jpg Выява:Ford_Fiesta_rear_20070920.jpg </gallery> == Fiesta (1989—1996) == {{multiple image | зона = right | кірунак = vertical | подпіс = Ford Fiesta (1989–1996) | выява1 = FordFiesta2014.jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = FordFiesta2014n2.JPG | шырыня2 = 200 }} Fiesta трэцяга пакалення дэбютавала ў [[1989]] годзе. У конкурсе [[Еўрапейскі аўтамабіль года]] 1990 мадэльнага года заняла 3-е месца<ref>[http://www.caroftheyear.org/previous-winners/1990_1/coty Previous Winners: Car of the Year — 1990] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130626071657/http://www.caroftheyear.org/previous-winners/1990_1/coty |date=26 чэрвеня 2013 }} // caroftheyear.org {{ref-en}}</ref>. Аўтамабіль прыкметна дадаў у памерах і вазе, набыў пяцідзверную мадыфікацыю і рухавікі з упырскам паліва, а ў спісе опцый з’явіліся франтальныя падушкі бяспекі, АБС і электрашклопад’ёмнікі. Базавыя мадэлі аўтамабіляў абсталёўваліся бензінавымі рухавікамі 1,0 і 1,1 л. У 1991 годзе дадаўся рухавік 1,3. Таксама прапаноўваліся 1,4 і 1,6 з упырскам паліва, завяршаў шэраг 1,8-літровы дызель. Камплектацыі: ''Azura'', ''Classic'', ''Classic Quartz'', ''Classic Cabaret'', ''Popular Plus'', ''L'', ''LA'', ''LD'', ''LXD'', ''LXi'', ''Si'', ''SX'', ''Ghia''<ref>[https://www.rac.co.uk/drive/car-reviews/ford/fiesta/207534/ Ford Fiesta (1989—1995) used car review] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191113014915/https://www.rac.co.uk/drive/car-reviews/ford/fiesta/207534/ |date=13 лістапада 2019 }} // rac.co.uk {{ref-en}}</ref>. Шэраг уключаў таксама спартыўныя мадэлі ''XR2i'', ''RS Turbo'' і ''RS1800i''. Акрамя хетчбэкаў, выпускаўся грузавы варыянт ''Fiesta Kasten'', а ў 1991 годзе быў прадстаўлены фургон ''Fiesta Courier''. <gallery widths="200" perrow="4"> Выява:Ford Fiesta 91 HPIM0599.JPG|Інтэр'ер Выява:1993 Ford Fiesta Popular Van (14594976631).jpg|Fiesta Popular Van Выява:Ford Courier.JPG|Ford Courier </gallery> == Fiesta (1995—1999) == {{multiple image | зона = right | кірунак = vertical | подпіс = Ford Fiesta (1995-1999) | выява1 = Ford_Fiesta_MK4_(1995-1999)_front.jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = Ford Fiesta MK4 (1995-1999) rear.jpg | шырыня2 = 200 }} Чацвёртае пакаленне з’явілася ў выніку маштабнай мадэрнізацыі — аўтамабіль захаваў архітэктуру папярэдніка, але атрымаў новае шасі, інтэр’ер і дызайн кузава. Дэбют мадэлі адбыўся ў жніўні [[1995]] года. На аўтамабілі ўсталёўваліся бензінавыя рухавікі Endura 1,3 (50-60 к.с.) і рухавікі серыі Zetec SE: 1,25 (75 к.с.), 1,4 (90 к.с.), 1,6 (103 к.с.), а таксама дызель 1,8 D (60 к.с.). З 1996 года пачаў выпускацца абноўлены фургон ''Courier''. <gallery widths="200" perrow="4"> Выява:Fiesta mk4 interiors.JPG|Інтэр'ер Выява:FordFiestacomercialfoto2.jpg|Ford Fiesta Van </gallery> === 1999—2001 === На франкфурцкім аўташоў у [[1999]] годзе прадставілі рэстайлінгавую машыну, якая атрымала дызайн у стылі New Edge — аўтамабіль атрымаў новыя фары, іншую форму бампера і фальшрадыятарную рашотку. <center> <gallery widths="200"> Выява:Ford_Fiesta_VI_20090518_front.JPG Выява:Ford_Fiesta_VI_20090518_rear.JPG </gallery> </center> === Courier === Фургон '''Ford Courier''' пабудаваны на базе Fiesta — ад яе перайшла ўся пярэдняя частка кузава<ref>[https://www.autocentre.ua/kommercheskie/obzor-kommercheskie/ford-courier-rabotyaschiy-kurer-274704.html Ford Courier: Работящий курьер] // autocentre.ua {{ref-ru}}</ref>. Грузавы адсек аддзелены ад кабіны вадзіцеля сталёвай рашоткай, у грузапасажырскім варыянце — зашклёны. Аб’ём грузавога адсека складае 2,8 куб.м., грузападымальнасць — 600 кг. Заднія дзверы адчыняюцца на 90 або 165 градусаў. Машыны выпускаліся з трыма мадэлямі рухавікоў сямейства ''Endura'': два 60-моцныя рухавікі — бензінавы 1,3-літровы і віхракамерны дызель 1,8 л, а пасля рэстайлінгу ў 1999 годзе дадаўся агрэгат з турбанаддзіманнем 1.8 TD магутнасці 75 к.с. <center> <gallery widths="200"> Выява:Ford Courier 1996 (9420337546).jpg|thumb|Ford Courier (1995-1999) Выява:2000_Ford_Courier.jpg|thumb|Ford Courier (1999-2002) </gallery> </center> У 2002 годзе мадэль змяніў [[Ford Connect]]. === Ford Ikon, Ford Fiesta Sedan === Спецыяльна для рынку [[Індыя|Індыі]] сумесна спецыялістамі нямецкага і брытанскага аддзяленняў ''Ford'' быў распрацаваны чатырохдзверны седан '''Ford Ikon'''. Колавая база седана на 40 мм даўжэй, чым у Фіесты, а задняя навісь павялічана на 272 мм: даўжыня аўтамабіля склала 4140 мм. Багажнік меў аб’ём 400 літраў. Пад мясцовыя ўмовы эксплуатацыі былі адаптаваныя рухавік (з паніжанай ступенню сціску, разлічаны на нізкаякасны бензін) і іншыя вузлы: узмоцнена жорсткасць кузава на кручэнне, узмоцнена падвеска, мадэрнізавана тармазная сістэма, дапрацавана сістэма астуджэння рухавіка. Вытворчасць машыны была разгорнута на сумесным прадпрыемстве IMF у [[:en:Maraimalai Nagar|Мараімалаі]]<ref name="ar-1999-23">{{артыкул |загаловак = Ford Ikon: народный автомобиль из Индии |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 1999 |нумар = 23 (209) }} {{ref-ru}}</ref>. <center> <gallery widths="200"> Выява:Ford Fiesta IV sedan 01 China 2016-04-11.jpg|Ford Fiesta Sedan Выява:Ford Fiesta IV sedan 02 China 2016-04-11.jpg|Ford Fiesta Sedan Выява:Ford Ikon 2001 Rojo Bravio.JPG|Ford Ikon </gallery> </center> == Fiesta (2001—2008) == У [[2001]] годзе быў прадстаўлены аўтамабіль пятага пакалення. У адрозненне ад папярэдніх пакаленняў Фіеста, якія спадкавалі некаторыя канструктыўныя асаблівасці ад самай першай Фіесты 1976 года, пятае пакаленне было створана цалкам новым. Кузаў стаў не толькі даўжэй і шырэй, але і прыкметна вышэй. Праз тры гады выйшла ў свет «зараджаная» Fiesta ST з двухлітровым 150-моцным маторам. У [[2004]] годзе на заводзе Ford у Германіі пачата вытворчасць Fiesta Van — новага фургона на базе Fiesta. Пасля рэстайлінгу ў [[2005]] годзе Ford Fiesta атрымала новую галаўную оптыку і рашотку радыятара, новыя заднія ліхтары, а таксама іншую пластыку пярэдняга бампера. Рашотка новай Ford Fiesta стала шырэй, фары — больш выразнымі. Выпускаецца спартыўная версія Fiesta ST c 2.0 літровым маторам. Гэты аўтамабіль прапануецца з 3-дзверным кузавам і верхнім заднім спойлерам. <center> <gallery> Выява:Ford_Fiesta_MK6_front_20070926.jpg|Ford Fiesta ’02 (2001–2005) Выява:Ford_Fiesta_MK6_rear_20070926.jpg|Ford Fiesta ’02 (2001–2005) </gallery> <gallery> Выява:Ford_Fiesta_(VI,_Facelift)_%E2%80%93_Frontansicht,_17._Juni_2011,_W%C3%BClfrath.jpg|Ford Fiesta ’06 (2005–2008) Выява:Ford_Fiesta_(VI,_Facelift)_%E2%80%93_Heckansicht,_17._Juni_2011,_W%C3%BClfrath.jpg|Ford Fiesta ’06 (2005–2008) Выява:Ford_Fiesta_ST_rear_20080110.jpg|Ford Fiesta ST (2005–2008) Выява:Ford Fiesta VAN 1.4 TDCi Mk.5 Facelift from2007 rear.jpg|Ford Fiesta VAN (2007–2008) </gallery> </center> {{Гл. таксама|Ford Fusion}} == Fiesta (2008—2017) == {{multiple image | зона = left | кірунак = vertical | подпіс = Ford Fiesta VI | выява1 = Ford_Fiesta_VII_front_20091003.jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = Ford_Fiesta_VII_rear_20091003.jpg | шырыня2 = 200 }} Вытворчасць пачалася 14 жніўня 2008 года на заводзе ў [[Кёльн]]е. Выпускаўся ў выглядзе 3- і 5-дзвернага хэтчбека, а з 2010 для рынку ЗША таксама і седан. Выкарыстоўваў агульную платформу з [[Mazda 2]]. <center> <gallery> Выява:2011_Ford_Fiesta_S_sedan_front_--_07-10-2010.jpg Выява:2011_Ford_Fiesta_S_sedan_rear_--_07-10-2010.jpg </gallery> </center> === 2012—2017 === [[Выява:Ford Fiesta - Mondial de l'Automobile de Paris 2012 - 002.jpg|thumb|200px|Абноўлены Ford Fiesta на Парыжскім аўтасалоне, 2012]] У верасні 2012 на Парыжскім аўтасалоне адбылася прэм’ера абноўленага хэтчбэка ''Fiesta''<ref>[http://www.zr.ru/events/paris/page/477660-ford_snal_zanaves_s_obnovlennoj_fiesta_i_pokazal_versiju_st Ford зняў заслону з абноўленай Fiesta і паказаў версію ST] // За рулём {{ref-ru}}</ref>. Абноўлены аўтамабіль атрымаў трапецыяпадобную рашотку радыятара, выкананую ў карпаратыўным стылі мадэляў Ford. Мадэль таксама атрымала святлодыёдныя фары, змененыя корпусы люстэркаў з паўторнікамі паваротаў, заднія ліхтары, спойлер на вечку багажніка і абноўленую каляровую гаму. Абноўлены седан быў прадстаўлены у кастрычніку 2012 года ў рамках аўтасалона ў бразільскім горадзе [[Сан-Паўлу]]<ref>[http://motor.ru/news/2012/10/23/fiesta/ «Форд» абнавіў седан Fiesta] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130726040253/http://motor.ru/news/2012/10/23/fiesta/ |date=26 ліпеня 2013 }} // motor.ru {{ref-ru}}</ref>. Для абноўленага седана Fiesta таксама была мадэрнізаваная падвеска і пераналаджаны электраўзмацняльнік рулявога кіравання. Мадэль стане прапаноўвацца з адным 1,6-літровым чатырохцыліндравым рухавіком. <center> <gallery> Выява:Ford Fiesta - Mondial de l'Automobile de Paris 2012 - 006.jpg|Выгляд ззаду Выява:Ford Fiesta 2013 MIAS.JPG|Седан </gallery> </center> == Fiesta (2017—2023) == {{multiple image | зона = right | кірунак = vertical | подпіс = Ford Fiesta VII | выява1 = 2017 Ford Fiesta Zetec Turbo 1.0 Front.jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = 2017 Ford Fiesta Zetec Turbo 1.0 Rear.jpg | шырыня2 = 200 }} Fiesta VII, прадстаўлены ў лістападзе 2016 года, з’яўляўся грунтоўна мадэрнізаваным аўтамабілем мінулага пакалення<ref>[https://www.zr.ru/content/news/904477-novyj-ford-fiesta-vse-chto-vy/ Все, что нужно знать про новый Ford Fiesta] // zr.ru {{ref-ru}}</ref>. Даўжыня павялічылася на 71 мм — да 4040 мм, шырыня вырасла да 1734 (на 12 мм), колавая база — 2493 мм (на 4 мм). Пярэдняя каляіна пашырылася на 30 мм, а задняя — на 10 мм. У сакавіку [[2018]] года на Жэнеўскім аўтасалоне дэбютавала мадыфікацыя ''Fiesta ST''<ref>[https://www.zr.ru/content/news/905620-novyj-ford-fiesta-st-dva-gor/ Новый Ford Fiesta ST: два «горшка» и один в резерве] // zr.ru {{ref-ru}}</ref>. Шэраг рухавікоў складаюць бензінавы трохцыліндравы матор аб’ёмам 1,1 л (магутнасцю 70 або 85 к.с.) і трохцыліндравы рухавік серыі EcoBoost з наддзіманнем аб’ёмам 1,0 л (100, 125 і 140 к.с.), а таксама турбадызель 1,5 TDCi (85 і 120 к.с.). ''Fiesta ST'' абсталяваны трохцыліндравым 200-моцным 1,5-літровым бензінавым турбаматорам EcoBoost з камбінаваным упырскам паліва і сістэмай дэактывацыі аднаго цыліндра. У 2022 годзе спынілі вытворчасць трохдзверных хэтчбекаў<ref>{{cite news |url = https://de.motor1.com/news/581266/ford-fiesta-dreituerer-einstellung-2022/ |title = Ford Fiesta: Der Dreitürer wird 2022 eingestellt |publisher = de.motor1.com |date = 2022-04-21 |accessdate = 2023-06-17 |language = de }}</ref>, а ў 2023 годзе Fiesta канчаткова знялі з вытворчасці. Апошнія машыны былі выраблены 7 ліпеня 2023 года<ref>{{cite news |url = https://www.autocar.co.uk/car-news/new-cars/ford-fiesta-production-ends-after-47-years |title = Ford Fiesta production ends after 47 years |publisher = autocar.co.uk |date = 2023-07-07 |accessdate = 2023-07-10 |language = en }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web |url = https://de.motor1.com/news/670748/ford-fiesta-1976-2023-rueckblick/ |title = Ford Fiesta (1976-2023): Ein Rückblick zum Abschied |publisher = de.motor1.com |date = 2023-06-06 |accessdate = 2023-06-17 |language = de }} * [https://www.abw.by/archive/508/vr-ford_fiesta_ka/ Без «зетека» Ford — «букашка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130905224030/http://www.abw.by/archive/508/vr-ford_fiesta_ka/ |date=5 верасня 2013 }} // abw.by {{ref-ru}} * [http://www.smallcars.ru/ford_fiesta/ford_fiesta_shest_pokoleniy_legendy.html Ford Fiesta. Шэсць пакаленняў легенды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120322010521/http://www.smallcars.ru/ford_fiesta/ford_fiesta_shest_pokoleniy_legendy.html |date=22 сакавіка 2012 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford|Fiesta]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] pb1258x8gdaohgz02auxt94e5abnkl4 0 78072 5152992 5026333 2026-06-09T20:44:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152992 wikitext text/x-wiki '''Audi A4''' ({{lang-be|Аўдзі А4}}) — сямейства аўтамабіляў сярэдняга класа, якое выпускаецца кампаніяй [[Audi]]. У мадэльным шэрагу кампаніі — з [[1994]] года. Папярэднік — [[Audi 80]]. З пачатку выпуску змянілася пяць пакаленняў: B5 (1994—2001), B6 (2001—2004), B7 (2004—2008), B8 (2007—2015), B9 (2015—2024). У сакавіку 2023 года кіраўніцтвам маркі была анансавана змена сістэмы наймення мадэляў: цотныя лікі далей будуць выкарыстоўвацца для [[электрамабіль|электрамабіляў]], няцотныя — для машын з [[РУЗ|рухавікамі ўнутранага згарання]]<ref>{{cite news |url = https://www.autobild.de/artikel/auto-audi-a4-a5-a6-a7-verbrenner-elektroauto-namen-22592435.html |title = Exklusiv: Audi bestätigt einschneidende Veränderung |publisher = [[AutoBild]] |date = 2009-02-17 |access-date = 2024-07-31 |lang = de }}</ref>. Такім чынам, [[седан]] і ўніверсал генерацыі B10, прадстаўленыя ўлетку 2024 года, былі выпушчаныя як «[[Audi A5]]»<ref>{{cite web |author = Roland Hildebrandt |url = https://de.motor1.com/news/728533/audi-neue-modellpalette-namen-uebersicht/ |title = Audi: Die neue Modellpalette in der Übersicht |publisher = de.motor1.com |date = 2023-03-16 |access-date = 2024-07-31 |lang = de }}</ref>. == B5 (1994—2001) == [[Файл:Audi A4 front 20080326.jpg|thumb|Audi A4 B5|250px]] Першы седан Audi А4 быў выпушчаны ў канцы [[1994]] года. Універсал і паўнапрывадная Audi A4 quattro дэбютавалі ў [[1996]] годзе. Аўтамабіль грунтаваўся на абноўленай платформе B5 (PL45). У [[1999]] годзе аўтамабіль зведаў рэстайлінг. Выпускаўся да [[2001]] года. Усяго за час вытворчасці выпушчана 1.170.269 седанаў і 510.720 універсалаў першага пакалення. <gallery widths="200" perrow="4"> Выява:1996 Audi A4 SE 1.8 Front (1).jpg|Audi А4 (1994–1999) Выява:1996 Audi A4 SE 1.8 Rear (1).jpg|Audi А4 (1994–1999) Выява:Audi A4 B5 Avant 20090815 front.JPG|Audi А4 Avant (1996–1999) Выява:Audi A4 B5 Avant 20090815 rear.JPG|Audi А4 Avant (1996–1999) Выява:Audi A4 B5 Facelift front 20090923.jpg|Audi А4 (1999–2001) Выява:Audi A4 B5 Facelift rear 20090923.jpg|Audi А4 (1999–2001) Выява:Audi A4 B5 Avant 1.9 TDI Facelift.jpg|Audi А4 Avant (1999–2001) Выява:Audi A4 B5 Avant 1.9 TDI Facelift Heck.jpg|Audi А4 Avant (1999–2001) </gallery> == B6 (2001—2004) == [[Файл:Audi A4 B6 sedan -- 04-20-2010.jpg|thumb|Audi A4 B6|250px]] Другое пакаленне дэбютавала ў [[2000]] г. Серыйны выпуск пачаўся з [[2001]] года. Дызайн быў выкананы ў стылі другога пакалення [[Audi A6]]. З’явілася версія [[кабрыялет]] (Cabriolet). Усяго за час вытворчасці было выраблена 718.219 седанаў і 482.633 універсала. {{clear}} == B7 == {{multiple image | зона = right | кірунак = vertical | подпіс = Audi A4 B7 (2004–2008) | выява1 = Audi A4 B7 front 20080318.jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = Audi A4 B7 rear 20080318.jpg | шырыня2 = 200 }} У канцы [[2004]] года Audi A4 была істотна перароблена. З тэхнічнага пункту гледжання '''Audi A4 B7''' выкарыстоўваў усё тую ж платформу PL46, што і папярэднік ''A4 B6'', але дызайн быў перапрацаваны ў новым фірменным стылі Вальтэра дэ Сільвы, адбыліся змены сярод рухавікоў<ref name="autokult-a4-b7">[http://autokult.pl/27261,uzywane-audi-a4-b7-2-0-tdi-pd-2004-2008-poradnik-kupujacego Używane Audi A4 B7 2.0 TDI PD 2004—2008 — poradnik kupującego] // autokult.pl {{ref-pl}}</ref>, таксама зведала абнаўленне электроніка. <center> <gallery widths="200" perrow="4"> Выява:Audi A4 Avant TDI S-line (B7) – Heckansicht, 15. August 2011, Mettmann.jpg|Audi A4 Avant B7 (2004–2008) Выява:Audi A4 B7 Cabriolet 1.8 T S-Line rear 20100519.jpg|Audi A4 Cabriolet B7 (2006–2009) </gallery> </center> З рухавікоў, якія ўжо былі на B6 і засталіся ў шэрагу, былі бензінавыя 1,6 MPI, 1,8 T, 2,0 і 1,9 TDI і мадэрнізаваны 2,5 TDI. Цалкам новымі ў гаме былі 2,0 TFSI і 3,2 FSI. Замест больш магутнай версіі рухавікоў 1,9 TDI з’явіўся 2,0 TDI. 2,7 TDI у 2006 годзе цалкам выцясніў 2,5 TDI. Седаны і ўніверсалы Avant ''B7'' вырабляліся да 2008 года, кабрыялеты — да 2009-га. [[Файл:Seat Exeo 20090603 front.JPG|thumb|left|175px|[[Seat Exeo]]]] {{Асноўны артыкул|Seat Exeo}} Пасля заканчэння вытворчасці ''Audi A4 B7'' абсталяванне было перанесена ў Іспанію, дзе вытворчасць мадэлі была пачата пад маркай '''Seat Exeo''' (2008—2013). {{clear}} == B8 == {{multiple image | зона = right | кірунак = vertical | подпіс = Audi A4 B8 (2007–2011) | выява1 = Audi A4 B8 Limousine Ambiente 2.0 TDI Eissilber.JPG | шырыня1 = 200 | выява2 = Audi A4 B8 Limousine Ambiente 2.0 TDI Eissilber Heck.JPG | шырыня2 = 200 }} У верасні [[2007]] года на Франкфурцкім аўтасалоне адбылася прэм’ера цалкам новага пакалення ''A4''. Аўтамабіль пабудаваны платформе Audi MLP (''Modular Longitudinal Platform'' — модульная падоўжная платформа), якая таксама была выкарыстана на мадэлі [[Audi A5|А5]]<ref>[http://motor.ru/news/2007/09/16/afournew/ Действительно новое поколение Audi A4] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140830084240/http://motor.ru/news/2007/09/16/afournew/ |date=30 жніўня 2014 }} // motor.ru {{ref-ru}}</ref>. Яе галоўная асаблівасць — павялічаная колавая база (да 2808 міліметраў) і ссунутая наперад на 154 міліметра пярэдняя вось. Гэта дазволіла размясціць рухавік з каробкай перадач у межах колавай базы, лепш размеркаваўшы вагу па восях і пазбавіць аўтамабіль ад недастатковай паварочвальнасці. З гэтай жа мэтай пярэднюю каляіну зрабілі на 13 міліметраў шырэй за заднюю. Спачатку было прадугледжана пяць рухавікоў. Гэта два бензінавыя — 1,8 TFSI (160 к.с.), і 3,2 FSI (265 к.с.), а таксама тры дызельныя — аб’ёмам 2,0-, 2,7- і 3,0 літры (магутнасцю 143, 190 і 240 к.с. адпаведна). Лінейка трансмісій складаецца з шасціступеньчатай механічнай каробкі перадач, бесступеньчатага варыятара Multitronic, а таксама шастіхуткаснага «аўтамата». Традыцыйна аўтамабіль прапануецца як з пярэднім прывадам, так і з паўнапрываднай трансмісіяй quattro. Прэм’ера ўніверсала Avant адбылася ў сакавіку [[2008]] на Жэнеўскім аўтасалоне<ref>[http://motor.ru/news/2008/02/20/audiavant/ Audi официально представила новый универсал A4] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120722133809/http://motor.ru/news/2008/02/20/audiavant/ |date=22 ліпеня 2012 }} // motor.ru {{ref-ru}}</ref>. Аб’ём багажнага аддзялення ўніверсала роўны 490 літрам, а пры складзеных задніх сядзеннях — 1430 літраў. Разам са з’яўленнем Avant, у 2008 годзе быў пашыраны шэраг рухавікоў. На аснове 1,8-літровага рухавіка з турбанаддзіманнем з’явіліся два рухавіка 2,0 TFSI (180 к.с. або 211 к.с.). <center> <gallery widths="200" perrow="4"> Выява:Audi A4 Avant 2.0 TDI (B8) front 20100515.jpg|Audi A4 Avant (2008–2011) Выява:Audi A4 Avant 2.0 TDI (B8) rear 20100515.jpg|Audi A4 Avant (2008–2011) Выява:Audi A4 B8 Limousine Ambiente 2.0 TDI Eissilber Interieur.JPG|Інтэр'ер </gallery> </center> === Audi A4L === [[Файл:Audi A4L 2.0T.jpg|thumb|Audi A4L]] Для кітайскага рынку са студзеня 2009 года выпускаецца мадыфікацыя '''A4L'''<ref>[http://www.zr.ru/content/news/35366-audi_a4l_-_specialno_dla_kitaja/ Audi A4L — специально для Китая] // За рулём {{ref-ru}} </ref>. Аўтамабіль стаў даўжэй на 60 мм, і цяпер яго агульная даўжыня складае 4,76 метра. Лінейка рухавікоў прадстаўлена 2.0 TFSI магутнасцю 180 к.с і 265-моцным рухавіком 3.2 FSI. Падвеска A4L была адаптаваная для мясцовых умоў эксплуатацыі. Зборка Audi A4L ажыццяўляецца ў Кітаі. === Audi A4 allroad quattro === [[Файл:Audi A4 allroad quattro Phantomschwarz.JPG|thumb|200px|left|Audi A4 Allroad quattro]] Прэм’ера Audi A4 allroad quattro адбылася ў пачатку сакавіка 2009 года на Мотаршоу ў Жэневе<ref>[http://motor.ru/news/2009/02/16/allroad/ Компания Audi представила «внедорожную» версию универсала A4] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140409094923/http://motor.ru/news/2009/02/16/allroad/ |date=9 красавіка 2014 }} // motor.ru {{ref-ru}}</ref>. Мадыфікацыя атрымала пластыкавыя накладкі на кузаве, якія абараняюць яго ад пашкоджанняў і драпін, павялічаны на 45 міліметраў дарожны прасвет (да 180 міліметраў), пашыраную на 20 міліметраў каляіну, абарону дна сталёвымі лістамі, фірмовую сістэму поўнага прывада quattro і 17-цалёвыя колавыя дыскі. На еўрапейскім рынку «пазадарожны» ўніверсал Audi A4 прапануецца з трыма рухавікамі. Першы — гэта бензінавы рухавік 2,0 л (211 к.с.), які можа агрэгатавацца з сяміступеністай рабатызаванай каробкай перадач S-Tronic з двума счапленнямі. Астатнія маторы — гэта двух і трохлітровыя дызелі магутнасцю 170 і 240 к.с. адпаведна. Кожны з рухавікоў абсталяваны турбанагнятальнікам і сістэмай непасрэднага ўпырску паліва. {{clear}} === 2011—2015 === У лістападзе [[2011]] года быў праведзены рэстайлінг мадэлі, які ўключае як тэхнічныя, так і знешнія змены. Абноўлены A4 атрымаў святлодыёдныя фары і заднія ліхтары. У салоне крыху памянялася прыборная панэль і цэнтральная кансоль, на якой абнавіліся блокі клімат-кантролю і кіравання мультымедыйнай систэмай і змянілася форма селектара MMI. A4 атрымалі абноўленае шасі з магчымасцю ўсталёўкі адаптыўнай падвескі, электрамеханічны ўзмацняльнік руля і мадэрнізаваную сістэму поўнага прывада<ref>[http://motor.ru/news/2011/10/27/audi/ Компания Audi разом обновила все семейство А4] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140405235819/http://motor.ru/news/2011/10/27/audi/ |date=5 красавіка 2014 }} // motor.ru {{ref-ru}}</ref>. Абнавілася лінейка рухавікоў. <center> <gallery widths="200"> Выява:Audi_A4_B8_Facelift_Limousine_Ambiente_1.8_TFSI_multitronic_Eissilber.JPG|Audi A4 B8 (2011–2015) Выява:Audi_A4_B8_Facelift_Limousine_Ambiente_1.8_TFSI_multitronic_Eissilber_Heck.JPG|Audi A4 B8 (2011–2015) Выява:Audi A4 B8 Facelift Avant Ambition S line 2.0 TDI Daytonagrau Heck.JPG|Audi A4 Avant (2011–2015) Выява:Audi A4 B8 Facelift Limousine Ambiente 1.8 TFSI multitronic Eissilber Interieur.JPG|Інтэр'ер </gallery> </center> == B9 == [[Файл:2018 Audi A4 Sport TDi Quattro S-A 2.0.jpg|thumb|200px|Audi A4 B9 (2015—2023)]] У [[2015]] годзе адбылася прэм’ера ''A4'' пятага пакалення<ref>[http://www.zr.ru/content/news/794189-novoe-pokolenie-audi-a4-predstavili-oficialno/ Новое поколение Audi A4 представили официально] // За рулём {{ref-ru}} </ref>. Аўтамабіль базуецца на модульнай платформе ''MLB''. Аўтамабіль дэбютаваў з трыма бензінавымі і чатырма дызельнымі рухавікамі. Бензінавыя — турбіраваны 1,4 магутнасцю 150 к.с., а таксама два двухлітровыя рухавікі магутнасцю 190 і 252 к.с. Шэраг дызельных агрэгатаў складаецца з двухлітровых чатырохцыліндравых рухавікоў, якія выдаюць 150 к.с. і 190 к.с., а таксама шасціцыліндравых матораў аб’ёмам 3 літры (218 і 272 к.с). Таксама з’явілася мадыфікацыя, якая працуе на сінтэтычным метане — ''g-tron''. Яна абсталявана 170-моцным двухлітровым турбарухавіком. Балоны для газу размяшчаюцца ў задняй частцы кузава. У іх можна захоўваць да 19 кілаграмаў газу пад ціскам 200 бар. Пры гэтым машына абсталявана яшчэ і бакам для бензіну, які выкарыстоўваецца, калі ў балонах застаецца менш 0,6 кілаграма газу. <center> <gallery widths="200"> Выява:2017 Audi A4 (8W) sport quattro sedan (2018-10-19) 02.jpg|Audi A4 B9 (2015–...) Выява:Audi A4 Avant 3.0 TDI S-line (B9) – Frontansicht, 3. Januar 2016, Düsseldorf.jpg|Audi A4 Avant (2015–...) Выява:2018 Audi A4 Allroad Quattro Front.jpg|Audi A4 allroad quattro (2015–...) Выява:Audi A4L B9 03 China 2017-04-06.jpg|Audi A4L Выява:2015 Audi A4 B9 2.0 TFSI quattro 185 kW S line Cockpit Interieur Innenraum.jpg|Інтэр'ер </gallery> </center> == У спорце == [[Файл:1996AudiQuattroA4.jpg|thumb|Audi A4 quattro (Super Touring)]] [[Файл:Mike Rockenfeller - Brands Hatch Sept 2011.jpg|thumb|[[Audi A4 DTM]]]] З 1995 па 1999 год Audi A4 quattro выступаў у чэмпіянаце супертурынгавых аўтамабіляў. У 2003 годзе Audi A4 STCC выйграў чэмпіянат Швецыі па кузаўных гонках (STCC). У 2004—2011 гады [[Audi A4 DTM|прататыпы-«сілуэты» Audi A4]] удзельнічалі ў чэмпіянаце [[Deutsche Tourenwagen Masters|DTM]]. За восем сезонаў гоншчыкі Audi заваявалі пяць чэмпіёнскіх тытулаў<ref>{{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/grand-finale-for-the-audi-a4-dtm-1698 |title = Grand finale for the Audi A4 DTM |work = audi-mediacenter.com |date = 2011-10-14 |accessdate = 2023-11-11 |language = en |archive-date = 10 лістапада 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231110130435/https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/grand-finale-for-the-audi-a4-dtm-1698 |url-status = dead }}</ref>. {{зноскі}} == Гл. таксама == * {{Commons|Category:Audi A4}} * [[Audi 80]] * [[VW Passat]] * [[Seat Exeo]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі Audi|A4]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] 01uwz4g68dbmehli871xu9ly695dp55 0 86116 5152978 5151217 2026-06-09T19:39:20Z Pabojnia 135280 афармленне 5152978 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Тып=Спасылка|Тур}} {{Таксон | name = † Тур | regnum = Жывёлы | image file = Ur-painting.jpg | image title = | image descr = | parent = Bos | rang = Від | latin = Bos primigenius | author = ([[Bojanus]], [[1827]]) | syn = | typus = | children name = | children = | range map = Bos primigenius map.jpg | range map caption = | range map width = | range legend = Карта рассялення тура | iucnstatus = EX | wikispecies = Bos primigenius | commons = Bos primigenius | iucn = 136721 | itis = 183845 | ncbi = 9909 | eol = 11021570 }} '''Тур''' (''Bos primigenius'') — [[Галацэнавае выміранне|вымерлы]] [[Біялагічны від|від]] [[Парнакапытныя|парнакапытных жывёл]] роду {{bt-bellat|Сапраўдныя быкі{{!}}сапраўдных быкоў|Bos}} падсямейства {{bt-bellat|Быкі (падсямейства){{!}}быкоў|Bovinae}} сямейства {{bt-bellat|Пустарогія{{!}}пустарогіх|Bovidae}}, першабытны [[дзікі бык]], прабацька сучаснай [[Буйная рагатая жывёла|буйной рагатай жывёлы]]. З вышынёй у карку да 180 см у быкоў і 155 см у кароў, быў адной з самых буйных [[Фітафагія|траваедных жывёл]] у [[галацэн]]е; меў масіўныя падоўжаныя і шырокія рогі, якія дасягалі 80 см у даўжыню. Жыў з другой паловы [[Чацвярцічны перыяд|антрапагену]] ў [[лесастэп]]ах і [[стэп]]ах Усходняга паўшар’я. Цяпер лічыцца вымерлым у выніку гаспадарчай дзейнасці чалавека і інтэнсіўнага палявання. Апошняя асобіна не была забітая на паляванні, а загінула ў 1627 годзе ў лясах недалёка ад {{нп3|Яктароў|Яктарова|pl|Jaktorów}}) — лічыцца, што з-за хваробы, якая закранула маленькую генетычна слабую і ізаляваную папуляцыю апошніх жывёл гэтага роду. == Этымалогія == Слова «тур» у значэнні «дзікі бык» паходзіць ад {{lang-orv|туръ}}. Слова на індаеўрапейскім узроўні роднасна {{lang-grc|ταῦρος}}, {{lang-lt|taũras}} «буйвал, тур», {{lang-lt2|taurė̃}} «чарка, слоік», {{lang-prg|tauris}} «зубр», {{lang-la|taurus}} «бык», {{lang-ga|tarb}} — тое самае, далей — {{lang-ae|staōra-}} м. «буйная рагатая жывёла», {{lang-got|stiur}} «бык, цяля»<ref>Тур // Слоўнік Фасмера. Т. 4. стар. 122</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Taurus |title=Online Etymology Dictionary. Taurus |access-date=2019-10-06 |archive-date=2019-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007063749/https://www.etymonline.com/word/Taurus |url-status=live }}</ref>.  [[Праіндаеўрапейская мова|Праіндаеўрапейскае]] слова ^*''tawros'', да якога ўзыходзяць гэтыя словы, параўноўваецца з [[Прасеміцкая мова|прасеміцкім]] ^*''tawr'', што азначае «бык» (пар. {{lang-he|שׁוֹר}}, [шор], бык)<ref>{{Cite web |url=https://www.pealim.com/ru/dict/4336-shor/ |title=שׁוֹר |access-date=2019-10-07 |archive-date=2019-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007171528/https://www.pealim.com/ru/dict/4336-shor/ |url-status=live }}</ref>, {{lang-ar|ثور}}, [θawr], бык<ref>Арабско-русский словарь. Баранов Х. К. Москва. 2001</ref>), ад якога яно, можа быць, і паходзіць, быўшы запазычаным з прасеміцкай. Іншая гіпотэза заключаецца ў тым, што абодва словы былі запазычаныя або пайшлі з нейкай трэцяй мовы<ref>{{артыкул|аўтар=Иллич-Свитыч В. М.|загаловак=Древнейшие индоевропейско-семитские языковые контакты|выданне=Проблемы индоевропейского языкознания|год=1964|старонкі=3—12}}</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC&pg=PA147 Anthony, David. The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World, Princeton University Press, 2007]</ref>. == Апісанне == [[Файл:Bos primigenius (100866183) (grey).jpg|міні|250px|Ілюстрацыя [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунда Герберштэйна]], падпісаная «''Urus sum, polonis Tur, germanis Aurox; ignari Bisontis nomen dederant»''; у перакладзе: «Я Urus, ''Tur'' па-польску, ''Aurox'' у Германіі; невукі далі мне імя Bison».]] [[Файл:Copenhagen Zoological Museum Aurochs bull.jpg|міні|250px|Шкілет аўра з вострава [[Зеландыя (востраў)|Зеландыя]] ў [[Данія|Даніі]], выстаўлены ў {{нп3|Музей натуральнай гісторыі Даніі|Музеі натуральнай гісторыі Даніі||Natural History Museum of Denmark}}]] Згодна з апісаннем XVI стагоддзя [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунда фон Герберштэйна]], тур быў смалена-чорным з шэрай паласой на спіне; [[Дрэварыт]], зроблены ў 1556 годзе, грунтаваўся на выбракаваным туры, атрыманым ім у [[Мазовія|Мазовіі]]<ref>{{cite journal|author=Senglaub, K.|year=2002|title=Sigmund von Herberstein (1486–1566) und die historischen Konfusionen um Ur und Wisent|journal=Säugetierkundliche Informationen|volume=5|issue=26|pages=253–266|url=https://www.zobodat.at/biografien/Herberstein_Sigmund_von_Saeugetierkdl-Inf_26_0253-0266.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.zobodat.at/biografien/Herberstein_Sigmund_von_Saeugetierkdl-Inf_26_0253-0266.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. У 1827 годзе {{нп3|Чарльз Гамільтан Сміт||ru|Смит, Чарлз Гамильтон}} апублікаваў выяву тура, заснаваную на [[Алейны жывапіс|карціне алеем]], якую ён набыў у гандляра ў [[Аўгсбург]]у і якая, як мяркуецца, была зроблена ў пачатку XVI стагоддзя<ref>{{cite book|author=Lydekker, R.|author-link=Richard Lydekker|year=1912|location=London|publisher=Methuen &Co. Ltd.|title=The ox and its kindred|pages=37–67|chapter=The wild Ox and its extermination|chapter-url=https://archive.org/details/oxitskindred00lyde/page/50/mode/2up}}</ref>. Мяркуецца, што на гэтай карціне быў намаляваны тур, хоць некаторыя аўтары меркавалі, што на ёй мог быць намаляваны гібрыд тура і свойскага быка<ref>{{Cite journal|last1=Pyle|first1=C.M.|title=Update to: "Some late sixteenth-century depictions of the aurochs (''Bos primigenius'' Bojanus, extinct 1627): New evidence from Vatican MS Urb. Lat. 276|doi=10.3366/anh.1995.22.3.437|journal=Archives of Natural History|volume=22|issue=3|pages=437–438|year=1995|url=https://www.euppublishing.com/doi/abs/10.3366/anh.1995.22.3.437?src=recsys | issn = 0260-9541 }}</ref>. Сучасныя рэканструкцыі тура заснаваны на [[шкілет]]ах і інфармацыі, атрыманай з мастацкіх малюнкаў таго часу і гістарычных апісанняў жывёлы. === Колер поўсці === Рэшткі поўсці тура не былі вядомыя да пачатку 1980-х гадоў<ref>{{Cite journal|author=Ryder, M.L.|doi=10.1016/0305-4403(84)90045-1|title=The first hair remains from an aurochs (''Bos primigenius'') and some medieval domestic cattle hair|journal=Journal of Archaeological Science|volume=11|pages=99–101|year=1984|issue=1|bibcode=1984JArSc..11...99R}}</ref>. Малюнкі паказваюць, што ў паўночнаафрыканскага тура на спіне мог быць светлы знак сядла<ref name="Frisch3">{{cite book|title=Der Auerochs: Das europäische Rind|first=W.|last=Frisch|year=2010|isbn=978-3-00-026764-2|publisher=Lipp Graphische Betriebe|place=Starnberg}}</ref>. Цяляты, верагодна, нараджаліся з каштанавай афарбоўкай, а маладыя быкі станавіліся чорнымі з вузкім белым «рамянём» уздоўж спіны, які праходзіць па хрыбетніку, у той час як каровы захоўвалі рудавата-бурую афарбоўку. Абодва полы мелі светлую пысу, але доказаў варыяцый у колеры поўсці не існуе. Егіпецкія магільныя малюнкі паказваюць буйную рагатую жывёлу з чырванавата-карычневай афарбоўкай поўсці ў абодвух полаў, са светлым сядлом, але форма рога сведчыць аб тым, што яны могуць адлюстроўваць свойскую буйную рагатую жывёлу. Многія прымітыўныя пароды буйной рагатай жывёлы, асабліва тыя, што з [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]], дэманструюць колер поўсці, падобны да тура, у тым ліку чорны колер у быкоў са светлай звілістай палоскай, бледным ротам і падобным палавым дымарфізмам у колеры. Асаблівасць, якую часта прыпісваюць турам, — светлыя валасы на лбе. Згодна з гістарычным апісаннем тура, у яго былі доўгія кучаравыя валасы на лбе, але ні ў адным не згадваецца пэўны колер. Нягледзячы на тое, што афарбоўка прысутнічае ў розных прымітыўных парод буйной рагатай жывёлы, верагодна, гэта змяненне колеру, якое з’явілася пасля прыручэння. === Форма цела === [[Файл:Aurochsfeatures.jpg|міні|250px|Малюнак на аснове шкілета быка з [[Лунд]]а і шкілета каровы з [[Кембрыдж]]а з характэрнымі рысамі тура]] [[Файл:Indian Aurochs B p namadicus 3.jpg|міні|250px|Спекулятыўны профіль індыйскага тура]] Прапорцыі і форма цела тура моцна адрозніваліся ад многіх сучасных парод буйной рагатай жывёлы. Напрыклад, ногі былі значна даўжэйшымі і больш стройнымі, у выніку чаго вышыня ў карку была амаль роўная даўжыні тулава. Чэрап з вялікімі рагамі быў значна большы і больш выцягнуты, чым у большасці парод буйной рагатай жывёлы. Як і ў іншай дзікай буйной рагатай жывёлы, форма цела тура была атлетычнай і, асабліва ў быкоў, дэманстравала моцна выяўленую мускулатуру шыі і пляча. Таму пярэднія ногі былі буйнейшыя за заднія, падобна на зубра, але ў адрозненне ад многіх даместыкаваных быкоў. Нават у цельных кароў вымя было маленькім і збоку амаль не заўважным; гэтая асаблівасць роўная іншым дзікім быкам. === Памер === Тур быў адной з найбуйнейшых [[Фітафагія|траваедных жывёл]] [[галацэн]]авай Еўропы. Памер тура, імаверна, вар’іраваўся ў залежнасці ад рэгіёна, у [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]] жылі буйнейшыя асобнікі, чым на поўдні. Вышыня ў карку тура ў [[Данія|Даніі]] і [[Германія|Германіі]] вагалася ад 155—180 см у быкоў і 135—155 см у кароў, у той час як быкі тураў у [[Венгрыя|Венгрыі]] дасягалі 160 см<ref name="Kysely2008">{{cite journal|title=Aurochs and potential crossbreeding with domestic cattle in Central Europe in the Eneolithic period. A metric analysis of bones from the archaeological site of Kutná Hora-Denemark (Czech Republic)|author=Kysely, R.|year=2008|journal=Anthropozoologica|volume=43|issue=2|pages=7–37|url=https://www.researchgate.net/publication/285784105}}</ref>. Афрыканскі тур быў падобны па памеры да еўрапейскага тура ў плейстацэне, але зменшыўся ў памерах пры пераходзе да галацэну; магчыма, ён таксама адрозніваўся па памеры геаграфічна<ref name="Linseele20042">{{cite journal|author=Linseele, V.|year=2004|title=Size and size change of the African aurochs during the Pleistocene and Holocene|journal=Journal of African Archaeology|volume=2|issue=2|pages=165–185|doi=10.3213/1612-1651-10026|url=https://www.researchgate.net/publication/269674903}}</ref>. Маса цела тура, імаверна, таксама дэманстравала некаторую зменлівасць. Некаторыя асобіны дасягалі каля 700 кг, у той час як асобнікі з позняга сярэдняга плейстацэну, паводле ацэнак, важылі да 1,500 кг. У тура выяўлены значны [[палавы дымарфізм]] у памерах самца і самкі<ref name="vuure">{{cite journal|last=Van Vuure|first=T.|date=2002|title=History, morphology and ecology of the Aurochs (''Bos primigenius'')|journal=Lutra|volume=45|issue=1|pages=1–16|citeseerx=10.1.1.534.6285}}</ref>. === Рогі === [[Файл:Danemark, Copenhague, le Nationalmuseet, le Musée national, squelette d'un auroch daté de 8600 ans avant J.-C. (33035758142).jpg|250px|міні|Шкілет тура датаваны 8600 г. да н.э. [[Нацыянальны музей Даніі]]]] Рогі былі масіўнымі, дасягалі 80 см у даўжыню і ад 10 да 20 см у дыяметры. Яго рогі раслі ад чэрапа пад вуглом 60° да пысы, звернутай наперад, і былі выгнуты ў трох кірунках, а менавіта ўверх і вонкі ў аснове, затым пахіляючыся наперад і ўнутр, потым унутр і ўверх. Скрыўленне рагоў быка было мацней выяўлена, чым рагоў каровы. Базальная акружнасць {{нп3|Рог (анатомія)|рагавых стрыжняў||Horn (anatomy)}} дасягала 44.5 см у самага вялікага кітайскага асобніка і 48 см у французскага. Некаторыя пароды буйной рагатай жывёлы ўсё яшчэ дэманструюць форму рагоў, падобную на форму тура, напрыклад, {{нп3|іспанскі баявы бык||ru|Боевой бык}}, а часам таксама асобіны вытворных парод. === Генетыка === Добра захаваная костка тура дала дастатковую колькасць [[Мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] для {{нп3|Аналіз паслядоўнасці|аналізу паслядоўнасці||Sequence analysis}}, які паказаў, што яго геном складаецца з 16 338 {{нп3|Спараваныя аснаванні|пар аснаванняў|ru|Спаренные основания}}<ref name="Edwards 20102">{{cite journal|author1=Edwards, C.J.|author2=Magee, D.A.|author3=Park, S.D.E.|author4=McGettigan, P.A.|author5=Lohan, A.J.|name-list-style=amp|year=2010|title=A complete mitochondrial genome sequence from a mesolithic wild Aurochs (''Bos primigenius'')|journal=PLOS ONE|volume=5|issue=2|page=e9255|doi=10.1371/journal.pone.0009255|doi-access=free|pmid=20174668|pmc=2822870|bibcode=2010PLoSO...5.9255E}}</ref>. Далейшыя даследаванні з выкарыстаннем поўнай паслядоўнасці геному тура выявілі кандыдатаў [[Адамашненне|у гены даместыфікацыі]], якія рэгулююцца мікраРНК<ref>{{Cite journal|last1=Braud|first1=M.|last2=Magee|first2=D.A.|last3=Park|first3=S.D.E.|last4=Sonstegard|first4=T.S.|last5=Waters|first5=S.M.|last6=MacHugh|first6=D.E.|last7=Spillane|first7=C.|date=2017|title=Genome-wide microRNA binding site variation between extinct wild Aurochs and modern cattle identifies candidate microRNA-regulated domestication genes|journal=Frontiers in Genetics|volume=8|pages=3|doi=10.3389/fgene.2017.00003|pmc=5281612|pmid=28197171|doi-access=free|name-list-style=amp}}</ref>. == Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання == [[Файл:Aurochs_Eemian_landscape.jpg|міні|250px|Рэканструкцыя жыцця тура ва ўмераным лясістым ландшафце ў Еўропе падчас [[Муравінскае міжледавікоўе|Ээмскага міжледавікоўя]] (130—115 000 гадоў таму).]] Тур быў шырока распаўсюджаны ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]], [[Месапатамія|Месапатаміі]] і па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]] да {{нп3|Пантыйска-каспійскі стэп|Пантыйска-каспійскага стэпу|uk|Понтійсько-каспійський степ}}, [[Каўказ]]а і [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]] на захадзе і да [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]] і [[Ладажскае возера|Ладажскага возера]] на поўначы<ref name="Geptner19612">{{cite book|author=Heptner, V.G.|author2=Nasimovich, A.A.|author3=Bannikov, A.G.|name-list-style=amp|orig-year=1961|year=1988|title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola|trans-title=Mammals of the Soviet Union|volume=((Volume I. Artiodactyla and Perissodactyla))|publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation|location=Washington DC|chapter=Aurochs, primitive cattle|pages=539–549|chapter-url=https://archive.org/details/mammalsofsovietu11988gept/page/538/mode/2up}}</ref>. Выкапневыя рогі, якія прыпісваюць туру, былі знойдзены ў адкладах {{нп3|Таранційскі ярус|позняга плейстацэну|ru|Тарантийский ярус}} на вышыні 3,400 м) на ўсходняй ускраіне [[Тыбецкае нагор’е|Тыбецкага плато]] недалёка ад ракі {{нп3|Жашуй|Хэйхэ|ru|Жошуй}} ў {{нп3|Дзёгэ|акрузе Дзёгэ|ru|Дзёге}}, яны датуюцца прыкладна 26620±600 гадамі да нашай эры. Большасць выкапняў у [[Кітай|Кітаі]] былі знойдзены на раўнінах ніжэй за 1,000 м у [[Хэйлунцзян]]е, {{нп3|Юйшу (Гірын)|Юйшу|ru|Юйшу (Гирин)}}, паўночна-ўсходняй [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]], [[Унутраная Манголія|Унутранай Манголіі]], недалёка ад [[Пекін]]а, у {{нп3|Ян'юань|павеце Ян'юань|ru|Янъюань}} у правінцыі [[Хэбэй]], [[Датун]]е і {{нп3|Дзінкунь|Дзінкуне||Dingcun}} ў правінцыі [[Шаньсі]], {{нп3|Хуаньсянь|павеце Хуань|ru|Хуаньсянь}} у [[Ганьсу]] і ў правінцыі [[Гуйчжоу]]<ref name="zongg3">{{cite journal|last=Zong|first=G.|date=1984|title=A record of ''Bos primigenius'' from the Quaternary of the Aba Tibetan Autonomous Region|translator=Dehut, J.|journal=Vertebrata PalAsiatica|volume=22|issue=3|pages=239–245|url=http://www.nau.edu/~qsp/will_downs/79.Bos.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927083310/http://www.nau.edu/~qsp/will_downs/79.Bos.pdf|archive-date=27 September 2007}}</ref>. {{нп3|Старажытная ДНК||ru|Секвенирование древней ДНК}} у закамянеласцях тура, знойдзеных на [[Паўночна-Усходні Кітай|паўночным усходзе Кітая,]] сведчыць аб тым, што тур жыў у рэгіёне як мінімум да 5000 гадоў да нашай эры<ref>{{cite journal|author1=Cai, D.|name-list-style=amp|author2=Zhang, N.|author3=Zhu, S.|author4=Chen, Q.|author5=Wang, L.|author6=Zhao, X.|author7=Ma, X.|author8=Royle, T.C.|author9=Zhou, H.|author10=Yang, D.Y.|year=2018|title=Ancient DNA reveals evidence of abundant aurochs (''Bos primigenius'') in Neolithic Northeast China|journal=Journal of Archaeological Science|volume=98|pages=72–80|doi=10.1016/j.jas.2018.08.003|bibcode=2018JArSc..98...72C|s2cid=135295723|url=http://bjkg.jlu.edu.cn/__local/D/E8/49/0A08A3ED3FED16810A705CC375D_1229B3A5_1C46BE.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://bjkg.jlu.edu.cn/__local/D/E8/49/0A08A3ED3FED16810A705CC375D_1229B3A5_1C46BE.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. Выкапнёвыя астанкі таксама былі знойдзены на [[Карэя|Карэйскім паўвостраве]]<ref>{{cite book|author=Jo, Y.-S.|name-list-style=amp|author2=Baccus, J.T.|author3=Koprowski, J.|year=2018|title=Mammals of Korea|location=Seoul|publisher=Magnolia Press|isbn=978-89-6811-369-7}}</ref> і на [[Японскія астравы|Японскім архіпелагу]]<ref name="OushuCattle2">{{cite journal|author=Kurosawa Y.|title=モノが語る牛と人間の文化 - ② 岩手の牛たち|url=http://liaj.lin.gr.jp/japanese/liajnews/liaj10909.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://liaj.lin.gr.jp/japanese/liajnews/liaj10909.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|pages=29–31|publisher=[[:jp:奥州市牛の博物館|Oshu city Cattle Museum]]|journal=LIAJ|issue=109|access-date=6 April 2016}}</ref><ref name="KuzuuFossil2">{{cite journal|author1=Hasegawa, Y.|author2=Okumura, Y.|author3=Tatsukawa, H.|name-list-style=amp|year=2009|title=First record of Late Pleistocene Bison from the fissure deposits of the Kuzuu Limestone, Yamasuge, Sano-shi, Tochigi Prefecture, Japan|journal=Bulletin of Gunma Museum of Natural History|issue=13|pages=47–52|url=http://www.gmnh.pref.gunma.jp/research/no_13/bulletin13_5.pdf|access-date=6 April 2016|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022657/http://www.gmnh.pref.gunma.jp/research/no_13/bulletin13_5.pdf|url-status=dead}}</ref>. Ландшафты ў Еўропе, верагодна, складаліся з густых лясоў на працягу большай часткі апошніх некалькіх тысяч гадоў. Верагодна, тур выкарыстоўваў [[Тугайныя лясы|прыбярэжныя лясы]] і [[Водна-балотныя ўгоддзі|балоты]] ўздоўж азёр. [[Пылок]] пераважна невялікіх [[куст]]оў, знойдзеных у выкапневых {{нп3|Наносы (геалогія)|адкладах|ru|Наносы}} з рэшткамі тура ў Кітаі, паказвае на тое, што ён аддаваў перавагу [[Умераны клімат|ўмераным]] травяністым раўнінам або {{нп3|Травяністыя супольнасці|лугам|ru|Травянистые сообщества}}, якія мяжуюць [[Рэдкалессе|з лясамі]]. Магчыма, ён таксама жыў на адкрытых лугах<ref>{{cite journal|title=Die Großtierfauna Europas und ihr Einfluss auf Vegetation und Landschaft|first=A.|last=Beutler|year=1996|journal=Natur und Kulturlandschaft|volume=1|pages=51–106}}</ref>. У цёплы {{нп3|атлантычны перыяд||ru|Атлантический период}} галацэну ён быў абмежаваны адкрытымі мясцовасцямі і ляснымі ўскраінамі, дзе канкурэнцыя з жывёлай і людзьмі паступова ўзмацнялася, што прывяло да паслядоўнага змяншэння колькасці тура. === Выміранне === [[Файл:Jaktorow pomnik tura.jpg|250px|міні|Помнік апошняму туру ў {{нп3|Яктароў|Яктарове|pl|Jaktorów}}]] {{bt-bellat||Bos primigenius namadicus}} [[Галацэнавае выміранне|вымер]] падчас [[Індская цывілізацыя|цывілізацыі даліны Інда,]] верагодна, з-за страты асяроддзя пражывання, выкліканай пашырэннем жывёлагадоўлі і скрыжаваннем са свойскімі {{bt-bellat|зебу|Bos taurus indicus}}<ref name="Chen2010">{{cite journal|last1=Chen|first1=S.|last2=Lin|first2=B.-Z.|last3=Baig|first3=M.|last4=Mitra|first4=B.|last5=Lopes|first5=R. J.|last6=Santos|first6=A. M.|last7=Magee|first7=D. A.|last8=Azevedo|first8=M.|last9=Tarroso|first9=P.|last10=Sasazaki|first10=S.|last11=Ostrowski|first11=S.|last12=Mahgoub|first12=O.|last13=Chaudhuri|first13=T. K.|last14=Zhang|first14=Y.-p.|last15=Costa|first15=V.|last16=Royo|first16=L. J.|last17=Goyache|first17=F.|last18=Luikart|first18=G.|last19=Boivin|first19=N.|last20=Fuller|first20=D. Q.|last21=Mannen|first21=H.|last22=Bradley|first22=D. G.|last23=Beja-Pereira|first23=A.|title=Zebu Cattle are an exclusive legacy of the South Asia Neolithic|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2010-01_27_1/page/n3|journal=Molecular Biology and Evolution|date=2010|volume=27|issue=1|pages=1–6|doi=10.1093/molbev/msp213|pmid=19770222|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|author=Rangarajan, M.|year=2001|title=India's Wildlife History|page=4|location=Delhi, India|publisher=Permanent Black|isbn=978-81-7824-140-1}}</ref>. Яго апошнія вядомыя парэшткі былі датаваныя 3800 {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}, што робіць яго першым з падвідаў тура, якія вымерлі<ref name="Turvey_al2021">{{cite journal|author1=Turvey, S.T.|name-list-style=amp|author2=Sathe, V.|author3=Crees, J.J.|author4=Jukar, A.M.|author5=Chakraborty, P.|author6=Lister, A.M.|year=2021|title=Late Quaternary megafaunal extinctions in India: How much do we know?|journal=Quaternary Science Reviews|volume=252|page=106740|doi=10.1016/j.quascirev.2020.106740|bibcode=2021QSRv..25206740T|s2cid=234265221|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10116065/12/Turvey_India_megafauna_paper_highlights.pdf}}</ref>. {{bt-bellat||Bos primigenius mauritanicus}}, магчыма, захаваліся прынамсі да [[Рымская імперыя|рымскага перыяду]], як паказваюць выкапні, знойдзеныя ў {{нп3|Бута (горад)|Бута|ru|Буто (город)}} і [[Эль-Фаюм|Фаюме]] ў [[Дэльта Ніла|дэльце Ніла]]. ''Bos primigenius primigenius'' прысутнічаў у паўднёвай [[Швецыя|Швецыі]] падчас {{нп3|Кліматычны оптымум|кліматычнага оптымуму галацэну|ru|Климатический оптимум}} прынамсі да 7800 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}<ref>{{cite book|author=Magnell, O.|chapter=Climate Change at the Holocene Thermal Maximum and Its Impact on Wild Game Populations in South Scandinavia|year=2017|title=Climate Change and Human Responses|series=Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology|pages=123–135|chapter-url=https://books.google.com/books?id=e-hyDgAAQBAJ&pg=PA122|editor1=Monks, G.G.|publisher=Springer|location=Dordrecht|doi=10.1007/978-94-024-1106-5_7|isbn=978-94-024-1105-8}}</ref>. У Даніі першае вядомае {{нп3|лакальнае выміранне|||Local extinction}} тура адбылося пасля {{нп3|Сучаснае павышэнне ўзроўню мора|павышэння ўзроўню мора|ru|Современное повышение уровня моря}} на новаствораных [[Астравы Даніі|дацкіх астравах]] прыкладна 8000-7500 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}, а апошнія задакументаваныя туры жылі ў паўднёвай [[Ютландыя|Ютландыі]] каля 3000 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}. Апошнія вядомыя выкапні тура ў [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытаніі]] датуюцца 3245 гадамі {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}} і, імаверна, вымерлі 3000 гадоў таму<ref>{{cite journal|author=Clutton-Brock, J.|year=1989|title=Five thousand years of livestock in Britain|journal=Biological Journal of the Linnean Society|volume=38|issue=1|pages=31–37|doi=10.1111/j.1095-8312.1989.tb01560.x}}</ref>. Пачалося празмернае паляванне і працягвалася, пакуль папуляцыя амаль не вымерла. Паступовае знікненне тура ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] адбывалася адначасова з {{нп3|Суцэльная высечка|суцэльнай высечкай||Clearcutting}} вялікіх лясных масіваў паміж IX і XII стагоддзямі. Да XIII стагоддзя туры існавалі толькі ў невялікай колькасці ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], і паляванне на іх стала прывілеем шляхты, а пазней і каралеўскай сям’і. Колькасць папуляцыі ў [[Венгрыя|Венгрыі]] скарачалася прынамсі з IX стагоддзя да поўнага знішчэння ў XIII стагоддзі<ref>{{cite journal|author=Bartosiewicz, L.|year=2006|title=Interdisciplinary analysis of an Iron Age Aurochs horn core from Hungary: a case study|journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae|volume=57|issue=1–3|pages=153–163|doi=10.1556/AArch.57.2006.1-3.10}}</ref><ref>{{cite journal|author=Bartosiewicz, L.|year=1997|title=A horn worth blowing? A stray find of Aurochs from Hungary|journal=Antiquity|volume=71|issue=274|pages=1007–1010|doi=10.1017/S0003598X00085902|s2cid=161722401|url=https://www.researchgate.net/publication/289813462}}</ref>. Знаходкі [[Акамянеласці|акамянеласцяў]] паказваюць, што дзікія туры маглі існаваць у паўночна-заходняй [[Трансільванія|Трансільваніі]] да XIV—XVI стагоддзяў, у [[Малдова (гістарычная вобласць Румыніі)|заходняй Малдове,]] верагодна, да пачатку XVII стагоддзя<ref>{{cite journal|last1=Bejenaru|first1=L.|last2=Stanc|first2=S.|name-list-style=amp|last3=Popovici|first3=M.|last4=Balasescu|first4=A.|last5=Cotiuga|first5=V.|year=2013|title=Holocene subfossil records of the auroch (''Bos primigenius'') in Romania|journal=The Holocene|volume=23|issue=4|pages=603–614|doi=10.1177/0959683612465448|bibcode=2013Holoc..23..603B|s2cid=131580290}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Németh|first1=A.|last2=Bárány|first2=A.|last3=Csorba|first3=G.|last4=Magyari|first4=E.|last5=Pazonyi|first5=P.|last6=Pálfy|first6=J.|title=Holocene mammal extinctions in the Carpathian Basin: a review|journal=Mammal Review|date=2017|volume=47|issue=1|pages=38–52|doi=10.1111/mam.12075|url=http://real.mtak.hu/47261/1/Nemeth_etal_2017_MammRev_Holocene_ext_preprint_u.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://real.mtak.hu/47261/1/Nemeth_etal_2017_MammRev_Holocene_ext_preprint_u.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref> і ў паўночна-ўсходняй [[Балгарыя|Балгарыі]] і вакол [[Сафія|Сафіі]] максімум да XVII стагоддзя<ref>{{cite journal|last=Boev|first=Z.|year=2016|title=Subfossil vertebrate fauna from Forum Serdica (Sofia, Bulgaria), 16–18th Century AD|journal=Acta Zoologica Bulgarica|volume=68|issue=3|pages=415–424|url=https://www.researchgate.net/publication/308747936}}</ref>. Рог тура, знойдзены на сярэднявечным месцы ў Сафіі, сведчыць аб тым, што ён захаваўся ў заходняй Балгарыі да другой паловы XVII — першай паловы XVIII стагоддзяў, хоць гэтыя запісы, як было ўстаноўлена, паходзяць ад свойскай буйной рагатай жывёлы ({{bt|Bos taurus taurus}})<ref>{{cite journal|author=Boev, Z.|year=2021|title=The last ''Bos primigenius'' survived in Bulgaria (Cetartiodactyla: Bovidae)|journal=Lynx|series=New Series|volume=52|pages=139–142|doi=10.37520/lynx.2021.010|s2cid=246761121|doi-access=free}}</ref>. Да 1400 года туры жылі толькі ў адносна маланаселеных і цяжкадаступных лясах на тэрыторыі сучасных [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]. Тут яны былі ўзятыя пад ахову закона і жылі як паркавыя жывёлы ў каралеўскіх угоддзях. Свядомыя спробы актыўна {{нп3|Ахова прыроды|ахоўваць|ru|Охрана природы}} тура як знікаючы від, нягледзячы на ​​беспаспяховасць, былі першымі ў свеце. Кароль [[Ягайла]] ўбачыў неабходнасць такой абароны, і яе працягвалі ўсе наступнікі дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]], а пазней і дынастыі [[Ваза (дынастыя)|Вазаў]]. Ужо ў другой палове XVI стагоддзя ў вёсцы {{нп3|Старэ Казловіцэ|Казловіцы|uk|Старе Козловиці}} на ўскрайку {{нп3|Яктароўская пушча|Яктароўскай пушчы|pl|Puszcza Jaktorowska}} пасяліліся шаснаццаць леснікоў з сем’ямі, адзіным абавязкам якіх было даглядаць тураў і абараняць іх ад {{нп3|Браканьерства|браканьераў|ru|Браконьерство}}. Каралеўскім прывілеем яны атрымлівалі зямлю для апрацоўкі, вольную ад усякіх ільгот. Затое яны павінны былі «даглядаць тураў, збіраць у падданых сена з Яктарова, а зімой карміць тураў гэтым сенам, ведаць колькасць тураў і штоквартальна паведамляць старасце». У 1597 годзе з канцылярыі [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта ІІІ Вазы]] [[Сахачаў|сахачаўскаму старосту]] быў накіраваны ліст, у якім ёсць фрагмент: «Загадваем і знаходзім, што падданыя згаданай вёскі, дзе туры часта бываюць і маюць свае пашы або пасады, не павінны гнаць сваю скаціну і траву дзеля ўласнай карысці не касілі, бо гэтае сяло было засаджана і забяспечана вольнасцямі не столькі за сваю маёмасць, колькі за тураў і г.д. Староста за гэтым сочыць, каб наш лес, дзе трымаецца тур, не быў спустошаны абяцанымі падданымі; каб туры, зверы нашы, мелі былыя пасады». Апошні вядомы статак тураў жыў у [[Балота|багністых]] лясах у {{нп3|Яктароўская пушча|Яктароўскай пушчы|pl|Puszcza Jaktorowska}} ў Польшчы. Колькасць паменшылася прыкладна з 50 асобін у сярэдзіне XVI стагоддзя да чатырох асобін у 1601 годзе. Першапачаткова меркавалася, што прычынай знікнення апошняга статка тураў, ахоўваных самім каралём, стала хвароба, якой яны заразіліся ад жывёлы, што пасвілася каля лесу мясцовым насельніцтвам. Цяпер усё часцей гавораць, што патэнцыйная хвароба, хаця яна і не павінна была быць небяспечнай для буйной рагатай жывёлы, знайшла спрыяльную глебу: невялікую ізаляваную [[Папуляцыя|папуляцыю]], якая страціла натуральныя магчымасці для [[Генетыка|генетычнага]] скрыжавання і, такім чынам, здольнасць [[Адаптацыя (біялогія)|адаптавацца]] да новых умоў. Апошняя карова тура памерла ў 1627 годзе ад натуральнай смерці<ref>{{cite journal|author=Rokosz, M.|year=1995|title=History of the Aurochs (''Bos taurus primigenius'') in Poland|journal=Animal Genetics Resources Information|volume=16|pages=5–12|doi=10.1017/S1014233900004582|url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf|archive-date=14 January 2013}}</ref>. == Паводзіны і экалогія == [[Файл:Long horned european wild ox.jpg|250px|міні|Тур на карціне {{нп3|Генрых Хардэр|Генрыха Хардэра|ru|Хардер, Генрих}}]] Туры ўтваралі невялікія статкі ў асноўным зімой, але звычайна жылі паасобку або невялікімі групамі летам. Калі б туры валодалі сацыяльнымі паводзінамі, падобнымі да іх нашчадкаў, сацыяльны статус яны заваёўвалі б праз паказы і баі, у якіх удзельнічалі як каровы, так і быкі. Са сваёй {{нп3|Гіпсадантызм|гіпсадонтнай||Hypsodont}} сківіцай тур, верагодна, быў [[Выпасовыя жывёлы|выпасовай жывёлай]], з выбарам ежы, вельмі падобным да свойскай буйной рагатай жывёлы, то бок харчаваўся травой, галінкамі і [[Жолуд|жалудамі]]. [[Спараванне|Шлюбны перыяд]] быў у верасні, а цяляты нараджаліся вясной. Быкі ладзілі жорсткія баі, і сведчанні з {{нп3|Яктароўская пушча|Яктароўскай пушчы|pl|Puszcza Jaktorowska}} паказваюць, што яны былі цалкам здольныя смяротна параніць адзін аднаго. Увосень тур падкормліваўся на зіму, набіраючы вагу і валодаючы больш бліскучай поўсцю, чым у астатні час года. Цяляты заставаліся з маці, пакуль не набраліся сіл, каб далучыцца да статка і паспяваць за ім на кармавых пляцоўках. Цяляты тура былі ўразлівыя да драпежніцтва з боку такіх жывёл, як {{bt-bellat|воўк|Canis lupus}} і {{bt-bellat|буры мядзведзь|Ursus arctos}}, у той час як велізарныя памеры і сіла здаровых дарослых тураў азначалі, што ім, верагодна, не трэба было баяцца большасці драпежнікаў. {{bt-bellat|Леў|Panthera leo}}, {{bt-bellat|тыгр|Panthera tigris}} і {{bt-bellat|плямістая гіена|Crocuta crocuta}} былі верагоднымі драпежнікамі ў дагістарычныя часы. Згодна з гістарычным апісаннем, тур быў хуткім, нягледзячы на свой целасклад, і мог быць вельмі агрэсіўным, калі яго справакаваць, але звычайна не баяўся людзей. == Сістэматыка == [[Бінамінальная наменклатура|Навуковая назва]] ''Bos taurus'' была ўведзена [[Карл Ліней|Карлам Лінеем]] у 1758 годзе для {{нп3|Здзічэнне|здзічэлай||Feral}} жывёлы ў Польшчы<ref name="Linnaeus">{{Cite book|author=Linnaeus, C.|title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|location=Holmiae|publisher=Laurentii Salvii|date=1758|page=71|chapter=''Bos Taurus''|language=la|volume=1|edition=Tenth reformed|chapter-url=https://archive.org/details/mobot31753000798865/page/70/mode/2up}}</ref>. Навуковая назва ''Bos primigenius'' была прапанавана для тура {{нп3|Людвіг Генрых Баянус|Людвігам Генрыхам Баянусам|ru|Боянус, Людвиг Генрих}}, які апісаў адрозненні шкілета тура ад свойскай буйной рагатай жывёлы ў 1825 годзе, апублікавана ў 1827 годзе<ref name="Bojanus18272">{{cite journal|author=Bojanus, L.H.|year=1827|title=De Uro nostrate eiusque sceleto commentation|journal=Nova Acta Physico-medica Academiae Caesareae Leopoldino-Carolinae Naturae Curiosum|volume=13|issue=5|pages=53–478|language=la|url=https://archive.org/details/novaactaphysicom13218kais/page/444/mode/2up}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Daszkiewicz|first1=P.|name-list-style=amp|last2=Samojlik|first2=T.|date=2019|title=Corrected date of the first description of aurochs ''Bos primigenius'' (Bojanus, 1827) and steppe bison ''Bison priscus'' (Bojanus, 1827)|journal=Mammal Research|volume=64|issue=2|pages=299–300|doi=10.1007/s13364-018-0389-6|doi-access=free}}</ref>. Назва ''Bos namadicus'' была выкарыстана {{нп3|Х’ю Фальконер|Х’ю Фальконерам|ru|Фальконер, Хью}} у 1859 годзе для [[Акамянеласці|выкапняў]] буйной рагатай жывёлы, знойдзеных у {{нп3|Акумуляцыя (геалогія)|адкладах|ru|Аккумуляция (геология)}} [[Нармада|Нармады]]<ref>{{cite journal|author1=Falconer, H.|year=1859|title=Notice of the various species of bovine animals|journal=The Zoologist|volume=17|pages=6414–6429|url=https://archive.org/details/zoologistmonthly1718unse/page/6419/mode/1up}}</ref> Назва ''Bos primigenius mauritanicus'' была прыдумана {{нп3|Філіп Томас|Філіпам Томасам||Philippe Thomas}} у 1881 годзе, які апісаў выкапні, знойдзеныя ў радовішчах каля {{нп3|Уэд-Сегуэн|Уэд-Сегуэна||Oued Seguen}} на захад ад [[Канстанціна|Канстанціны, Алжыр]]<ref>{{cite journal|author=Thomas, P.|year=1881|title=Recherches sur les bovidés fossiles de l'Algérie|journal=Bulletin de la Société Zoologique de France|volume=6|issue=Avril|pages=92–136|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5442632q/f146.item}}</ref>. У 2003 годзе {{нп3|Міжнародная камісія па заалагічнай наменклатуры||ru|Международная комиссия по зоологической номенклатуре}} змясціла ''Bos primigenius'' у «Афіцыйны спіс відавых назваў у заалогіі» і тым самым прызнала {{нп3|Валідная назва|прыдатнасць|ru|Валидное название}} гэтай назвы для дзікіх відаў<ref>{{cite journal|last1=International Commission on Zoological Nomenclature|year=2003|title=Opinion 2027 (Case 3010). Usage of 17 specific names based on wild species which are pre-dated by or contemporary with those based on domestic animals (Lepidoptera, Osteichthyes, Mammalia)|journal=The Bulletin of Zoological Nomenclature|volume=60|issue=1|pages=81–84|url=https://archive.org/stream/bulletinofzoolog602003int#page/80/mode/2up}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Gentry, A.|author2=Clutton-Brock, J.|author-link2=Juliet Clutton-Brock|author3=Groves, C.P.|author-link3=Colin Groves|name-list-style=amp|date=2004|title=The naming of wild animal species and their domestic derivatives|journal=Journal of Archaeological Science|volume=31|issue=5|pages=645–651|doi=10.1016/j.jas.2003.10.006|bibcode=2004JArSc..31..645G|url=https://www.researchgate.net/publication/222518224}}</ref>. Вылучаюць чатыры [[падвід]]ы тура: * {{bt-latbel|Bos primigenius primigenius|}} быў часткай [[Плейстацэнавая мегафаўна|плейстацэнавай мегафаўны]] [[Еўразія|Еўразіі]]<ref name="Bollongino_al2012">{{cite journal|author1=Bollongino, R.|name-list-style=amp|author2=Burger, J.|author3=Powell, A.|author4=Mashkour, M.|author5=Vigne, J.-D.|author6=Thomas, M. G.|year=2012|title=Modern Taurine Cattle descended from small number of Near-Eastern founders|url=https://archive.org/details/molecular-biology-and-evolution_2012-09_29_9/page/2101|journal=[[Molecular Biology and Evolution]]|volume=29|issue=9|pages=2101–2104|doi=10.1093/molbev/mss092|pmid=22422765|doi-access=free}}</ref> * {{bt-latbel|Bos primigenius namadicus|}} — жыў на [[Індыйскі субкантынент|Індыйскім субкантыненце]]<ref name="nap2">{{cite book|author1=Avise, J.C.|author2=Ayala, F.J.|title=In the Light of Evolution|name-list-style=amp|year=2009|volume=106|pages=9933–9938|doi=10.17226/12692|pmid=25032348|isbn=978-0-309-13986-1|doi-access=free}}</ref> * {{bt-latbel|Bos primigenius mauritanicus|}} жыў на поўначы [[Сахара|Сахары]] * {{bt-latbel|Bos primigenius thrinacius|}} вядомы з грэчаскага вострава {{нп3|Кіціра||ru|Китира}}<ref>{{Cite journal|last1=Siarabi|first1=S.|last2=Kostopoulos|first2=D. S.|last3=Bartsiokas|first3=A.|last4=Rozzi|first4=R.|year=2023|title=Insular aurochs (Mammalia, Bovidae) from the Pleistocene of Kythera Island, Greece|journal=Quaternary Science Reviews|volume=319|at=108342|doi=10.1016/j.quascirev.2023.108342|bibcode=2023QSRv..31908342S|s2cid=263817925}}</ref> == Эвалюцыя == === У дагістарычныя часы === {{нп3|Малекулярны гадзіннік|Каліброўка|ru|Молекулярные часы}} з выкарыстаннем [[Акамянеласці|выкапняў]] 16 відаў {{bt-bellat||Bovidae}} паказвае, што трыба {{bt-bellat||Bovini}} эвалюцыянавала каля 11,7 мільёнаў гадоў таму<ref>{{cite journal|author=Bibi, F.|year=2013|title=A multi-calibrated mitochondrial phylogeny of extant Bovidae (Artiodactyla, Ruminantia) and the importance of the fossil record to systematics|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=13|issue=1|pages=166|doi=10.1186/1471-2148-13-166|pmid=23927069|pmc=3751017|doi-access=free|bibcode=2013BMCEE..13..166B}}</ref>. {{нп3|Генетычная лінія|Генетычныя лініі||Lineage (genetic)}} {{bt-bellat||Bos}} і {{bt-bellat||Bison}}, паводле ацэнак, {{нп3|Генетычная дывергенцыя|генетычна адыйшлі||Genetic divergence}} ад Bovini прыкладна ад 2,5 да 1,65 мільёна гадоў таму<ref name="Wang20182">{{cite journal|author1=Wang, K.|name-list-style=amp|author2=Lenstra, J.A.|author3=Liu, L.|author4=Hu, Q.|author5=Ma, T.|author6=Qiu, Q.|author7=Liu, J.|year=2018|title=Incomplete lineage sorting rather than hybridization explains the inconsistent phylogeny of the wisent|journal=Communications Biology|volume=1|issue=1|page=169|doi=10.1038/s42003-018-0176-6|pmid=30374461|pmc=6195592|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Zeyland, J.|name-list-style=amp|author2=Wolko, Ł.|author3=Lipiński, D.|author4=Woźniak, A.|author5=Nowak, A.|author6=Szalata, M.|author7=Bocianowski, J.|author8=Słomski, R.|year=2012|title=Tracking of wisent–bison–yak mitochondrial evolution|journal=Journal of Applied Genetics|volume=53|issue=3|pages=317–322|doi=10.1007/s13353-012-0090-4|pmid=22415349|pmc=3402669|doi-access=free}}</ref>. Наступная {{нп3|кладаграма||ru|Кладограмма}} паказвае [[Філагенетыка|філагенетычныя]] ўзаемаадносіны тура, заснаваныя на аналізе {{нп3|Нуклеарная ДНК|ядзерных||Nuclear DNA}} і [[Мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльных]] геномаў [[Трыба (біялогія)|трыбы]] Bovini<ref>{{cite journal|last1=Bibi|first1=F.|title=A multi-calibrated mitochondrial phylogeny of extant Bovidae (Artiodactyla, Ruminantia) and the importance of the fossil record to systematics|journal=BMC Evolutionary Biology|date=2013|volume=13|issue=1|pages=166|doi=10.1186/1471-2148-13-166|pmid=23927069|pmc=3751017|doi-access=free|bibcode=2013BMCEE..13..166B}}</ref><ref name=":02">{{Cite journal|last1=Sinding|first1=M.-H. S.|last2=Ciucani|first2=M. M.|last3=Ramos-Madrigal|first3=J.|last4=Carmagnini|first4=A.|last5=Rasmussen|first5=J. A.|last6=Feng|first6=S.|last7=Chen|first7=G.|last8=Vieira|first8=F. G.|last9=Mattiangeli|first9=V.|last10=Ganjoo|first10=R. K.|last11=Larson|first11=G.|last12=Sicheritz-Pontén|first12=T.|last13=Petersen|first13=B.|last14=Frantz|first14=L.|last15=Gilbert|first15=M. T. P.|date=2021|title=Kouprey (''Bos sauveli'') genomes unveil polytomic origin of wild Asian Bos|journal=iScience|volume=24|issue=11|pages=103226|bibcode=2021iSci...24j3226S|doi=10.1016/j.isci.2021.103226|pmc=8531564|pmid=34712923}}</ref>: {{clade|[[Bubalina]]|{{clade |1= '''''Bos primigenius''''' |2={{clade |1={{clade |1=''[[Bos mutus]]'' |2={{clade |1=''[[Bison bison]]'' |2=''[[Bison bonasus]]'' }}}} |2={{clade |1=''[[Bos javanicus]]'' |2=''[[Bos gaurus]]'' |3=''[[Bos sauveli]]'' }}}}}}|label2=''[[Bos]]''}} Халодны {{нп3|клімат пліяцэну||ru|Климат плиоцена}} прывёў да пашырэння адкрытых {{нп3|Травяністыя супольнасці|лугоў|ru|Травянистые сообщества}}, што дазволіла [[Эвалюцыя|эвалюцыю]] буйных [[Выпасовыя жывёлы|выпасовых жывёл]]<ref name="vVuure05">{{cite book|title=Retracing the Aurochs: History, Morphology and Ecology of an extinct wild Ox|author=Van Vuure, C.|year=2005|location=Sofia|publisher=Pensoft Publishers|isbn=954-642-235-5}}</ref>. {{bt-bellat||Bos acutifrons}} з’яўляецца магчымым продкам тура, яго выкапнёвы чэрап быў [[Археалагічныя раскопкі|раскапаны]] на [[Сівалік|хрыбце Сівалік]] у Індыі і датуецца {{нп3|Эаплейстацэн|раннім плейстацэнам|ru|Эоплейстоцен}} каля 2 мільёнаў гадоў таму. Чэрап тура, раскапаны ў [[Эль-Кеф (вілает)|вілаеце Кеф]] у [[Туніс]]е з [[Пласт (геалогія)|пластоў]] ранняга {{нп3|Цібанскі ярус|сярэдняга плейстацэну|uk|Тібанський ярус}}, які датуецца каля 0,78 мільёнаў гадоў таму, з’яўляецца самым старым вядомым на сённяшні дзень выкапнёвым узорам, які сведчыць аб тым, што род ''Bos'' мог эвалюцыянаваць у Афрыцы і міграваць у Еўразію ў сярэднім плейстацэне<ref>{{cite journal|author1=Martínez-Navarro, B.|name-list-style=amp|author2=Karoui-Yaakoub, N.|author3=Oms, O.|author4=Amri, L.|author5=López-García, J.M.|author6=Zerai, K.|author7=Blain, H.A.|author8=Mtimet, M.S.|author9=Espigares, M.P.|author10=Ali, N.B.H.|author11=Ros-Montoya, S.|author12=Boughdiri, M.|author13=Agustí J.|author14=Khayati-Ammar, H.|author15=Maalaoui K.|author16=El Khir, M.O.|author17=Sala, R.|author18=Othmani, A.|author19=Hawas, R.|author20=Gómez-Merino, G.|author21=Solè, À.|author22=Carbonell, E.|author23=Palmqvist, P.|year=2014|title=The early Middle Pleistocene archeopaleontological site of Wadi Sarrat (Tunisia) and the earliest record of ''Bos primigenius''|journal=Quaternary Science Reviews|volume=90|pages=37–46|doi=10.1016/j.quascirev.2014.02.016|bibcode=2014QSRv...90...37M}}</ref>. Выкапні тура сярэдняга плейстацэну таксама былі знойдзены ў [[Сахара|сахарскім]] [[Эрг (пустыня)|эргу]] ў [[Ахагар|гарах Ахагар]]<ref>{{cite book|author=Thomas, H.|year=1977|title=Géologie et paléontologie du gisement acheuléen de l'erg Tihodaïne, Ahaggar Sahara Algérien|location=Paris|publisher=Memoires du centre de recherches anthlropologiques, prehistoriques et ethnographiques}}</ref>. Самыя раннія выкапні тура, знойдзеныя ў Еўропе, адносяцца да {{нп3|Гальштэйнскае міжледавікоўе|Гальштэйскага міжледавікоўя||Holstein interglacial}} за 230 000 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}<ref>{{cite book|author=Kurten, B.|year=1968|title=Pleistocene Mammals of Europe|location=London|publisher=Aldine Publishing Company|pages=171–190|chapter=Order Artiodactyla}}</ref>. Аналіз [[Мітахандрыяльная ДНК|мітахандрыяльнай ДНК]] паказаў, што [[гібрыд]]ызацыя паміж турам і {{bt-bellat||Bos priscus}} адбылася каля 120 000 гадоў таму; {{bt-bellat|зубр еўрапейскі|Bison bonasus}} мае да 10 % паходжання ад тура<ref>{{cite journal|last1=Soubrier|first1=J.|last2=Gower|first2=G.|last3=Chen|first3=K.|last4=Richards|first4=S.M.|last5=Llamas|first5=B.|last6=Mitchell|first6=K.J.|last7=Ho|first7=S.Y.W.|last8=Kosintsev|first8=P.|last9=Lee|first9=M.S.Y.|last10=Baryshnikov|first10=G.|last11=Bollongino|first11=R.|last12=Bover|first12=P.|last13=Burger|first13=J.|last14=Chivall|first14=D.|last15=Crégut-Bonnoure|first15=E.|last16=Decker|first16=J.E.|last17=Doronichev|first17=V.B.|last18=Douka|first18=K.|last19=Fordham|first19=D.A.|last20=Fontana|first20=F.|last21=Fritz|first21=C.|last22=Glimmerveen|first22=J.|last23=Golovanova|first23=L.V.|last24=Groves|first24=C.|last25=Guerreschi|first25=A.|last26=Haak|first26=W.|last27=Higham|first27=T.|last28=Hofman-Kamińska|first28=E.|last29=Immel|first29=A.|last30=Julien|first30=M.-A.|last31=Krause|first31=J.|last32=Krotova|first32=O.|last33=Langbein|first33=F.|last34=Larson|first34=G.|last35=Rohrlach|first35=A.|last36=Scheu|first36=A.|last37=Schnabel|first37=R.D.|last38=Taylor|first38=J.F.|last39=Tokarska|first39=M.|last40=Tosello|first40=G.|last41=van der Plicht|first41=J.|last42=van Loenen|first42=A.|last43=Vigne|first43=J.-D.|last44=Wooley|first44=O.|last45=Orlando|first45=L.|last46=Kowalczyk|first46=R.|last47=Shapiro|first47=B.|last48=Cooper|first48=A.|year=2016|title=Early cave art and ancient DNA record the origin of European bison|journal=Nature Communications|volume=7|issue=13158|page=13158|doi=10.1038/ncomms13158|pmid=27754477|pmc=5071849|bibcode=2016NatCo...713158S|name-list-style=amp}}</ref>. Акамянеласці індыйскага падвіда ({{bt|Bos primigenius namadicus}}) былі знойдзены ў [[Алювій|алювіяльных адкладах]] у {{нп3|Паўднёвая Індыя|Паўднёвай Індыі||South India}} і датаваныя сярэднім плейстацэнам<ref>{{cite journal|author=Pilgrim, G.E.|year=1947|title=The evolution of the buffaloes, oxen, sheep and goats|journal=Zoological Journal of the Linnean Society|volume=41|issue=279|pages=272–286|doi=10.1111/j.1096-3642.1940.tb02077.x}}</ref>. Гэта прывяло Ван Вурэ да высновы, што ён, магчыма, міграваў на захад на [[Сярэдні Усход|Блізкі Усход]] у сярэднім або познім [[плейстацэн]]е Выкапні тура позняга плейстацэну былі знойдзены ў {{нп3|Басейн Афад|Афадзе 23||Affad Basin}} у Судане, які датуецца 50 000 гадоў таму, калі клімат у гэтым рэгіёне быў больш вільготным, чым у {{нп3|афрыканскі вільготны перыяд||uk|Африканський вологий період}}<ref>{{cite journal|author1=Osypinska, M.|name-list-style=amp|author2=Osypinski, P.|author3=Belka, Z.|author4=Chlodnicki, M.|author5=Wiktorowicz, P.|author6=Ryndziewicz, R.|author7=Kubiak, M.|year=2021|title=Wild and Domestic Cattle in the Ancient Nile Valley: Marks of ecological change|journal=Journal of Field Archaeology|volume=46|issue=7|pages=429–447|doi=10.1080/00934690.2021.1924491|s2cid=236373843}}</ref>. Дзве косткі тура, знойдзеныя ў {{нп3|Пячора Раміта|пячоры Раміта||Romito Cave}} ў Італіі, былі [[Радыевугляроднае датаванне|датаваныя радыевавугляродным метадам]] як 20 210 і 19 351 гадоў да нашай эры<ref>{{cite journal|author1=Craig, O.E.|name-list-style=amp|author2=Biazzo, M.|author3=Colonese, A.C.|author4=Di Giuseppe, Z.|author5=Martinez-Labarga, C.|author6=Vetro, D.L.|author7=Lelli, R.|author8=Martini, F.|author9=Rickards, O.|year=2010|title=Stable isotope analysis of Late Upper Palaeolithic human and faunal remains from Grotta del Romito (Cosenza), Italy|journal=Journal of Archaeological Science|volume=37|issue=10|pages=2504–2512|doi=10.1016/j.jas.2010.05.010|bibcode=2010JArSc..37.2504C|s2cid=129496788|url=https://www.researchgate.net/publication/223753867}}</ref>. Косці тура, знойдзеныя ў пячоры каля [[Сан-Тэадора (правінцыя Месіна)|Сан-Тэадора, Сіцылія,]] датуюцца познім {{нп3|Эпігравецкая культура|эпіграветам|ru|Эпиграветтская культура}} — 14 785-14 781 гадамі да нашай эры<ref>{{cite journal|author1=Mannino, M.A.|name-list-style=amp|author2=Di Salvo, R.|author3=Schimmenti, V.|author4=Di Patti, C.|author5=Incarbona, A.|author6=Sineo, L.|author7=Richards, M.P.|year=2011|title=Upper Palaeolithic hunter-gatherer subsistence in Mediterranean coastal environments: an isotopic study of the diets of the earliest directly-dated humans from Sicily|journal=Journal of Archaeological Science|volume=38|issue=11|pages=3094–3100|doi=10.1016/j.jas.2011.07.009|bibcode=2011JArSc..38.3094M|hdl=10447/61514|url=https://iris.unipa.it/retrieve/handle/10447/61514/33696/Mannino_et_al._2011_Journal_of_Archaeolog%5b1%5d.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://iris.unipa.it/retrieve/handle/10447/61514/33696/Mannino_et_al._2011_Journal_of_Archaeolog%5b1%5d.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. Закамянеласці, знойдзеныя ў розных месцах [[Данія|Даніі]], датуюцца [[галацэн]]ам — 9925-2865 гадоў да нашых дзён<ref name="Gravlund_al20122">{{cite journal|author1=Gravlund, P.|name-list-style=amp|author2=Aaris-Sørensen, K.|author3=Hofreiter, M.|author4=Meyer, M.|author5=Bollback, J.P.|author6=Noe-Nygaard, N|year=2012|title=Ancient DNA extracted from Danish aurochs (''Bos primigenius''): genetic diversity and preservation|journal=Annals of Anatomy|volume=194|issue=1|pages=103–111|doi=10.1016/j.aanat.2011.10.011|pmid=22188739|citeseerx=10.1.1.392.4989}}</ref>. Аналіз {{нп3|Мезасточванне|мезасточвання||Mesowear}} {{нп3|Прэмаляр|прэмаляраў|ru|Премоляр}} тура паказвае, што структура харчавання змянялася ад траваеднасці ў дацкім {{нп3|Прэбарэальны перыяд|прэбарэяльным перыядзе|ru|Пребореальный период}} да змешанага кармлення ў {{нп3|Барэальны перыяд|барэальны|ru|Бореальный период}}, {{нп3|Атлантычны перыяд|атлантычны|ru|Атлантический период}} і {{нп3|Суббарэальны перыяд|суббарэальны|ru|Суббореальный период}} перыяды галацэну<ref name="Schulz20072">{{cite journal|author1=Schulz, E.|name-list-style=amp|author2=Kaiser, T.M.|year=2007|title=Feeding strategy of the Urus ''Bos primigenius'' Bojanus, 1827 from the Holocene of Denmark|journal=Courier Forschungsinstitut Senckenberg|volume=259|pages=155–164|url=https://www.researchgate.net/publication/233781003}}</ref>. === Даместыфікацыя === Самае ранняе вядомае [[Адамашненне|прыручэнне]] тура адносіцца да [[Неалітычная рэвалюцыя|эпохі неалітычнай рэвалюцыі]] на [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівым паўмесяцы]], дзе жывёла, на якую палявалі і якую ўтрымлівалі неалітычныя фермеры, паступова памяншалася ў памерах паміж 9800 і 7500 гадамі да н.э. Косці тура, знойдзеныя ў {{нп3|Мурэйбет|Мурэйбеце|ru|Мурейбет}} і [[Гёбеклі-Тэпэ|Гёбеклі-Тэпе]], большыя па памеры, чым косці буйной рагатай жывёлы з позніх неалітычных паселішчаў на поўначы [[Сірыя|Сірыі]], такіх як {{нп3|Джа'дэ-эль-Мугара|||Dja'de el-Mughara}} і {{нп3|Тэль-Халула|||Tell Halula}}<ref>{{cite book|author=Helmer, D.|name-list-style=amp|author2=Gourichon, L.|author3=Monchot, H.|author4=Peters, J.|author5=Segui, M.S.|year=2005|title=The first steps of animal domestication: new archeological approaches|chapter=Identifying early domestic cattle from pre-pottery Neolithic sites on the Middle Euphrates using sexual dimorphism|location=Oxford|publisher=Oxbow Books|isbn=1-84217-121-6|editor1=Vigne, J.D.|editor2=Peters, J.|editor3=Helmer, D.|pages=86–95|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/235341120}}</ref>. На стаянках {{нп3|Керамічны неаліт|позняга неаліту|ru|Керамический неолит}} ў паўночным [[Ірак]]у і заходнім [[Іран]]е, датаваных VI тысячагоддзем да н. э., рэшткі буйной рагатай жывёлы таксама меншыя, але часцей сустракаюцца, што сведчыць аб тым, што прыручаная буйная рагатая жывёла была завезена падчас {{нп3|Халафская культура|халафскай культуры|ru|Халафская культура}} з цэнтральнага рэгіёна [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівага паўмесяца]]<ref>{{cite journal|author1=Arbuckle, B.S.|name-list-style=amp|author2=Price, M.D.|author3=Hongo, H.|author4=Öksüz, B.|year=2016|title=Documenting the initial appearance of domestic cattle in the Eastern Fertile Crescent (northern Iraq and western Iran)|journal=Journal of Archaeological Science|volume=72|pages=1–9|doi=10.1016/j.jas.2016.05.008|bibcode=2016JArSc..72....1A|s2cid=85441215|url=https://scholar.harvard.edu/files/maxprice/files/arbuckle_2016_cattle.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://scholar.harvard.edu/files/maxprice/files/arbuckle_2016_cattle.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref> Вынікі генетычных даследаванняў паказваюць, што сучасная {{bt-bellat|Свойскі бык{{!}}буйная рагатая жывёла|Bos taurus taurus}} паходзіць ад 80 тураў, {{нп3|Прыручэнне|прыручаных||Tame animal}} у паўднёва-ўсходняй [[Анатолія|Анатоліі]] і паўночнай [[Сірыя|Сірыі]] каля 10 500 гадоў таму<ref name="Bollongino_al2012" />. [[Свойскі бык|Таурынавая]] жывёла распаўсюдзілася на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] і ў [[Паўночная Італія|паўночнай Італіі]] ўздоўж ракі [[Дунай]] і ўзбярэжжа [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]]<ref name="Pitt_al2019">{{cite journal|author1=Pitt, D.|name-list-style=amp|author2=Sevane, N.|author3=Nicolazzi, E.L.|author4=MacHugh, D.E.|author5=Park, S.D.|author6=Colli, L.|author7=Martinez, R.|author8=Bruford, M.W.|author9=Orozco-terWengel, P.|year=2019|title=Domestication of cattle: Two or three events?|journal=Evolutionary Applications|volume=12|issue=1|pages=123–136|doi=10.1111/eva.12674|pmid=30622640|pmc=6304694|doi-access=free|bibcode=2019EvApp..12..123P}}</ref>. Гібрыдызацыя паміж самцамі тура і ранняй свойскай буйной рагатай жывёлай адбылася ў Цэнтральнай Еўропе паміж 9500 і 1000 гадамі да н.э <ref>{{cite journal|author1=Götherström, A.|name-list-style=amp|author2=Anderung, C.|author3=Hellborg, L.|author4=Elburg, R.|author5=Smith, C.|author6=Bradley, D.G.|author7=Ellegren, H.|year=2005|title=Cattle domestication in the Near East was followed by hybridization with aurochs bulls in Europe|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=272|issue=1579|pages=2345–2351|doi=10.1098/rspb.2005.3243|doi-access=free|pmid=16243693|pmc=1559968}}</ref>. Аналіз паслядоўнасцей мітахандрыяльнай ДНК узораў італьянскіх тураў, датаваных 17-7000 гадоў таму, і 51 сучаснай пароды буйной рагатай жывёлы паказаў некаторую ступень {{нп3|Інтрагрэсія|інтрагрэсіі|uk|Інтрогресія}} генаў тураў у паўднёваеўрапейскую буйную рагатую жывёлу, што паказвае на тое, што самкі тура кантактавалі са свойскай буйной рагатай жывёлай, якая выгульвалася на волі<ref name="Beja20062">{{cite journal|last1=Beja-Pereira|first1=A.|last2=Caramelli|first2=D.|last3=Lalueza-Fox|first3=C.|last4=Vernesi|first4=C.|last5=Ferrand|first5=N.|last6=Casoli|first6=A.|last7=Goyache|first7=F.|last8=Royo|first8=L.J.|last9=Conti|first9=S.|last10=Lari|first10=M.|last11=Martini|first11=A.|last12=Ouragh|first12=L.|last13=Magid|first13=A.|last14=Atash|first14=A.|last15=Zsolnai|first15=A.|last16=Boscato|first16=P.|last17=Triantaphylidis|first17=C.|last18=Ploumi|first18=K.|last19=Sineo|first19=L.|last20=Mallegni|first20=F.|last21=Taberlet|first21=P.|last22=Erhardt|first22=G.|last23=Sampietro|first23=L.|last24=Bertranpetit|first24=J.|last25=Barbujani|first25=G.|last26=Luikart|first26=G.|last27=Bertorelle|first27=G.|date=2006|title=The origin of European cattle: Evidence from modern and ancient DNA|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-05-23_103_21/page/8113|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=103|issue=21|pages=8113–8118|pmid=16690747|pmc=1472438|doi=10.1073/pnas.0509210103|bibcode=2006PNAS..103.8113B|doi-access=free|name-list-style=amp}}</ref> Косткі буйной рагатай жывёлы рознага памеру, знойдзеныя на паселішчы [[Медны век|эпохі энеаліту]] ў {{нп3|Кутна-Гора (раён)|раёне Кутна-Гора|ru|Кутна-Гора (район)}}, з’яўляюцца дадатковым доказам гібрыдызацыі тура і свойскай буйной рагатай жывёлы паміж 3000 і 2800 гадамі да н.э. у [[Багемія|Багеміі]]<ref name="Kysely2008" />. {{нп3|Поўнагеномнае секвеніраванне||ru|Whole genome sequencing}} косткі тура 6750-гадовай даўніны, знойдзенай у [[Англія|Англіі]], было параўнана з данымі аб паслядоўнасці генома 81 асобіны буйной рагатай жывёлы і дадзенымі аб {{нп3|Аднануклеатыдны полімарфізм|аднануклеатыдным полімарфізме|ru|Однонуклеотидный полиморфизм}} 1225 асобін буйной рагатай жывёлы. Вынікі паказалі, што брытанскія і ірландскія пароды буйной рагатай жывёлы маюць некаторыя {{нп3|Генетычная варыяцыя|генетычныя варыяцыі||Genetic variance}} з узорам тура; раннія пастухі ў Вялікабрытаніі маглі быць адказнымі за мясцовы [[паток генаў]] ад тура да продкаў брытанскай і ірландскай буйной рагатай жывёлы<ref name="Park2">{{cite journal|author1=Park, S.D.E.|author2=Magee, D.A.|author3=McGettigan, P.A.|author4=Teasdale, M.D.|author5=Edwards, C.J.|author6=Lohan, A.J.|author7=Murphy, A.|author8=Braud, M.|author9=Donoghue, M.T.|author10=Liu, Y.|author11=Chamberlain, A.T.|author12=Rue-Albrecht, K.|author13=Schroeder, S.|author14=Spillane, C.|author15=Tai, S.|author16=Bradley, D.G.|author17=Sonstegard, T.S.|author18=Loftus, B.J.|author19=MacHugh, D.E.|title=Genome sequencing of the extinct Eurasian wild aurochs, ''Bos primigenius'', illuminates the phylogeography and evolution of cattle|journal=Genome Biology|date=2015|volume=16|issue=1|page=234|doi=10.1186/s13059-015-0790-2|pmid=26498365|pmc=4620651|name-list-style=amp|doi-access=free}}</ref>. Парода буйной рагатай жывёлы {{нп3|Мурбодэнер||uk|Мурбоденер}} таксама дэманструе спарадычную інтрагрэсію самак еўрапейскага тура ў свойскую буйны рагатую жывёлу ў [[Альпы|Альпах]]<ref>{{cite journal|author1=Cubric-Curik, V.|name-list-style=amp|author2=Novosel, D.|author3=Brajkovic, V.|author4=Rota Stabelli, O.|author5=Krebs, S.|author6=Sölkner, J.|author7=Šalamon, D.|author8=Ristov, S.|author9=Berger, B.|author10=Trivizaki, S.|author11=Bizelis, I.|author12=Ferenčaković, M.|author13=Rothammer, S.|author14=Kunz, E.|author15=Simčič, M.|author16=Dovč, P.|author17=Bunevski, G.|author18=Bytyqi, H.|author19=Marković, B.|author20=Brka, M.|author21=Kume, K.|author22=Stojanović, S.|author23=Nikolov, V.|author24=Zinovieva, N.|author25=Schönherz, A.A.|author26=Guldbrandtsen, B.|author27=Čačić, M.|author28=Radović, S.|author29=Miracle, P.|author30=Vernesi, C.|author31=Curik, I.|author32=Medugorac, I.|year=2021|title=Large-scale mitogenome sequencing reveals consecutive expansions of domestic taurine cattle and supports sporadic Aurochs introgression|journal=Evolutionary Applications|volume=15|issue=4|pages=663–678|doi=10.1111/eva.13315|pmid=35505892|pmc=9046920|doi-access=free}}</ref>. Свойская буйная рагатая жывёла працягвала змяншацца як у памеры цела, так і ў памерах рагоў да Сярэдневякоўя<ref name="Ajmone_al2010" />. Лічыцца, што {{bt-bellat||Bos primigenius namadicus}} быў прыручаны 10-8000 гадоў таму<ref name="Bradley19962">{{cite journal|last1=Bradley|first1=D.G.|last2=MacHugh|first2=D.E.|last3=Cunningham|first3=P.|last4=Loftus|first4=R.T.|name-list-style=amp|year=1996|title=Mitochondrial diversity and the origins of African and European cattle|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1996-05-14_93_10/page/5131|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=93|issue=10|pages=5131–5135|doi=10.1073/pnas.93.10.5131|pmid=8643540|pmc=39419|bibcode=1996PNAS...93.5131B|doi-access=free}}</ref>. Закамянеласці тура, знойдзеныя ў неалітычным месцы [[Мергарх]] у [[Пакістан]]е, датуюцца прыблізна 8000 гадамі да нашай эры і з’яўляюцца аднымі з самых ранніх доказаў яго прыручэння на [[Індыйскі субкантынент|Індыйскім субкантыненце]]<ref name="Turvey_al2021" />. Самкі індыйскага тура ўнеслі свой уклад у генафонд {{bt-bellat|зебу|Bos taurus indicus}} паміж 5500 і 4000 гадамі да нашай эры падчас пашырэння {{нп3|Пастаралізм|жывёлагадоўлі||Pastoralism}} ў паўночнай [[Індыя|Індыі]]. Першапачаткова зебу распаўсюдзіўся на ўсход у [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходнюю Азію]]<ref name="Chen2010" />. Гібрыдызацыя паміж зебу і ранняй [[Свойскі бык|таурынавай]] буйной рагатай жывёлай адбылася на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] пасля 4000 года да нашай эры, што супала з перыядам [[Засуха|засухі]] падчас [[Засуха 4200 гадоў таму|падзеі 4200 гадоў таму]]<ref>{{cite journal|author1=Verdugo, M.P.|name-list-style=amp|author2=Mullin, V.E.|author3=Scheu, A.|author4=Mattiangeli, V.|author5=Daly, K.G.|author6=Delser, P.M.|author7=Hare, A.J.|author8=Burger, J.|author9=Collins, M.J.|author10=Kehati, R.|author11=Hesse, P.|year=2019|title=Ancient cattle genomics, origins, and rapid turnover in the Fertile Crescent|journal=Science|volume=365|issue=6449|pages=173–176|doi=10.1126/science.aav1002|pmid=31296769|bibcode=2019Sci...365..173V|s2cid=195894128|url=https://eprints.whiterose.ac.uk/149232/1/Verdugo_Combined_for_resubmission_ACCEPTED_VERSION.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://eprints.whiterose.ac.uk/149232/1/Verdugo_Combined_for_resubmission_ACCEPTED_VERSION.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. Зебу быў завезены ва [[Усходняя Афрыка|Усходнюю Афрыку]] каля 3500-2500 гадоў таму<ref name="Pitt_al2019" /> і дасягнуў [[Манголія|Манголіі]] ў XIII і XIV стагоддзях<ref>{{cite journal|author=Mannen, H.|author2=Kohno, M.|name-list-style=amp|author3=Nagata, Y.|author4=Tsuji, S.|author5=Bradley, D.G.|author6=Yeo, J.S.|author7=Nyamsamba, D.|author8=Zagdsuren, Y.|author9=Yokohama, M.|author10=Nomura, K.|author11=Amano, T.|title=Independent mitochondrial origin and historical genetic differentiation in North Eastern Asian cattle|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=32|issue=2|pages=539–544|date=2004|doi=10.1016/j.ympev.2004.01.010|pmid=15223036|url=http://webpages.icav.up.pt/ptdc/CVT/105223/2008/References%20for%20BigBos%20proposal%20&#91;PTDC-CVT-105223-2008&#93;/PDF%20files%20of%20references_max30%20&#91;BigBos&#93;/Mannen%20et%20al%202004_MPE-%20Independent%20origin%20of%20Northeastern%20Asian%20cattle.pdf|access-date=31 сакавіка 2024|archive-date=5 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305232344/http://webpages.icav.up.pt/ptdc/CVT/105223/2008/References%20for%20BigBos%20proposal%20%5BPTDC-CVT-105223-2008%5D/PDF%20files%20of%20references_max30%20%5BBigBos%5D/Mannen%20et%20al%202004_MPE-%20Independent%20origin%20of%20Northeastern%20Asian%20cattle.pdf|url-status=dead}}</ref>. Трэцяя падзея прыручэння, якая, як мяркуецца, адбылася ў {{нп3|Заходняя пустыня (Егіпет)|Заходняй пустыні Егіпта||Western Desert (Egypt)}}, не пацвярджаецца вынікамі аналізу {{нп3|Генетычная прымесь|генетычнай прымесі||Genetic admixture}}, {{нп3|Інтрагрэсія|інтрагрэсіі|uk|Інтрогресія}} і міграцыі патэрнаў 3196 асобін свойскай буйной рагатай жывёлы, якія прадстаўлялі 180 папуляцый<ref name="Pitt_al2019" />. === Развядзенне турападобнай буйной рагатай жывёлы === [[Файл:Hausrindlainz.jpg|250px|міні|[[Бык Хека|Быкі Хека]] ў запаведніку [[Лайнцэр Ціргартэн]]]] У пачатку 1920-х гадоў {{нп3|Хайн Хек|||Heinz Heck}} ініцыяваў {{нп3|Штучны адбор|селекцыйную праграму развядзення|ru|Искусственный отбор}} ў {{нп3|Хелабрун|заапарку Хелабрун|ru|Хеллабрунн}}, спрабуючы {{нп3|Адваротнае развядзенне|ўзнавіць||Breeding back}} тура, выкарыстоўваючы некалькі парод буйной рагатай жывёлы; вынік назвалі [[Бык Хека|быком Хека]]<ref>{{Cite journal|last=Heck|first=H.|title=The breeding-back of the Aurochs|doi=10.1017/S0030605300035286|journal=Oryx|volume=1|issue=3|pages=117–122|year=1951|doi-access=free}}</ref>. Статкі гэтай буйной рагатай жывёлы былі выпушчаны ў {{нп3|Оствардэрспласэ||ru|Оствардерсплассе}}, [[польдар]] у [[Нідэрланды|Нідэрландах]] у 1980-х гадах у якасці сурагатаў тура для натуралістычнага выпасу з мэтай аднаўлення дагістарычных ландшафтаў<ref name="Lorimer2">{{cite journal|author1=Lorimer, J.|name-list-style=amp|author2=Driessen, C.|year=2016|title=From "Nazi cows" to cosmopolitan "ecological engineers": specifying rewilding through a history of Heck cattle|journal=Annals of the American Association of Geographers|volume=106|issue=3|pages=631–652|doi=10.1080/00045608.2015.1115332|bibcode=2016AAAG..106..631L|s2cid=131547744}}</ref>. Вялікая колькасць з іх памерла ад {{нп3|Галодная смерць|голаду|ru|Голодная смерть}} падчас халодных зім 2005 і 2010 гадоў, а праект «неўмяшання» завяршыўся ў 2018 годзе<ref>{{cite journal|author=Theunissen, B.|year=2019|title=The Oostvaardersplassen Fiasco|url=https://archive.org/details/isis_2019-06_110_2/page/341|journal=Isis|volume=110|issue=2|pages=341–345|doi=10.1086/703338|doi-access=free}}</ref>. Пачынаючы з 1996 года быкоў Хека скрыжавалі з паўднёваеўрапейскімі пародамі буйной рагатай жывёлы, такімі як {{нп3|Саягеса|||Sayaguesa}}, {{нп3|Кіянская (парода кароў)|кіянская|ru|Кианская (порода коров)}} і ў меншай ступені {{нп3|Іспанскі баявы бык|іспанскімі баявымі быкамі|ru|Боевой бык}} ў надзеі стварыць жывёлу, больш падобную на тура. Атрыманыя ў выніку {{нп3|Праект Taurus|гэтых скрыжаванняў||Taurus Project}} жывёлы называюць быкамі Taurus<ref>{{cite journal|author=Bunzel-Drüke, M.|year=2001|title=Ecological substitutes for Wild Horse (''Equus ferus'', Boddaert 1785 = ''E. przewalskii'', Poljakov 1881) and Aurochs (''Bos primigenius'', Bojanus 1827)|journal=Natur- und Kulturlandschaft|volume=4|pages=240–252|citeseerx=10.1.1.403.8349}}</ref>. Іншыя праекты па адваротным развядзенні — гэта {{нп3|праграма Tauros|||Tauros Programme}} і {{нп3|праект Uruz|||Uruz Project}}<ref name="Lorimer2" />. Аднак падыходы, накіраваныя на вывядзенне {{нп3|Фенатып|фенатыпу|ru|Фенотип}} як у тура, нельга параўнаць з вывядзеннем да [[генатып]]у як у тура<ref name="sinding20162">{{cite journal|doi=10.5334/oq.25|title=The draft genome of extinct European Aurochs and its implications for de-extinction|journal=Open Quaternary|volume=2|year=2016|author1=Sinding, M.-H.S.|author2=Gilbert, M.T.P.|doi-access=free|name-list-style=amp}}</ref>. == Культурнае значэнне == === Гісторыя === Тур быў часткай {{нп3|Плейстацэнавая мегафаўна|мегафаўны плейстацэну|ru|Плейстоценовая мегафауна}}. Верагодна, ён {{нп3|Відаўтварэнне|развіўся|uk|Видоутворення}} ў [[Азія|Азіі]] і міграваў на захад і поўнач у цёплыя {{нп3|Міжледавікоўе|міжледавіковыя|ru|Межледниковье}} перыяды. Самыя старажытныя вядомыя [[акамянеласці]] тура, знойдзеныя ў [[Індыя|Індыі]] і [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы,]] адносяцца да {{нп3|Цібанскі ярус|сярэдняга плейстацэну|uk|Тібанський ярус}}, а ў Еўропе да {{нп3|Гальштэйнскае міжледавікоўе|Гальштэйскага міжледавікоўя||Holstein interglacial}}. Як паказваюць выкапнёвыя рэшткі ў [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]], ён дасягнуў [[Данія|Даніі]] і паўднёвай [[Швецыя|Швецыі]] ў [[галацэн]]е. Колькасць тураў скарацілася ў познім галацэне з-за {{нп3|Разбурэнне асяроддзя пражывання|страты асяроддзя пражывання|ru|Разрушение среды обитания}} і палявання, што прывяло да вымірання прыкладна ў XVII стагоддзі. Туры адлюстраваныя на [[палеаліт]]ычных [[Пячорны жывапіс|наскальных малюнках]], [[неаліт]]ычных [[петрогліф]]ах, [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкіх]] [[Рэльеф (скульптура)|рэльефах]] і статуэтках [[Бронзавы век|бронзавага веку]]. У {{нп3|Рэлігіі старажытнага Блізкага Усходу|рэлігіях старажытнага Блізкага Усходу|ru|Religions of the ancient Near East}} ён сімвалізаваў моц, сексуальную сілу і доблесць. Яго рогі выкарыстоўваліся ў [[Воты|вотыўных ахвяраваннях]], у якасці {{нп3|Трафей|трафеяў|pl|Trofeum}} і {{нп3|Рог (посуд)|рогаў для піцця|ru|Рог (сосуд)}}. Дзве падзеі [[Адамашненне|даместыфікацыі]] тура адбыліся падчас [[Неалітычная рэвалюцыя|неалітычнай рэвалюцыі]]. Адна дала пачатак з’яўленню {{bt-bellat|Свойскі бык{{!}}свойскага быка|Bos taurus taurus}} ва [[Урадлівы паўмесяц|Урадлівым паўмесяцы]] на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]], які быў завезены ў Еўропу праз [[Балканскі паўвостраў|Балканы]] і ўзбярэжжа [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]]. [[Гібрыд]]ызацыя паміж турам і ранняй свойскай буйной рагатай жывёлай адбылася ў раннім галацэне. Даместыфікацыя {{bt-bellat||Bos primigenius namadicus}} прывяла да з’яўлення {{bt-bellat|зебу|Bos taurus indicus}}, якая скрыжавалася з ранняй [[Свойскі бык|таурынавай]] буйной рагатай жывёлай на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] каля 4000 гадоў таму. Некаторыя сучасныя пароды буйной рагатай жывёлы дэманструюць рысы, што нагадваюць тура, такія як цёмны колер і светлая звілістая паласа ўздоўж спіны быкоў, больш светлы колер кароў або форма рога, падобная на рогі тура. === У Азіі === [[Файл:Unicorn with object. Mohenjo-daro.jpg|250px|міні|Пячатка з [[Махенджа-Дара]]]] [[Файл:Berlín - Pergamon - Porta d'Ishtar - Ur.JPG|250px|міні|Рэльеф на [[Вароты Іштар|варотах Іштар]] на выставе ў [[Пергамскі музей|Пергамскім музеі]]]] {{нп3|Ашэльская культура|Ашэльскія пласты|ru|Ашельская культура}} ў {{нп3|Хунасагі|||Hunasagi}} на поўдні [[Дэканскае пласкагор’е|плато Дэкан]] у Індыі далі косткі тура са слядамі насечкі<ref>{{cite journal|author1=Sathe, V.|name-list-style=amp|author2=Paddayya, K.|year=2012|title=The faunal background of the stone age cultures of Hunsgi and Baichbal Valleys, Southern Deccan|journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute|volume=72|pages=79–97|jstor=43610690}}</ref>. Костка тура са слядамі, нанесенымі [[Крэмень|крэменем]], была знойдзена ў пласце {{нп3|Сярэдні палеаліт|сярэдняга палеаліту|ru|Средний палеолит}} на стаянцы {{нп3|Homo Нешэр Рамла|||Nesher Ramla ''Homo''}} ў [[Ізраіль|Ізраілі]]; ён быў датаваны {{нп3|Марская ізатопная стадыя|марской ізатопнай стадыяй 5||Marine Isotope Stage 5}} каля 120 000 {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}<ref>{{cite journal|author1=Prévost, M.|name-list-style=amp|author2=Groman-Yaroslavski, I.|author3=Gershtein, K.M.C.|author4=Tejero, J.M.|author5=Zaidner, Y.|year=2021|title=Early evidence for symbolic behavior in the Levantine Middle Paleolithic: A 120 ka old engraved aurochs bone shaft from the open-air site of Nesher Ramla, Israel|journal=Quaternary International|volume=early view|pages=80–93|doi=10.1016/j.quaint.2021.01.002|s2cid=234236699}}</ref>. Археалагічныя раскопкі ў Ізраілі выявілі сляды свята, якое праводзілася [[Натуфійская культура|натуфійскай культурай]] каля 12 000 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}, падчас якога з’елі трох тураў. Здаецца, гэта незвычайная з’ява ў культуры, якая адбывалася разам з пахаваннем пажылой жанчыны, як мяркуецца, пэўнага сацыяльнага статусу<ref>{{cite journal|last1=Munro|first1=N.D.|last2=Grosman|first2=L.|date=2010|title=Early evidence (ca. 12,000 B.P.) for feasting at a burial cave in Israel|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-08-31_107_35/page/15362|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=107|issue=35|pages=15362–15366|doi=10.1073/pnas.1001809107|pmid=20805510|pmc=2932561|bibcode=2010PNAS..10715362M|doi-access=free|name-list-style=amp}}</ref>. [[Петрогліф]]ы з выявай тура ў {{нп3|Наскальныя малюнкі Габустана|наскальным мастацтве Габустана|ru|Наскальные рисунки Гобустана}} ў [[Азербайджан]]е датуюцца перыядам {{нп3|Позні палеаліт|верхняга палеаліту|ru|Поздний палеолит}} і [[неаліт]]у<ref>{{cite journal|author=Farajova, M.|year=2011|title=Gobustan: Rock Art Cultural Landscape|journal=Adoranten|volume=11|pages=41–66|url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/malahat_a11.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/malahat_a11.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. Косці і чэрапы тура, знойдзеныя ў паселішчах {{нп3|Мурэйбет||ru|Мурейбет}}, {{нп3|Халан-Чемі||ru|Халлан-Чеми}} і {{нп3|Чаяню||ru|Чайоню}}, сведчаць аб тым, што людзі захоўвалі і дзяліліся ежай у {{нп3|Дакерамічны неаліт B|даганчарнай неалітычнай культуры B|ru|Докерамический неолит B}}<ref>{{cite journal|author1=Bogaard, A.|name-list-style=amp|author2=Charles, M.|author3=Twiss, K.C.|author4=Fairbairn, A.|author5=Yalman, N.|author6=Filipović, D.|author7=Demirergi, G.A.|author8=Ertuğ, F.|author9=Russell, N.|author10=Henecke, J.|year=2009|title=Private pantries and celebrated surplus: storing and sharing food at Neolithic Çatalhöyük, Central Anatolia|journal=Antiquity|volume=83|issue=321|pages=649–668|doi=10.1017/S0003598X00098896|s2cid=162522860|url=https://www.researchgate.net/publication/236673285}}</ref>. Рэшткі тура таксама былі знойдзены ў [[Некропаль|некропалі]] ў [[Сайда|Сідоне]], Ліван, датаваныя прыблізна 3700 гадамі {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}; тур быў пахаваны разам са шматлікімі жывёламі, некалькімі чалавечымі косткамі і прадуктамі<ref>{{cite news|last=Makarem|first=M.|date=2012|title=Et si Europe était sidonienne?|url=http://www.lorientlejour.com/category/À+La+Une/article/767714/Et_si_Europe_etait_sidonienne_.html|work=L'Orient Le Jour|location=Beirut|access-date=3 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525112335/http://www.lorientlejour.com/category/%C3%80+La+Une/article/767714/Et_si_Europe_etait_sidonienne_.html|archive-date=25 May 2013|url-status=dead}}</ref>. [[Пячатка|Пячаткі]], якія адносяцца да [[Індская цывілізацыя|цывілізацыі даліны Інда]], знойдзеныя ў [[Харапа|Харапе]] і [[Махенджа-Дара]], паказваюць жывёл з выгнутымі рагамі, падобных на тура<ref>{{cite book|author=Mackay, E.J.H.|author-link=Ernest J. H. Mackay|year=1935|title=The Indus civilization|location=London|publisher=Lovat Dickson & Thompson Ltd.|page=Plate J|chapter=Steatite pectoral, once mounted in metal and filled with inlay|chapter-url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.22579/page/n229/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book|author=Geer, A.A.E.|year=2008|title=Animals in stone: Indian mammals sculptured through time|location=Leiden|publisher=Brill|pages=111–114|chapter=''Bos primigenius''. The Aurochs|isbn=978-90-04-16819-0|chapter-url=https://books.google.com/books?id=oQ3quxh9gsgC&pg=PA111}}</ref>. Статуэткі тура вырабляліся [[Майкопская археалагічная культура|майкопскай культурай]] на [[Заходні Каўказ|Заходнім Каўказе]]<ref>{{cite book|author1=Reinhold, S.|name-list-style=amp|author2=Gresky, J.|author3=Berezina, N.|author4=Kantorovich, A.R.|author5=Knipper, C.|author6=Maslov, V.E.|author7=Petrenko, V.G.|author8=Alt, K.W.|author9=Belinsky, A.B.|year=2017|title=Appropriating Innovations. Entangled Knowledge in Eurasia, 5000-150 BCE|location=Oxford|publisher=Oxbow Books|chapter=Contextualising Innovation: Cattle Owners and Wagon Drivers in the North Caucasus and Beyond|isbn=9781785707247|editor1=Maran, J.|editor2=Stockhammer, P.|pages=78–97|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/321300884}}</ref>. Тур абазначаецца [[Акадская мова|акадскімі]] словамі rīmu і rēmu, абодва выкарыстоўваліся ў кантэксце палявання такімі кіраўнікамі, як {{нп3|Нарам-Суэн|Нарам-Суэнам|ru|Нарам-Суэн}}, {{нп3|Тыглатпаласар I|Тыглатпаласарам I|ru|Тиглатпаласар I}} і {{нп3|Салманасар III|Салманасарам III|ru|Салманасар III}}; у [[Месапатамія|Месапатаміі]] ён сімвалізаваў моц і сексуальную сілу, быў [[эпітэт]]ам багоў [[Энліль|Энліля]] і [[Шамаш (міфалогія)|Шамаша]], абазначаў доблесць як эпітэт цара [[Сінахерыб]]а і героя [[Гільгамеш]]а. Дзікія быкі часта згадваюцца ва {{нп3|Угарыцкая літаратура|ўгарыцкіх тэкстах|ru|Уґаритська література}} як аб’екты палявання і [[Ахвярапрынашэнне|ахвяраванне]] богу [[Баал]]у<ref>{{cite book|author1=Wyatt, S.|author2=Wyatt, N.|name-list-style=amp|date=2013|chapter=The ''longue durée'' in the beef business|pages=417–450|title=Ritual, Religion, and Reason. Studies in the Ancient World in Honour of Paolo Xella|isbn=9783868350876|publisher=Ugarit-Verlag|location=Münster|editor1=Loretz, O.|editor2=Ribichini, S.|editor3=Watson, W.G.E.|editor4=Zamora, J.Á.|chapter-url=https://www.academia.edu/4038225}}</ref>. На [[вавілон]]скіх [[Вароты Іштар|варотах Іштар]], пабудаваных у [[VI стагоддзе да н.э.|VI стагоддзі да н.э.]], адлюстраваны тур<ref>{{Cite book|author=Shugart, H.H.|date=2014|title=Foundations of the Earth|url=https://archive.org/details/foundationsofear0000shug|publisher=Columbia University Press|isbn=9780231537698|chapter=Taming the Unicorn, Yoking the Aurochs: Animal and Plant Domestication and the Consequent Alteration of the Surface of the Earth|pages=[https://archive.org/details/foundationsofear0000shug/page/35 35]–70|doi=10.7312/shug16908-003}}</ref>. === У Афрыцы === Петрогліфы з выявай тура, знойдзеныя ў {{нп3|Курта|Курце||Qurta}} ў даліне вярхоўяў Ніла, былі датаваны познім плейстацэнам прыкладна 19-15 000 гадоў {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}} з дапамогай {{нп3|Аптычнае датаванне|аптычнага датавання|uk|Оптичне датування}} і з’яўляюцца самымі старымі гравюрамі, знойдзенымі на сённяшні дзень у Афрыцы<ref>{{cite journal|author1=Huyge, D.|name-list-style=amp|author2=Vandenberghe, D.A.|author3=De Dapper, M.|author4=Mees, F.|author5=Claes, W.|author6=[[John Coleman Darnell|Darnell, J.C.]]|year=2011|title=First evidence of Pleistocene rock art in North Africa: securing the age of the Qurta petroglyphs (Egypt) through OSL dating|journal=Antiquity|volume=85|issue=330|pages=1184–1193|doi=10.1017/S0003598X00061998|s2cid=130471822|url=https://www.academia.edu/1621581}}</ref>. Туры з’яўляюцца часткай сцэн палявання на [[Рэльеф (скульптура)|рэльефах]] у [[Фіванскі некропаль|грабніцы]] ў [[Фівы (Егіпет)|Фівах]], [[Егіпет]], датаванай [[XX стагоддзе да н.э.|XX стагоддзем да н.э.]], і ў {{нп3|Пахавальны храм|пахавальным храме||Mortuary temple}} {{нп3|Рамсес III|Рамсеса III|ru|Рамсес III}} у {{нп3|Медынет Абу||uk|Медінет Абу}}, датаванай каля [[1175 год да н.э.|1175 года да н.э.]] Апошняя з’яўляецца самай маладой выявай тура ў [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкім]] [[Мастацтва Старажытнага Егіпта|мастацтве]] на сённяшні дзень<ref>{{cite journal|author=Beierkuhnlein, C.|year=2015|title=''Bos primigenius'' in Ancient Egyptian art – historical evidence for the continuity of occurrence and ecology of an extinct key species|journal=Frontiers of Biogeography|volume=7|issue=3|pages=107–118|doi=10.21425/F5FBG21527|s2cid=55643283|url=https://epub.uni-bayreuth.de/3177/1/eScholarship%20UC%20item%202cc00316.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://epub.uni-bayreuth.de/3177/1/eScholarship%20UC%20item%202cc00316.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live}}</ref>. === У Еўропе === [[Файл:Lascaux painting.jpg|міні|250px|Выявы тура з [[Пячора Ласко|пячоры Ласко]]]] [[Файл:Gold cup Vafio 1500 to 1450 BC, NAMA 1758 080866.jpg|міні|250px|Кубак з {{нп3|Вафіё|||Vaphio}} са сцэнай палявання на тура, [[XV стагоддзе да н.э.]]]] [[Файл:Moldavia's coat of Arms of 1481.jpg|міні|250px|[[Герб Малдаўскага княства]] 1481 года ў [[Манастыр Путна|манастыры Путна]]]] Туры шырока прадстаўлены на [[палеаліт]]ычных [[Пячорны жывапіс|наскальных малюнках]] у пячорах [[Пячора Шавэ|Шавэ]] і [[Пячора Ласко|Ласко]] на поўдні Францыі, якія датуюцца адпаведна 36 000 і 21 000 гадамі {{нп3|да нашых дзён||ru|До настоящего времени}}<ref>{{cite journal|author=Geneste, J.M.|year=2017|title=From Chauvet to Lascaux: 15,000 years of cave art|journal=Archaeology, Ethnology & Anthropology of Eurasia|volume=45|issue=3|pages=29–40|doi=10.17746/1563-0110.2017.45.3.029-040|url=https://journal.archaeology.nsc.ru/jour/article/viewFile/285/382|doi-access=free}}</ref>. Дзве палеалітычныя [[Петрогліф|наскальныя гравюры]] ў [[Калабрыя|калабрыйскай]] {{нп3|Пячора Раміта|пячоры Раміта||Romito Cave}} паказваюць тура<ref>{{cite journal|author1=Vacca, B.B.|year=2012|title=The hunting of large mammals in the Upper Palaeolithic of southern Italy: A diachronic case study from Grotta del Romito|journal=Quaternary International|volume=252|pages=155–164|doi=10.1016/j.quaint.2011.06.054|bibcode=2012QuInt.252..155V|url=https://www.researchgate.net/publication/251636438}}</ref>. Палеалітычныя гравюры з выявай тура былі таксама знойдзены ў {{нп3|Пячора Генавезэ|пячоры Генавезэ|de|Grotta del Genovese}} на італьянскім востраве {{нп3|Леванца||ru|Леванцо}}<ref>{{cite journal|author1=Di Maida, G.|name-list-style=amp|author2=García-Diez, M.|author3=Pastoors, A.|author4=Terberger, T.|year=2018|title=Palaeolithic art at Grotta di Cala dei Genovesi, Sicily: a new chronology for mobiliary and parietal depictions|journal=Antiquity|volume=92|issue=361|pages=38–55|doi=10.15184/aqy.2017.209|s2cid=166147585|url=https://www.researchgate.net/publication/323045060}}</ref>. Наскальныя гравюры і малюнкі эпохі верхняга палеаліту з выявамі тура таксама былі знойдзены ў пячорах на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве,]] якія адносяцца да {{нп3|Гравецкая культура|гравецкай|ru|Граветтская культура}} і [[Мадленская культура|Мадленскай]] культур<ref>{{cite book|author=Weniger, G.C.|year=1999|title=Archäologie und Biologie des Aurochsen|location=Bonn|publisher=Neanderthal Museum|editor1=Weniger, G.C.|isbn=9783980583961|pages=133–140|chapter=Representations of the Aurochs in the Upper Palaeolithic and Epipalaeolithic on the Iberian Peninsula|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/271588425}}</ref><ref>{{cite book|author=Fernandes, A.P.B.|year=2008|chapter=Aesthetics, ethics, and rock art conservation: How far can we go? The case of recent conservation tests carried out in un-engraved outcrops in the Côa Valley, Portugal|chapter-url=http://openarchive.icomos.org/id/eprint/945/1/11_Batarda_Fernandes_offprint.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://openarchive.icomos.org/id/eprint/945/1/11_Batarda_Fernandes_offprint.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|pages=85–92|title=Aesthetics and Rock Art III: Symposium|editor1=Heyd, T.|editor2=Clegg, J.|publisher=Archaeopress|series=British Archaeological Reports|volume=1818|location=Oxford|isbn=9781407303048}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Soares De Figueiredo, S.|name-list-style=amp|author2=Botica, N.|author3=Bueno Ramirez, P.|author4=Tsoupra, A.|author5=Mirao, J.|year=2020|title=Analysis of portable rock art from Foz do Medal (Northwest Iberia): Magdalenian images of horses and aurochs|journal=Comptes Rendus Palevol|volume=19|issue=4|pages=63–77|doi=10.5852/cr-palevol2020v19a4|doi-access=free}}</ref>. Косці тура са слядамі насечкі і надрэзаў былі знойдзены на розных [[мезаліт]]ычных месцах [[Паляванне|палявання]] і {{нп3|Разбіранне|разбірання|sv|Styckning}} ў [[Францыя|Францыі]], [[Люксембург]]у, [[Германія|Германіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландах]], [[Англія|Англіі]] і [[Данія|Даніі]]<ref>{{cite journal|author1=Prummel, W.|name-list-style=amp|author2=Niekus, M.J.L.T.|year=2011|title=Late Mesolithic hunting of a small female aurochs in the valley of the River Tjonger (the Netherlands) in the light of Mesolithic aurochs hunting in NW Europe|journal=Journal of Archaeological Science|volume=38|issue=7|pages=1456–1467|doi=10.1016/j.jas.2011.02.009|bibcode=2011JArSc..38.1456P}}</ref>. Косці тура былі знойдзены таксама ў мезалітычных паселішчах на рацэ [[Нарва (рака)|Нарва]] і [[Эмайыгі]] ў [[Эстонія|Эстоніі]]<ref>{{cite journal|author=Kriiska, A.|year=2000|title=Settlements of coastal Estonia and maritime hunter-gatherer economy|journal=Lietuvos Archeologija|volume=19|pages=153–166|url=https://www.researchgate.net/publication/281345662}}</ref>. Косткі тураў і чалавечыя косткі былі знойдзены ў ямах і {{нп3|Спалены курган|спаленых курганах||Burnt mound}} на некалькіх неалітычных стаянках у Англіі<ref>{{cite journal|title=Where the wild things are: Aurochs and Cattle in England|author=Lynch, A.H.|author2=Hamilton, J.|author3=Hedges, R.E.M.|name-list-style=amp|year=2008|journal=Antiquity|volume=82|issue=318|pages=1025–1039|doi=10.1017/S0003598X00097751|s2cid=161079743|url=https://www.researchgate.net/publication/237086645}}</ref>. Кубак, знойдзены ў грэчаскім горадзе {{нп3|Вафіё|||Vaphio}}, паказвае сцэну палявання, у якой людзі спрабуюць злавіць тура<ref name="Ajmone_al2010">{{cite journal|last1=Ajmone-Marsan|first1=P.|last2=Garcia|first2=J.F.|last3=Lenstra|first3=J.A.|year=2010|title=On the origin of cattle: How Aurochs became cattle and colonized the World|journal=Evolutionary Anthropology|volume=19|issue=4|pages=148–157|doi=10.1002/evan.20267|s2cid=86035650|name-list-style=amp}}</ref>. Адзін з быкоў кідае паляўнічага на зямлю, а другога атакуе рагамі. Імаверна, кубак датуецца [[Мікенская цывілізацыя|мікенскай Грэцыяй]]<ref>{{cite journal|last1=Davis|first1=E.N.|year=1974|title=The Vapheio Cups: One Minoan and One Mycenean?|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_1974-12_56_4/page/472|journal=The Art Bulletin|volume=56|issue=4|pages=472–487|doi=10.1080/00043079.1974.10789932}}</ref><ref>{{cite journal|last1=De Grummond|first1=W.W.|year=1980|title=Hands and Tails on the Vapheio Cups|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1980-07_84_3/page/335|journal=American Journal of Archaeology|volume=84|issue=3|pages=335–337|doi=10.2307/504710|jstor=504710}}</ref>. [[Грэкі]] і {{нп3|Пеонцы|||Paeonians}} палявалі на тура і выкарыстоўвалі іх велізарныя рогі ў якасці трафеяў, кубкаў для віна і ахвяраванняў багам і героям. Вол, згаданы {{нп3|Самус (паэт)|Самусам|ru|Samus (poet)}}, {{нп3|Філіп Фесаланікійскі|Філіпам Фесаланікійскім|ru|Филипп Фессалоникийский}} і {{нп3|Антыпатр (палкаводзец)|Антыпатрам|ru|Антипатр (полководец)}}, забіты {{нп3|Філіп V Македонскі|Філіпам V Македонскім|ru|Филипп V Македонский}} ля падножжа гары {{нп3|Славянка (горы)|Орвілас|ru|Славянка (горы)}}, насамрэч быў турам; Філіп прапанаваў рогі, даўжыня якіх была 105 см, і скуру храму [[Геракл|Геркулеса]]<ref>{{cite book|author=Douglas, N.|year=1927|title=Birds and Beasts of the Greek Anthology|location=Florence|publisher=B. Blom|isbn=9780405084614}}</ref>. Тур быў апісаны ў «[[Запіскі пра Гальскую вайну|Запісках пра Гальскую вайну]]» [[Гай Юлій Цэзар|Юлія Цэзара]]<ref name=gallicwars>{{cite book |author=McDevitte, W. A. |translator=Bohn, W. S. |year=1869 |title=The Gallic Wars by Julius Caesar |chapter=Book 6, Chapter 28 |edition=First |place=New York |publisher=[[Harper & Brothers]] |series=Harper's New Classical Library |chapter-url=http://classics.mit.edu/Caesar/gallic.6.6.html}}</ref>. Тура час ад часу лавілі і выстаўлялі на {{нп3|Цкаванне звяроў на арэне|цкаванне|ru|Травля зверей на арене}} ў {{нп3|Рымскі амфітэатр|рымскіх амфітэатрах|ru|Roman amphitheatre}}, такіх як [[Калізей]]<ref>{{cite book|author=Knight, C.|year=1847|title=The National Cyclopaedia of Useful Knowledge|volume=(Volume III)|location=London|publisher=Little, Brown and Co.|chapter=European bison, or Aurochs|pages=367–371|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Sa7kjXr-SkAC&pg=PA369}}</ref>. Рогі тура часта выкарыстоўваліся рымлянамі ў якасці паляўнічых рогаў<ref name="vVuure05" />. У «[[Песня пра Нібелунгаў|Песні пра Нібелунгаў]]», {{нп3|Зігфрыд||ru|Зигфрид}} забівае чатырох тураў<ref>{{cite book|title=Das Nibelungenlied und die Klage: Nach der Handschrift 857 der Stiftsbibliothek St. Gallen|editor=Heinzle, J.|publisher=Deutscher Klassiker Verlag|isbn=9783618661207|year=2013|page=300}}</ref>. У [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўі]] рогі тура выкарыстоўваліся як {{нп3|Рог (посуд)|пітныя рогі|ru|Рог (сосуд)}}, у тым ліку рог апошняга быка; многія похвы з рагоў тура захаваліся і сёння<ref>{{Cite journal|author1=Bro-Jørgensen, M.H.|name-list-style=amp|author2=Carøe, C.|author3=Vieira, F.G.|author4=Nestor, S.|author5=Hallström, A.|author6=Gregersen, K.M.|author7=Etting, V.|author8=Gilbert, M.T.P.|author9=Sinding, M.H.S.|year=2018|title=Ancient DNA analysis of Scandinavian medieval drinking horns and the horn of the last aurochs bull|journal=Journal of Archaeological Science|volume=99|pages=47–54|doi=10.1016/j.jas.2018.09.001|bibcode=2018JArSc..99...47B|s2cid=133684586}}</ref>. У XVII стагоддзі рог тура для піцця быў выгравіраваны на гербе {{нп3|Каледж Корпус-Крысці|Каледжа Корпус-Крысці|ru|Колледж Корпус-Кристи (Кембридж)}} ў [[Кембрыдж]]ы<ref>{{cite journal|author=Oman, C.|title=Cambridge and Cornelimünster|journal=Aachener Kunstblätter|volume=43|pages=305–307|date=1972|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/akb/article/download/39767/33430}}</ref>. Галава тура з зоркай паміж рагамі і {{нп3|Хрысціянская сімволіка|хрысціянскімі іканаграфічнымі|ru|Христианская символика}} элементамі ўвасабляе ўвекавечаны стагоддзямі афіцыйны [[герб Малдовы]]<ref>{{cite journal|author=Boutiuc, M.|author2=Florescu, O.|name-list-style=amp|author3=Vasilache, V.|author4=Sandu, I.|year=2020|title=The comparative study of the state of conservation of two medieval documents on parchment from different historical periods|journal=Materials|volume=13|issue=21|page=4766|doi=10.3390/ma13214766|pmid=33114524|pmc=7662666|bibcode=2020Mate...13.4766H|doi-access=free}}</ref>. На тура палявалі са стрэламі, сеткамі і паляўнічымі сабакамі, а ў жывой жывёлы зразалі валасы на лбе; з гэтых валасоў рабілі паясы, якія, як лічылася, павялічваюць {{нп3|Фертыльнасць|пладавітасць|ru|Фертильность}} жанчын. Калі тура забівалі, {{нп3|Шкілет сэрца|''os cordis''|ru|Скелет серця}} выцягвалі з сэрца; гэтая костка спрыяла містычнасці і магічнай сіле, якія ёй прыпісваліся<ref name="vVuure05" />. ==== Усходняя Еўропа ==== [[Файл:Wieliczka-saltdigger-horn.jpg|250px|міні|{{нп3|Рог Брацтва землякопаў||pl|Róg Bractwa Kopaczy}} — твор мастацтва з рога тура, узор {{нп3|Народныя мастацкія промыслы|мастацкага майстэрства|ru|Народные художественные промыслы}} эпохі [[Адраджэнне|Адраджэння]]]] [[Файл:Тураў. Археалагічны музей (07).jpg|250px|міні|Скульптура тура. [[Тураўскі археалагічны музей]]]] {{нп3|Мікалай Васілевіч Шарлемань|М. В. Шарлемань|uk|Шарлемань Микола Васильович}} пісаў, што слова тур, пераважна як дадатак да імя князя, пішацца 5 разоў у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]» — помніку старажытнарускай літаратуры [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]. Ён звярнуў увагу, што пад такой назвай і ўласна тур, і [[Зубр еўрапейскі|зубр]]. Калі візантыйскі спадчыннік трона [[Андронік I Камнін]] прыехаў у 1154 годзе (паводле іншых звестак у 1163-65 гадах) да свайго брата князя [[Яраслаў Асмамысл|Яраслава Асмамысла]], гэты князь разам з вялікім князем кіеўскім і іншымі князямі арганізаваў для свайго госця паляванне на «тураў». У той жа час візантыйскі гісторык пісаў з гэтай нагоды, што [[Андронік I Камнін|Андронік]] падчас знаходжання на [[Русь|Русі]] забіваў «зумпраў» — звяроў, шматлікіх у гэтай краіне і яны большыя за [[Мядзведзевыя|мядзведзя]] ці [[леапард]]а<ref name=":0">Шарлемань Н.&nbsp;В.&nbsp;Природа и люди Киевской Руси. Составитель В.&nbsp;Е.&nbsp;Борейко, комментарии В.&nbsp;Н.&nbsp;Грищенко, КЕКЦ-ЦОДП СОЭС Серия: История охраны природы. Вип. 13. 1997.&nbsp;— 166 с.</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.myslenedrevo.com.ua/index.php?Node=316391&Lang=uk|title=Зубр в Україні: трагедія та надія|last=Парнікоза|first=Іван|website=Мислене древо|publisher=Микола Жарких|access-date=25.07.2023}}</ref>. М. Шарлемань адзначаў, што ў пачатку ХХ стагоддзя ва Украіне буйных быкоў месцамі яшчэ называлі турамі. Яму ў [[1914]] годзе даводзілася чуць на {{нп3|Уманшчына|Уманшчыне|uk|Уманщина}} ([[Чаркаская вобласць]]) фразы «пагнаў тураў», «напувати турів»<ref name=":0" />. Гэтая назва, як сведчыць {{нп3|Слоўнік украінскай мовы (Грынчэнка)|Слоўнік Грынчэнкі|ru|Словарь украинского языка (Гринченко)}} 1925 года, у адносінах да свойскага быка захавалася ў заходніх раёнах [[Украіна|Украіны]] — на [[Галічына|Галічыне]]. Пра распаўсюджанасць на тэрыторыі Украіны ў свой час тураў сведчыць прадуктыўнасць выкарыстання гэтага слова ў [[Анамастыка|анамастыцы]] XII—XV стагоддзяў. Яшчэ ў XI—XIII стагоддзях на тура і зубра палявалі на Левабярэжным Прыдняпроўі<ref>Коринный Н.&nbsp;Н.&nbsp;Переяславская земля Х- первая половина ХІІІ века. -К.: Наукова Думка.&nbsp;— 1992.&nbsp;— 312 с.</ref>. Пра паляванне на тура (або зубра) згадваў у «{{нп3|Павучанне Уладзіміра Манамаха|Павучанні|ru|Поучение Владимира Мономаха}}» [[Уладзімір Манамах]]: <blockquote>«''А вось што я ў Чарнігаве рабіў…Два туры цэлілі ў мяне рагамі разам з канём''».<ref>Поучение Владимира Мономаха // «Изборник» (Сборник произведений литературы древней Руси). Москва: Художественная литератра. −1968 .&nbsp;— С. 163.</ref></blockquote>У Кіеве на адным з найстаражытных рынкаў [[Падол (Кіеў)|Падолу]] знаходзілася так званая Турава Бажніца, магчыма, звязана з больш раннім культам бога-заступніка жывёлы — [[Вялес]]а. Былі і іншыя праявы культу быка-тура. М. В. Шарлемань лічыў, што сапраўдныя туры на Русі зніклі рана. Прыблізна з пачатку XVI стагоддзя іх назва была перанесена на зубраў<ref name=":1" />. {{нп3|Гиём Левасёр дэ Баплан|Г. Баплан|ru|Левассёр де Боплан, Гийом}} у «Апісанні Украіны» згадвае так званых стэпавых буйвалаў, якія вадзіліся бліжэй да мяжы з [[Масковія]]й. З улікам таго, што тур на той момант ужо знік на тэрыторыі Украіны, гаворка, верагодна, ідзе пра [[зубр]]а. Пра «тураў» згадваў і {{нп3|Дзмітрый Іванавіч Яварніцкі|Д. І. Яварніцкі|uk|Яворницький Дмитро Іванович}}, калі апісваў прыродныя скарбы {{нп3|Запарожжа (рэгіён)|Запарожжа|uk|Запорожжя}}. У гэтым выпадку гаворка таксама, напэўна, ідзе пра зубра<ref>Гузєєв, О.&nbsp;О.&nbsp;Гладирь, Н.&nbsp;А.&nbsp;Зінов'єва, Л.&nbsp;К.&nbsp;Ернст, П.&nbsp;В.&nbsp;Горєлов, М.&nbsp;П.&nbsp;Демчук [http://www.nbuv.gov.ua/portal/chem_biol/nvnau_tvppt/2011_160_2/11gyv.pdf Генетичний моніторинг аборигенних порід великої рогатої худоби з використанням ДНК-технологій] / [http://www.nbuv.gov.ua/portal/chem_biol/nvnau_tvppt/ Науковий вісник Національного університету біоресурсів і природокористування України. Серія: Технологія виробництва і переробки продукції тваринництва Збірник наукових праць].&nbsp;— 2011, Вип. 160, ч.2. ISSN 2222-8578</ref>. === У літаратуры і фальклоры === [[Файл:Chodzenie-z-turoniem pocztowka.jpg|міні|250px|«Хаджэнне з Туронем» на [[Першая Каляда|Каляду]]. Польская паштоўка. 1937 год]] Тур належыць да ліку жывёл, упадабаных [[Славянская міфалогія|славянскім фальклорам]]. Нягледзячы на тое, што жывёла гэта даўно вымерла, назва яе сустракаецца да гэтага часу ў [[прыказка]]х, песнях, [[быліна]]х і [[абрад]]ах на тэрыторыі [[Украіна|Украіны]], [[Расія|Расіі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Чэхія|Чэхіі]] і [[Славакія|Славакіі]]. Прыказкі аб турах запісаны на [[Падолле|Падоллі]], [[Кіеўская вобласць|Кіеўшчыне]] і [[Галічына|Галічыне]], гэта значыць у месцах былога распаўсюджання тура. Ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] тур пакінуў след у такіх выразах, як «паводзіць сябе як тур» для п’янага чалавека, што паводзіць сябе дрэнна, і «хлопец як тур» для вялікіх і моцных людзей<ref name="vuure" />. Тур у песнях і абрадах далёка выходзіць за межы свайго ранейшага распаўсюджання. Ва ўкраінскіх песнях тур захаваўся ў вясельных і калядках, звычайна ў сувязі з паляваннем на яго. У рускай народнай паэзіі тур сустракаецца ў былінах пра {{нп3|Дабрыня Мікітавіч|Дабрыню|ru|Добрыня Никитич}} і Марыну, пра Васіля Ігнатавіча і Салаўя Будзіміравіча. У абрадах тур галоўным чынам з’яўляецца ў {{нп3|Ваджэнне тура|пераапрананні «турам»|ru|Вождение тура}} на святках. [[Аляксандр Мікалаевіч Весялоўскі|Аляксандр Весялоўскі]] ўзводзіць гэты звычай да рымскага пераапранання цяляткам, але абрадавае пераапрананне быком ёсць і ў іншых культах, напрыклад у [[будызм]]е. У сувязі з роляй тура ў абрадзе знаходзіцца назва {{нп3|Троіцын дзень|траецкіх|ru|Троицын день}} святаў у славакаў ({{lang-sk|turíce}}{{sfn|Агапкина|2012|с=320}}) і ўкраінцаў [[Галічына|Галічыны]] «турыцамі». Пра паганскую гульню «туры» згадвае львоўскі {{нп3|Намаканон||ru|Номоканон}} XVII стагоддзя. Гульня ў тураў захавалася ў [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінскім]] [[Падляшша|Падляшшы]] да канца XIX стагоддзя і была апісана {{нп3|Валянцін Аляксандравіч Машкоў|Валянцінам Машковым|ru|Мошков, Валентин Александрович}}. Гульня гэтая прымыкае да гульняў, што маюць шлюбны характар. Тур у ёй з’яўляецца чалавекападобным. Прафесар {{нп3|Мікалай Фёдаравіч Сумцоў|Мікалай Сумцоў|ru|Сумцов, Николай Фёдорович}} лічыў тура рускай абраднасці заменай быка абраднасці іншых народаў{{sfn|Н. Коробка|1890—1907}}. == Гл. таксама == * [[Паляванне на тура]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|Тур||33}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Тур, в народной поэзии|Н. Коробка|ref=Н. Коробка|том=XXXIV}} * {{h|Агапкина|2012|Троица / Т. А. Агапкина // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2012. — Т. 5: С (Сказка) — Я (Ящерица). — С. 320–325. — ISBN 978-5-7133-1380-7.}} == Спасылкі == * [http://www.aristotle.net/~swarmack/aurohist.html History of aurochs in Poland] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120810001609/http://www.aristotle.net/~swarmack/aurohist.html|date=10 жніўня 2012}} * [http://astronaut.agoff.umn.edu/ansc3221/aurochs/ Aurochs: Bringing Them Back] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050713083905/http://astronaut.agoff.umn.edu/ansc3221/aurochs/|date=13 ліпеня 2005}} {{Хатнія жывёлы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]] [[Катэгорыя:Віды, якія зніклі]] [[Катэгорыя:Сапраўдныя быкі]] [[Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]] [[Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]] cvejz3h3muqcngca74i3refviz9gspr 0 86811 5153129 5031975 2026-06-10T10:58:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153129 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = Fiat 124 | фота = RAI autotentoonstelling, Bestanddeelnr 920-0815.jpg | вытворца = [[Fiat]] | заводы = | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|1966|1974}} | тып кузава = | даўжыня = | шырыня = | вышыня = | колавая база = | папярэднік = [[Fiat 1300]] | пераемнік = [[Fiat 131]] | звязаныя = [[Fiat 125]], [[SEAT 124]], [[SEAT 1430]], [[ВАЗ-2101]], [[ВАЗ-2102]], [[ВАЗ-2103]], [[ВАЗ-2106]], [[ВАЗ-2105]], [[ВАЗ-2107]], [[ВАЗ-2104]], Murat 124, Tofaş Serçe, Premier 118NE, Premier Viceroy | вікісховішча = Fiat 124 }} '''Fiat 124''' — [[легкавы аўтамабіль]] сярэдняга класа кампаніі [[Fiat]]. Выпускаўся з [[1966]] па [[1974]] год. «[[Еўрапейскі аўтамабіль года]]—[[1967]]»<ref name="caroftheyear">[https://www.caroftheyear.org/winners/1967/nominees.php Car of the Year — 1967] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250426114733/https://www.caroftheyear.org/winners/1967/nominees.php |date=26 красавіка 2025 }} // caroftheyear.org {{ref-en}}</ref>. == Гісторыя == {{multiple image | зона = left | кірунак = vertical | подпіс = Fiat 124. Першапачатковы дызайн | box_caption = | выява1 = Fiat 124-Sedan Front-view.JPG | шырыня1 = 200 | выява2 = Fiat 124-Sedan Rear-view.JPG | шырыня2 = 200 }} Распрацоўка мадэлі ''Fiat 124'' вялася з другой чвэрці шасцідзесятых гадоў. Спраектаваны пад кіраўніцтвам {{Не перакладзена 3|Дантэ Джакоза|Дантэ Джакозы|it|Dante Giacosa}}<ref>{{Cite web |url=http://auto-school.by/test-drive_Fiat-124.html |title=Архіўная копія |access-date=1 ліпеня 2012 |archive-date=19 ліпеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120719040544/http://auto-school.by/test-drive_Fiat-124.html |url-status=dead }}</ref>. У [[1966]] годзе аўтамабіль быў паказаны на Парыжскім аўтасалоне. У наступным годзе лінейка папоўнілася ўніверсалам — ''Fiat 124 Familiare''. У [[1967]] годзе аўтамабілю быў прысуджаны тытул «[[Еўрапейскі аўтамабіль года]]»<ref name="caroftheyear"/>. У маі 1966 быў падпісаны дагавор аб пабудове ў [[СССР]] новага аўтазавода для выпуску Fiat 124. Пры адаптацыі машыны да савецкіх умоў былі вызначаны слабыя месцы канструкцыі, і шэраг паляпшэнняў італьянцы прыстасавалі таксама і да свайго варыянту аўтамабіля, у прыватнасці, больш сучасную заднюю падвеску. Дапрацаваны Fiat 124 дэбютаваў у 1968-м годзе. {{multiple image | зона = left | кірунак = vertical | подпіс = Fiat 124 Special | box_caption = | выява1 = Fiat 124 S front view.jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = Fiat 124 S in Ticino, ca. 1972.jpg | шырыня2 = 200 }} Акрамя базавай мадэлі, прапаноўвалася мадыфікацыя ''Special'' з маторам аб’ёмам 1438 см³ і магутнасцю 70 к.с. (150 км/г). Знешне «спецыяльная» версія пазнавалася па здвоеных фарах і ручках дзвярэй пад ніжні ўхоп. Улетку [[1970]] года тры экіпажы на ''Fiat 124 Special'' здзейснілі падарожжа ''«Raid dei Due Capi»'' {{нп5|Кейп-Пойнт|Кейп-Пойнт|en|Cape Point}} ([[ПАР]]) — [[Нордкап]] ([[Нарвегія]]), якое было арганізавана Fiat сумесна з італьянскім аўтамабільным часопісам {{нп3|Quattroruote|Quattroruote|en|Quattroruote}}. Машыны мелі мадыфікаваную падвеску, былі абсталяваныя паветраным фільтрам з алейнай ваннай, абаронай дна картэра, парай дадатковых фар і дугамі бяспекі ў салоне. Аўтамабілі за 50 дзён пераадолелі маршрут [[ПАР]] — [[Батсвана]] — [[Радэзія]] — [[Замбія]] — [[Танзанія]] — [[Кенія]] — [[Эфіопія]] — ''авіяпералёт'' — [[Іран]] — [[Турцыя]] — [[Грэцыя]] — [[Югаславія]] — [[Італія]] — [[Аўстрыя]] — [[Германія]] — [[Данія]] — [[Швецыя]] — [[Фінляндыя]] — [[Нарвегія]]<ref>{{cite web |url = https://www.fcaheritage.com/en-uk/heritage/stories/raid-124 |title = The Raid of the Two Capes |date = 2020-12-29 |publisher = fcaheritage.com |accessdate = 2021-02-02 |lang = en}}</ref>. {{multiple image | зона = right | кірунак = vertical | подпіс = Fiat 124 Special T 1600 | box_caption = | выява1 = Fiat 124 Special T (31944562870).jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = Fiat 124 Special T (31944558880).jpg | шырыня2 = 200 }} У лістападзе [[1970]] года на аўтасалоне ў Турыне Fiat прадставіў абноўлены ''«124»''-ы. Аўтамабіль атрымаў новую рашотку радыятара і новыя двух’ярусныя заднія ліхтары, з’явіліся вентыляцыйныя адтуліны на задняй стойцы{{sfn|Fiat 124 (1973)}}. Мадэрнізаванаму ''Special'' цалкам перарабілі насавую частку, акружыўшы фары квадратнымі «акулярамі». ''Special'' таксама атрымаў перапрацаваную радыятарную рашотку чорнага колеру, якую перасякала гарызантальная светлая планка з новай эмлемай з чатырох сініх ромбаў. Паказальнікі павароту былі перанесены на вугал крыла збоку ад фар. Заднія ліхтары таксама былі новымі, гарызантальнай і прастакутнай формы, задняя панэль была акружана храміраваным молдынгам. Больш буйныя храміраваныя бамперы атрымалі падоўжную гумавую паласу. Разам з абнаўленнем таксама дэбютавала новая мадыфікацыя — '''Fiat 124 Special T'''. Літара ''«T»'' у назве была скарачэннем ад ''{{lang-en|Twin-cam}}'', пазначаючы такім чынам, што на машыне ўсталяваны рухавік з двайным размеркавальным валам. Матор аб’ёмам 1,4 л выдаваў магутнасць 80 к.с. і дазваляў дасягаць максімальнай хуткасці 160 км/г<ref name="formulapassion.it-2020-11-20">{{cite web |url = https://www.formulapassion.it/automoto/classiche/fiat-124-special-t-1970-2020-1400-twin-cam-531433.html |title = A 50 anni dalla Fiat 124 Special T |date = 2020-11-20 |publisher = formulapassion.it |accessdate = 2021-02-08 |lang = it}}</ref>. {{multiple image | зона = right | кірунак = vertical | подпіс = Fiat 124 (1972—1974) | box_caption = | выява1 = 1974 Fiat 124 front.jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = 1974 Fiat 124 rear.jpg | шырыня2 = 200 }} Чарговае абнаўленне адбылося ў [[1972]] годзе. Зноў памянялі радыятарную рашотку. Траўмабяспечныя дзвярныя ручкі такія як на Speciale цяпер атрымалі ўсе без выключэння мадыфікацыі. Магутнасць матораў аб’ёмам 1,2 і 1,43 літра павялічылася на 5 к.с. ''Speciale T'' цяпер абсталёўваўся цалкам новым двухвальным рухавіком. У 1973–1974 гады мадэль таксама экспартавалася ў [[ЗША]], дзе была даступная з рухавіком 1,6 або 1,8 і трохступеньчатай аўтаматычнай каробкай перадач. Зборка седанаў і ўніверсалаў Fiat 124 у Італіі працягвалася яшчэ два гады. Колькасць сабраных асобнікаў перавысіла паўтара мільёна. На змену прыйшоў [[Fiat 131|Fiat 131 Mirafiori]]. == Канструкцыя == Fiat 124 меў кансерватыўную канструкцыю з класічнай кампаноўкай: рухавік размешчаны спераду, а вядучымі з’яўляюцца заднія колы. Праектаваннем мадэлі кіраваў Оскар Мантабоне. Рухавік з верхнім размяшчэннем клапанаў быў распрацаваны {{нп3|Аўрэліа Лампрэдзі|Аўрэліа Лампрэдзі|en|Aurelio Lampredi}}. Шасі распрацаванае Адольфа Месоры з падвескай з вінтавымі спружынамі і мостам ззаду спалучалася з вуглаватым кузавам{{sfn|Fiat 124 (1968)}}. [[Выява:Budapest, Hungexpo, AMTS 2017, 76.jpg|thumb|Інтэр’ер]] Кузаў — чатырохдзверны пяцімесцавы. Даўжыня × шырыня × вышыня — 4030 × 1625 × 1420 мм; колавая база — 2420 мм. Уласная вага — 855 кг (''Special'' — 945 кг). Аб’ём паліўнага бака — 39 л. === Рухавікі === Рухавік усталяваны спераду падоўжна. Базавы матор — бензінавы, радны, чатырохцыліндравы. Мае ніжняе размяшчэнне размеркавальнага вала і, адпаведна, верхняе размяшчэнне клапанаў (OHV). Па два клапаны на цыліндр. Аб’ём — 1197 см³. Дыяметр цыліндра × ход поршня — 73,0 × 71,5 мм. Ступень сціску 8,8:1 дапускае выкарыстанне паліва з нізкім актанавым лікам. Магутнасць — 60 к.с. пры 5600 аб/хв. Круцільны момант — 87 Н·м пры 3400 аб/хв. На мадыфікацыі ''Special'' і ''Special T'' усталёўвалі рухавікі аб’ёмам 1438 см³ і 1592 см³. 1438-кубовы рухавік версіі ''Special T'' у параўнанні з простым рухавіком 1,4 л меў клапаны большага дыяметра, паўсферычную камеру згарання, падвойны размеркавальны вал, які прыводзіўся ў рух зубчастым рамнём. Падача паліва ажыццяўлялася карбюратарам ''Weber 32 DHS''. Дыяметр цыліндра × ход поршня — 80,0 × 71,5 мм. Ступень сціску — 8,9:1. Матор выдаваў магутнасць 80 к.с. пры 5800 аб/хв і 112 Н·м максімальнага круцільнага моманту пры 4000 аб/хв{{sfn|Fiat 124 Special T (1970)}}. {|class=wikitable style="font-size:90%; text-align: center;" |+ ! Мадыфікацыя ! Аб’ём ! Магутнасць ! Гады выпуску |- ! 1200 | 1197 см³ | 60 PS (44 кВт; 59 к.с.) <br /> 66 PS (49 кВт; 65 к.с.) | 1966–1974 |- ! 1400 Special | 1438 см³ | 70 PS (51 кВт; 69 к.с.) <br /> 75 PS (55 кВт; 74 к.с.) | 1968–1974 |- ! 1400 Special T | 1438 см³ | 80 PS (59 кВт; 79 к.с.) | 1968–1972 |- ! 1600 Special T | 1592 см³ | 95 PS (70 кВт; 94 к.с.) | 1973–1974 |- |} === Шасі === Прывад перадаецца праз чатырохступеньчатую каробку перадач, у ''Special T'' з рухавіком 1,6 л — пяціступеньчатую. Спачатку канструкцыя задняй падвескі была ўзятая ад мадэлі [[Fiat 1400|1400]] 1950 года — дзве падоўжныя штангі, адна папярочная і жорсткая бэлька моста. Праз два гады яе замянілі на больш складаную з чатырма падоўжнымі рычагамі і цягай Панара<ref name="qr2006-10">{{артыкул |загаловак = FIAT 124: Триумф простоты |выданне = Quattroruote |тып = часопіс |год = 2006 |нумар = 10 }}{{ref-ru}}</ref>. Усе колы мелі дыскавыя тармазы. З мадэрнізацыяй 1970 года аўтамабіль атрымаў генератар замест магнета і двухконтурную тармазную сістэму. == Вытворчасць па-за межамі Італіі == Вытворчасць мадэлі доўгі час працягвалася за межамі Італіі — па ліцэнзіі аўтамабіль выпускалі ў [[Іспанія|Іспаніі]] ([[SEAT 124]]), [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], [[Індыя|Індыі]] (Premier 118NE), [[Турцыя|Турцыі]] (TOFAŞ Murat 124) і [[СССР]] ([[ВАЗ-2101]]). Акрамя таго, зборка мадэлі з італьянскіх камплектаў дэталяў ажыццяўлялася ў [[Балгарыя|Балгарыі]] і [[Югаславія|Югаславіі]]. Па ўсім свеце было пабудавана звыш 15 мільёнаў ліцэнзійных копій і вытворных мадэляў. {| cellspacing="1" cellpadding="0" class="toccolours" align="center" | align="center" colspan="53" bgcolor="#F0F0F0"|'''Fiat 124, яго ліцэнзійныя варыянты і нашчадкі''' |- align="center" bgcolor="#F0F0F0" | rowspan="2" width="10%"| '''Вытворца''' | colspan="4" width="8%" |1960-я | colspan="10" width="20%" |1970-я | colspan="10" width="20%" |1980-я | colspan="10" width="20%" |1990-я | colspan="10" width="20%" |2000-я | colspan="6" width="10%" |2010-я |- align="center" bgcolor="#F0F0F0" | width="1%" | 6 || width="1%"| 7 || width="1%"| 8 || width="1%"| 9 | width="1%"| 0 || width="1%"| 1 || width="1%"| 2 || width="1%"| 3 || width="1%"| 4 || width="1%"| 5 || width="1%"| 6 || width="1%"| 7 || width="1%"| 8 || width="1%"| 9 | width="1%"| 0 || width="1%"| 1 || width="1%"| 2 || width="1%"| 3 || width="1%"| 4 || width="1%"| 5 || width="1%"| 6 || width="1%"| 7 || width="1%"| 8 || width="1%"| 9 | width="1%"| 0 || width="1%"| 1 || width="1%"| 2 || width="1%"| 3 || width="1%"| 4 || width="1%"| 5 || width="1%"| 6 || width="1%"| 7 || width="1%"| 8 || width="1%"| 9 | width="1%"| 0 || width="1%"| 1 || width="1%"| 2 || width="1%"| 3 || width="1%"| 4 || width="1%"| 5 || width="1%"| 6 || width="1%"| 7 || width="1%"| 8 || width="1%"| 9 | width="1%"| 0 || width="1%"| 1 || width="1%"| 2 || width="1%"| 3 || width="1%"| 4 || width="1%"| 5 |- align="center" | rowspan ="2" bgcolor="#C0C0C0"| [[Fiat|FIAT]] {{Сцяг Італіі}} | colspan="10" bgcolor="#C0C0C0"| Fiat 124 / Fiat 124 Special <!-- 1966-1975--> | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| |- align="center" | colspan="1" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="9" bgcolor="#C0C0C0"| Fiat 124 Familiare <!-- 1967-1975--> | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| |- align="center" | bgcolor="#C0C0C0" | [[NSU-Fiat]] {{Сцяг ФРГ}} | colspan="1" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#C0C0C0"| Fiat 124 <!-- 1967−1972, 18.979 шт. --> | colspan="7" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| |- align="center" | bgcolor="#C0C0C0" | Pirin-Fiat {{Сцяг Балгарыі (1971-1990)}} | colspan="1" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="5" bgcolor="#C0C0C0"| Fiat 124 <!-- (1967—1971): 274 шт. + універсалы (1967—1970): 35 шт. --> | colspan="8" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| |- align="center" | bgcolor="#C0C0C0" rowspan ="2" | [[SEAT]] {{Сцяг Іспаніі}} | colspan="2" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="13" bgcolor="#C0C0C0"| [[Seat 124]] <!-- 1968-1980--> | colspan="9" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| |- align="center" | colspan="3" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="7" bgcolor="#C0C0C0"| Seat 1430 <!-- 1969-1975--> | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| |- align="center" | bgcolor="#C0C0C0" | Asia Motors {{Сцяг Карэі}} | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#C0C0C0"| Asia-Fiat 124 <!-- 1970—1975 --> | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| |- align="center" | bgcolor="#C0C0C0" | [[Tofaş]] {{Сцяг Турцыі}} | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="1" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="7" bgcolor="#C0C0C0"| Murat 124 <!-- 1971—1977 --> | colspan="2" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| |- align="center" | bgcolor="#C0C0C0" rowspan ="2" | Premier {{Сцяг Індыі}} | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="16" bgcolor="#C0C0C0"| Premier 118 NE <!-- 1986 — 2001--> | colspan="8" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| |- align="center" | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#C0C0C0"| Premier 137D <!-- 1996 — 2001--> | colspan="8" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| |- align="center" | bgcolor="#C0C0C0" rowspan ="7" | [[АўтаВАЗ|ВАЗ]] {{Сцяг СССР}} / {{Сцяг Расіі}} | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="19" bgcolor="#C0C0C0"| [[ВАЗ-2101|ВАЗ-2101 / 21011 / 21013]] <!-- 1970-1988--> | colspan="1" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| |- align="center" | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="1" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="15" bgcolor="#C0C0C0"| [[ВАЗ-2102]] <!-- 1971-1985--> | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| |- align="center" | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="3" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="12" bgcolor="#C0C0C0"| [[ВАЗ-2103]] <!-- 1973 — 1984--> | colspan="5" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="10" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| |- align="center" | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="30" bgcolor="#C0C0C0"| [[ВАЗ-2106]] <!-- 1976 — 2005--> | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="6" bgcolor="#F0F0F0"| |- align="center" | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="9" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="32" bgcolor="#C0C0C0"| [[ВАЗ-2105]] | colspan="5" bgcolor="#F0F0F0"| |- align="center" | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="12" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="31" bgcolor="#C0C0C0"| [[ВАЗ-2107]] <!-- 1982 — 2012--> | colspan="3" bgcolor="#F0F0F0"| |- align="center" | colspan="4" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="14" bgcolor="#F0F0F0"| | colspan="29" bgcolor="#C0C0C0"| [[ВАЗ-2104]] <!-- 1984 — 2012--> | colspan="3" bgcolor="#F0F0F0"| |- |} === Балгарыя === У канцы [[1966]] года Fiat падпісаў з [[Балканкар]] пагадненне аб зборцы аўтамабіляў [[Fiat 850]] і Fiat 124 на заводзе ў [[Ловеч]]ы. Аўтамабілі мясцовай зборкі прадаваліся пад маркай {{нп3|Пірын-Фіат|Пірын-Фіат|ru|Пирин-Fiat}}. Дамова была заключана тэрмінам на 5 год і па заканчэнні ў [[1971]] годзе далей не працягвалася<ref> {{кніга |аўтар = Jan Tuček |загаловак = Auta východního bloku |частка = Léta rozmachu 1961—1975. Bulharsko |год = 2014 |месца = |выдавецтва = Grada Publishing a.s. |старонкі = 167—168 |старонак = 291 |isbn = 9788024725857 }} {{ref-cz}} </ref>. Усяго было сабрана 274 седаны і 35 універсалаў Fiat 124<ref>{{cite web |url = https://www.carjager.com/blog/article/pirin-fiat-lephemere-marque-bulgare.html |title = Pirin-Fiat : l’éphémère marque Bulgare |date = 2017-02-21 |publisher = carjager.com |accessdate = 2021-03-04 |lang = fr |archive-date = 22 лютага 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240222111040/https://www.carjager.com/blog/article/pirin-fiat-lephemere-marque-bulgare.html |url-status = dead }}</ref>. === Іспанія === {{Асноўны артыкул|SEAT 124|SEAT 1430}} [[Іспанія|Іспанскі]] вытворца [[SEAT]] займаўся ліцэнзійным выпускам аўтамабіляў Fiat з [[1953]] года. У [[1968]] годзе на аўтасалоне ў [[Барселона|Барселоне]] быў прадстаўлены '''SEAT 124'''. Вытворчасць ажыццяўлялася на заводзе ў {{нп3|Зона Франка (Барселона)|Зона Франка|en|Zona Franca (Barcelona)}} (Барселона). У [[1969]] годзе пачалася вытворчасць універсалаў ''Familiar''. Паступова ў мадэльны шэраг дадаліся розныя мадыфікацыі: ''D'', ''D Lujo'', ''D Especial'', ''LS'', ''DLS''. Таксама выпускаліся купэ [[SEAT 124 Sport|Sport]] (з [[1970]] па [[1975]] год). У [[1969]] годзе з'явіўся '''SEAT 1430'''. Гэтая мадэль была заснавана на версіі ''Special'', а пярэдняй часткай з квадратнымі фарамі была падобна на [[Fiat 125]]. Пад капотам быў 1,4-літровы (1438 см³) рухавік абсталяваны карбюратарам ''Weber 32 DHS''. Магутнасць — 70 к.с. пры 5400 аб/хв, круцільны момант — 105 Н·м пры 3400 аб/хв. Седан важыў 910 кілаграмаў і мог паскарацца да 155 км/г. У [[1973]] годзе быў прадстаўлены ''SEAT 1430 Especial 1600''. Гэтая мадэль атрымала новы рухавік з двума размеркавальнымі валамі аб'ёмам 1592 см³ і магутнасцю 95 к.с., а ў [[1974]] годзе ''SEAT 1430 Especial 1800'', рухавік якога быў аб'ёмам 1756 см³ і развіваў магутнасць 118 к.с.<ref>{{cite web |url = https://www.autobild.es/reportajes/motores-seat-mitico-1430-coches-hoy-436545 |title = Motores Seat: del mítico 1430... a los coches de hoy |date = 2019-06-12 |publisher = autobild.es |accessdate = 2021-03-04 |lang = es}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.motorpasion.com/pruebas-de-coches/50-anos-seat-1430-evolucion-motores-a-prueba-seat-fura-crono-arona-ateca-tarraco-ibiza-leon |title = 50 años del SEAT 1430. La evolución de motores, a prueba entre el SEAT Fura Crono y los Arona, Ateca, Tarraco, Ibiza o León |date = 2019-06-16 |publisher = motorpasion.com |accessdate = 2021-03-04 |lang = es}}</ref> <gallery widths="200px" class="center"> Выява:SEAT 124 police car.jpg|[[SEAT 124]] Выява:SEAT 124 familiar.jpg|SEAT 124 Familiar Выява:1973 Seat 1430 (4827154253).jpg|[[SEAT 1430]] Выява:Seat 124 SC 1600 (1971) 20120818 090.jpg|[[SEAT 124 Sport]] </gallery> У [[1975]] годзе быў праведзены рэстайлінг ''SEAT 124''. Аўтарам новага аблічча быў [[Джарджэта Джуджара]]. Разам з абнаўленнем, мадэлі ''124'' і ''1430'' аб'ядналі ў адно сямейства. У [[1976]] годзе вытворчасць аўтамабіля была перанесена з ''Зона Франка'' на завод ''Landaben''. Праз гэта '''Seat 124 D''' узору 1975 года паводле месца паходжання атрымаў мянушку «[[Памплона]]»<ref>{{cite web |url = https://fiat124.xoom.it/bella_estera.htm |title = La più bella versione estera |date = |publisher = fiat124.xoom.it |accessdate = 2021-03-04 |lang = it |archive-date = 25 лютага 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210225110931/https://fiat124.xoom.it/bella_estera.htm |url-status = dead }}</ref>. <gallery widths="200px" class="center"> Выява:1978 Seat 124 D LS (4645140422).jpg|SEAT 124 D (1975—1980) Выява:1978 Seat 124 D LS (4645138962).jpg|Выгляд ззаду </gallery> Выпуск працягваўся да [[1980]] года. Усяго было выраблена 640 407 адзінак ''Seat 124''<ref>{{cite web |url = https://www.autofacil.es/seat/124/2020/10/04/seat-124-1968--/58653.html |title = Seat 124 (1968 - 1980), un icono de la historia del automóvil español |date = 2020-10-04 |publisher = autofacil.es |accessdate = 2021-03-04 |lang = es |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210117154351/https://www.autofacil.es/seat/124/2020/10/04/seat-124-1968--/58653.html |archivedate = 17 студзеня 2021 |url-status = dead }}</ref>. У [[1985]]—[[2001]] гады на базе ''Seat 124 D'' [[Індыя|індыйская]] кампанія {{нп3|Premier Automobiles|Premier Automobiles|en|Premier (company)}} выпускала аўтамабілі ''Premier 118NE'' і ''Premier Viceroy''{{Пераход|Індыя|1}}. === Паўднёвая Карэя === {{External media | image1 = [https://www.motoya.co.kr/news/photo/old/data/old_img/1801/6547f90d897e2144b85c467f2429ccdb_QY1CxSnXCtFQHkyF.jpg Карэйскі Fiat 124 узору 1971 года] }} Кампанія {{нп3|Asia Motors|Asia Motors|en|Asia Motors}} ([[Паўднёвая Карэя]]) была заснавана ў [[1965]] годзе і першапачаткова займалася вытворчасцю камерцыйных аўтамабіляў. У студзені [[1970]] года прадпрыемства пачало выпуск ''Fiat 124''. Меркавалася, што яго запусцяць раней, але фінансавыя цяжкасці, з якімі сутыкнулася кампанія на працягу года пасля яе заснавання, затрымалі старт вытворчасці. У першы год «Азія Мотарс» вырабіла 1737 аўтамабіляў Fiat, лакалізацыя складала 30 адсоткаў. Вырабляліся толькі седаны. Спачатку аўтамабілі не адрозніваліся ад італьянскага арыгінала, але ўжо з [[1971]] года карэйскія Фіаты атрымалі новую рашотку радыятара і падвойныя фары. Вытворчасць была завершана ў красавіку [[1973]] года, калі скончыўся кантракт Asia Motors з італьянскім канцэрнам. Было выраблена 6775 машын<ref>{{cite web |url = http://global-autonews.com/bbs/board.php?bo_table=bd_021&wr_id=162 |title = 아시아자동차의 첫 작품 피아트124 |date = 2005-07-19 |publisher = global-autonews.com |accessdate = 2021-03-04 |lang = ko |archive-date = 26 красавіка 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250426114644/http://global-autonews.com/bbs/board.php?bo_table=bd_021&wr_id=162 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = https://koreajoongangdaily.joins.com/2009/09/21/etc/The-old-reliable-Fiat-124-except-made-in-Korea/2910295.html |title = The old, reliable Fiat 124 - except made in Korea |date = 2009-09-21 |publisher = koreajoongangdaily.joins.com |accessdate = 2021-03-04 |lang = en}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.motoya.co.kr/news/articleView.html?idxno=14192 |title = [특별했던차]피아트 124 편 |date = 2018-01-29 |publisher = motoya.co.kr |accessdate = 2021-03-04 |lang = ko}}</ref>. === СССР === [[Выява:Firma del protocollo dell'accordo tra Fiat e Unione Sovietica, nelle persone di Vittorio Valletta e Aleksandr Tarasov, Torino 1966 - san dl SAN IMG-00001322.jpg|thumb|left|Падпісанне пагаднення паміж Fiat і Савецкім урадам. Турын, 1966 год]] {{Асноўны артыкул|ВАЗ-2101}} {{Гл. таксама|АўтаВАЗ}} [[4 мая]] [[1966]] года ў Турыне міністр аўтамабільнай прамысловасці СССР [[Аляксандр Міхайлавіч Тарасаў|Аляксандр Тарасаў]] і прэзідэнт канцэрна Fiat {{нп3|Віторыа Валета|Віторыа Валета|en|Vittorio Valletta}} падпісалі папярэдняе пагадненне аб будаўніцтве ў горадзе [[Тальяці]] завода для вытворчасці ''Fiat 124'' у [[СССР|Савецкім саюзе]]. Генеральнае пагадненне паміж Fiat і Міністэрствам знешняга гандлю СССР было падпісана ў Маскве [[15 жніўня]] [[1966]] года. У ходзе выпрабаванняў у СССР выявіліся сур'ёзныя праблемы з трываласцю кузава і задніх дыскавых тармазоў. Невялікі дарожны прасвет і адсутнасць буксірных правушын рабілі праблематычнай эксплуатацыю машын на дрэнных дарогах. Ніжневальны рухавік савецкі бок палічыў састарэлым і бесперспектыўным з пункту гледжання далейшага развіцця канструкцыі. Усе заўвагі былі ўлічаны італьянскімі канструктарамі. Усяго ў канструкцыю Fiat 124 было ўнесена больш 800 змен. Адаптаваны варыянт быў падрыхтаваны да ліпеня [[1967]] года і атрымаў пазначэнне ''Fiat 124R'' («R» — Russo), савецкае пазначэнне — '''[[ВАЗ-2101|ВАЗ-2101 «Жыгулі»]]'''. [[Выява:Brno, Řečkovice, depozitář TMB, tři Lady.jpg|thumb|Злева направа: [[ВАЗ-2101]], [[ВАЗ-2102]], [[ВАЗ-2103]]]] Замест ніжневальнага рухавіка (73х71,5 мм) ВАЗ-2101 атрымаў новы верхневальны рухавік (76х66 мм). Маючы такую ж ступень сціску (8,8) матор меў большую магутнасць (64 к.с. супраць 60 к.с. пры 5600 аб/хв). Круцільны момант павялічыўся з 87 Н·м да 89 Н·м (пры 3400 аб/хв). У каробцы перадач прымянілі сінхранізатары ад спартовай версіі Fiat 124. Павялічылі памер счаплення: 200 мм замест 182 мм у «Фіата». Пярэдняя падвеска ВАЗа у параўнанні з прататыпам канструктыўна не змянілася, але была зменена кінематыка, узмоцнены і зменены некаторыя дэталі, у прыватнасці, спружыны, шаравыя апоры. Ззаду, замест спружыннай падвескі з трыма штангамі і стабілізатарам спераду, паставілі іншую — на пяці штангах (падобная ўсталёўвалася на ''Fiat 124 Special''). Ад задніх дыскавых тармазоў адмовіліся на карысць барабанных. Кожны з асобных контураў тармазоў атрымаў асобны бачок для тармазной вадкасці, у італьянскай версіі бачок быў агульны. Кузаў быў узмоцнены, маса вырасла прыкладна на 100 кг (955 кг у параўнанні з 855 кг у Фіата 124). Павелічэнне вагі часткова скампенсавана павелічэннем магутнасці рухавіка. Знешне машыны мала адрозніваліся. Іклы на бамперах у «Жыгулей» былі большага памеру, чым у «Фіата». Замест кнопкавых ручкак дзвярэй — выцяжныя, пад ніжні ўхоп. Такія дзвярныя ручкі першапачаткова планавалі ставіць толькі на ВАЗ-2103, аднак з мэтай уніфікацыі іх атрымаў таксама і ВАЗ-2101. На панэлі прыбораў замест сігнальнай лямпы перагрэву рухавіка з'явіўся паказальнік тэмпературы ахалоджвальнай вадкасці. Санкі пярэдніх сядзенняў Fiat перарабілі такім чынам, каб сядзенні раскладваліся, утвараючы спальнае месца<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/experience/179844 |title = "Жигули": перспективный автомобиль или обман советского руководства? |date = 2015-01-04 |publisher = abw.by |accessdate = 2021-03-04 |lang = ru}} </ref><ref> {{артыкул |загаловак = Вкус Жигулёвского. ВАЗ-2101 и Fiat 124: ищем разницу. И находим |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2018/09/vaz2101-i-fiat-124-ishchem-raznitsu-i-nakhodim |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2018 |нумар = 9 |старонкі = 120–121 }} {{ref-ru}} </ref>. У [[1970]] годзе завод пачаў вытворчасць седанаў ВАЗ-2101 (на экспартных рынках прадаваўся як ''«Lada 1200»''), у [[1971]] годзе ўніверсалаў ([[ВАЗ-2102]]), а ў [[1972]] годзе пачалі выпускаць распрацаваны спецыяльна для СССР люксавы варыянт ([[ВАЗ-2103]]). Выпуск сямейства ВАЗ-2101 і вытворных ад яго мадэляў працягваўся 42 гады: ВАЗ-2101 ([[1970]]—[[1988]]), ВАЗ-2102 ([[1971]]—[[1985]]), ВАЗ-2103 ([[1972]]—[[1984]]), [[ВАЗ-2106]] ([[1976]]—[[2006]]), [[ВАЗ-2105]] ([[1980]]—[[2010]]), [[ВАЗ-2107]] ([[1982]]—[[2012]]), [[ВАЗ-2104]] ([[1984]]—[[2012]])<ref> {{артыкул |спасылка = https://autoreview.ru/articles/avtorynok/pochti-polveka-1 |загаловак = Почти полвека |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2012 |нумар = 18 |старонкі = 14 }} {{ref-ru}} </ref>. === Турцыя === [[12 лютага]] [[1971]] года выпуск ''Fiat 124'' пачаўся на заводзе [[Tofaş]] ([[Бурса (горад)|Бурса]], [[Турцыя]]). Лакалізаваны аўтамабіль атрымаў назву '''Murat 124''' у гонар султана [[Мурад I|Мурада I]]. У першы год было выраблена 7 835 аўтамабіляў. Увосень [[1975]] года з канвеера сышоў 100-тысячны аўтамабіль<ref>{{cite web |url = https://e-motoring.com/bugun-100-bini-devirmis |title = Bugün 100 bini devirmiş… |date = 2011-10-12 |publisher = e-motoring.com |accessdate = 2021-03-04 |lang = tr}}</ref>. Агулам з 1971 да канца [[1976]] года было выраблена 134 867 адзінак<ref>{{cite web |url = https://www.gzt.com/jurnalist/48-yildir-yollardaki-murat-124un-ismi-nereden-geliyor-3486281 |title = 48 yıldır yollardaki 'Murat 124'ün ismi nereden geliyor? |date = 2019-02-12 |publisher = gzt.com |accessdate = 2021-03-04 |lang = tr}}</ref>. Пасля мадэрнізацыі мадэль перайменавалі ў '''Tofaş Serçe''', што азначае «верабей». {{External media | image1 = [http://www.autoarkiv.dk/CAR%20BROCHURES//TRAVEL%20IMAGES/slides/TURKEY%202005%20TOFAS%20SERCE.JPG Tofaş Serçe ранняга выпуску] }} <gallery widths="200px" class="center"> Выява:1976 Tofaş Murat 124 (Koç).jpg|Murat 124 Выява:Tofas Serce.JPG|Tofaş Serçe </gallery> === Індыя === [[Выява:1989 Premer 118NE.jpg|thumb|Premier 118 NE]] Перамовы аб выпуску аўтамабілся ў [[Індыя|Індыі]] пачаліся пасля візіту {{нп3|Джані Аньелі|Джані Аньелі|en|Gianni Agnelli}} ў гэтую краіну ў [[1981]] годзе. Паколькі Fiat на той момант даўно спыніў вытворчасць гэтай мадэлі і ўжо не меў яе прэс-формаў, вытворчае абсталяванне было набыта ў іспанскага вытворцы Seat<ref>{{cite web |url = https://elpais.com/diario/1981/06/25/economia/362268006_850215.html |title = España suministrará a la India carrocerías del Seat 124 por valor de 1.650 millones |date = 1981-06-25 |publisher = elpais.com |accessdate = 2021-03-04 |lang = es}}</ref>. Пры гэтым кузаў быў мадыфікаваны для ўстаноўкі новага рухавіка і трансмісіі. У [[1985]] годзе [[Premier Automobiles Ltd.]] запусціў вытворчасць '''Premier 118NE'''. Аўтамабіль атрымаў рухавік [[Nissan]] A12 аб'ёмам 1,2 літра (магутнасць 52 к.с.). У [[1996]] годзе на машыну пачалі ўсталёўваць дызельны рухавік аб'ёмам 1,38 літра (магутнасць 42 к.с.). Гэтая мадэль атрымала назву '''Premier Viceroy'''. У [[2001]] годзе вытворчасць была спынена з-за нізкага попыту<ref>{{cite web |url = https://gomechanic.in/blog/premier-118ne-history-and-failure/ |title = Premier 118NE {{!}} The one that couldn’t live up to the name |date = 2020-05-09 |publisher = gomechanic.in |accessdate = 2021-03-04 |lang = en}}</ref>. == Аўтамабілі кузаўных атэлье == === Cabriolet C4 ''(Carrozzeria Touring)'' === Пасля дэбюту мадэлі Fiat 124 [[мілан]]скае атэлье {{нп3|Carrozzeria Touring|Carrozzeria Touring|en|Carrozzeria Touring Superleggera}} звярнулася да кіраўніцтва Fiat з ідэяй зрабіць кабрыялет. Fiat перадаў атэлье адну з самых першых машын, 44-ы выпушчаны асобнік. Пабудаваны [[кабрыялет]] '''Fiat 124 Cabriolet C4''' дэбютаваў на [[Турынскі аўтасалон|Турынскім аўтасалоне]] [[1966]] года. Каб знізіць сабекошт, была захаваная большасць стандартных дэталяў кузава. Кузаў стаў двухдзверным, але пярэдняя і задняя часткі кузава практычна не былі закранутыя. Дзверы сталі шырэйшымі і трапецападобнай формы. Вышыню парогаў для надання кузаву жорсткасці нарасцілі ўдвая. Рамка лабавога шкла дзеля дынамічнага сілуэту атрымала нахіл. Фінансавыя цяжкасці не дазволілі кампаніі наладзіць выпуск, і ў тым жа 1966 годзе атэлье зачынілася. Выставачная машына валошкавага колеру засталася ў адзіным экземпляры. Аўтамабіль захаваўся і знаходзіцца ў [[:it:Museo dell'automobile Bonfanti-Vimar|музеі Банфанці]] ([[Басана-дэль-Грапа]], [[Італія]])<ref>{{cite web |url = https://www.hemmings.com/stories/2018/03/11/the-last-flight-of-the-featherweights-the-touring-bodied-fiat-124-c4 |title = The Last Flight Of The Featherweights: The Touring-bodied Fiat 124 C4 |date = 2018-03-11 |publisher = hemmings.com |accessdate = 2021-03-04 |lang = en}}</ref>. === Smart ''(Francis Lombardi)'' === У [[1966]] годзе {{нп3|Carrozzeria Francis Lombardi|атэлье Франсіса Ламбардзі|en|Carrozzeria Francis Lombardi}} пабудавала купэ '''Fiat 124 Smart''' — вуглаватага стылю, з вялікім багажным аддзяленнем. Дзякуючы вялікай плошчы шклення і вузкім стойкам машына мела прасторны і светлы салон<ref>{{cite web |url = https://www.carrozzieri-italiani.com/listing/fiat-124-smart/ |title = Fiat – 124 Smart |publisher = carrozzieri-italiani.com |accessdate = 2021-03-04 |lang = en}}</ref>. === Coupé ''(Savio)'' === Турынскае атэлье {{нп3|Carrozzeria Savio|Carrozzeria Savio|it|Carrozzeria Savio}} ў шасцідзясятыя гады было шчыльна звязана з Fiat — будавала кузавы для аўтобусаў і вырабляла машыны хуткай дапамогі на базе мікрааўтобусаў Fiat. У [[1968]] годзе на аўтасалоне ў Турыне Savio прадставіў купэ 2+2, створанае ў супрацоўніцтве з бюро {{нп3|OTAS|OTAS|it|OTAS}}. Аўтамабіль на шасі ''Fiat 124'' выдзяляўся незвычайным сілуэтам з угнутай задняй стойкай. Быў пабудаваны адзін асобнік<ref>{{cite web |url = https://www.carrozzieri-italiani.com/listing/fiat-124-coupe-savio/ |title = Fiat – 124 Coupé Savio |publisher = carrozzieri-italiani.com |accessdate = 2021-03-04 |lang = en}}</ref>. === Eveline Coupé ''(Vignale)'' === З [[1967]] па [[1969]] год {{нп3|Carrozzeria Vignale|Carrozzeria Vignale|en|Vignale}} выпускала купэ '''Eveline'''. Дызайн работы [[:en:Virginio Vairo|Вірджыніа Вайра]]<ref>{{cite web |url = https://auto-didakt.com/cars_blog_leser/fiat-124-coupe-eveline-vignale-virgion-vairo-car-design-review.html |title = A Most Rare Wallflower |date = 2018-09-11 |publisher = auto-didakt.com |accessdate = 2021-03-04 |lang = en}}</ref> спалучаў стылітычныя элементы іншых машын распрацаваных атэлье Vignale: спераду купэ выглядала падобным на [[Jensen Interceptor]], а дызайн задняй часткі адсылаў да [[Maserati Mexico]]. Машыны абсталёўваліся стандартнымі маторамі аб'ёмам 1,2 і 1,4 літра, шасі і хадавая частка былі такія самыя як ў седана ''Fiat 124''<ref>{{cite web |url = https://www.carrozzieri-italiani.com/listing/fiat-124-coupe-eveline/ |title = Fiat – 124 Coupé Eveline |publisher = carrozzieri-italiani.com |accessdate = 2021-03-04 |lang = en}}</ref>. == Гл. таксама == * [[ВАЗ-2101]] * [[SEAT 124]] * [[Fiat 125]] * [[Fiat 124 Spider (2016)]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = |адказны = Сост. В. А. Котляров |частка = Начало |загаловак = Высокой мысли пламень |том = 1 |год = 2000 |месца = Тольятти |выдавецтва = ДИС ОАО "АВТОВАЗ" }} {{ref-ru}} * {{артыкул |загаловак = Вкус Жигулёвского. ВАЗ-2101 и Fiat 124: ищем разницу. И находим |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2018/09/vaz2101-i-fiat-124-ishchem-raznitsu-i-nakhodim |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2018 |нумар = 9 |старонкі = 120–121 }} {{ref-ru}} * {{артыкул |спасылка = |загаловак = Сделка века |выданне = Авторевю |тып = часопіс |год = 2020 |нумар = 8 |старонкі = 28–31 }} {{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commonscat}} * [http://www.inomarka.nnov.ru/?id=18711 Фіат — Вялікае гняздо]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * {{cite web |url = https://www.origo.hu/auto/20170714-fiat-124-1968.html |title = Mindenki Zsigulinak nézi, pedig vérbeli olasz - Fiat 124 (1968) |publisher = origo.hu |date = 2017-07-16 |accessdate = 2023-03-18 |language = hu |ref = Fiat 124 (1968) }} * {{cite web |url = https://www.origo.hu/auto/20171020-ebbol-lett-az-ezerotos-lada-fiat-124-special-bemutato.html |title = Ezeröcsinek nézik, pedig olasz műremek volt - Fiat 124 Special-bemutató |publisher = origo.hu |date = 2017-10-23 |accessdate = 2023-03-18 |language = hu |ref = Fiat 124 Special T (1970) }} * {{cite web |url = https://www.origo.hu/auto/20221221-torinoi-lepel-fiat-124-berlina-1973-veteranteszt.html |title = Tényleg nem Zsigulit rejt a torinói kosztüm - Fiat 124 Berlina (1973) veteránteszt |publisher = origo.hu |date = 2022-12-26 |accessdate = 2023-03-18 |language = hu |ref = Fiat 124 (1973) }} [[Катэгорыя:Аўтамабілі FIAT|124]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Еўрапейскі аўтамабіль года]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 1960-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 1970-х]] ovmm0nl7wfp5qx3cff2wpj7fhgx68hw 0 88086 5152914 5128434 2026-06-09T14:02:09Z StarDeg 16311 5152914 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бергман}} {{Кінематаграфіст | Імя = Інгрыд Бергман | Арыгінал імя = Ingrid Bergman | Фота = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Шырыня = 240px | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{SWE}} | Прафесія = [[актрыса]] | Гады актыўнасці = [[1934]]—[[1982]] | Кірунак = | Узнагароды = «[[Оскар]]» ([[1945]], [[1957]], [[1975]]) | imdb_id = | Сайт = [http://www.ingridbergman.com Афіцыйны сайт] }} '''Інгрыд Бергман''' ({{lang-sv|Ingrid Bergman}}, {{ДН|29|8|1915}}, {{МН|Стакгольм}}, [[Швецыя]] — {{ДС|29|8|1982}}, {{МС|Лондан}}, [[Вялікабрытанія]]) — шведская і амерыканская актрыса. У рэйтынгу Амерыканскага інстытута кінамастацтва — 100 найвялікшых зорак кіно за 100 гадоў па версіі AFI — займае 4-е месца. Тройчы лаўрэат прэмій «[[Оскар]]» і «Давід і Данатэла», чатыры разы — прэміі «[[Залаты Глобус]]», двойчы — прэміі «[[Эмі]]», першы лаўрэат прэміі «Тоні» (1947). == Біяграфія == Вучылася ў школе пры Драматычным тэатры ў [[Стакгольм]]е. У кіно пачала здымацца з [[1934]] года. Актрыса шматграннага таленту, разнастайных амплуа, пераймала ў сваёй творчасці розныя стылі і творчыя манеры, спецыфіку розных нацыянальных школ. Сусветнае прызнанне атрымала пасля здымак у стужках «Газавае святло» (1944, прэмія «Оскар»), «Анастасія» (1956, прэмія «Оскар»), «Зачараваны», «Дрэнная слава» ў [[ЗША]]; «Стромбалі, зямля божая» (1950), «Еўропа-51» (1951) у [[Італія|Італіі]], «Алена і мужчыны» (1956) у [[Францыя|Францыі]], «Жоўты ролс-ройс» (1965), «Кветка кактуса» ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а таксама ў фільмах «Сведэнх’ельмы» (1935), «Забойства ва Усходнім экспрэсе» (1975, прэмія «Оскар»), «[[Восеньская саната]]». Разам з А. Бургес аўтар кнігі «Мая гісторыя», якая выйшла ў [[1980]] годзе. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} == Спасылкі == * [http://www.ingridbergman.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090430201643/http://www.ingridbergman.com/ |date=30 красавіка 2009 }} * [http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/bergman/index1.html Інгрыд Бергман ] на сайце peoples.ru * [https://web.archive.org/web/20070423142045/http://www.tvkultura.ru/theme.html?id=8482&cid=86 Інгрыд Бергман на партале «Культура»] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — міні-серыял ці тэлефільм}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{DEFAULTSORT:Бергман Інгрыд}} [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Актрысы Швецыі]] [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Тоні»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку малочнай залозы]] 661bmjqxkbsajetlhyut9ef8e64qkys 0 89951 5153018 4073419 2026-06-10T04:35:28Z StarDeg 16311 5153018 wikitext text/x-wiki {{Іерарх |беларускае імя = Марцін V |арыгінальнае імя = Martinus PP. V |беларускае імя пры нараджэнні=Адонэ Калона |арыгінальнае імя пры нараджэнні = Oddone Colonna |партрэт =Pisanello,_copia_da_Ritratto_di_Martino_V_(Galleria_Colonna).jpg |сан = [[1417]]| хіратанія = [[1417]]| кардынал = [[1405]]| Commons = Martinus V }} '''Марцін V''' ({{lang-la| Martinus PP. V}}, свецкае імя: '''Адонэ Калона''', {{lang-it|Oddone Colonna}}; [[1368]] — [[20 лютага]] [[1431]]) — [[Папа Рымскі]] з [[11 лістапада]] [[1417]] г. па [[20 лютага]] [[1431]] года. {{зноскі}} {{Папы рымскія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Папы Рымскія]] [[Катэгорыя:Дынастыя Калона]] s14k3gq27hxk8ziu48q2hu2wkl6i4ci 4 90386 5152960 5149685 2026-06-09T19:17:36Z JerzyKundrat 174 5152960 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * [[Папа Рымскі]] '''[[Віталіян]]''' у 666 годзе ўвёў у літургічны ўжытак [[арган]]. * Упершыню савецкія войскі '''[[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|ўвайшлі ў Афганістан]]''' у 1929 годзе. * Жыхары [[Мінск]]а могуць назіраць за жывой прыродай у '''[[Лебядзіны (заказнік)|заказніку]]''' ў межах горада. * Адна са '''[[Святая Марыя (станцыя метро)|станцый метро]]''' ў [[Тэгеран]]е ўпрыгожана выявамі і скульптурамі з хрысціянскімі вобразамі. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] sksimc2d84mnfuxzls5hy9j54q12vss 0 92846 5152932 5152804 2026-06-09T14:56:45Z StarDeg 16311 5152932 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Шэпард}} {{Касманаўт |імя = Алан Бартлет Шэпард |партрэт = Alan-shepard.jpg |подпіс = Алан Шэпард, фота зроблена [[NASA]] |Краіна = {{USA}} |Спецыяльнасць = [[Астранаўт]] |Місіі = [[КА Меркурый|«Меркурый»]] <small>([[5 мая]] [[1961]])</small>, <br /> 1-ы амерыканец у [[Сусвет|космасе]]<br /> [[Апалон-14|«Апалон-14»]], <br /> 5-ы чалавек на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцы]] |дата нараджэння = 18.11.1923 |дата смерці = 21.07.1998 |месца нараджэння = |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent;" {{!}} {{Медаль за выдатную службу, НАСА}} {{!!}} {{Медаль за выдатную службу, НАСА}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent;" {{!}} {{Медаль За выключныя дасягненні}} {{!!}} {{Касмічны медаль пашаны Кангрэса}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль За заслугі ў засваенні космасу}} {{!}}} }} '''Алан Бартлет Шэпард''', малодшы ({{lang-en|Alan Bartlett Shepard, Jr.}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[астранаўт]], [[контр-адмірал]] амерыканскіх ВМС. Першы амерыканец, які здзейсніў субарбітальны касмічны палёт. Другі касмічны палёт Шэпард выканаў у якасці камандзіра касмічнага карабля «Апалон-14», пасадачны модуль якога здзейсніў пасадку на паверхню Месяца. == Познія гады == [[1971]] годзе Алан Шэпард быў дэлегатам [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]]. У [[1994]] годзе сумесна з двума журналістамі ён выдаў кнігу «Moon Shot: The Inside Story of America’s Race to the Moon» («Палёт на Месяц: унутраная гісторыя амерыканскай месяцавай гонкі»). [[Дональд Кент Слейтан|Дзіка Слейтана]] таксама прылічаюць да аўтараў гэтай кнігі, але ён памёр перш, чым праект быў скончаны і стаў аўтарам толькі намінальна. Цікаўна, што ў выданні кнігі 1994-га года змешчаны калаж з некалькіх фотаздымкаў, дзе выяўлены Шэпард, які б’е на Месяцы па мячы для [[гольф]]а (у рэчаіснасці гэты эпізод здымаўся толькі на тэлекамеру, і якасць гэтай здымкі значна горшы). Па кнізе быў створаны тэлевізійны міні-серыял у 1994 годзе. Памёр [[21 ліпеня]] [[1998]] года ад [[лейкемія|лейкеміі]] у шпіталі горада [[Горад Мантэрэй, Каліфорнія|Мантэрэй]]. Праз пяць тыдняў сканала яго жонка Луіза Шэпард. Абодва былі крэміраваны, і іх попел быў развеяны над морам. У іх трое дочак і шасцёра ўнукаў<ref>[https://www.jsc.nasa.gov/Bios/htmlbios/shepard-alan.html]</ref>. == Узнагароды == * Узнагароджаны залатымі медалямі НАСА «[[Медаль за выдатную службу, НАСА|За выдатную службу]]» і «[[Медаль «За выключныя дасягненні»|За выключныя дасягненні]]», [[Касмічны медаль пашаны Кангрэса|Касмічным медалём пашаны Кангрэса]], медалём дэ Лаво і медалём імя Лэнглі. У яго гонар названа новае крыло [[планетарый|планетарыя]] у горадзе [[Горад Канкорд, Нью-Гэмпшыр|Канкорд]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Alan Shepard}} {{Людзі, якія пабылі на Месяцы}} {{Узнагароджаныя Касмічным медалём пашаны Кангрэса}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шэпард}} [[Катэгорыя:Астранаўты ЗША]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Гэмпшыры]] [[Катэгорыя:Памерлі ад лейкеміі]] [[Катэгорыя:Людзі, якія пабылі на Месяцы]] [[Катэгорыя:НАСА]] 1emo8k7ib7lefhv9ygxfi1xkbu56wz1 0 93767 5153106 4703146 2026-06-10T10:06:54Z Autumndancer 168015 5153106 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Джэймс Кэгні | Арыгінал імя = James Cagney | Фота = James Cagney in G Men trailer.jpg | Подпіс = <small>У фільме «Джымэны» (1935)</small> | Шырыня = 220px | Імя пры нараджэнні = Джэймс Фрэнсіс Кэгні мл. | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Гады актыўнасці = 1919—1984 | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = 0000010 | Сайт = }} '''Джэймс Фрэнсіс Кэгні мл.''' ({{lang-en|James Francis Cagney, Jr.}}; [[17 ліпеня]] [[1899]] — [[30 сакавіка]] [[1986]]) — адзін з найбольш запатрабаваных [[акцёр]]аў класічнага [[Галівуд]]а, узнагароджаны ў 1942 годзе «[[Оскар]]ам» за лепшую мужчынскую ролю. Па выніках XX стагоддзя Амерыканскі інстытут кінамастацтва уключыў Кэгні у дзесятку найвялікшых акцёраў у галівудскай гісторыі. Менавіта яму гэта ўстанова ў 1974 годзе прысудзіла першую ў сваёй гісторыі прэмію за выбітны ўнёсак у развіццё кінамастацтва. == Фільмаграфія == * (1931) «[[Вораг грамадства (фільм, 1931)|Вораг грамадства]]» — ''гангстар-бутлегер Том Паўэрс'' == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф}} {{DEFAULTSORT:Кэгні Джэймс}} [[Катэгорыя:Артысты вадэвіляў]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Прэзідэнцкім медалём Свабоды]] [[Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф]] su8avmlc3v2qhj428hiirnsw1rink7z 0 94191 5153109 5126181 2026-06-10T10:11:55Z Feeleman 163471 Арфаграфія, спасылкі на фільмы, стыль. 5153109 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Фокс}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці = 1985 — наш час }} '''Эрык Марлан Бішап''' ({{Lang-en|Eric Marlon Bishop}}; {{ВД-Прэамбула}}), вядомы пад псеўданімам '''Джэймі Фокс''' ({{Lang-en|Jamie Foxx}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Акцёр|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[комік]], {{Спявак|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{Кінапрадзюсар|ЗША|XXI стагоддзя}}. Прарыў у кар'еры адбыўся, калі ён стаў адным з артыстаў [[Скетч|скетч-шоу]] «{{Не перакладзена 5|У жывых колерах|4=In Living Color}}» з 1991 па 1994 год. Пасля гэтага поспеху ён атрымаў уласны [[сітком]] «{{Не перакладзена 5|Шоу Джэймі Фокса|4=The Jamie Foxx Show}}», які знімаў, вёў і прадзюсоўваў з 1996 па 2001 год. Фокс атрымаў прызнанне за ролю Рэя Чарлза ў фільме «Рэй» (2004), атрымаўшы [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|прэмію «Оскар» за]] [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|найлепшую мужчынскую ролю]]. У тым жа годзе быў намінаваны на [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|прэмію «Оскар» за]] [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|найлепшую мужчынскую ролю другога плана]] ў крымінальным фільме «{{Не перакладзена 5|Саўдзельнік (фільм)|Саўдзельнік|4=Collateral (film)}}». Далейшую вядомасць прынеслі яму ролі ў фільмах «{{Не перакладзена 5|Алі (фільм, 2001)|Алі|4=Ali (2001 film)}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Марпех (фільм)|Марпех|4=Jarhead (film)}}» (2005), «[[Дзяўчаты мары]]» (2006), «[[Законапаслухмяны грамадзянін]]» (2009), «[[Джанга вызвалены]]» (2012), «[[Baby Driver|Малыш-вадзіцель]]» (2017) і «[[Душа (мультфільм)|Душа]]» (2020). Таксама сыграў Электра ў фільмах «[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]» (2014) і «[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]» (2021), а таксама Уолтэра Мак-Міліяна ў фільме «{{Не перакладзена 5|Проста памілаваць|4=Just Mercy}}» (2019). == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{У фільме|2006|[[Дзяўчаты мары]]|Dreamgirls|Кёрціс Тэйлар-малодшы}}{{У фільме|2009|[[Законапаслухмяны грамадзянін]]|Law Abiding Citizen|Клайд Шэлтан}} {{У фільме|2012|[[Джанга вызвалены]]|Django Unchained|Джанга}}{{У фільме|2014|[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]|The Amazing Spider-Man 2|Электра}}{{У фільме|2017|[[Baby Driver|Малыш-вадзіцель]]|Baby Driver|Леон «Бэтс» Джэферсан III}}{{У мультфільме|2020|[[Душа (мультфільм)|Душа]]|Soul|Джо Гарднэр (агучваў)}}{{У фільме|2021|[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]|Spider-Man: No Way Home|Электра}}{{УФільмеНіз}} == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''[[Peep This]]'' (1994) * ''[[Unpredictable (альбом)|Unpredictable]]'' (2005) * ''[[Intuition (альбом)|Intuition]]'' (2008) * ''[[Best Night of My Life (альбом)|Best Night of My Life]]'' (2010) * ''[[Hollywood: A Story of a Dozen Roses (альбом)|Hollywood: A Story of a Dozen Roses]]'' (2015) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Jamie Foxx}} * [http://www.jamiefoxx.com/ Official Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080828054302/http://jamiefoxx.com/ |date=28 жніўня 2008 }} * [http://www.jamiefoxxmusic.co.uk/ Official UK Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070222053613/http://www.jamiefoxxmusic.co.uk/ |date=22 лютага 2007 }} * {{imdb name|id=0004937|name=Джэймі Фокс}} * [http://www.myspace.com/jamiefoxx Джэймі Фокс] на сайце [[MySpace]] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Фокс Джэймі}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] c6smbyfxncwr0qhymbk5qgju4tulpjg 5153113 5153109 2026-06-10T10:21:18Z Feeleman 163471 крыніцы 5153113 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Фокс}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці = 1985 — наш час }} '''Эрык Марлан Бішап''' ({{Lang-en|Eric Marlon Bishop}}; {{ВД-Прэамбула}})<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thewrap.com/the-internet-just-realized-jamie-foxx-isnt-his-real-name/|title=The Internet Just Realized Jamie Foxx Isn't His Real Name|first=Ashley|last=Boucher|website=TheWrap|date=2017-05-30|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.upi.com/Entertainment_News/2021/12/13/Famous-birthdays-for-Dec-13-Steve-Buscemi-Jamie-Foxx/7841639324644/|title=Famous birthdays for Dec. 13: Steve Buscemi, Jamie Foxx - UPI.com|website=UPI|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.tvguide.com/celebrities/jamie-foxx/3030173104/|title=Jamie Foxx|website=TVGuide.com|access-date=2026-06-10}}</ref>, вядомы пад псеўданімам '''Джэймі Фокс''' ({{Lang-en|Jamie Foxx}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Акцёр|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[комік]], {{Спявак|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{Кінапрадзюсар|ЗША|XXI стагоддзя}}. Прарыў у кар'еры адбыўся, калі ён стаў адным з артыстаў [[Скетч|скетч-шоу]] «{{Не перакладзена 5|У жывых колерах|4=In Living Color}}» з 1991 па 1994 год. Пасля гэтага поспеху ён атрымаў уласны [[сітком]] «{{Не перакладзена 5|Шоу Джэймі Фокса|4=The Jamie Foxx Show}}», які знімаў, вёў і прадзюсоўваў з 1996 па 2001 год<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/features/jamie-foxx-king-of-the-castle-394166.html|title=Jamie Foxx: King of the castle|website=The Independent|date=2007-10-02|access-date=2026-06-10}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0004937/|title=Jamie Foxx {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-06-10}}</ref>. Фокс атрымаў прызнанне за ролю Рэя Чарлза ў фільме «Рэй» (2004), атрымаўшы [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|прэмію «Оскар» за]] [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|найлепшую мужчынскую ролю]]. У тым жа годзе быў намінаваны на [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|прэмію «Оскар» за]] [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|найлепшую мужчынскую ролю другога плана]] ў крымінальным фільме «{{Не перакладзена 5|Саўдзельнік (фільм)|Саўдзельнік|4=Collateral (film)}}». Далейшую вядомасць прынеслі яму ролі ў фільмах «{{Не перакладзена 5|Алі (фільм, 2001)|Алі|4=Ali (2001 film)}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Марпех (фільм)|Марпех|4=Jarhead (film)}}» (2005), «[[Дзяўчаты мары]]» (2006), «[[Законапаслухмяны грамадзянін]]» (2009)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2007/scene/markets-festivals/jamie-foxx-pacts-with-mtv-vh1-1117976014/|title=Jamie Foxx pacts with MTV, VH1|first=Josef|last=Adalian|website=Variety|date=2007-11-14|access-date=2026-06-10}}</ref>, «[[Джанга вызвалены]]» (2012)<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2013/jan/17/jamie-foxx-django-unchained-angry|title=Jamie Foxx: 'Django Unchained is supposed to make you angry'|first=Xan|last=Brooks|website=The Guardian|date=2013-01-17|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nydailynews.com/2012/12/14/django-unchained-star-jamie-foxx-every-single-thing-in-my-life-is-built-around-race/|title=‘Django Unchained’ star Jamie Foxx: ‘Every single thing in my life is built around race’|website=New York Daily News|date=2012-12-14|access-date=2026-06-10}}</ref>, «[[Baby Driver|Малыш-вадзіцель]]» (2017) і «[[Душа (мультфільм)|Душа]]» (2020). Таксама сыграў Электра ў фільмах «[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]» (2014) і «[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]» (2021)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/jamie-foxx-talks-star-sonys-445835/|title=Jamie Foxx in Talks to Star in Sony’s ‘Annie’ (Exclusive)|first=Borys|last=Kit|website=The Hollywood Reporter|date=2013-04-29|access-date=2026-06-10}}</ref>, а таксама Уолтэра Мак-Міліяна ў фільме «{{Не перакладзена 5|Проста памілаваць|4=Just Mercy}}» (2019)<ref name=":0" />. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{У фільме|2006|[[Дзяўчаты мары]]|Dreamgirls|Кёрціс Тэйлар-малодшы}}{{У фільме|2009|[[Законапаслухмяны грамадзянін]]|Law Abiding Citizen|Клайд Шэлтан}} {{У фільме|2012|[[Джанга вызвалены]]|Django Unchained|Джанга}}{{У фільме|2014|[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]|The Amazing Spider-Man 2|Электра}}{{У фільме|2017|[[Baby Driver|Малыш-вадзіцель]]|Baby Driver|Леон «Бэтс» Джэферсан III}}{{У мультфільме|2020|[[Душа (мультфільм)|Душа]]|Soul|Джо Гарднэр (агучваў)}}{{У фільме|2021|[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]|Spider-Man: No Way Home|Электра}}{{УФільмеНіз}} == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''[[Peep This]]'' (1994) * ''[[Unpredictable (альбом)|Unpredictable]]'' (2005) * ''[[Intuition (альбом)|Intuition]]'' (2008) * ''[[Best Night of My Life (альбом)|Best Night of My Life]]'' (2010) * ''[[Hollywood: A Story of a Dozen Roses (альбом)|Hollywood: A Story of a Dozen Roses]]'' (2015) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Jamie Foxx}} * [http://www.jamiefoxx.com/ Official Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080828054302/http://jamiefoxx.com/ |date=28 жніўня 2008 }} * [http://www.jamiefoxxmusic.co.uk/ Official UK Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070222053613/http://www.jamiefoxxmusic.co.uk/ |date=22 лютага 2007 }} * {{imdb name|id=0004937|name=Джэймі Фокс}} * [http://www.myspace.com/jamiefoxx Джэймі Фокс] на сайце [[MySpace]] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Фокс Джэймі}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] c7ccm09q296vkizhd57d4j02cvi1pvl 5153115 5153113 2026-06-10T10:24:09Z Feeleman 163471 дададзена [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5153115 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Фокс}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці = 1985 — наш час }} '''Эрык Марлан Бішап''' ({{Lang-en|Eric Marlon Bishop}}; {{ВД-Прэамбула}})<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thewrap.com/the-internet-just-realized-jamie-foxx-isnt-his-real-name/|title=The Internet Just Realized Jamie Foxx Isn't His Real Name|first=Ashley|last=Boucher|website=TheWrap|date=2017-05-30|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.upi.com/Entertainment_News/2021/12/13/Famous-birthdays-for-Dec-13-Steve-Buscemi-Jamie-Foxx/7841639324644/|title=Famous birthdays for Dec. 13: Steve Buscemi, Jamie Foxx - UPI.com|website=UPI|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.tvguide.com/celebrities/jamie-foxx/3030173104/|title=Jamie Foxx|website=TVGuide.com|access-date=2026-06-10}}</ref>, вядомы пад псеўданімам '''Джэймі Фокс''' ({{Lang-en|Jamie Foxx}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Акцёр|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[комік]], {{Спявак|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{Кінапрадзюсар|ЗША|XXI стагоддзя}}. Прарыў у кар'еры адбыўся, калі ён стаў адным з артыстаў [[Скетч|скетч-шоу]] «{{Не перакладзена 5|У жывых колерах|4=In Living Color}}» з 1991 па 1994 год. Пасля гэтага поспеху ён атрымаў уласны [[сітком]] «{{Не перакладзена 5|Шоу Джэймі Фокса|4=The Jamie Foxx Show}}», які знімаў, вёў і прадзюсоўваў з 1996 па 2001 год<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/features/jamie-foxx-king-of-the-castle-394166.html|title=Jamie Foxx: King of the castle|website=The Independent|date=2007-10-02|access-date=2026-06-10}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0004937/|title=Jamie Foxx {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-06-10}}</ref>. Фокс атрымаў прызнанне за ролю Рэя Чарлза ў фільме «Рэй» (2004), атрымаўшы [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|прэмію «Оскар» за]] [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|найлепшую мужчынскую ролю]]. У тым жа годзе быў намінаваны на [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|прэмію «Оскар» за]] [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|найлепшую мужчынскую ролю другога плана]] ў крымінальным фільме «{{Не перакладзена 5|Саўдзельнік (фільм)|Саўдзельнік|4=Collateral (film)}}». Далейшую вядомасць прынеслі яму ролі ў фільмах «{{Не перакладзена 5|Алі (фільм, 2001)|Алі|4=Ali (2001 film)}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Марпех (фільм)|Марпех|4=Jarhead (film)}}» (2005), «[[Дзяўчаты мары]]» (2006), «[[Законапаслухмяны грамадзянін]]» (2009)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2007/scene/markets-festivals/jamie-foxx-pacts-with-mtv-vh1-1117976014/|title=Jamie Foxx pacts with MTV, VH1|first=Josef|last=Adalian|website=Variety|date=2007-11-14|access-date=2026-06-10}}</ref>, «[[Джанга вызвалены]]» (2012)<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2013/jan/17/jamie-foxx-django-unchained-angry|title=Jamie Foxx: 'Django Unchained is supposed to make you angry'|first=Xan|last=Brooks|website=The Guardian|date=2013-01-17|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nydailynews.com/2012/12/14/django-unchained-star-jamie-foxx-every-single-thing-in-my-life-is-built-around-race/|title=‘Django Unchained’ star Jamie Foxx: ‘Every single thing in my life is built around race’|website=New York Daily News|date=2012-12-14|access-date=2026-06-10}}</ref>, «[[Baby Driver|Малыш-вадзіцель]]» (2017) і «[[Душа (мультфільм)|Душа]]» (2020). Таксама сыграў Электра ў фільмах «[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]» (2014) і «[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]» (2021)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/jamie-foxx-talks-star-sonys-445835/|title=Jamie Foxx in Talks to Star in Sony’s ‘Annie’ (Exclusive)|first=Borys|last=Kit|website=The Hollywood Reporter|date=2013-04-29|access-date=2026-06-10}}</ref>, а таксама Уолтэра Мак-Міліяна ў фільме «{{Не перакладзена 5|Проста памілаваць|4=Just Mercy}}» (2019)<ref name=":0" />. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{У фільме|2006|[[Дзяўчаты мары]]|Dreamgirls|Кёрціс Тэйлар-малодшы}}{{У фільме|2009|[[Законапаслухмяны грамадзянін]]|Law Abiding Citizen|Клайд Шэлтан}} {{У фільме|2012|[[Джанга вызвалены]]|Django Unchained|Джанга}}{{У фільме|2014|[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]|The Amazing Spider-Man 2|Электра}}{{У фільме|2017|[[Baby Driver|Малыш-вадзіцель]]|Baby Driver|Леон «Бэтс» Джэферсан III}}{{У мультфільме|2020|[[Душа (мультфільм)|Душа]]|Soul|Джо Гарднэр (агучваў)}}{{У фільме|2021|[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]|Spider-Man: No Way Home|Электра}}{{УФільмеНіз}} == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''[[Peep This]]'' (1994) * ''[[Unpredictable (альбом)|Unpredictable]]'' (2005) * ''[[Intuition (альбом)|Intuition]]'' (2008) * ''[[Best Night of My Life (альбом)|Best Night of My Life]]'' (2010) * ''[[Hollywood: A Story of a Dozen Roses (альбом)|Hollywood: A Story of a Dozen Roses]]'' (2015) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Jamie Foxx}} * [http://www.jamiefoxx.com/ Official Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080828054302/http://jamiefoxx.com/ |date=28 жніўня 2008 }} * [http://www.jamiefoxxmusic.co.uk/ Official UK Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070222053613/http://www.jamiefoxxmusic.co.uk/ |date=22 лютага 2007 }} * {{imdb name|id=0004937|name=Джэймі Фокс}} * [http://www.myspace.com/jamiefoxx Джэймі Фокс] на сайце [[MySpace]] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Фокс Джэймі}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] jfz2t3ho45nod17soc3honge1v225tl 5153116 5153115 2026-06-10T10:25:42Z Feeleman 163471 дададзена [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5153116 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Фокс}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці = 1985 — наш час }} '''Эрык Марлан Бішап''' ({{Lang-en|Eric Marlon Bishop}}; {{ВД-Прэамбула}})<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thewrap.com/the-internet-just-realized-jamie-foxx-isnt-his-real-name/|title=The Internet Just Realized Jamie Foxx Isn't His Real Name|first=Ashley|last=Boucher|website=TheWrap|date=2017-05-30|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.upi.com/Entertainment_News/2021/12/13/Famous-birthdays-for-Dec-13-Steve-Buscemi-Jamie-Foxx/7841639324644/|title=Famous birthdays for Dec. 13: Steve Buscemi, Jamie Foxx - UPI.com|website=UPI|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.tvguide.com/celebrities/jamie-foxx/3030173104/|title=Jamie Foxx|website=TVGuide.com|access-date=2026-06-10}}</ref>, вядомы пад псеўданімам '''Джэймі Фокс''' ({{Lang-en|Jamie Foxx}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Акцёр|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[комік]], {{Спявак|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{Кінапрадзюсар|ЗША|XXI стагоддзя}}. Прарыў у кар'еры адбыўся, калі ён стаў адным з артыстаў [[Скетч|скетч-шоу]] «{{Не перакладзена 5|У жывых колерах|4=In Living Color}}» з 1991 па 1994 год. Пасля гэтага поспеху ён атрымаў уласны [[сітком]] «{{Не перакладзена 5|Шоу Джэймі Фокса|4=The Jamie Foxx Show}}», які знімаў, вёў і прадзюсоўваў з 1996 па 2001 год<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/features/jamie-foxx-king-of-the-castle-394166.html|title=Jamie Foxx: King of the castle|website=The Independent|date=2007-10-02|access-date=2026-06-10}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0004937/|title=Jamie Foxx {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-06-10}}</ref>. Фокс атрымаў прызнанне за ролю Рэя Чарлза ў фільме «Рэй» (2004), атрымаўшы [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|прэмію «Оскар» за]] [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|найлепшую мужчынскую ролю]]. У тым жа годзе быў намінаваны на [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|прэмію «Оскар» за]] [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|найлепшую мужчынскую ролю другога плана]] ў крымінальным фільме «{{Не перакладзена 5|Саўдзельнік (фільм)|Саўдзельнік|4=Collateral (film)}}». Далейшую вядомасць прынеслі яму ролі ў фільмах «{{Не перакладзена 5|Алі (фільм, 2001)|Алі|4=Ali (2001 film)}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Марпех (фільм)|Марпех|4=Jarhead (film)}}» (2005), «[[Дзяўчаты мары]]» (2006), «[[Законапаслухмяны грамадзянін]]» (2009)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2007/scene/markets-festivals/jamie-foxx-pacts-with-mtv-vh1-1117976014/|title=Jamie Foxx pacts with MTV, VH1|first=Josef|last=Adalian|website=Variety|date=2007-11-14|access-date=2026-06-10}}</ref>, «[[Джанга вызвалены]]» (2012)<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2013/jan/17/jamie-foxx-django-unchained-angry|title=Jamie Foxx: 'Django Unchained is supposed to make you angry'|first=Xan|last=Brooks|website=The Guardian|date=2013-01-17|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nydailynews.com/2012/12/14/django-unchained-star-jamie-foxx-every-single-thing-in-my-life-is-built-around-race/|title=‘Django Unchained’ star Jamie Foxx: ‘Every single thing in my life is built around race’|website=New York Daily News|date=2012-12-14|access-date=2026-06-10}}</ref>, «[[Baby Driver|Малыш-вадзіцель]]» (2017) і «[[Душа (мультфільм)|Душа]]» (2020). Таксама сыграў Электра ў фільмах «[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]» (2014) і «[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]» (2021)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/jamie-foxx-talks-star-sonys-445835/|title=Jamie Foxx in Talks to Star in Sony’s ‘Annie’ (Exclusive)|first=Borys|last=Kit|website=The Hollywood Reporter|date=2013-04-29|access-date=2026-06-10}}</ref>, а таксама Уолтэра Мак-Міліяна ў фільме «{{Не перакладзена 5|Проста памілаваць|4=Just Mercy}}» (2019)<ref name=":0" />. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{У фільме|2006|[[Дзяўчаты мары]]|Dreamgirls|Кёрціс Тэйлар-малодшы}}{{У фільме|2009|[[Законапаслухмяны грамадзянін]]|Law Abiding Citizen|Клайд Шэлтан}} {{У фільме|2012|[[Джанга вызвалены]]|Django Unchained|Джанга}}{{У фільме|2014|[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]|The Amazing Spider-Man 2|Электра}}{{У фільме|2017|[[Baby Driver|Малыш-вадзіцель]]|Baby Driver|Леон «Бэтс» Джэферсан III}}{{У мультфільме|2020|[[Душа (мультфільм)|Душа]]|Soul|Джо Гарднэр (агучваў)}}{{У фільме|2021|[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]|Spider-Man: No Way Home|Электра}}{{УФільмеНіз}} == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''[[Peep This]]'' (1994) * ''[[Unpredictable (альбом)|Unpredictable]]'' (2005) * ''[[Intuition (альбом)|Intuition]]'' (2008) * ''[[Best Night of My Life (альбом)|Best Night of My Life]]'' (2010) * ''[[Hollywood: A Story of a Dozen Roses (альбом)|Hollywood: A Story of a Dozen Roses]]'' (2015) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Jamie Foxx}} * [http://www.jamiefoxx.com/ Official Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080828054302/http://jamiefoxx.com/ |date=28 жніўня 2008 }} * [http://www.jamiefoxxmusic.co.uk/ Official UK Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070222053613/http://www.jamiefoxxmusic.co.uk/ |date=22 лютага 2007 }} * {{imdb name|id=0004937|name=Джэймі Фокс}} * [http://www.myspace.com/jamiefoxx Джэймі Фокс] на сайце [[MySpace]] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Фокс Джэймі}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] 1xxfprjlty85rfgy63nilyycyuu7q4v 5153122 5153116 2026-06-10T10:46:08Z Feeleman 163471 дададзена [[Катэгорыя:Тэлевядучыя ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5153122 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Фокс}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці = 1985 — наш час }} '''Эрык Марлан Бішап''' ({{Lang-en|Eric Marlon Bishop}}; {{ВД-Прэамбула}})<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thewrap.com/the-internet-just-realized-jamie-foxx-isnt-his-real-name/|title=The Internet Just Realized Jamie Foxx Isn't His Real Name|first=Ashley|last=Boucher|website=TheWrap|date=2017-05-30|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.upi.com/Entertainment_News/2021/12/13/Famous-birthdays-for-Dec-13-Steve-Buscemi-Jamie-Foxx/7841639324644/|title=Famous birthdays for Dec. 13: Steve Buscemi, Jamie Foxx - UPI.com|website=UPI|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.tvguide.com/celebrities/jamie-foxx/3030173104/|title=Jamie Foxx|website=TVGuide.com|access-date=2026-06-10}}</ref>, вядомы пад псеўданімам '''Джэймі Фокс''' ({{Lang-en|Jamie Foxx}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Акцёр|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[комік]], {{Спявак|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{Кінапрадзюсар|ЗША|XXI стагоддзя}}. Прарыў у кар'еры адбыўся, калі ён стаў адным з артыстаў [[Скетч|скетч-шоу]] «{{Не перакладзена 5|У жывых колерах|4=In Living Color}}» з 1991 па 1994 год. Пасля гэтага поспеху ён атрымаў уласны [[сітком]] «{{Не перакладзена 5|Шоу Джэймі Фокса|4=The Jamie Foxx Show}}», які знімаў, вёў і прадзюсоўваў з 1996 па 2001 год<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/features/jamie-foxx-king-of-the-castle-394166.html|title=Jamie Foxx: King of the castle|website=The Independent|date=2007-10-02|access-date=2026-06-10}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0004937/|title=Jamie Foxx {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-06-10}}</ref>. Фокс атрымаў прызнанне за ролю Рэя Чарлза ў фільме «Рэй» (2004), атрымаўшы [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|прэмію «Оскар» за]] [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|найлепшую мужчынскую ролю]]. У тым жа годзе быў намінаваны на [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|прэмію «Оскар» за]] [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|найлепшую мужчынскую ролю другога плана]] ў крымінальным фільме «{{Не перакладзена 5|Саўдзельнік (фільм)|Саўдзельнік|4=Collateral (film)}}». Далейшую вядомасць прынеслі яму ролі ў фільмах «{{Не перакладзена 5|Алі (фільм, 2001)|Алі|4=Ali (2001 film)}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Марпех (фільм)|Марпех|4=Jarhead (film)}}» (2005), «[[Дзяўчаты мары]]» (2006), «[[Законапаслухмяны грамадзянін]]» (2009)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2007/scene/markets-festivals/jamie-foxx-pacts-with-mtv-vh1-1117976014/|title=Jamie Foxx pacts with MTV, VH1|first=Josef|last=Adalian|website=Variety|date=2007-11-14|access-date=2026-06-10}}</ref>, «[[Джанга вызвалены]]» (2012)<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2013/jan/17/jamie-foxx-django-unchained-angry|title=Jamie Foxx: 'Django Unchained is supposed to make you angry'|first=Xan|last=Brooks|website=The Guardian|date=2013-01-17|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nydailynews.com/2012/12/14/django-unchained-star-jamie-foxx-every-single-thing-in-my-life-is-built-around-race/|title=‘Django Unchained’ star Jamie Foxx: ‘Every single thing in my life is built around race’|website=New York Daily News|date=2012-12-14|access-date=2026-06-10}}</ref>, «[[Baby Driver|Малыш-вадзіцель]]» (2017) і «[[Душа (мультфільм)|Душа]]» (2020). Таксама сыграў Электра ў фільмах «[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]» (2014) і «[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]» (2021)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/jamie-foxx-talks-star-sonys-445835/|title=Jamie Foxx in Talks to Star in Sony’s ‘Annie’ (Exclusive)|first=Borys|last=Kit|website=The Hollywood Reporter|date=2013-04-29|access-date=2026-06-10}}</ref>, а таксама Уолтэра Мак-Міліяна ў фільме «{{Не перакладзена 5|Проста памілаваць|4=Just Mercy}}» (2019)<ref name=":0" />. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{У фільме|2006|[[Дзяўчаты мары]]|Dreamgirls|Кёрціс Тэйлар-малодшы}}{{У фільме|2009|[[Законапаслухмяны грамадзянін]]|Law Abiding Citizen|Клайд Шэлтан}} {{У фільме|2012|[[Джанга вызвалены]]|Django Unchained|Джанга}}{{У фільме|2014|[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]|The Amazing Spider-Man 2|Электра}}{{У фільме|2017|[[Baby Driver|Малыш-вадзіцель]]|Baby Driver|Леон «Бэтс» Джэферсан III}}{{У мультфільме|2020|[[Душа (мультфільм)|Душа]]|Soul|Джо Гарднэр (агучваў)}}{{У фільме|2021|[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]|Spider-Man: No Way Home|Электра}}{{УФільмеНіз}} == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''[[Peep This]]'' (1994) * ''[[Unpredictable (альбом)|Unpredictable]]'' (2005) * ''[[Intuition (альбом)|Intuition]]'' (2008) * ''[[Best Night of My Life (альбом)|Best Night of My Life]]'' (2010) * ''[[Hollywood: A Story of a Dozen Roses (альбом)|Hollywood: A Story of a Dozen Roses]]'' (2015) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Jamie Foxx}} * [http://www.jamiefoxx.com/ Official Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080828054302/http://jamiefoxx.com/ |date=28 жніўня 2008 }} * [http://www.jamiefoxxmusic.co.uk/ Official UK Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070222053613/http://www.jamiefoxxmusic.co.uk/ |date=22 лютага 2007 }} * {{imdb name|id=0004937|name=Джэймі Фокс}} * [http://www.myspace.com/jamiefoxx Джэймі Фокс] на сайце [[MySpace]] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Фокс Джэймі}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя ЗША]] fvqp6hsfsowfblzrcm4wfj2o97ua9fo 5153123 5153122 2026-06-10T10:49:30Z Feeleman 163471 +[[Катэгорыя:Музычныя прадзюсары ЗША]]; +[[Катэгорыя:Аўтары песень]]; +[[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5153123 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Фокс}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці = 1985 — наш час }} '''Эрык Марлан Бішап''' ({{Lang-en|Eric Marlon Bishop}}; {{ВД-Прэамбула}})<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thewrap.com/the-internet-just-realized-jamie-foxx-isnt-his-real-name/|title=The Internet Just Realized Jamie Foxx Isn't His Real Name|first=Ashley|last=Boucher|website=TheWrap|date=2017-05-30|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.upi.com/Entertainment_News/2021/12/13/Famous-birthdays-for-Dec-13-Steve-Buscemi-Jamie-Foxx/7841639324644/|title=Famous birthdays for Dec. 13: Steve Buscemi, Jamie Foxx - UPI.com|website=UPI|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.tvguide.com/celebrities/jamie-foxx/3030173104/|title=Jamie Foxx|website=TVGuide.com|access-date=2026-06-10}}</ref>, вядомы пад псеўданімам '''Джэймі Фокс''' ({{Lang-en|Jamie Foxx}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Акцёр|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[комік]], {{Спявак|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{Кінапрадзюсар|ЗША|XXI стагоддзя}}. Прарыў у кар'еры адбыўся, калі ён стаў адным з артыстаў [[Скетч|скетч-шоу]] «{{Не перакладзена 5|У жывых колерах|4=In Living Color}}» з 1991 па 1994 год. Пасля гэтага поспеху ён атрымаў уласны [[сітком]] «{{Не перакладзена 5|Шоу Джэймі Фокса|4=The Jamie Foxx Show}}», які знімаў, вёў і прадзюсоўваў з 1996 па 2001 год<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/features/jamie-foxx-king-of-the-castle-394166.html|title=Jamie Foxx: King of the castle|website=The Independent|date=2007-10-02|access-date=2026-06-10}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0004937/|title=Jamie Foxx {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-06-10}}</ref>. Фокс атрымаў прызнанне за ролю Рэя Чарлза ў фільме «Рэй» (2004), атрымаўшы [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|прэмію «Оскар» за]] [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|найлепшую мужчынскую ролю]]. У тым жа годзе быў намінаваны на [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|прэмію «Оскар» за]] [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|найлепшую мужчынскую ролю другога плана]] ў крымінальным фільме «{{Не перакладзена 5|Саўдзельнік (фільм)|Саўдзельнік|4=Collateral (film)}}». Далейшую вядомасць прынеслі яму ролі ў фільмах «{{Не перакладзена 5|Алі (фільм, 2001)|Алі|4=Ali (2001 film)}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Марпех (фільм)|Марпех|4=Jarhead (film)}}» (2005), «[[Дзяўчаты мары]]» (2006), «[[Законапаслухмяны грамадзянін]]» (2009)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2007/scene/markets-festivals/jamie-foxx-pacts-with-mtv-vh1-1117976014/|title=Jamie Foxx pacts with MTV, VH1|first=Josef|last=Adalian|website=Variety|date=2007-11-14|access-date=2026-06-10}}</ref>, «[[Джанга вызвалены]]» (2012)<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2013/jan/17/jamie-foxx-django-unchained-angry|title=Jamie Foxx: 'Django Unchained is supposed to make you angry'|first=Xan|last=Brooks|website=The Guardian|date=2013-01-17|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nydailynews.com/2012/12/14/django-unchained-star-jamie-foxx-every-single-thing-in-my-life-is-built-around-race/|title=‘Django Unchained’ star Jamie Foxx: ‘Every single thing in my life is built around race’|website=New York Daily News|date=2012-12-14|access-date=2026-06-10}}</ref>, «[[Baby Driver|Малыш-вадзіцель]]» (2017) і «[[Душа (мультфільм)|Душа]]» (2020). Таксама сыграў Электра ў фільмах «[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]» (2014) і «[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]» (2021)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/jamie-foxx-talks-star-sonys-445835/|title=Jamie Foxx in Talks to Star in Sony’s ‘Annie’ (Exclusive)|first=Borys|last=Kit|website=The Hollywood Reporter|date=2013-04-29|access-date=2026-06-10}}</ref>, а таксама Уолтэра Мак-Міліяна ў фільме «{{Не перакладзена 5|Проста памілаваць|4=Just Mercy}}» (2019)<ref name=":0" />. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{У фільме|2006|[[Дзяўчаты мары]]|Dreamgirls|Кёрціс Тэйлар-малодшы}}{{У фільме|2009|[[Законапаслухмяны грамадзянін]]|Law Abiding Citizen|Клайд Шэлтан}} {{У фільме|2012|[[Джанга вызвалены]]|Django Unchained|Джанга}}{{У фільме|2014|[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]|The Amazing Spider-Man 2|Электра}}{{У фільме|2017|[[Baby Driver|Малыш-вадзіцель]]|Baby Driver|Леон «Бэтс» Джэферсан III}}{{У мультфільме|2020|[[Душа (мультфільм)|Душа]]|Soul|Джо Гарднэр (агучваў)}}{{У фільме|2021|[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]|Spider-Man: No Way Home|Электра}}{{УФільмеНіз}} == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''[[Peep This]]'' (1994) * ''[[Unpredictable (альбом)|Unpredictable]]'' (2005) * ''[[Intuition (альбом)|Intuition]]'' (2008) * ''[[Best Night of My Life (альбом)|Best Night of My Life]]'' (2010) * ''[[Hollywood: A Story of a Dozen Roses (альбом)|Hollywood: A Story of a Dozen Roses]]'' (2015) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Jamie Foxx}} * [http://www.jamiefoxx.com/ Official Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080828054302/http://jamiefoxx.com/ |date=28 жніўня 2008 }} * [http://www.jamiefoxxmusic.co.uk/ Official UK Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070222053613/http://www.jamiefoxxmusic.co.uk/ |date=22 лютага 2007 }} * {{imdb name|id=0004937|name=Джэймі Фокс}} * [http://www.myspace.com/jamiefoxx Джэймі Фокс] на сайце [[MySpace]] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Фокс Джэймі}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя ЗША]] [[Катэгорыя:Музычныя прадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Аўтары песень]] [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] j60czutg5vcfxxbfpf2ph8gec8y0aun 5153124 5153123 2026-06-10T10:49:55Z Feeleman 163471 дададзена [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5153124 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Фокс}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці = 1985 — наш час }} '''Эрык Марлан Бішап''' ({{Lang-en|Eric Marlon Bishop}}; {{ВД-Прэамбула}})<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thewrap.com/the-internet-just-realized-jamie-foxx-isnt-his-real-name/|title=The Internet Just Realized Jamie Foxx Isn't His Real Name|first=Ashley|last=Boucher|website=TheWrap|date=2017-05-30|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.upi.com/Entertainment_News/2021/12/13/Famous-birthdays-for-Dec-13-Steve-Buscemi-Jamie-Foxx/7841639324644/|title=Famous birthdays for Dec. 13: Steve Buscemi, Jamie Foxx - UPI.com|website=UPI|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.tvguide.com/celebrities/jamie-foxx/3030173104/|title=Jamie Foxx|website=TVGuide.com|access-date=2026-06-10}}</ref>, вядомы пад псеўданімам '''Джэймі Фокс''' ({{Lang-en|Jamie Foxx}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Акцёр|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[комік]], {{Спявак|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{Кінапрадзюсар|ЗША|XXI стагоддзя}}. Прарыў у кар'еры адбыўся, калі ён стаў адным з артыстаў [[Скетч|скетч-шоу]] «{{Не перакладзена 5|У жывых колерах|4=In Living Color}}» з 1991 па 1994 год. Пасля гэтага поспеху ён атрымаў уласны [[сітком]] «{{Не перакладзена 5|Шоу Джэймі Фокса|4=The Jamie Foxx Show}}», які знімаў, вёў і прадзюсоўваў з 1996 па 2001 год<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/features/jamie-foxx-king-of-the-castle-394166.html|title=Jamie Foxx: King of the castle|website=The Independent|date=2007-10-02|access-date=2026-06-10}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0004937/|title=Jamie Foxx {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-06-10}}</ref>. Фокс атрымаў прызнанне за ролю Рэя Чарлза ў фільме «Рэй» (2004), атрымаўшы [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|прэмію «Оскар» за]] [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|найлепшую мужчынскую ролю]]. У тым жа годзе быў намінаваны на [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|прэмію «Оскар» за]] [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|найлепшую мужчынскую ролю другога плана]] ў крымінальным фільме «{{Не перакладзена 5|Саўдзельнік (фільм)|Саўдзельнік|4=Collateral (film)}}». Далейшую вядомасць прынеслі яму ролі ў фільмах «{{Не перакладзена 5|Алі (фільм, 2001)|Алі|4=Ali (2001 film)}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Марпех (фільм)|Марпех|4=Jarhead (film)}}» (2005), «[[Дзяўчаты мары]]» (2006), «[[Законапаслухмяны грамадзянін]]» (2009)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2007/scene/markets-festivals/jamie-foxx-pacts-with-mtv-vh1-1117976014/|title=Jamie Foxx pacts with MTV, VH1|first=Josef|last=Adalian|website=Variety|date=2007-11-14|access-date=2026-06-10}}</ref>, «[[Джанга вызвалены]]» (2012)<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2013/jan/17/jamie-foxx-django-unchained-angry|title=Jamie Foxx: 'Django Unchained is supposed to make you angry'|first=Xan|last=Brooks|website=The Guardian|date=2013-01-17|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nydailynews.com/2012/12/14/django-unchained-star-jamie-foxx-every-single-thing-in-my-life-is-built-around-race/|title=‘Django Unchained’ star Jamie Foxx: ‘Every single thing in my life is built around race’|website=New York Daily News|date=2012-12-14|access-date=2026-06-10}}</ref>, «[[Baby Driver|Малыш-вадзіцель]]» (2017) і «[[Душа (мультфільм)|Душа]]» (2020). Таксама сыграў Электра ў фільмах «[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]» (2014) і «[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]» (2021)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/jamie-foxx-talks-star-sonys-445835/|title=Jamie Foxx in Talks to Star in Sony’s ‘Annie’ (Exclusive)|first=Borys|last=Kit|website=The Hollywood Reporter|date=2013-04-29|access-date=2026-06-10}}</ref>, а таксама Уолтэра Мак-Міліяна ў фільме «{{Не перакладзена 5|Проста памілаваць|4=Just Mercy}}» (2019)<ref name=":0" />. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{У фільме|2006|[[Дзяўчаты мары]]|Dreamgirls|Кёрціс Тэйлар-малодшы}}{{У фільме|2009|[[Законапаслухмяны грамадзянін]]|Law Abiding Citizen|Клайд Шэлтан}} {{У фільме|2012|[[Джанга вызвалены]]|Django Unchained|Джанга}}{{У фільме|2014|[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]|The Amazing Spider-Man 2|Электра}}{{У фільме|2017|[[Baby Driver|Малыш-вадзіцель]]|Baby Driver|Леон «Бэтс» Джэферсан III}}{{У мультфільме|2020|[[Душа (мультфільм)|Душа]]|Soul|Джо Гарднэр (агучваў)}}{{У фільме|2021|[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]|Spider-Man: No Way Home|Электра}}{{УФільмеНіз}} == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''[[Peep This]]'' (1994) * ''[[Unpredictable (альбом)|Unpredictable]]'' (2005) * ''[[Intuition (альбом)|Intuition]]'' (2008) * ''[[Best Night of My Life (альбом)|Best Night of My Life]]'' (2010) * ''[[Hollywood: A Story of a Dozen Roses (альбом)|Hollywood: A Story of a Dozen Roses]]'' (2015) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Jamie Foxx}} * [http://www.jamiefoxx.com/ Official Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080828054302/http://jamiefoxx.com/ |date=28 жніўня 2008 }} * [http://www.jamiefoxxmusic.co.uk/ Official UK Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070222053613/http://www.jamiefoxxmusic.co.uk/ |date=22 лютага 2007 }} * {{imdb name|id=0004937|name=Джэймі Фокс}} * [http://www.myspace.com/jamiefoxx Джэймі Фокс] на сайце [[MySpace]] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Фокс Джэймі}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя ЗША]] [[Катэгорыя:Музычныя прадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Аўтары песень]] [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] bt5mbzhx8ozydne2mshbiht9i0r4w5j 5153125 5153124 2026-06-10T10:50:26Z Feeleman 163471 дададзена [[Катэгорыя:Тэлевядучыя паводле алфавіта]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5153125 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Фокс}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці = 1985 — наш час }} '''Эрык Марлан Бішап''' ({{Lang-en|Eric Marlon Bishop}}; {{ВД-Прэамбула}})<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thewrap.com/the-internet-just-realized-jamie-foxx-isnt-his-real-name/|title=The Internet Just Realized Jamie Foxx Isn't His Real Name|first=Ashley|last=Boucher|website=TheWrap|date=2017-05-30|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.upi.com/Entertainment_News/2021/12/13/Famous-birthdays-for-Dec-13-Steve-Buscemi-Jamie-Foxx/7841639324644/|title=Famous birthdays for Dec. 13: Steve Buscemi, Jamie Foxx - UPI.com|website=UPI|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.tvguide.com/celebrities/jamie-foxx/3030173104/|title=Jamie Foxx|website=TVGuide.com|access-date=2026-06-10}}</ref>, вядомы пад псеўданімам '''Джэймі Фокс''' ({{Lang-en|Jamie Foxx}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] {{Акцёр|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[комік]], {{Спявак|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{Кінапрадзюсар|ЗША|XXI стагоддзя}}. Прарыў у кар'еры адбыўся, калі ён стаў адным з артыстаў [[Скетч|скетч-шоу]] «{{Не перакладзена 5|У жывых колерах|4=In Living Color}}» з 1991 па 1994 год. Пасля гэтага поспеху ён атрымаў уласны [[сітком]] «{{Не перакладзена 5|Шоу Джэймі Фокса|4=The Jamie Foxx Show}}», які знімаў, вёў і прадзюсоўваў з 1996 па 2001 год<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/films/features/jamie-foxx-king-of-the-castle-394166.html|title=Jamie Foxx: King of the castle|website=The Independent|date=2007-10-02|access-date=2026-06-10}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0004937/|title=Jamie Foxx {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-06-10}}</ref>. Фокс атрымаў прызнанне за ролю Рэя Чарлза ў фільме «Рэй» (2004), атрымаўшы [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|прэмію «Оскар» за]] [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|найлепшую мужчынскую ролю]]. У тым жа годзе быў намінаваны на [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|прэмію «Оскар» за]] [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|найлепшую мужчынскую ролю другога плана]] ў крымінальным фільме «{{Не перакладзена 5|Саўдзельнік (фільм)|Саўдзельнік|4=Collateral (film)}}». Далейшую вядомасць прынеслі яму ролі ў фільмах «{{Не перакладзена 5|Алі (фільм, 2001)|Алі|4=Ali (2001 film)}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Марпех (фільм)|Марпех|4=Jarhead (film)}}» (2005), «[[Дзяўчаты мары]]» (2006), «[[Законапаслухмяны грамадзянін]]» (2009)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2007/scene/markets-festivals/jamie-foxx-pacts-with-mtv-vh1-1117976014/|title=Jamie Foxx pacts with MTV, VH1|first=Josef|last=Adalian|website=Variety|date=2007-11-14|access-date=2026-06-10}}</ref>, «[[Джанга вызвалены]]» (2012)<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2013/jan/17/jamie-foxx-django-unchained-angry|title=Jamie Foxx: 'Django Unchained is supposed to make you angry'|first=Xan|last=Brooks|website=The Guardian|date=2013-01-17|access-date=2026-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nydailynews.com/2012/12/14/django-unchained-star-jamie-foxx-every-single-thing-in-my-life-is-built-around-race/|title=‘Django Unchained’ star Jamie Foxx: ‘Every single thing in my life is built around race’|website=New York Daily News|date=2012-12-14|access-date=2026-06-10}}</ref>, «[[Baby Driver|Малыш-вадзіцель]]» (2017) і «[[Душа (мультфільм)|Душа]]» (2020). Таксама сыграў Электра ў фільмах «[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]» (2014) і «[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]» (2021)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/jamie-foxx-talks-star-sonys-445835/|title=Jamie Foxx in Talks to Star in Sony’s ‘Annie’ (Exclusive)|first=Borys|last=Kit|website=The Hollywood Reporter|date=2013-04-29|access-date=2026-06-10}}</ref>, а таксама Уолтэра Мак-Міліяна ў фільме «{{Не перакладзена 5|Проста памілаваць|4=Just Mercy}}» (2019)<ref name=":0" />. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{У фільме|2006|[[Дзяўчаты мары]]|Dreamgirls|Кёрціс Тэйлар-малодшы}}{{У фільме|2009|[[Законапаслухмяны грамадзянін]]|Law Abiding Citizen|Клайд Шэлтан}} {{У фільме|2012|[[Джанга вызвалены]]|Django Unchained|Джанга}}{{У фільме|2014|[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]|The Amazing Spider-Man 2|Электра}}{{У фільме|2017|[[Baby Driver|Малыш-вадзіцель]]|Baby Driver|Леон «Бэтс» Джэферсан III}}{{У мультфільме|2020|[[Душа (мультфільм)|Душа]]|Soul|Джо Гарднэр (агучваў)}}{{У фільме|2021|[[Чалавек-павук: Няма шляху дадому]]|Spider-Man: No Way Home|Электра}}{{УФільмеНіз}} == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''[[Peep This]]'' (1994) * ''[[Unpredictable (альбом)|Unpredictable]]'' (2005) * ''[[Intuition (альбом)|Intuition]]'' (2008) * ''[[Best Night of My Life (альбом)|Best Night of My Life]]'' (2010) * ''[[Hollywood: A Story of a Dozen Roses (альбом)|Hollywood: A Story of a Dozen Roses]]'' (2015) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Jamie Foxx}} * [http://www.jamiefoxx.com/ Official Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080828054302/http://jamiefoxx.com/ |date=28 жніўня 2008 }} * [http://www.jamiefoxxmusic.co.uk/ Official UK Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070222053613/http://www.jamiefoxxmusic.co.uk/ |date=22 лютага 2007 }} * {{imdb name|id=0004937|name=Джэймі Фокс}} * [http://www.myspace.com/jamiefoxx Джэймі Фокс] на сайце [[MySpace]] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Фокс Джэймі}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя ЗША]] [[Катэгорыя:Музычныя прадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Аўтары песень]] [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя паводле алфавіта]] 3qbtwk4yi4q4636w37vc1yk4lqdpqbh 0 94268 5152931 4702222 2026-06-09T14:55:40Z StarDeg 16311 5152931 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Джордж Арліс''' ({{lang-en|George Arliss}}; {{ДН|10|4|1868}} — {{ДС|5|2|1946}}) — брытанскі [[акцёр]], [[сцэнарыст]] і [[рэжысёр]], які дамогся найбольшага поспеху ў [[ЗША]]. Ён стаў першым брытанскім акцёрам, які атрымаў прэмію «[[Оскар]]». == Біяграфія == Джордж Аўгустус Эндрус нарадзіўся 10 красавіка 1868 года ў [[Лондан]]е. Яго акцёрская кар’ера пачалася на тэатральных сцэнах Вялікабрытаніі ў 1887 годзе. Поспех да яго прыйшоў у 1900 годзе, калі ён стаў з’яўляцца на сцэне лонданскага Уэст-Энда. У 1901 годзе Джордж адправіўся ў тэатральнае турнэ ў ЗША разам з трупай місіс Патрык Кэмпбэл і застаўся там на наступныя 20 гадоў. У 1921 годзе пачалася яго кінакар’ера. У 1929 годзе Арліс стаў уладальнікам прэміі «[[Оскар]]» за ролю ў фільме «Дызраэлі». == Зноскі == {{reflist}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Арліс Джордж}} [[Катэгорыя:Акцёры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Рэжысёры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] o0vtvj5gy9e0r5su3qw8ariwdlf0e7l 0 99197 5152889 5152887 2026-06-09T12:00:21Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ 5152889 wikitext text/x-wiki {{НП}} {{значэнні2|Пейслі (значэнні)}} '''Пе́йслі''' ({{lang-en|Paisley}}, {{lang-gd|Pàislig}}) — горад у [[Шатландыя|Шатландыі]], адміністрацыйны цэнтр вобласці [[Рэнфрушыр]]. Паводле падання святы [[Мірын з Пейслі|Мірын]] пабудаваў тут першую каталіцкую царкву ў Шатландыі да часоў [[Рэфармацыя ў Шатландыі|Рэфармацыі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Джэрард Батлер]] — шаіландскі акцёр. * [[Джэймс Піс]] — шаіландскі кампазітар. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Шатландыі]] [[Катэгорыя:Рэнфрушыр]] gvd0nuamzvqqjqy9fc8nb8r6ucogmnj 5152893 5152889 2026-06-09T12:37:18Z Feeleman 163471 афармленне 5152893 wikitext text/x-wiki {{НП}} {{значэнні2|Пейслі (значэнні)}} '''Пе́йслі''' ({{lang-en|Paisley}}, {{lang-gd|Pàislig}}) — горад у [[Шатландыя|Шатландыі]], адміністрацыйны цэнтр вобласці [[Рэнфрушыр]]. Паводле падання святы [[Мірын з Пейслі|Мірын]] пабудаваў тут першую каталіцкую царкву ў Шатландыі да часоў [[Рэфармацыя ў Шатландыі|Рэфармацыі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Джэрард Батлер]] — шатландскі акцёр. * [[Джэймс Піс]] — шатландскі кампазітар. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Шатландыі]] [[Катэгорыя:Рэнфрушыр]] dl2lrdv720kxkdk718evi79h3srm56h 0 99833 5153013 5144240 2026-06-10T02:47:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153013 wikitext text/x-wiki {{Тэлеканал |назва_канала = Canal + |поўнае_назва = |лагатып = [[Выява:Logo Canal+ 1995.svg|200px]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Францыя}} |зона_вяшчанні = {{Сцягафікацыя|Францыя}} |фармат = |створаны = [[4 лістапада]] [[1984]] года <br /> ў 8 гадзінн раніцы |раннія назвы = Canal 4, canal plus |папярэднікі = |слоган = Canal+ et tellement plus encore ! |сайт = http://canalplus.fr }} '''Canal+''' ('''Канал+''', '''Канал плюс''') — прыватны французскі паўуніверсальны тэлевізійны канал з абаненцкай платай, асноўныя кірункі якога [[кіно]] і [[спорт]]. Самы першы прыватны канал з абаненцкай платай ва [[Францыя|Францыі]], належыць [[Францыя|французскай]] медыякампаніі [[Groupe Canal+]] (філіял [[Vivendi]]). == Гісторыя == Канал пачаў сваё вяшчанне [[4 лістапада]] [[1984]] года ў 8 гадзінн раніцы. У [[1986]] годзе ў канала быў адзін мільён падпісчыкаў. З запускам лічбавага спадарожніка [[27 красавіка]] [[1996]] гады з’явіліся роднасныя каналы: * ''Canal+ Jaune'' (Жоўты) на гэты момант ''Canal+ Cinéma'' * ''Canal+ Bleu'' (Сіні) на гэты момант ''Canal+ Décalé'' * ''Canal+ Vert'' (Зялёны) на гэты момант ''Canal+ Sport''.<ref>{{cite web|url=http://www.canalplusgroup.com/pid163.htm#anch_26|title=L'historie du Groupe Canal+ de 1983 à nos jours|accessdate=2010-07-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205011344/http://www.canalplusgroup.com/pid163.htm#anch_26|archivedate=5 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> * ''Canal+ 16/9'' на гэты момант ''Canal+ Hi-Tech'' * ''Canal+ Family'' новы тэлеканал запушчаны Canal+ [[20 кастрычніка]] [[2007]] года. == Каналы == * '''Canal+ Spain''' — запушчаны ў [[1990]] годзе як платны аналагавы канал. На гэты момант частка альянсу [[Digital+]]. * '''Canal+ Poland''' — спадарожнікавае тэлебачанне [[Cyfra+]]. * '''Canal+ Scandinavia''' — запушчаны ў [[1977]] годзе, платнае тэлебачанне [[C More Entertainment]]. * '''Canal+ Netherlands''' — пасля набыты [[FilmNet]] — назва, выкарыстаная для розных платных тэлевізійных каналаў у Еўропе на працягу 1980-х, 1990-х і 2000-х гадоў. У [[2006]] годзе каналы былі ўласнасцю медыякампаніі [[Liberty Global]]. * '''Canal+ Flanders''' — пасля быў прададзены. На гэты момант вядомы як Prime TV. * '''Canal+ Wallonia''' — вядомы як BeTV. * '''Tele+ Digitale''' — італьянскае аддзяленне, прададзена кампаніі [[News Corporation]]. На гэты момант кампанія вядомая як [[Sky Italia]]. * '''Premiere''' — платны нямецкі тэлеканал, запушчаны ў [[1990]] годзе. Быў заснаваны Canal+, [[Bertelsmann]] і [[Kirch Group]]. На гэты момант кампанія вядомая як [[Sky Deutschland]], уласнікам якой з’яўляецца [[News Corporation]], заснаваная [[Руперт Мёрдак|Рупертам Мёрдакам]]. * '''Canal+ Horizons''' — тэлеканал, які вяшчае ў [[Афрыка|Афрыцы]] і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. == Праграмы == * '''Французскія тэлесерыялы''': [[Огі і прусакі]], Les Guignols de l’info, Groland, Spiral (Engrenages), H, Mafiosa, Jamel Comedy Club, Hard, Djihad, Pigalle, la Nuit, La Commune, Braquo, Scalp, Le Grand Journal, La Matinale, + Clair, L'édition spéciale, Jeudi Investigation, Dimanche+. * '''Амерыканскія тэлесерыялы''': [[Офіс (тэлесерыял, ЗША)|Офіс]], [[Адчайныя хатнія гаспадыні]], [[Студыя 30]], [[24 гадзіны, тэлесерыял|24 гадзіны]], [[Вялікае каханне, тэлесерыял|Вялікае каханне]], [[Дэкстэр]], [[Успомні, што будзе]], [[Шчыт, серыял|Шчыт]], [[Як я сустрэў вашу маму]], [[Вушакі, тэлесерыял|Вушакі]], [[Шалёныя, тэлесерыял|Шалёныя]], [[Мёртвыя да запатрабавання]], [[У Філадэльфіі заўсёды сонечна]], [[Два з паловай чалавека]], [[Секс у іншым горадзе]] * '''Амерыканскія мультсерыялы''': [[Паўднёвы парк]], [[Амерыканскі татка!]], [[Вар'яты за шклом, ці Мультрэаліці]], [[Грыфіны]], [[Сімпсаны]] * '''Японскія мультсерыялы''': [[Сталёвы алхімік]], [[Monster]], [[Самурай чамплу]], [[Нуар, анімэ|Нуар]] * '''Брытанскія тэлесерыялы''': [[Малакасосы (тэлесерыял)|Малакасосы]], [[Джэкіл, тэлесерыял|Джэкіл]], [[Галоўны падазраваны, тэлесерыял|Галоўны падазраваны]], [[Кампутарнікі]] * '''Ірландскі/Канадскія тэлесерыялы''': [[Цюдоры (тэлесерыял)|Цюдоры]], [[Дэграсі]] * '''Дзіцячыя тэлесерыялы''': [[Ох, ужо гэтыя дзеткі!]], [[Тэлепузікі]] == Група Canal+ == * [[Canalsat]] * [[i-Télé|i>Télé]] * [[Sport+]] * [[StudioCanal]] == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://canalplus.fr Афіцыйны сайт Canal+] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150826020953/http://www.canalplus.fr/ |date=26 жніўня 2015 }} * [http://www.imdb.com/company/co0028557/ Canal+ на IMDb.com] * [http://www.studiocanal.com/ Афіцыйны сайт StudioCanal] * [http://www.canalsat.fr Афіцыйны сайт CanalSat] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161114232719/http://www.canalsat.fr/ |date=14 лістапада 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэлекампаніі Францыі]] 2bnvcsqcrd3shi0x2nt0xkedrpfasnj 0 110892 5153009 5144230 2026-06-10T00:56:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153009 wikitext text/x-wiki {{Картка ЛА |назва = Boeing 747 |тып = [[пасажырскі самалёт]] |вытворца = <!--кампанія-вытворца--> |выява = Transaero Boeing 747-400 KvW.jpg |подпіс = <center>Boeing 747-400 авіякампаніі [[Трансаэро]]</center> |распрацоўшчык ={{сцяг ЗША}} [[Boeing]] |канструктар = <!--галоўны канструктар ЛА--> |першы палёт = [[9 лютага]] [[1969]] |пачатак эксплуатацыі = [[1970]] ([[Pan American World Airways|Pan Am]], [[Trans World Airlines|TWA]]) |канец эксплуатацыі = <!--дата канчатка эксплуатацыі--> |статус = эксплуатуецца |асноўны эксплуатант = [[British Airways]] (57) |іншыя эксплуатанты = [[Cathay Pacific]] (46)<br/>[[Korean Air]] (41) <br/> |гады вытворчасці = [[1969]] — н.ч. |выпушчана адзінак = 1446 (на лістапад 2011)<ref>{{Cite web |url=http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=747&optReportType=AllModels&cboAllModel=747&ViewReportF=View+Report |title=747 Model Orders and Deliveries data. |access-date=17 сакавіка 2012 |archive-date=28 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928195003/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=747&optReportType=AllModels&cboAllModel=747&ViewReportF=View+Report |url-status=dead }}</ref> |кошт распрацоўкі = <!--кошт усёй праграмы распрацоўкі--> |кошт адзінкі = 747-100 — 24 млн [[$]] ([[1967]])<br />747-200 — 39 млн [[$]] ([[1976]])<br />747-300 — 82 млн [[$]] ([[1982]])<br />{{nobr|747-400 — 228-260 млн [[$]] ([[2007]])}} |базавая мадэль = <!--на аснове якога ЛА распрацаваны (калі ёсць)--> |варыянты з асобнымі артыкуламі = [[Boeing E-4]] <br /> [[Boeing VC-25]] <br />[[Boeing 747-400]] <br /> [[Boeing 747SP]] |катэгорыя на Вікісховішчы = Boeing 747 }} [[File:Giant planes comparison-ru.svg|thumb|right|]] '''Боінг 747''', выпусканы амерыканскай кампаніяй [[Boeing]], часта названы «Джамба Джэт» ({{lang-en|Jumbo Jet}}), ці проста «747», — першы ў свеце далёкамагістральны [[двухпавярховы транспарт|двухпалубны]] [[шырокафюзеляжны самалёт|шырокафюзеляжны]] [[пасажырскі самалёт]]. Першы палёт быў выкананы [[9 лютага]] [[1969]] года. На момант свайго стварэння Boeing 747 быў самым вялікім, цяжкім і ёмістым пасажырскім [[авіялайнер]]ам, застаючыся такім на працягу 37 гадоў, да з’яўлення [[Airbus A380|A380]], першы палёт якога адбыўся ў 2005 годзе. Boeing 747 мае двухпалубную кампаноўку, пры гэтым верхняя палуба значна саступае па даўжыні ніжняй. Памеры і своеасаблівы «горб» верхняй палубы зрабілі Boeing 747 адным з найбольш вядомых самалётаў у свеце, героем дзясяткаў кінастужак і сімвалам грамадзянскай авіяцыі. Існуе некалькі розных варыянтаў Boeing 747, большасць з якіх могуць здзяйсняць пералёты вялікай далёкасці. Рэкардсменам сярод 747 з’яўляецца Боінг аўстралійскай авіякампаніі [[Qantas Airways]], які здзяйсніў ц [[1989]] годзе беспасадкавы пералёт з [[Лондан]]а ў [[Сідней]], пераадолеўшы тым самым 18&nbsp;000 км за 20 гадзін 9 хвілін, не маючы на борце ні пасажыраў, ні грузу. Нягледзячы на высокі кошт, але дзякуючы высокай эканамічнасці масавых авіяперавозак і [[лізінг]]авым схемам эксплуатацыі, гэта адзін з самых распаўсюджаных у свеце пасажырскіх самалётаў. Да верасня 2010 года было замоўлена 1527 мадэляў Boeing 747, дастаўлена 1418 самалётаў. == Вытворчасць == Ужо ў 1964 годзе кіраўніцтва Boeing прыняло рашэнне, што Рэнтанскі авіяцыйны завод у [[Вашынгтон (штат)|штаце Вашынгтон]], дзе выпускаліся мадэлі 707, 727 і [[Boeing 737|737]], не можа быць пашыраны для вытворчасці новага буйнагабарытнага самалёта. Было вырашана пабудаваць новы завод у Эверэце, за 35 міль на поўнач. Гэта стала адным з найбуйнейшых прамысловых праектаў у свеце: завод займаў плошчу 51 га, а прамысловая зона — 283 га. Работы па будаўніцтве завода праходзілі ў цяжкіх умовах: балоты, залевы вясной і летам, снежныя буры зімой.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/Boeing_747#CITEREFKaplan2005|загаловак=Boeing 747|год=2024-11-05|мова=ru|выданне=Википедия}}</ref> Boeing абавязаўся паставіць першы самалёт авіякампаніі [[Pan Am]] да 1970 года, што патрабавала распрацоўкі, будаўніцтва і сертыфікацыі за менш чым чатыры гады. Да працэсу былі прыцягнуты буйныя карпарацыі, такія як Aeronca, Northrop, і Goodyear Aircraft. Усяго за некалькі гадоў праект стаў выгадным: крытычны прагноз рынку быў перавышаны, і ў 1993 годзе быў пабудаваны тысячны Boeing 747. Апошні пасажырскі 747-400 быў пастаўлены ў 2005 годзе, пасля чаго асноўны акцэнт рабіўся на грузавыя версіі мадэлі 747-8. Апошні заказ на пасажырскую версію быў зроблены ў 2017 годзе для самалёта прэзідэнта ЗША. У ліпені 2020 года Boeing абвясціў пра завяршэнне вытворчасці мадэлі 747. Апошні самалёт быў сабраны ў [[Сіэтл|Сіэтле]] прыкладна ў 2022 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://radiosputnik.ria.ru/20200703/1573841577.html|title=Конец легенды. СМИ сообщили о снятии с производства лайнера Боинг 747|author=Wayback Machine // Sputnik}}</ref> == Эксплуатацыя == Першапачаткова буйныя авіякампаніі скептычна ставіліся да новага самалёта Boeing 747. У гэты ж час карпарацыі [[McDonnell Douglas]] (якая пазней стала часткай Boeing) і [[Lockheed Martin|Lockheed]] распрацоўвалі трохматорныя шырокафюзеляжныя самалёты меншага памеру, такія як McDonnell Douglas DC-10 і Lockheed L-1011. Многія авіякампаніі лічылі, што Boeing 747 будзе менш эканамічна выгадным для далёкіх маршрутаў. Турботу выклікалі і іншыя фактары, уключаючы высокі расход паліва і патрабаванні да інфраструктуры аэрапортаў. Гэтыя праблемы пагоршыліся падчас энергетычнага крызісу 1970-х гадоў, калі высокія цэны на нафту прывялі да зніжэння аб'ёмаў авіяперавозак. Авіякампаніі, уключаючы [[American Airlines]] і [[Continental Airlines]], пераабсталёўвалі Boeing 747 у грузавыя самалёты ці прадавалі іх. З цягам часу новыя мадэлі, такія як [[Boeing 767]], [[Airbus A300]] і пазней [[Airbus A350]], а таксама Boeing [[Boeing 777|777]] і [[Boeing 787|787]], занялі вялікую частку рынку шырокафюзеляжных самалётаў. Некаторыя авіякампаніі, такія як [[Air Canada]] і [[Scandinavian Airlines|SAS]], хутка адмовіліся ад эксплуатацыі Boeing 747 на карысць гэтых мадэляў. Нягледзячы на гэта, Boeing 747 працягваюць выкарыстоўваць на самых загружаных і далёкіх маршрутах, асабліва ў Азіі, дзе самалёт часта выконвае рэйсы на сярэднія і кароткія адлегласці. Самы вялікі флот 747 належаў японскай авіякампаніі [[Japan Airlines]], якая эксплуатавала 73 самалёты, апошні з якіх быў спісаны ў 2011 годзе. [[British Airways]] утрымлівае найбуйнейшы флот мадэлі 747-400, які ўключае 48 самалётаў. == Аварыі і катастрофы == Па стане на 31 кастрычніка 2020 года ў выніку катастроф і сур'ёзных аварый было страчана 63 самалёты Boeing 747.<ref>{{Cite web|url=https://asn.flightsafety.org/database/dblist.php?field=typecode&var=104%25&cat=%251&sorteer=datekey&page=1|title=Aviation Safety Network > ASN Aviation Safety Database > ASN Aviation Safety Database results|website=asn.flightsafety.org|access-date=2024-11-07|url-status=dead}}</ref> Гэты тып самалёта спрабавалі ўганяць 32 разы, у выніку чаго загінулі 24 чалавекі.<ref>{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/types/Boeing-747/statistics|title=Aviation Safety Network > ASN Aviation Safety Database > Aircraft type index > Boeing 747 > Boeing 747 Statistics|author=Harro Ranter|website=aviation-safety.net}}</ref> Агулам у авіяцыйных інцыдэнтах з удзелам Boeing 747 загінулі 3746 чалавек. Найбуйнейшая катастрофа з удзелам Boeing 747 здарылася ў 1977 годзе ў аэрапорце [[Лос-Радэас]] на востраве [[Тэнэрыфэ]]. Два самалёты Boeing 747 сутыкнуліся на ўзлётна-пасадачнай паласе, што прывяло да гібелі 583 чалавек. Гэтая катастрофа застаецца найгоршай па колькасці ахвяр у гісторыі авіяцыі. == Аэрадынамічная схема == * Чатырохматорны турбавінтавы [[нізкаплан]] са стрэлападобным крылом і аднакілявым апярэннем. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Спіс авіяцыйных здарэнняў і катастроф]] * [[Музей авіяцыі і касманаўтыкі, Парыж]] == Спасылкі == * [http://www.boeing.com/commercial/747family/index.html Афіцыйны сайт] {{ref-en}} * [http://www.flugzeug-absturz.de/results.php?modus=aircraft&eingabe=boeing%20747 Спіс катастроф Boeing 747] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070722214609/http://www.flugzeug-absturz.de/results.php?modus=aircraft&eingabe=boeing%20747 |date=22 ліпеня 2007 }} {{ref-de}} * [http://rutube.ru/tracks/105088.html?related=1&v=0b1d620b2187548288ad72df49b00425 Боінг 747 // National Geographic] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Самалёты Boeing]] [[Катэгорыя:Пасажырскія самалёты]] oy6t813pyt57k4ky3d309ei4s4r6b4m 0 113486 5153139 5041309 2026-06-10T11:38:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153139 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў |Назва = Foster the People |Подпіс = |Ключ = Foster the People |Лога = |Шырыня_лога = |Фота = 2011 MuchMusic Video Awards - Foster the People.jpg |Апісанне_фота = Foster the People |Шырыня_фота = |Фон = group_or_band |Жанр = |Жанры = [[Інды-поп]], [[інды-рок]], [[электронная музыка]], [[neo-psychedelia]]<ref>{{cite web|url=http://www.allrovi.com/name/foster-the-people-mn0002527840|work=Allrovi|title=Foster the People|access-date=June 14, 2011|author=Collar, Matt|archive-url=https://www.webcitation.org/6AAQvM4e7?url=http://www.allrovi.com/name/foster-the-people-mn0002527840|archive-date=24 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref> |Гады = 2009 – цяперашні час |Краіна = ЗША |Горад = [[Лос-Анджэлес]], [[Каліфорнія]] |Мова = |Іншая назва = |Іншыя назвы = |Лэйбл = Startime International |Лэйблы = |Іншыя праекты = |Склад = Марк Фостэр<br />Марк Понтыус<br />Кабі Фінк<br /> |Былыя ўдзельнікі = |Сайт = [http://www.fosterthepeople.com/ www.fosterthepeople.com] }} '''Foster the People''' — [[ЗША|амерыканскі]] [[інды-поп]] гурт, заснаваны ў [[Лос-Анджэлес]]е, [[Каліфорнія]]<ref>{{cite web|url=http://www.facebook.com/fosterthepeople#!/fosterthepeople?v=info |title=Foster the People Facebook page |access-date=February 11, 2011}}</ref>, у 2009 годзе. Марк Фостэр (вакал, клавішныя, гітара), Марк Понтыус (ударныя), і Кабі Фінк (бас-гітара і бэк-вакал) сфармавалі гурт, калі ім было ўжо за 25<ref>{{cite news|last=Lester|first=Paul|title=Foster the People|url=http://www.guardian.co.uk/music/2010/may/11/new-band-foster-people|work=The Guardian |location=UK |access-date=February 24, 2011|date=May 11, 2010}}</ref>. Марк Понтыус у мінулым іграў на ўдарных і здымаў відэакліпы для інды-поп гурта Malbec. == Біяграфія == Першапачаткова Марк Фостэр назваў сваю групу Foster & the People («Фостэр і людзі»), але большасцю слухачоў назва ўспрымалася як «Foster the People» («Спрыяць людзям»). Урэшце група змяніла сваю назву і прыняла імідж «памагатых чалавецтва». Так назва і прыжылася<ref>{{cite news| url=http://www.usatoday.com/life/music/news/2011-05-13-On-the-Verge-Foster-the-People_n.htm | work=USA Today | title=Most Popular E-mail Newsletter | date=May 22, 2011}}</ref>. Радыё [[National Public Radio|NPR]] стала часта ўключаць у ратацыю іх песні і тым самым паспрыяла таму, што групу запрасілі на буйныя фестывалі [[The Hype Machine]] і Southwest<ref>{{cite web|url=http://www.npr.org/blogs/allsongs/2010/07/14/128527039/second-stage-foster-the-people |title=Second Stage: Foster The People (NPR) |access-date=February 11, 2011}}</ref>. У маі 2011 года група ўдзельнічала ў судовай справе наконт парушэння ўмоў кантракту. Справа ўрэгулявана мірным пагадненнем у ліпені таго ж года. Сума пагаднення не апавяшчалася<ref>{{cite web|url=http://articles.latimes.com/2011/jun/26/entertainment/la-ca-foster-the-people-20110626/2 |title=Foster the People: L.A. band is seizing the moment - Page 2 - Los Angeles Times |publisher=Articles.latimes.com |date=2011-03-31 |access-date=2011-08-03}}</ref>. Група ўславілася ў першую чаргу дзякуючы сінглу «[[Pumped Up Kicks]]», які заняў першае месца ў чарце [[Alternative Songs]], трэцяе месца ў [[Rock Songs]] і [[Billboard Hot 100|Hot 100]]<ref>{{cite web|author=Up for Discussion Jump to Forums |url=http://www.billboard.com/news/foster-the-people-attracts-hipsters-moms-1005187472.story#/news/foster-the-people-attracts-hipsters-moms-1005187472.story |title=Foster the People Attracts Hipsters, Moms with 'Pumped Up Kicks' Single |publisher=Billboard.com |date=2011-05-19 |access-date=2011-08-03}}</ref>. == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2"| Альбом ! scope="col" rowspan="2"| Інфармацыя ! scope="col" colspan="7"| Месца ў чартах |- ! scope="col" style="width:3em;"|<small>[[Billboard 200|US]]<br /><ref name="Billboard">{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/artist/foster-the-people/chart-history/1530525|title=Foster the People - Billboard.com|work=Billboard|publisher=Prometheus Global Media|access-date=August 8, 2011}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;"|<small>[[Billboard charts|US<br />Alt]]<br /><ref name="Billboard"/> ! scope="col" style="width:3em;"|<small>[[Billboard charts|US<br />Rock]]<br /><ref name="Billboard"/> ! scope="col" style="width:3em;"|<small>[[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS">[http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Foster+The+People australian-charts.com — Foster the People discography]. Hung Medien. Retrieved May 29, 2011.</ref> ! scope="col" style="width:3em;"|<small>[[Canadian Albums Chart|CAN]]<br /><ref name="Billboard"/> ! scope="col" style="width:3em;"|<small>[[Irish Albums Chart|IRL]]<br /><ref>{{cite web|url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p/musicvideo/music/latest/index_test.jsp&ct=240002|title=GFK Chart-Track|publisher=Chart-track.co.uk|date=2011-07-28|access-date=2011-08-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6IH84u6nf?url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Flatest%2Findex_test.jsp|archive-date=21 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;"|<small>[[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UK">{{cite web|url=http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=12965|title=Foster the People|publisher=Chart Stats|access-date=August 3, 2011|archive-url=https://archive.today/20121208162101/http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=12965|archive-date=8 снежня 2012|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="width:5em;"| ''[[Torches]]'' | align=left| * Выпушчаны: 23 мая 2011<ref>{{cite web| title=Foster The People Set Album Release|url=http://www.fosterthepeople.com/|publisher=Foster the People|access-date=May 16, 2011}}</ref> * Лэйбл: Columbia Records * Фарматы: CD, [[Music download|digital download]], [[вініл]] | 8 || 1 || 1 || 9 || 7 || 38 || 24 |- ![[Supermodel]] | * Выпушчаны: 18 сакавіка 2014 * Лэйбл: Columbia Records * Фарматы: CD, лічбавая спампоўка, вініл |3 |1 |_ |8 |4 |24 |26 |- ![[Sacred Hearts Club]] | * Выпушчаны: 21 ліпеня 2017 * Лэйбл: Columbia Records * Фарматы: CD, лічбавая спампоўка, вініл |47 |8 |_ |71 |54 |_ |_ |- !Paradise State of Mind |Выпушчаны: 16 жніўня 2024 | | | | | | | |} === Міні-альбомы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! scope="col"|Назва ! scope="col"| Інфармацыя |- ! scope="row" | '''''Foster the People''''' | align=left| * Выпушчаны: 18 студзеня 2011<ref>[http://www.fosterthepeople.com/music/ Music] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110705050612/http://www.fosterthepeople.com/music/ |date=5 ліпеня 2011 }} (retrieved June 13, 2011</ref> * Лэйбл: [[Columbia Records]] * Фарматы: [[Music download|Digital download]], [[вініл]] |- !Spotify Sessions | * Выпушчаны: 15 красавіка 2014 * Лэйбл: Columbia Records * Фарматы: лічбавая спампоўка, стрымінг |- !''III'' | * Выпушчаны: 27 красавіка 2017 * Лэйбл: Columbia * Фарматы: лічбавая спампоўка, стрымінг |} === Сінглы === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! scope="col" rowspan="2" style="width:10em;"| Сінгл ! scope="col" rowspan="2"| Год ! scope="col" colspan="9"| Вышэйшая пазіцыя ў чартах ! scope="col" rowspan="2" style="width:8em;" | Статус ! scope="col" rowspan="2"| Альбом |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"|[[Billboard Hot 100|US]]<br /><ref name="Billboard"/> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"|[[Alternative Songs|US<br />Alt]]<br /><ref name="Billboard"/> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"|[[Rock Songs|US<br />Rock]]<br /><ref name="Billboard"/> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"|[[Canadian Hot 100|CAN]]<br /><ref name="Billboard"/> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"|[[Canadian rock/alternative chart|CAN<br />Alt]]<br /><ref>{{cite web| title = Canadian Active Rock & Alt Rock Chart Archive: Alternative Rock - May 31, 2011| publisher = ''[[America's Music Charts]]''| url =http://canadianrockalt.blogspot.com/2011/05/alternative-rock-may-31-2011.html| access-date = May 31, 2011}}</ref><ref>{{cite web| title = Canadian Active Rock & Alt Rock Chart Archive: Alternative Rock - August 9, 2011| publisher = ''[[America's Music Charts]]''| url =http://canadianrockalt.blogspot.com/2011/08/alternative-rock-august-9-2011.html| access-date = August 9, 2011}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"|[[Irish Singles Chart|IRL]]<br /><ref>{{cite web|url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240001&arch=t&lyr=2011&year=2011&week=31|title=Chart Track - Irish Singles Chart|work=GFK|publisher=Chart-track.co.uk|access-date=August 7, 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/6AAR0LIg7?url=http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp|archive-date=24 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"|[[MegaCharts|NL]]<br /><ref name="NL">{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Foster+The+People|title=dutchcharts.nl – Foster the People discography|publisher=Hung Medien|access-date=June 27, 2011}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"|[[RIANZ|NZ]]<br /><ref name="NZ">{{cite web|url=http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Foster+The+People|title=charts.org.nz – Foster the People discography|pubslisher=Hung Medien|access-date=June 27, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004061230/http://charts.org.nz/showinterpret.asp?interpret=Foster+the+People|archive-date=4 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;"|[[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref name="UK"/> |- | «[[Pumped Up Kicks]]» | 2010 | 3 || 1 || 3 || 17 || 1 || 30 || 35 || 6 || 18 | align="left"| * [[Recording Industry Association of America|US]]: Залаты<ref name="riaa">[http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database RIAA — Recording Industry Association of America<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> | rowspan="2"|''Torches'' |- | «Helena Beat» | 2011 | — || 31 || — || — || 22 || — || — || — || — |} === Прома-сінглы === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col"| Сінгл ! scope="col"| Год ! scope="col"| Альбом |- ! scope="row" | "Houdini"<ref>[http://www.amazon.co.uk/gp/product/B004U6MUVC/ref=dm_sp_alb?ie=UTF8&qid=1309539826&sr=8-1/ Foster the People 'Houdini' — MP3 Download] [[Amazon.com|Amazon]], Retrieved 2011-07-01.</ref> | 2011 | ''Torches'' |- !"Nevermind" |2014 |Supermodel |- !"Pay The Man" | rowspan="3" |2017 | rowspan="3" |Sacred Hearts Club |- !"SHC" |- !"I Love My Friend" |} === Кліпы === {|class="wikitable" |- ! Назва ! Год ! Рэжысёр |- | "Pumped Up Kicks" | rowspan="4"| 2011 | Іозеф Гейнер<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=SDTZ7iX4vTQ/ Foster the People 'Pumped Up Kicks' — Music video] [[Youtube]], Retrieved 2011-07-23.</ref> |- | "Helena Beat" | Эйс Нортан<ref>[http://www.theroundtableonline.com/2011/07/music-video-foster-the-people-helena-beat/ Foster the People 'Helena Beat' — Music video] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110724011313/http://www.theroundtableonline.com/2011/07/music-video-foster-the-people-helena-beat/ |date=24 ліпеня 2011 }} The Round Table, Retrieved 2011-07-23.</ref> |- | "Call It What You Want" |- | "Don’t Stop (Color on the Walls)" | rowspan="2" | Daniels<ref>{{Cite web|url=http://www.videostatic.com/vs/prettybird/|title=Foster the People "Don't Stop" video in production|date=12 October 2011|access-date=12 October 2011|publisher=http://www.videostatic.com}}</ref> |- |"Houdini" |2012 |- |"Coming Of Age" | rowspan="3" |2014 |BRTHR |- |"Best Friend" |Бэн Бруэр |- |"Pseudologia Fantastica" |Марк Фостэр |- |"Doing It For The Money" | rowspan="2" |2017 |Дэніэль Гэнрі |- |"Sit Next To Me" |Fourclops і Брынтан Браян |- |"Worst Nites" |2018 |Марк Фостэр і Джош Хатчэрсан |- |"Style" | rowspan="2" |2019 | rowspan="2" |Марк Фостэр |- |"Imagination" |} == Узнагароды і намінацыі == {| class="wikitable" |- ! Год ! Прэмія ! Катэгорыя ! Праца ! Вынік |- | rowspan=3 align=center | 2011 | rowspan=2|[[Цырымонія MTV VMA 2011|MTV Video Music Awards]] | Лепшая новая група | align=center rowspan=2 | «Pumped Up Kicks» | {{nom}} |- | Лепшае рок-відэа | {{nom}} |- |[[Q Awards]] |Лепшая песня |«Pumped Up Kicks» | {{nom}} |- |2012 |[[BRIT Awards 2012 года|BRIT Awards]] |Міжнародны прарыў | |{{nom}} |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{URL|http://www.fosterthepeople.com/|Афіцыйны сайт групы Foster the People}}. * [http://www.youtube.com/watch?v=ABzh6hTYpb8&feature=player_embedded Афіцыйны кліп на песню «Helena Beat»]. * {{URL|http://www.fosterthepeople.com/videos/video-premiere-pumped-up-kicks/|Афіцыйны кліп на песню «Pumped Up Kicks»}}. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы 2010-х]] [[Катэгорыя:Інды-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Рок-гурты ЗША]] ijsafqfvz1vtsrzn78mqwu22jyk8gnh 0 118829 5153041 3857281 2026-06-10T06:42:59Z StarDeg 16311 5153041 wikitext text/x-wiki {{ДД}} Шэйх '''Хамад бін Халіфа Аль Тані''' (араб. حمد بن خليفة آل ثاني; нар. [[1 студзеня]] [[1952]] года, [[Доха]], [[Катар]]) — эмір Катара з [[26 чэрвеня]] [[1995]] года (пасля звяржэння свайго бацькі, які знаходзіўся на адпачынку ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]). Пачаў сваю адукацыю ў Катары, скончыў каралеўскую ваенную акадэмію Сандхёрст (Вялікабрытанія) у ліпені [[1971]] г., служыў у арміі Катара. З [[31 мая]] [[1977]] г. — прастолапераемнік і міністр абароны, шмат зрабіў для мадэрнізацыі арміі. Адказваў таксама за спартыўную падрыхтоўку юнакоў. Актыўна займаецца падтрымкай спорту. [[27 чэрвеня]] [[1995]] г. у выніку бяскроўнага перавароту зрынуў свайго бацьку і прыйшоў да ўлады. Валодае дрэнным здароўем, пакутуе ад [[дыябет]]у. У [[1997]] г. зрабіў Катар першай краінай рэгіёну, якая дала выбарчае права [[жанчына]]м. У [[1996]] г. спрыяў з’яўленню тэлеканала [[Аль-Джазіра]]. {{зноскі}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дынастыя Ат-Тані]] [[Катэгорыя:Эміры Катара|Катар]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры сучаснага мастацтва]] qjd9mrnyqlailfbx6ptedk6tufdvld7 100 121975 5152943 5152668 2026-06-09T15:50:54Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5152943 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Джо Сатрыяні|2026-06-09T14:34:46Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Джэймс Піс|2026-06-09T13:16:44Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Джэрард Батлер|2026-06-09T10:37:52Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Альфонс Парчэўскі|2026-06-08T14:55:23Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|In This Moment|2026-06-08T14:51:43Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Арцемій Уладзіміравіч Арцыхоўскі|2026-06-08T13:25:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Ляўданскі|2026-06-08T10:07:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|5 Seconds of Summer|2026-06-08T08:41:28Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Бен Ходжэс|2026-06-08T06:19:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Fireball (альбом)|2026-06-08T06:02:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Shades of Deep Purple|2026-06-08T05:30:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандра Аляксандраўна Мамаева|2026-06-08T01:52:17Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Run for Your Life|2026-06-07T21:34:18Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Уладзімір Бяляўскі|2026-06-07T19:41:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Акт аб празрыстасці файлаў Эпштэйна|2026-06-07T19:29:28Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Сцяпан Васілевіч Говін|2026-06-07T19:26:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|If I Needed Someone|2026-06-07T16:34:45Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Андрэй Міхайлавіч Арцымовіч|2026-06-07T15:02:29Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Тобі Фокс|2026-06-07T11:29:52Z|Ф-чан}} {{Новы артыкул|Яўгенія Лязо|2026-06-07T10:05:25Z|ZolaSukhar}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> efbu21ei1swdsdu744w99ugr3z8njpv 0 135104 5152926 5010701 2026-06-09T14:32:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152926 wikitext text/x-wiki {{Картка праграмы | name = AOL Instant Messenger | logo = | screenshot = | caption = | genre = [[праграма імгненнага абмену паведамленнямі]] | developer = [[AOL]] LLC | released = [[1999]] | operating_system = [[Microsoft Windows]], [[Windows Mobile]], [[Symbian OS]], [[Mac OS X]], [[iOS]] | programming_language = [[XML]], [[JavaScript]], [[CSS]] | latest_release_version = 7.4.5.12 | latest_release_date = [[13 кастрычніка]] [[2010]] | latest_preview_version = <!--7.3 Beta 3 | latest_preview_date = [[14 мая]] [[2010]]--> | license = [[Прапрыетарнае праграмнае забеспячэнне]] | website = [http://www.aim.com/ www.aim.com] }} '''AOL Instant Messenger''' ''(AIM)'' — [[праграма імгненнага абмену паведамленнямі]], прапанаваная фірмай [[AOL]] (America OnLine). Яна з’явілася ў маі [[1997]] года. Апошняя версія AIM Triton валодае магчымасцямі [[VoIP|IP-тэлефаніі]], падтрымкі ўніверсальнай адраснай кніжкі Plaxo, адпраўкай [[SMS]] праз [[камп’ютар]] (пры ўмове ўстаноўкі адпаведных убудоў) і шматлікімі іншымі паляпшэннямі. == Спасылкі == * [http://www.aim.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050719080642/http://www.aim.com/ |date=19 ліпеня 2005 }} {{ref-en}} * [http://beta.aol.com/projects.php?project=aimwin Тэставыя версіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100519021445/http://beta.aol.com/projects.php?project=aimwin |date=19 мая 2010 }} {{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{URI scheme}} {{Месенджары}} [[Катэгорыя:Праграмы імгненнага абмену паведамленнямі]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для відэаканферэнцыі]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для macOS]] [[Катэгорыя:Сайты ЗША]] [[Катэгорыя:AOL]] jj41s7z3evxaxxlllzcf2ro3nh8mjx4 0 142510 5153093 4608446 2026-06-10T08:55:45Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ арфаграфія 5153093 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Сілезія}} [[Выява:Flag of Czech Silesia.svg|thumb|100px|Сцяг]] [[Выява:Znak Slezska.svg|thumb|100px|Герб]] '''Чэшская Сілезія''' ({{lang-cs|České Slezsko}}, {{lang-szl|Ślůnsk Česki}}) — зямля на паўночным усходзе [[Чэхія|Чэшскай рэспублікі]], чэшская частка Сілезіі. У мінулым вядомая пад назвамі '''Мараўская''' або '''Судэцкая Сілезія''' (1938—1945). Да 1918 года большая частка рэгіёну ўваходзіла ў склад [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] ([[Аўстрыйская Сілезія]]). Адміністрацыйна ўключана ў [[Мараўскасілезскі край]] Чэшскай рэспублікі. == Геаграфія == [[Выява:CZ-cleneni-Slezsko-wl.png|thumb|злева|Рэгіён на карце Чэхіі]] Тэрыторыя Чэшскай Сілезіі распасціраецца на ўсход і захад ад горада [[Острава]] і ўключае ў сябе вялікую частку сучаснага Мараўскасілезскага края і, на крайнім захадзе, невялікую частку [[Оламаўцкі край|Оламаўцкага края]] з наваколлем горада [[Есенік]]. Наступнымі па значнасці гарадамі пасля Остравы з’яўляюцца [[Опава]], [[Карвіна]] і [[Тршынец]]. Вобласць размяшчаецца ў [[Судэты|Судэцкіх горах]], пераходзячых на ўсходзе ў [[Карпаты]]. Галоўныя рэкі: [[Одэр]] (Одра), [[Опава (рака)|Опава]] і [[Ольшэ]], якая працякае часткай па мяжы з [[Польшча]]й. == Гісторыя == Сучасная Чэшская Сілезія ўяўляе сабой тую частку [[Сілезія|Сілезіі]], якая замацавалася за Аўстрыяй у канцы Першай Сілезскай войны (падчас [[Вайна за аўстрыйскую спадчыну|Вайны за аўстрыйскую спадчыну]]) у [[1742]] годзе. Да [[1900]] года герцагства Верхняй і Ніжняй Сілезіі са сталіцай у [[Опава|Трапау]] займала плошчу ў 5140 км² з насельніцтвам у 670 тыс. чал. Да сучаснай Чэшскай Сілезіі таксама належыць [[Глучын]], які быў да [[1920]] годзе ўключаны ў склад [[Германія|Германіі]]. У [[1918]] годзе былое герцагства ўвайшло ў склад Судэцкай правінцыі Аўстрыі, аднак па [[Сен-Жэрменскі мірны дагавор (1919)|Сен-Жэрменскаму мірнаму дагавору]] 1919 года перайшло да [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] за выключэннем часткі [[Цешынская Сілезія|Цешынскай Сілезіі]] на ўсход ад ракі Олшэ, якая ўвайшла ў склад Польшчы. Паводле [[Мюнхенскае пагадненне 1938 года|Мюнхенскага пагаднення]] [[1938]] года большая частка Чэшскай Сілезіі ўвайшла ў склад [[рэйхсгау]] [[Судэцкая вобласць]] і заселена [[Немцы|немцамі]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] гэтыя землі былі вернуты Чэхаславакіі, а нямецкае насельніцтва дэпартавана (гл.: [[Дэпартацыя немцаў пасля Другой сусветнай вайны]]). Мяжа з Польшчай была ўсталявана часткова па рацэ [[Олшэ]] (афіцыйна паводле дагавора [[1958]] года). {{Czech lands}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сілезія]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Чэхіі]] mkcju5lxftlnbvtnqig8edv6v306maq 0 149622 5152966 5144650 2026-06-09T19:29:49Z Pabojnia 135280 /* Дынастыя Цын */ афармленне 5152966 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Выява = The Forbidden City - View from Coal Hill.jpg }} [[Файл:Gugun_panorama-2005-1.jpg|міні|250пкс|Пекін, Забаронены горад]] [[Файл:Gugun_panorama-2005-2.jpg|міні|250пкс|Вежа паўночна-заходняга вугла сцяны Забароненага горада]] '''Забаронены горад''' ({{Кітайская||紫禁城|Zǐjìnchéng|Цзыцзіньчэн|[[Пурпурны колер|Пурпурны]] забаронены горад}}; у нашы дні звычайна называецца {{Кітайская||故宫|Gùgōng|'''Гугун'''|Былы палац}}<ref>Як хадзячую назву, слоўнікі перакладаюць 故宫 (gùgōng) як «Палац былой імператарскай дынастыі»</ref>) — самы вялікі палацавы комплекс у свеце (961 x 753 метра, 720 тыс. м², 980 будынкаў)<ref name="Rooms">{{Cite web|lang=zh|url=http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html|title=故宫到底有多少间房|website=Singtao Net|subtitle=ru:Сколько комнат в Запретном городе)|date=2006-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070718140600/http://www.singtaonet.com/arts/t20060927_343639.html|archive-date=2007-07-18|access-date=2007-07-05|url-status=dead}}</ref>. Знаходзіцца ў цэнтры [[Пекін]]а, на поўнач ад галоўнай [[Плошча Цяньаньмэнь|плошчы Цяньаньмэнь]] і на ўсход ад [[Чжуннаньхай|азёрнага квартала]] (рэзідэнцыі сучасных кіраўнікоў краіны). Галоўны палацавы комплекс кітайскіх імператараў пачынаючы з [[Імперыя Мін|дынастыі Мін]] і да канца [[Імперыя Цын|дынастыі Цын]], гэта значыць з 1420 па 1912 гады; на працягу ўсяго гэтага часу служыў як месцам жыхарства імператараў і членаў іх сем’яў, так і цырыманіяльным і палітычным цэнтрам кітайскага ўрада. Адсюль {{нп3|Паднябесная|Паднябеснай|ru|Поднебесная}} кіравалі 24 імператара дынастый Мін і Цын. Пабудаваны ў перыяд з 1406 па 1420 гады як палац кітайскіх імператараў мін, палацавы комплекс з тых часоў зведаў мноства змен<ref name="Rooms"/>. Будучы ўзорам традыцыйнай {{нп3|Архитэктура Кітая|кітайскай палацавай архітэктуры|ru|Архитектура Китая}}<ref name="UNESCO">{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/439|title=UNESCO Объекты мирового наследия: Императорские дворцы династий Мин и Цин в Пекине и Шеньяне|publisher=UNESCO|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226004011/http://whc.unesco.org/en/list/439|archive-date=2018-12-26|access-date=2007-05-04|url-status=live}}</ref>, комплекс паўплываў на культурнае і архітэктурнае развіццё як Усходняй Азіі, так і іншых рэгіёнаў. З 1925 года Забаронены горад знаходзіцца ў падпарадкаванні [[Палацавы музей (Пекін)|Палацавага музея]], чыя шырокая калекцыя твораў мастацтва і артэфактаў была сфарміравана на базе імператарскіх калекцый дынастый Мін і Цын. Частка былой музейнай калекцыі зараз размешчана ў {{нп3|Музей імператарскага палаца|Музеі імператарскага палаца|ru|Музей императорского дворца}} ў [[Тайбэй|Тайбэі]]; абодва музеі бяруць свой пачатак ад адной і той жа ўстановы, аднак пасля [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|Грамадзянскай вайны ў Кітаі]] падзяліліся. У [[1987|1987 годзе]] Забаронены горад першым з кітайскіх аб’ектаў быў занесены [[ЮНЕСКА]] у спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны чалавецтва]]<ref name="UNESCO"/>. Уключаны ЮНЕСКА ў лік найбуйнейшых у свеце збораў захаваных старажытных драўляных будынкаў. [[Файл:Forbidden-City-Bronze-Tortoise-4015.jpg|справа|міні|250px|{{нп3|Чарапахі ў кітайскай міфалогіі|Чарапаха|ru|Черепахи в китайской мифологии}} ў Забароненым горадзе]] == Назва == [[Файл:BuildingDecoration.jpg|міні|250px|Паліваны дэкор будынка]] Распаўсюджанае найменне «Забаронены горад» — пераклад кітайскай назвы ''Цзыцзіньчэн'' (Пурпурны забаронены горад). Іншай назвай, якая мае такое ж паходжанне, выступае «Забаронены палац»<ref>{{артыкул|аўтар=Gan, Guo-hui|загаловак=Perspective of urban land use in Beijing|год=1990|мова=en|выданне={{Нп3|GeoJournal}}|выдавецтва=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|месяц=4|том=20|нумар=4|старонкі=359—364|doi=10.1007/bf00174975|issn=0343-2521}}</ref>. Назва «''Цзыцзіньчэн''» шматузроўневая па сваім значэнні: * ''Цзы'', або «Пурпурны», мае на ўвазе {{нп3|Палярысіма|Палярную зорку|ru|Поляриссима}}, якая ў Старажытным Кітаі называлася ''зоркай Цывей'' і ў традыцыйнай {{нп3|Кітайскі гараскоп|кітайскай астралогіі|ru|Китайский гороскоп}} была нябесным прытулкам {{нп3|Юй-дзі|Нябеснага Імператара|ru|Юй-ди}}. Навакольная нябесная вобласць — {{нп3|Кітайскія сузор’і|Тры агароджы|ru|Китайские созвездия}} ({{Кітайская||紫微垣|Zǐwēiyuán||Ёмішча Цывей}}) — была сферай Нябеснага імператара і яго сям’і. Забаронены горад як рэзідэнцыя зямнога імператара быў зямным эквівалентам гэтай сферы. * ''Цзінь'', або «''Забаронены''», ставілася да таго факту, што ніхто не мог увайсці ў палац або пакінуць яго без найвышэйшага дазволу. Забаронены горад у самым сэрцы Пекіна быў адрэзаны ад астатняга горада равамі і пурпурно-чырвонымі сценамі; толькі [[імператар]] і яго набліжаныя мелі права тут знаходзіцца, а для простага люду гэтая частка Пекіна была недаступная. Яшчэ ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] замежнікі амаль ніколі там не бывалі, таму, калі Пекін быў узяты ў 1900 годзе пры падаўленні [[Іхэтуаньскае паўстанне|Баксёрскага паўстання]], многія еўрапейцы і амерыканцы пісалі, як яны змаглі ўпершыню наведаць таямнічы палацавы комплекс. * ''Чэн'' азначае «горад»<ref name="Yu 18">Yu (1984), p. 18</ref>. Сёння гэты аб’ект па-кітайску вядомы, часцей за ўсё, як ''Гугун'', што азначае «Былы палац»<ref>У агульным сэнсе, «гугун» абазначае таксама ўсе былыя палацы; яшчэ адным выдатным прыкладам такіх з’яўляюцца былы імператарскі ([[Мукдэнскі палац]]) у [[Шэньян]]е.</ref>. == Гісторыя == === Збудаванне і дынастыя Мін === [[Файл:Yongle-Emperor1.jpg|міні|250px|Пабудаваць Забаронены горад загадаў імператар [[Юнлэ]]]] У эпоху мангольскай [[Юань (імперыя)|дынастыі Юань]] месцазнаходжанне Забароненага горада знаходзілася на тэрыторыі {{нп3|Ханбалык|Імперскага горада|ru|Ханбалык}}. Пасля падзення дынастыі Юань, імператар [[Чжу Юаньчжан|Хун’у]] дынастыі Мін перамясціў сталіцу з паўночнага Пекіна ў Паўднёвы [[Нанкін]], а ў 1369 годзе распарадзіўся зраўнаваць палацы з зямлёй. Для яго сына Чжу Дзі быў вынайдзены тытул прынца Янь, з рэзідэнцыяй у Пекіне. У 1402 Чжу Дзі ўзурпаваў трон і стаў [[Юнлэ|імператарам]], які кіраваў пад {{нп3|Дэвіз праўлення|дэвізам|ru|Девиз правления}} «Юнлэ». Ён зрабіў Пекін другараднай сталіцай імперыі Мін, і ў 1406 годзе па яго ўказанні пачалося будаўніцтва таго, што пазней стала Забароненым горадам<ref name="Yu 18">Yu (1984), p. 18</ref>. У той жа самы час імператар разгарнуў іншы параўнальны па маштабах праект: будаўніцтва комплексу {{нп3|Даос|даоскіх|ru|Даос}} храмаў і манастыроў на гары [[Уданшань]], які, зрэшты ён так і не наведаў. План Забароненага горада быў распрацаваны мноствам архітэктараў і дойлідаў, а затым вывучаны імператарскім Міністэрствам працы<ref name="journal" />. У лік галоўных архітэктараў і інжынераў ўвайшлі Каі Сінь ({{lang-zh|蔡信}})<ref name="journal">{{Cite web|lang=en|url=http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf|title=Vatican City and the Forbidden City; St. Peter's Square and Tiananmen Square: A Comparative Analysis. Page 5|website=Asia-Pacific: Perspectives|format=PDF|publisher=University of San Francisco|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627021008/http://www.pacificrim.usfca.edu/research/perspectives/mallas.pdf|archive-date=2011-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|title=The Cricket's Cage|author=Stefan Czernecki and reviewed by Dave Jenkinson|website=CM Magazine|publisher=[[Манитобский университет|University of Manitoba]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060153/http://www.umanitoba.ca/cm/vol4/no1/crickets.html|archive-date=2016-03-04|access-date=2015-11-10|url-status=live}}</ref>, [[В’еты|в’етнамскі]] еўнух {{нп3|Нгуен Ан|||Nguyễn An}}<ref>{{кніга|спасылка=https://books.google.com/?id=aU5hBMxNgWQC&dq=Perpetual+Happiness&printsec=frontcover|аўтар=Tsai, Shih|загаловак=Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle|год=2002|мова=en|выдавецтва=Seattle : University of Washington Press, c2001, p126|isbn=978-0-295-98124-6}}</ref>, {{нп3|Куаі Сіань|||Kuai Xiang}}, Лу Сіань ({{lang-en|陸祥}}) і іншыя<ref name="journal" />. Будаўніцтва працягвалася 15 гадоў, запатрабаваўшы працы ста тысяч майстэрскіх рамеснікаў-майстроў {{нп3|Каменярэзныя рамёствы Кітая|разьбы па каменю|ru|Камнерезные ремёсла Китая}}, дрэве, мастакоў і т. д. — і да мільёна будаўнікоў<ref name="Yang 15">Yang (2003), p. 15</ref>. Калоны найважнейшых залаў былі выкананы з суцэльных бярвенняў каштоўнага «кітайскага [[Лаўровыя|лаўра]] (махіла») — ''{{Не перакладзена 3|наньму|наньму||Nanmu}}'' ({{Кітайская||[[:zh:楠木|楠木]]|nánmù}}), — {{bt-bellat||Phoebe nanmu}}, які сустракаецца ў джунглях Паўднёва-Заходняга Кітая. Паўтарыць такое дасягненне ў наступныя гады не ўдалося: велізарныя калоны, якія мы бачым сёння, былі збудаваныя зноўку пры дынастыі Цын, з выкарыстаннем разнастайных парод [[Хвоя|хвоі]]<ref>Адзіная захаваная зала вялікага памеру, пабудаваная з суцэльнага бярвення ''наньму'', знаходзіцца ў грабніцы Чжу Дзі — адной з [[Мінскія магілы|грабніц Мін]] за межамі Пекіна. Гэта зала толькі крыху менш Залы Вярхоўнай гармоніі Забароненага горада ([http://www.china.org.cn/english/features/atam/115650.htm The Thirteen Ming Tombs in Beijing] {{Wayback}})</ref>. Вялізныя тэрасы і вялікія каменныя разьбяныя арнаменты былі зробленыя з каменю, здабытага ў каменяломнях пад Пекінам. Самыя буйныя фрагменты немагчыма было даставіць звычайнымі сродкамі; замест гэтага, уздоўж маршруту былі выкапаныя студні, вадой з якіх у разгар зімы палівалі дарогу. Такім чынам ствараўся пласт лёду, па якім цягнулі камяні<ref name="CCTV4">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "I. Building the Forbidden City"|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV}} {{Cite web|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Источник|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|archive-date=2010-10-24|access-date=2015-11-10|url-status=unfit}}</ref>. Падлогі найбуйнейшых залаў былі выбрукаваныя «залатымі цаглінамі» ({{Кітайская||金砖|jīnzhuān}}) з абпаленай гліны, здабытай у сямі паветах прэфектур [[Сучжоў]] і {{нп3|Сунцзян||ru|Сунцзян}}<ref name="Yu 21">Yu (1984), p. 21</ref>. Абпал кожнай партыі займаў месяцы; у выніку былі атрыманы гладкія цагліны, якія пры ўдары выдавалі металічны гук<ref name="Yang 15">Yang (2003), p. 15</ref>. Большая частка ўнутранага брукавання, якое мы бачым сёння, прадстаўляе сабой арыгіналы, узрост якіх складае шэсць стагоддзяў. [[Файл:Verbotene-Stadt1500.jpg|міні|250px|Забаронены горад, як ён намаляваны на малюнку эпохі [[Імперыя Мін|дынастыі Мін]]]] [[Файл:The_Forbidden_City_-_View_from_Coal_Hill.jpg|злева|250px|міні|Від на Забаронены горад з гары Цзіньшань.]] Глеба, вынятая падчас збудавання рова, была складзеная на поўнач ад палаца, для стварэння штучнага {{нп3|Цзіншань (парк)|ўзгорка Цзіньшань|ru|Цзиншань (парк)}}<ref name="Yu 20">Yu (1984), p. 20</ref>. Яшчэ да таго, як палац быў скончаны, Чжу Дзі пераехаў у Пекін пад выглядам таго, хто «вандруе і палюе» (巡狩): адміністрацыйны цэнтр імперыі паступова зрушыўся з Нанкіна ў Пекін. Калі ў 1420 годзе палац быў скончаны, Чжу Дзі пераехаў у яго, а Пекін афіцыйна стаў асноўнай сталіцай імперыі. Аднак не прайшло і дзевяці месяцаў пасля завяршэння іх будаўніцтва, як тры галоўныя залы, уключаючы тронную, згарэлі. Аднаўленне іх заняло 23 гады. Забаронены горад валодаў унікальнымі для свайго часу характарыстыкамі. Ва ўсім палацавым комплексе няма ніводнай печкавай трубы. З самага пачатку, пасля пабудовы, тут была ўладкованая сістэма ацяплення, праведзеная пад падлогамі жылых пабудоў. Крыніцы цяпла знаходзіліся за межамі пабудоў, да іх былі праведзены падземныя трубы, па якіх і паступала цёплае паветра. Таксама насельнікі Забароненага горада для абагравання выкарыстоўвалі асаблівыя жароўні з драўняным вуглём, пры гарэнні не меў дыму і паху. Гэтыя жароўні былі абсталяваны спецыяльным каўпаком, што выключаў выпадковы выкід гарачых вуглёў. Па гэтай прычыне неабходнасць у печкавых трубах у палацы адпадала. Такая сістэма ацяплення была экалагічнай і істотна падвышала супрацьпажарную бяспеку ў Забароненым горадзе, які, у асноўным, пабудаваны з дрэва. З 1420 па 1644 гады Забаронены горад быў рэзідэнцыяй дынастыі Мін. У красавіку 1644 года яго захапілі войскі паўстанцаў пад правадырствам [[Лі Цзычэн]]а, і імператар {{нп3|Чунчжэнь||ru|Чунчжэнь}} — апошні імператар дынастыі Мін — павесіўся на ўзгорку {{нп3|Цзіншань (парк)|Цзіньшань|ru|Цзиншань (парк)}}. Лі Цзычэн абвясціў сябе імператарам дынастыі Шунь у Зале ваеннай велічы<ref>Yang (2003), p. 69</ref>. Аднак неўзабаве ён бег, паколькі спасаваў перад аб’яднанымі сіламі былога мінскага генерала [[У Саньгуй|У Саньгуя]] і [[Маньчжуры|маньчжурскіх]] армій, па ходзе справы аддаўшы агню часткі Забароненага горада<ref>p 3734, {{кніга |загаловак=朝鲜李朝实录中的中国史料 (Кітайскія гістарычныя матэрыялы ў Аналах дынастыі І) |год=1980 |выдавецтва={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |месца=Beijing |id=CN / D829.312 |мова=ru |аўтар={{Нп3|Wu Han (PRC)|Wu, Han|en|Wu Han (PRC)}}}}</ref>. === Дынастыя Цын === [[Файл:Kangxi-Verbotene-Stadt1.jpg|міні|250px|Імператар [[Кансі]] вяртаецца ў Забаронены горад пасля паездкі на поўдзень.]] Да кастрычніка 1644 года маньчжуры дамагліся панавання ў Паўночным Кітаі, і прынц-рэгент {{нп3|Даргонь||ru|Доргонь}} абвясціў дынастыю Цын у якасці пераемніка Мін. У Забароненым горадзе адбылася цырымонія аб’явы маладога імператара [[Шуньчжы]] кіраўніком усяго Кітая<ref>[[Го Можо|Guo Muoruo]]. 甲申三百年祭 ''(ru:Празднование 300-го юбилея года Джиа-Шенг)''. New China Daily. 1944{{ref-zh}}</ref>. Кіраўнікі Цын ў асноўным падтрымлівалі мінскую структуру палаца, за выключэннем назваў некаторых ключавых будынкаў. У назвах, прысвоеных дынастыяй Мін, перавага аддавалася знаку ''джы'' ({{Кітайская|極|极}}), які азначае «перавагу» або «выключнасць», у той час як у новых цынскіх назвах аддавалі перавагу тэрмінам, якія азначаюць «мір» і «гармонію»; напрыклад, ''Хуаньджыдзянь,'' «Зала Імперскай перавагі», быў перайменаваны ў ''Тайхэдзянь'', «Залу Вярхоўнай гармоніі». [[Файл:Nieuhof-p-189-Mogolsche-gezant-Lach-van-Kley-plate-315.jpg|злева|міні|250px|[[Турфан]]ская дэлегацыя ў Забароненым горадзе (1656 год)]] Акрамя таго, паказальнікі і {{нп3|Шыльдзік|таблічкі з назвамі|ru|Шильдик}} былі зроблены дзвюхмоўнымі (на [[Кітайская мова|кітайскай]] і [[Маньчжурская мова|маньчжурскай]])<ref>{{Cite web|lang=zh|url=http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|title=故宫外朝宫殿为何无满文？ (Почему в залах Внешнего Двора нет надписей на маньчжурском?)|website=People Net|date=2006-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201185034/http://ha.people.com.cn/news/2006/06/16/109613.htm|archive-date=2008-12-01|access-date=2007-07-12|url-status=dead}}</ref>, а галоўная частка афіцыйнай апачывальні імператрыцы, — Зала Зямнога спакою, — стала [[Шаманізм|шаманістычным]] свяцілішчам<ref>{{Cite web|lang=zh|url=http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|title=坤宁宫|author=Zhou Suqin|website=The Palace Museum|subtitle=ru:Дворец Земного Спокойствия|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095215/http://125.35.3.4/China/phoweb/BuildingPage/1/B488.htm|archive-date=2007-09-29|access-date=2007-07-12|url-status=dead}}</ref>. Такім чынам, Забаронены горад стаў цэнтрам улады дынастыі Цын. Аднак у [[Імперыя Цын|Цынскую]] эпоху многія імператары наведваліся ў Забаронены горад толькі для фармальных прыёмаў, праводзячы большую частку часу за горадам, у {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летнім палацы|ru|Летний дворец (Пекин)}} або палацы {{нп3|Юаньмін’юань||ru|Юаньминъюань}}. [[Файл:1756_Bellin_View_of_the_Grand_Throne_Room_in_the_Forbidden_City,_Beijing,_China_-_Geographicus_-_LeGrandThroneImperial-bellin-1756.jpg|міні|250px|Від на Вялікую Тронную залу ў Забароненым горадзе, {{нп3|Жак-Нікала Білён||ru|Билён, Жак-Никола}}, 1756]] У 1860 годзе, падчас [[Другая опіумная вайна|Другой опіумнай вайны]], англа-французскія сілы авалодалі забароненым горадам і акупавалі яго аж да канца вайны<ref name="CCTV11">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "XI. Flight of the National Treasures"|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV}} {{Cite web|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Источник|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|archive-date=2010-10-24|access-date=2015-11-10|url-status=unfit}}</ref>. У 1900 годзе імператрыца [[Цысі]] бегла з Забароненага горада падчас [[Іхэтуаньскае паўстанне|Баксёрскага паўстання]], пакінуўшы яго пад акупацыяй войскаў [[Альянс васьмі дзяржаў|дзяржаў дагавора]] аж да наступнага года. Забаронены горад служыў домам дваццаці чатырох імператарам, — чатырнаццаці дынастыі Мін і дзесяці дынастыі Цын, — пасля [[Сіньхайская рэвалюцыя|звяржэння цінскай дынастыі]] ў 1911—1912 гадах і адрачэння [[Пу І]], апошняга імператара Кітая, у 1912 годзе, Забаронены горад перастаў быць палітычным цэнтрам краіны. Аднак, паводле пагаднення, заключанага паміж [[Айсінь Гёро|імператарскім домам Цын]] і Урадам новай [[Тайвань|Кітайскай Рэспублікі]], Пу І было дазволена — фактычна, загадана — пражываць у межах сцен Забароненага горада. Пу І і яго сям’я захавалі за сабой права карыстання Унутраным палацам, а знешні палац быў перададзены рэспубліканскім уладам. У 1914 годзе ў знешнім палацы быў заснаваны музей<ref>Yang (2003), p. 137</ref>. === Пасля рэвалюцыі === [[Файл:TropasRepublicanasCiudadProhibida19170712--fightforrepublic00putn.jpeg|міні|250px|Рэспубліканскія войскі вядуць бой з мэтай адбіць Забаронены горад 12 ліпеня 1917 года, пасля распачатай генералам {{нп3|Чжан Сюнь|Чжан Сюнем|ru|Чжан Сюнь}} спробы рэстаўрацыі імперыі]] У перыяд {{нп3|Бэянскі ўрад|Бэянскага ўрада|ru|Бэйянское правительство}} Кітайскай Рэспублікі расла незадаволенасць знаходжаннем Пу І ў палацы<ref name="Yan4">{{кніга |загаловак=正说清朝十二帝 (Праўдзівыя гісторыі дванаццаці імператараў Цын) |спасылка=http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html |год=2004 |выдавецтва={{Нп3|Zhonghua Book Company}} |месца=Beijing |isbn=7-101-04445-X |мова=zh |частка=国民—战犯—公民 (Падданы - Ваенны злачынец - Грамадзянін) |аўтар={{Нп3|Yan Chongnian|Yan, Chongnian|en|Yan Chongnian}} |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303182003/http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303182003/http://culture.people.com.cn/GB/40472/55544/55547/55560/3875789.html |archivedate=3 сакавіка 2016 }}</ref>. У 1923 годзе {{нп3|Рэджынальд Джонстан||ru|Джонстон, Реджинальд}}, настаўнік англійскай мовы Пу І, распавёў яму, што {{нп3|Еўнух|еўнухі|ru|Евнух}} употай выносяць з палаца каштоўнасці і прадаюць іх у антыкварных крамах. Пу І замовіў аўдыт палацавых калекцый. Перш чым пачаўся аўдыт, пажар знішчыў сады Палаца стваральнага росквіту (建福宫), у якім захоўвалася вялікая частка калекцыі твораў мастацтва імператара [[Цяньлун]]а<ref name="Jianfu1">{{Cite web|lang=en|url=http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm|title=Forbidden City 4__Destruction and Rebuilding|website=CRI Online|date=2007-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901103733/http://english.cri.cn/4406/2007/02/12/1281@195333.htm|archive-date=2009-09-01|access-date=2007-07-20|url-status=dead}}</ref>. У сваіх мемуарах Пу І сцвярджаў, што пажар быў уладкаваны еўнухамі для ўтойвання учыненых імі растрат. Гэты пажар яшчэ ўзмацніў грамадскае раздражненне тым фактам, што Пу І працягвае займаць палац<ref>{{кніга|спасылка=https://archive.org/details/fromemperortocit00puyi_0|аўтар=Aisin-Gioro, Puyi|загаловак=From Emperor to citizen : the autobiography of Aisin-Gioro Pu Yi|год=1964|мова=en|месца=Beijing|выдавецтва=Foreign Language Press|isbn=0-19-282099-0}}</ref>. Сады былі адноўлены толькі ў 2005 годзе<ref name="Jianfu2">{{Cite web|lang=en|url=http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|title=Jianfu Palace Garden|publisher=China Heritage Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006085051/http://www.chinaheritagefund.com/jfg.html|archive-date=2011-10-06|access-date=2007-07-20|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Qing-Purple-canpoy-with-magic-fungi-design-3982.jpg|злева|міні|250px|[[Балдахін]], упрыгожаны чароўнымі грыбамі — толькі адзін з сотняў тысяч экспанатаў музея]] У 1924 годзе ў выніку путчу Пекінам авалодаў генерал {{нп3|Фэн Юйсян||ru|Фэн Юйсян}}. Дэнансуючы папярэдняе пагадненне з імператарскім домам Цын, Фэн выгнаў Пу І з палаца<ref name="Yan4"/>. Шырокая калекцыя прадметаў мастацтва, сабраная мінскімі і цынскімі імператарамі, перайшла ў рукі Рэспублікі. На іх аснове 10 кастрычніка 1925 года ({{нп3|Свята Дзвюх Дзясятак||ru|Праздник Двух Десяток}}) у былым імператарскім палацы быў створаны адпаведна названы музей ({{Кітайская||故宫博物院|Gùgōng Bówùyùan|Гугун Боуюань|Музей „Былы імператарскі палац“}}), часта вядомы і на іншых мовах як Музей «Гугун»<ref>{{Cite web|url=http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm|title=Музей Гугун|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721200826/http://russian.china.org.cn/travel/archive/bjbwg/2007-07/30/content_8597776.htm|archive-date=2017-07-21|access-date=2009-03-07|url-status=live}}</ref>. Зрэшты, у музея быў значна меншага памеру папярэднік, адкрыты ў адным з будынкаў палаца — Зале баявой славы («К») ({{Lang-zh|武英殿}}, Уіндзянь) — ужо ў 1914 годзе. Вялікая колькасць кашноўнасцяў і цікаўных артэфактаў, якія знаходзіліся там, былі паступова каталагізаваныя (каля 1,17 млн адзінак захоўвання паводле вопісу 1925 года) і выстаўлены на агляд публікі<ref>{{Cite web|lang=zh|url=http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|title=故宫X档案: 开院门票 掏五毛钱可劲逛|author=Cao Kun|website=Beijing Legal Evening|subtitle=ru:Секретные материалы Запретного города: Входная плата на открытии 50 центов|date=2005-10-06|publisher=People Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719143805/http://culture.people.com.cn/GB/22226/53974/53977/3750782.html|archive-date=2011-07-19|access-date=2007-07-25|url-status=dead}}</ref>. У 1933 годзе [[Другая япона-кітайская вайна (1937—1945)|японскае ўварванне ў Кітай]] паставіла пад пагрозу бяспеку гэтых нацыянальных рэліквій, і яны былі вывезены з Забароненага горада. Пачынаючы з 1933 года значная частка калекцыі музея ({{Num|111549|}} адзінак захоўвання, у тым ліку важныя артэфакты і імператарскія троны), былі спакаваныя і эвакуіраваны. Спачатку яны былі адпраўленыя ў [[Нанкін]], а затым у [[Шанхай]]. Аднак неўзабаве {{нп3|Імператарская армія Японіі|японскія войскі|ru|Императорская армия Японии}} сталі пагражаць Шанхаю. Выканаўчы савет прыняў рашэнне эвакуіраваць калекцыі на Далёкі Захад. Артэфакты былі падзелены на тры партыі. Адна накіравалася паўночным маршрутам у бок [[Шэньсі]]. Другая была адпраўлена па [[Янцзы]] на паўднёвы захад краіны, у напрамку [[Сычуань|Сычуаня]] і [[Гуйчжоу]]. Апошняя партыя была транспартавана на поўдзень, у бок [[Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён|Гуансі]]. Хуткасць японскага наступу прымусіла, каб пазбегнуць бамбёжкі і захопу, перамяшчаць артэфакты хутка, часцяком прымаючы рашэнні ўсяго за гадзіну да адпраўкі. У рэшце рэшт усе тры калекцыі апынуліся ў адноснай бяспецы ў Сычуане, дзе яны заставаліся да канца вайны<ref>См. карту маршрутов эвакуации {{Cite web|lang=en|url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|publisher=National Palace Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-date=2007-03-20|access-date=2007-05-01|url-status=dead}}</ref>. Тым часам японская армія захапіла Забаронены горад у Пекіне. Многія супрацоўнікі музея заставаліся ў Пекіне ўсю вайну, і альбо з-за іх прысутнасці, альбо з-за павагі японскіх уладаў да Пу І (які стаў імператарам праяпонскай дзяржавы [[Маньчжоу-го]]), частка калекцыі, якая заставалася падчас вайны ў Пекіне, таксама ацалела. Японская армія змагла вывезці толькі некалькі вялікіх бронзавых чанаў і фрагменты гарматы. Большая частка гэтых трафеяў была пасля вайны знойдзена ў [[Цяньцзінь|Цяньцзіне]]<ref name="CCTV11" />. У 1945 годзе, пасля перамогі над Японіяй і заканчэння Грамадзянскай вайны, артэфакты былі перавезены назад у [[Нанкін]] і [[Пекін]]. Выдатна, што ні адзін з іх не быў ні пашкоджаны, ні згублены<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|title=National Palace Museum – Tradition & Continuity|website=National Palace Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320073822/http://www.npm.gov.tw/en/administration/about/tradition.htm|archive-date=2007-03-20|access-date=2007-05-01|url-status=dead}}</ref>. Калекцыі музея ў Пекінскім Забароненым горадзе з тых часоў пашыраліся за кошт перадачы экспанатаў з іншых музеяў краіны і з іншых крыніц. === Палацавы музей на Тайвані === У канцы 1940-х гадоў, калі [[Гаміньдан]] прайграў грамадзянскую вайну ў Кітаі, [[Чан Кайшы]] загадаў перавезці артэфакты музея «Гугун» з Забароненага горада і Нацыянальнага музея ў Нанкіне на [[Тайвань]]. Па меры развіцця падзей, ніякія артэфакты з Пекіна адпраўленыя не былі; аднак многія з лепшых калекцый, якія захоўваліся ў Нанкіне (2972 скрыні з {{Num|13427|}}), былі перапраўлены на Тайвань, дзе яны сталі ядром {{нп3|Музей імператарскага палаца|Музея імператарскага палаца|ru|Музей императорского дворца}} ў [[Тайбэй|Тайбэі]]<ref>{{Cite web|url=http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm|title=Музей «Гугун» в Тайбэе|archive-url=https://web.archive.org/web/20110827130903/http://www.npm.gov.tw/ru/visiting/visit/hours.htm|archive-date=2011-08-27|access-date=2011-08-09|url-status=live}}</ref><ref name="Three">{{Cite web|lang=zh|url=http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|title=三大院长南京说文物|website=Jiangnan Times|subtitle=ru:Три директора музея обсуждают артефакты в Нанкине|date=2003-10-19|publisher=People Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201133727/http://www.people.com.cn/GB/paper447/10416/949293.html|archive-date=2008-12-01|access-date=2007-07-05|url-status=dead}}</ref>. У выніку паляпшэння адносін паміж КНР і Тайванем у XXI стагоддзі стала магчымым і развіццё кантактаў паміж пекінскім і тайбэйскім музеямі «Гугун». Пачынаючы з 2009 года ў Тайбэі былі праведзены шэраг важных сумесных экспазіцый з прадметамі з абедзвюх (пекінскай і тайбэйскай) калекцый. Аднак з Тайбэя ў Пекін для выставак пакуль толькі пасылаюцца фатаграфіі і відэазапісы, але не арыгіналы экспанатаў, з прычыны неўрэгуляванасці іх прававога статусу: тайваньскі бок не ўпэўнены ў тым, ці дазволяць улады КНР вярнуць на Тайвань пасланыя ў Пекін экспанаты<ref>[http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog Trust but Verify: China-Taiwan Museum Exchanges] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161018193258/http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2013/01/28/trust-but-verify-china-taiwan-museum-exchanges/?mod=WSJBlog |date=18 кастрычніка 2016 }} (2013-01-28), WSJ Blog</ref>. === Пры Кітайскай Народнай Рэспубліцы === У 1949 годзе ля {{нп3|Брама Нябеснага Спакою|Брамы Нябеснага Спакою|ru|Врата Небесного Спокойствия}}, прама насупраць Забароненага горада, была абвешчана Кітайская Народная Рэспубліка. На працягу наступных двух дзесяцігоддзяў былі ўнесены розныя прапановы — зраўнаваць з зямлёй або рэканструяваць Забаронены горад, каб разбіць грамадскі парк, пабудаваць транспартную развязку або «забаўляльныя аб’екты»<ref>{{Cite web|lang=zh|url=http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm|title=Forbidden City reconstruction plans|author=Wang, Jun|date=2006-09-01|publisher=Guangming Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930235350/http://www.gmw.cn/02sz/2006-09/01/content_493893.htm|archive-date=2007-09-30|access-date=2007-05-01|url-status=dead}}</ref>. У гэты перыяд Забаронены горад зведаў некаторую шкоду, уключаючы разборку трона ў Зале цэнтральнай (поўнай) гармоніі, зняцце таблічак з назвамі з некалькіх будынкаў і садоў, і разбурэнне некаторых невялікіх варот і пабудоў<ref>{{Cite web|lang=zh|url=http://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|title=Внесено несколько ужасающих предложений по реконструкции Запретного города|first=Jie|last=Chen|website=Yangcheng Evening News|date=2006-02-04|publisher=Eastday|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527175620/https://news.eastday.com/eastday/node81741/node81803/node112035/userobject1ai1829390.html|archive-date=2019-05-27|access-date=2007-05-01|url-status=live}}</ref>. Пік шкоды прыйшоўся на перыяд [[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі|Культурнай рэвалюцыі]]. У 1966 годзе была мадыфікаваная Зала Пакланення продкам і разбураныя некаторыя артэфакты — дзеля выставак рэвалюцыйных гразевых скульптур. Аднак далейшае разбурэнне было папярэджана, дзякуючы ўмяшанню Прэм’ера [[Чжоу Эньлай|Чжоу Эньлая]], які паслаў армейскі батальён ахоўваць горад. Гэтыя войскі таксама прадухілілі разрабаванне палаца [[Хунвейбіны|Чырвонай гвардыяй]], якая накіравалася на штурм і разбурэнне «{{нп3|Чатыры перажыткі|Чатырох перажыткаў|ru|Четыре пережитка}}». З 1966 па 1971 гады ўсе брамы ў Забаронены горад былі запячатаны, каб выратаваць яго ад далейшага разбурэння<ref>{{Cite web|lang=zh|url=http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|title="文化大革命"中谁保护了故宫|author=Yinming Xie, Wanlin Qu|website=CPC Documents|subtitle=en:Who protected the Forbidden City in the Cultural Revolution?)|date=2006-11-07|publisher=People Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20110519102953/http://cpc.people.com.cn/GB/68742/69115/69120/5005812.html|archive-date=2011-05-19|access-date=2007-07-25|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Food_Court_at_the_Forbidden_City.jpg|справа|міні|250px|[[Рэстаранны панадворак]] на тэрыторыі шасці заходніх палацаў]] Нягледзячы на намаганні, прыкладзеныя для прадухілення камерцыялізацыі палаца, існуе некаторая колькасць камерцыйных прадпрыемстваў — такіх, як сувенірныя крамы і фотакіёскі. Гэтыя камерцыйныя прадпрыемствы часта станавіліся прадметам рознагалоссяў. Кавярня [[Starbucks]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|title=Starbucks Store Locator – Store detail|website=Starbucks|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612055602/http://www.starbucks.com/retail/locator/MapResults.aspx?storeKey=33319|archive-date=2007-06-12|access-date=2007-05-01}}</ref>, якая адкрылася ў 2000 годзе<ref>{{Cite web|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|title=Starbucks closes Forbidden City store|author=Mellissa Allison|date=2007-07-13|publisher=The Seattle Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20110623145253/http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003788095_webstarbucks13.html|archive-date=2011-06-23|access-date=2007-07-14|url-status=live}}</ref>, справакавала пярэчанні<ref>{{Cite web|url=http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|title=Starbucks brews storm in China's Forbidden City|author=Reuters|date=2000-12-11|publisher=[[CNN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502100933/http://archives.cnn.com/2000/FOOD/news/12/11/china.starbucks.reut/|archive-date=2007-05-02|access-date=2007-05-01}}</ref> і ў канчатковым рахунку 13 ліпеня 2007 года была зачынена. Кітайскія СМІ адзначылі таксама пару сувенірных крам, якія ў 2006 годзе адмовіліся прыняць грамадзян Кітая<ref>{{Cite web|lang=zh|url=http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|title=Два магазина внутри Запретного города отказывают в доступе гражданам Китая|date=2006-08-23|publisher=Xinhua Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113150824/http://news.xinhuanet.com/society/2006-08/23/content_4995055.htm|archive-date=2009-01-13|access-date=2007-05-01|url-status=dead}}</ref>. Паводле паведамленняў, мэтай з’яўлялася захаванне атмасферы, у якой замежнікі маглі станавіцца ахвярамі ўспушвання коштаў. Пасля некаторыя каментатары, напрыклад, уплывовы вядучы {{нп3|Phoenix Television|Phoenix TV||Phoenix Television}} {{нп3|Лючу Лювей|||Lüqiu Luwei}}, падвергнулі сумневу саму практыку здачы ў арэнду участкаў у Забароненым горадзе ў якасці месцаў рознічнага гандлю. У 2005 годзе [[IBM]] і палацавы музей анансавалі сумесны праект стварэння на базе Інтэрнэту віртуальнай мадэлі Забароненага горада і асацыяваных з ім аб’ектаў у Пекіне<ref name="IBM">{{Cite web|url=http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml|title=Forbidden City|author=IBM Corp., Corporate Citizenship & Corporate Affairs, Arts & Culture|date=2005-06-16|publisher=IBM.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626032804/http://www.ibm.com/ibm/ibmgives/grant/arts/forbidden_city.shtml|archive-date=2008-06-26|access-date=2008-08-01|url-status=dead}}</ref>. У 2008 годзе гэты сеткавы праект культурнай спадчыны быў выпушчаны ў свет пад назвай «Забаронены горад: па-за прасторай і часам». Ён рэалізаваны на [[Англійская мова|англійскай]] і кітайскай мовах. Віртуальны Забаронены горад ўключае ў сябе каля 800 будынкаў і прадстаўляе сабой інтэрактыўныя {{нп3|Трохмерная графіка|трохмерныя||3D computer graphics}} мадэлі пабудоў Забароненага горада і культурных артэфактаў<ref name="IBM" />. [[Файл:Beijing-forbidden9.jpg|міні|250px|Турысты ў палацавым музеі]] У нашы дні палацавы комплекс з’яўляецца адной з галоўных турыстычных славутасцяў Пекіна. Забаронены горад штогод наведваюць каля 7 мільёнаў чалавек; у летні перыяд, колькасць турыстаў дасягае 77 тысяч у дзень. Адказнасць за захаванне і рэстаўрацыю Забароненага горада ўскладзена на Палацавы музей. Абмежаваная вышыня будынкаў, размешчаных вакол яго. У 2005 годзе пачаўся разлічаны на шаснаццаць гадоў праект па рамонце і рэстаўрацыі ўсіх будынкаў Забароненага горада, з мэтай іх вяртання да стану да 1912 года. Гэтая рэстаўрацыя — найбуйнейшая з усіх прадпрынятых за два стагоддзі; яна прадугледжвае пачарговае закрыццё участкаў Забароненага горада для правядзення ацэнкі, рамонту і рэстаўрацыі<ref>{{Cite web|url=http://gjdx.dpm.org.cn/|title=Forbidden City restoration project website|author=Palace Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20070421023644/http://gjdx.dpm.org.cn/|archive-date=2007-04-21|access-date=2007-05-03|url-status=dead}}</ref>. Некаторыя закінутыя або разбураныя ўчасткі перабудоўваюцца, што таксама з’яўляецца складнікам праекта. Сады Палаца стваральнага росквіту, разбураныя пажарам у 1923 годзе, былі адноўлены ў 2005 годзе, аднак застаюцца зачыненымі для публікі<ref name="Jianfu2"/>. Акрамя таго, у іншым стылі быў спраектаваны інтэр’ер, а будынкі выкарыстоўваюцца для правядзення візітаў дзяржаўных дзеячаў<ref name="Jianfu1"/>. == Апісанне == === Навакольная тэрыторыя === [[Файл:Beijing_city_wall_map_ru.svg|міні|250px|Месцазнаходжанне Забароненага горада ў гістарычным цэнтры Пекіна]] Забаронены горад прадстаўляе сабой прамавугольнік з даўжынямі бакоў 961 метр (з поўначы на поўдзень) на 753 метра (з усходу на захад). Ён складаецца з 980 захаваных будынкаў з 8886 «бухтамі» пакояў<ref name="Oakland" /><ref>Паколькі ў традыцыйнай кітайскай архітэктуры буйнейшыя будынкі рэгулярна і з лёгкасцю падпадзяляюцца на разнастайныя планіроўкі, лік пакояў у Забароненым горадзе традыцыйна падлічваецца зыходзячы з колькасці «бухт», пры тым што кожная «бухта» уяўляе сабою прастору, вызначаную чатырма структураўтваральнымі калонамі.</ref> (хоць у гэты лік могуць не ўваходзіць розныя вестыбюлі)<ref name="Oakland">{{Cite web|lang=en|url=http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html|title=Amazing Facts About the Forbidden City|website=[[Оклендский музей Калифорнии|Oakland Museum of California]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120614204459/http://museumca.org/exhibit/exhib_fc2.html|archive-date=2012-06-14|url-status=dead}}</ref>. Яшчэ адной часта сустраканай ацэнкай з’яўляецца 9999 пакояў, уключаючы вестыбюлі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|title=ART REVIEW; They Had Expensive Tastes|author=Glueck, Grace|website=[[The New York Times]]|date=2001-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021120929/https://www.nytimes.com/2001/08/31/arts/art-review-they-had-expensive-tastes.html?pagewanted=all&src=pm|archive-date=2020-10-21|access-date=2017-09-29|url-status=live}}</ref>; хоць гэтая лічба часта цытуецца, яна не падтрымліваецца дадзенымі пошукаў і, хутчэй за ўсё, прадстаўляе сабой вусную традыцыю<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm|title=Numbers Inside the Forbidden City|website=China.org.cn|date=2007-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002937/http://www.china.org.cn/english/culture/217858.htm|archive-date=2015-09-24|access-date=2015-11-10|url-status=dead}}</ref>. У цэлым, у Забароненага горада тры вертыкальныя восі; найважнейшыя будынкі размешчаны на цэнтральнай восі «поўнач-поўдзень»<ref name="Yu 25">Yu (1984), p. 25</ref>. Забаронены горад быў спраектаваны так, каб з’яўляцца цэнтрам старажытнага Пекіна. Ён заключаны ўнутры большай, абнесенай сценамі, вобласці, названай Імперскі горад. Імперскі горад, у сваю чаргу, заключаны ўнутры Унутранага горада; на поўдзень ад апошняга знаходзіцца Знешні горад. Забаронены горад працягвае адыгрываць важную ролю ў гарадской схеме Пекіна. Цэнтральны вектар «поўнач-поўдзень» застаецца цэнтральнай воссю горада; гэтая вось працягваецца на поўдзень праз Браму Нябеснага спакою да плошчы [[Цяньаньмэнь]], цырыманіяльнага цэнтра Кітайскай Народнай Рэспублікі, і далей да Юндзімэнь. На поўнач яна працягваецца праз пагорак Цзіньшань да Звонавай і Барабаннай вежаў<ref>{{Cite web|lang=zh|url=http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|title=北京确立城市发展脉络 重塑7.8公里中轴线|website=People Net|subtitle=ru:Пекин закладывает сеть развития города; Восстанавливается 7,8-километровая центральная ось)|date=2006-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029030720/http://house.people.com.cn/chengshi/20060530/article_5338.html|archive-date=2018-10-29|access-date=2007-07-05|url-status=live}}</ref>. Гэтая вось не арыентавана строга з поўначы на поўдзень, але зрушаная — крыху больш чым на два градусы. У цяперашні час даследчыкі лічаць, што вось была спраектаваная ў эпоху дынастыі Юань такім чынам, каб яна была размешчана на адной лініі з {{нп3|Шанду||ru|Шанду}} — іншай сталіцай іх імперыі<ref>{{Cite web|lang=zh|url=http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm|title=探秘北京中轴线|first=Feng|last=Pan|website=Science Times|subtitle=ru:Изучая тайны Центральной оси Пекина|date=2005-03-02|publisher=[[Китайская академия наук|CAS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211101908/http://www.cas.ac.cn/html/Dir/2005/03/02/5202.htm|archive-date=2007-12-11|access-date=2007-10-19|url-status=dead}}</ref>. Забаронены горад традыцыйна падзяляецца на дзве часткі. Знешні палац ({{Lang-zh2|外朝}}, Вайчэн), або Пярэдні палац ({{Lang-zh2|前朝}}), уключае паўднёвыя ўчасткі, і выкарыстоўваўся для цырыманіяльных мэтаў. Унутраны палац ({{Lang-zh2|内廷}}, Нэйцін), або Задні палац ({{Lang-zh2|后宫}}), які ўключае паўночныя ўчасткі, з’яўляўся рэзідэнцыяй імператара і яго сям’і і быў прызначаны для заняцця паўсядзённымі дзяржаўнымі справамі. === Сцены і брамы === [[Файл:MeridianGate.jpg|злева|міні|250px|Мерыдыянная (паўдзённая) брама — цэнтральны ўваход у Забаронены горад — з двума выступаючымі крыламі]] Забаронены горад атачаюць сцяна даўжынёй 3400 метраў і вышынёй 7,9 метраў<ref name="CCTV2">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "II. Ridgeline of a Prosperous Age"|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV}} {{Cite web|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Источник|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|archive-date=2010-10-24|access-date=2015-11-10|url-status=unfit}}</ref>, і [[Роў (фартыфікацыя)|роў]] глыбінёй 6 метраў і шырынёй 52 метры. Шырыня сцен у аснове складае 8,62 метра, да вяршыні яны сыходзяцца да 6,66 метраў<ref name="Yang 25">Yang (2003), p. 25</ref>. Гэтыя сцены служылі ў якасці як [[Абарончая сцяна|ахоўных]], так і ўмацавальных сцен палаца. Яны былі пабудаваны з {{нп3|Землябітныя пабудовы|утрамбаванай зямлі|ru|Землебитные строения}} ў якасці асновы і з абодвух бакоў пакрытыя трыма пластамі спецыяльна абпаленых цаглін, прамежкі паміж якімі былі запоўненыя вапнавым растворам<ref name="Yu 32">Yu (1984), p. 32</ref>. [[Файл:Forbidden_city_map_bg.jpg|справа|міні|250px|План Забароненага горада. ----Чырвоным пункцірам праведзена прыблізная размежавальная лінія паміж Унутраным палацам (поўнач) і Знешнім палацам (поўдзень) Забароненага горада.{{col-begin}} {{col-2}} A. Брама Умэнь.<br /> Б. Брама Шэньумэнь.<br /> В. Брама Сіхуамэнь.<br /> Г. Брама Дунхуамэнь.<br /> Д. Вартавыя вежы.<br /> Е. Брама Тайхэмэнь.<br /> Ж. Павільён Тайхэдзянь.<br /> З. Павільён Чжунхэдзянь.<br /> І. Павільён Баахэдзянь.<br /> К. Флігель Уіндзянь.<br /> {{col-2}} Л. Флігель Вэньхуадзянь.<br /> М. Сад Цынін.<br /> Н. Наньсаньсо.<br /> О. Палац Цяньцынгун.<br /> П. Палац Цзяатайдзянь.<br /> Р. Палац Куньнінгун.<br /> С. Імператарскі сад.<br /> Т. Павільён Янсіньдзянь.<br /> У. Палац Ніншоугун.<br /> {{col-end}} ---- ]] [[Файл:The_Northwest_Corner_Tower_with_Double_Rainbow.jpg|справа|міні|250px|Вежа паўночна-заходняга кута Забароненага горада з двайной вясёлкай]] На чатырох кутах сцяны размешчаны вежы, мудрагелістыя дахі якіх ўпрыгожаны 72 рэбрамі (паўтараючы Павільён прынца Тэнга і Павільён жоўтага жураўля, як яны захаваныя на карцінах эпохі [[Сун|дынастыі Сун]])<ref name="Yu 32">Yu (1984), p. 32</ref>. Для простых людзей, якія жывуць па-за сценамі, гэтыя вежы з’яўляюцца самымі прыкметнымі кампанентамі палаца, і з імі звязана шмат народных паданняў. Паводле легенды, майстрам не ўдалося зноў сабраць кутнюю вежу пасля таго, як яна была разабрана для рамонту ў ранні перыяд дынастыі Цын, і яна была адноўлена толькі пасля ўмяшання несмяротнага цесляра [[Лу Бань|Лу Баня]]<ref name="CCTV2" />. [[Файл:Gate_of_Supreme_Harmony.JPG|злева|міні|250px|Брама Вярхоўнай гармоніі]] [[Файл:Forbiddencity_notopen06.JPG|злева|міні|250px|Усходняя Брама славы падчас рамонтных работ, у перыяд 16-гадовага рэстаўрацыйнага працэсу]] Сцены з кожнага боку забяспечаныя брамамі. У паўднёвай сцяне знаходзіцца галоўная, Мерыдыянная (паўдзённая) брама («А» на схеме) ({{Lang-zh|午門}}, Умэнь). (З плошчы Цяньаньмэнь у Забаронены горад вядзе Браму нябеснага спакою, аднак у тэхнічным сэнсе яна не з’яўляюцца яго часткай; гэта — брама Імперскага горада.) Ад Мерыдыяннай брамы адыходзяць два выступаючых крыла, якія разам з самой брамай фарміруюць тры бакі размешчанай перад імі плошчы (плошча Умэнь, або Мерыдыяннай брамы)<ref name="Yu 33">Yu (1984), p. 33</ref>. Брама забяспечаная пяццю праходамі. Цэнтральны праход з’яўляецца часткай імператарскага шляху — выбрукаванай каменем дарогі, якая фармуе цэнтральную вось Забароненага горада і ўсяго старажытнага Пекіна, і вядзе ад Брамы Кітая на поўдні аж да самага {{нп3|Цзіншань (парк)|Цзіньшань|ru|Цзиншань (парк)}} на поўначы. Па імператарскай дарозе можа хадзіць ці ездзіць толькі імператар (а таксама імператрыца — з нагоды свайго шлюбу — і студэнты, якія паспяхова здалі {{нп3|Кэцзюй|Імператарскі экзамен|ru|Кэцзюй}}<ref name="Yu 25">Yu (1984), p. 25</ref>. На поўначы размешчана Брама Боскай моцы (або Ваеннай Доблесці) («Б») ({{Lang-zh|神武门}}, Шэньумэнь), якая выходзіць на {{нп3|Цзіншань (парк)|парк Цзіньшань|ru|Цзиншань (парк)}}. Усходняя і заходняя брамы называюцца «Усходняя Брама Славы» ({{Lang-zh|东华门}}, Дунхуамэнь) і «Заходняя брама Славы» ({{Lang-zh|西华门}}, Сіхуамэнь). Усе брамы Забароненага горада дэкараваны дзевяццю радамі па дзевяць залатых цвікоў — за выключэннем Усходняй брамы Славы, якая ўпрыгожана толькі васьмю радамі<ref name="Yu 25">Yu (1984), p. 25</ref>. === Планіроўка === [[Файл:Forbidden_City_Beijing_Shenwumen_Gate.JPG|міні|250px|Брама Боскай моцы (Паўночныя вароты). Ніжняя таблічка абвяшчае: «Палацавы музей» ({{Кітайская||故宫博物院}})]] Прайшоўшы праз Мерыдыянную (Паўдзённую) браму, наведвальнік трапляе на вялікую плошчу, працятую звівістай ўнутранай ракой залатой вады, праз якую перакінута пяць мастоў. За плошчай ўзвышаецца брама Вярхоўнай гармоніі. За ёй знаходзіцца плошча Залы Вярхоўнай гармоніі<ref name="Yu 49">Yu (1984), p. 49</ref>. Ад гэтай плошчы падымаецца трох’ярусная тэраса з белага мармуру. На яе вяршыні размешчаны тры залы — цэнтр палацавага комплексу. Гэта — у напрамку з поўдня на поўнач — Зала Вярхоўнай гармоніі («Ж») ({{Lang-zh|太和殿}}, Тайхэдзянь), Зала Цэнтральнай (Поўнай) гармоніі («З») ({{Lang-zh|中和殿}}, Чжунхэдзянь) і Зала Захавання Гармоніі («І») ({{Lang-zh|保和殿}}, Баахэдзянь)<ref name="Yu 48">Yu (1984), p. 48</ref>. Гэта асноўныя памяшканні Знешняга палаца, дзе імператар выконваў свае дзяржаўныя функцыі. [[Файл:Sign_of_the_Hall_of_Supreme_Harmony.JPG|злева|міні|250px|Паказальнік Залы Вярхоўнай гармоніі]] Зала Вярхоўнай гармоніі з’яўляецца самай вялікай, і ўзвышаецца прыкладна на 30 метраў над узроўнем навакольнай плошчы. Гэта — цырыманіяльны цэнтр імперскай улады, і найбуйнейшая захаваная драўляная структура ў Кітаі. Яна складае дзевяць «бухт» у шырыню і пяць у глыбіню — лікі 9 і 5 сімвалічна звязаны з веліччу імператара<ref name="DPM Elements">{{Cite web|lang=zh|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Инь, янь и пять элементов в Запретном городе|author=The Palace Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|archive-date=2007-07-01|access-date=2007-07-05|url-status=live}}</ref>. У столь у цэнтры залы ўмантаваны мудрагелісты [[Кесон (архітэктура)|кесон]], дэкараваны выгнутым цмокам "з рота якога вырываецца група металічных шароў ў форме кандэлябра, названы «Люстэрка {{нп3|Хуан-дзі|Суаньянь|ru|Хуан-ди}}»<ref name="Yu 253">Yu (1984), p. 253</ref>. У эпоху дынастыі Мін імператар збіраў тут двор для абмеркавання дзяржаўных спраў. У перыяд дынастыі Цын, паколькі імператар збіраў двор значна часцей, замест Залы Вярхоўнай гармоніі выкарыстоўвалася менш чапурыстае памяшканне, а гэтая зала была прызначана толькі для цырыманіяльных сітуацый, такіх як [[каранацыя]], {{нп3|інвестытура||ru|Инвеститура}} і імператарскія вяселлі<ref name="DPM Taihedian">{{Cite web|lang=zh|url=http://www.dpm.org.cn/china/c/c2/c2a.htm|title=太和殿|website=The Palace Museum|subtitle=ru:Зал Верховной гармонии)|archive-url=https://web.archive.org/web/20070617181501/http://www.dpm.org.cn/China/c/c2/c2a.htm|archive-date=2007-06-17|access-date=2007-07-25|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Beijing-forbidden4.jpg|міні|250px|Зала Вярхоўнай гармоніі]] Зала Цэнтральнай (Поўнай) гармоніі — меншая за Залу Вярхоўнай гармоніі, квадратнай формы, выкарыстоўвалася імператарам для падрыхтоўкі і адпачынку да і падчас цырымоній<ref name="DPM Zhonghedian">{{Cite web|lang=zh|url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|title=中和殿|author=The Palace Museum|subtitle=ru:Зал Центральной (Полной) гармонии|archive-url=https://web.archive.org/web/20070530064123/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B484.htm|archive-date=2007-05-30|access-date=2007-07-25|url-status=dead}}</ref>. Зала Захавання гармоніі, якая знаходзіцца ззаду яе, выкарыстоўвалася для рэпетыцый цырымоній, а таксама з’яўлялася месцам правядзення фінальнага этапу імператарскага экзамену<ref name="DPM Baohedian">{{Cite web|lang=zh|url=http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|title=保和殿|author=The Palace Museum|subtitle=ru:Зал Сохранения гармонии|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930160611/http://www.dpm.org.cn/China/phoweb/BuildingPage/1/B396.htm|archive-date=2007-09-30|access-date=2007-07-25|url-status=dead}}</ref>. Ва ўсіх трох залах прадстаўлены імператарскія троны, самы вялікі і старанна аформлены з якіх — трон у Зале Вярхоўнай гармоніі<ref name="Yu 70">Yu (1984), p. 70</ref>. [[Файл:Forbidden_city_05.jpg|міні|250px|Зала Цэнтральнай (Поўнай) гармоніі (пярэдні план) і Зала Захавання Гармоніі]] У цэнтральнай частцы пахілаў, якія вядуць уверх да тэрас з паўночнага і паўднёвага бакоў, знаходзяцца цырыманіяльныя пандусы — частка імператарскага шляху — аформленыя майстэрскай [[барэльеф]]най разьбой, якая мае сімвалічны сэнс. Паўночны пахіл, які знаходзіцца за Залай Захавання гармоніі, выразаны з суцэльнага кавалка каменя даўжынёй 16,57 метраў, шырынёй 3,07 метра і таўшчынёй 1,7 метра. Ён важыць каля 200 тон і з’яўляецца самым вялікім разьбяным арнаментам такога роду ў Кітаі<ref name="Yang 15">Yang (2003), p. 15</ref>. Паўднёвы пахіл, размешчаны перад Залай Вярхоўнай гармоніі — яшчэ даўжэй, аднак зроблены з двух злучаных паміж сабой каменных пліт; стык быў па-майстэрску скрыты з дапамогай накладзеных адзін на другі разьбяных барэльефаў, і быў знойдзены толькі пасля таго, як у XX стагоддзі эрозія павялічыла прамежак<ref name="Yu 213">Yu (1984), p. 213.</ref>. На паўднёвым захадзе і паўднёвым усходзе Знешняга двара знаходзяцца залы Ваеннай велічы і Літаратурнай славы. Першая выкарыстоўваўся імператарам у розных сітуацыях для прыёму міністраў і правядзення нарад двара, а ў другой размяшчалася ўласная палацавая друкарня. Апошняя выкарыстоўвалася для цырыманіяльных лекцый высокашаноўных канфуцыянскіх навукоўцаў, а пазней стала офісам Вялікага Сакратарыята. Тут захоўваўся асобнік «{{нп3|Чыку цюаньшу||ru|Сыку цюаньшу}}». На паўночным усходзе размешчаны тры паўднёвыя ўчасткі ({{Кітайская||南三所}}), якія былі рэзідэнцыяй кронпрынца<ref name="Yu 49">Yu (1984), p. 49</ref>. === Знешні палац, або Паўднёвы сектар === [[Файл:Gugong.jpg|міні|250px|Палац Нябеснай Чысціні]] Унутраны палац аддзелены ад Знешняга даўгаватай пляцоўкай, размешчанай [[Артаганальнасць|артаганальна]] галоўнай восі горада. Ён служыў домам імператару і яго сям’і. У перыяд дынастыі Цын імператар жыў і працаваў амаль выключна ва Унутраным палацы, а Знешні палац выкарыстоўваўся толькі для цырыманіяльных мэтаў<ref name="Yu 73">Yu (1984), p. 73</ref>. [[Файл:Forbidden_City_August_2012_28.JPG|злева|міні|250px|Трон у Палацы Нябеснай Чысціні]] Ва Унутраным палацы знаходзіліся жылыя памяшканні, дзе жылі, гулялі, пакланяліся багам імператар, імператрыцы, наложніцы, прынцы і прынцэсы. Тут жа знаходзяцца тры імператарскіх сады — Даўгалецця (зялёная вобласць на поўнач ад палаца Ниншоугун на схеме) ({{Lang-zh|宁寿宫花园}}, Ніншоугун), Дабрыні і Спакою («М») ({{Lang-zh|慈宁花园}}, Цынін), і Імператарскі сад («С») ({{Lang-zh|御花园}}, Юйхуаюань). У цэнтры Унутранага палаца знаходзяцца асноўныя памяшканні гэтай часткі Забароненага горада — яшчэ адна група з трох залаў. Гэта, лічачы з поўдня: Зала Нябеснай чысціні («О») ({{Lang-zh|乾清宫}}, Цяньцынгун), зала Аб’яднання і міру («П») ({{Lang-zh|交泰殿}}, Цзяатайдзянь) і Зала Зямнога спакою («Р») ({{Lang-zh|坤宁宫}}, Куньнінгун). Меншыя ў параўнанні з заламі Знешняга палаца, тры залы Унутранага палаца былі афіцыйнымі рэзідэнцыямі імператара і імператрыцы. Імператар, які ўвасабляе [[Інь і ян|ян]] і Неба, займаў Палац Нябеснай чысціні; імператрыца, увасабляючы [[Інь і ян|Інь]] і Зямлю, — Палац Зямнога спакою. Паміж імі знаходзілася зала Аб’яднання і Міру, у якой [[інь і ян]] змешваліся, каб спарадзіць гармонію<ref name="Yu 75">Yu (1984), p. 75</ref>. [[Файл:Forbiddencitythroneroom01.jpg|250px|злева|міні|Трон у зале Захавання Гармоніі]] Палац Нябеснай чысціні прадстаўляе сабой будынак з двума карнізамі і змешчаны на аднаўзроўневай платформе з белага мармуру. Ён звязаны з Брамай Нябеснай Чысціні, размешчанай на поўдзень ад яго, прыпаднятым праходам. У перыяд дынастыі Мін ён быў рэзідэнцыяй імператара. Аднак, пачынаючы з імператара [[Юнчжэн]] дынастыі Цын, імператары жылі не ў гэтым палацы, а ў меншай Зале Разумовага развіцця далей на захад — з павагі да памяці імператара [[Кансі]]<ref name="CCTV2" />; А Палац Нябеснай чысціні стаў імператарскай залай аўдыенцый<ref name="Yu 78">Yu (1984), p. 78</ref>. На даху усталяваны [[Кесон (архітэктура)|кесон]], упрыгожаны выгнутым цмокам. Над тронам вісіць дошка, на якой напісана «Правасуддзе і Гонар» ({{Кітайская||正大光明|zhèngdàguāngmíng}})<ref>Yang (2003), p. 51</ref>. Палац Зямнога спакою — будынак з двума карнізамі, 9 «бухт» у шырыню і 3 у глыбіню. Пры дынастыі Мін ён быў рэзідэнцыяй імператрыцы. У эпоху дынастыі Цын вялікія часткі палаца былі трансфармаваны новымі маньчжурскімі кіраўнікамі пад патрэбы шаманісцкіх рытуалаў. Пачынаючы з перыяду праўлення імператара Юнчжэн, імператрыца перастала пражываць у палацы; аднак, два пакоі ў Палацы Зямнога спакою былі захаваныя, для выкарыстання ў шлюбную ноч імператара<ref name="Yu 80-83">Yu (1984), pp. 80—83.</ref>. Паміж гэтымі двума палацамі размешчана Зала Аб’яднання і Миру, квадратнай формы, з пірамідальным дахам. Тут захоўваюцца 25 імператарскіх {{нп3|Пячатка (Усходняя Азія)|пячатак||Seal (East Asia)}} дынастыі Цын, роўна як і іншыя цырыманіяльныя прыналежнасці<ref name="CCTV3">{{cite video|people=China Central Television, The Palace Museum|date=2005|url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml|title=Gugong: "III. Rites under Heaven "|medium=Documentary|location=China|publisher=CCTV}} {{Cite web |url=http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |title=Источник |access-date=2015-11-10 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024063334/http://www.cctv.com/history/special/C15041/01/index.shtml |url-status=unfit }}</ref>. Ззаду гэтых трох залаў знаходзіцца Імператарскі сад. Адносна маленькі і кампактны па дызайне, сад, тым не менш, уключае ў сябе некалькі майстэрскіх ландшафтных кампанентаў<ref name="Yu 121">Yu (1984), p. 121</ref>. На поўнач ад саду размешчана Брама Боскай моцы. [[Файл:NineDragons01.jpg|міні|250px|Экран дзевяці драконаў перад Палацам Ціхамірнага даўгалецця]] [[Файл:Forbidden_City_Imperial_Guardian_Lions.jpg|злева|міні|250px|Пазалочаны {{нп3|Кітайскі леў|леў|ru|Китайский лев}} перад Палацам Ціхамірнага даўгалецця]] Непасрэдна на захад размешчана Зала Разумовага развіцця. Нязначны спачатку палац, пачынаючы з перыяду імператара Юнчжэн стаў ''de facto'' рэзідэнцыяй і офісам імператара. У апошнія дзесяцігоддзі дынастыі Цын удовыя імператрыцы — у тым ліку [[Цысі|Цы Сі]]- праводзілі нарады двара ва ўсходняй частцы гэтай залы. Вакол Залы Разумовага развіцця знаходзяцца офісы Вялікага савета і іншых ключавых дзяржаўных органаў<ref name="Yu 87">Yu (1984), p. 87</ref>. Паўночна-ўсходні сектар Унутранага палаца заняты Палацам Ціхамірнага даўгалецця ({{Кітайская||寧壽宮}})- комплекс, пабудаваны імператарам [[Цяньлун]] у чаканні свайго сыходу на спакой. Ён люстрана капіюе планіроўку самага Забароненага горада і ўключае ў сябе «знешні палац», «унутраны палац», сады і храмы. Уваход у Палац Ціхамірнага даўгалецця адзначаны Экранам дзевяці драконаў з паліванай чарапіцы<ref name="Yu 115">Yu (1984), p. 115</ref>. Гэты сектар Забароненага горада рэстаўраваўся ў партнёрстве паміж Палацавым музеем і Фондам сусветных помнікаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|title=Restoring an Intimate Splendor|author=Powell, Eric|website=World Monuments Fund|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516181709/http://www.wmf.org/sites/default/files/wmf_article/pg_12-17_qianlong_layout.pdf|archive-date=2011-05-16}}</ref>. === Унутраны палац, або Паўночны сектар === Рэлігія складала важную частку жыцця імператарскага палаца. Пры дынастыі Цын Палац Зямнога спакою стаў месцам правядзення [[Шаманізм|шаманісцкіх]] цырымоній [[Маньчжуры|маньчжураў]]. Кітайская рэлігія — [[даасізм]] — працягвала адыгрываць важную ролю на ўсім працягу дынастый Мін і Цын. На тэрыторыі Забароненага горада існавала дзве дааісцкіх святыні, адна ў імператарскім садзе і другая ў цэнтральнай зоне Унутранага палаца<ref name="Yu 176">Yu (1984), p. 176</ref>. Яшчэ адной дамінуючай формай рэлігіі ў палацы перыяду дынастыі Цын быў [[будызм]]. Па ўсім унутраным палацы была раскідана вялікая колькасць храмаў і свяцілішчаў — у тым ліку аб’екты [[Тыбецкі будызм|тыбецкага будызму]], або ламаізму. Будысцкая іканаграфія была таксама багата прадстаўлена ў афармленні інтэр’ераў многіх пабудоў<ref name="Yu 177">Yu (1984), p. 177</ref>. Адным з найважнейшых сярод іх з’яўляецца Павільён Кветкавага дажджу. У ім размяшчалася вялікая колькасць будысцкіх статуй, абразоў і [[Мандала|мандал]], сабраных у рытуалістычныя патэрны<ref name="Yu 189-193">Yu (1984), pp. 189—193</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Beijing_city_wall_map_ru.svg|міні|250px|Месцазнаходжанне Забароненага горада ў гістарычным цэнтры Пекіна]] Забаронены горад з трох бакоў акружаны імператарскімі садамі. На поўнач ад яго знаходзіцца парк {{нп3|Цзіншань (парк)|Цзіньшань|ru|Цзиншань (парк)}}, вядомы таксама пад назвай «Панарамны пагорак» — штучны пагорак, насыпаны з глебы, вынятай пры пабудове рова і з бліжэйшых азёр<ref name="Yu 20">Yu (1984), p. 20</ref>. На захад размешчаны [[Чжуннаньхай]] — былы імператарскі парк, упісаны паміж двума злучанымі азёрамі, які цяпер служыць цэнтральнай штаб-кватэрай [[Камуністычная партыя Кітая|Камуністычнай партыі Кітая]] і {{нп3|Дзяржаўны савет КНР|Дзяржаўнага савета КНР|ru|Государственный совет КНР}}. На паўночным захадзе знаходзіцца {{нп3|парк Бэйхай||ru|Парк Бэйхай}} — папулярны імператарскі парк, таксама арганізаваны вакол возера, якое злучаецца з двума паўднёвымі азёрамі. На поўдзень ад Забароненага горада размяшчаліся дзве важныя святыні: Імператарскае Свяцілішча сям’і — — або Імператарскі Храм продкаў ({{Кітайская||太庙|Tàimiào}}), — і Імператарскае Свяцілішча дзяржавы ({{Кітайская||太社稷|Tàishèjì}}), у якіх імператар пакланяўся духам сваіх продкаў і духу нацыі, адпаведна. Сёння першая — гэта Зала культуры працоўнага народа Кітая<ref>{{Cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|title=Working People's Cultural Palace|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011195047/http://china.org.cn/english/features/beijing/31019.htm|archive-date=2007-10-11|access-date=2007-07-29|url-status=dead}}</ref>, а другі — парк Жангшан, які ўвекавечвае памяць [[Сунь Ятсен]]а<ref>{{Cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|title=Zhongshan Park|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819102242/http://www.china.org.cn/english/features/beijing/31020.htm|archive-date=2007-08-19|access-date=2007-07-29|url-status=dead}}</ref>. На поўдзень, уздоўж галоўнай восі, стаяць дзве амаль ідэнтычныя брамы. Гэта Вертыкальная брама ({{Кітайская||端门|Duānmén}}) і больш знакамітая Брама нябеснага спакою, упрыгожаныя партрэтам [[Маа Цзэдун]]а ў цэнтры і двума плакатамі злева і справа: «Няхай жыве Кітайская Народная Рэспубліка» і «Няхай жыве вялікае адзінства народаў свету». Брама Нябеснага спакою злучае тэрыторыю Забароненага горада з сучасным сімвалічным цэнтрам кітайскай дзяржавы — плошчай [[Цяньаньмэнь]]. Хоць у цяперашні час будаўнічыя работы паблізу Забароненага горада жорстка кантралююцца, некантралюемыя і часам палітычна матываваныя разбурэнні і рэканструкцыі, якія ажыццяўляліся на працягу ўсяго мінулага стагоддзя, змянілі аблічча раёнаў, якія атачаюць Забаронены горад. З 2000 года муніцыпальны ўрад Пекіна працуе над высяленнем урадавых і ваенных устаноў, што займаюць некаторыя гістарычныя будынкі, а вакол захаваных частак сцен Імперскага горада разбіты парк. У 2004 годзе быў абноўлены дэкрэт, які тычыцца планіроўкі і абмежавання вышыні будынкаў, прыняты з мэтай ператварыць тэрыторыю Імперскага горада і Паўночны гарадскі сектар у буферную зону Забароненага горада<ref>{{Cite web|lang=zh|url=http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|title=План буферной зоны Запретного города представлен конференции по Мировому наследию|website=Xinhua Net|date=2005-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207165716/http://news.xinhuanet.com/newscenter/2005-07/16/content_3225720.htm|archive-date=2008-12-07|access-date=2007-04-13|url-status=dead}}</ref>. У 2005 годзе Імперскі горад і {{нп3|Парк Бэйхай|Бэйхай|ru|Парк Бэйхай}} (як дадатковы аб’ект {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летняга палаца|ru|Летний дворец (Пекин)}}) былі ўключаны ў шорт-ліст выбару наступнага аб’екта Сусветнай спадчыны ў Пекіне<ref>{{Cite web|lang=zh|url=http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|title=Пекин подтверждает 7 перечень альтернативных объектов Всемирного наследия; Крупномасштабная реконструкция Имперского города остановлена|first=Yang|last=Li|website=Xinhua Net|date=2005-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206151702/http://www.bj.xinhuanet.com/bjpd_sdzx/2005-06/04/content_4374144.htm|archive-date=2007-02-06|access-date=2007-04-13|url-status=dead}}</ref>. === Сімвалізм === [[Файл:HighStatusRoofDeco.jpg|міні|250px|Імперскі дэкор даху найвышэйшага статусу на каньку даху Залы Вярхоўнай гармоніі]] Дызайн Забароненага горада, пачынаючы з яго агульнай планіроўкі і аж да драбнюткіх дэталяў, быў старанна распрацаваны з тым, каб адлюстроўваць {{нп3|Кітайская філасофія|філасофскія|ru|Китайская философия}} і [[Рэлігія ў Кітаі|рэлігійныя]] прынцыпы — а звыш таго, сімвалізаваць веліч імператарскай улады. Да ліку прыкметных прыкладаў адносяцца: * Жоўты — колер імператара. Таму амаль усе дахі ў Забароненым горадзе пакрытыя жоўтай паліванай чарапіцай. Маюцца толькі два выключэнні. Бібліятэка ў Павільёне Літаратурнай глыбіні ({{Кітайская||文渊阁}}) была пакрыта чорнай чарапіцай, паколькі чорны колер асацыяваўся з {{нп3|У-сін|вадой|ru|У-син}}, а такім чынам, прадухіленнем пажару. Падобным чынам, рэзідэнцыі кронпрынца пакрытыя зялёнай чарапіцай, таму што зялёны колер асацыяваўся з {{нп3|У-сін|дрэвам|ru|У-син}}, а значыць, ростам<ref name="DPM Elements"/>. * Усе галоўныя залы знешняга і ўнутранага палацаў арганізаваны ў групы па тры — фармат {{нп3|Восем трыграм|трыграмы Цыань|ru|Восемь триграмм}}, якая сімвалізуе неба. З іншага боку, рэзідэнцыі ўнутранага палаца арганізаваны ў групы па шэсць — фармат {{нп3|Восем трыграм|трыграмы Кун|ru|Восемь триграмм}}, якая сімвалізуе зямлю<ref name="CCTV2" />. * Нахільныя пахілы дахаў будынкаў дэкараваны шэрагам статуэтак, узначаленых чалавекам верхам на {{нп3|Кітайскі фенікс|феніксе|ru|Китайский феникс}}, за якімі рушыць {{нп3|Кітайскі дракон|імператарскі дракон|ru|Китайский дракон}}. Лік статуэтак сімвалізуе статус будынка. Нязначная пабудова можа мець 3 ці 5 статуэтак; зала Вярхоўнай гармоніі мае 10 — адзіны будынак у краіне, якому ў часы імперыі было дазволена такое. У выніку яго дзясятая статуэтка, названая «''Хангшы''» («якая мае дзесяты ранг») ({{Кітайская||行十|Hángshí}})<ref name="CCTV3"/>, з’яўляецца унікальнай таксама і для Забароненага горада<ref>{{Cite web|lang=zh|url=http://www.dpm.org.cn/|title=Зал Верховной гармонии|author=The Palace Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701213540/http://www.dpm.org.cn/|archive-date=2007-07-01|access-date=2007-07-05|url-status=live}}</ref>. * Планіроўка будынкаў адпавядае старажытным традыцыям, зафіксаваным у {{нп3|Лі цзі||ru|Ли цзи}}. Так, храмы продкаў размешчаны перад палацам; сховішчы размешчаны ў пярэдняй частцы палацавага комплексу, а жылыя зоны — ззаду<ref>{{артыкул|загаловак=Why were Chang'an and Beijing so different?|год=1986|мова=mis|выданне=The Journal of the Society of Architectural Historians|месяц=12|том=45|нумар=4|старонкі=339—357|doi=10.2307/990206|jstor=990206|аўтар=Steinhardt, Nancy Shatzman}}</ref>. == Уплыў == Забаронены горад — кульмінацыя двухтысячагадовага развіцця класічнай кітайскай і ўсходне-азіяцкай архітэктуры — аказвае ўплыў на наступнае развіццё архітэктуры Кітая, роўна як і з’яўляецца крыніцай натхнення для многіх твораў мастацтва. Вось некалькі канкрэтных прыкладаў: ; У мастацтве і папулярнай культуры Забаронены горад служыў сцэнай для многіх мастацкіх твораў. У апошнія гады ён дэманструецца ў фільмах і тэлевізійных серыялах. Вось некалькі прыкметных прыкладаў: * «Забаронены горад» (1918), мастацкі фільм пра кітайскую прынцэсу і амерыканца. * «[[Апошні імператар]]» (1987), [[біяграфічны фільм]] пра жыццё [[Пу І]] — апошняга імператарскага насельніка палаца — быў першым у гісторыі мастацкім фільмам, які ўрад Кітайскай Народнай Рэспублікі дазволіў зняць у Забароненым горадзе. * «Марка Пола» — сумесны [[міні-серыял]] [[NBC]] і {{нп3|RAI||ru|RAI}}, паказаны ў пачатку 1980-х гадоў, быў зняты ў Забароненым горадзе. Аднак, цяперашняга Забароненага горада не існавала ў эпоху дынастыі Юань, калі [[Марка Пола]] сустракаўся з [[Хубілай|Хубілаем]]. * У Забароненым горадзе праходзілі здымкі кліпа групы «30 Seconds to Mars» на песню «{{нп3|From Yesterday||ru|From Yesterday}}». * ''Забаронены горад'' — адно з цудаў свету ў гульні «{{нп3|Sid Meier’s Civilization V|Цывілізацыя V|ru|Sid Meier’s Civilization V}}». ; Сцэнічная пляцоўка Забаронены горад служыць таксама сцэнічнай пляцоўкай. Аднак яго выкарыстанне ў гэтай якасці жорстка абмежавана, у сувязі з тым, што абсталяванне і выступленні аказваюць значны ўплыў на старажытныя пабудовы. Амаль усе прадстаўленні, пра якія гаворыцца, што яны маюць месца «ў Забароненым горадзе», праводзяцца па-за палацавых сцен. * Опера [[Джакама Пучыні]] «[[Турандот (опера)|Турандот]]» — гісторыя кітайскай прынцэсы — была выканана ў імператарскай святыні непасрэдна паблізу Забароненага горада ў першы раз у 1998 годзе. * У 1997 годзе народжаны ў Грэцыі кампазітар і клавішнік {{нп3|Яні Хрысамаліс|Яні|ru|Хрисомаллис, Янни}} даў жывы канцэрт перад забароненым горадам. Канцэрт быў запісаны і пазней выдадзены, як частка альбома «Tribute»<ref>{{Cite web|url=http://www.yanni.com/bio/|title=Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814074140/http://yanni.com/bio/|archive-date=2011-08-14}}</ref>. * У 2001 годзе {{нп3|Тры тэнары||ru|Три тенора}} — іспанскія спевакі [[Пласіда Дамінга]] і [[Хасэ Карэрас]] і італьянскі спявак [[Лучана Павароці]] — далі адзін са сваіх канцэртаў перад галоўнымі варотамі Забароненага горада. * У 2004 годзе французскі музыкант [[Жан-Мішэль Жар]] даў жывы канцэрт перад Забароненым горадам разам з калектывам з 260 музыкаў; гэты канцэрт з’явіўся адным з мерапрыемстваў «Года Францыі ў Кітаі»<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|title=Jean Michel Jarre lights up China|date=2004-10-11|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831111233/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3733290.stm|archive-date=2019-08-31|access-date=2007-05-01|url-status=live}}</ref>. ; Філатэлія 11 ліпеня 2020 года Пошта [[Кітай|Кітая]] выпусціла [[паштовы блок]] з чатырох марак з выявай элементаў архітэктурнага ансамбля музея Гугун: моста праз Раку Залатой вады ({{Кітайская||金水桥}}), павільёна Чжунхэдзянь ({{Кітайская|中和殿}}), палаца Цяньцынгун ({{Кітайская|乾清宫}}) і Павільёна Тысячы восеняў у Імператарскім садзе ({{Кітайская||千秋亭}}). Выпушчаны таксама паштовы блок з картай музея Гугун на марцы ў ім. Выпуск быў прымеркаваны да 600-годдзя Гугуна<ref name="K2">{{артыкул|загаловак=Марки к 600-летию Гугуна|год=2020|выданне=[[Китай (часопіс)|Китай]]|нумар=8|старонкі=11|issn=1005-5010}}</ref><ref>{{cite web|language=zh|url=https://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|title=纪念紫禁城建成600年暨故宫博物院成立95周年 《故宫博物院（二）》特种邮票发行|date=2020-07-11|publisher=故宫博物院|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715032923/http://www.dpm.org.cn/classify_detail/253372.html|archive-date=2020-07-15|access-date=2020-08-17|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=rDfnxxOl1nwC&lpg=PA21&pg=PA21#v=onepage&q&f=false|загаловак=Традиционная архитектура Китая|год=2002|частка=Запретный город в Пекине|месца=Пекин|старонкі=21—49|серыя=Основные сведения о Китае|isbn=7-80113-827-9|аўтар=Ли Цинси.|выдавецтва=Межконтинентальное издательство Китая}} * {{кніга|загаловак=Сокровища Музея Императорского дворца: Гугун: Альбом|адказны=Гл. ред. [[Вяткин, Анатолий Рудольфович|А. Р. Вяткин]]; Пер. с англ. Н. П. Космарской и Е. В. Минухиной.|год=2007|месца=М.|старонак=176|серыя=Восточная коллекция|isbn=978-5-8062-0249-0|тыраж=2000|выдавецтва=Наталис}} * {{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=FtOxtMVWHpYC&pg=PA18&cad=4#v=onepage&q&f=false|загаловак=Китайские памятники мирового наследия|год=2003|частка=Императорский дворец Гугун в Пекине|месца=Пекин|старонкі=18—27|isbn=7508502272|выдавецтва=Межконтинентальное издательство Китая}} == Спасылкі == {{Сусветная спадчына|439}} {{commons|Forbidden City}} * [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=75 Запретный город и малоизвестные факты о нём на Портале о странах] * [http://wikimapia.org/#y=39916353&x=116390812&z=16&l=0&m=a Запретный город на Wikimapia] * [http://archi.1001chudo.ru:80/china_423.html Информация о Запретном городе на проекте 1001 чудо света] * [http://podrobnosti.ua/culture/2011/01/27/749920.html В Китае провели инвентаризацию самого большого музея в мире] * [http://beyondspaceandtime.org/ Віртуальны музей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090126065547/http://beyondspaceandtime.org/ |date=26 студзеня 2009 }} {{Культурная спадчына ў Кітаі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэзідэнцыі кіраўнікоў]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Кітаі]] [[Катэгорыя:Палацы Кітая]] [[Катэгорыя:Музеі Пекіна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1420 годзе]] [[Катэгорыя:Забаронены горад]] ovs4vlmiz9lpfr55jz7pn4o8uhe8kk0 0 158686 5152933 4463926 2026-06-09T14:58:07Z StarDeg 16311 5152933 wikitext text/x-wiki {{Касманаўт |імя = Фрэнк Фрэдэрык Борман |арыгінал імя = {{lang-en|Frank Frederick Borman II}} |партрэт = |подпіс = |Краіна = {{USA}} |Спецыяльнасць = [[Астранаўт]] [[НАСА]] |Вайсковае званне = |Місіі = першы пілатуемы аблёт [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] |дата нараджэння = 14.3.1928 |месца нараджэння =Гэры, [[Індыяна|штат Індыяна]] |дата смерці = |месца смерці = |узнагароды = }} {{цёзкі2|Борман}} '''Фрэнк Фрэдэрык Борман''' ({{lang-en|Frank Frederick Borman II}}; {{ДН|14|3|1928}}, Гэры, [[Індыяна|штат Індыяна]] — [[7 лістапада]] [[2023]]) — астранаўт [[НАСА]] у адстаўцы, інжынер. У якасці камандзіра экіпажа «Апалона-8», здзейсніў першы пілатуемы аблёт [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]], стаў адным з 24 чалавек, якія даляцелі да спадарожніка Зямлі. == Прафесійная дзейнасць == У 1957 годзе, застаючыся на ваеннай службе, Борман стаў дацэнтам тэрмадынамікі і механікі вадкасці ў Ваеннай акадэміі ЗША. З пачатку 1969 па чэрвень 1986 працаваў у авіякампаніі ''Eastern Airlines''. Пачынаў з пасады кансультанта, але ўжо ў снежні 1970 прызначаны віцэ-прэзідэнтам аператыўнай групы. З ліпеня 1974 абраны ў савет дырэктараў як выканаўчы віцэ-прэзідэнт (генеральны менеджар вытворчасці). З траўня 1975 — прэзідэнт і галоўны аперацыйны дырэктар. Са снежня 1975 — галоўны выканаўчы дырэктар. Са снежня 1976 — старшыня савета дырэктараў. У 1986 годзе стаў віцэ-старшынёй і дырэктарам ''Texas Air Corp''. ў Х’юстане. У 1988 годзе прызначаны кансультантам па маркетынгу кампаніі ''Aerospatiale General Aviation'' у Тэхасе і галоўным выканаўчым дырэктарам карпарацыі ''Patlex Corp.'' у Каліфорніі. Агульны налёт да моманту залічэння ў атрад астранаўтаў складаў каля 6000 гадзін. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Боман}} {{Чалавек года (па версіі часопіса Тайм) 1951-1975}} {{Узнагароджаныя Касмічным медалем пашаны Кангрэса}} [[Катэгорыя:Астранаўты ЗША]] nqu22d4zxd4678fkrlititpdl0rmmsb 0 162451 5153117 5078822 2026-06-10T10:27:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153117 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Універсальная картка}} '''Extreme Rules (2013)''' ({{lang-be|Экстрэмальныя правілы}}) — гэта штогадовае pay-per-view (ППВ) шоу, якое праводзіць федэрацыя рэстлінгу [[WWE]]. Шоу пройдзе 19 мая 2013 года ў горадзе [[Сент-Луіс]], [[Місуры (штат)|штат Місуры]], [[ЗША]]. Гэта пятае шоу ''[[WWE Extreme Rules|Extreme Rules]]''. Асаблівасць шоу ў тым, што на ім праходзяць баі з незвычайнымі правіламі. Да прыкладу: да апошняга на нагах, з лесвіцамі, без абмежаванняў і т. д. == Матчы == {| class="wikitable" border="1" style="font-size:85%; text-align:left;" !style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3;" |'''#''' !style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3;" |'''Матч''' !style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3;" |'''Тып матчу''' !style="border-style: none none solid solid; background: #e3e3e3;" |'''Час''' |- !scope="row" |Pre-Show |[[Майк Мізанін|Міз]] супраць [[Кодзі Роўдс|Кодзі Роўдс]]а |Адзіночны паядынак | |- !scope="row" | 1 |[[Дын Эмброус]] супраць [[Кофі Кінгстан]]а (с) |Адзіночны паядынак за тытул [[Чэмпіён Злучаных Штатаў WWE|Чэмпіёна Злучаных Штатаў WWE]] | |- !scope="row" | 2 |[[Марк Хенры]] супраць [[Шымус]]а |Адзіночны паядынак з рамянямі<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/extremerules/2013/sheamus-vs-mark-henry-26112968|title=Sheamus vs. Mark Henry|date=2013-05-06|publisher=WWE|accessdate=2013-05-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Ge8h4vb0?url=http://www.wwe.com/shows/extremerules/2013/sheamus-vs-mark-henry-26112968|archivedate=16 мая 2013|url-status=live}}</ref> | |- !scope="row" | 3 |Каманда [[Hell No]] ([[Кейн, рэстлер|Кейн]] і [[Дэніел Браян]]) (c) супраць [[Шчыт (групоўка рестлере)|Шчыта]] ([[Сет Ролінс]] і [[Раман Рэйнс]]) |Камандны матч «Тарнада» за тытулы [[Каманднае чэмпіёнства WWE|камандных чэмпіёнаў WWE]] | |- !scope="row" | 4 |[[Джоні Керціс|Фанданго]] супраць [[Крыс Джэрыко|Крыса Джэрыко]] |Адзіночны паядынак | |- !scope="row" | 5 |[[Альберто Дель Рыа]] <small>(з [[Рыкарда Радрыгес, рэстлер|Рыкарда Радрыгесам]])</small> супраць [[Джэк Свагер|Джэка Свагера]] <small>(з Зебом Колтэр)</small> |Матч «Я здаюся» за прэтэндэнцтва на тытул [[Чэмпіён свету ў цяжкай вазе|чэмпіёна свету ў цяжкай вазе]] | |- !scope="row" | 6 |[[Біг Шоу]] супраць [[Рэндзі Ортан]]а |Адзіночны паядынак па экстрэмальных правілах<ref>{{cite web|title=Randy Orton vs. Big Show (Extreme Rules match)|date=2013-05-10|url=http://www.wwe.com/shows/extremerules/2013/randy-orton-big-show-26112729|publisher=[[WWE]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Ge8hu5y3?url=http://www.wwe.com/shows/extremerules/2013/randy-orton-big-show-26112729|archivedate=16 мая 2013|accessdate=19 мая 2013|url-status=live}}</ref> | |- !scope="row" | 7 |[[Triple H]] супраць [[Брок Леснар|Брока Леснара]] <small>(с Полам Хейманам)</small> |Адзіночны паядынак ў сталёвай клетцы<ref>{{cite web|title=Brock Lesnar vs. Triple H in a Steel Cage match|date=22 April 2013|url=http://www.wwe.com/shows/extremerules/2013/triple-h-vs-brock-lesnar-steel-cage-match-26109447|publisher=[[WWE]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GElLCBaq?url=http://www.wwe.com/shows/extremerules/2013/triple-h-vs-brock-lesnar-steel-cage-match-26109447|archivedate=29 красавіка 2013|accessdate=19 мая 2013|url-status=live}}</ref> | |- !scope="row" | 8 |[[Джон Сіна|Джон Сіна]] (c) супраць [[Райбек]]а |Адзіночны паядынак «Да апошняга на нагах» за тытул [[Чэмпіён WWE|чэмпіёна WWE]]<ref>{{cite web|title=WWE Champion John Cena vs. Ryback|author=John Clapp|date=22 April 2013|url=http://www.wwe.com/shows/extremerules/2013/john-cena-ryback-26107776|publisher=[[WWE]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GElKi0iq?url=http://www.wwe.com/shows/extremerules/2013/john-cena-ryback-26107776|archivedate=29 красавіка 2013|accessdate=19 мая 2013|url-status=live}}</ref> | |- |colspan="6" align=center| (c) — чэмпіён на момант паядынку |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.wwwe.com/shows/extremerules/ Extreme Rules website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305124611/http://www.wwwe.com/shows/extremerules/ |date=5 сакавіка 2016 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Забавы]] 4gtwwemrjreydbxcb0sftfphuceeh47 0 171175 5153099 4429194 2026-06-10T09:41:26Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, афармленне, пунктуацыя 5153099 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Карл I}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Карл Роберт | арыгінал імя = {{lang-hu|Károly Róbert}} | выява = Charles I (Chronica Hungarorum).jpg | апісанне выявы = <!-- подпіс пад выявай --> | шырыня = 250px | герб = Coa Hungary Country History Charles I (1310-1342).svg | подпіс герба = Герб Карла Роберта | шырыня герба = <!-- шырыня выявы герба ў пікселах, па змоўчанні - 120px --> <!-- ІНФАРМАЦЫЯ Пра ТЫТУЛЫ --> | пасада = кароль Венгрыі | парадак = | пад імем = Карл I Роберт | сцяг = | перыядпачатак = [[12 ліпеня]] [[1312]] | перыядканец = [[16 ліпеня]] [[1342]] | папярэднік = [[Вацлаў III|Ласла V ''Чэх'']] | пераемнік = [[Людовік I Вялікі|Людовік I ''Вялікі'']] | каранацыя = [[27 жніўня]] [[1310-я|1310]] <!-- АСАБІСТЫЯ ДАНЫЯ --> | веравызнанне = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = <!-- месца пахавання --> | род = | імя пры нараджэнні = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = }} '''Карл Роберт''' ({{lang-hu|Károly Róbert}}; {{Дата нараджэння|||1288}}, {{Месца нараджэння|Неапаль|у Неапалі}} — {{Дата смерці|16|7|1342}}, [[Вішэград]], {{Месца смерці|Венгрыя|у Венгрыі}}) — кароль Венгрыі з [[1301]] года (1-ы раз), з [[10 кастрычніка]] [[1307]] года (2-гі раз) (1-я каранацыя [[15 чэрвеня]] [[1309]] года, 2-я — [[27 жніўня]] [[1310]] года). == Біяграфія == Паходзіў з неапалітанскай лініі [[Анжуйская дынастыя|Анжуйскага дому]]. Карл Роберт быў сынам тытулярнага караля Венгрыі [[Карл Мартэл Анжуйскі|Карла Мартэла Анжуйскага]] (1271—1295) і [[Клеменцыя Габсбургская|Клеменцыі Габсбургскай]] (1262—1293). Меў дзвюх сясцёр: [[Беатрыса Венгерская|Беатрысу, дафіну В’енскую]] і [[Клеменцыя Венгерская|Клеменцыю]], якая стала каралевай Францыі. Атрымаў кіраванне пасля працяглай барацьбы з двума прэтэндэнтамі ([[Вацлаў III Чэшскі|Вацлавам III Чэшскім]] і [[Атон III Баварскі|Атонам III Баварскім]]), а таксама ўнутранай алігархіяй, якая ўзначальвалася [[Матуш Чак|Матэ Чакам]], Пятром Пэтуні і Аба Амадэем. Утаймаваў рух баронаў, шмат разоў вёў войны з [[Венецыя]]й, якой вымушаны быў саступіць [[Далмацыя|Далмацыю]], і з [[Сербія]]й. У 1327 годзе абвясціў горную [[рэгалія|рэгалію]] каралеўскай прэрагатывай. Заваявальны паход супраць [[Валахія|Валахіі]] ([[1330]]) не атрымаўся, а смуты па пераходзе ў спадчыну прастола ў [[Неапаль|Неапалі]] паставілі караля і [[Венгрыя|Венгрыю]] ў цяжкае становішча. Тым не менш, яму атрымалася дамагчыся для свайго сына [[Андрэй Венгерскі, герцаг Калабрыйскі|Андрэя]] рукі спадчынніцы неапалітанскага прастола [[Джаванна I|Джаванны I]], а для [[Людовік I Вялікі|Людовіка]] — абвяшчэнныя яго спадчыннікам польскага караля [[Казімір III|Казіміра]] ([[1339]]). == Шлюбы == Карл Роберт быў жанаты тройчы. Жонкі: * з 1306 года — [[Марыя Бытамская]] (каля 1295—1317), дачка Казіміра Бытамскага і Алены; * з 1318 года — [[Беатрыса Люксембургская]] (1305—1319), дачка імператара [[Генрых VII Люксембургскі|Генрыха VII]] і [[Маргарыта Брабанцкая, імператрыца Свяшчэннай Рымскай імперыі|Маргарыты Брабанцкай]]; * з 1320 года — [[Елізавета Польская]] (1305—1380), дачка [[Уладзіслаў Лакетак|Уладзіслава Лакетка]] і Ядзвігі Велікапольскай. == Памяць == Карл Роберт быў намаляваны на банкноце 200 [[венгерскі форынт|венгерскіх форынтаў]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Карл Роберт}} {{Паслядоўнасць людзей | папярэднік=[[Бела V]]| спіс=[[Спіс каралёў Венгрыі|Кароль Венгрыі]] | пераемнік=[[Людовік I Вялікі]]|гады=[[1308]]—[[1342]]}} {{Кіраўнікі Венгрыі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі венгерскія]] [[Катэгорыя:Анжу-Сіцылійскі дом]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Секешфехервары]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIV стагоддзя]] klbbr7h9ndlk82bvqdj7uyrh2kgdkht 0 171591 5153091 3075770 2026-06-10T08:52:45Z Autumndancer 168015 5153091 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар}} {{цёзкі2|Гіберд}} [[Файл:Liverpool Metropolitan Cathedral sky.png|thumb|Ліверпульскі метрапольны сабор]] '''Фрэдэрык Гіберд''' ({{lang-en|Frederick Gibberd}}; {{ДН|7|1|1908}}, [[Ковентры]] — {{ДС|9|1|1984}}) — англійскі архітэктар, горадабудаўнік і тэарэтык. Распрацаваны Гібердам праект планіроўкі г. [[Харлау (горад)|Харлау]] (спадарожнік Лондана, з 1946-47) адметны выразнай сістэмай мікрараёнаў (на 4-7 тыс. чалавек), аб'яднаных у раёны (на 20 тыс. чалавек) з грамадска-гандлёвымі цэнтрамі, што спалучаецца з разнастайнасцю маляўніча размешчаных будынкаў, звязаных з прыродным асяроддзем. Аўтар лонданскага аэравакзала (1955-56), шэрагу жылых комплексаў, прамысловых і грамадскіх будынкаў, [[Ліверпульскі метрапольны сабор|Ліверпульскага метрапольнага сабора]] (1967). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{DEFAULTSORT:Гіберд}} {{Ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэарэтыкі архітэктуры]] [[Катэгорыя:Архітэктары Англіі]] [[Катэгорыя:Рыцары-бакалаўры]] 0s5yicuarpd9s6xl2fjyw2mt96d6y1v 0 185214 5153027 4096093 2026-06-10T05:59:53Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Харлау]] у [[Харлау (горад)]]: ёсць прозвішча 4096093 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Харлау |арыгінальная назва = Harlow |герб = |шырыня герба = |сцяг = |шырыня сцяга = |краіна = Вялікабрытанія |памер карты краіны = 250 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |падначаленне = |від раёна = Графствы Англіі{{!}}Графства |від рэгіёна = Рэгіёны Англіі{{!}}Рэгіён |раён = Эсэкс |раён у табліцы = |рэгіён = Усходняя Англія |рэгіён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутраны падзел = |глава = |від главы = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 47|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 0|lon_min = 7|lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |часавы пояс = +0 |DST = ёсць |насельніцтва = 77,5 тыс. |плошча = 30,54 |год перапісу = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |аўтамабільны код = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Harlow |сайт = http://www.harlow.gov.uk/ |мова сайта = }} [[File:Harlow UK locator map.svg|thumb|right|270 px| Харлау у графстве Эсэкс]] '''Ха́рлау''' - горад і адміністрацыйны раён графства [[Эсэкс]], [[Англія]]. Размешчаны ў заходняй частцы графства, на мяжы з [[Хартфардшыр]]ам, на рацэ [[Сторт]]. Горад знаходзіцца паблізу аўтамагістралі М11 і з'яўляецца часткай [[Лонданскі прыгарадны пояс|лонданскага прыгараднага пояса]]. На тэрыторыі раёна пражывае 78,889 чалавек (па ацэнцы 2010 года). == Гісторыя == Харлау быў адным з «[[Планавы горад|Новых гарадоў]]», адбудаваных у паваенны час у Паўднёва-Усходняй частцы Англіі, і стаў адным з першых гарадоў Вялікабрытаніі, у якім у паваенны час былі пабудаваны [[Шматкватэрны дом|высокапавярховыя жылыя дамы]]. У горадзе працавалі шматлікія архітэктары, у тым ліку Джэйн Дру і Фрэдэрык Гіберд. == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Harlow}} [[Катэгорыя:Гарады Англіі]] [[Катэгорыя:Эсекс]] fplqbz30m5dlp3tq603xkjekue42cpp 5153029 5153027 2026-06-10T06:02:07Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5153029 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Харлау}} {{НП}} '''Ха́рлау''' — горад і адміністрацыйны раён графства [[Эсэкс]], [[Англія]]. Размешчаны ў заходняй частцы графства, на мяжы з [[Хартфардшыр]]ам, на рацэ [[Сторт]]. Горад знаходзіцца паблізу аўтамагістралі М11 і з’яўляецца часткай [[Лонданскі прыгарадны пояс|лонданскага прыгараднага пояса]]. На тэрыторыі раёна пражывае 78,889 чалавек (па ацэнцы 2010 года). == Гісторыя == Харлау быў адным з «[[Планавы горад|Новых гарадоў]]», адбудаваных у паваенны час у Паўднёва-Усходняй частцы Англіі, і стаў адным з першых гарадоў Вялікабрытаніі, у якім у паваенны час былі пабудаваны [[Шматкватэрны дом|высокапавярховыя жылыя дамы]]. У горадзе працавалі шматлікія архітэктары, у тым ліку Джэйн Дру і Фрэдэрык Гіберд. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Harlow}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Англіі]] [[Катэгорыя:Эсекс]] ra5p0ib8kbzkbp2s9wiq1abkfdrt5z5 0 187163 5152939 4468904 2026-06-09T15:45:28Z DzBar 156353 націск 5152939 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Язгуле'''{{Націск}}'''м''' — [[рака]] ў [[Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць|Горна-Бадахшанскай АВ]] [[Таджыкістан]]а, правы прыток [[Пяндж]]а. Даўжыня 80 км, плошча басейна 1970 км². Бярэ пачатак з леднікоў на паўночным схіле [[Язгулемскі хрыбет|Язгулемскага хрыбта]], цячэ ў глыбокай даліне. Жыўленне змяшанае, з перавагай ледніковага. Разводдзе з чэрвеня па верасень. Сярэдні расход вады ў 6 км ад вусця 36,2 м³/сек. {{Няма крыніц|дата=2022-06-23}} [[Катэгорыя:Басейн Амудар’і]] [[Катэгорыя:Рэкі Таджыкістана]] 053cikouml6o0403qgl9l0amhu27l2q 0 193624 5153005 4868279 2026-06-10T00:24:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153005 wikitext text/x-wiki {{Картка праграмы | name = PyBitmessage | logo = | logo caption = | screenshot = [[File:PyBitmessage.png|300px]] | caption = PyBitmessage version 0.3.5 | collapsible = | author = Джонатан Ўорэн | developer = Bitmessage Community | released = лістапад 2012 | discontinued = | latest release version = 0.6.3<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://github.com/Bitmessage/PyBitmessage/commit/3a8016d31f517775d226aa8b902480f4a3a148a9|title=Fix message encoding bug · Bitmessage/PyBitmessage@3a8016d|website=GitHub|access-date=2024-10-10}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://cve.mitre.org/cgi-bin/cvename.cgi?name=CVE-2018-1000070|title=CVE - CVE-2018-1000070|website=cve.mitre.org|access-date=2024-10-10}}</ref> | latest release date = 13 лютага 2018 | latest preview version = | latest preview date = | status = Актыўная распрацоўка | programming language = [[Python (мова праграмавання)|Python]] | operating system = [[Linux]], [[Windows]], [[OS X]] | platform = | size = | language = Англійская, Французская, Нямецкая, Іспанская, Нарвежская, Арабская, Кітайская, Руская, Эсперанта | genre = [[Месэнджар]] | license = [[Ліцэнзія MIT|MIT]] | alexa = | website = {{URL|https://bitmessage.org/}} }} '''Bitmessage''' — [[крыптаграфія|крыптаграфічны]] [[месэнджар]] з [[Свабодныя праграмы|адкрытым крынічным кодам]], які ўжывае дэцэнтралізаванае [[Аднарангавая сетка|P2P-сеціва]]. Ідэя стварэння гэтага прыкладання належыць распрацоўшчыку праграмнага забеспячэння Джонатану Уорэну, які пры распрацоўцы Bitmessage натхніўся дэцэнтралізаванай лічбавай валютай Bitcoin. Праграма была выпушчана ў лістападзе 2012 года пад [[Ліцэнзія MIT|ліцэнзіяй MIT]].<ref name="businessweek" /> Як і [[Біткойн|Bitcoin]], Bitmessage апіраецца на крыптыграфію і ахвяруе доляй зручнасці дзеля бяспекі і дэцэнтралізацыі, аднак яна прызначана для перасылкі тэкставых паведамленняў, а не грашовых транзакцый. Сеціва згадала рэзкі рост папулярнасці<ref name="businessweek">{{cite web|date=2013-06-27|url=http://www.businessweek.com/articles/2013-06-27/bitmessages-nsa-proof-e-mail|title=Bitmessage's NSA-Proof E-Mail (англ.)|accessdate=2013-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JKBGUDYt?url=http://www.businessweek.com/articles/2013-06-27/bitmessages-nsa-proof-e-mail|archivedate=2 верасня 2013|url-status=live}}</ref> пасле разгалошанняў [[Эдвард Сноўдэн|Эдварда Сноўдэна]] аб сістэме таемнага сачэння за інтэрнэт-карыстальнікамі [[PRISM, праграма выведкі|PRISM]]. У версіі PyBitmessage 0.6.2 (1 сакавіка 2017 года) была выяўлена ўразлівасць, якая дазваляла выкананне аддаленага кода. Яна была выпраўлена ў версіі 0.6.3 (13 лютага 2018 года)<ref name=":0" /><ref name=":1" />. У бягучы момант сеціва Bitmessage апрацоўвае некалькі тысяч прыватных паведамленняў у дзень<ref name="bitmessagestats">{{citation|title=Статыстыка Bitmessage|date=2013-08-24|url=http://vps1.adammelton.com/|accessdate=23 сакавіка 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113191335/http://vps1.adammelton.com/|archivedate=13 лістапада 2013|url-status=dead}}</ref>. == Апісанне == Сеціва Bitmessage выкарыстоўвае шыфраванне ўсіх уваходных і выходных паведамленняў кожнага карыстальніка [[Крыптасістэма з адкрытым ключом|моцнымі алгарытмы шыфравання]], такім чынам, што толькі атрымальнік паведамлення здольны яго расшыфраваць<ref>{{Артыкул|спасылка=https://dzengi.com/ru/kto-takoj-kit|аўтар=Liucheng Shi, Zhaozhong Guo, Maozhi Xu|загаловак=Bitmessage Plus: A Blockchain-Based Communication Protocol With High Practicality|год=2021|выданне=IEEE Access|том=9|старонкі=21618–21626|issn=2169-3536|doi=10.1109/ACCESS.2021.3056135}}</ref>. Для забеспячэння ананімнасці: * Сістэма рассылае ўсе паведамленні ўсім іншым даступным удзельнікам сеціва<ref name="popsci">{{cite news|title=What Are Your Options Now For Secure Email?|accessdate=2014-02-09|author=Dan Nosowitz|newspaper=[[Popular Science]]|url=http://www.popsci.com/technology/article/2013-08/what-are-your-options-secure-email}}</ref>, тым самым перамешваючы зашыфраваныя выходныя паведамленні пэўнага карыстальніка з зашыфраванымі выходнымі паведамленнямі ўсіх іншых карыстальнікаў сеціва<ref name="whitepaper">{{cite web|title=Тэхнічнае апісанне Bitmessage|accessdate=2013-08-24|url=https://bitmessage.org/bitmessage.pdf}}</ref>. * Сістэма ўжывае доўгія адрасы выгляду ''BM-BcbRqcFFSQUUmXFKsPJgVQPSiFA3Xash''<ref name="businessweek" /><ref name="timebroadcast">{{cite web|date=11 ліпеня 2013 году|url=https://bitmessage.org/wiki/Timeservice_Broadcast|title=Адрас рассылкі службы чаму Bitmessage (англ.)|accessdate=2013-07-14}}</ref>, якія могуць стварацца карыстальнікам лакальна у амаль неабмежаванай колькасці. * Сістэма ўжывае алгарытмы [[Крыптасістэма з адкрытым ключом|шыфравання з адкрытым ключом]]<ref name="whitepaper" />, тым самым толькі атрымальнік можа расшыфраваць паведамленне<ref name="popsci" />. Асаблівасці алгарытма не дазваляюць нават адпраўніку расшыфраваць сваё паведамленне, бо ключ, ужыты для шыфравання, адрозніваецца от ключа, ужывальнага для расшыфравання. * Дасланае паведамлення не змяшчае пэўнага адрасу атрымальніка, таму кожны ўдзельнік сеціва Bitmessage намагаецца расшыфраваць абсалютна ўсу паведамленні, які да яго прыходзяць<ref name="whitepaper" />. Паколькі ўзлельнік сеціва здольны расшыфраваць толькі паведамленні прызначаныя для яго, то паведамленні, якія ён не змог расшыфраваць, былі прызначаны іншаму карыстальніку, удзельнік перасылае такія паведамленні іншым вузлам. * Адпраўнік зыходнага паведамлення можа дазнацца, ці было дастаўлена паведамленне атрымальніку з дапамогай сістэмы пацвержанняў (acknowledgement)<ref name="whitepaper" />, аднак, адпраўнік не можы выявіць, які дакладна камп’ютар-удзельнік сеціва з’яўляецца сапраўдным атрымальнікам паведамлення, бо гэта паведамленне захоўваецца ва ўсіх удзельнікаў сеціва незалежна ад таго, каму яно першапачаткова прызначалася<ref name="popsci" />. * Зашыфраваныя паведамленні храняцца сецівам два дні<ref name="whitepaper" />, пасля чаго знішчаюцца ўдзельнікамі сеціва<ref name="popsci" />. * Ужываецца [[Proof-of-work]] для абароны ад [[спам]]у<ref name="whitepaper" />. * Падтрымліваецца прывязка Bitmessage-адрасу да дамену [[Namecoin]]. === Ананімныя групы стасункаў === Пачынаючы з версіі 0.3.5, Bitmessage пратакол падтрымлівае дэцэнтралізаваныя ананімныя групы стасункаў, званыя ''chan''. У адрозненні ад звычайных тэматычных электроных рассылак праз электронную пошту: * унутры chan паведамленні карыстальнікаў ананімны у такой ступені, што невядомы ні Bitmessage адрас атрымальніка, ані Bitmessage адрас адапраўніка. * chan немагчыма выключыць, убраўшы якісці цэнтральны сервер ці групу сервераў, дзякуючы поўнай дэцэнтралізаванасці сеціва. * chan немагчыма падвергнуць цэнзуры, бо для таго, каю ведаць крыптаграфічныя ключы да chan, дастаткова ведаць толькі імя chan. Такім чынам, любы карыстальнік Bitmessage, які ведае імя рассылкі, можа ананімна чытаць chan і ананімна дасылаць новыя лісты ў chan. * любы карыстальнік Bitmessage можа стварыць свой уласны chan, для чаго дастаткова прыдумаць (згенераваць) імя і падзяліцца гэтым імем з пажаданымі карыстальнікамі. У дадзены момант існуе спіс папулярных агульнавядомых chan-аў, прысвечаных ананімнаму абмяркоўванню розных тэм, пачынаючы ад палітыкі і да ананімнай гульні ў шахматы перапіскай<ref name="chans">{{cite web|url=https://bitmessage.org/forum/index.php?topic=1689.0|title=Спіс папулярных адрасоў Bitmessage|accessdate=2013-08-24}}</ref>. == Выкарыстанне == Афіцыйны кліент PyBitmessage пераведзены на англійскі, нямецкі, французскі, гішпанскі, рускую мовы, а таксама мову [[эсперанта]]. Апроч афіцыйнага кліента PyBitmessage, карыстальнікі маюць магчымасць ужываць Bitmessage ў практычна любой звычайнай праграме [[Электронная пошта|электроннай пошты]], напрыклад [[Mozilla Thunderbird]] ці [[Outlook Express]], дзякуючы ўбудаванаму [[API]]<ref name="bmwrapper">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ppk_zzjZRIg|title=Ужыванне Bitmessage праз Thunderbird з дапамогай BMWrapper (англ.)|date=16 чэрвеня 2013 года|accessdate=2013-08-03|archive-date=12 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712141855/https://www.youtube.com/watch?v=ppk_zzjZRIg|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.xakep.ru/post/60331/ Журнал «Хакер»: Bitmessage: новая программа для P2P-крипточата] * [http://www.computerra.ru/84927/torchat-vs-bitmessage/ Пишем правильно! Готовые рецепты действительно защищённых персональных коммуникаций] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202044240/http://www.computerra.ru/84927/torchat-vs-bitmessage/ |date=2 лютага 2017 }} // Компьютерра * [http://bitcoinmagazine.com/2855/bitmessage-a-model-for-a-new-web-2-0/ BitMessage: A Model For A New Web 2.0?] // Bitcoin Magazine == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://bitmessage.org/ Афіцыйны сайт] * [https://bitmessage.org/bitmessage.pdf Тэхнічнае апісанне Bitmessage] {{Ананімныя сеткі}} [[Катэгорыя:Ананімныя сеткі]] [[Катэгорыя:Крыптаграфічнае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Свабоднае сеткавае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Свабоднае кросплатформавае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне з ліцэнзіяй MIT]] [[Катэгорыя:Свабоднае праграмнае забеспячэнне, напісанае на Python]] ti1fdfrzqp1zz9im5r3ml1az4b9247d 0 201801 5153032 5044010 2026-06-10T06:28:44Z StarDeg 16311 5153032 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Ласла Краснагаркаі |Арыгінал імя = Krasznahorkai László |Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Венгрыя}} |Род дзейнасці = [[пісьменнік]], навеліст, сцэнарыст |Гады актыўнасці = 1985 — цяперашні час |Кірунак = |Жанр = раман, навела |Мова твораў = |Мова2 = |Дэбют = |Значныя творы = {{Просты спіс|, «Сатанінскае танга» (1985), «Меланхолія супраціву» (1989)}} |Подпіс = |Апісанне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |commons = |Палічка = |Камунікат = }} '''Ла́сла Краснагаркаі''' ({{lang-hu|Krasznahorkai László}}; {{ВД-Прэамбула}}) — венгерскі [[пісьменнік]]. Імгненна ўвайшоў у літаратурную супольнасць [[Венгрыя|Венгрыі]] пасля выдання ў 1985 годзе рамана «Сатанінскае танга». == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1954 годзе ў гарадку Дзьюла на ўсходзе сацыялістычнай [[Венгерская Народная Рэспубліка|Венгрыі]], ля самай мяжы з [[Румынія]]й. Яго бацька Дзьёрдзь Краснагаркаі працаваў юрыстам, а маці Юлія — супрацоўніцай сацзабеспячэння. Бацька мае яўрэйскае паходжанне, сапраўднае прозвішча дзядулі па бацьку было Корын, але ў 1931 годзе ён змяніў яго на Краснагаркаі (у той час была вядома сентыментальная песня пра замак Краснагаркаі — як называлі мясцовыя венгры замак {{нп5|Красна Гурка (замак)|Красна Гурка|sk|Krásna Hôrka}}, што адышоў пасля вайны да [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]). Гэты выбар дзеда, верагодна, збярог сям’ю ад [[Халакост]]а. У 18 гадоў пасля заканчэння гімназіі Ласла прызвалі ў армію, дзе пастаянна атрымліваў пакаранні і трапляў у лагерную турму. Каб пазбегнуць далейшай службы, паступіў ва ўніверсітэт вывучаць права. Хаваючыся ад прызыву, ён вельмі часта змяняў месца жыхарства. Паводле афіцыйных звестак, Краснагаркаі вывучаў права спачатку, з 1973 па 1976 гг. ва ўніверсітэце ў Сегедзе, а затым ў 1976—1978 гадах — у Будапешцкім універсітэце імя Лоранда Этвёша. У 1977 годзе Ласла Краснагаркаі пачаў працаваць у выдавецтве «Gondolat» («Думка»). Тады ж у часопісе «Mozgó Világ» быў надрукаваны яго першы твор — апавяданне «Tebenned hittem» («Я верыў у цябе»). Праз непрыязныя стасункі з паліцыяй у Краснагаркаі адабралі пашпарт, пісьменнік не меў аніякага пашпарта да 1987 года. У 1982 годзе ён кінуў сваю працу ў выдавецтве і стаў вольным пісьменнікам. У 1983 годзе атрымаў нарэшце дыплом па спецыяльнасці «венгерская мова і літаратура». Яго дыпломная праца была прысвечана жыццю і вопыту пісьменніка [[Шандар Мараі|Шандара Мараі]] (1900—1989) пасля яго вымушанага выезду з камуністычнай Венгрыі ў эміграцыю. Вызваліўшыся ад працы і ад вучобы, Краснагаркаі жыў у маленькіх вёсках і гарадах і так напісаў свой першы раман, у якім была гратэскная карыкатура на камуністычную сістэму. [[Файл:Krasznahorkai László, Koppenhága, 1990.jpg|thumb|left| Ласла Краснагаркаі ў 1990 годзе.]] Першы раз Ласла Краснагаркаі трапіў за мяжу камуністычнай Венгрыі ў 1987 годзе, правёўшы год у [[Заходні Берлін|Заходнім Берліне]]. З моманту калапсу камуністычнага блоку ён жыў у розных кутках свету. Між тым часта вяртаецца як у Венгрыю, так і ў Германію, аднак большую частку свайго жыцця праводзіць напераменку ў Францыі, Іспаніі, ЗША, Англіі, Галандыі, Італіі, Грэцыі, Кітаі і Японіі. == Творчасць == у 1985 годзе раман «Сатанінскае танга» (Sátántangó) быў надрукаваны ў адным з выдавецтваў сучаснай літаратуры. Гэты дэбют у вялікім жанры становіцца пачаткам літаратурнай філасофіі Ласла Краснагаркаі. Дзеянне разгортваецца ў занядбанай вёсцы, якая ператварылася ў сімвал дэградацыі, разрухі і духоўнай спустошанасці. Насельнікі — спітыя, бедныя, безнадзейныя людзі, якія жывуць у поўнай ізаляцыі. Усё пачынаецца з чуткі: у вёску вяртаецца Ірым’яш, загінулы два гады таму прыгажун, які некалі стварыў эканамічны цуд у гэтых краях. Але ўваскрэслы можа быць кім заўгодна — збаўцам, ашуканцам або самім сатаной — аўтар робіць гэтыя варыянты роўнаверагоднымі. Яго імя пераклікаецца з прарокам Ераміем, якога называюць прарокам роспачы і спусташэння. Праз апісанне маленькай вёскі аўтар паказвае мадэль позняга сацыялізму, дзе людзі пазбаўленыя волі, адказнасці і надзеі. Героі Краснагаркаі жывуць у стане постапакаліптычнага спакою, калі апакаліпсіс ужо адбыўся, а яны гэтага не заўважылі. Гэта кніга пра бязвыходнасць, закальцаваную ў часе. Пасля «Сатанінскага танга» былі апублікаваныя зборнік навел «Апошняя ласка» (Kegyelmi viszonyok) і раман «Меланхолія супраціву» (Az ellenállás melankóliája). У алегарычным рамане ён расказвае пра тое, як прыезд у неспакойны горад загадкавага цырку з адзіным атракцыёнам — кітом — запускае апакаліптычны хаос і становіцца алегорыяй навязвання звонку таталітарнай ідэалогіі. Раман складаецца ўсяго з аднаго сказа, расцягнутага на 300 старонак. У 1993 годзе раман «Меланхолія супраціву» атрымаў у Германіі ''Bestenliste-Prize'' як лепшая літаратурная праца года. Ад ЗША да Японіі пісьменнік атрымаў толькі дадатную крытыку. [[Сьюзан Зонтаг]] адзначыла: «Ён сучасны венгерскі майстра апакаліпсісу, той каго можна натхнёна параўнаць з [[Мікалай Гогаль|Гогалем]] і [[Герман Мелвіл|Мелвілам]]». [[Вінфрыд Георг Макс Зебальд]] адзначыў: «Універсальны погляд Краснагаркаі канкурыруе з Гогалевымі „Мёртвымі душамі“ і далёка пераўзыходзіць усё напісанае яго сучаснікамі». Знаёмства з далёкаўсходняй культурай і эстэтыкай (пісьменнік жыў у [[Кіёта]] ў 1996, 2000 і 2005 гадах) моцна паўплывалі на яго творчасць, гэтым уражаннямі быў натхнёны і яго раман «Сі-ван-му тут сярод нас» (Seiobo járt odalent) пра мастацтва і прыгажосць, у 17 раздзелах якога, выбудаваных паводле [[паслядоўнасць Фібаначы|паслядоўнасці Фібаначы]], Краснагаркаі паказвае мастакоў і творы розных эпох і краін, аб’яднаныя матывам японскай багіні Сі-ван-му. == Творы == * 1985 «Сатанінскае танга» ''(Sátántangó)'' — раман * 1986 «Апошняя літасць» ''(Kegyelmi viszonyok)'' — навелы * 1989 «Меланхолія супраціву» ''(Az ellenállás melankóliája)'' — раман * 1992 «Палонны Ургі» ''(Az urgai fogoly)'' — навелы * 1999 «Вайна і вайна» ''(Háború és háború)'' — раман * 2003 «З поўначы — гара, з поўдня — возера, з усходу — дарога, з захаду — рака» ''(Északról hegy, Délről tó, Nyugatról utak, Keletről folyó)'' — раман * 2004 «Разруха і смутак у Паднябеснай» ''(Rombolás és bánat az Ég alatt)'' — дакументальны раман аб Кітаі * 2009 «Апошні воўк» ''(Az utolsó farkas)'' — раман * 2010 "" ''(Állatvanbent)'' == Узнагароды == * 1987 [[Прэмія Атылы Ёжэфа]] ''(József Attila-díj)'' * 1992 [[Прэмія Цібора Дзеры]] ''(Déry Tibor-díj)'' * 1993 [[Прэмія Дзюлы Крудзі]] * 1998 [[Прэмія Шандара Мараі]] * 2004 [[Прэмія Кошута]] ''(Kossuth-díj)'' * 2025 [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] == Ацэнкі == Нобелеўскі камітэт вырашыў прысудзіць прэмію пісьменніку, як гаворыцца ў прэс-рэлізе, «за яго пераканаўчую і празорлівую творчасць, якая ва ўмовах апакаліптычнага жаху зноў пацвярджае сілу мастацтва». Нобелеўскі камітэт адзначыў, што Ласла Краснагаркаі — аўтар эпічных твораў у традыцыях Цэнтральнай Еўропы, што цягнуцца ад [[Франц Кафка|Франца Кафкі]] да [[Томас Бернхард|Томаса Бернхарда]] і адрозніваюцца абсурдызмам і гратэскнай празмернасцю. Але ў яго ёсць і іншыя здольнасці: ён таксама звяртаецца да Усходу, набываючы больш сузіральны, тонка вывераны тон. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Нобелеўская прэмія па літаратуры}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Краснагаркаі Ласла}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Венгрыі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Венгерскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Венгрыі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Кошута]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] fpvyi8qd9j35onysjg04m8m3ywkkyan 0 223043 5153127 4471038 2026-06-10T10:55:39Z Rommmmmka 78299 5153127 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Палац |Беларуская назва = Палац Бутрымовічаў |Арыгінальная назва = |Выява = Пiнск,Палац Бутрымовiча, фасад.JPG |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|112Г000539}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Пінск]], вул. [[Вуліца Леніна (Пінск)|Леніна]], 42 |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 06|lat_sec = 53.18 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 06|lon_sec = 47.45 |region = |CoordScale = |На карце = Беларусь Пінск |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[барока]], [[класіцызм]] |Аўтар праекта = [[Караль Шыльдхаўз|К. Шыльдхаўз]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Мацей Бутрымовіч|М. Бутрымовіч]] |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1784 |Заканчэнне будаўніцтва = 1790 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = Butrymovič Palace in Pinsk }} '''Палац Бутрымовічаў ''' — помнік архітэктуры позняга [[барока]] ў [[Пінск]]у. == Гісторыя == [[File:Slowo - 1934, nr 127 Roman Skirmunt - Panie z muru - p 3.jpg|thumb|180px|злева|Артыкул [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Рамана Скірмунта]] «Панны з Муру» ў газеце [[Słowo (1922)|«Słowo»]] (№ 127, 1934 г.)]] Пабудаваны ў 1784—1790 гадах архітэктарам [[Караль Шыльдхаўз|К. Шыльдхаўзам]] для пінскага старосты [[Мацей Бутрымовіч|Мацея Бутрымовіча]] на высокім левым беразе ракі [[Піна]], да якой павернуты дваровым фасадам<ref name="ЛАЗ">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 348 |старонак = 430 |серыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |тыраж = }}</ref>. У XIX і пачатку XX ст. сярод мясцовага насельніцтва меў за свой мураваны «матэрыял» размоўную назву '''«Мур»'''. Пазней у будынку змяшчаўся Палац піянераў і школьнікаў. Адрэстаўраваны ў 2007—2009 гадах. Выкарыстоўваецца як «Палац шлюбу». Помнік рэспубліканскага значэння. == Архітэктура == [[Файл:Будынак былога палаца Бутрымовіча. г. Пінск . Інтэр'еры..jpg|міні|180px|злева|Інтэр’ер]] [[Файл:Палаца Бутрымовіча зверху.JPG|міні|290пкс|Від зверху]] Мураваны П-падобны ў плане будынак з развітым [[цокаль]]ным паверхам, трактаваны з выкарыстаннем элементаў рустоўкі, выглядае лёгкім і гарманічным па прапорцыях<ref name="ЛАЗ"/>. Аднапавярховую сярэднюю частку будынку займаюць парадныя памяшканні з авальнай залай у цэнтры, якая ўтварае [[эркер]] з [[балкон]]ам на галоўным фасадзе. Планіроўка [[анфілада|анфіладная]]. Бакавыя крылы вырашаныя ў двух узроўнях і маюць невялікія жылыя памяшканні ўздоўж калідораў. Знадворны дэкор мае рысы ранняга [[класіцызм]]у. Фасады аздобленыя плоскімі і [[рустоўка|руставанымі]] [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]], [[сандрык]]амі, [[Фрыз (архітэктура)|фрыз]] [[антаблемент]]у — [[трыгліф]]амі і метопамі<ref name="ЛАЗ"/>. Эркер, выкружаныя вуглы і тарцы бакавых крылаў аздобленыя [[калона]]мі і [[паўкалона]]мі [[дарычны ордар|дарычнага ордара]]<ref name="ЛАЗ"/>. Яны крыху рассунуты ў бакі, што дазваляе акцэнтаваць увагу на ўваходзе і паўкруглым акне над ім<ref name="ЛАЗ"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} * Zbigniew Hauser, Nowy ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Białorusi, Warszawa 2005, ISBN 83-87654-25-6 * Grzegorz Rąkowski, Polesia czar, Oficyna Wydawnicza «Rewasz», Pruszków 2001, ISBN 83-85557-92-X == Спасылкі == {{ГККРБ|112Г000539}} {{Commons|Category:}} * {{radzima|943}} * {{ГБ|http://globustut.by/pinsk/index.htm#palace}} * [http://euroradio.fm/u-pinsku-rekanstruyavali-palac-butrymovichau-xvii-stagoddzya У Пінску рэканструявалі палац Бутрымовічаў XVII стагоддзя] * [http://tv.sb.by/kultura-2/article/muzeynaya-prem-era.html Новая экспазіцыя адкрылася ў Палацы Бутрымовіча ў Пінску] * {{Архіварта|palac-butrymovichau}} [[Катэгорыя:Славутасці Пінска]] [[Катэгорыя:Палацы Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Пінска ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Бутрымовічы]] [[Катэгорыя:1790 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Пінск)]] 5ylabw62zomfiu4w5pn5mxi7y6y3606 0 229001 5152980 5144218 2026-06-09T19:43:58Z Pabojnia 135280 /* Перадгісторыя */ афармленне 5152980 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |выява = [[File:Official cover art for Bioshock Infinite.jpg|275px]] |подпіс = Вокладка, на якой галоўны герой гульні Букер Дэ Віт. |распрацоўшчык = {{нп5|Irrational Games|Irrational Games|en|Irrational Games}}{{efn|Некаторыя работы былі зробленыя кампаніяй «''2K Australia''».<ref>{{cite web |url=http://www.polygon.com/2013/2/12/3979724/2k-australias-role-in-bioshock-infinite-development |title=2K Australia's role in BioShock Infinite's development |last=Pitcher |first=Jenna |work=Polygon |publisher=Vox Media |date=February 12, 2013 |accessdate=September 17, 2014 }}</ref>. Перанос гульні пад Mac OS X зроблены «''{{нп5|Aspyr|Aspyr|en|Aspyr}}''»<ref name="Aspyr"/>.}} |даты выпуску = '''Windows, PS3, X360'''<br />26 сакавіка 2013<br />'''OS X'''<br />29 жніўня 2013<br/>'''Linux'''<br/>17 сакавіка 2015 }} '''«BioShóck Ínfinite»''' — шутар ад першай асобы, распрацаваны кампаніяй «{{нп5|Irrational Games|Irrational Games|en|Irrational Games}}» і выдадзены «{{нп5|2K Games|2K Games|en|2K Games}}». Ён быў выпушчаны ва ўсім свеце для «[[Microsoft Windows]]», «[[PlayStation 3]]» і «[[Xbox 360]]» [[26 сакавіка]] [[2013]] года, порт для «OS X» ад кампаніі «{{нп5|Aspyr|Aspyr|en|Aspyr}}» быў выпушчаны [[29 жніўня]] 2013 года, порт для «Linux» быў выпушчаны [[17 сакавіка]] [[2015]] года. «Infinite» — гэта трэцяя гульня ў «{{нп5|BioShock, серыя|серыі BioShock|en|BioShock (series)}}», але яе сюжэтная лінія не з’яўляецца часткай сюжэтнай лініі папярэдніх гульняў «BioShock». Канцэпцыя геймплэю аналагічная папярэднім гульням. «Irrational Games» і {{нп5|Кен Левін|Кен Левін|en|Ken Levine (game developer)}} базавалі гульню на гістарычных падзеях пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]], напрыклад, [[Сусветная выстаўка (1893)|Калумбаўскай выстаўцы 1893 года]], і на аснове канцэпцыі {{нп5|амерыканская выключнасць|амерыканскай выключнасці|ru|Американская исключительность}}, а таксама ўплыве ад пазнейшых падзей, напрыклад, {{нп5|рух «Захапі»|руху «Захапі»|en|Occupy movement}}. Падзеі гульні адбываюцца ў [[1912]] годзе. Галоўны герой, былы агент {{нп5|Пінкертан|Пінкертана|en|Pinkerton (detective agency)}} Букер Дэ Віт пасланы да плаваючага ў паветры горада Калумбія, каб знайсці маладую жанчыну Элізабет, якая знаходзіцца там у палоне большую частку свайго жыцця. Хоць Букер ратуе Элізабет, пара становіцца звязанай з супрацьстаялымі групоўкамі горада: {{нп5|Натывізм, палітыка|натывістычнымі|en|Nativism (politics)}} і {{нп5|элітызм|элітычнымі|en|Elitism}} заснавальнікамі, якія кіруюць Калумбіяй і імкнуцца захаваць свае прывілеі для белых амерыканцаў, і «Vox Populi», падземнымі [[Паўстанне|паўстанцамі]], якія прадстаўляюць {{нп5|найніжэйшы клас|найніжэйшы клас|en|Underclass}} горада. Падчас гэтага канфлікту Букер даведваецца, што Элізабет валодае дзіўнымі здольнасцямі маніпуляваць «''разрывамі''» ў прасторава-часовым кантынууме і неўзабаве выяўляе, што гэтыя здольнасці маюць вялізнае значэнне для цёмных таямніц горада. Гулец кіруе Букерам Дэ Вітам на працягу ўсёй гульні, АІ-кантраляваная Элізабет яму дапамагае. Як і ў папярэдніх гульнях «BioShock», гулец выкарыстоўвае камбінацыі зброі і адзення, якія называецца «Gears». Яны прапануюць унікальныя атрыбуты і псіхакінетычныя здольнасці. Сілы Элізабет таксама могуць быць выкарыстаныя, каб дапамагчы ў барацьбе з варожымі сіламі. У адрозненні ад абмежаваных прастор падводнага горада «{{comment|Rapture|Захапленне}}», адкрытасць Калумбіі прадугледжвае больш дынамічнага бою, уключаючы баі, якія праходзіць на {{нп5|амерыканскія горкі|амерыканскіх горках|en|Roller coaster}}, якія з’яўляюцца чыгуначнай сістэмай горада. Загружаны кантэнт для гульні ўключае ў сябе дадатковую місію «[[BioShock Infinite: Burial at Sea|Burial at Sea]]», якая звязвае сюжэт «Infinite» з сюжэтам арыгінальнай гульні «BioShock». Гульня атрымала больш за 85 узнагарод на E3 2011, у тым ліку «Best of Show» з «{{нп5|Game Critics Awards|Game Critics Awards|en|Game Critics Awards}}». «BioShock Infinite» атрымала добрыя водгукі крытыкаў. У прыватнасці, пахвалы тычыліся яе сюжэту і візуальнага дызайнерскага мастацтва. Паводле водгуку «[[Metacritic]]» гэта трэцяя па рэйтынгах відэагульня 2013 года. На працягу двух месяцаў з моманту выпуску было прададзена больш за {{nobr|3 700 000}} фізічных копій, увогуле былі прададзены больш за 6 мільёнаў копій. У канцы года гульня выйграла некалькі ўзнагарод, у тым ліку «Гульня года» паводле некалькіх гульнявых выданняў. == Апісанне == === Перадгісторыя === [[File:Bioshock-infinite-columbia.jpg|left|thumb|Падзеі «''BioShock Infinite''» адбываюцца ў лятаючым [[стымпанк]]-горадзе Калумбія<ref>{{Cite web | url = http://popstyle.ew.com/2013/04/09/bioshock-infinite-the-steampunk-style-floating-city-the-virtual-actress-and-more-design-notes/ | title = 'BioShock Infinite': The steampunk style floating city, the 'virtual actress,' and more design notes | first = Nakisha | last = Williams | date= April 9, 2013 | accessdate = February 8, 2014 | work = Entertainment Weekly }}</ref>.]] Падзеі «''BioShock Infinite''» адбываюцца ў [[1912]] годзе ў выдуманым горадзе Калумбія, які вісіць у паветры з-за камбінацыі гіганцкіх [[Дырыжабль|дырыжабляў]], паветраных шароў, рэактараў, паветраных вінтоў, і ў асноўным «''квантавай левітацыі''»<ref name="quantum levitation">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Downtown Emporia | quote = '''Rosalind Lutece (via Voxophone)''': "I had trapped the atom in the mid-air. Colleagues called my Lutece Field quantum levitation, but in fact, it was nothing of the sort. Magicians levitate - my atom simply failed to fall. If an atom could be suspended indefinitely, well-- why not an apple? If an apple, why not a city?"}}</ref>. Названы ў гонар {{нп5|Калумбія, сімвал|жаночай персаніфікацыі|en|Columbia (name)}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў]]<ref>{{Cite web | url = http://kotaku.com/5989001/even-in-the-next-bioshock-america-was-a-woman-but-not-a-nice-one | title = Even in BioShock Infinite's Alternate History, America Was a Woman. But Not a Nice One. | first = Evan | last =Narcisse | date= March 6, 2013 | accessdate = November 1, 2013 | publisher = Kotaku }}</ref>, горад Калумбія быў заснаваны самаабвешчаным [[прарок]]ам Закарыяй Хэйлі Комстакам, які выкарыстаў свае сувязі ў [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэсе]], каб амерыканскі ўрад пабудаваў яго<ref name="archangel"/><ref name="Congress">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Battleship Bay | quote = '''Zachary Hale Comstock (via Voxophone)''': "As the months and years turned to memories, so did the men of Congress turn to righteousness. And through the technology of men, the dollars of Washington, the Lord worked his will upon Columbia and raised her high above the Sodom below."}}</ref>. Урад хацеў, каб Калумбія служыла лятаючай [[Сусветная выстаўка|Сусветнай выстаўкай]] і ў якасці ўзору поспеху амерыканскай выключнасці для астатняй часткі свету<ref name="Infinite official"/>. Горад быў запушчаны падчас [[Сусветная выстаўка (1893)|Калумбаўскай выстаўкі]] ў [[1893]] годзе<ref name="youtube columbia"/>, а затым быў адпраўлены да далёкіх берагоў, падарожнічаючы з кантынента на кантынент<ref name="Infinite official"/>. Калумбія першапачаткова разглядаецца як гонар Злучаных Штатаў, але паміж амерыканскім урадам і горадам расце напружанасць. У [[1901]] годзе, насуперак жаданню ўрада, Калумбія жорстка паклала канец [[Іхэтуаньскае паўстанне|паўстанню іхэтуаняў]] у [[Пекін]]е<ref name="youtube columbia"/>. Гэта падзея паказала плывучы горад як добра ўзброены паветраны [[лінкар]], здольны выклікаць разбурэнні па ўсім свеце<ref name="Infinite official"/>. Амерыканскі ўрад запатрабаваў вярнуць Калумбію пад суверэнітэт ЗША, аднак у адказ Калумбія выйшла са складу Злучаных Штатаў і знікла ў аблоках, яе месцазнаходжанне неўзабаве стала невядомым<ref name="youtube columbia">{{cite web | url = http://www.youtube.com/watch?v=9tMjyGJdzwk | title = Columbia: A Modern Day Icarus? | first = | last = Irrational Games | date =January 28, 2013 | accessdate = November 11, 2013 | publisher = [[YouTube]] }}</ref>. Свабодны ад уплыву звонку, Комстак стаў мець поўны кантроль над горадам, ператварыўшы яго з лятаючай сусветнай выстаўкі ў [[Тэакратыя|тэакратычную]] {{нп5|Паліцэйская дзяржава|паліцэйскую дзяржаву|ru|Полицейское государство}}. Пад кіраўніцтвам Комстака ў Калумбіі склалася псеўда[[Хрысціянства|хрысціянскае]] [[Утопія|ўтапічнае]] грамадства, якое пакланялася яму як чароўнай прароцкай фігуры і бацькам-заснавальнікам Злучаных Штатаў як святым<ref name="NPR"/>. Нягледзячы на відавочны ўтапізм Калумбіі, неўзабаве паказваецца схаваная [[антыўтопія]]<ref>{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/394098/interviews/interview-bioshock-infinite-designer-on-utopias-and-dystopias/ | title = Interview: BioShock Infinite designer on utopias and dystopias | first = Shaun | last= Prescott | date = March 4, 2013 | accessdate = November 5, 2013 | work = Computer and Video Games }}</ref>. У горадзе шырока распаўсюджаныя інстытуцыянальны [[расізм]] і [[элітызм]], перавага {{нп5|белыя людзі|белых|en|White people}}, найвышэйшых і сярэдніх класаў узведзена ўрадам у ранг закона<ref>{{cite web | url = http://www.insidegamingdaily.com/2011/05/23/e3-2011-irrationals-tim-gerritsen-on-bioshock-infinite/ | title = E3 2011: Irrational’s Tim Gerritsen on BioShock Infinite | first = Billy | last= Shibley | date = May 23, 2011 | accessdate = December 26, 2013 | publisher = Machinima.com }}</ref>. Нягледзячы на курс на расавую чысціню ў Калумбіі, людзі расавых меншасцей у горадзе прысутнічаюць, але толькі ў якасці крыніцы таннай працоўнай сілы. Яны — найніжэйшы клас Калумбіі, служаць у асноўным у якасці рабоў ці наёмных служачых<ref>{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Raffle Square | quote = '''Jeremiah Fink (via Voxophone)''': "I told you, Comstock – you sell ‘em paradise, and the customers expect cherubs for every chore! No menials in God’s kingdom! Well, I’ve a man in Georgia who’ll lease us as many Negro convicts as you can board! Why, you can say they’re simple souls, in penance for rising above their station. Whatever eases your conscience, I suppose."}}</ref>. Расавая [[сегрэгацыя]] мае моцныя пазіцыі ў горадзе, напрыклад, Букер Дэ Віт бачыць, як міжрасавыя пары сутыкаюцца з рызыкай грамадскага пабівання камянямі<ref>{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/games/2013/04/09/bioshock-infinite-review-xbox-360-version/ | title = BioShock Infinite Review - Xbox 360 Version | page = 1 | first = Daniel | last= Nye Griffithst | date = April 9, 2013 | accessdate = February 8, 2013 | work = [[Forbes]] }}</ref>. Да падзей гульні расавыя напружанасць узрасла да пункту кіпення, Калумбія знаходзіцца на мяжы грамадзянскай вайны паміж кіруючымі «''Заснавальнікамі''» і баевікамі «''Vox Populi''» — дзвюма фракцыямі абсалютна процілеглых ідэалогій<ref>{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Finkton Docks | quote = '''Daisy Fitzroy''': "There's already a fight, DeWitt. Only question is, whose side are you on? Comstock is the god of the white man, the rich man, the pitiless man. But if you believe in common folk, then join the Vox. If you believe in the righteous folk, then join the Vox."}}</ref>. «''Заснавальнікі''» на чале з Комстакам з’яўляюцца пераважнай палітычнай фракцыяй у горадзе і кіраўнікамі Калумбіі. Яны — расісцкія ультра[[нацыяналізм|нацыяналісты]], якія імкнуцца захаваць ільготы Калумбіі выключна для белых амерыканскіх грамадзян, адмаўляючы ў такім жа праве замежнікам<ref>{{cite web | url = http://gameinformer.com/b/news/archive/2010/09/12/columbia-a-city-divided.aspx | title = Columbia: A City Divided | page = 1 | work = Game Informer | date = September 12, 2010 | accessdate = September 12, 2010 | first = Matt | last = Bertz | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100916192511/http://gameinformer.com/b/news/archive/2010/09/12/columbia-a-city-divided.aspx | archivedate = 16 верасня 2010 | url-status = dead }}</ref>. «''Vox Populi''» ({{lang-la|''Голас народа''}}), на чале з Дэйзі Фіцрой — група супраціўлення, якая змагаецца, каб аднавіць правы Калумбійскага грамадзянства для людзей усіх рас і рэлігій. Тым не менш, гады жорсткай барацьбы ператварылі іх барацьбу са сляпой нянавісці ў больш жорсткія і зверскія метады<ref>{{cite web | url = http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2010/09/12/columbia-a-city-divided.aspx?PostPageIndex=2 | title = Columbia: A City Divided | page = 2 | work = Game Informer | date = September 12, 2010 | accessdate = September 12, 2010 | first = Matt | last = Bertz | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100916190757/http://gameinformer.com/b/news/archive/2010/09/12/columbia-a-city-divided.aspx?PostPageIndex=2 | archivedate = 16 верасня 2010 | url-status = dead }}</ref>. У дадатак да ўнутранай барацьбы, Калумбія разбураецца «''разрывамі''» ў [[Прастора-час|прасторы-часу]]<ref name="1up preview tears">{{cite web | url = http://www.1up.com/previews/bioshock-infinite-gameplay-1912-1983?pager.offset=0 | title = BioShock Infinite Jumps From 1912 to 1983 And Back | first = Thierry | last = Nguyen | date = May 23, 2011 | accessdate = May 23, 2011 | publisher = 1UP.com | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121019163014/http://www.1up.com/previews/bioshock-infinite-gameplay-1912-1983?pager.offset=0 | archivedate = 19 кастрычніка 2012 | url-status = dead }}</ref>. Будучы вынікам мінулых навуковых эксперыментаў, гэтыя разрывы выяўляюць альтэрнатыўныя сусветы і дазваляюць узаемадзейнічаць з імі<ref>{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Emporia | quote = '''Rosalind Lutece (via Voxophone)''': "Brother, what Comstock failed to understand is that our contraption is a window not into prophecy, but probability. But his money means the Lutece Field cannot become the Lutece Tear -- a window between worlds. A window through which you and I might finally be together."}}</ref>. У той час як большасць калумбійскіх грамадзян лічаць гэтыя разрывы простай цікаўнасцю, некаторыя людзі эксплуатуюць іх для стварэння радыкальна новых відаў зброі і тэхналогій<ref>{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = The Factory | quote = '''Jeremiah Fink (via Voxophone)''': "These holes have shown me yet another wonder, though I've yet to see the application for it. They illuminate a merger of machine and man that is somehow the lesser, yet the greater, of both parties. The process seems to be irreversible. Perhaps, though, Comstock will have some need of this kind of thing to keep watch in that tower of his."}}</ref>, іншыя жа праз іх прыносяць футурыстычную музыку і песні і граюць яе на састарэлых прайгравальніках Калумбіі 1912 года<ref name="wired music">{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2012/12/bioshock-infinite-music/ | title = If You Leave Me, I’ll Die: 9 Popular Songs That Unlock BioShock Infinite‘s Mysteries | work = Wired | date = December 8, 2012 | accessdate = December 9, 2012 | first = Chris | last = Kohler }}</ref><ref>{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Downtown Emporia | quote = '''Jeremiah Fink (via Voxophone)''': "Dear brother, these holes in the thin air continue to pay dividends. I know not which musician you borrow your notes from, but if he has half the genius of the biologist I now observe, well...then you are to be the Mozart of Columbia."}}</ref>. Як у «''BioShock''» і «''[[BioShock 2]]''», гулец можа знайсці аўдыёчасопісы — «''Voxophones''»— і кінапраектары — «''Kinetoscopes''». Яны пашыраюць гісторыю да тых падзей, якія адбываюцца ў гульні<ref name="polygon fixes">{{cite web | url = http://www.polygon.com/2013/1/17/3886934/bioshock-infinite-will-fix-the-faults-of-its-predecessors-system-of | title = Bioshock Infinite will fix the faults of its predecessor's system of choice | first = Emily | last = Gera | date = January 17, 2013 | accessdate = January 18, 2013 | publisher = Polygon }}</ref>. Хоць дзеянні гульні адбываюцца да падзей папярэдніх двух гульняў («''BioShock''», падзеі якой адбываюцца ў 1960 годзе і «''BioShock 2''» 1968 года), пытанне таго, ці адбываецца «''Infinite''» у гэтай жа часовай лініі, застаецца без адказу<ref name="rps levine interview">{{cite web | url = http://www.rockpapershotgun.com/2010/08/13/the-bioshock-infinite-ken-levine-interview/#more-35892 | title = The Bioshock: Infinite Ken Levine Interview | first = Kieron | last = Gillen | date = August 13, 2010 | accessdate = August 13, 2010 | publisher = Rock Paper Shotgun }}</ref>. === Персанажы === [[Выява:BioShock-Infinite-Revenge-Of-the-Jedi.jpg|thumb|upright=1.2|Элізабет адкрывае разрыў у Парыж 1980-х.]] Гулец кіруе галоўным героем Букерам Дэ Вітам (голас — {{нп5|Трой Бэйкер||en|Troy Baker}}), апальным членам Нацыянальнага Дэтэктыўнага агенцтва Пінкертан, эмацыйна спустошаным ад актаў гвалту, якія ён здзейсніў у {{нп5|бойня на ручаі Вундэд-Ні|бойні пры Вундэд-Ні|en|Wounded Knee Massacre}}<ref>{{cite web | url = http://www.digitaltrends.com/gaming/irrational-games-will-offer-fans-an-alternative-to-bioshock-infinites-cover-art/ | title = Irrational Games will offer fans an alternative to BioShock Infinite's cover art | first = Adam | last = Rosenberg | date = December 10, 2012 | accessdate = December 18, 2012 | publisher = Digital Trends }}</ref>. Сутыкнуўшыся з гульнявымі даўгамі, ён адпраўляецца ў Калумбію, каб выратаваць Элізабет ({{нп5|Кортні Дрэйпер||en|Courtnee Draper}}) — маладую жанчыну, якая знаходзіцца там у няволі з дзяцінства і мае магчымасць адкрываць разрывы<ref name="Infinite official"/><ref name="ign preview songbird">{{cite web | url = http://pc.ign.com/articles/116/1169837p1.html | title = E3 2011: BioShock Infinite – Beware the Songbird | first = Hilary | last= Goldstein | date = May 23, 2011 | accessdate = May 24, 2011 | publisher = [[IGN]] }}</ref>. Яе ўтрымлівае «''Songbird''» (Салавей) — вялікая робат-птушка, якая была яе сябрам, запраграмаваная, каб адчуваць, калі Элізабет здзейсніць спробу ўцёкаў<ref name="ign preview songbird"/>. «''Бацька''» Закарыя Хейлі Комстак (Кіф Вандэнхойвель), галоўны антаганіст, з’яўляецца заснавальнікам Калумбіі і лідарам Заснавальнікаў, якія кіруюць горадам<ref name="archangel">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Welcome Center | quote = '''Zachary Hale Comstock (via Voxophone)''': And then, the archangel showed a vision: a city, lighter than air. I asked her, 'Why do you show this to me, archangel? I'm not a strong man. I'm not a righteous man. I am not a holy man.' And she told me the most remarkable thing: "You're right, Prophet. But if grace is within the grasp of one such as you, how can anyone else not see it in themselves?"}}</ref>. Паважаны як «''Прарок''», Комстак захоўвае сваю ўладу ў горадзе праз магутны [[культ асобы]], заснаваны на хрысціянстве і айцах-заснавальніках Злучаных Штатаў<ref name="NPR">{{cite web | url = http://www.npr.org/blogs/alltechconsidered/2013/04/01/175911265/bioshock-infinite-a-first-person-shooter-a-tragic-play | title = 'Bioshock Infinite': A First-Person Shooter, A Tragic Play | first = Laura | last = Sydell | date = April 1, 2013 | accessdate = April 1, 2013 | publisher = NPR }}</ref><ref name="40deaths">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Downtown Emporia | quote = '''Lady Comstock (via Voxophone)''': Tonight, the Prophet moved against his political enemies. He preaches mercy, but forty souls lie tonight dead, in unmarked graves. If a man was ever unworthy of grace, it would be my husband. But when I was beyond redemption, he offered it anyway. How can I deny forgiveness to one who, with love, granted it to me?}}</ref>. Заснавальнікі супрацьстаяць «''Vox Populi''» на чале з Дэйзі Фіцрой (Кімберлі Брукс). Першапачаткова пакаёўка ў доме Комстака, Фіцрой збягае пасля таго, як яна была пакарана Комстакам за забойства яго жонкі<ref name="scapegoat">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Bull House Impound | quote = '''Daisy Fitzroy (via Voxophone)''': They argued somethin' fierce at night—Lady Comstock and the Prophet. Could never make out what it was about from my bunk, though. After the worst, I see she ain't left for morning prayer...so I crept upstairs to check in on her. And like a fool...I lingered. "Scullery maid" was what they called me when I walked into Comstock House. "Murderer" was what they shouted when I ran out.}}</ref>. Неўзабаве пасля ўцёкаў яна фарміруе «''Vox Populi''» і становіцца яго лідарам з-за нянавісці да метадаў Заснавальнікаў<ref name="fitzroy fear">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = The Hall of Heroes | quote = '''Daisy Fitzroy (via Voxophone)''': The one thing people need to learn is that fear is the antidote to fear. I don't want to be a part of their world. I don't want to be a part of their culture, their politics, their people. The sun is setting on their world, and soon enough, all they gon'[na] see...is the dark.}}</ref> Роберт (Олівер Вагер) і Разалінда Лютэс (Джэніфер Хейлі) — дзве таямнічыя асобы, якія накіроўваюць Букера ў Калумбію і з’яўляюцца на працягу ўсяго яго падарожжа. Хоць яны выглядаюць як блізняты, яны паказваюцца, як адзін і той жа чалавек, але з дзвюх розных рэальнасцей, здолеўшы высветліць, як пераступіць праз рэальнасць. Разалінда паказана адным з тэхналагічных цудаў, якія трымаюць на плаву Калумбію<ref name="forbes ending">{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/insertcoin/2013/03/27/an-attempt-to-understand-bioshock-infinites-brilliant-and-bizarre-ending/ | title = An Attempt to Understand BioShock Infinite's Brilliant and Bizarre Ending | work = Forbes | first = Paul | last = Tassi | date = March 27, 2013 | accessdate = March 27, 2013 }}</ref><ref name="lutece deaths">{{cite video game | title = BioShock Infinite | developer = Irrational Games | publisher = 2K Games | date = March 26, 2013 | level = Downtown Emporia | quote = '''Rosalind Lutece (via Voxophone)''': Comstock has sabotaged our contraption. Yet, we are not dead. A theory: we are scattered amongst the possibility space. But my brother and I are together, and so, I am content. He is not. The business with the girl lies unresolved. But perhaps there is one who can finish it in our stead.}}</ref> === Сюжэт === У 1912 годзе Роберт і Разалінда Лютэс вязуць Букера Дэ Віта да маяка на востраве ля ўзбярэжжа [[Мэн (штат)|штата Мэн]]. Букеру паведамілі: «''прывядзеш нам дзяўчыну, мы даруем доўг''». Букер уваходзіць у маяк, які апыняецца ракетнай шахтай. Яна транспартуе яго ў Калумбію<ref>{{cite video game|title=BioShock Infinite|developer=Irrational Games|publisher=2K Games|date=March 26, 2013|level=|quote=}}</ref> Букер прыбывае на ярмарку і сутыкаецца з гарадскімі ўладамі. Вызваліўшы Элізабет з яе вежы, Букер ухіляецца ад «''Songbird''». Дасягнуўшы дырыжабля, Букер абяцае ўзяць Элізабет у Парыж; калі яна разумее, што яны збіраюцца ў Нью-Ёрк, каб Букеру прабачылі доўг, яна б’е яго і ён страчае прытомнасць. Букер прачынаецца, а дырыжабль ужо пад кантролем Дэйзі Фіцрой і «''Vox Populi''», якія прапануюць вярнуць карабель, калі Букер аднавіць пастаўкі зброі<ref name="eurogamer dec2012 preview">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2012-12-07-bioshock-infinite-preview-back-on-track | title = BioShock Infinite preview: back on track? | first = Jeffrey | last = Mutelef | date = December 7, 2012 | accessdate = December 7, 2012 | publisher = Eurogamer }}</ref><ref>{{cite web | url = http://popwatch.ew.com/2012/12/07/bioshock-infinite-snap-judgement/ | title = 'Bioshock Infinite' snap judgment: Taking to the skies, and taking on religion and race | first = Adam | last = Vary | date = December 7, 2012 | accessdate = December 9, 2012 | work = Entertainment Weekly | archive-date = 9 снежня 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121209012207/http://popwatch.ew.com/2012/12/07/bioshock-infinite-snap-judgement/ | url-status = dead }}</ref>. Пасля знаходжання Элізабет Букер становіцца яе абаронцам. Элізабет дэманструе сваю здольнасць адкрываць разрывы, але змены рэальнасці наносяць вялікую шкоду прасторы-часу Калумбіі і свету ў цэлым. Адкрыты разрыў прыводзіць іх у свет, дзе Букер — пакутнік «''Vox Populi''», «''ахвяра''» якога выклікала адкрытую вайну паміж Заснавальнікамі і «''Vox Populi''». Сутыкнуўшыся ў альтэрнатыўнай рэальнасці з «''жывым Букерам''», Фіцрой, перакананая, што ён «''альбо самазванец або прывід''», абарочвае яе сілы супраць Букера. З дапамогай Букера Элізабет забівае Фіцрой, каб прадухіліць яе ад забойства хлопчыка-Заснавальніка. Калі галоўныя героі спрабуюць з’ехаць дырыжаблем, «''Songbird''» атакуе іх і яны церпяць крах, трапляючы назад у Калумбію. Працягваючы свой шлях, яны даведваюцца гісторыю заснавання горада: Закарыя Хейлі Комстак наняў двайнятаў Лютэс, каб пабудаваць прыладу «''Сіфон''» для змяншэння сіл Элізабет, якая з’яўляецца прыёмнай дачкой Комстака; і Комстак планаваў забіць сваю жонку і Лютэсаў, каб схаваць праўду. Элізабет захопліваецца «''Songbird''», Букер трапляе ў будучыню, дзе бачыць пажылую Элізабет; яна тлумачыць, што, так як Букер не спыніў «''Songbird''», яна пакутавала дзесяцігоддзямі ад катаванняў і прамывання мазгоў, успадкоўваючы метады Комстака па вядзенні вайны ў свеце. Тлумачачы, што «''Songbird''» заўсёды прадухіляў яго папярэднія спробы выратавання, Элізабет просіць Букера, каб ён спыніў «''Songbird''» песняй і вяртае яго ў цяперашні час<ref name="eurogamer ending"/>. Букер знаходзіць сапраўдную Элізабет і пара пераследуе Комстака каля дырыжабля. Комстак патрабуе ад Букера растлумачыць Элізабет яе мінулае; разгневаны Букер топіць Комстака. Букер адмаўляе веданне аб зніклым мезенцы Элізабет, але яна сцвярджае, што ён проста забыўся. Кіруючы «''Songbird''», пара адбівае атаку «''Vox Populi''» перад тым, як «''Songbird''» знішчае «''Сіфон''». Здольнасці Элізабет цалкам абуджаюцца, што дазваляе ёй адкрыць разрыў і транспартаваць іх у падводны горад «''[[Захапленне (BioShock)|Захапленне]]''»{{efn|Незразумела, гэта «''Захапленне''» з дзвюх папярэдніх гульняў «''BioShock''» ці не. Дыялог у загружаным эпізодзе «''Burial At Sea''» мяркуе, што ''Захапленне'' ў «''BioShock''», «''BioShock Infinite''», і «''Burial At Sea''» можа быць з таго ж сусвету.}}. Букер і Элізабет матэрыялізуюцца ўнутры горада, адкуль яны бачаць «''Songbird''», раздушанага за кошт ціску вады<ref name="kotaku songbird villain">{{cite web | url = http://kotaku.com/seeing-through-the-eyes-of-a-bioshock-infinite-villain-464782887 | title = Seeing Through The Eyes Of A BioShock Infinite Villain | first = Tina | last = Amini | date = April 1, 2013 | accessdate = April 1, 2013 | publisher = Kotaku }}</ref>. Элізабет сустракаецца з Букерам ля маяка, тлумачачы, што ёсць незлічонае мноства альтэрнатыўных маякоў і версій Букера і Элізабет; яны знаходзяцца ў адной з бясконцых магчымых рэальнасцей у залежнасці ад іх выбару<ref>{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2013/04/bioshock-infinite-spoilers/ | title = Letters From Columbia: Breaking Down BioShock Infinite | work = Wired | first = Chris | last = Kohler | date = April 3, 2013 | accessdate = April 3, 2013 }}</ref>. Яна расказвае, што 8 кастрычніка 1893 года Роберт Лютэс падышоў да Букера ад імя Комстака з просьбай, што ён «''дае нам дзяўчынку, а мы прабачаем доўг''», спасылаючыся на дачку Букера, Ану Дэ Віт (менавіта надпіс «''AD''» вытатуіраваны на руцэ Букера). Букер неахвотна пагадзіўся, але неўзабаве пагнаўся за Лютэсам; Комстак ледзь паспеў збегчы праз разрыў, яго закрыццё разарвала палец Аны. Комстак выгадаваў Ану як родную дачку, Элізабет, і з-за яе адсечанага пальца яна існуе ў дзвюх рэальнасцях адначасова. Гэта дазваляе ёй ствараць разрывы і перамяшчацца паміж імі<ref name="cvg ending">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/399176/bioshock-infinite-ending-explained/ | title = Unlocking the secrets and mysteries behind BioShock Infinite | first = Andy | last = Kelly | date = April 5, 2013 | accessdate = April 5, 2013 | work = Computer and Video Games }}</ref>. Роберт Лютэс, разгневаны дзеяннямі Комстака, пераканаў Разалінду дапамагчы яму прывесці Букера ў рэальнасць, дзе існуе Калумбія, каб выратаваць Элізабет<ref name="lutece deaths"/><ref name="cvg ending"/>. Элізабет тлумачыць, што Комстак заўсёды застанецца жывым у альтэрнатыўных сусветах, паколькі Лютэсы стварылі розныя сусветы для Букера шмат разоў, каб паспрабаваць скончыць цыкл<ref name="eurogamer ending">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-04-04-bioshock-infinite-ending-explained | title = BioShock Infinite ending explained | first = Tom | last = Phillips | date = April 4, 2013 | accessdate = April 4, 2013 | publisher = Eurogamer }}</ref>. Каб спыніць Комстака, патрабуецца ўмяшанне ў яго нараджэнне. Элізабет пераносіць Букера назад у часе, менавіта ў той момант, калі ён прыняў хрышчэнне ў надзеі загладзіць грахі, учыненыя ў Вундэд-Ні; яна тлумачыць, што ў той час, як Букер перадумаў, некаторыя альтэрнатыўныя Букеры прынялі хрышчэнне і адрадзіліся як «''Закарыя Комстак''»<ref name="eurogamer ending"/>. Комстак, якому пазней становіцца вядома пра яго сувязь з Букерам і машыну Лютэсаў, выкраў Ану, каб забяспечыць Калумбію біялагічным спадчыннікам. Аны з розных сусветаў топяць Букера, прадухіляючы яго выбар і, такім чынам, прадухіляючы існаванне Комстака. Адна за адной, Элізабет пачынаюць знікаць і экран становіцца чорным<ref name="cvg ending"/>. У сцэны пасля цітраў Букер{{efn|Гульня не ўдакладняе, гэта тая ж версія Букера, якой гуляў гулец або гэта Букер з другой альтэрнатыўнай рэальнасці.}} абуджаецца ў сваёй кватэры 8 кастрычніка 1893 года. Ён кліча Ану і адчыняе дзверы ў яе пакой, але экран становіцца чорным<ref name="cvg ending"/>. == Геймплэй == Як «''BioShock''» і «''BioShock 2''», «''BioShock Infinite''» — шутар ад першай асобы з ролевымі элементамі. У адрозненне ад абмежаваных прастор «''Rapture''» у папярэдніх гульнях «''BioShock''», асяроддзе Калумбіі забяспечвае большую дынамічнасць баявых задач у «''Infinite''»<ref name="cvg combat">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/347753/interviews/bioshock-infinite-combat-has-evolved-in-a-very-substantial-way/ | title = BioShock Infinite: 'Combat has evolved in a very substantial way' | first = Tom | last = Ivan | date = May 25, 2012 | accessdate = May 27, 2012 | work = Computer and Video Games }}</ref>. Гулец павінен прайсці Калумбію, выкарыстоўваючы зброю і разнастайныя прылады выканання задач. Гулец можа несці толькі два віды зброі, у той жа час<ref name="manual">{{cite book|editor=Irrational Games|year=2013|title=BioShock Infinite manual|edition=US Xbox 360|publisher=2K Games}}</ref>{{rp|7}} можа збіраць іншыя віды зброі і боепрыпасаў са зрынутых ворагаў або ў выпадковых месцах па ўсім горадзе. У дадатак да яго здароўя Букер таксама абсталяваны шчытом. Пры пашкоджанні шчыт аднаўляецца пасля некалькіх секунд, у той час як здароўе можа быць папоўнена з аптэчкі або прадуктаў харчавання<ref name="manual"/>{{rp|2}}. Калі Букер памірае, гулец адраджаецца ў бяспечнай зоне, але губляе невялікую колькасць грошай. Букер аднаўляе часткова здароўе і боепрыпасы, у той час як мясцовыя ворагі таксама часткова вылечваюцца. Гулец можа акрыяць ад смерці шмат разоў, але тады ён страціць усе свае грошы. Букер атрымлівае сілы і здольнасці праз «''Vigors''», «''Gears''» і настоі, раскіданыя па ўсёй Калумбіі. «''Vigors''», эквівалент плазмідаў з «''BioShock''»<ref name="polygon dec2012 preview">{{cite web | url = http://www.polygon.com/2012/12/7/3739008/bioshock-infinite-hands-on-preview | title = BioShock Infinite hands-on: Mysteries in the clouds | first = Michael | last = McWheartor | date = December 7, 2012 | accessdate = December 7, 2012 | publisher = Polygon }}</ref> даюць такія здольнасці, як стварэнне электрашоку ці кантроль машыны/чалавека<ref name="manual"/>{{rp|10}}. «''Vigors''» патрабуюць солі, эквівалент «''ЕВА''» з «''BioShock''» для сілкавання<ref>{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2012/12/08/what-i-didnt-love-about-bioshock-infinite/ | title = What I didn’t love about BioShock Infinite | publisher = ''PC Gamer'' | date = December 8, 2012 | accessdate = December 12, 2012 | first = Evan | last = Lahti }}</ref>. Солі могуць быць знойдзеныя па ўсёй Калумбіі і таксама прадастаўляюцца ў выпадку смерці. Нашэнне «''Gears''» даць пасіўныя здольнасці, якія могуць палепшыць трываласць або пашкоджанне супраціўлення гульца, аналагічныя функцыі ў «''BioShock''» маюць «''Тонікі''»<ref name="polygon dec2012 preview"/>. Кожны кавалак абсталявання трапляе ў адзін з чатырох канкрэтных слотаў: капялюш, сарочка, чаравікі і штаны. Толькі адзін кавалак можа быць прымацаваны да слота ў адзін і той жа час; дадатковыя кавалкі могуць захоўвацца ў інвентары гульца. Настоі даюць магчымасць пастаяннага павышэння здароўя, соляў гульца або шчыта. У некаторых пунктах сюжэту гулец будзе вымушаны зрабіць выбар для таго, каб працягнуць, прычым кожны выбар робіць нязначныя змены сюжэту. Напрыклад, у розыгрышы ў пачатку гульні Букер выйграе, розыгрыш з’яўляецца прыкрыццём для грамадскага забівання камянямі міжрасавай пары. У якасці ўзнагароды за перамогу ў латарэі, Букер атрымлівае самы першы кідок, і гулец атрымлівае выбар: кінуць у пару або ў дыктара. Калі гулец выбірае другі варыянт, пара з’яўляецца пазней, каб падзякаваць яму за вызваленне. [[File:Syline Combat.jpg|thumb|upright=1.2|Букер страляе падчас язды на амерыканскіх горках.]] Букер можа рухацца па Калумбіі пешшу і на амерыканскіх горках. Амерыканскія горкі прызначаюцца для перамяшчэння грузаў па ўсёй Калумбіі, але Букер пазней выкарыстоўвае іх як асабісты транспарт. Гулец знаходзіць інструмент для запясця («''Sky-Hook''»), пасля чаго Букер і ворагі могуць ездзіць на горках; гулец можа сутыкнуцца з ворагамі, якія выкарыстоўваюць сістэму; гулец можа выкарыстоўваць аднаручную зброю пры яздзе. Свабода перамяшчэння па «''Sky-Line''» дазваляецца на працягу некалькіх відаў бою<ref name="kotaku interview"/><ref name="psblog levine">{{cite web | url = http://blog.eu.playstation.com/2010/09/22/bioshock-infinite-10-minute-gameplay-video-ken-levine-talks-combat/ | title = BioShock Infinite: 10-minute Gameplay Video, Ken Levine Talks Combat | first= Sid | last= Shuman | date = September 22, 2010 | accessdate = September 24, 2010 | publisher = Sony Computer Entertainment}}</ref><ref name="ign levine interview">{{cite web | url = http://xbox360.ign.com/articles/111/1112232p2.html | title = Building the World of BioShock Infinite | first = David | last = Clayman | date= August 19, 2010 | accessdate =August 23, 2010 | publisher = [[IGN]] }}</ref>. Букер можа таксама ныраць з амерыканскіх горак, каб ударыць ворагаў яго «''Sky-Hook''»; у той жа час на зямлі ён можа выкарыстоўваць «''Sky-Hook''» як зброю блізкага бою<ref name="manual"/>{{rp|4}}. Пасля таго, як гулец уз’яднаўся з Элізабет, ён павінен супрацоўнічаць з ёй, каб збегчы з Калумбіі. Гулец не кантралюе Элізабет, але замест гэтага яна рэагуе на гульца і бягучую сітуацыі ў манеры, падобнай да [[Штучны інтэлект|АІ]] у «''{{нп5|Left 4 Dead|Left 4 Dead|en|Left 4 Dead}}''»<ref name="kotaku interview">{{cite web | url = http://kotaku.com/5614097/it-would-be-dishonest-to-say-this-is-not-bioshock | title = 'It Would Be Dishonest To Say This Is Not BioShock.' | first=Stephan | last=Tolito | date=August 16, 2010 | accessdate=August 16, 2010 | publisher=Kotaku }}</ref>. У адрозненне ад «''BioShock''», дзе перад гульцом стаіць задача абароны сястрычкі падчас яе суправаджэння<ref>{{cite web | url = http://arstechnica.com/gaming/news/2011/07/ask-ars-is-bioshock-infinite-going-to-be-one-long-escort-mission.ars | title = Ask Ars: will Bioshock Infinite be one long escort mission? | first = Ben | last = Kuchera | date =July 17, 2011 | accessdate = July 18, 2011 | publisher = Ars Technica }}</ref>, Элізабет не патрабуе ніякай абароны і можа паклапаціцца пра сябе ў баі<ref name="psblog levine"/>. У той час як гулец б’ецца, Элізабет скануе вобласць на прадмет наяўнасці матэрыялаў, такіх як патроны, аптэчкі, солі і іншыя прадметы, і кідае іх Букеру па меры неабходнасці. Яна таксама можа выкарыстоўваць свае здольнасці адкрыцця разрываў, каб дапамагчы гульцу, у выніку чаго можна атрымаць зброю, здароўе, солі, дэталі на будынках ці зямлі, такія як выступ на будынку ці лужына нафты, і аўтаматызаваныя абаронныя адзінкі. Толькі адзін разрыў можа быць адкрыты ў адзін і той жа момант, што змушуе гульца рабіць выбар паміж даступнымі разрывамі, каб палегшыць бой<ref name="ign preview songbird"/><ref name="guardian preview">{{cite web | url = http://www.guardian.co.uk/technology/gamesblog/2010/aug/20/bioshock-infinite-gamescom | title = Bioshock Infinite: hands-on at Gamescom | first = Steve | last = Boxer | date =August 20, 2010 | accessdate =August 20, 2010 | work = [[The Guardian]] }}</ref>. Элізабет таксама мае магчымасць узломваць замкі, выкарыстоўваючы яе шпільку. Тым не менш, яна патрабуе адмычак, якія можна знайсці па ўсёй Калумбіі, каб адчыніць дзверы або сейфы, якія захоўваюць каштоўныя або схаваныя элементы. Вывучаючы Калумбію, гулец і Элізабет могуць знайсці розныя карысныя прадметы, такія як [[наяўныя грошы]], прадукты харчавання, медыцынскія камплекты, боепрыпасы і солі<ref>{{cite web | url = http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/02/20/bioshock-infinite-ps3-hands-on-a-question-of-faith/ | title = Bioshock Infinite PS3 hands-on: A question of faith | first = Joel | last = Gregory | date = February 20, 2013 | accessdate = November 14, 2013 | publisher = ''Official PlayStation Magazine'' | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140107055734/http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/02/20/bioshock-infinite-ps3-hands-on-a-question-of-faith/ | archivedate = 7 студзеня 2014 | url-status = dead }}</ref>. Гандлёвыя аўтаматы, якія раскіданыя па ўсёй Калумбіі, могуць быць выкарыстаны для пакупкі прыпасаў і магутных апгрэйдаў для зброі і «''Vigors''»<ref>{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/games/2013/04/09/bioshock-infinite-review-xbox-360-version/ | title = BioShock Infinite Review - Xbox 360 Version | first = Daniel | last = Nye Griffiths | date = April 9, 2013 | accessdate = November 14, 2013 | publisher = ''Forbes''}}</ref>. Даступныя дадатковыя пабочныя місіі, дзе гулец павінен разблакаваць сейфы або дэкадаваць скрытыя шыфры; іх завяршэнне ўзнагароджвае Букера прыпасамі, «''Voxophones''» ці мадэрнізуючымі настоямі<ref>{{cite web | url = http://www.gamefront.com/bioshock-infinite-side-quest-chests-vox-messages-locations-guide/ | title = Bioshock Infinite: Side-quest Chests & Vox Messages Locations Guide | first = Kevin | last = Thielenhaus | date = March 28, 2013 | accessdate = November 14, 2013 | publisher = GameFront}}</ref>. Гулец выступае супраць розных ворагаў, якія падзяляюцца на тры тыпы: стандартныя ворагі, цяжкавагавікі і аўтаматы бяспекі. Стандартныя ворагі — ворагі, якія прадстаўляюць заснавальнікаў і «''Vox Populi''»<ref name="manual"/>{{rp|11–13}}. Цяжкія нападнікі — больш грозныя ворагі, якія выступаюць у якасці міні-босаў на працягу ўсёй гульні. Яны патрабуюць новай тактыкі ад гульца<ref name="cvg motorized patriot">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/339146/interviews/bioshock-infinite-heavy-hitters-bosses-will-add-variety-strategy-to-combat/ | title = Ken Levine talks to us about the wider role the game's new adversaries will play | first = Tom | last = Ivan | date = March 8, 2012 | accessdate = March 8, 2012 | work = Computer and Video Games }}</ref>. Аўтаматы — узброеныя машыны, раскіданыя па ўсёй Калумбіі, якія дзейнічаюць у якасці сістэмы абароны бяспекі для горада. Гэта пераважна гарматы, аўтаматычныя ракетніцы і лятаючыя маскіты<ref name="manual"/>{{rp|11–13}}. Пасля завяршэння гульні на лёгкім, нармальным або цяжкім рэжыме цяжкасці, разблакоўваецца «''Рэжым 1999''», у якім складанасць гульні значна павялічваецца. Ворагі нашмат больш жорсткія, сістэма навігацыі гульца выдаляецца, кіраванне рэсурсамі з’яўляецца значна больш важным для выжывання; складанасць гульні не можа быць змененай падчас гульні. Акрамя таго, у гэтым рэжыме адраджэнне пасля смерці выкарыстоўвае больш грошай; калі Букер памірае з менш чым $ 100, гульня заканчваецца, і гулец адпраўляецца назад у галоўнае меню, дзе можа трапіць праз апошняе аўтазахаванне да месца, дзе ён загінуў<ref name="EuroG review"/>. У якасці альтэрнатывы «''Рэжым 1999''» можа проста быць адмыкнуты шляхам уводу {{нп5|Код Konami|сакрэтнага кода|en|Konami Code}} ў галоўным меню<ref>{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/03/25/bioshock-infinite-1999-mode-konami-code/ | title = Unlock BioShock Infinite's 1999 mode with the Konami code | first = Omri | last = Petitte | date = March 26, 2013 | accessdate = November 14, 2013 | publisher = ''PC Gamer''}}</ref>. Гэты рэжым узыходзіць да «''[[System Shock 2]]''», відэа-гульні, распрацаванай «''Irrational Games''» у 1999 годзе<ref name="kotaku 1999">{{cite web | url = http://kotaku.com/5878338/average-gamers-are-going-to-hate-bioshock-infinites-1999-mode | title = Average Gamers are Going To Hate BioShock Infinite's 1999 Mode | first = Mike | last = Fahey | date = January 23, 2012 | accessdate = March 10, 2014 | publisher = Kotaku }}</ref>. == Распрацоўка == [[File:Ken Levine 2014 GDC cropped.jpg|thumb|right|upright=0.7|Кен Левін быў крэатыўным дырэктарам і вядучым аўтарам «''BioShock Infinite''». Левін раней працаваў у тых жа ролях для «''BioShock''».]] «''BioShock Infinite''» была распрацавана «''Irrational Games''» і выдадзена «''2K Games''». Крэатыўным дырэктарам і вядучы аўтарам быў Кен Левін<ref>{{cite web | url = http://www.destructoid.com/q-a-with-ken-levine-head-in-the-clouds-240197.phtml | title = Q&A with Ken Levine: Head in the clouds | publisher = Destructoid | date = December 9, 2012 | accessdate = March 16, 2014 | first = Allistair | last = Pinsof | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140316111605/http://www.destructoid.com/q-a-with-ken-levine-head-in-the-clouds-240197.phtml | archivedate = 16 сакавіка 2014 | url-status = dead }}</ref>. «''Irrational Games''» і Левін, які раней распрацаваў арыгінальную «''BioShock''», прапусцілі магчымасць працы над працягам «''BioShock 2''» на карысць новай гульні «''BioShock''» з іншай абстаноўкай<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2010-08-12-levine-why-i-passed-on-bioshock-2 | title = Levine: Why I passed on BioShock 2 | publisher = Eurogamer | date = August 12, 2010 | accessdate = January 4, 2014 | first = Wesley | last = Yin-Poole }}</ref>, «''Take-Two Interactive''» дапамагла ім<ref name="shacknews garritsen interview">{{cite web | url = http://www.shacknews.com/article/65100/bioshock-infinite-interview-irrationals-timothy | title = BioShock Infinite Interview: Irrational's Timothy Gerritsen | publisher = Shacknews | date = August 12, 2010 | accessdate = January 4, 2014 | first = Xav | last = de Matos }}</ref>. Праца над «''Infinite''» пачалася ў лютым 2008 года<ref name="guardian prescient">{{cite web | url = http://www.theguardian.com/technology/2011/dec/01/bioshock-infinite-interview-ken-levine | title = How BioShock Infinite will be prescient – interview with Ken Levine | work = [[The Guardian]] | date = December 2, 2011 | accessdate = January 4, 2014 | first = Nick | last = Cowen }}</ref>, канцэпцыя гульні сфарміравалася праз шэсць месяцаў пасля выпуску арыгінала «''BioShock''»<ref>{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/261321/irrational-prototyped-other-games-before-bioshock-infinite/ | title = Irrational prototyped other games before Bioshock: Infinite | work = Computer and Video Games | date = August 23, 2010 | accessdate = January 4, 2014 | first = Andy | last = Robinson }}</ref>. Пад мянушкай «''Праект Ікар''»<ref name="Icarus">{{cite web | url = http://www.g4tv.com/thefeed/blog/post/706568/teaser-site-for-irrational-games-project-icarus-goes-live/ | title = Teaser Site For Irrational Games' "Project Icarus" Goes Live | publisher = G4 | date = July 28, 2010 | accessdate = January 4, 2014 | first = Jake | last = Gaskill | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140103220624/http://www.g4tv.com/thefeed/blog/post/706568/teaser-site-for-irrational-games-project-icarus-goes-live/ | archivedate = 3 студзеня 2014 | url-status = dead }}</ref>, «''Irrational Games''» працаваў у таямніцы над «''Infinite''» на працягу двух з паловай гадоў да абвяшчэння выхаду [[12 жніўня]] [[2010]] года<ref name="vg247 levine interview">{{cite web | url = http://www.vg247.com/2010/08/19/interview-irrational-games-ken-levine/ | title = Interview – Irrational Games' Ken Levine | first = Stephany | last = Nunneley | date = August 19, 2010 | accessdate = August 19, 2010 | publisher = VG247}}</ref>. Распрацоўка гульні заняла каля пяці гадоў. Рэліз быў абвешчаны на [[19 лютага]] 2013 года.<ref>{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/02/19/bioshock-infinite-gold-irrational/ | title = BioShock Infinite goes gold, Irrational says it cut enough content to "make five or six games" | work = PC Gamer | date = February 20, 2013 | accessdate = January 4, 2014 | first = Omri | last = Petitte }}</ref>. У «''Irrational Games''» над гульнёй працавала каманда з 200 чалавек<ref name="nytimes levine">{{cite web | url = http://www.nytimes.com/2013/03/24/arts/video-games/the-nerd-as-auteur-in-bioshock-infinite.html | title = The Nerd as Auteur in BioShock Infinite | first = Harold | last = Goldberg | date = March 21, 2013 | accessdate = April 10, 2013 | work = The New York Times }}</ref>, якая таксама атрымлівала істотную дапамогу ад дэвелаперскай кампаніі «''2K Australia''», якая раней была часткай «''Irrational Games''»<ref>{{cite web | url = http://www.polygon.com/2013/2/12/3979724/2k-australias-role-in-bioshock-infinite-development | title = 2K Australia's role in BioShock Infinite's development | publisher = Polygon | date = February 12, 2013 | accessdate = March 16, 2014 | first = Jenna | last = Pitcher }}</ref>. На пачатковых этапах развіцця «''Irrational Games''» разглядалі некалькі параметраў для гульні, у тым ліку паўторнае выкарыстанне «''Rapture''» або ўстаноўка сюжэту ў эпоху [[Адраджэнне|Адраджэння]], пакуль, нарэшце, не было прынята рашэнне аб лятаючым горадзе Калумбія<ref name="vg247 original rapture">{{cite web | url = http://www.vg247.com/2013/02/01/bioshock-infinite-originally-set-in-rapture-dev-explains-terrifying-move-from-to-columbia/ | title = BioShock Infinite originally set in Rapture: dev explains ‘terrifying’ move to Columbia | first = Dave | last = Cook | date = February 1, 2013 | accessdate = February 1, 2013 | publisher = VG247 }}</ref><ref name="polygon cut material">{{cite web | url = http://www.polygon.com/2013/2/18/3994648/bioshock-infinite-had-enough-cut-from-it-to-make-five-or-six-full | title = BioShock Infinite had enough cut from it to make five or six full games | first = Jenna | last = Pitcher | date = February 18, 2013 | accessdate = February 19, 2013 | publisher = Polygon }}</ref>. Рашэнне аб стварэнні гульні ў Калумбіі паўстала пасля таго, як распрацоўшчыкі і Левін прачыталі навукова-папулярную кнігу Эрыка Ларсана «''Д’ябал у Белым горадзе''», якая паказвае Калумбаўскую выстаўку ў Чыкага 1893 года<ref name="telling tales">{{cite web | url = http://www.digitalspy.com/gaming/news/a351747/telling-tales-bioshocks-ken-levine-on-video-game-storytelling.html | title = Telling tales: 'BioShock's Ken Levine on video game storytelling | first = Andrew | last = Laughlin | date = November 20, 2011 | accessdate = January 4, 2014 | publisher = Digital Spy}}</ref>. Перыяд часу на мяжы XX стагоддзя і гістарычныя падзеі, звязаныя з ім, напрыклад, Сусветная выстаўка, натхнілі такія аспекты гульні, як, напрыклад, горад у небе<ref>{{cite web | url = http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2011/12/07/ken-levine-explains-the-birth-of-bioshock-infinite/ | title = Ken Levine explains the birth of Bioshock Infinite | first = Leon | last = Hurley | date = December 7, 2011 | accessdate = January 4, 2014 | work = PlayStation Official Magazine | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131110113534/http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2011/12/07/ken-levine-explains-the-birth-of-bioshock-infinite/ | archivedate = 10 лістапада 2013 | url-status = dead }}</ref>, а канцэпцыя амерыканскай выключнасці пазней натхніла сюжэт гульні і яе настрой<ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2010/08/19/building-the-world-of-bioshock-infinite | title = Building the World of BioShock Infinite | first = David | last = Clayman | date = August 19, 2010 | accessdate = March 20, 2014 | publisher = [[IGN]] }}</ref>. У гульні таксама ўключаны ўплыў ад пазнейшых падзей, такія як {{нп5|рух «Захапі»|рух «''Захапі''»|en|Occupy movement}} 2011 года<ref>{{cite web | url = http://www.washingtonpost.com/business/technology/the-tea-party-occupy-wall-street-and-bioshock-infinite-how-a-video-game-is-reflecting-life/2011/10/21/gIQAlU8fGM_story.html | title= The tea party, Occupy Wall Street and ‘BioShock Infinite’: How a video game is reflecting life | first= Hayley | last = Tsukayama | date = October 25, 2011 | accessdate = October 26, 2011 | work = The Washington Post }}</ref> і некалькіх фільмаў, такія як «''{{нп5|Сіні аксаміт, фільм|Сіні аксаміт|en|Blue Velvet (film)}}''» [[Дэвід Лінч|Дэвіда Лінча]] і «''[[Ззянне (фільм, 1980)|Ззянне]]''» [[Стэнлі Кубрык]]а<ref name="Wired Inspired">{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2012/12/ff_bioshock/ | title = Why BioShock Infinite’s Creator Won’t Settle for Success | first = Chris | last = Suellentrop | date = December 6, 2012 | accessdate = January 4, 2014 | publisher = ''Wired''}}</ref>. [[Файл:Meg Turney as Elizabeth from Bioshock.jpg|міні|злева|Касплэй Элізабет, галоўнай гераіні гульні, на фестывалі «''WonderCon''» у 2013 годзе.]] Цэнтральнае месца ў гульні займаюць адносіны паміж персанажамі Букера і Элізабет, яго кампаньёна<ref>{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/384576/interviews/interview-ken-levine-on-religion-and-racism-in-bioshock-infinite/ | title = Interview: Ken Levine on religion and racism in BioShock Infinite | first = Nick | last = Cowen | date = December 21, 2012 | accessdate = January 4, 2014 | work = Computer and Video Games}}</ref>. У адрозненне ад Джэка з «''BioShock''» і Суб’екта Дэльта з «''BioShock 2''», абодва з якіх былі маўклівымі героямі, пратаганіст «''BioShock Infinite''» Букер мае ўласны голас<ref name="gamepro inspirations">{{cite web | url = http://www.gamepro.com/article/features/218053/ken-levine-talks-bioshock-infinite-inspirations/ | title = Ken Levine talks BioShock Infinite inspirations | first = Will | last = Herring | date = February 1, 2011 | accessdate = February 1, 2011 | publisher = Gamepro | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110825145555/http://www.gamepro.com/article/features/218053/ken-levine-talks-bioshock-infinite-inspirations | archivedate = 25 жніўня 2011 | url-status = live }}</ref>. Элізабет, цэнтральны элемент гульні, была распрацавана ў якасці сімвала, які можа быць не толькі карысным спадарожнікам гульца, а і рэальным партнёрам са значнай эмацыйнай сувяззю<ref>{{cite web | url = http://www.vg247.com/2012/12/07/bioshock-infinite-elizabeths-role-in-the-game-deepened-as-development-progressed/ | title = BioShock Infinite – Elizabeth's role in the game deepened as development progressed | first = Stephaney | last = Nunneley | date = December 7, 2012 | accessdate = December 7, 2012 | publisher = VG247 }}</ref>. Развіццё Элізабет было натхнёна персанажам {{нп5|Алікс Вэнс|Алікс Вэнс|en|Alyx Vance}}, які быў апісаны Левінам як цэнтральны элемент і «''эмацыйны''» драйвер «''[[Half-Life 2]]''»<ref name="Gamespot halflife">{{cite web | url = http://www.gamespot.com/features/how-half-life-influenced-bioshock-infinite-6347428/ | title = How Half-Life Influenced BioShock Infinite | first = Giancarlo | last = Varanini | date = December 12, 2011 | accessdate = December 15, 2011 | publisher = Gamespot }}</ref>. Для сюжэту Левін прымяніў новы падыход шляхам прыцягнення акцёраў для Букера і Элізабет, [[Трой Бэйкер|Троя Бэйкера]] і [[Кортні Дрэйпер]], адпаведна, у студыю, каб развіць персанажаў і дапамагчы ўдакладніць сюжэт<ref name="wired voiceactors">{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2011/09/bioshock-infinite-pax-2011/ | title = Rare Collaboration Adds Weight to BioShock Infinite | first = Chris | last = Kohler | date = September 2, 2011 | accessdate = December 21, 2011 | work = Wired }}</ref>. Левін, аднак, не забяспечваў акцёраў поўным веданнем сюжэту для таго, каб дапамагчы ім развіць адносіны іх персанажаў значна больш натуральным чынам<ref name="levine storytelling">{{cite web | url = http://www.gamasutra.com/view/feature/6586/ken_levine_on_the_storytelling_.php | title = Ken Levine on the Storytelling Craft of BioShock Infinite | first = Dennis | last = Scimeca | date = January 9, 2012 | accessdate = January 9, 2012 | publisher = Gamasutra }}</ref>. «''BioShock Infinite''» працуе на моцна мадыфікаваным «''[[Unreal Engine]]''», з дапаўненнямі і зменам асноўнага рухавіка<ref>{{cite web | url = http://www.unrealengine.com/showcase/bioshock_infinite/ | title = BioShock Infinite &#124; Unreal Technology | first = John | last = Gaudiosi | date = March 26, 2013 | accessdate = March 16, 2014 | publisher = Unreal Engine | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140215102355/http://www.unrealengine.com/showcase/bioshock_infinite/ | archivedate = 15 лютага 2014 | url-status = dead }}</ref>. «''Irrational''» першапачаткова разглядаў выкарыстанне моцна мадыфікаванага рухавічка «''Unreal Engine 2.5''», які выкарыстоўваўся для першапачатковага «''BioShock''», але ён быў прызнаны недастатковым для іх бачання<ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2010/11/03/bioshock-infinite-is-to-unreal-engine-3-as-bioshock-was-to-unrea/ | title = BioShock Infinite is to Unreal Engine 3 as BioShock was to Unreal Engine 2.5 | first = Christopher | last = Grant | date = November 3, 2010 | accessdate = March 16, 2014 | publisher = Joystiq }}</ref>. Паводле слоў Левіна, «''Infinite''» была распрацавана з нуля, нічога не было ўзята з папярэдніх гульняў «''BioShock''»<ref name="eurogamer announced">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2010-08-12-bioshock-infinite-announced | title = BioShock Infinite announced | first = Wesley | last= Yin-Poole | date =August 12, 2010 | accessdate =August 12, 2010 | publisher = Eurogamer}}</ref>. З пункту гледжання геймплэя, «''Irrational''» стварыла вертыкальныя і адкрытыя прасторы Калумбіі, каб забяспечыць больш магчымасцей для ўключэння большай колькасці відаў баёў у адрозненне ад закрытых лакацый «''Rapture''» у арыгінальнай «''BioShock''»<ref name="cvg combat"/>. Пры падыходзе часу публікацыі гульні шматлікія матэрыялы, такія як «''Vigors''», механізмы разрываў, зброя, лакацыі, персанажы, ворагі, былі выразаны з яе. Кажуць, што падчас гэтага працэсу было выразана матэрыялу, дастатковага для пяці або шасці гульняў<ref name="polygon cut material"/>. Некалькі членаў персаналу «''Irrational''» сышлі ў канцы распрацоўкі гульні<ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2012/08/08/bioshock-infinite-loses-two-developers | title = BioShock Infinite Loses Two Developers | publisher = [[IGN]] | first = Andrew | last = Goldfarb | date = August 8, 2012 | accessdate = March 16, 2014 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2012/10/15/combat-designer-ai-lead-depart-bioshock-infinite-team | title = Combat Designer, AI Lead Depart BioShock Infinite Team | publisher = [[IGN]] | first = Andrew | last = Goldfarb | date = October 15, 2012 | accessdate = March 16, 2014 }}</ref>. Левін заявіў, што праблемы з прадукцыйнасцю папярэдніх гульняў «''BioShock''», з якімі сутыкаецца «''[[Windows]]''», былі разгледжаны «''Irrational''» у «''Infinite''». Ён таксама дадаў, што версія «''Windows''», уключаная на «''[[Steam]]works''», не будзе выкарыстоўваць дадатковае {{нп5|Тэхнічныя сродкі абароны аўтарскіх правоў|праграмнае забеспячэнне кіравання лічбавымі правамі|en|Digital rights management}}, як «''{{нп5|Games for Windows – Live|Games for Windows – Live|en|Games for Windows – Live}}''» ці «''{{нп5|SecuROM|SecuROM|en|SecuROM}}''»<ref name="pcgamer pc version">{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2012/12/21/bioshock-infinite-will-feel-at-home-on-the-pc-wont-use-games-for-windows-live-or-securom/ | title = Bioshock Infinite will feel "at home on the PC," won’t use Games for Windows Live or SecuRom | work = PC Gamer | date = December 21, 2012 | accessdate = December 21, 2012 | first = Phil | last = Savage }}</ref>. Версія для «''Windows''» пастаўляецца на трох DVD дысках для тэкстур больш высокага разрознення, якія знаходзяцца па-за межамі версіі прыстаўкі, і падтрымліваюцца відэакартамі, здольнымі працаваць з «''[[DirectX]]'' ''11''» у дадатак да «''DirectX 10''», што дазваляе далей палепшыць графіку гульні<ref>{{cite web | url = http://www.ign.com/articles/2013/01/15/bioshock-infinite-the-pc-version-difference | title = BioShock Infinite: The PC Version Difference | first = Charles | last =Onyett | date = January 15, 2013 | accessdate = January 15, 2013 | publisher = [[IGN]] }}</ref>. «''Irrational''» таксама разглядзеў яшчэ адно пытанне, з якім сутыкнуліся гульцы ў арыгінальнай «''BioShock''». Яно складалася ў тым, што версія «''Infinite''» для «''[[PlayStation 3]]''» не была парціраваная і распрацоўвалася адначасова з версіяй для «''Windows''» і для «''Xbox''»<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2010-11-19-ps3-bioshock-infinite-will-not-be-a-port | title = PS3 BioShock Infinite will not be a port | first = Fred | last = Dutton | date = November 19, 2010 | accessdate = November 19, 2010 | publisher = Eurogamer }}</ref>. Акрамя таго, версія для «''PlayStation 3''» падтрымлівае {{нп5|стэрэамалюнак|стэрэаскапічнае 3D|ru|Стереоизображение}} і кантролер рухаў «''[[PlayStation Move]]''», а таксама ўключае ў сябе бясплатную копію арыгінальнай «''BioShock''» у Паўночнай Амерыцы<ref>{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/334923/bioshock-infinite-gets-3d-support/ | title = BioShock Infinite gets 3D support | first = Mike | last = Jackson | date = February 8, 2012 | accessdate = February 8, 2012 | work = Computer and Video Games }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2012-12-04-free-bioshock-1-with-bioshock-infinite-ps3-is-a-us-exclusive-offer | title = Free BioShock 1 with BioShock Infinite PS3 is a US exclusive offer | publisher = Eurogamer | first = Wesley | last = Yin-Poole | date = December 4, 2012 | accessdate = December 4, 2012 }}</ref>. «''BioShock Infinite''» была выпушчана ва ўсім свеце для платформ «''[[Microsoft Windows]]''», «''[[PlayStation 3]]''», «''[[Xbox 360]]''» [[26 сакавіка]] [[2013]] года<ref>{{cite web | url = http://www.digitalspy.com/gaming/news/a468379/bioshock-infinite-new-trailer-celebrates-launch-watch.html | title = 'BioShock Infinite' new trailer celebrates launch - watch | first = Scott | last = Nichols | date = March 26, 2013 | accessdate = January 4, 2014 | publisher = Digital Spy }}</ref>. «''Aspyr''» пазней апублікавала і перанесла «''Infinite''» на платформу [[Mac OS X|OS X]], порт быў выпушчаны 29 жніўня 2013 года<ref name="Aspyr">{{Cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/422444/bioshock-infinite-coming-to-mac-on-august-29/ | title = News: BioShock Infinite coming to Mac on August 29 | first = Mike | last= Jackson | date = August 3, 2013 | accessdate = March 16, 2014 | work = Computer and Video Games }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/427009/bioshock-infinite-releases-for-mac-today/ | title = News: BioShock Infinite releases for Mac today | first = Shaun | last= Prescott | date = August 30, 2013 | accessdate = March 16, 2014 | work = Computer and Video Games }}</ref>. Дзве асноўныя часткі {{нп5|загружаны кантэнт|загружанага кантэнту|en|Downloadable content}} былі аддзеленыя ад гульні. Першы кавалак называецца «''{{comment|Clash in the Clouds|Сутыкненне ў аблоках}}''», гэта баявы рэжым на арэне без сюжэту. Гулец сутыкаецца з усё больш складанымі хвалямі ворагаў на розных картах з асноўнай гульні. Ён быў выпушчаны [[30 ліпеня]] 2013 года<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-07-30-bioshock-infinite-clash-in-the-clouds-review | title = BioShock Infinite: Clash in the Clouds review | publisher = Eurogamer | first = Tom | last = Bramwell | date = July 30, 2013 | accessdate = July 30, 2013 }}</ref>. Другая частка называецца «''{{comment|Burial at Sea|Пахаванне ў моры}}''», яе падзеі адбываюцца ў «''Rapture''». Гэтая частка звязвае сюжэт «''Infinite''» і арыгінальнай гульні «''BioShock''». Яна складаецца з двух эпізодаў, першы выпушчаны [[12 лістапада]] 2013 года, а другі — [[25 сакавіка]] [[2014]] года<ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2013/10/25/bioshock-infinite-burial-at-sea-episode-1-dlc-release-date | title = BioShock Infinite: Burial at Sea Episode 1 DLC Release Date | publisher = [[IGN]] | first = Andrew | last = Goldfarb | date = October 25, 2013 | accessdate = March 19, 2014 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2014/02/05/bioshock-infinite-burial-at-sea-episode-2-release-date | title = BioShock Infinite: Burial at Sea Episode 2 Release Date | publisher = [[IGN]] | first = Luke | last = Karmali | date = February 5, 2014 | accessdate = March 19, 2014 }}</ref>. «''BioShock Infinite: Complete Edition''», камплектацыя «''BioShock Infinite''» з «''Clash in the Clouds''» і «''Burial at Sea''», была выпушчана 4 лістапада 2014 года<ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/articles/bioshock-infinite-complete-edition-confirmed-for-x/1100-6422481/ |title=BioShock Infinite Complete Edition Confirmed for Xbox 360, PS3, PC |last=Makuch |first=Eddie |work=GameSpot |publisher=CBS Interactive |date=September 22, 2014 |accessdate=September 23, 2014 }}</ref>. == Музыка == Арыгінальны саўндтрэк для «''BioShock Infinite''» быў складзены {{нп5|Гары Шыман|Гары Шыманам|en|Garry Schyman}}, які раней складаў саўндтрэкі для «''BioShock''» і «''BioShock 2''»<ref>{{cite web | url = http://www.vg247.com/2012/12/20/bioshock-infinite-scored-by-series-composer-garry-schyman/ | title = BioShock: Infinite scored by series composer Garry Schyman | first = Brenna | last = Hillier | date = December 20, 2012 | accessdate = December 20, 2012 | publisher = VG247 }}</ref>. Кен Левін заявіў, што музыка з «''Infinite''» «''значна адрознівалася ў параўнанні з папярэднімі гульнямі серыі, напісаная большай колькасцю „інструментаў і стылю“''». Ён адчуваў, што гульня надала «''нашмат больш амерыканскіх пачуццяў''», і дадаў, што каманда хацела «''крыху больш Дзікага Захаду''». Левін пракаменціраваў, што музыка была часткова натхнёнай музыкай [[Джоні Грынвуд]]а для «''[[І будзе кроў]]''», якая служыла ў якасці «''добрага''» адпраўнога пункта, і саўндтрэка {{нп5|Пол Бакмастар|Пола Бакмастара|en|Paul Buckmaster}} для фільма «''[[12 малпаў]]''»<ref name="IGN music"/>. З самага пачатку ў працэсе распрацоўкі Шыман выбраў зусім новы падыход да музыкі для «''Infinite''» з-за яе адрозненняў з папярэднімі гульнямі «''BioShock''»<ref name="gameinformer music">{{cite web | url = http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2013/03/19/game-music-spotlight-bioshock-infinite-composer-gary-schyman.aspx | title = Game Music Spotlight: BioShock Infinite Composer Gary Schyman | first = Matt | last = Helgeson | date = March 19, 2013 | accessdate = January 7, 2014 | work = Game Informer | archive-date = 10 студзеня 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140110174754/http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2013/03/19/game-music-spotlight-bioshock-infinite-composer-gary-schyman.aspx | url-status = dead }}</ref>. Ён сказаў, што ў параўнанні з папярэднімі гульнямі, сусвет «''Infinite''» і час падзей былі «''зусім іншымі і ўнікальнымі ў многіх адносінах''», і што ён быў «''значна больш канкрэтызаваны ў плане персанажаў''» сюжэтам двух галоўных герояў<ref name="IGN music">{{cite web | url = http://ign.com/articles/2013/03/12/the-music-of-bioshock-infinite | title = The Music of BioShock Infinite | publisher = [[IGN]] | date = March 12, 2013 | accessdate = January 7, 2014 | first = Andrew | last= Goldfarb }}</ref>. Шыман адзначыў, што ён працаваў над музыкай на працягу працяглага перыяду часу, і ў сувязі з доўгім і складаным цыклам распрацоўкі гульні праца заняла шмат часу, каб знайсці правільны падыход да саўндтрэку<ref name="PCGamer music">{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/03/14/bioshock-infinites-composer-garry-schyman-on-making-music-for-the-songbird/ | title = BioShock Infinite's composer Garry Schyman on making music for the Songbird | publisher = ''PC Gamer'' | date = March 15, 2013 | accessdate = January 7, 2014 | first = | last= PC Gamer }}</ref>. Пасля доўгіх эксперыментаў Шыман выявіў, што выкарыстанне больш простай музыкі было лепшым для гульні, паколькі ён адчуваў, што гэта ўзгадняецца з прастатой 1912 года<ref name="IGN music"/>. Тым не менш, Шыман заявіў, што ён не абмяжоўвае сябе музыкай таго часу<ref name="IGN music"/> і дадаў, што падчас стварэння гульні 1912 год быў вельмі ўплывовым, але не вызначальным. Ён сказаў: «''Я не хачу імітаваць папулярную музыку 1912 года, якая не асабліва эмацыйная для нашых вушэй у 2013 годзе''»<ref name="PCGamer music"/>. Першапачаткова выкарыстоўваючы працы з больш [[аркестр]]авым падыходам, Шыман пазней пачаў выкарыстоўваць невялікія ансамблі струнных інструментаў ад трох да дзесяці ігракоў, каб скласці для гульні адносна просты саўндтрэк<ref name="IGN music"/>. Шыман таксама называе Элізабет крытычна важным элементам для музыкі, патлумачыўшы, што «''шмат музыкі адносіцца да яе, а таксама некаторых з эмацыйных рэчаў, якія яна перажывае''». Ён працягваў апісваць музыку «''Infinite''», як «''больш эмацыйны саўндтрэк''», як адносіны паміж двума ключавымі персанажамі ў гульні, Букерам і Элізабет<ref name="gameinformer music"/>. Левін заявіў, што выбраць ліцэнзійную музыку для «''Infinite''» было значна больш складана ў параўнанні з арыгінальнай «''BioShock''»<ref name="wired Q&A">{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2012/04/ken-levine-interview/all/ | title = Q&A: Ken Levine’s Brave New World of BioShock Infinite | work = Wired | date = April 26, 2012 | accessdate = January 7, 2013 | first = John | last = Mix Meyer }}</ref><ref name="kotaku jazz">{{cite web | url = http://kotaku.com/5896452/jazz-teddy-roosevelt-and-jumping-off-the-edge-what-makes-bioshock-infinite-tick | title = Jazz, Teddy Roosevelt, and Jumping Off the Edge: What Makes BioShock Infinite Tick | publisher = Kotaku | date = March 26, 2012 | accessdate = March 26, 2012 | first = Kate | last = Cox }}</ref>. Ён адзначыў, што з арыгінальнай «''BioShock''», падзеі якой адбываюцца ў 1959 годзе ў сярэдзіне 20-га стагоддзя, было лёгка набыць музычныя творы прадстаўнікоў эпохі. Ён сказаў, што каманда «''мела велізарную бібліятэку добрай музыкі, выбраць было з чаго''»<ref name="wired Q&A"/><ref name="kotaku jazz"/>. Левін заявіў, што падзеі «''Infinite''», аднак, адбываюцца ў 1912 годзе ў пачатку XX стагоддзя; музыку таго часу ён апісаў як «''жудасную''» і «''не вельмі прыемную''» для «''сучаснага вуха''». Такім чынам, каманда распрацоўшчыкаў была гатова «''капаць сапраўды глыбока''», каб знайсці больш задавальняючай музыкі падчас працы над «''Infinite''»<ref name="wired Q&A"/><ref name="kotaku jazz"/>. Левін адзначыў, што ён не быў строгі з выбарам музыкі і песень. Ён адчуваў, што самае галоўнае ў адносінах да музыкі было «''атрымаць, каб людзі адчувалі рэчы''». Ён дадаў, што выдуманы характар гульні апраўдаў яго і ў гульню «''гуляецца трохі хутка і свабодна''» і гулец «''[робіць] рэчы крыху па-іншаму''» з музыкай<ref name="wired Q&A"/>. Левін таксама заявіў, «''што музыка „Infinite“ іграе „дзіўную“ ролю ў гульні; што музыка будзе „звязваць у макрагісторыю“ і што каманда мела „шмат маленькіх гісторый“, каб расказаць пра гэта''»<ref name="wired Q&A"/><ref name="kotaku jazz"/>. Саўндтрэк «''BioShock Infinite''», арыгінальная музыка і песні, атрымалі шматлікія ўзнагароды. Гульня заваявала ўзнагароду «''Найлепшая песня ў гульні''» («''{{comment|Will the Circle Be Unbroken?|Ці будзе круг бесперапынным?}}''» у выкананні Кортні Дрэйпер і Троя Бэйкера) і была намінаваная на найлепшы саўндтрэк на «''VGX''» 2013 года<ref name="VGX_2013"/>. Яна пазней выйграла ўзнагароду на 17-ай цырымоніі «''D.I.C.E.''» за выдатныя дасягненні ў арыгінальным складзе музыкі<ref name="IGN DICE">{{cite web|last=Karmali |first=Luke |title=The Last of Us Wins Game of the Year at DICE Awards 2014 |url=http://www.ign.com/articles/2014/02/07/the-last-of-us-wins-game-of-the-year-at-dice-awards-2014 |publisher=[[IGN]] |date=February 7, 2014 |accessdate=February 11, 2014 }}</ref> і перамагла ў намінацыі «''Найлепшая музыка ў гульні''» на 3-цяй штогадовай цырымоніі «''New York Videogame Critics Circle Awards''»<ref name="New York Awards">{{cite web|last=nygcc |first= |title=Winners & Rebroadcast: 3rd Annual Critics Circle Awards |url=http://nygamecritics.com/2014/02/12/winners-rebroadcast-3rd-annual-critics-circle-awards/ |publisher=New York Videogame Critics Circle |date=February 12, 2014 |accessdate=February 25, 2014 }}</ref>. Гульня таксама выйграла «''Song Collection''» Нацыянальнай акадэміі гандлю відэагульнямі 2013 года<ref name="NAVGTR">{{cite web |last=admin |title=2013 NAVGTR Award Winners |url=http://navgtr.org/archives/2028/ |publisher=National Academy of Video Game Trade Reviewers |date=February 17, 2014 |accessdate=February 18, 2014 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6aTimsHY4?url=http://navgtr.org/archives/2028/ |archivedate=2 жніўня 2015 |url-status=dead }}</ref> і перамагла ў намінацыі «''Арыгінальная музыка''» ў 10-й цырымоніі Брытанскай акадэміі відэагульняў<ref name="IGN BAFTA 2014">{{cite web|last=Karmali |first=Luke |title=BAFTA Games Awards 2014 Winners Announced |url=http://ign.com/articles/2014/03/13/bafta-games-awards-2014-winners-announced |publisher=[[IGN]] |date=March 13, 2014 |accessdate=April 14, 2014 }}</ref>. Гульня заваявала тры ўзнагароды на 12-й штогадовай «''Audio Network Guild Awards''»: музыка года, найлепшы арыгінальны інструментальны трэк («''Lighter Than Air''») і найлепшае выкарыстанне ліцэнзаванай музыкі<ref name="GANG Win">{{cite web|last=McDonald |first=Dren |title=GANG AWARDS Winners |url=http://www.audiogang.org/blog/gang-awards-winners/ |publisher=Game Audio Network Guild |date=March 22, 2014 |accessdate=April 14, 2014 }}</ref>. == Рэліз == === Перад выпускам === Праз тыдзень пасля абвяшчэння «''BioShock Infinite''» была выстаўлена на «''[[Gamescom|Gamescom 2010]]''», дзе яна атрымала свае першыя ўзнагароды, выйграўшы «''Game of the Show''» і «''Найлепшая гульня для Xbox 360''» паводле «''[[IGN]]''»<ref name="Gamescom IGN">{{cite web|title=Gamescom: BioShock Infinite Wins Game of Show|url=http://ign.com/articles/2010/08/20/gamescom-bioshock-infinite-wins-game-of-show|publisher=[[IGN]]| first = Martin| last = Robinson |date=August 20, 2010|accessdate=November 3, 2013}}</ref>. Яна была намінавана на «''Самую чаканую гульню''» паводле «''{{нп5|Spike Video Game Awards|Spike Video Game Awards 2010|en|Spike Video Game Awards}}''»<ref name="VGA2010nom">{{cite web|title=Spike TV Video Game Awards Nominees Revealed |url=http://gamerant.com/spike-tv-video-game-awards-nominees-revealed-jeff-53342/ |publisher=Game Rant | first = Jeff | last = Schille |date=November 17, 2010 |accessdate=December 14, 2013}}</ref>, але не выйграла<ref name="VGA2010">{{cite web|title=2010 Spike Video Game Awards Winners List |url=http://gamerant.com/2010-spike-video-game-awards-winners-list-robk-56735/ |publisher=Game Rant | first = Rob | last = Keyes |date=December 12, 2010 |accessdate=December 14, 2013}}</ref>. «''Infinite''» была на дысплеі для відэагульняў на «''[[Electronic Entertainment Expo|Electronic Entertainment Expo 2011]]''» (E3 [[2011]]), дзе яна была шмат чым узнагароджана, выйграўшы больш за 85 рэдакцыйных узнагарод<ref name="Infinite official">{{cite web | url = http://www.bioshockinfinite.com/the-game/ | title = The Game | publisher = ''BioShock Infinite'' Official Website | accessdate = October 31, 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130330040712/http://www.bioshockinfinite.com/the-game | archivedate = 30 сакавіка 2013 | url-status = dead }}</ref>, 39 з якіх былі «''Game of the Show''»<ref name="E3 2011 Awards">{{cite web | url = http://gematsu.com/2011/06/bioshock-infinite-takes-home-75-e3-awards | title = BioShock Infinite takes home 75 E3 awards | publisher = Gematsu | last = Romano | first = Sal | date = June 30, 2011 | accessdate = February 18, 2014 }}</ref>. У прыватнасці, на выстаўцы «''E3 2011''» гульня выйграла ўсе чатыры намінацыі ад «''{{нп5|Game Critics Awards|Game Critics Awards|en|Game Critics Awards}}''» за «''Best of Show''», «''Найлепшую арыгінальную гульню''», «''Найлепшую PC-гульню''» і «''Найлепшую экшан/прыгодніцкую гульню''»<ref name="GC Awards">{{cite web | url = http://www.gamasutra.com/view/news/35496/BioShock_Infinite_Leads_E3_Game_Critics_Awards_Winners.php | title = BioShock Infinite Leads E3 Game Critics Awards Winners | publisher = [[Gamasutra]] | first = Kyle | last = Orland | date = June 28, 2011 | accessdate = June 28, 2011 }}</ref>. «''Infinite''» зноў была намінавана на «''Самую чаканую гульню''» на «''[[Spike Video Game Awards]]''» у 2011 і [[2012]] гадах<ref name="VGA2011">{{cite web|title=2011 Spike Video Game Awards: Complete Winners List |url=http://gamerant.com/2011-spike-video-game-awards-complete-winners-list-robk-120822/ |publisher=Game Rant | first = Rob | last = Keyes |date=December 10, 2011 |accessdate=December 14, 2013}}</ref><ref name="VGA2012">{{cite web|title=2012 Spike Video Game Awards Winners List |url=http://gamerant.com/2012-spike-video-game-awards-vgas-winners/ |publisher=Game Rant | first = Anthony | last = Taormina |date=December 7, 2012 |accessdate=December 14, 2013}}</ref>. Гульня таксама атрымала дзве паслядоўныя намінацыі прэміі «''Залаты джойсцік''» на «''One to Watch''» у 2011 і 2012 гадах<ref name="GJA 2011 Nom">{{cite web|last=Orland |first=Kyle |title=Nominees Announced For 2011 Golden Joystick Awards |url=http://www.gamasutra.com/view/news/37071/Nominees_Announced_For_2011_Golden_Joystick_Awards.php |publisher=Gamasutra |date=September 7, 2011 |accessdate=April 11, 2014 }}</ref><ref name="GJA 2012 Nom">{{cite web|last=Reynolds |first=Matthew |title=Golden Joystick Awards 2012 public voting now open |url=http://www.digitalspy.com/gaming/news/a401428/golden-joystick-awards-2012-public-voting-now-open.html |publisher=Digital Spy |date=August 24, 2012 |accessdate=April 11, 2014 }}</ref>. === Крытыка === {{Video game reviews | width = 28 em <!-- Aggregators --> | GR = (PS3) 96%<ref name="GRPS3">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/ps3/605051-bioshock-infinite/index.html|title=BioShock Infinite for PlayStation 3|publisher=GameRankings|accessdate=March 26, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130325080459/http://www.gamerankings.com/ps3/605051-bioshock-infinite/index.html|archivedate=25 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref><br>(PC) 93%<ref name="GRPC">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/pc/605053-bioshock-infinite/index.html|title=BioShock Infinite for PC|publisher=GameRankings|accessdate=March 26, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160726190120/http://www.gamerankings.com/pc/605053-bioshock-infinite/index.html|archivedate=26 ліпеня 2016|url-status=dead}}</ref><br>(X360) 92%<ref name="GRX360">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/xbox360/605052-bioshock-infinite/index.html|title=BioShock Infinite for Xbox 360|publisher=GameRankings|accessdate=March 26, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160628022547/http://www.gamerankings.com/xbox360/605052-bioshock-infinite/index.html|archivedate=28 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref> | MC = (PS3) 94/100<ref name="MCPS3">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/playstation-3/bioshock-infinite|title=BioShock Infinite for PlayStation 3 Reviews|publisher=Metacritic|accessdate=March 26, 2013}}</ref><br>(PC) 94/100<ref name="MCPC">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/pc/bioshock-infinite|title=BioShock Infinite for PC Reviews|publisher=Metacritic|accessdate=March 26, 2013}}</ref><br>(X360) 93/100<ref name="MCX360">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/xbox-360/bioshock-infinite|title=BioShock Infinite for Xbox 360 Reviews|publisher=Metacritic|accessdate=March 26, 2013}}</ref> <!-- Reviewers --> | Edge = 9/10<ref name="Edge review">{{cite web | url = http://www.edge-online.com/review/bioshock-infinite-review/| title = BioShock Infinite review | first = | last = Edge Staff | date = March 24, 2013 | accessdate = March 24, 2013 | work = Edge }}</ref> | EGM = 10/10<ref name="EGM review">{{cite web | url = http://www.egmnow.com/articles/reviews/egm-review-bioshock-infinite/ | title = EGM Review: BioShock Infinite | first = Andrew | last = Fitch | date = March 25, 2013 | accessdate = April 4, 2013 | work = Electronic Gaming Monthly | archive-date = 31 ліпеня 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160731150558/http://www.egmnow.com/articles/reviews/egm-review-bioshock-infinite/ | url-status = dead }}</ref> | EuroG = 10/10<ref name="EuroG review">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-03-25-bioshock-infinite-review | title = BioShock Infinite review | first = Tom | last = Bramwell | date = March 25, 2013 | accessdate = March 25, 2013 | publisher = Eurogamer }}</ref> | GI = 10/10<ref name="GI review PC">{{cite web | url = http://www.gameinformer.com/games/bioshock_infinite/b/pc/archive/2013/03/25/enjoying-the-view-from-above.aspx | title = Enjoying The View From Above - BioShock Infinite - PC | first = Joe | last = Juba | date = March 25, 2013 | accessdate = January 18, 2014 | work = Game Informer | archive-date = 4 лютага 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170204191329/http://www.gameinformer.com/games/bioshock_infinite/b/pc/archive/2013/03/25/enjoying-the-view-from-above.aspx/ | url-status = dead }}</ref> | GRadar = {{rating|5|5}}<ref name="GRadar review">{{cite web|url=http://www.gamesradar.com/bioshock-infinite-review/ |title= BioShock Infinite Review |publisher=GamesRadar| first = Lucas | last = Sullivan |date=March 25, 2013 |accessdate=April 3, 2013}}</ref> | GSpot = 9/10<ref name="GSpot review X360/PC">{{cite web | url = http://www.gamespot.com/reviews/bioshock-infinite-review/1900-6405762/ | title = BioShock Infinite Review - Xbox 360 & PC | date = March 25, 2013 | accessdate = October 11, 2013 | first= Kevin | last = VanOrd | publisher = Gamespot }}</ref> | IGN = 9.5/10<ref name="IGN PC review">{{cite web | url = http://www.ign.com/articles/2013/03/22/bioshock-infinite-pc-review | title = BioShock Infinite PC Review | first = Ryan | last = McCaffery | date = March 21, 2013 | accessdate = March 24, 2013 | publisher = [[IGN]] }}</ref> | Joystiq = {{rating|5|5}}<ref name="Joystiqreview">{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2013/03/25/bioshock-infinite-review/ |title= Bioshock Infinite review: Of lions, lambs and liars | first = Xav | last= de Matos |date=March 25, 2013 |accessdate=March 25, 2013 | publisher = Joystiq }}</ref> | OPMUK = 10/10<ref name="OPMUK review">{{cite web | url = http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/review/bioshock-infinite-review-lofty-ambitions-take-flight-in-a-true-modern-classic/ | title = Bioshock Infinite PS3 review & gameplay video – lofty ambitions take flight in a true modern classic | first = Joel | last = Gregory | date = March 25, 2013 | accessdate = March 25, 2013 | work = PlayStation Official Magazine | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141221134923/http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/review/bioshock-infinite-review-lofty-ambitions-take-flight-in-a-true-modern-classic/ | archivedate = 21 снежня 2014 | url-status = dead }}</ref> | OXM = 9.5/10<ref name="OXM review">{{cite web | url = http://www.oxmonline.com/bioshock-infinite-review | title = BioShock Infinite review | first = Mikel | last= Reparez | date= March 24, 2013 | accessdate = March 25, 2013 | work = Official Xbox Magazine }}</ref> | PCGUK = 91%<ref name="PCGUK review">{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/review/bioshock-infinite-review/ | title = BioShock Infinite review | first = Tom | last= Francis | work = PC Gamer | date = March 24, 2013 | accessdate = March 24, 2013 }}</ref> | VG = 8/10<ref name="VG review">{{cite web | url = http://www.videogamer.com/reviews/bioshock_infinite_review.html | title = BioShock Infinite Review | first = Steven | last = Burns | date = March 25, 2013 | accessdate = April 4, 2013 | publisher = VideoGamer.com }}</ref> }} «''BioShock Infinite''» атрымала прызнанне крытыкаў пасля рэлізу. Рэцэнзенты асабліва хвалілі сюжэт, сетынг і візуальны арт-дызайн. Сайт «''GameRankings''» даў «''BioShock Infinite''» сярэдні рэйтынг 96 % на аснове 17 аглядаў для версіі «''[[PlayStation 3]]''»<ref name="GRPS3"/>, 93 % на аснове 39 аглядаў для версіі «''PC''»<ref name="GRPC"/> і 92 % на аснове 27 аглядаў для версіі «''[[Xbox 360]]''»<ref name="GRX360"/>. «''Metacritic''» даў гульні адзнаку 94/100 ад 27 крытыкаў для версіі «''PlayStation 3''»<ref name="MCPS3"/>, 94/100 ад 68 крытыкаў для версіі «''PC''»<ref name="MCPC"/> і 93/100 ад 33 крытыкаў для версіі «''Xbox 360''»<ref name="MCX360"/>. Гульня на ўсіх трох версіях платформы адносіцца да тых, што атрымалі «''ўсеагульнае прызнанне''». Паводле «''Metacritic''» «''BioShock Infinite''» мела трэці рэйтынг відэагульняў 2013 года на ўсіх платформах, вышэй знаходзіліся толькі «''[[Grand Theft Auto V]]''» і «''{{нп5|The Last of Us|The Last of Us|en|The Last of Us}}''»<ref>{{cite web |url=http://www.metacritic.com/feature/best-video-games-of-2013?page=0 |title=The Best Videogames of 2013 |last=Dietz |first=Jason |date=December 30, 2013 |publisher=Metacritic |accessdate=December 30, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629095750/http://www.metacritic.com/feature/best-video-games-of-2013?page=0 |archivedate=29 чэрвеня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Крытыкі згодныя з тым, што «''BioShock Infinite''» — адна з найлепшых гульняў {{нп5|Сёмае пакаленне гульнявых кансолей|эпохі сёмага пакалення гульнявых кансолей|en|History of video game consoles (seventh generation)}}<ref name="GRadar review"/><ref>{{cite web | url = http://www.gameplanet.co.nz/pc/reviews/1025731.BioShock-Infinite-review/ | title = BioShock Infinite review | first = James | last = Cullinane | date = March 26, 2013 | accessdate = April 14, 2014 | publisher = Gameplanet | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161113161655/http://www.gameplanet.co.nz/pc/reviews/1025731.BioShock-Infinite-review/ | archivedate = 13 лістапада 2016 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://gamingxd.com/bioshock-infinite-review/|title=Bioshock Infinite (360) Review|first=Bradley|last=Marsh|date=March 27, 2013|accessdate=November 18, 2021|publisher=Gamestyle|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150113043640/http://gamestyle.com/review/bioshock-infinite-review/|archivedate=13 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref> Раян Мак-Кэфэры з «''IGN''» хваліць гульню і называе яе «''бліскучым стралком, які падштурхоўвае ўвесь жанр наперад з інавацыямі ў сюжэце і геймплэі''»<ref name="IGN PC review"/>. Джо Джуба з «''Game Informer''» заявіў, што «''Infinite''» знаходзіцца сярод найлепшых гульняў, у якія ён калі-небудзь гуляў<ref name="GI review PC"/>, а Адам Долж з «'' PlayStation Universe''» назваў яе «''адным з найлепшых шутараў ад першай асобы, які быў калі-небудзь зроблены''»<ref name="PSU.comReview">{{cite web | url = http://www.psu.com/a018897/BioShock--Infinite-Review | title = BioShock: Infinite Review | first = Adam | last = Dolge | date = March 27, 2013 | accessdate = April 13, 2014 | publisher = PSU.com }}</ref>. Назваўшы яе «''шэдэўрам, які будзе абмяркоўвацца бліжэйшыя гады''», Джоэл Грэгары з «''PlayStation Official Magazine''» заключыў, што «''Infinite''» стала апошняй гульнёй, якая далучыцца да асвячонага шэрагу «''{{нп5|Half-Life, гульня|Half-Life|en|Half-Life (video game)}}''», «''{{нп5|Deus Ex|Deus Ex|en|Deus Ex}}''» і «''BioShock''» як «''апафеоз шутараў, якія кіруюцца сюжэтам''»<ref name="OPMUK review"/>. Нават звычайна з’едлівы крытык Бен «''Yahtzee''» Крошаў з «''{{нп5|Zero Punctuation|Zero Punctuation|en|Zero Punctuation}}''» назваў «''Infinite''» найлепшай гульнёй 2013 года, заявіўшы, што ён усё яшчэ думаў пра гульню праз месяцы пасля таго, як згуляў<ref name="Escapist.comTop5">{{cite web | url = http://www.escapistmagazine.com/videos/view/zero-punctuation/8642-Top-5-Games-of-2013 | title = Top 5 Games of 2013 | last = Croshaw | first = Ben | date = January 1, 2014 | accessdate = July 23, 2014 | publisher = The Escapist | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304134638/http://www.escapistmagazine.com/videos/view/zero-punctuation/8642-Top-5-Games-of-2013 | archivedate = 4 сакавіка 2016 | url-status = dead }}</ref>. Многія крытыкі добразычліва параўналі «''BioShock Infinite''» з арыгінальнай «''BioShock''»<ref name="EGM review"/><ref name="GI review PC"/><ref name="IGN PC review"/><ref name="OXM review"/><ref name="Destruct review">{{cite web | url = http://www.destructoid.com/review-bioshock-infinite-249341.phtml | title = Review: BioShock Infinite | publisher = Destructoid | last = Sterling | first = Jim | date = March 25, 2013 | accessdate = November 2, 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131103084714/http://www.destructoid.com/review-bioshock-infinite-249341.phtml | archivedate = 3 лістапада 2013 | url-status = dead }}</ref>, некаторыя нават мяркуюць, што «''Infinite''» перасягнуў яе<ref name="Joystiqreview">{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2013/03/25/bioshock-infinite-review/ |title= Bioshock Infinite review: Of lions, lambs and liars | first = Xav | last= de Matos |date=March 25, 2013 |accessdate=March 25, 2013 | publisher = Joystiq }}</ref><ref name="GiantBombReview">{{cite web | url = http://www.giantbomb.com/reviews/bioshock-infinite-review/1900-568/ | title = BioShock Infinite Review | first = Jeff | last = Gerstmann | date = March 25, 2013 | accessdate = November 9, 2013 | publisher = Giant Bomb | archive-date = 10 лістапада 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131110081451/http://www.giantbomb.com/reviews/bioshock-infinite-review/1900-568/ | url-status = dead }}</ref><ref name="Kotaku review">{{cite web | url = http://kotaku.com/bioshock-infinite-the-kotaku-review-458672230 | title = BioShock Infinite: The Kotaku Review | first = Evan | last = Narcisse | date = March 25, 2013 | accessdate = December 18, 2013 | publisher = Kotaku}}</ref>. Дарэн Фрэніх з «''Entertainment Weekly''» заявіў, што «''калі „BioShock“ была „[[Хросны бацька (фільм)|Хросным бацькам]]“, то „BioShock Infinite“ з’яўляецца „[[Апакаліпсіс сёння|Апакаліпсісам сёння]]“''»<ref name="Entertainment Weekly Rev">{{cite web | url = http://popwatch.ew.com/2013/03/26/bioshock-infinite-review/ | title = 'BioShock Infinite' review, with an addendum | first = Darren | last = Franich | date = March 25, 2013 | accessdate = January 24, 2014 | work = [[Entertainment Weekly]] | archive-date = 1 лютага 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140201223610/http://popwatch.ew.com/2013/03/26/bioshock-infinite-review/ | url-status = dead }}</ref>. Адам Ковіц з «''{{нп5|Machinima Inc.|Machinima.com|en|Machinima Inc.}}''» назваў іх «''дзвюма'' ''аналагічнымі пакуль яшчэ асобнымі гульнямі, якія могуць суіснаваць і застаюцца роўнымі па якасці''»<ref name="Machinimareview">{{cite web | url = http://www.insidegamingdaily.com/2013/03/25/bioshock-infinite-review/ | title = BioShock Infinite Review | first = Adam | last = Kovic | date = March 25, 2013 | accessdate = November 9, 2013 | publisher = Machinima.com }}</ref>. Шырокае прызнанне было накіравана да сюжэту, некалькі крытыкаў называюць яго адным з найлепшых у відэа-гульнях<ref name="Joystiqreview"/><ref name="Escapist review">{{cite web |url=http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/reviews/10250-BioShock-Infinite-Review-A-Head-in-the-Clouds |title=BioShock Infinite Review: A Head in the Clouds |publisher=''The Escapist'' |last=Wehner |first=Mike |date=March 25, 2013 |accessdate=November 2, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104061650/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/reviews/10250-BioShock-Infinite-Review-A-Head-in-the-Clouds |archivedate=4 лістапада 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wired.co.uk/news/archive/2013-03/26/bioshock-infinite-review?page=all|title=BioShock Infinite review|publisher=''Wired UK''|last=Orland|first=Kyle|date=March 26, 2013|accessdate=April 1, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304212710/http://www.wired.co.uk/news/archive/2013-03/26/bioshock-infinite-review?page=all|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Сюжэт быў добра прыняты<ref name="GSpot review X360/PC"/><ref name="CVG review">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/394912/reviews/bioshock-infinite-review-cloud-nine-review/ | title = BioShock Infinite review: Cloud nine | first = Alex | last = Dale | date = March 25, 2013 | accessdate = December 14, 2013 | work = Computer and Video Games }}</ref>, Джарэд Ньюман з «''[[Time]]''» хваліць яго здольнасць да аператыўнага каментарыя і крытыкі ад гульцоў як праўдзівай ацэнкі гульні<ref name="Time Review">{{cite web | url = http://techland.time.com/2013/04/09/bioshock-infinite-review-elevated-action/ | title = BioShock Infinite Review: Elevated Action | first = Jared | last = Newman | date = April 9, 2013 | accessdate = April 14, 2014 | work = [[Time]] }}</ref>. Некаторыя крытыкі, у тым ліку Адам Сеслер з «''Rev3Games''», таксама высока ацанілі сюжэт «''BioShock Infinite''», адзначыўшы, што яго здольнасць спрытна абыйсці гульца і ўзаемадзеянне прывялі да сюжэту, які можа працаваць толькі ў гульні<ref name="Rev3 Review">{{cite web | url = http://revision3.com/rev3gamesreviews/bioshock-infinite-review | title = BioShock Infinite REVIEW! Adam Sessler Reviews | first = Adam | last = Sessler | date = March 25, 2013 | accessdate = April 14, 2014 | publisher = Rev3Games | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140416183007/http://revision3.com/rev3gamesreviews/bioshock-infinite-review | archivedate = 16 красавіка 2014 | url-status = dead }}</ref><ref name="Telegraph Review">{{cite web | url = http://www.telegraph.co.uk/technology/video-games/video-game-reviews/9952038/BioShock-Infinite-review.html | title = BioShock Infinite review | first = Tom | last = Hoggins | date = March 25, 2013 | accessdate = April 14, 2014 | work = [[The Daily Telegraph]] }}</ref>. Сюжэтны паварот у канцы пераважна хвалілі<ref name="GI review PC"/><ref name="Joystiqreview"/><ref name="Rev3 Review"/>, некалькі крытыкаў прадказвалі, што гэта будзе правакаваць дыскусію, і што гэта зроблена, каб пакінуць глыбокае ўражанне на гульцоў, падахвочваючы іх перайграць гульню<ref name="EuroG review"/><ref name="GSpot review X360/PC"/><ref name="VG review"/><ref name="Escapist review"/>. Яны таксама ў цэлым пагадзіліся, што канец «''Infinite''» лепшы, чым у арыгінальнай «''BioShock''»<ref name="IGN PC review"/><ref name="Destruct review"/>. Крытык Грэгары патлумачыў, што, у адрозненні ад свайго папярэдніка, «''Infinite''» не страціў імпульс пасля выяўлення сюжэтнага павароту<ref name="OPMUK review"/>. Некаторыя крытыкі, якія ў цэлым хвалілі канцоўку, прызнавалі, што яна пакутавала ад сюжэтных дзір і лагічных ляпаў<ref name="PSU.comReview"/><ref name="GameFront review">{{cite web|url=http://www.gamefront.com/bioshock-infinite-review-a-gleaming-city-of-unrealized-potential/ |title=BioShock Infinite Review: A Gleaming City of Unrealized Potential |publisher= GameFront |last=Hornshaw |first=Phil |date=March 29, 2013 |accessdate=April 14, 2014}}</ref>. «''{{нп5|Edge, часопіс|Edge|en|Edge (magazine) }}''» назваў яе «''канцоўкай, што не мае сэнсу ў сусвеце гульні''»<ref name="Edge review"/>. З’явіліся некалькі артыкулаў, якія спрабавалі растлумачыць канцоўку гульні<ref name="forbes ending"/><ref name="eurogamer ending"/><ref name="cvg ending"/><ref>{{cite web | url = http://www.digitalspy.com/gaming/levelup/a538104/why-bioshock-infinites-ending-was-one-of-2013s-biggest-moments.html | title = Why BioShock Infinite's ending was one of 2013's biggest moments | first = Ben | last = Lee | date = December 29, 2013 | accessdate = February 23, 2014 | publisher = Digital Spy }}</ref>. Роля Элізабет у геймплэі і сюжэце атрымала шырокае адабрэнне<ref name="IGN PC review"/><ref name="GameFront review"/>. Яе рэалізацыя, як «''A.I.''» партнёра для Букера, які кіруецца гульцом, была апісана крытыкам Саліванам як «''цалкам геніяльная''»<ref name="GRadar review"/>. Некалькі крытыкаў сказалі, што гэта асноўны аспект, які адрознівае «''Infinite''» ад сваіх папярэднікаў<ref name="EGM review"/><ref name="IGN PC review"/>. Спецыяльныя хвалы былі дадзеныя не толькі здольнасці Элізабет клапаціцца пра сябе ў баі, але актыўна дапамагаць гульцу, знаходзячы боепрыпасы і здароўе, і адкрываць разрывы<ref name="GI review PC"/><ref name="GRadar review"/>. Крытыкі таксама прызналі, што Элізабет не толькі баявы партнёры, але і кампаньён, які выклікае эмацыйную рэакцыю гульца<ref name="EGM review"/>. Том Брамвел з «''Eurogamer''» адчуваў, што гульня «''стварае сямейную сувязь''» паміж Элізабет і Букерам<ref name="EuroG review"/>, Саліван заявіў, што яна адчувала сябе «''сябрам''»<ref name="GRadar review"/>. Мак-Кефры патлумачыў, што прысутнасць Элізабет у гульні прадугледжвае матывацыю і эмацыйную глыбіню, тое, чаго, ён лічыў, хапала і арыгінальнаму «''BioShock''»<ref name="IGN PC review"/>. «''Edge''» называюць Элізабет «''тэхнічным трыумфам, найбольш падобным „А. І.“ кампаньёнам з „Half-Life 2“ з Алікс Вэнс''»<ref name="Edge review"/>. Саліван кажа пра тое, што яе «''паводзіны прымушаюць вас забыцца, што яна персанаж відэагульні''»<ref name="GRadar review"/>. Некаторыя крытыкі таксама высока ацанілі адносіны і ўзаемадзеянне Элізабет з Букерам, лічачы, што яны ўтварылі ядро сюжэту гульні<ref name="Destruct review"/><ref name="Telegraph Review"/>. Мікель Рэпараз з «''Official Xbox Magazine''» растлумачыў, што «''ўзаемадзеянне паміж Элізабет і Букерам з’яўляецца сэрцам і душой, што робіць „''BioShock Infinite''“ незабыўным''»<ref name="OXM review"/>. Агучванне персанажаў Троем Бэйкерам і Кортні Дрэйпер было добра прынята<ref name="Joystiqreview"/><ref name="GiantBombReview"/>. Асабліва хвалілі за іх выступы ў ролях Букера і Элізабет адпаведна<ref name="Boston Globe">{{cite web|url=http://www.boston.com/business/2013/03/26/review-brilliant-bioshock-infinite-takes-flight/vvTzYxUrjZ2g7IcRuvOCBK/story.html|title=Review: Brilliant BioShock Infinite takes flight|publisher=''The Boston Globe''|last=Kesten|first=Lou|date=March 26, 2013|accessdate=April 1, 2013}}</ref><ref name="Metro review">{{cite web|url=http://metro.co.uk/2013/03/25/bioshock-infinite-review-the-best-of-all-possible-worlds-3557783/|title=BioShock Infinite review|publisher=''Metro'' |last=Jenkins |first=David|date=March 25, 2013 |accessdate=November 10, 2013}}</ref>. Аўдыё і саўндтрэк таксама атрымалі станоўчыя водгукі<ref name="GI review PC"/><ref name="GiantBombReview"/>. Джош Віртанен з «''Cheat Code Central''» заявіў, што «''з абсурдна таленавітымі акцёрамі, якія стварылі сапраўды жудасны выбар музыкі для стварэння настрою, гэтая гульня гучыць фантастычна ад пачатку да канца''»<ref name="CCC review">{{cite web|url=http://www.cheatcc.com/pc/rev/bioshockinfinitereview.html |title=BioShock Infinite Review for PC |publisher=Cheat Code Central |last=Wirtanen |first=Josh |date=March 26, 2013 |accessdate=April 15, 2014}}</ref>. Хоць баявы геймплэй быў у асноўным добра прыняты і высока ацэнены<ref name="GI review PC"/><ref name="GSpot review X360/PC"/><ref name="Rev3 Review"/>, гэта найбольш палярызаваны аспект гульні. Том Хогінс з «''[[Daily Telegraph]]''» адзначыў, што «''перастрэлкі далёка не найлепшы кампанент „Infinite“''»<ref name="Telegraph Review"/>. Тым не менш, крытыкі выказалі меркаванне, што перастрэлкі гульні і стральба палепшаныя ў параўнанні з яе папярэднікамі<ref name="CVG review"/><ref name="CCC review"/>. Пашыранае асяроддзе гульні было таксама добра ўспрынятае<ref name="OPMUK review"/>. «''Edge''» адзначыў, што яно заклікала гульца больш думаць тактычна і імправізаваць<ref name="Edge review"/>. Том Францыск з «''{{нп5|PC Gamer|PC Gamer|en|PC Gamer}}''» і Хогінс адчувалі, што ў цэлым баявая сістэма «''Infinite''» была палепшаная ў параўнанні з папярэднімі гульнямі «''BioShock''» дзякуючы дынамізму пашыранага асяроддзя<ref name="PCGUK review"/><ref name="Telegraph Review"/>. Даданне амерыканскіх горак атрымала асабліваю пахвалу ад крытыкаў<ref name="IGN PC review"/><ref name="Rev3 Review"/>. Саліван лічыць, што амерыканскія горкі «''забяспечваюць новы досвед для {{comment|FPS|First-person shooter}} цалкам''»<ref name="GRadar review"/>, а Грэгары назваў гэта «''рэальным гульня-чэйнджэрам''»<ref name="OPMUK review" />. Крытыкі таксама атрымалі асалоду ад «''Vigors''», зброі і апгрэйдаў<ref name="GI review PC" /><ref name="GSpot review X360/PC" />. Мак-Кефры хваліў «''мноства баявых варыянтаў''»<ref name="IGN PC review"/>. У адрозненні ад гэтага геймплэй быў раскрытыкаваны некаторымі экспертамі як манатонны і нудны<ref name="GameFront review"/>. Стывен Бернс з «''{{нп5|VideoGamer.com|VideoGamer.com|en|VideoGamer.com}}''» тлумачыў адсутнасць рэальнага сэнсу эскалацыі канфлікту ў гульні або вельмі цяжкіх баёў з ворагамі<ref name="VG review"/>. Некаторыя з іх таксама адзначылі, што «''Infinite''» — горшы шутар у параўнанні з ролевай сістэмай «''[[System Shock]]''»<ref name="CVG review"/>. Ньюман заявіў, што «''баі здаюцца занадта абмежаванымі ў выніку''»<ref name="Time Review"/>. Былі таксама скаргі, што сярэдняя частка гульні была пракладзена па недахопах геймплэя<ref name="IGN PC review"/><ref name="Telegraph Review"/>. Крытыкі выказалі расчараванне тым, што ў гульні ёсць толькі два віды зброі ў гульца<ref name="VG review"/>. Рэпараз казаў, што гэта, нароўні з адсутнасцю дзіўных мадэрнізацый, зрабіла «''Infinite''» менш вынаходлівай «''баявой гульнёй''», якая не зусім дацягвае да высокіх стандартаў «''BioShock''»<ref name="OXM review"/>. Крытыка таксама была накіравана на «''бедныя''» смерці ў баі<ref name="GI review PC"/><ref name="OXM review"/>. Былі скаргі, што гэта прывяло да меншай складанасці гульні<ref name="CVG review"/>. === Продажы === У першы тыдзень рэлізу «''BioShock Infinite''» была самай прадаванай гульнёй у «''Top 10 PC Charts''» у «''[[Steam]]''»<ref name="DSOGaming">{{cite web|url=http://www.dsogaming.com/news/weekly-top-10-pc-charts-uk-pc-retail-and-steam-digital-charts-24th-30th/|title=Weekly Top 10 PC Charts; UK PC Retail and Steam Digital Charts [24th - 30th]|last=Papadopoulos|first=John|date=April 2, 2013|publisher=DSOGaming|accessdate=April 3, 2013}}</ref>. У Злучаных Штатах «''BioShock Infinite''» была самай прадаванай гульнёй на кансолі ў сакавіку 2013 года, з больш чым {{nobr|878 000}} прададзеных асобнікаў; гэтыя лічбы не ўключаюць у сябе лічбавыя продажы, такія як праз «''Steam''»<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-04-19-bioshock-bests-tomb-raider-as-the-top-selling-game-of-the-month-in-the-us?utm_source=feedly | title = BioShock Infinite bests Tomb Raider as March's top-selling in the US | first = Jeffrey | last = Matulef | date = 2013-04-19 | accessdate = 2013-04-19 | publisher = Eurogamer }}</ref>. «''Take Two''» паведамілі ў сваёй справаздачы, што былі прададзены {{nobr|3 700 000}} копій гульні ў розніцу за май 2013 года<ref>{{cite web | url = http://www.edge-online.com/news/bioshock-infinite-shipped-3-7-million-copies-take-two-says/?utm_medium=referral&utm_source=t.co | title = BioShock Infinite shipped 3.7 million copies, Take-Two says | first = Taylor | last = Cooke | date = 2013-05-15 | accessdate = 2013-05-15 | work = Edge }}</ref>, продажы перавысілі 4 млн у канцы ліпеня<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-07-31-bioshock-infinite-sells-over-4-million-copies | title = BioShock Infinite sells over 4 million copies | first = Jeffrey | last= MAtulef | date = 2013-07-31 | accessdate = 2013-07-31 | publisher = Eurogamer }}</ref>. Паводле «''Take Two''», былі прададзены больш за 6 мільёнаў копій гульні па стане на май 2014 года<ref>{{cite web | url = http://www.gamespot.com/articles/borderlands-2-ships-9-million-units-bioshock-infinite-climbs-to-6-million/1100-6419623/?utm_medium=referral&utm_source=t.co | title = Borderlands 2 ships 9 million units, BioShock Infinite climbs to 6 million | first = Eddie | last = Makuch | date = 2014-05-15 | accessdate = 2014-05-15 | publisher = Gamespot }}</ref> і 11 млн годам пазней<ref>{{Cite web | url = http://www.gamespot.com/articles/bioshock-franchise-still-really-important-publishe/1100-6427664/ | title = BioShock Franchise Still "Really Important," Publisher Says | first = Eddie | last = Makuch | date = 2015-05-28 | accessdate = 2015-05-28 | publisher = Gamespot }}</ref>. На працягу першага тыдня продажаў у Вялікабрытаніі «''BioShock Infinite''» дэбютавала як нумар адзін па продажах камп’ютарных гульняў і самай прадаванай гульнёй ва ўсіх даступных фарматах, заняўшы першае месца па Вялікабрытаніі па рознічных продажах для ПК<ref name="DSOGaming"/><ref name="UK Week 1">{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2013/04/02/bioshock-infinite-goes-sky-high-in-this-weeks-uk-charts/|title=''BioShock Infinite'' goes sky-high in this week's UK charts|last=Kubba|first=Sinan|date=April 2, 2013|publisher=Joystiq|accessdate=April 2, 2013}}</ref><ref name="Metro">{{cite web|url=http://metro.co.uk/2013/04/02/bioshock-infinite-and-luigis-mansion-2-triumph-in-uk-games-chart-3578960/|title=''BioShock Infinite'' and ''Luigi’s Mansion 2'' triumph in UK games chart|last=|first=|date=April 2, 2013|publisher=''Metro''|accessdate=April 3, 2013}}</ref>. У першы тыдзень у Вялікабрытаніі яе версія для «''Xbox 360''» займала першае месца, версія для «''PlayStation 3''» заняла другое месца, ПК-версія — дзявятае месца. 64 працэнты продажаў былі на «''Xbox 360''», 31 працэнт на «''PlayStation 3''» і 5 працэнтаў на ПК<ref name="Metro"/>. [[2 красавіка]] 2013 года гульня перавысіла продажы «''BioShock 2''» і стала найбольш прадаванай у франшызе<ref name="UK Week 1"/><ref name="Metro"/><ref name="Videogamer.com">{{cite web|url=http://www.videogamer.com/xbox360/bioshock_infinite/news/uk_video_game_chart_bioshock_infinite_takes_no_1_with_record_launch.html|title=UK Video Game Chart: ''BioShock Infinite'' takes No.1 with record launch|last=Orry|first=James|date=April 2, 2013|publisher=VideoGamer.com|accessdate=April 3, 2013}}</ref>. Падчас другога тыдня гульні ў Вялікабрытаніі, нягледзячы на падзенне 75 працэнтаў продажаў, «''BioShock Infinite''» была ў чартах Вялікабрытаніі ўсіх фарматаў<ref>{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2013/04/08/bioshock-infinite-clings-to-top-spot-in-this-weeks-uk-charts/|title=''BioShock Infinite'' clings to top spot in this week's UK Charts|last=Kubba|first=Sinan|date=April 8, 2013|publisher=Joystiq|accessdate=April 11, 2013}}</ref>. У трэці тыдзень «''Infinite''» стала першай гульнёй 2013 года, якая ўзначальвала брытанскія чарты на працягу трох тыдняў запар<ref>{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2013/04/15/bioshock-infinite-keeps-on-going-in-this-weeks-uk-charts/|title=''BioShock Infinite'' keeps on going in this week's UK charts|last=Kubba|first=Sinan|date=April 15, 2013|publisher=Joystiq|accessdate=April 16, 2013}}</ref>. === Узнагароды === «''BioShock Infinite''» атрымала шматлікія ўзнагароды і намінацыі ў канцы года. Пасля яе выхаду ў 2013 годзе яна выйграла ўзнагароду «''Гульня года''» ад 42 публікацый<ref>{{cite web | url = http://gotypicks.blogspot.com.au/2013/09/2013-game-of-year.html | title = 2013 GAME OF THE YEAR | first = | last= | date = | accessdate = April 14, 2014 | publisher = GAME OF THE YEAR PICKS BLOG }}</ref>, у тым ліку «''[[Associated Press]]''»<ref>{{cite web |url=http://www.newser.com/article/daapgjg80/ap-critics-pick-the-best-video-games-of-2013-agree-bioshock-infinite-is-no-1.html |title=AP critics pick the best video games of 2013; agree 'Bioshock Infinite' is No. 1 |last1=Kesten |first1=Lou |last2=Lang |first2=Derrik J. |date=December 19, 2013 |publisher=Newser |accessdate=December 19, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131220050053/http://www.newser.com/article/daapgjg80/ap-critics-pick-the-best-video-games-of-2013-agree-bioshock-infinite-is-no-1.html |archivedate=20 снежня 2013 |url-status=live }}</ref>, «''[[CNN]]''»<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2013/12/20/tech/gaming-gadgets/top-video-games-2013/ |title=2013: The year in video gaming |last=Frum |first=Larry |date=December 20, 2013 |publisher=[[CNN]] |accessdate=December 21, 2013}}</ref>, «''Electronic Gaming Monthly''»<ref>{{cite web |url=http://www.egmnow.com/platforms/xbox_360/egms-best-of-2013-part-five-05-01/ |title=EGM’s Best of 2013: Part Five: #05 ~ #01 |last=EGM Staff |date=December 29, 2013 |work=Electronic Gaming Monthly |accessdate=January 23, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404050035/http://www.egmnow.com/platforms/xbox_360/egms-best-of-2013-part-five-05-01/ |archivedate=4 красавіка 2015 |url-status=dead }}</ref>, «''[[Entertainment Weekly]]''»<ref>{{cite web |url=http://www.ew.com/ew/gallery/0,,20760444_20760457_30061603,00.html#30061603 |title=Top 10 (and 3 Worst) Videogames of 2013 |page=10 |last1=Franich |first1=Darren |last2=Morales |first2=Aaron |date=December 20, 2013 |work=[[Entertainment Weekly]] |accessdate=January 23, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140122094609/http://www.ew.com/ew/gallery/0%2C%2C20760444_20760457_30061603%2C00.html#30061603 |archivedate=22 студзеня 2014 |url-status=dead }}</ref>, «''[[Forbes]]''»<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/sites/games/2013/12/23/the-best-video-games-of-2013/2/ |title=The Best Video Games Of 2013 |page=2 |last=Kain |first=Erik |date=December 23, 2013 |publisher=''[[Forbes]]'' |accessdate=December 24, 2013}}</ref> і «''{{нп5|Games Magazine|Games|de|Games Magazine}}''»<ref>{{cite web|title=GAMES Game Awards|url=http://www.gamesmagazine-online.com/gameslinks/archives.html#2014awards|publisher=''Games''|accessdate=December 6, 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6duGEl6Ew?url=http://www.gamesmagazine-online.com/gameslinks/archives.html#2014awards|archivedate=20 снежня 2015|url-status=dead}}</ref>. Гульня таксама атрымала прыз за найлепшы шутар года ад шэрага публікацый, у тым ліку «''The Escapist''»<ref name="EscShoot">{{cite web |last=The Escapist Staff |title=The Winners of The Escapist Awards and Game of the Year Nominees |page=2 |url=http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/10833-The-Winners-of-The-Escapist-Awards-and-Game-of-the-Year-Nominees.2 |publisher=''The Escapist'' |date=January 1, 2014 |accessdate=January 1, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140102192458/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/10833-The-Winners-of-The-Escapist-Awards-and-Game-of-the-Year-Nominees.2 |archivedate=2 студзеня 2014 |url-status=dead }}</ref>, «''Game Informer''»<ref name="InformerBest2013">{{cite web |last=Bertz |first=Matt |title=Game Informer Best Of 2013 Awards |url=http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2014/01/07/game-informer-best-of-2013-awards.aspx?PostPageIndex=5 |page=5 |work=Game Informer |date=January 7, 2014 |accessdate=January 17, 2014 |archive-date=11 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111032623/http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2014/01/07/game-informer-best-of-2013-awards.aspx?PostPageIndex=5 |url-status=dead }}</ref>, «''{{нп5|GameTrailers|GameTrailers|en|GameTrailers}}''»<ref name="GTrail">{{cite web|last= |first= |title=2013 GameTrailers Game of the Year Awards Video - Winners Montage |url=http://www.gametrailers.com/videos/acdl95/gametrailers-game-of-the-year-awards-winners-montage |publisher=GameTrailers |date=January 7, 2014 |accessdate=January 11, 2014 }}</ref>, «''{{нп5|Hardcore Gamer|Hardcore Gamer|en|Hardcore Gamer}}''»<ref name="HardGameShooter">{{cite web|last=HG Staff |first= |title=2013 Best Shooter |url=http://www.hardcoregamer.com/2013/12/21/2013-best-shooter/66927/ |publisher=''Hardcore Gamer'' |date=December 21, 2013 |accessdate=December 24, 2013 }}</ref>, «''IGN''»<ref name="IGNOSG">{{cite web|last= |first= |title=Best Overall Shooter Game - IGN's Best of 2013 |url=http://ign.com/wikis/best-of-2013/Best_Overall_Shooter_Game |publisher=[[IGN]] |date=January 10, 2014 |accessdate=January 11, 2014 }}</ref>, «''Official Xbox Magazine''»<ref name="OXMShooter">{{cite web|last=OXM Staff |first= |title=Official Xbox Magazine's 2013 Awards: Categories, Genres, and Platforms - Best Shooter |url=http://www.oxmonline.com/official-xbox-magazines-2013-awards-categories-genres-and-platforms#slide-12 |work=Official Xbox Magazine |date=January 13, 2014 |accessdate=January 17, 2014 }}</ref> і «''PlayStation Universe''»<ref>{{cite web|last=Harradence |first=Michael |title=Best Shooter of 2013 |url=http://www.psu.com/a022077/Best-Shooter-of-2013 |publisher=PSU.com |date=December 26, 2013 |accessdate=April 14, 2014 }}</ref>. У 2013 годзе «''BioShock Infinite''» атрымала ўзнагароду за «''Найлепшы візуальны дызайн''» на 31-м «''{{нп5|Golden Joystick Award|Golden Joystick Awards|en|Golden Joystick Award}}''»,<ref name="CVG_2013 Win">{{cite web|last=Hussain |first=Tamoor |title=Golden Joysticks 2013: Full list of winners |url=http://www.computerandvideogames.com/435281/golden-joysticks-2013-full-list-of-winners/ |work=Computer and Video Games |date=October 26, 2013|accessdate=October 26, 2013}}</ref>, а таксама атрымала дадатковыя намінацыі на «''Гульню года''», «''Найлепшы сюжэт''», «''Студыю года''» (''Irrational Games'') і «''Найлепшы гульнявы момант''» (''Hallelujah'')<ref name="CVG_2013 Nom">{{cite web|last=Robinson |first=Andy |title=Golden Joysticks 2013 voting begins |url=http://www.computerandvideogames.com/426923/golden-joysticks-2013-voting-begins/ |work=Computer and Video Games |date=August 29, 2013 |accessdate=November 3, 2013}}</ref>; Кен Левін таксама атрымаў першае «''Lifetime Achievement Award''» ад «''Golden Joysticks''» за яго дасягненні ў відэа-гульнях<ref name="CVG_2013 Ken">{{cite web|last=Ivan |first=Tom |title=Golden Joysticks 2013: Ken Levine accepts Lifetime Achievement award |url=http://www.computerandvideogames.com/435354/golden-joysticks-2013-ken-levine-accepts-lifetime-achievement-award/ |work=Computer and Video Games |date=October 25, 2013 |accessdate=December 31, 2013}}</ref>. На 5-ым штогадовым «''Inside Gaming Awards''» гульня атрымала дзве ўзнагароды за «''найлепшую графіку''» і «''найлепшы сюжэт''»<ref name="InsideGaming2013win">{{cite web|last=P Rubin|first=Brian|title=Winners of the 5th Annual Inside Gaming Awards Announced|url=http://www.insidegamingdaily.com/2013/12/04/winners-of-the-5th-annual-inside-gaming-awards-announced/|publisher=Machinima.com |date=December 4, 2013 |accessdate=December 5, 2013 }}</ref>, таксама была намінавана на «''Гульню года''», «''Самую захапляльную гульню''», «''Найлепшую агучку''», «''Найлепшы дадатковы кантэнт''» («''Burial at Sea — Episode One''») і «''Выбар геймераў''»<ref name="InsideGaming2013nom">{{cite web|last=Smith|first=Rob|title=Inside Gaming Awards 2013 Nominees Announced|url=http://www.insidegamingdaily.com/2013/11/21/inside-gaming-awards-2013-nominees/|publisher=Machinima.com|date=November 21, 2013|accessdate=December 5, 2013}}</ref>. На «''VGX''» 2013 года «''Infinite''» выйграла тры ўзнагароды за «''Найлепшы шутар''», «''Найлепшую песню ў гульні''» («''Will the Circle Be Unbroken?''») і «''Персанажаў года''» (блізняты Лютэс); яна атрымала шэсць намінацый на дадатковыя «''Гульню года''», «''Студыю года''» (''Irrational Games''), «''Найлепшую гульню для Xbox''», «''Найлепшы голас акцёра''» (Трой Бэйкер), «''Найлепшы голас актрысы''» (Кортні Дрэйпер) і «''Найлепшы саўндтрэк''»<ref name="VGX_2013">{{cite web|last=Dane|first=Patrick|title=‘Grand Theft Auto V’ Tops Spike VGX 2013 Award Winners List|url=http://gamerant.com/vgx-2013-winners-list/|publisher=Game Rant|date=December 7, 2013|accessdate=December 7, 2013}}</ref>. У [[2014]] годзе «''BioShock Infinite''» выйграла дзве ўзнагароды на 17-й штогадовай «''{{нп5|Academy of Interactive Arts & Sciences|D.I.C.E.|en|Academy of Interactive Arts & Sciences}}''» за «''Гульню года ў стылі экшан''» і «''Выдатныя дасягненні ў арыгінальным складзе музыкі''» і была намінавана на яшчэ чатыры ўзнагароды: «''Гульню года''», «''Выдатныя дасягненні ў мастацтве''», «''Выдатныя дасягненні ў гуку''» і «''Выдатныя дасягненні ў сюжэце''»<ref name="IGN DICE"/>. Яна выйграла «''Найлепшую музыку ў гульні''» на 3-яй «''Annual New York Videogame Critics Circle Awards''»<ref name="New York Awards"/> і была намінавана на яшчэ чатыры ўзнагароды, у тым ліку «''Найлепшую гульню''»<ref name="New York Nominations">{{cite web|last=nygcc |first= |title=The Nominees! New York Videogame Critics Circle Awards, 2013 |url=http://nygamecritics.com/2014/01/03/the-nominees-new-york-videogame-critics-circle-awards-2013/ |publisher=New York Videogame Critics Circle |date=January 3, 2014 |accessdate=January 31, 2014 }}</ref>. У 2013 г. гульня заваявала шэсць узнагарод на «''Нацыянальнай акадэміі гандлю відэагульнямі''» і была намінавана на яшчэ шэсць, уключаючы «''Гульню года''»<ref name="NAVGTR"/>. Яна таксама была намінавана на «''Выдатную прыгодніцкую/экшан гульню''» на 18-ай цырымоніі ўзнагароджвання «''{{нп5|Спадарожнік, прэмія|прэміяй «''Спадарожнік''»|en|Satellite Awards}}''»<ref name="Satelliteawards">{{cite web|last= |first= |title=Satellite Awards - 2013 Nominations |url=http://www.pressacademy.com/award_cat/current-nominees/ |publisher=International Press Academy |date= |accessdate=December 15, 2013 }}</ref>. «''Infinite''» выйграла «''Арыгінальную музыку''» ў 10-й «''[[BAFTA|Брытанскай акадэміі відэагульняў]]''» і тры намінацыі за «''Мастацкія дасягненні''», «''Дасягненні ў гуку''» і «''Найлепшы выканаўца''» (Кортні Дрэйпер)<ref name="IGN BAFTA 2014"/>. Гульня выйграла абедзве намінацыі, у якіх яна прымала ўдзел у 14-й штогадовай «''{{нп5|Game Developers Choice Awards|Game Developers Choice Awards|en|Game Developers Choice Awards}}''»: «''Найлепшае аўдыё''» і «''Найлепшыя візуальныя эфекты''»<ref name="2013 GDC Awards">{{cite web|last=Haywald |first=Justin |title=The Last of Us wins GDC game of the year award |url=http://www.gamespot.com/articles/the-last-of-us-wins-gdc-game-of-the-year-award/1100-6418420/ |publisher=GameSpot |date=March 19, 2014 |accessdate=April 14, 2014 }}</ref>. Гульня выйграла тры ўзнагароды на 12-й «''Annual Game Audio Network Guild Awards''», у тым ліку «''Музыку года''»<ref name="GANG Win"/> і была намінавана на яшчэ чатыры, у тым ліку «''Аўдыё года''»<ref name="GameAudioNom">{{cite web |last=McDonald |first=Dren |title=GAME AUDIO NETWORK GUILD (G.A.N.G.) ANNOUNCES FINALISTS FOR 12TH ANNUAL G.A.N.G. AWARDS |url=http://www.audiogang.org/blog/game-audio-network-guild-g-a-n-g-announces-finalists-for-12th-annual-g-a-n-g-awards/ |publisher=Game Audio Network Guild |date=February 21, 2014 |accessdate=February 26, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710151418/http://www.audiogang.org/blog/game-audio-network-guild-g-a-n-g-announces-finalists-for-12th-annual-g-a-n-g-awards/ |archivedate=10 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref>. «''BioShock Infinite''» з’явілася ў некалькі спісах «''Топ гульняў''» розных выданняў. У ліпені 2013 года «''GamesRadar''» паставіла сюжэт гульні на адзінаццатае месца ў сваім спісе «''Найлепшыя сюжэты відэагульняў за ўсю гісторыю''»<ref>{{cite web|url=http://www.gamesradar.com/the-best-videogame-stories-ever/|title=The best videogame stories ever |last=GamesRadar Staff|first=|date=July 12, 2013|publisher=GamesRadar|accessdate=November 2, 2013}}</ref>. У верасні 2013 года «''Official Xbox Magazine''» уключыў гульню ў свой спіс «''Найлепшых гульняў для Xbox''»<ref>{{cite web|url=http://www.oxmonline.com/official-xbox-magazines-best-xbox-games#slide-5 |title=Official Xbox Magazine's Best Xbox Games |page=6 |last=OXM Staff |first= |date=September 11, 2013|work=Official Xbox Magazine|accessdate=January 23, 2014}}</ref>. У тым жа месяцы «''[[IGN]]''» размясціў «''Infinite''» пад нумарам трыццаць адзін у яго спісе «''Топ-100 шутараў ад першай асобы''»<ref>{{cite web|url=http://ign.com/top/shooters/31|title=''BioShock Infinite'' - #31 Top Shooters|date=September 12, 2013|publisher=[[IGN]]|accessdate=September 27, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002134316/http://www.ign.com/top/shooters/31|archivedate=2 кастрычніка 2013|url-status=dead}}</ref>, а ў кастрычніку 2013 года ў сваім спісе «''Top 25 гульняў для Xbox 360''» пад нумарам дванаццаць <ref>{{cite web|url=http://ign.com/articles/2013/09/20/the-top-25-xbox-360-games-4?page=3|title=The Top 25 Xbox 360 Games |page=3 |last=IGN Staff|first=|date=September 20, 2013|publisher=[[IGN]]|accessdate=November 2, 2013}}</ref>. У кастрычніку 2013 года «''WatchMojo.com''» размясціў сюжэт «''Infinite''» пад нумарам адзін у яго спісе «Top 10 гульняў з выдатным сюжэтам»<ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=3f47eONJgLA |title=Top 10 Video Games With Great Stories |last=WatchMojo.com |first= |date=October 15, 2013|publisher=[[YouTube]] |accessdate=January 23, 2014}}</ref>. У лістападзе 2013 года «''Eurogamer''» размясціў «''Infinite''» на дваццаць пятае месца ў яго спісе «''Top 50 гульняў пакалення''»<ref>{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2013-11-04-eurogamers-games-of-the-generation-the-top-50|title=Eurogamer's Games of the Generation: The top 50|last=Robinson|first=Martin|date=November 4, 2013|publisher=Eurogamer|accessdate=November 8, 2013}}</ref>, а «''Hardcore Gamer''» ацаніў яе дванаццатым месцам у сваім спісе «''Top 100 гульняў пакалення''»<ref>{{cite web|url=http://www.hardcoregamer.com/2013/11/08/top-100-games-of-the-generation-20-11/60941/|title=Top 100 Games of the Generation: 20-11|last=HG Staff|first=|date=November 8, 2013|publisher=''Hardcore Gamer''|accessdate=November 11, 2013}}</ref>. У тым жа месяцы «''Complex''» памясціў «''Infinite''» пад нумарам дваццаць у яго спісе «''Найлепшыя відэагульні апошняга пакалення для Xbox 360''»<ref>{{cite web|url=http://www.complex.com/video-games/2013/11/greatest-xbox-360-video-games-last-generation/bio|title=Bioshock: Infinite – Take a Bow: The Greatest Xbox 360 Video Games of the Last Generation|date=November 22, 2013|publisher=''Complex''|accessdate=December 10, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131126033601/http://www.complex.com/video-games/2013/11/greatest-xbox-360-video-games-last-generation/bio|archivedate=26 лістапада 2013|url-status=dead}}</ref>, а «''PlayStation Universe''» паставіў яе пад нумарам восем у яго спіс «''100 найлепшых гульняў пакалення для PS3''»<ref>{{cite web|url=http://www.psu.com/a021805/The-Top-100-Games-Of-The-PS3-Generation--1--10- |title=The Top 100 Games Of The PS3 Generation: 1 -10 |last=Harradence |first= Michael |date=November 28, 2013|publisher=PlayStation Universe|accessdate=December 10, 2013}}</ref>. У снежні 2013 года «''PlayStation Official Magazine''» памясціў «''Infinite''» на пятае ў яго спіс «''Найлепшыя гульні для PS3 — найлепшыя з пакалення''», і пахваліў яе сюжэт, як «''мабыць, найлепшую апісальную частку цэлага пакалення''»<ref name="POM UK Greatest PS3">{{cite web |url=http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/12/11/official-playstation-magazines-best-ps3-games-greatest-games-of-a-generation/7/#gallery-top |title=Official PlayStation Magazine’s greatest PS3 games – the best of the generation |page=7 |last=Staff |date=December 11, 2013 |work=PlayStation Official Magazine |accessdate=January 23, 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140202201329/http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/12/11/official-playstation-magazines-best-ps3-games-greatest-games-of-a-generation/7/#gallery-top |archivedate=2 лютага 2014 |url-status=dead }}</ref>. == Тэмы == Шон Робертсан, вядучы мастак гульні, заявіў, што, нягледзячы на некалькі {{нп5|Тэма, літаратура|тэм|uk|Тема (література)}}, гульня будзе даследчыцкай, сюжэт жа ў рэшце рэшт апынуўся іншым. Робертсан растлумачыў, што тэмы былі там, каб служыць у якасці фону і рамкі «''больш чалавечага памеру''» і эмацыйна рэзананснага сюжэту пра людзей. Ён працягваў казаць, што, нягледзячы на тое, што «''сюжэт памеру оперы''» і «''палітычная нестабільнасць''» будуць служыць фонам, сюжэт, у канчатковым рахунку, аб Букеры і Элізабет<ref name="gamasutra reveal">{{cite web | url = http://www.gamasutra.com/view/news/29872/Interview_Irrational_Games_Leaves_The_Sea_For_The_Sky_With_BioShock_Infinite.php | title = Interview: Irrational Games Leaves The Sea For The Sky With BioShock Infinite |first = Leigh | last= Alexander |date =2010-08-12 | accessdate= 2010-08-12 | publisher = Gamasutra }}</ref>. Кен Левін, крэатыўны дырэктар гульні, заявіў, што гульцы павінны рабіць свае ўласныя высновы з гульні, і ў канчатковым рахунку вырашыць, «''што такое добра і дрэнна''». Ён растлумачыў, што «''ёсць шмат частак „Infinite“, якія адкрытыя для інтэрпрэтацыі, і мэтай з’яўлялася тое, каб вы высоўвалі свае ўласныя тэорыі аб іх''». Для гэтага Левін пазбегнуў прадастаўлення аўтарытэтнага канчатковага адказу адносна канцоўкі гульні, адказваючы: «''На самой справе важна тое, што думаюць людзі. Чаму мая інтэрпрэтацыя больш важная, чым ваша?''»<ref name="Levine meaning">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/416306/interviews/ken-levine-and-the-search-for-meaning-in-bioshock-infinite/ | title = Interview: Ken Levine and the search for meaning in BioShock Infinite | first = Rob | last = Crossley | date = 2013-06-26 | accessdate = 2013-11-08 | publisher = ComputerAndVideoGames.com }}</ref>. Прызнаючы, што фанаты абмяркоўваюць і расчароўваюцца ў тэмах «''Infinite''», Левін быў усё-такі задаволены празрыстасцю гульні, заявіўшы, што гэта быў яго намер, і параўнаў {{нп5|інтэрпрэтацыя квантавай механікі|інтэрпрэтацыю квантавай механікі|en|Interpretations of quantum mechanics }} з інтэрпрэтацыяй з некаторых са сваіх любімых фільмаў «''[[Касмічная адысея 2001 года]]''», «''[[Байцоўскі клуб (фільм)|Байцоўскі клуб]]''», «''{{нп5|Майстар (фільм, 2012)|Майстар|ru|Мастер (фильм, 2012)}}''», «''{{нп5|Перакрыжаванне Мілера|Перакрыжаванне Мілера|ru|Перекрёсток Миллера}}''» і «''{{нп5|Нафта, фільм|Нафта|ru|Нефть (фильм)}}''»<ref name="Levine meaning"/>. Роб Крослі з «''{{нп5|Computer and Video Games|CVG|en|Computer and Video Games}}''» заявіў, што «''[Паводле Левіна] [гульнявая] {{нп5|шматсветавая інтэрпрэтацыя|шматсветавая тэорыя|en|Many-worlds interpretation }} з’яўляецца {{нп5|мастацкія сродкі|мастацкім сродкам|uk|Художні засоби}}, адзіным, што дае сюжэту нешта ўнікальнае ў гульнях, яшчэ адзначаецца ў кінаінтэрпрэтацыях''»<ref name="Levine meaning"/>. Левін сцвярджаў, што асноўныя паведамленні ў «''Infinite''» былі не асабістымі, не палітычнымі, настойваючы, што яны былі гістарычнымі. У адказ людзям, якія абмяркоўваюць Калумбію як «''расісцкае грамадства''», ён сказаў, што гульня не рабіла ніякіх асаблівых пунктаў аб тэме расізму і што ён у гульні быў толькі «''фактарам часу''»<ref name="Levine meaning"/>. Расізм, які малюецца ў Калумбіі, быў заўважаны Левінам «''больш адлюстраваннем таго, якія расавыя адносіны ў ЗША былі ў 1912 годзе''»; Левін патлумачыў, што гульня была «''менш пра вывучэнне добрых і дрэнных бакоў расізму і больш пра справядлівае адлюстраванне часу і яго ўплыў на тую эпоху''»<ref name="Ventureracism">{{cite web | url = http://venturebeat.com/2012/12/07/bioshock-infinite-forces-players-to-confront-racism-hands-on-preview/ | title = BioShock Infinite forces players to confront racism (hands-on preview) | first = Alejandro | last = Quan-Madrid | date = 2012-12-07 | accessdate = 2013-11-08 | publisher = VentureBeat | archive-date = 14 кастрычніка 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131014141552/http://venturebeat.com/2012/12/07/bioshock-infinite-forces-players-to-confront-racism-hands-on-preview/ | url-status = dead }}</ref>. Ён адзначыў, што некалькі гістарычных амерыканскіх дзеячоў, такія як бацькі-заснавальнікі [[Абрахам Лінкальн]] і [[Тэадор Рузвельт]] былі «''людзьмі свайго часу''», вялікія людзі, якія былі, тым не менш расістамі. Такім чынам, Левін лічыў, што карціны нацыяналізму і расізму былі гарантаваныя ў гульні, заявіўшы, што не рабіць так было бы «''падманам''» і «''дзіўным''» ў той перыяд часу<ref name="Ventureracism"/><ref name="pcgam political"/>. У дадатак да расізму, гульня была інтэрпрэтавана як вырашэнне палітычных і сацыяльных праблем<ref>{{cite web | url = http://www.nbcnews.com/technology/brains-over-brawn-why-smart-people-are-drawn-bioshock-infinite-1B9066435 | title = Brains over brawn: Why smart people are drawn to 'BioShock Infinite' | publisher = [[NBC]] | date = 2013-03-25 | accessdate= 2013-12-30 | first = Yannick | last = LeJacq }}</ref>, а таксама паказвала некалькі тэм, такіх як канстанты і пераменныя, амерыканская выключнасць<ref name="forbes themes"/>, {{нп5|экстрэмізм|экстрэмізм|ru|Экстремизм}}<ref name="forbes themes">{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/erikkain/2013/04/17/bioshock-infinite-refunded-on-religious-grounds/ | title = 'BioShock Infinite' Refunded On Religious Grounds | first = Erik | last = Kain | date = 2013-04-17 | accessdate = 2013-12-29 | work = [[Forbes]] }}</ref>, [[фундаменталізм]]<ref>{{cite web | url = http://www.theglobeandmail.com/technology/gaming/game-reviews/bioshock-infinite-a-shooting-game-for-deep-thinkers/article10503889/ | title = BioShock Infinite a shooting game for deep thinkers | first = Peter | last = Nowak | date = 2013-03-28 | accessdate = 2013-12-29 | work = The Globe and Mail }}</ref>, [[нацыяналізм]]<ref>{{cite web | url = http://www.destructoid.com/racists-call-bioshock-infinite-a-white-killing-simulator-240586.phtml | title = Racists call BioShock Infinite a white-killing simulator | first = Jim | last = Sterling | date = 2012-12-14 | accessdate = 2013-12-29 | publisher = Destructoid | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131231000530/http://www.destructoid.com/racists-call-bioshock-infinite-a-white-killing-simulator-240586.phtml | archivedate = 31 снежня 2013 | url-status = dead }}</ref>, {{нп5|фанатызм|фанатызм|en|Fanaticism}}<ref name="nbcrev">{{cite web | url = http://www.nbcnews.com/technology/review-bioshock-infinite-masterpiece-1B9057346 | title = Review: 'BioShock Infinite' is a masterpiece | publisher = [[NBC]] | date = 2013-03-25 | accessdate= 2013-12-30 | first = Todd | last = Kenreck }}</ref>, [[Рэлігійны культ|культызм]]<ref name="nbcrev"/>, [[папулізм]]<ref name="kotaku religion"/>, [[рэлігія]]<ref name="kotaku religion">{{cite web | url = http://kotaku.com/in-defense-of-religion-in-bioshock-infinite-475004169 | title = In Defense Of Religion In BioShock Infinite | first = Jordan | last = Ekeroth | date = 2013-04-17 | accessdate = 2013-12-29 | publisher = Kotaku }}</ref>, {{нп5|дыхатамія|дыхатамія|ru|Дихотомия}}<ref name="pcgamer baptism"/>, {{нп5|тоеснасць, філасофія|тоеснасць|en|Identity (philosophy) }}<ref name="pcgamer baptism"/>, [[Мультысусвет|множныя рэальнасці]]<ref name="pcgamer baptism"/>, {{нп5|фаталізм|фаталізм|en|Fatalism}}<ref name="Inc Fate"/>, {{нп5|выбар|выбар|en|Choice}}<ref name="Inc Fate"/>, {{нп5|непрадбачаныя наступствы|наступствы|en|Unintended consequences}}<ref name="Inc Fate">{{cite web | url = http://www.incgamers.com/2013/04/the-bird-or-the-cage-what-bioshock-infinite-says-about-choice-and-fatalism | title = The bird, or the cage: What BioShock Infinite says about choice and fatalism | first = Peter | last = Parrish | date = 2013-04-08 | accessdate = 2013-11-08 | publisher = IncGamers | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131229052620/http://www.incgamers.com/2013/04/the-bird-or-the-cage-what-bioshock-infinite-says-about-choice-and-fatalism | archivedate = 29 снежня 2013 | url-status = dead }}</ref>, [[свабода волі]]<ref name="gameinform baptism"/>, [[надзея]]<ref name="gameinform baptism"/>, агіда да сябе<ref name="Levine meaning"/>, {{нп5|адмаўленне, псіхалогія|адмаўленне|en|Denial}}<ref name="Levine meaning"/>, {{нп5|нараджэнне звыш|новае жыццё|ru|Рождение свыше}}<ref name="gamerevolution baptism"/> і {{нп5|адкупленне, тэалогія|адкупленне|en|Redemption (theology)}}<ref name="gamerevolution baptism"/>. [[File:Bioshock infinite lutece twins.jpg|left|thumb|upright=1.2|Паняцце «''канстант і зменных''» паказана Робертам і Разаліндай Лютэс. Тут у пачатку сцэны яны прапаноўваюць Букеру падкінуць манету, якую яны назіралі падаючую ўверх арлом раней 122 разы.]] Тэма гульні «''пастаянныя і пераменныя''» атрымала значную ўвагу, яна ў першую чаргу звярталася да персанажаў Роберта і Разалінды Лютэс, якія паказаны ў якасці ключавых фігур Калумбіі і драйверамі для падзей гульні. У пачатку гульні яны просяць Букера падкінуць манету, якая падала арлом уверх 122 разы са 122 кідкоў, пра што засведчаны ўліковыя знакі на абодвух баках платы, якую насіў Роберт). Гэта паказвае, што Лютэсы прыцягнулі іншага Букера з такой жа колькасці альтэрнатыўных рэальнасцей для таго, каб дасягнуць сваіх мэтаў. Манетны фліп прысутнічае ў кожным сусвеце і, такім чынам, ён асуджаны заўсёды мець той жа вынік<ref name="eurogamer ending"/>. Гэтая сцэна была параўнана з такімі працамі, як «''{{нп5|Сад разбежных сцежак|Сад разбежных сцежак|en|The Garden of Forking Paths }}''» і «''{{нп5|Розенкранц і Гільдэнстэрн мёртвыя|Розенкранц і Гільдэнстэрн мёртвыя|en|Rosencrantz and Guildenstern Are Dead}}''», якія маюць падобныя тэмы аб прадмеце выбару супраць лёсу<ref name="Inc Fate"/><ref name="eurogamer american fairground">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-04-05-bioshock-infinite-americas-fairground | title = BioShock Infinite: America's Fairground | publisher = Eurogamer | date = 2013-04-05 | accessdate= 2013-04-08 | first = Christian | last = Donlan }}</ref>. Тэма аповеду некалькіх рэальнасцей, у прыватнасці, таксама праводзіць паралелі з тым, што, у адрозненні ад папярэдніх гульняў «''BioShock''», у «''Infinite''» была толькі адна канцоўка, нягледзячы на мараль рашэння. Крыс Колер з «''Wired''» патлумачыў, што, падобна таму, як альтэрнатыўныя сусветы ўнутры гісторыі ўсё мелі свае падобныя «''канстанты''» і розныя «''пераменныя''», гульня можа быць прайграная бясконцым лікам спосабаў, але некаторыя рэчы заўсёды будуць аднолькавымі<ref>{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2013/04/bioshock-infinite-spoilers/ | title = Letters From Columbia: Breaking Down BioShock Infinite | publisher = ''Wired'' | date = 2013-04-03 | accessdate= 2013-12-28 | first = Chris | last = Kohler }}</ref>. Том Філіпс з «''Eurogamer''» пагадзіўся, інтэрпрэтуючы радок Элізабет («''Мы плаваем у розных акіянах, але зямля на тым жа беразе''»), што гэта азначае, што, як і падарожжы Букера ў розных сусветах, розныя гульцы будзе мець розны досвед на працягу ўсёй гульні, але, тым не менш, усё ж дасягнуць аднолькавага фіналу<ref name="eurogamer ending"/>. Гэта прывяло некаторых да ідэнтыфікацыі «''BioShock Infinite''» як метагульні і метакаментарыя да ўсяго працэсу гульні, які мае розныя варыянты ў гульнях<ref name="VentureTaka">{{cite web | url = http://venturebeat.com/2013/04/12/the-deanbeat-bioshock-infinite-is-a-work-of-art-trapped-in-a-violent-video-game/ | title = The DeanBeat: BioShock Infinite is art trapped in a violent video game | publisher = VentureBeat | date = 2013-04-12 | accessdate = 2013-12-28 | first = Dean | last = Takahashi | archive-date = 28 снежня 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131228010807/http://venturebeat.com/2013/04/12/the-deanbeat-bioshock-infinite-is-a-work-of-art-trapped-in-a-violent-video-game/ | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.ibtimes.co.uk/bioshock-infinite-review-irrational-ken-levine-booker-449979 | title = BioShock Infinite Review [Video] | first = Edward | last = Smith | date = 2013-03-25 | accessdate = 2013-12-29 | publisher = International Business Times UK }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.incgamers.com/2013/10/telltales-walking-dead-season-two-else-wed-like-see | title = Telltale’s Walking Dead Season Two: What else we’d like to see | first = Peter | last = Parrish | date = 2013-10-29 | accessdate = 2013-12-29 | publisher = IncGamers | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131109190053/http://www.incgamers.com/2013/10/telltales-walking-dead-season-two-else-wed-like-see | archivedate = 9 лістапада 2013 | url-status = dead }}</ref><ref name=Wong2013>{{Citation| title = Bioshock Infinite is a Metacommentary on Game Narrative| url = http://www.gamasutra.com/blogs/KevinWong/20130410/190222/| year = 2013| author = Wong, Kevin| accessdate = 2014-01-03 }}</ref>. Некаторыя крытыкі зрабілі выснову, што «''Infinite''» — альтэрнатыўная версія папярэдніх гульняў «''BioShock''», параўноўваючы іх элементы гульні, такія як галоўныя героі, антаганісты, сетынг і сюжэт. Тэма альтэрнатыўных сусветаў і тлумачэнне Элізабет, што «''Там заўсёды маяк, заўсёды ёсць чалавек, заўсёды ёсць горад''» былі названыя падмацаваннем да гэтага<ref>{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/insertcoin/2013/03/29/the-one-twist-in-bioshock-infinite-you-might-have-missed-completely/ | title = The One Twist in BioShock Infinite's Ending You Might Have Missed Completely | first = Paul | last = Tassi | date = 2013-03-29 | accessdate = 2013-12-29 | work = [[Forbes]] }}</ref><ref>{{cite web | url = http://fandomania.com/constants-and-variables-bioshock-bioshock-2-and-bioshock-infinite-compared/ | title = Constants and Variables: BioShock, BioShock 2, and BioShock: Infinite Compared | first = Celeste | last = Monsour | date = 2013-04-04 | accessdate = 2013-12-29 | publisher = Fandomania }}</ref>. === Палеміка === [[File:BioShock Infinite Columbia Propaganda.jpg|thumbnail|upright=1.2|Джордж Вашынгтон стаіць высока над «''нябелымі''» нацыянальнасцямі. Гэта калумбійскі прапагандысцкі плакат, які паказвае ксенафобію Заснавальнікаў, выкарыстоўваўся Нацыянальным Фондам Свабоды.]] Тэмы расізму, крайняй рэлігійнасці і ідэалагічнасці грамадства «''Infinite''» выклікалі спрэчкі. У розных аглядах Заснавальнікаў і «''Vox Populi''» да рэлізу Левін і «''Irrational Games''» былі падвергнуты крытыцы розных груп; на дэманстрацыі Заснавальнікаў людзі, якія жылі ў адпаведнасці з ідэалам {{нп5|Рух чаявання|чаявання|en|Tea Party movement}}, у тым ліку сваякі Левіна, адчувалі, што гульня атакавала гэты рух; наконт «''Vox Populi''» Левін знайшоў некаторыя вэб-сайты, якія пісалі, што гульня рабіла нападкі на [[рабочы рух]], і адзін {{нп5|Stormfront|сайт перавагі белых|en|Stormfront (website)}} сцвярджаў, што «''[[Яўрэі|яўрэй]] Кен Левін робіць сімулятар забойства белых людзей''»<ref name="pcgam political">{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2012/12/13/bioshock-infinite-interview-ken-levine-racism-history/ | title = Interview: Ken Levine on American history, racism in BioShock Infinite: "I’ve always believed that gamers were underestimated." | first = Evan | last = Lahti | date = 2012-12-13 | accessdate = 2012-12-18 | work = PC Gamer }}</ref>. Левін лічыць, што «''Infinite''», як «''BioShock''» перад ім, была {{нп5|тэст Роршаха|тэстам Роршаха|en|Rorschach test}} для большасці людзей, хоць гэта будзе негатыўна ўспрынята ў грамадстве, бо бачанне ў распрацоўцы сюжэту было «''аб куплі не ў адным пункце гледжання''»<ref name="pcgam political"/>. Некаторыя з вобразаў гульні былі знойдзены для выкарыстання ў іранічных спосабах некаторымі кансерватыўнымі групамі. У 2013 годзе Нацыянальны Фонд Свабоды, група ў Руху чаявання, уключыў прапагандысцкую фрэску з гульні, якая адстойвала расізм і ксенафобію Заснавальнікаў, на сваю старонку ў ''[[Facebook]]'', перш чым яе крыніца была прызнана, а затым знёс<ref>{{cite web | url = http://www.forbes.com/sites/insertcoin/2013/12/16/tea-party-group-unironically-utilizes-bioshock-infinite-propaganda/ | title = Tea Party Group Unironically Utilizes BioShock Infinite Propaganda | work = [[Forbes]] | first = Paul | last = Tassi | date = 2013-12-16 | accessdate = 2014-01-03 }}</ref>. «''[[Fox News Channel|Fox News]]''» стварыў лагатып, вельмі падобны на лагатып «''BioShock Infinite''» для сегмента, названага «''Абараняючы Радзіму''», які адносіцца да іміграцыйнага кантролю<ref>{{Cite web | url = http://www.avclub.com/article/fox-news-rips-bioshock-infinite-logo-irony-ensues-206519 | title = Fox News rips off BioShock Infinite logo, irony ensues | publisher = A.V. Club | date = 2014-07-02 | accessdate = 2014-07-02 | first = Sam | last = Barsanti }}</ref>. Выява Закарыі Комстака як фанатыка таксама лічыцца абразлівай для «''геймераў з моцнымі рэлігійнымі пачуццямі''». Член каманды распрацоўшчыкаў «''BioShock Infinite''» нават пагражаў падаць у адстаўку з-за канцоўкі гульні<ref>{{cite web | url = http://www.strategyinformer.com/news/22051/bioshock-infinites-ending-may-cause-controversy | title = BioShock Infinite's ending may cause controversy | first = Jonah | last = Falcon | date = 2013-03-01 | accessdate = 2013-04-04 | publisher = Strategy Informer | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130326011342/http://www.strategyinformer.com/news/22051/bioshock-infinites-ending-may-cause-controversy | archivedate = 26 сакавіка 2013 | url-status = dead }}</ref>, вераючы, што гульня кажа: «''Быць рэлігійным значыць быць злым''»<ref name="Metro Contro">{{cite web | url = http://metro.co.uk/2013/03/22/sold-on-the-bioshock-factor-3554071/ | title = Is controversy the main selling point of BioShock Infinite? | first = David | last = Jenkins | date = 2013-03-01 | accessdate = 2013-03-22 | publisher = ''Metro'' }}</ref>. Комстак быў зменены пасля таго, як Левін пагаварыў з распрацоўшчыкам, які дапамог Левіну перагледзець паняцце прабачэння ў [[Новы Запавет|Новым Запавеце]], і ўсталяваць, чаму людзі прыйшлі да таго, каб прытрымлівацца Комстака і зразумець экстатычны рэлігійны досвед. Левін паахвяравў цэнзураваннем персанажа, каб прадставіць сюжэт лепш для шырокай аўдыторыі<ref>{{cite web | url = http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/01/18/bioshock-infinite-altered-after-conversations-with-religious-people-on-the-team-says-levine/ | title = Bioshock Infinite altered after "conversations with religious people on the team" says Levine | first = Leon | last = Hurley | date = 2013-01-18 | accessdate = 2013-01-20 | work = PlayStation Official Magazine (UK) | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130122031459/http://www.officialplaystationmagazine.co.uk/2013/01/18/bioshock-infinite-altered-after-conversations-with-religious-people-on-the-team-says-levine/ | archivedate = 22 студзеня 2013 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.gamespot.com/news/bioshock-infinites-religious-themes-led-dev-to-consider-quitting-6404620 | title = BioShock Infinite's religious themes led dev to consider quitting | first = Eddie | last = Makuch | date = 2013-02-28 | accessdate = 2013-02-28 | publisher = GameSpot }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/03/01/bioshock-infinite-artist-almost-resigned-over-antagonists-religious-views/ | title = BioShock Infinite artist almost resigned over game's depiction of religion | last = Petitte | first = Omri | date = 2013-03-01 | work= PC Gamer | accessdate= 2013-03-02 }}</ref>. Вядомы выпадак, калі гулец, які лічыў сябе «''набожным вернікам''», пакрыўдзіўся на прымусовае хрышчэнне, якое Букер атрымлівае перад уваходам у Калумбію, запатрабаваў вяртання грошай, бо не ведаў загадзя гэтага кантэнту ў гульні<ref name="kotaku refund">{{Cite web | url = http://kotaku.com/some-dont-like-bioshocks-forced-baptism-enough-to-as-473178476 | title = Some Don't Like BioShock's Forced Baptism. Enough To Ask For A Refund | first = Patricia | last = Hernandez | date = 2013-04-16 | accessdate = 2013-04-16 | publisher = Kotaku }}</ref>. Патрысія Эрнандэс з «''Kotaku''» лічыць, што сцэна хрышчэння была «''выдатнай''» у кантэксце відэагульняў як віду мастацтва, і сцэна выклікала шматлікія водгукі ў сацыяльных медыя<ref name="kotaku refund"/>. Сцэны хрышчэння на працягу ўсёй гульні была таксама інтэрпрэтаваны некаторымі крытыкамі не як крытыка хрысціянства або рэлігіі, а як прадстаўленне такіх тэм, як воля, зло, адраджэнне і адкупленне<ref name="pcgamer baptism">{{Cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/04/04/bioshock-infinite-ending-explained/ | title = BioShock Infinite's ending explained, and what we think about it | first = | last = PC Gamer | date = 2013-04-05 | accessdate = 2013-12-27 | publisher = ''PC Gamer'' }}</ref><ref name="gameinform baptism">{{Cite web | url = http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2013/04/09/free-will-and-hope-in-bioshock-infinite.aspx | title = Free Will And Hope In BioShock Infinite | first = Matt | last = Miller | date = 2013-04-09 | accessdate = 2013-12-27 | publisher = ''Game Informer'' | archive-date = 1 студзеня 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140101180348/http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2013/04/09/free-will-and-hope-in-bioshock-infinite.aspx | url-status = dead }}</ref><ref name="gamerevolution baptism">{{Cite web | url = http://www.gamerevolution.com/features/dies-died-will-die-an-analysis-of-bioshock-infinite | title = Dies, Died, Will Die: An Analysis of BioShock Infinite | first = Nicholas | last = Tan | date = 2013-04-09 | accessdate = 2013-12-27 | publisher = Game Revolution }}</ref><ref name="gamespot baptism">{{Cite web | url = http://www.gamespot.com/articles/bioshock-infinite-baptism-of-the-human-heart/1100-6407174/ | title = BioShock Infinite: Baptism of the Human Heart | first = | last = Gamespot Staff | date = 2013-04-21 | accessdate = 2013-12-27 | publisher = GameSpot }}</ref><ref name="relevant baptism">{{Cite web | url = http://www.relevantmagazine.com/culture/video-games/what-bioshock-infinite-gets-right | title = What 'Bioshock Infinite' Gets Right | first = Andrew | last = Barber | date = 2013-04-11 | accessdate = 2013-12-27 | publisher = ''Relevant'' }}</ref>. === Паказ гвалту === Паказ гвалту ў «''Infinite''» выклікаў значныя абмеркаванні. Крыс Плант з «''{{нп5|Polygon, сайт|Polygon|en|Polygon (website)}}''» лічыць, што ступень гвалту ў гульні можа адцягваць гульцоў, якія больш зацікаўлены ў тэмах сюжэту. Ён лічыць, што ў адрозненні ад фільмаў, заснаваных на гвалце, як частцы іх тэмы, «''Infinite''» не спрабуе рацыяналізаваць свой гвалт, сцвярджаючы, што «''маштабы нармальныя''» і «''халодная эфектыўнасць у гэтым ёсць''», аднак такога гвалту, на думку Планта, не бывае «''нават у самых {{нп5|эксплуатацыйнае кіно|эксплуатацыйных фільмах|ru|Эксплуатационное кино}}''»<ref>{{cite web | url = http://www.polygon.com/2013/4/2/4174344/opinion-why-my-wife-wont-play-bioshock-infinite | title = Opinion: Violence limits BioShock Infinite's audience — my wife included | first = Chris | last = Plante | date = 2013-04-02 | accessdate = 2013-04-03 | publisher = Polygon }}</ref>. Кірк Хэмілтан з «''Kotaku''» пагадзіўся, заявіўшы, што ў той час як гвалт з’яўляецца лейтматывам відэагульняў, «''смешна, што гвалт вылучаецца ў такім рэльефе супраць удумлівага сюжэту гульні і выдатнага свету''». Хэмілтан прызнаў, што «''Infinite''» хутчэй за ўсё, было цяжка прадаць на масавы рынак, калі ёй не хапала элементаў шутара ад першай асобы, але па-ранейшаму кажа, што гвалтоўныя забойствы непатрэбныя для гульні. Кліф Бляжынскі, творчы лідар «''{{нп5|Gears of War|Gears of War|en|Gears of War}}''», якая прызнаецца як вельмі гвалтоўная, пагадзіўся з гэтымі пачуццямі, кажучы, што ён «''адчуў гвалт, які на самай справе адцягвае ад сюжэту''»<ref name="kotaku violence">{{cite web | url = http://kotaku.com/bioshock-infinite-is-insanely-ridiculously-violent-it-470524003 | title = BioShock Infinite Is Insanely, Ridiculously Violent. It's A Real Shame | first = Kirk | last = Hamilton | date = 2013-04-04 | accessdate = 2013-04-04 | publisher = Kotaku }}</ref>. Дзін Такашы з «''{{нп5|VentureBeat|VentureBeat|en|VentureBeat}}''» адчуў, што прырода гульні як шутара ад першай асобы абмяжоўвае яе відовішчнасць з-за крайняга гвалту, уласцівага жанру<ref name="VentureTaka"/>. Рус Мак-Лафлін з «''VentureBeat''» заявіў, што раптоўны гвалт на карнавале ў пачатку гульні быў неабходным элементам, каб паказаць, што «''Калумбія не з’яўляецца дасканалай. Яна непрыгожая, [[Ксенафобія|ксенафобная]] і гатовая выбухнуць''». Мак-Лафлін таксама лічыць паведамленне аб надзвычайнай прыродзе актаў гвалту, які здзяйсняе Букер, такім, што «''не можа быць ніякай маралі ў экстрэмальных умовах''»<ref>{{Cite web | url = http://venturebeat.com/2013/04/10/bioshock-infinites-extreme-violence-is-completely-valid/view-all/ | title = BioShock Infinite’s extreme violence is completely valid | first = Rus | last = McLaughlin | publisher = VentureBeat | date = 2013-04-10 | accessdate = 2013-04-10 | archive-date = 13 красавіка 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130413110335/http://venturebeat.com/2013/04/10/bioshock-infinites-extreme-violence-is-completely-valid/view-all | url-status = dead }}</ref>. Джым Стэрлінг з «''Destructoid''» сказаў, што гвалт у гульні з’яўляецца апраўданым, таму што «''„BioShock Infinite“ — гэта гульня аб гвалце''». Ён сцвярджаў, што «''хоць ён адчувае віну за тое, што ён зрабіў, ён жорсткі чалавек па натуры, які непазбежна звяртаецца да бойні, каб вырашыць свае праблемы''» і «''ўся яго гісторыя з’яўляецца адным з адмаўленняў''». Стэрлінг таксама адзначыў, што «''Калумбія — падробка, падман, з атмасферай жаху на яе паверхні''». Ён лічыў, што, негвалтоўны варыянт будзе ісці супраць усяго прыроднага ў самой гульні і «''тыя, хто просяць негвалтоўны „BioShock Infinite“, просяць іншую гульню цалкам''». Ён сцвярджаў, што тыя, хто просяць негвалтоўны «''Bioshock''», просяць «''яшчэ большую гамагенізацыю ў гульнях''» і «''„BioShock Infinite“ не ваша гульня, калі вы хочаце негвалтоўнае даследаванне, таму што тэмы „Infinite“ круцяцца вакол гвалту як асноўнай канцэпцыі''»<ref>{{cite web | url = http://www.destructoid.com/why-does-bioshock-infinite-need-to-be-non-violent--251424.phtml | title = Why does BioShock Infinite need to be non-violent? | first = Jim | last = Sterling | date = 2013-04-12 | accessdate = 2013-11-01 | publisher = Destructoid | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131103091433/http://www.destructoid.com/why-does-bioshock-infinite-need-to-be-non-violent--251424.phtml | archivedate = 3 лістапада 2013 | url-status = dead }}</ref>. Левін абараніў паказ гвалту, заявіўшы, ён быў «''часткай інструментарыя апавядальніка''»<ref>{{cite web | url = http://www.pcgamer.com/2013/04/04/ken-levine-game-violence/ | title = Violence is "a part of the storyteller's toolkit," says Ken Levine | first = Omri | last = Petitte | date = 2013-04-04 | accessdate = 2013-12-28 | work = PC Gamer }}</ref>. Ён працягваў казаць, што мастацтвам трэба было паўтарыць і адлюстраваць гвалт<ref>{{cite web | url = http://ign.com/articles/2013/12/05/ken-levine-on-bioshock-infinites-explicit-violence | title = Ken Levine on BioShock Infinite's Explicit Violence | first = Lucy | last = O'Brien | date = 2013-12-04 | accessdate = 2013-12-28 | publisher = [[IGN]] }}</ref>. Ён пазней патлумачыў, што ён адчуваў, што «''рэакцыя на гвалт [у „BioShock Infinite“] больш уражвае людзей, якія ўпэўненыя ў здольнасці сферы гульняў выразіць сябе ў больш разнастайнай модзе''»<ref>{{cite web | url = http://www.npr.org/blogs/alltechconsidered/2014/06/28/326437835/modern-video-games-go-beyond-jumping-on-blocks | title = Modern Video Games Go Beyond 'Jumping On Blocks' | date = 2014-06-28 | accessdate = 2014-07-02 | publisher = NPR }}</ref>. == Заўвагі і крыніцы == ;Заўвагі {{notelist}} ;Крыніцы {{Reflist}} == Спасылкі == {{Commons|BioShock Infinite}} * {{Афіцыйны сайт|http://www.bioshockinfinite.com/}} * [http://www.aspyr.com/games/bioshock-infinite ''BioShock Infinite''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140216123244/http://www.aspyr.com/games/bioshock-infinite |date=16 лютага 2014 }} у [[Aspyr]] * {{dmoz|Kids_and_Teens/Games/Computer_and_Video/Shooter/BioShock_Series/BioShock_Infinite/|''BioShock Infinite''}} * {{Moby game|id=/bioshock-infinite}} * {{Imdb імя|id=1712064|title=BioShock Infinite}} {{BioShock}} {{Irrational Games}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Камп’ютарная гульня}} [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Утопіі]] [[Катэгорыя:Працягі камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2013 года]] [[Катэгорыя:BioShock]] 7u9sli8nsjqd3kcyva5peehb233a8ht 0 243119 5152895 4999500 2026-06-09T13:14:01Z ~2026-33897-16 169524 /* Гісторыя */ 5152895 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Варгуццева |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 19|lat_sec = 14 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 39|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Круглянскі |сельсавет = Філатаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243039061 }} '''Варгу́ццева'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Варгуцёва'''</ref> ({{lang-be-trans|Varhuccieva}}, {{lang-ru|Варгутьево}}) — [[вёска]] ў [[Круглянскі раён|Круглянскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Філатаўскі сельсавет|Філатаўскага сельсавета]]. == Назва == Назва Варгуццева адыменнага (антрапанімічнага) паходжання, ад балцка-літоўскага імені тыпу ''Vargutis''. Яно ўтворанае ад асновы ''Varg-'' (< літоўскае ''vargti'' «стамляцца, цярпець») і антрапанімічнага пашыральніка ''-ut-''.{{няма АК|22|05|2025}} Каля Варгуццева, пад Талачыном адыменныя тапонімы [[Гірымшчына]], Табараўшчына, ад двухасноўных імёнаў ''Gi-rim’as, Ta-bar’as''.{{няма АК|22|05|2025}} Гэтыя тапонімы працягваюць паласу з адыменных тапонімаў, што паўз [[Талачын]] ідзе на [[Бялынічы]] ад [[Сянно|Сянна]] і [[Бешанковічы|Бешанковічаў]]: Людвінаў, [[Эсьмоны]], [[Боўсевічы]], [[Майск (Бялыніцкі раён)|Пупса]], [[Супшынка]], [[Карбатоўка]], [[Рамшына (Шклоўскі раён)|Рамшына]] (ад імёнаў тыпу ''Liud-vin’as, Eis-mant’as, Bausys, Pupsys, Supšys, Kar-but’as, Ramšys'').{{няма АК|22|05|2025}} Узнікненне ўсіх гэтых тапонімаў можа адносіцца да XV стагоддзя, калі пры вялікім князю літоўскім [[Казімір IV Ягелончык|Казіміры]] на ўсходзе і поўдні з мэтай змацавання дзяржавы рассяляліся літоўскія [[баяры]], збольшага з тэрыторый цяперашняй Беларусі, прылеглых да сучаснай літоўскай мяжы<ref>Адкуль Бешанковічы // Arche. № 2. 2021. Стар. 50—53.</ref>. == Гісторыя == У 1670 годзе згадваецца як вёска Варгуцеў у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>.У 19 стагоддзі вакол вёскі былі ўладкованыя так званыя "польскія хутары" перасяленцаў з захаду Расійскай Імперыі. Жыхары хутароў як правіла з'яўляліся палякамі каталіцкага веравызнання. У 60-х гадах хутары былі ліквідаваны ў сувязі з узбуйненнем населеных пунктаў пры М.С. Хрушчове. Жыллё з гаспадарчымі пабудовамі было перамешчана ў адзінае месца, сфарміраваўшы вёску Варгуцьева. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Філатаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Філатаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Круглянскага раёна]] 827689r2wpy7boce9dkqmpaizi7n2h9 0 263779 5153004 5135332 2026-06-09T23:56:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153004 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Картка гульні |загаловак = BioShock |стыль загалоўка = |выява = [[File:BioShock cover.jpg|275px]] |подпіс = Паўночнаамерынская вокладка гульні. На пярэднім плане [[Вялікі Татулька (BioShock)|Вялікі Татулька]], на заднім — Маленькая Сястрычка. |распрацоўшчык = {{нп5|Irrational Games|Irrational Games|en|Irrational Games}}, {{нп5|2K Australia|2K Australia|en|2K Australia}}{{collapsible list|title=Дадатковая праца:|{{нп5|2K Marin|2K Marin|en|2K Marin}} <small>(PS3)</small>|{{нп5|Digital Extremes|Digital Extremes|en|Digital Extremes}} <small>(PS3)</small><ref name=ps3pressrls/><ref name=DEPartnership>{{cite web| url=http://www.2kgames.com/#/news/2k-games-announces-partnership-with-digital-extremes | title=2K Games Announces Partnership with Digital Extremes|accessdate=2010-08-26|date=2008-07-03|publisher=Take 2 Interactive}}</ref>|{{нп5|2K China|2K China|en|2K China}} <small>(iOS)</small>|{{нп5|Feral Interactive|Feral Interactive|en|Feral Interactive}} <small>(OS&nbsp;X)</small><ref>{{cite web| url=http://www.tuaw.com/2009/09/24/bioshock-for-mac-on-october-7th| title=Bioshock for Mac on October 7| accessdate=2009-11-12| date=September 24, 2009| archiveurl=https://web.archive.org/web/20091026163841/http://www.tuaw.com/2009/09/24/bioshock-for-mac-on-october-7th| archivedate=26 кастрычніка 2009| url-status=dead}}</ref>}} |выдавец = [[2K Games]], [[Feral Interactive]] |лакалізатар/ы = |мова інтэрфейсу = |серыя = {{нп5|BioShock, серыя|BioShock|en|BioShock (series)}} |дата анонсу = |даты выпуску = {{collapsible list|title=21 жніўня 2007| '''Windows''' і '''Xbox 360'''<ref name="IGN1">{{cite web|url=http://au.games.ign.com/articles/812/812621p1.html|title=BioShock Demo Now Available on Xbox LIVE|accessdate=2007-10-15|first=Alexis|last=Dunham|date=2007-08-13|publisher=IGN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713004601/http://au.games.ign.com/articles/812/812621p1.html|archivedate=13 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/xbox360/action/bioshock/similar.html?mode=versions |title=BioShock for Xbox 1080 Release Summary |accessdate=2008-03-11 |work=GameSpot |publisher=CNET Networks}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/pc/action/bioshock/similar.html?mode=versions |title=BioShock for PC Release Summary |accessdate=2008-03-11 |work=GameSpot |publisher=CNET Networks}}</ref><br />{{Выпуск гульні|NA = 21 жніўня 2007|EU = 24 жніўня 2007|AU = 24 жніўня 2007}} '''PlayStation 3'''<br />{{vgrelease|EU = 17 кастрычніка 2008|AU = 17 кастрычніка 2008|NA = 21 кастрычніка 2008<ref name=ps3pressrls>{{cite press release| url=http://www.2kgames.com/#/news/2k-games-injects-playstation-reg-3-system-owners-with-genetically-enhanced-version | title=2K Games Injects PlayStation 3 System Owners with Genetically Enhanced Version of BioShock | accessdate=2010-08-26 | date=May 28, 2008 | publisher=Take 2 Interactive}}</ref>}} '''OS X'''<br />{{Выпуск гульні|NA = 7 кастрычніка 2009|EU = 7 кастрычніка 2009}} '''iOS'''<br />{{Выпуск гульні|WW = 27 кастрычніка 2014}} }} |платформы = [[Microsoft Windows]]<br />[[PlayStation 3]]<br />[[Xbox 360]]<br />[[OS X]]<br/>[[iOS]] |рухавічок = [[Unreal Engine|Unreal Engine 2.5]] |ліцэнзія = |бюджэт = |версія = |жанр = [[Шутар ад першай асобы]] |рэжым = [[Аднакарыстальніцкая гульня]] |рэйтынг/і = |носьбіты = [[Аптычны дыск]], [[лічбавая дыстрыбуцыя]] |сістэмныя патрабаванні = |кіраванне = |сайт = }} '''BioShóck''' — [[шутар ад першай асобы]], распрацаваны кампаніяй «''2K Boston''» (пазней «''[[Irrational Games]]''») і апублікаваны «''2K Games''»<ref>{{cite web | url = http://www.ign.com/articles/2008/10/29/13-scariest-games-of-this-generation?page=4 | title = 13 Scariest Games of this Generation | date = October 29, 2008 | publisher = [[IGN]] }}</ref><ref>{{cite web | url = http://gameinformer.com/b/news/archive/2010/01/08/the-return-of-irrational-games.aspx | title = The Return Of Irrational Games | date = January 8, 2010 | publisher = Game Informer | accessdate = 2010-01-20 | archive-date = 22 верасня 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170922003541/http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2010/01/08/the-return-of-irrational-games.aspx | url-status = dead }}</ref>. Гульня была выпушчаная для платформ «''[[Microsoft Windows]]''» і «''[[Xbox 360]]''» у жніўні [[2007]] года. Порт на «''[[PlayStation 3]]''» аўтарства «''[[Irrational Games]]''», «''{{нп5|2K Marin|2K Marin|en|2K Marin}}''», «''2K Australia''» і «''{{нп5|Digital Extremes|Digital Extremes|en|Digital Extremes}}''» быў выпушчаны ў кастрычніку [[2008]] года, порт для «''[[Mac OS X|OS X]]''» — «''[[Feral Interactive]]''» у кастрычніку 2009 года. Мабільная версія была распрацавана «''IG Fun''». Канцэпцыя гульні, распрацаваная творчым лідарам «''Irrational''» Кенам Левіным, была заснавана на ідэях «''{{нп5|Аб'ектывізм, Айн Рэнд|аб'ектывізму|en|Objectivism (Ayn Rand)}}''» [[Айн Рэнд]]. На канцэпцыю ўплывалі і іншыя аўтары, такія, як [[Джордж Оруэл]]. Гульня лічыцца духоўным спадчыннікам серыі «''[[System Shock]]''», над якой многія распрацоўшчыкі з «''Irrational''», у тым ліку і Левін, працавалі раней<ref>{{cite web|url=http://pc.gamespy.com/pc/bioshock/707256p1.html | title=GameSpy: ''BioShock'' Preview | date = 2006-05-10 | accessdate = 2007-11-04 | publisher= Gamespy | first= Li C. | last = Kuo }}</ref><ref>{{cite web | url = http://au.pc.ign.com/articles/556/556421p1.html | title = IGN ''BioShock'' Interview | publisher = IGN | date = 2004-10-04 | accessdate = 2007-10-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090315134513/http://au.pc.ign.com/articles/556/556421p1.html | archivedate = 15 сакавіка 2009 | url-status = dead }}</ref>. Падзеі «''BioShock''» адбываюцца ў 1960 годзе. Галоўны герой гульні, Джэк, трапляе ў авіякатастрофу ў акіяне недалёка ад [[Батысфера|батысферы]], якая прыводзіць яго да падводнага горада «''[[Захапленне (BioShock)|Захапленне]]''». Пабудаваны {{нп5|бізнес-магнат|бізнес-магнатам|en|Business magnate}} {{нп5|Эндру Раян, BioShock|Эндру Раянам|en|Andrew Ryan (BioShock)}} горад павінен быў стаць ізаляванай [[утопія]]й, але адкрыццё «''ADAM''», генетычнага матэрыялу, які мог быць выкарыстаны для надання звышчалавечых здольнасцей, прывяло горад у заняпад. Джэк спрабуе знайсці спосаб збегчы, уступаючы ў барацьбу з ордамі «''ADAM''»-апантаных ворагаў і [[Вялікі Татулька (BioShock)|Вялікімі Татулькамі]]. Некаторыя людзі, якія знаходзяцца ў сваім глуздзе, дамапагаюць Джэку і распавядаюць гісторыю горада. Джэк выкарыстоўвае зброю, плазміды, якія даюць унікальныя здольнасці, і павяртае ахоўныя структуры «''Захаплення''» супраць ворагаў. «''BioShock''» уключае ў сябе элементы [[Ролевая відэагульня|ролевых гульняў]], даючы гульцу розныя падыходы ў прыцягненні ворагаў, такія, як стэлс, а таксама маральны выбар пакідання жывым ці забойства персанажаў. Акрамя таго, тэма {{нп5|біяпанк|біяпанку|en|Biopunk}} запазычаная з жанру ''{{нп5|survival horror|survival horror|en|survival horror}}''. «''BioShock''» атрымала прызнанне крытыкаў і вельмі высока ацэненая крытыкамі за яе [[мараль]]ную сюжэтную лінію, {{нп5|Апусканне, віртуальная рэальнасць|асяроддзе апускання|en|Immersion (virtual reality)}}, унікальны сетынг і лічыцца адной з найвялікшых відэагульняў усіх часоў. Яна атрымала некалькі ўзнагарод «''Гульня Года''» ад розных СМІ, у тым ліку «''[[BAFTA]]''»<ref>{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2007/10/24/bafta-bioshock-game-of-the-year-wii-sports-wins-most-awards/|title=Bioshock wins BAFTA game of the year|last=Sliwinski|first=Alex|date=Oct 24, 2007|publisher=Joystiq|accessdate=June 18, 2014}}</ref>, «''{{нп5|Game Informer|Game Informer|en|Game Informer}}''»<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/forums/xbox-discussion-1000003/bioshock-is-game-informers-game-of-the-year-26108269/|title=Bioshock is Game Informers Game of the Year|publisher=Gamespot|accessdate=June 18, 2014}}</ref>, «''{{нп5|Spike TV|Spike TV|en|Spike (TV network)}}''»<ref>{{cite web|url=http://www.videogamesblogger.com/2007/12/10/video-game-awards-2007-winners-announced-game-of-the-year-is-bioshock.htm|title=Video Game Awards|publisher=videogamesblogger.com|accessdate=June 18, 2014}}</ref> і «''{{нп5|X-Play|X-Play|en|X-Play}}''»<ref>{{cite web|url=http://www.kotaku.com.au/2007/12/xplay_awards_bioshock_game_of_/|title=X Play awards Bioshock with Game of the Year|publisher=Kotaku|accessdate=June 18, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830143242/http://www.kotaku.com.au/2007/12/xplay_awards_bioshock_game_of_/|archivedate=30 жніўня 2015|url-status=dead}}</ref>. Прамым працягам быў выпушчаны «''[[BioShock 2]]''» вытворчасці «''[[2K Marin]]''», а таксама трэцяя гульня з назвай «''[[BioShock Infinite]]''» ад «''[[Irrational Games]]''». == Сетынг == Падзеі «''BioShock''» адбываюцца ў 1960 годзе ў падводным горадзе ''[[Захапленне (BioShock)|Захапленне]]''. Гулец можа азнаёміцца з гісторыяй горада з дапамогай аўдыёзапісаў, якія ён збірае падчас гульні<ref name="bit-tech"/><ref>{{cite web|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=138851|title=Xbox Preview: BioShock|publisher=CVG|date=2006-05-03|accessdate=2008-02-05}}</ref>. Горад быў задуманы і пабудаваны ў 1940-х гадах магнатам-аб’ектывістам [[Эндру Раян, BioShock|Эндру Раянам]], які хацеў стварыць [[Утопія|утопію]] для эліты грамадства па-за ўрадавым кантролем. У горадзе быў значны навуковы прагрэс, у тым ліку быў адкрыты генетычны матэрыял «''ADAM''», які прадукаваўся смаўжамі на дне акіяна. «''ADAM''» дазваляў карыстальнікам змяняць іх ДНК, каб даць ім супер-чалавечыя сілы, такія як [[тэлекінез]] і [[піракінез]]. Нягледзячы на ўяўную ўтопію, класавыя адрозненні раслі, і былы бандыт і бізнесмен [[Фрэнк Фантэйн]] выкарыстаў свой уплыў на ніжні клас, каб запланіраваць пераварот у ''Захапленні''. Фантэйн стварыў на чорным рынку маршруты з павярхоўным светам і скааперыраваўся з доктарам Брыджыт Тэненбаўм, якая стварыла танныя плазміды і індустрыю масавай вытворчасці «''ADAM''» праз насаджэнне смаўжоў у страўнікі дзяўчынак-сірот па мянушцы «''Маленькія сястрычкі''». Фантэйн выкарыстаў плазміды для сваёй арміі, каб напасці на Раяна, але, як паведамляецца, быў забіты ў бітве. Раян скарыстаўся магчымасцю, каб захапіць яго актывы, уключаючы заводы плазмідаў. Праз некалькі месяцаў з’явіўся іншы бандыт па імі Атлас. Ён напаў на заводы сястрычак, што змусіла Раяна стварыць абарону з дапамагой «''[[Вялікі Татулька (BioShock)|Вялікіх Татуляк]]''». Гэта людзі ўзмацняліся плазмідамі, апраналіся ў гіганцкія касцюмы для лесапілавання і дайвінга і былі псіхалагічна вымушаныя абараняць сястрычак<ref name="bit-tech" />. Раян таксама стварыў сваю ўласную армію ўзмоцненых плазмідамі салдат, па імі «''Splicers''», якімі ён кіраваў праз ферамоны, якія распаўсюджваліся праз паветраную сістэму [[Захапленне (BioShock)|горада]]. Напружанне значна павялічылася напярэдадні [[Новы год|Новага года]] ў 1958 годзе, калі Атлас загадаў татальна напасці на Раяна. Загінула шмат людзей, але некалькі жывых забарыкадаваліся. Калісьці прыгожая ўтопія звалілася ў [[антыўтопія|антыўтопію]]<ref name="IGN review">{{cite web | url = http://xbox360.ign.com/articles/813/813214p1.html | title = ''BioShock'' Review | publisher = IGN | last = Onyett | first = Charles | date = 2007-08-16 | accessdate= 2007-08-16}}</ref>. Некаторыя з падзей, апісаных вышэй, паказаныя і пашыраныя ў загружаны кантэнт для «''[[BioShock Infinite]]''», «''[[BioShock Infinite: Burial at Sea|Burial at Sea]]''», падзеі якога праходзяць у ''[[Захапленне (BioShock)|Захапленні]]'' на працягу апошніх месяцаў 1958 года і вядуць да бітвы Атласа з сіламі Раяна. == Сюжэт == У 1960 годзе, у пачатку гульні, хлопец Джэк — пасажыр у самалёце, які падае ўніз у [[Атлантычны акіян]]<ref>{{cite web|url=http://au.pc.ign.com/articles/813/813641p1.html|title=''BioShock'' Review: Welcome to Rapture; at IGN|accessdate=October 7, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718131354/http://au.pc.ign.com/articles/813/813641p1.html|archivedate=18 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bioshock-online.com/faq/#about|title=''BioShock'' FAQs– What is the game about?|accessdate = 2007-10-08|date=2006-12-30|publisher = Through the Looking Glass}}</ref>. Джэк застаецца ў жывых, бачыць маяк, які апыняецца тэрміналам для батыскафаў, і патрапляе ў ''[[Захапленне (BioShock)|Захапленне]]''. З Джэкам звязваецца па радыё нейкі Атлас, які напраўляе пратаганіса ў бяспечнае месца далей ад «''Splicers''». Атлас просіць дапамогі Джэка ў спыненні Раяна, накіроўваючы яго да стаянкі, дзе, як кажа Атлас, Раян загнаў у пастку сваю сям’ю. Калі Джэк сутыкаецца з блукаючымі «''Маленькімі сястрычкамі''» і ўпаўшым «''[[Вялікі Татулька (BioShock)|Вялікім Татулькам]]''», Атлас заклікае Джэка забіць «''Маленькую сястрычку''», каб сабраць яе «''ADAM''» для сябе; Доктар Тэненбаўм падслухоўвае гэта і перахапляе Джэка, перш чым ён шкодзіць «''Маленькай сястрычцы''», заклікаючы яго пашкадаваць гэтае дзіця і любых іншых сястрычак, з якімі ён сутыкнецца, забяспечваючы яго плазмідам, што выцягне смаўжоў з яе цела<ref name="IGN water">{{cite web | url = http://blogs.ign.com/Irrational_Games/2007/05/23/55572/ | title = IGN first look at the Little Sisters | publisher = IGN | date = 2007-05-23 | accessdate = 2007-11-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071103135013/http://blogs.ign.com/Irrational_Games/2007/05/23/55572/ | archivedate = 3 лістапада 2007 | url-status = dead }}</ref>. Джэк у канчатковым рахунку ідзе да батыскафа, але Раян знішчае яго раней, чым Джэк зможа дасягнуць яго. У лютасці Атлас накіроўвае Джэка да нейкага асабняка Раяна праз армію Раяна са «''Splicers''» і «''Вялікіх Татуляк''». Часам, Джэк вымушаны падарожнічаць праз раёны, кантраляваныя саюзнікамі Раяна, што зараз сталі шалёнымі, такіх як Зандэр Коэн, былы музыкант, што ў цяперашні час прымае асалоду, назіраючы смерць і пакуты іншых. У канчатковым рахунку, Джэк уваходзіць у асабісты кабінет Раяна, дзе Раян цярпліва чакае Джэка, гуляючы ў гольф. Раян тлумачыць, што ён цалкам ведаў аб плане Атласа, і тлумачыць, што Джэк яго незаконнанароджанае дзіця, узятае з яго маці Фантэйнам, які змясціў яго ў недаступным Раяну месцы на паверхні, і генетычна мадыфікаваў хутка старэць. Фантэйн планаваў выкарыстоўваць Джэка, як казырную карту ў сваёй вайне з Раянам, у выніку чаго вярнуў яго назад у ''Захапленне''. Калі настане час, генетыка Джэка дазволіць яму атрымаць доступ да сістэм, такіх як батыскаф, які Раян даўно заблакіраваў. Пры адсутнасці месцы для запуску, Раян гатовы прыняць смерць ад яго ўласнай волі, цытуючы адзін са сваіх уласных прынцыпаў: «''Чалавек выбірае, раб падпарадкоўваецца''». Ён просіць Джэка («''Будзь ласкавы''») забіць яго ў гольф-клубе, і Джэк вымушаны гэта зрабіць. Калі Раян памірае, Джэк усведамляе, што фраза «''Будзь ласкавы''» папярэднічала шмат якім камандам Атласа гіпнатычнаму трыгеру, прымушаючы яго прытрымлівацца загадаў без пытанняў Атласа; успаміны паказваюць, што Джэк сам быў адказны за збой свайго самалёта каля тэрмінала для батыскафаў пасля чытання ліста, які змяшчаў фразу-трыгер. Атлас кажа, што ён Фантэйн, які выкарыстоўваў псеўданім ''Атлас'', каб схавацца. Без Раяна Фантэйн прымае на сябе кантроль над сістэмамі Раяна, пакідае Джэка паміраць і ён выпускае варожых Дронаў бяспекі ў замкнёным офісе Раяна. Джэка ратуе доктар Тэненбаўм і сястрычкі, якія раней былі выратаваны. Доктар Тэненбаўм дапамагае Джэку выдаліць умоўныя рэфлексы Фантэйна, у тым ліку той, які б спыніў яго сэрца. З дапамогай сястрычак Джэк здольны прайсці да логава Фантэйна, каб сустрэцца з ім. Фантэйн, загнаны ў глухі кут Джэкам, уводзіць сабе вялікую колькасць «''ADAM''» і стае бесчалавечнай пачварай. Джэку дапамагаюць сястрычкі, якія ўліваюць «''ADAM''» у цела Фантэйна, і ў канчатковым выніку Фантэйн памірае. Канцоўка залежыць ад таго, як гулец узаемадзейнічае з сястрычкамі. * Калі гулец выратаваў усіх сястрычак (ці, па меншай меры, не збіраў «''ADAM''» ні ў адной з іх), пяць з іх вяртаюцца на паверхню з Джэкам і жывуць поўным жыццём пад яго апекай, і, у рэшце рэшт, акружаюць яго перад яго смерцю. * Калі гулец сабраў «''ADAM''» па меншай меры ў адной «''Маленькай сястрычкі''», Джэк збірае ў «''Маленькіх сястрычак''» іх «''ADAM''»<ref>{{cite web|url=http://guides.ign.com/guides/793105/page_4.html|title=Guides: BioShock Guide (Xbox 360), BioShock Walkthrough|accessdate=2009-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090206081731/http://guides.ign.com/guides/793105/page_4.html|archivedate=6 лютага 2009|url-status=dead}}</ref>. Тэненбаўм сумна апавядае, што адбылося, асуджаючы Джэка і яго дзеянні. Падводная лодка затым праплывае праз абломкі самалёта, і аказваецца раптам у асяроддзі батысферы, якая змяшчае «''Splicers''», якія атакуюць экіпаж і бяруць кантроль над ім. Аказваецца, што падводная лодка нясе ядзерныя ракеты. Тэненбаўм сцвярджае, што Джэк цяпер «''скраў страшныя таямніцы свету''»<ref name="bioshock walkthrough">{{cite web|url=http://www.gamebanshee.com/bioshock/walkthrough/fontaineslair.php|title=BioShock– Fontaine's Lair Walkthrough |publisher=GameBanshee|accessdate=2007-10-07}}</ref>. * Калі гулец сабраў «''ADAM''» з кожнай «''Маленькай сястрычкі''» ў гульні, канчатак такі ж, як і папярэдні, але апавяданне Тэненбаўм стае значна больш жорсткім і лютым<ref name="endings">{{cite web|url=http://guides.gamepressure.com/bioshock/guide.asp?ID=3351|title=BioShock– Little Sisters and Big Daddies (SPOILERS!)– Game Guide|publisher=GamePressure|accessdate=2007-11-09}}</ref>. === Персанажы === ==== Галоўныя ==== * ''Джэк'' — [[пратаганіст]] гульні. Ён адзіны выжылы пасажыр у катастрофе авіялайнера, што разбіўся побач з таемным уваходам у [[Захапленне (BioShock)|Захапленне]]. Джэк быў незаконнанароджаным сынам кіраўніка горада Эндру Раяна і яго палюбоўніцы, танцоркі Жасмін Жален ({{lang-en|Jasmine Jolene}}), у якой доктар Тэненбаўм ад імя Фрэнка Фантэйна купіла эмбрыён Джэка. Даведаўшыся пра гэта, Раян забіў Жасмін. Затым доктар Сушонг сваёй тэхналогіяй з дапамогай «''ADAM''» паскорыў працэс росту Джэка так, што той за два гады стаў чалавекам, чыё фізічнае і разумовае развіццё адпавядала 19 гадам. Сушонг ужывіў яму ў мозг фальшывыя ўспаміны пра яго ўяўных бацькоў і жыццё на маленькай ферме, якія пастаянна пераследавалі Джэка падчас яго падарожжа па гораду, і дзве фразы-каманды: «''будзь ласкавы''», па якой Джэк выконваў усе наступныя загады ад таго, хто яе сказаў, і «''код трывогі „жоўты“''», з дапамогай якога Фантэйн мог на час спыніць сэрца Джэка, што прыводзіла да пагаршэння яго фізічнага стану. Пасля стварэння Джэка Фантэйн і Тэненбаўм вывезлі яго на вялікую зямлю, дзе праз некаторы час яго свядомасць была актываваная фразай «''будзь ласкавы''» з ліста яго ўяўных бацькоў. Не разумеючы, што ён робіць, Джэк скраў самалёт, які разбіўся паблізу тайнага ўваходу ў падводны горад. Джэк для Фантэйна быў «''тузом у рукаве''» супраць Эндру Раяна. Яму быў патрэбны чалавек, які б насіў гены заснавальніка горада, паколькі ахоўная сістэма, батысферы (сродак перамяшчэння паміж узроўнямі горада) і віта-камеры (у якіх магчыма адраджацца пасля смерці) былі настроеныя на генетычны код Раяна і яго сваякоў. Такім чынам, Джэк быў ідэальным наёмным забойцам. Ён мог застацца жывым, прайшоўшы складаную ахоўную сістэму, якую стварыў Раян, і забіць яго. На запясцях Джэка ёсць татуіроўка ў выглядзе ланцуга, якое азначала рабскае становішча Джэка. * ''Эндру Раян'' — заснавальнік горада і кіраўнік кампаніі ''Раян Карпарэйшэн'' (''Ryan Industries''). Былы савецкі грамадзянін, у 1919 годзе ён збег у [[ЗША]] з Савецкай Расіі, ратуючыся ад бальшавізму. [[Другая сусветная вайна]], бамбардзіроўкі [[Хірасіма|Хірасімы]] і [[Нагасакі]] і расчараванне ў пасляваеннай перабудове свету прымусілі яго выкарыстоўваць свой стан для пабудовы [[Захапленне (BioShock)|Захаплення]] — рай для багатых і свабодных на дне Атлантычнага акіяна. Раян насяліў свой горад лепшымі розумамі, забараніў любыя кантакты са знешнім светам, што прывяло да бурнага развіцця гандлю кантрабанднымі таварамі, у якім атрымаў поспех галоўны вораг Раяна, Фрэнк Фантэйн. Пазней Раян нацыяналізаваў кампаніі Фантэйна, пачаў жорсткую барацьбу супраць кантрабандыстаў, увёў смяротнае пакаранне ў горадзе, але гэта прывяло толькі да яшчэ больш жорсткага супраціву з боку варожых элементаў у горадзе. У выніку Раян быў вымушаны адмовіцца ад усіх сваіх ідэалаў і замкнуцца ва ўласным офісе. * ''Доктар Брыджыт Тэненбаўм'' — нямецкі вучоны-генетык. Аб мінулым вядома, што падчас Другой сусветнай вайны ва ўзросце 16 гадоў яе змясцілі ў канцлагер з-за яе яўрэйскіх каранёў, дзе яе геніяльныя здольнасці былі заўважаныя нацыстамі. Яна першая звярнула ўвагу на ўнікальныя ўласцівасці «''ADAM''», які вырабляўся марскімі смаўжамі, і з дапамогай Фрэнка Фантэйна здолела наладзіць масавую яго вытворчасць. Доктар Тэненбаўм распрацавала тэхналогію пераўтварэння маленькіх дзяўчынак у «''сястрычак''», шляхам ужыўлення ім смаўжа і навучання збіраць «''ADAM''» у мёртвых. Пасля яна стала ненавідзець сябе за тое, што зрабіла з маленькімі дзяўчынкамі. Тэненбаўм дае Джэку асаблівы плазмід для вызвалення сястрычак і за кожных трох выратаваных дорыць яму вялікую дозу «''ADAM''». У далейшым яна дапамагае Джэку вызваліцца ад ментальнай залежнасці Фрэнка Фантэйна і перамагчы яго. * ''Атлас'' — жыхар ''[[Захапленне (BioShock)|Захаплення]]'', які першым звязваецца па рацыі з галоўным персанажам, калі той прыбывае ў горад. Ён просіць Джэка выратаваць яго жонку Мойру і сына Патрыка, якія былі зачыненыя Раянам у батысферы. Для таго, каб Джэк змог зрабіць гэта, Атлас дае Джэку парады па радыё, каб той змог выжыць у горадзе, населеным цяпер агрэсіўнымі мутантамі, «''Вялікімі Татулькамі''» і прывідамі. Ён знаёміць Джэка з уласцівасцямі чалавека, які даюць Джэку звышздольнасці. Атлас ненавідзіць Эндру Раяна і паступова настройвае Джэка супраць яго. Падарожнічаючы па горадзе, Джэк пачынае разумець, што Атлас грае дзіўную і важную ролю ў жыцці горада. На сценах вісяць плакаты, якія пытаюць: «''Хто такі Атлас?''», Па радыё ён чуе голас: «''Атлас — сябар паразітаў. Не будзь сябрам Атласа''». У «''Аркадыі''» Джэк знаходзіць аўдыёдзённікі, у якім Раян называе Атласа лідарам бандытаў. Насамрэч Атлас з’яўляецца маскай, прыдуманай Фрэнкам Фантэйнам для таго, каб увесці ў зман усіх, у тым ліку Раяна і Джэка, апошні з якіх не па сваёй волі выконвае ўсе загады Фантэйна. * ''Фрэнк Фантэйн'' — адзін з галоўных {{нп5|антаганіст|антаганістаў|be-x-old|Антаганіст (літаратура)}} гульні, {{нп5|антыподы|антыпод|en|Antipodes}} Эндру Раяна. Фантэйн быў кіраўніком кампаніі «''Рыбзавод Фантэйна''» ({{lang-en|Fontaine Fisheries}}), якая займалася ў першую чаргу [[кантрабанда]]й тавараў. Менавіта адзін з рыбакоў яго кампаніі знайшоў марскога малюска, які вырабляў «''ADAM''». Пасля таго, як Тэненбаўм адкрыла ўласцівасці «''ADAM''», Фантэйн заснаваў кампанію «''Fontaine Futuristics''», якая рабіла плазміды, таблеткі, шпрыцы з «''EVE''», тэхніку, у тым ліку дыктафоны для запісу паведамленняў і машыны для ўдасканалення зброі. Прыбытак ад продажу Фантэйн, гуляючы ў дабрачыннасць, марнаваў на будаўніцтва прытулкаў для бедных, якія адразу паўставалі на яго бок, і для маленькіх дзяўчынак, з якіх потым рабілі «''Маленькіх сястрычак''». Яго крымінальная дзейнасць і поўнае грэбаванне любымі законамі маралі сталі выклікаць агіду і страх не толькі ў большасці жыхароў горада, але нават у яго ўласных людзей. Таму ў верасні 1958 года Фантэйн інсцэніраваў сваю смерць ва ўзброенай сутычцы сваіх бандытаў з людзьмі Раяна. Затым з дапамогай «''ADAM''» змяніў сваю знешнасць і голас і стаў вядомы як ''Атлас'' (грэч. міф. {{нп5|Атлант, міфалогія|Атлант|en|Atlas (mythology)}}), герой працоўных мас горада і сімвал барацьбы за справядлівасць супраць дэспатыі Раяна. Такім чынам, маніпулюючы людзьмі ў горадзе, Фантэйн падштурхнуў іх да выраджэння і вымірання. Яго галоўнай мэтай было не заваяванне горада, а заваяванне ўсяго свету з дапамогай «''ADAM''». ==== Другарадныя ==== ''Персанажы, якіх Джэк сустракае ў сваім падарожжы горадам.'' * ''Джоні'' — сябар Атласа, які паведамляе пра аварыю авіялайнера ля ўваходу ў ''Захапленні''. Ён сустракае Джэка ў батысферы, дзе на вачах Джэка яго забівае «''Splicer''»-павук. * ''Доктар Штайнман'' — высакакласны пластычны хірург, галоўны [[антаганіст]] узроўня «Медыцынскі павільён». Штайнман быў закаханы ў сваю працу і хацеў стварыць нешта здзейсненае, вялікае і гэтая думка зводзіла яго з розуму. Раян вызваліў яго ад «''ханжаскай маралі''» і даў «''ADAM''». У выніку Штайнман паверыў у бязмежнасць сваіх магчымасцей. У сваю чаргу, ашалеўшы ад злоўжывання «''ADAM''», ён стаў рэзаць чалавечыя целы, спрабуючы стварыць шэдэўр, што прыводзіла часта да смерці пацыентаў. Калі пачаўся хаос, Штайнман замкнуўся ў хірургічным зале, аперуючы мутантаў там. * ''Піч Уілкінс'' быў лідарам шайкі кантрабандыстаў Фантэйна. Уілкінс далучыўся да Раяна, таму што той абяцаў залаты ланцуг усім, хто трапіць у ''Захапленне'', але на справе гэты ланцуг апынуўся ланцугом катаржніка. А Фантэйн прапанаваў яму некалькі лепшае — стаць на чале яго кантрабандыстаў. Калі Раян пачаў расправу з бандытамі Фантэйна, Уілкінс і частка кантрабандыстаў схаваліся, а пасля інсцэніраванай смерці Фантэйна і росту ўлады Атласа Уілкінс стаў баяцца, што Атлас і з’яўляецца Фантэйнам і ён паспрабуе знайсці Уілкінса і расправіцца з ім, таму што ён занадта шмат ведае аб Фантэйне. Таму Уілкінс і частка кантрабандыстаў схаваліся ў маразільніку ''Fontaine Fisheries''. Каб Джэк мог прайсці праз гэта месца, Уілкінс патрабуе ад яго знайсці асаблівую камеру і сфатаграфаваць трох мутантаў-павукоў, каб мець магчымасць абараніцца ад іх. Атлас папярэджвае Джэка, што ва Уілкінса параноя, ён усюды бачыць агентаў Фантэйна. Калі Джэку атрымоўваецца сфатаграфаваць павукоў і прынесці фотакамеру Уілкінсу, то дазваляе прайсці праз маразільнік, але затым нападае на Джэка, таму што падазрае, што Джэк выконвае брудную працу для Фантэйна. * ''Прафесар Джулія Лангфорд'' — геніяльны вучоны-батанік. Яна стварыла ў Аркадыі ўнікальныя дрэвы, якія даюць кісларод для ўсяго горада. Нягледзячы на ​​тое, што яна любіць ''Аркадыю'', яна гатова была зрабіць з яе тавар, які можна было б прадаваць жыхарам ''Захаплення''. Калі Джэк трапляе ў ''Аркадыю'', Раян вырашае атруціць дрэвы газам. Атлас паведамляе Джэку, што толькі Лангфард можа выратаваць ''Аркадыю'' і ўвесь горад. Джэк знаходзіць лабараторыю Джуліі, але на яго вачах Раян забівае яе. Ёй атрымоўваецца напісаць шыфр да сейфа, дзе ляжыць апісанне стварэння «''прэпарата Лазара''» — газу, які ратуе дрэвы Аркадыі. * ''Зандэр Коэн'' — кіраўнік форта «''Вясёлы''». Пасля таго, як Эндру Раян аддаў яму ключы ад форта, Коэн перастаў каго-небудзь выпускаць адтуль. Паводзіны Коэна, як кажа пра гэта Атлас, адпавядаюць [[:en:Section 8 (military)|Section 8]] (у 50-х гадах у адпаведнасці з пунктам 8-м («''Section 8''») вайскоўцы, абвінавачаныя ў сексуальных скрыўленнях, вызваляліся з арміі ЗША). Такім чынам, Атлас намякае на тое, што Коэн схільны да гомасексуальнасці, пра што таксама казаў сам Коэн у сваім аўдыёдзённіку, дзе прызнаваўся, што Эндру Раян быў аб’ектам яго любові. Да таго, як горад пагрузіўся ў хаос, Коэн быў папулярнай асобай у горадзе. У яго карціннай галерэі прадзюсіраваліся тэатральныя паказы, у тым ліку «''Патрык і Мойра''» (імёны, якія абраў Фантэйн для «''сына і жонкі''» Атласа). Калі Джэк прыбывае ў форт, Коэн заглушае радыёсувязь з Атласам і замыкае Джэка ў форце. Затым патрабуе, каб ён забіў трох яго вучняў. Пасля таго, як Джэк усё выконвае, Коэн дорыць яму генатонік «''Медэксперт-2''». На стварэнне вобразу Коэна распрацоўшчыкаў відавочна натхніў вялікі сюррэаліст [[Сальвадор Далі]]. ** ''Кайл Фіцпатрык'' — першы з вучняў Зандера Коэна, якога Коэн забівае, падарваўшы раяль, за якім сядзеў прывязаны Кайл. ** ''Марцін Фінеган'' (мутант-маг) — адзін з трох вучняў Коэна, якога павінен забіць і сфатаграфаваць Джэк на заказ Коэна. Фінеган часта краў «''ADAM''» у іншых мутантаў, таму Коэн замкнуў Фінегана ў маразільніку і зрабіў з яго «''чалавека-лёд''». ** ''Сіліяс Коб'' (мутант-нітра) — уладальнік студыі гуказапісу ў ''Захапленні''. Раней ён лічыў Зандэра Коэна музычным геніем, пакуль Коэн не зрабіў яго зняволеным у форце. Гэта зусім не ўзрадавала Коба, таму ў лютасці ён сказаў Коэну, што называў таго геніем толькі таму, што Коэн плаціў яму. Коэна прывялі ў лютасць заўвагі Коба і ён аддае загад забіць яго. ** ''Эктар Радрыгес'' (мутант-нітра) — апошні з вучняў Коэна, якога павінен забіць Джэк. Джэк знаходзіць п’янага Радрыгеса ў «''Садзе Евы''», дзе той часта бываў. ''Персанажы, чыю гісторыю Джэк даведваецца з іх аўдыёдзённікаў.'' * ''Доктар Сушонг'' — кітаец, быў кіраўніком групы, якая даследавала ўласцівасці «''ADAM''». Ён выкарыстаў «''ADAM''» для стварэння плазмідаў і быў адным з тых, хто стварыў «''Маленькіх сястрычак''» і «''Вялікіх татуляк''». Сушонг заўсёды выкарыстоўваў любыя абставіны (нават трагічныя) з мэтай свайго ўзбагачэння. Працуючы на ​​Фантэйна, Сушонг навучыў «''Маленькіх сястрычак''» збіраць «''ADAM''» з трупаў. Менавіта ён вырашыў стварыць «''Вялікіх Татуляк''», паколькі ведаў, што «''сястрычкі''», хоць і ўмеюць хутка аднаўляцца дзякуючы чалавеку, усё роўна досыць безабаронныя. Таксама Сушонг быў адным з тых, хто стварыў ''Ace in Hole'' (''Туз у рукаве'') Фантэйна — Джэка. Па загадзе Фантэйна ён стварыў проціяддзе па нумары 192, якая здымала ментальную залежнасць ад «''ADAM''». Пасля смерці Фантэйна Сушонг стаў працаваць на Раяна і прапанаваў яму мадыфікаваць плазміды такім чынам, каб з дапамогай асаблівых ферамонаў можна было кіраваць ардой мутантаў. Таксама Сушонг прыдумаў тэхналогію ўвядзення ў «''Вялікіх татуляк''» інстынкту абароны «''Маленькіх сястрычак''». Падчас аднаго з эксперыментаў ён ударыў «''Маленькую сястрычку''» і быў забіты «''Вялікім Татулькай''». Джэк знаходзіць труп Сушонга ў лабараторыі, якая размяшчаецца ў люксах Меркурыя. * ''Даяна Мак-Клінтак'' была палюбоўніцай Эндру Раяна да таго моманту, як горад не пагрузіўся ў хаос грамадзянскай вайны. Яна была моцна параненая падчас нападу мутантаў 31 снежня 1959 года і звярнулася да Штайнмана, каб той прыбраў шнары з яе твару. Але ў выніку яна перастала выглядаць як раней, і гэта стала яе мучыць. Калі Даяна выйшла з клінікі Штайнмана, яна выявіла, што Раян увёў смяротнае пакаранне, каб змагацца з Фантэйнам, у выніку чаго пацярпела шмат нявінных людзей і гэта жахнула яе. Даяна вырашыла далучыцца да групы Атласа, каб змагацца з Раянам. Спачатку яна была зачараваная Атласам, але потым зразумела, што ён не той чалавек, за якога сябе выдае. Джэк знаходзіць труп Даяны ля аднаго з пакояў дамы для бедных Фантэйна, якая знаходзіцца побач са штаб-кватэрай Атласа. * ''Біл Мак-Донаг'' пазнаёміўся з Раянам, калі рамантаваў у яго ванну. Раян быў уражаны працай Мак-Донага і наняў яго ў якасці кіраўніка падраднай фірмы для будаўніцтва горада і падтрымання яго. Біл Мак-Донаг верыў у веліч ''Захаплення'' і ненавідзеў тых, хто спрабаваў разбурыць мірнае жыццё ў горадзе. Ён разумеў, што Фантэйн, будуючы дамы для беднякоў, такім чынам стварае армію, якая дапаможа яму аспрэчыць уладу Раяна і ўвядзе горад у хаос. Ён лічыў, што Фантэйна трэба заклікаць да адказнасці, не чапаючы тых людзей, якія працуюць на яго. Мак-Донаг быў супраць нацыяналізацыі бізнесу Фантэйна, што парушала галоўны прынцып Раяна — свабодны рынак. Ён лічыў, што пасля смерці Фантэйна дзеля міру ў горадзе трэба было перадаць яго кампаніі ў рукі людзей Атласа. Калі грамадзянская вайна стала разбураць жыццё ў ''Захапленні'', Мак-Донаг у роспачы вырашае забіць Раяна, але церпіць няўдачу. Абгарэлы труп Мак-Донага, прышпілены да сцяны дзідай, знаходзіцца ў зале перад уваходам у батысферу, што вядзе ў офіс Эндру Раяна. * ''Саліван'' — да прыбыцця ў ''Захапленне'' быў гангстарам у «''{{нп5|Маленькая Італія|Маленькай Італіі|en|Little Italy}}''». Пазней быў прызначаны кіраўніком сакрэтнай службы Эндру Раяна і выконваў любую «''брудную''» працу па яго загаду. Калі Раян загадаў знайсці доказы супраць Фантэйна, Саліван падвяргаў катаванням людзей апошняга, каб выбіць у іх інфармацыю пра яго, але бандыты баяліся Фантэйна мацней, чым Райана, і маўчалі, таму Салівану так і не ўдалося нічога даведацца. Саліван ліквідаваў спявачку Ганну Калпепер па загадзе Раяна, таму што яму не спадабалася яе крытыка Зандэра Коэна і пара песень, якія яна склала аб ''Захапленні''. Але, нягледзячы на ​​тое, што Салівана не стрымлівалі маральныя законы, ён быў абураны ўвядзеннем у ''Захапленні'' смяротнага пакарання за кантрабанду. У святле ўсіх гэтых падзей, Саліван пагражаў Раяну падаць у адстаўку; цалкам магчыма, ён пакончыў з сабой, або быў забіты. Труп у «''Дарунках Нептуна''» ў адтуліне для «''Маленькіх сястрычак''» змяшчае пры сабе яго аўдыёзапіс. * ''Аня Андэрсдотэр'' — дызайнер жаночага абутку. Аня вінаваціла Эндру Раяна ў тым, што яе дачка была выкрадзена і пераўтвораная ў «''Маленькую сястрычку''», а ''Захапленне'' стала апускацца ў хаос грамадзянскай вайны. Таму яна вырашыла забіць Эндру Раяна. Ад аднаго з рабочых-рамонтнікаў яна даведалася, як зняць абарону на ўваходзе ў офіс Раяна. Яе дзеянні выклікалі падазрэнні ў Кібурца, інжынера майстэрні Гефеста, які сам рыхтаваў замах на Раяна. Прыняўшы яе за шпіёнку, пасланую праверыць яго лаяльнасць, ён аддаў яе на разарванне мутантам Раяна. Труп Ані, прышпілены дзідай, вісіць пры ўваходзе ў офіс Раяна. На яе целе Джэк знаходзіць аўдыёдзённікі, у якім Аня распавядае, як перагрузіць ядро ''​​N3'' і зняць абарону на ўваходзе ў офіс. * ''Кібурц'' — аўстралійскі інжынер, працаваў у рамонтнай лабараторыі Гефеста. Ён вырашае забіць Эндру Раяна і для гэтага стварае схему імпульснай бомбы, якая магла б перагрузіць энергетычнае ядро, якое забяспечвае энергіяй ахоўную сістэму пры ўваходзе ў офіс Эндру Раяна. Але яму не атрымоўваецца давесці справы да канца. Труп Кібурца Джэк знаходзіць перад уваходам у сакрэтную частку лабараторыі, дзе ляжыць нарыхтоўка для імпульснай бомбы. == Геймплэй == [[Файл:Bioshock enemies.jpg|thumb|left|[[Вялікі Татулька (BioShock)|Вялікі Татулька]] абараняе «''Маленькую сястрычку''» ад двух «''Splicers''», у той час як гулец назірае.]] «''BioShock''» — [[шутар ад першай асобы]] з элементамі ролевай гульні і {{нп5|стэлс-экшн|стэлс-элементамі|en|Stealth game}}, падобны да «''[[System Shock 2]]''». Гулец бярэ на сябе ролю Джэка, як ён накіроўваецца праз ''Захапленне'' да розных мэтаў. Гулец збірае розную зброю і плазміды, яны дапамагаюць пракласці шлях праз варожыя сілы. Гулец можа перамыкацца паміж адной актыўнай зброяй і адным актыўным плазмідам у любы час, што дазваляе яму знайсці варыянты атакі, якія могуць быць эфектыўнымі супраць некаторых ворагаў. Напрыклад, шакіруваць ворагаў электрашокам і дабіваць гаечным ключом. Зброя мае абмежаваную колькасць боепрыпасаў, якія гулец можа збіраць. Шмат відаў зброі маюць другасныя віды боепрыпасаў, якія могуць быць выкарыстаны замест звычайных. Напрыклад, кулі, якія наносяць шкоду агнём. Выкарыстанне плазмідаў спажывае сыроватку пад назвай «''EVE''» («''ЕВА''»), якая можа быць адноўлена з дапамогай шпрыцаў з «''EVE''», сабраных гульцом<ref>{{cite web | url = http://www.ggmania.com/full.php3?show=5856 | title = Gameguru reviews ''BioShock'' | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-09-17 | publisher = Game Guru Mania}}</ref>. Гулец мае лічыльнік здароўя, узровень якога памяншаецца, калі гулец прымае пашкоджанні. Гулец можа аднавіць сваё здароўе медыцынскімі пакетамі, які можна знайсці па ўсім горадзе. Калі здароўе гульца змяншаецца да нуля, ён аднаўляецца ў апошняй віта-камеры, якую ён прайшоў, але з абмежаванай колькасцю здароўя і «''EVE''». Патч для гульні дазваляе гульцам адключаць гэтыя віта-камеры, патрабуючы, каб гульцы перазапускалі захаваную гульню, калі персанаж памірае<ref>{{cite web | url = http://arstechnica.com/gaming/news/2007/12/new-bioshock-content-patch-now-available.ars | title = New Bioshock content, patch now available | first = Frank | last = Caron | date = 2007-12-04 | accessdate = 2011-09-24 | publisher = Ars Technica }}</ref>. У гульні прадугледжаны некалькі варыянтаў для гульцоў, каб вырашаць галаваломкі. У дадатак да прамога бою, гулец можа выкарыстоўваць плазміды, каб прывабіць ворагаў у пасткі або павярнуць ворагаў адзін супраць аднаго, або выкарыстоўваць стэлс-тактыку, каб пазбегнуць выяўлення ворагамі тыпу сістэм бяспекі і гарматамі<ref>{{cite web| url = http://www.ic-games.co.uk/index.php?location=1&&articleid=3877 | title = ''BioShock'' (Xbox 360/PC) at ic-games.com | accessdate = 2007-11-04 | publisher = IC Games | first = James | last = Collins | date = 2007-08-22| archiveurl = https://web.archive.org/web/20071011233114/http://ic-games.co.uk/index.php?location=1&&articleid=3877| archivedate = October 11, 2007}}</ref>. Гулец можа {{нп5|Хакер|ўзламаць|en|Hacker (computer security)}} любую аўтаматызаваную сістэму [[Захапленне (BioShock)|горада]]; працэс узлому робіцца з дапамогай міні-гульні, падобнай на «''{{нп5|Pipe Mania|Pipe Mania|en|Pipe Mania}}''», дзе гулец павінен злучыць дзве кропкі на процілеглых баках сеткі з абмежаваным наборам трубаправодаў у межах фіксаванага часу, калі прайграць, гулец пазбавіцца часткі здароўя і можа ўключыцца сігналізацыя<ref>{{cite web | url = http://xbox.about.com/od/xbox360reviews/fr/bioshockrev.htm | title = ''BioShock'' Review (X360) at Xbox.about.com | accessdate = 2007-11-04 | first = Eric | last = Qualls | publisher = About.com | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071025041435/http://xbox.about.com/od/xbox360reviews/fr/bioshockrev.htm | archivedate = 25 кастрычніка 2007 | url-status = dead }}</ref><ref name="CenturionElite">{{cite web | url = http://gametz.com/Review/1654.html | title = ''BioShock'' (Xbox 360) review by Gametz | author = CenturionElite | accessdate = 2007-11-16 | date = 2007-08-29}}</ref>. У пачатку гульні гулец атрымлівае даследчую камеру; роблячы фатаграфіі ворагаў, гулец будзе атрымліваць веды аб асобных ворагах, якія можна выкарыстаць для паляпшэння атакі і здабыцця іншых пераваг пры сутыкненні з гэтым тыпам праціўніка ў будучыні<ref>{{cite web | url = http://www.gamebanshee.com/bioshock/weapons/researchcamera.php | title = Research Camera | accessdate = 2007-11-10 | publisher = GameBanshee}}</ref>. Гулец збірае грошы, даследуючы ''Захапленне'' і органы пераможаных ворагаў; гэтыя грошы могуць быць выкарыстаны на гандлёвыя аўтаматы, каб папоўніць запасы боепрыпасаў, здароўя, «''EVE''» і іншых прадметаў; як і камеры бяспекі, гандлёвыя аўтаматы таксама могуць быць узламаныя, каб скараціць выдаткі на прадметы з яго<ref name="CenturionElite"/>. Гулец таксама атрымлівае ўзнагароду ў выглядзе «''ADAM''» за завяршэнне некаторых задач, а таксама ад любога захавання або забіцця ''сястрычак'' пасля перамогі іх апекуна. «''ADAM''» выкарыстоўваецца для набыцця плазмідаў з садоў збіральнікаў, раскіданых па ўсім горадзе<ref>{{cite web | url = http://www.gamerswithjobs.com/node/32465?from=30&comments_per_page=30 | title = ''BioShock'' morality | first=Julian | last = Murdoch | accessdate = 2007-11-04 | publisher = Gamers With Jobs | date = 2007-06-05}}</ref>. У дадатак да плазмідаў гулец можа таксама збіраць і купляць тонікі, якія забяспечваюць пасіўныя бонусы, такія як павелічэнне сілы Джэка, больш эфектыўнае выкарыстанне «''EVE''» або Джэк стае больш устойлівым да пашкоджанняў. Гулец можа мець толькі абмежаваную колькасць плазмідаў і актыўных тонікаў у любы час і можа памяняць плазміды і тонікі месцамі на некаторых станцыях, размешчаных па ўсім горадзе<ref name="bit-tech">{{cite web | url = http://www.bit-tech.net/gaming/2007/08/21/bioshock_gameplay_review/3 | title = ''BioShock'' Gameplay Review (page 2) | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-21 | first = Joe | last = Martin | publisher = Bit-tech}}</ref>. == Распрацоўка == === Дызайн === Вядучы распрацоўшчык Кен Левін стварыў «''[[Irrational Games]]''» у 1997 годзе з былых членаў «''[[Looking Glass Studios]]''». Іх першай гульнёй была «''[[System Shock 2]]''», працяг «''[[System Shock]]''» вытворчасці «''{{нп5|Looking Glass Studios|Looking Glass Studios|en|Looking Glass Studios}}''», і была сустрэта з крытычным поспехам, але не фінансавым. Левін спрабаваў распрацаваць працяг «''[[System Shock 2]]''» да «''[[Electronic Arts]]''», але выдавец адхіліў ідэю на аснове дрэннай працы папярэдняй гульні<ref name="eurogamer truestory"/>. «''Irrational''» прыступіла да распрацоўкі іншых гульняў, у тым ліку «''{{нп5|Freedom Force, гульня|Freedom Force|en|Freedom Force (2002 video game)}}''», «''{{нп5|Tribes: Vengeance|Tribes: Vengeance|en|Tribes: Vengeance}}''», адмененай «''Deep Cover''» і завершанай «''The Lost''», якая ніколі не былі выпушчаныя з-за юрыдычных ускладненняў, але Левін хацеў вярнуцца да гульні ў стылі «''System Shock 2''», гульні з больш свабоднай формай і моцным сюжэтам<ref name="eurogamer truestory">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2014-04-17-the-true-story-of-bioshock | title = Rapture leaked: The true story behind the making of BioShock | publisher = Eurogamer | date = 2014-04-17 | accessdate = 2014-04-22 | first = Simon | last = Parkin }}</ref><ref name="edge history">{{Cite web | url = http://www.edge-online.com/features/making-bioshock/ | title = The Making Of: BioShock | date = 2013-07-23 | accessdate = 2014-08-29 | work = Edge }}</ref>. У 2002 годзе каманда прыдумала ідэю [[Геймплэй|геймплэя]], заснаваную на трох групах войскаў: дронаў, якія будуць збіраць рэсурс, пратэктары, якія ахоўваюць дроны і камбайны, якія спрабуюць узяць рэсурс з дронаў; у канчатковым рахунку ў гульні яны стануць «''Сястрычкамі''», «''Вялікімі Татулькамі''» і «''Splicers''»<ref name="edge history"/>. Яны пачалі працаваць над стварэннем умовы для гульні, каб мець магчымасц перадаць ідэю выдаўцоў<ref name="edge history"/>. У 2002 годзе выйшла дэманстрацыйная версія, якая была заснавана на рухавіку «''Unreal Engine 2''» для першай «''[[Xbox]]''»<ref name="eurogamer truestory"/>. Падзеі гэтай дэманстрацыі адбываліся на борце касмічнай станцыі з генетычнымі мутантамі-монстрамі; галоўным героем быў Карлас Куэлья, «''культавы {{нп5|дэпраграмаванне|дэпраграміст|en|Deprogramming}}''», абвінавачаны ў выратаванні кагосьці з {{нп5|таталітарная секта|таталітарнай секты|en|Cult}}. Ён разумова і псіхалагічна папраўляецца<ref name="eurogamer truestory"/><ref name="shacknews original story">{{cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/48731 | title = Levine: ''BioShock'' Originally About Cult Deprogrammer (Updated) | date=2007-08-30 | accessdate = 2007-08-31 | first = Chris | last = Remo | publisher = Shacknews}}</ref>. Кен Левін прыводзіць прыклад таго, што дэпраграміст у секце робіць: «''[Ёсць] людзі, якія наймалі людзей [напрыклад] дэпраграміраваць іх дачку, якая была ў лесбійскіх адносінах. Яны выкрадаюць яе і перапраграміруюць, і гэта было сапраўды страшна''»<ref name="shacknews spoiler interview">{{cite web | title = Ken Levine on ''BioShock'': The Spoiler Interview | url = http://www.shacknews.com/featuredarticle.x?id=539 | date = 2007-08-20 | accessdate = 2007-08-31 | first = Chris | last = Remo | publisher = Shacknews | archiveurl = https://web.archive.org/web/20091016213627/http://www.shacknews.com/featuredarticle.x?id=539 | archivedate = 16 кастрычніка 2009 | url-status = dead }}</ref>. Гэтая гісторыя была б больш палітычнай з галоўным героем, нанятым [[Сенат ЗША|сенатарам]]<ref name="shacknews spoiler interview"/>. Каманда пагадзілася, што гэтая гульня была не тым, што яны хацелі зрабіць. Акрамя таго, былі праблемы з пошукам выдаўца<ref name="eurogamer truestory"/>. Яны заканчвалі распрацоўку, але ў гульнявых часопісах і сайтах пачалі з’яўляцца навіны пра духоўнага спадчынніка «''System Shock 2''», каманда вырашыла працягнуць стварэнне, але цалкам перабудаваць гульню<ref name="eurogamer truestory"/>. Да 2004 года «''2K Games''», даччыная кампанія «''Take Two''», прапанавала выдаваць гульню, перш за ўсё, на аснове канцэпцыі дронаў/пратэктара/камбайнаў, даючы «''Irrational''» свабоду развіваць сюжэт<ref name="edge history"/>. Да гэтага моманту сюжэт і сама гульня істотна змяніліся. Падзеі цяпер адбываліся ў закінутай нацысцкай лабараторыі эпохі Другой сусветнай вайны, якая была нядаўна выкапаная навукоўцамі 21 стагоддзя. На працягу дзесяцігоддзяў генетычныя эксперыменты ў рамках лабараторыі паступова аб’ядналіся ў экасістэму, засяроджаную вакол трох груп<ref>{{cite web | title = BioShock First Look – Exclusive First Impressions | url = http://www.gamespot.com/pc/action/bioshock/news.html?sid=6110044 | date= 2004-10-10 | accessdate = 2008-08-02| first = Andrew | last = Park | publisher = Gamespot }}</ref>. Гэтая версія гульні ўключала многія з элементаў геймплэя, якія будуць у канчатковым «''BioShock''». Многія з элементаў зробленыя пад уплывам «''System Shock 2''». Гэтыя элементы ўключаюць выкарыстанне плазмідаў і «''EVE''», трэба выкарыстоўваць стэлс або іншыя варыянты, каб мець справу з аўтаматычнай сістэмай бяспекі, напрамаак у навакольным асяроддзі ад не-персанажа транслюецца па радыё і элементы сюжэту дастаўлены з дапамогай аўдыё-запісаў і «''духаў''» памерлых персанажаў<ref name="multiple">{{cite web | url=http://www.gamespot.com/pc/action/bioshock/news.html?page=1&sid=6150533&tag=result;title;0 | title=E3 06: ''BioShock'' Gameplay Demo Impressions | publisher = Gamespot | date=2006-05-10|accessdate = 2007-11-04 | author = Brad Shoemaker and Andrew Park }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bit-tech.net/gaming/2007/08/21/bioshock_gameplay_review/6|title=''BioShock'' Gameplay Review&nbsp;– Overlooked details|accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-21 | first= Joe | last = Martin | publisher = Bit-Tech}}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.gamebanshee.com/interviews/bioshock1.php| title = ''BioShock'' Interview| publisher = Gamebanshee| date = 2007-06-13| accessdate = 2007-11-04| first = Jon| last = Birnbaum| archiveurl = https://web.archive.org/web/20071011195300/http://gamebanshee.com/interviews/bioshock1.php| archivedate = 11 кастрычніка 2007| url-status = dead}}</ref>. У той час як геймплэй з 2004 года стаў падобны на тое, што атрымалася ў «''BioShock''», дызайн і сюжэт зведалі змены. Левін казаў, што кіруючым прынцыпам «''Irrational Games''» стала здача спачатку дызайна гульні<ref name = "shacknews original story"/>. Гэтыя вобласці былі таксама выпушчаныя з-за нейкай унутранай барацьбы і адсутнасці сувязі паміж рознымі групамі ўнутры «''Irrational Games''» у выніку таго, што даялося пашырыць каманду праекта з шасці да шасцідзесяці членаў<ref name="eurogamer truestory"/>. Асяроддзе лічылася мяккім, былі цяжкасці мастакоў каманды, каб прыдумаць паслядоўнае бачанне для дасягнення мэтаў узроўню<ref name="eurogamer truestory"/>. Левін таксама выявілі, што кіберпанкая тэма была перайграная, улічваючы іх пачатковую адмову ад «''System Shock 3''» на карысць падводнай абстаноўкі ''Захапленне''<ref name="eurogamer truestory"/>. === Распрацоўка сюжэта === Тэматычнае ядро «''BioShock''» нарадзілася, калі Левін ішоў у «''Ракфелер-цэнтры''», недалёка ад «''GE Building''». Ён убачыў унікальнасць стылю ар-дэко будынка разам з вобразамі вакол будынка, такія, як [[Статуя Атланта (Нью-Ёрк)|статуя Атланта]] побач з ім, і прызнаў, што гэта было месца, якога не было ў жанры шутараў<ref name="edge history"/>. Гісторыя «''Ракфелер-цэнтра''» таксама падаецца ў канцэпцыі гісторыі; Левін адзначыў, як «''Цэнтр''» пачаў будаўніцтва да [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]] 1920-х гадоў; калі першасныя фінансісты збанкруцелі, [[Джон Дэвісан Ракфелер|Джон Д. Ракфелер]] падтрымаў праект. Часопіс «''Edge''» пра гэта напісаў: «''Вялікі чалавек пабудаваў архітэктурны трыумф насуперак усяму''»<ref name="edge history"/>. Гісторыя ''Захаплення'' і персанаж Эндру Раяна зробленыя паводлк матываў аповяду Ракфелера<ref name="edge history"/>. На дадзены момант у распрацоўцы фон ''Захаплення'' быў канкрэтызаваны, але яшчэ было незразумела, як прадстаўляць дронаў, пратэктараў і камбайнаў з іх першапачатковай ідэі гульні. Канцэпцыя «''Вялікага татулькі''» як пратэктара была распрацавана ў пачатку працэсу, але каманда яшчэ не дасягнула здавальняючага дызайн для дронаў, выкарыстаўшы некалькі магчымых канструкцый, уключаючы жукоў і сабак у інвалідных калясках<ref name="edge history"/>. Каманда хацела, гулец клапацілася аб дронах у нейкай меры. Ідэя выкарыстання маленькіх дзяўчынак з’явілася з мазгавога штурму, але спачатку была спрэчнай і шакавальнай у камандзе, прызнаючы, што яны могуць быць лёгка забітыя і зрабіць гульню больш жахлівай у стылі «''{{нп5|Night Trap|Night Trap|en|Night Trap}}''»<ref name="edge history"/>. Аднак, калі Левін працаваў над сюжэтам, ён пачаў прыносіць у яго «''[[аб'ектывізм, Айн Рэнд|аб’ектывізм]]''» [[Айн Рэнд]], які, у першую чаргу, выкладзены ў кнізе «''[[Атлант расправіў плечы]]''». Аб’ектывізм быў дададзены да яго папярэдніх назіранняў над Ракфелерам і яго працамі<ref name="edge history"/>. Левін ужо быў знаёмы з працамі Рэнл і [[Джордж Оруэл|Джорджа Оруэла]] і лічыў іх ідэі «''займальнымі''»<ref name="ign myths">{{cite web | url = http://au.xbox360.ign.com/articles/704/704806p1.html | title = The Influence of Literature and Myth in Videogames | first = Douglass C. | last = Perry | publisher = IGN | date = 2006-05-26 | accessdate = 2007-10-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090104025910/http://au.xbox360.ign.com/articles/704/704806p1.html | archivedate = 4 студзеня 2009 | url-status = dead }}</ref>. З ідэй Рэнд ён вылучыў, што чалавек павінен быць эгаістам і не альтруістам<ref name="edge history"/>. Гэта дало яму ўпэўненасць у прымяненні той ж ідэі, калі ён прыйшоў да вырашэння праблемы з маленькімі дзяўчынкамі (цяпер ''сястрычкамі''), ці павінны гулец паспрабаваць выратаваць дзяўчатак ці сабраць ураджай «''ADAM''» для ўласнай выгады<ref name="edge history"/>. «''2K Games''» выказала занепакоенасць з нагоды першапачатковай механікі ''сястрычак'', калі гулец павінен актыўна паляваць на «''Маленькіх сястрычак''». Гэты падыход не задавальняў Левіна, і «''2K Games''» сцвярджаюць, што яны не будуць грузіць гульню, «''дзе гулец атрымлівае пакаранне за правільныя рэчы''»<ref name="eurogamer truestory"/>. Яны змянілі гэты падыход, дзе «''Маленькія сястрычкі''» непаражальныя, пакуль гулец не меў справу з іх «''Вялікім татулькам''», хоць «''LeBreton''» разгледзеў гэты «''масавы''» кладж у фантастыку гульні<ref name="eurogamer truestory"/><ref name="edge history"/>. Ідэя стварэння ''сястрычак'' і прадстаўленню гульцу гэтага выбару стала важнай часткай прывабнасці гульні на гульнявым рынку, хоць гульн яшчэ сустрэлася з крытыкай наконт некаторых рэчаў<ref name="edge history"/>. Іншыя элементы прыйшлі ў дызайн сюжэту. Левін меў цікавасць да «''даследавання ствалавых клетак і маральных праблем, якія тычацца [яго]''»<ref name="ign myths"/>. Левін расказваў, што на сюжэт паўплывалі «''[[1984 (раман)|1984]]''» і «''Уцёкі Логана''», якія прадстаўляюць грамадства, якія маюць «''сапраўды цікавыя ідэі, якія аблажаўся ў сувязі з тым, што мы людзі''»<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=77456 | title = Big Daddy speaks | publisher = Eurogamer | first = Johnny | last = Minkley | date = 2007-06-08 | accessdate = 2008-06-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070821030637/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=77456 | archivedate = 21 жніўня 2007 | url-status = dead }}</ref>. Ідэя кантролю свядомасці, якая выкарыстоўваецца ў адносінах Джэка і Фантэйна, была прапанавана «''LeBreton''», натхнёная фільмамі тыпу «''{{нп5|Маньчжурскі кандыдат (фільм, 1962)|Маньчжурскі кандыдат|en|The Manchurian Candidate (1962 film)}}''», у якасці сродку для забеспячэння лепшай падставы для абмежавання дзеянняў гульца ў адрозненне ад традыцыйнага выкарыстання зачыненых дзвярэй, каб гулец не змог даследаваць вобласці, якія ён не павінен. Каманда вырашыла, што дзеянні Джэка будуць кантралявацца з дапамогай ключавой фразы, але такой, што не раскрывае сапраўдную прыроду Атласа. Левін згадзіўся на «''Будзь ласкавы''» пасля працы над маркетынгавымі матэрыяламі для гульні. Затым ён апрацаваў гэтую фразу ў першым сцэнарыі для гульні<ref name="eurogamer truestory"/>. Левін адзначыў, што «''ніколі меў намеру зрабіць дзве канцоўкі для гульні. Гэта ідэя прыйшла вельмі позна, і гэта было нешта, што было прапанавана кімсьці вышэй па харчовым ланцугу ад мяне''»<ref>{{cite web | url = http://uk.gamespot.com/news/6179423.html | title = Q&A: Diving deeper into ''BioShock''s story | date = 2007-09-20 | accessdate = 2007-09-20 | publisher = Gamespot | first = Brendan | last = Sinclair | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071008013318/http://uk.gamespot.com/news/6179423.html | archivedate = 8 кастрычніка 2007 | url-status = dead }}</ref>. Яшчэ ў канцы распрацоўкі, у межах зваротнай сувязі, была зроблена авіякатастрофа ў ваду; Левін стварыў яе на аснове тэлешоу «''[[Згубленыя (тэлесерыял)|Lost]]''», гэта дапамагло даць дастаткова інфармацыі для гульца пра Джэка перад пагружэннем у гульню<ref name="edge history"/>. Шматлікія напружанасць унутры калектыву і ціск выдаўца «''2K Games''» працягваліся ў працэсе развіцця. Паводле «''LeBreton''», Левін часта спрачаўся з членамі каманды, каб забяспечыць захаванне яго бачанне «''BioShock''»<ref name="eurogamer truestory"/>. «''2K Games''» была занепакоена ростам бюджэту гульні. Левін сказаў, што гульня выйдзе больш як шутар ад першай асобы, а не гібрыд шутар ад першай асобы/ролевая гульня прайгравальнік, як было задумана<ref name="eurogamer truestory"/>. Каля даты рэлізу Левін загадаў камандзе працаваць круглыя суткі, ствараючы больш напругі ў камандзе<ref name="eurogamer truestory"/>. Пол Хелквіст, вядучы дызайнер гульні, часта быў выключаны з ключавых праектных сустрэч, што, як ён потым расказваў, было звязана з яго неспрыманнем поглядаў Левіна; ён уклаў сваё расчараванне ў дызайне ўзроўню медыцынскага павільёна, за што ён быў адказным тады<ref name="eurogamer truestory"/>. Побач з меркаванай датай завяршэння «''2K''» вырашыў даць «''Irrational''» яшчэ тры месяцы, каб адпаліраваць гульню<ref name="eurogamer truestory"/>. Крытычны тэст гульні адбыўся ў студзені 2007 года, дзе першыя водгукі ад гульцоў быў пераважна негатыўнымі, у тым ліку пытанні цемры асяроддзя, гульцы не мелі ні найменшага паняцця, куды ісці, і не давяралі ''Атласу'', які ў той час быў агучаны, расцягваючы словы, і апісваўся як «''распусны палкоўнік Сандэрс''»<ref name="eurogamer truestory"/>. Каманда прыняла гэтую крытыку блізка да сэрца і перапрацавала некалькі элементаў на працягу гэтых дадатковых месяцаў, такія як паляпшэнне асвятлення, рэалізацыі квэставых маркераў, пераагучыла ''Атласа'' ірландскім голасам, каб зрабіць яго больш надзейным<ref name="eurogamer truestory"/>. Гульня была паспяхова выпушчана ў жніўні 2007 года з канчатковым бюджэтам каля $ 25 млн<ref name="eurogamer truestory"/>. Нягледзячы на крытычны поспех гульні, многія з тых, хто былі ў камандзе, пакінулі «''Irrational''» і сышлі ў іншыя праекты<ref name="eurogamer truestory"/>. === Рухавік === «''BioShock''» выкарыстоўвае моцна мадыфікаваны «''[[Unreal Engine]] 2.5''» з некаторымі з перадавых тэхналогій ад «''Unreal Engine 3''»<ref name=engine>{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2010/11/03/bioshock-infinite-is-to-unreal-engine-3-as-bioshock-was-to-unrea/|title=BioShock Infinite is to Unreal Engine 3 as BioShock was to Unreal Engine 2.5|date=2010-11-03|accessdate=2011-08-23|publisher=Joystiq|quote=Despite an aging engine under the hood, the artists at Irrational were able to make BioShock look more UE3 than UE2.5.}}</ref>. «''Irrational''» меў досвед працы з мадыфікацыі і пашырэння на рухавіку «''Unreal Engine''» у «''{{нп5|SWAT 4|SWAT 4|en|SWAT 4}}''» і працягнуў гэтую ідэю рухавіка ў «''BioShock''». Адным з галоўных паляпшэнняў былі палепшаныя водныя эфекты, улічваючы характар абстаноўкі гульні. Для гэтага былі спецыяльна нанятыя праграміст і мастак, якія засяродзіліся на вадзе<ref>{{cite web | url=http://360.advancedmn.com/article.php?artid=7461&pg=3 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090602130229/http://360.advancedmn.com/article.php?artid=7461&pg=3 | archivedate=2009-06-02 | title=E3 06: ''BioShock'' Interview Transcript | date=2006-05-18|accessdate = 2007-05-18 | publisher = Advanced Media Network | first = Eric | last = Topf}}</ref>. Гэтае графічны паляпшэнне было высока ацэненае крытыкамі, «''GameSpot''» напісаў: «''няхай гэта стаялая вада на падлозе або марская вада пасля выбуху, гэта ўдарыць цябе кожны раз, калі вы гэта бачыце''»<ref>{{cite web | url=http://www.gamespot.com/xbox360/action/bioshock/review.html | title=''Bioshock'' | date=2007-08-21 | accessdate =2007-08-21 | first = Jeff | last = Gerstmann | publisher= Gamespot}}</ref>. «''BioShock''» таксама выкарыстоўвае рухавік «''{{нп5|Havok|Havok Physics|en|Havok (software)}}''», што дазваляе палепшыць фізіку ў гульні, інтэграцыю {{нп5|Ragdoll-фізіка|фізіку ''Ragdoll''|en|Ragdoll physics}} і дазваляе больш рэалістычнае ўзаемадзеянне элементамі навакольнага асяроддзя<ref name="BioFAQs 2">{{cite web|url=http://www.bioshock-online.com/faq/#engine|title=''BioShock'' FAQs&nbsp;– What engine is ''BioShock'' using?|accessdate = 2007-10-07 | date = 2006-12-30 | publisher = Through the Looking Glass}}</ref>. Версія для «''Windows''» была зролена для працы ў абодвух «''[[DirectX|Direct3D 10 (DirectX 10)]]''» і «''DirectX 9''», версія для «''DirectX 10''» падтрымлівае дадатковыя водныя эфекты і эфекты часціц<ref>{{cite web | url = http://au.gamespot.com/features/6177688/index.html | title = BioShock Hardware Performance Guide | first = Sarju | last = Shah | date = 2007-08-26 | accessdate = 2008-03-03 | publisher = Gamespot AU | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071026023845/http://au.gamespot.com/features/6177688/index.html | archivedate = 26 кастрычніка 2007 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.bit-tech.net/gaming/2007/08/30/bioshock_gameplay_graphics_and_performance/1 | title = BioShock: Graphics & Performance | date = 2007-08-30 | accessdate = 2008-03-03 | first = Tim | last = Smalley | publisher = Bit-Tech}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.extremetech.com/computing/77486-bioshock-image-quality-dx9-vs-dx10 | title=''BioShock Image Quality: DX9 Vs. DX10'' | date=2007-08-23 | publisher= ExtremeTech}}</ref>. === Саўндтрэк === {{Main|BioShock, саўндтрэк}} «''BioShock''» змяшчае {{нп5|BioShock, саўндтрэк|ліцэнзаваную музыку і арыгінальныя трэкі|en|BioShock (soundtrack)}}. Ліцэнзаваную музыку з 1940-х і 1950-х гадоў можна пачуць з фанографаў ва ўсім ''Захапленні''. Агулам на працягу ўсёй гульні можна пачуць 30 ліцэнзійных песень<ref name="Hyrb">{{cite web | url = http://www.majornelson.com/archive/2007/10/11/bioshock-music-list.aspx | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090604094249/http://majornelson.com/archive/2007/10/11/bioshock-music-list.aspx | archivedate = 2009-06-04 | title = ''BioShock'' Music list | date = 2007-10-11 | accessdate = 2007-10-12 | publisher = Major Nelson's Blog | first = Larry | last = Hyrb }}</ref>. Арыгінальныя трэкі былі напісана {{нп5|Гары Шыман|Гары Шыманам|en|Garry Schyman}}. Ён апрацаваў часткі трэкаў, каб была падобнасць на ліцэнзаваную музыку і было «''жудаснае, страхавітае і часам прыгожае''» падабенства з асяроддзямі ''Захаплення''<ref>{{Cite book | title = Soundtrack Nation: Interviews with Today's Top Professionals in Film, Videogame, and Television Scoring, 1st Ed. | url = https://archive.org/details/soundtracknation0000hoov | isbn = 1435457625 | publisher = Cengage Learning | year = 2010 | first = Tom | last =Hoover | section = Chapter 1: Gerry Schyman }}</ref>. «''2K Games''» выпусціла аркестравы саўндтрэк на іх афіцыйным сайце 24 жніўня 2007 года ў фармаце [[MP3]], ён змяшчае 12 з 22 трэкаў з гульні<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/orchestralscore | title = Introducing the BioShock Orchestral Score | publisher = 2K Games | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-24 | first = Elizabeth | last = Tobey | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110928132152/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/orchestralscore | archivedate = 28 верасня 2011 | url-status = dead }}</ref>. Выйшла таксама версія «''Limited Edition''» гульні з ''The Rapture EP'', якая змяшчае рэміксы ''{{нп5|Moby|Moby|en|Moby}}'' і ''Oscar The Punk''<ref>{{cite web | url = http://kotaku.com/gaming/its-free/a-bioshockep-with-period-remixes-290859.php | title = Limited Edition Rapture EP | publisher = Kotaku | accessdate = 2011-09-24 | date = 2007-08-17 | first = Luke | last = Plunkett | archiveurl = https://archive.today/20120714141323/http://kotaku.com/290859/a-bioshockep-with-period-remixes?tag=gamingitsfree | archivedate = 14 ліпеня 2012 | url-status = dead }}</ref>. Тры рэміксы на кампакт-дыску змяшчаюць «''Beyond the Sea''», «''God Bless the Child''» і «''Wild Little Sisters''»; арыгінальныя запісы гэтых песень у гульні<ref>{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2007/08/a-tale-of-two-c/ | title = A Tale of Two Covers: BioShock | first = Susan | last = Ardant | date = 2007-08-21 | accessdate = 2011-09-24 | work = Wired }}</ref>. Саўндтрэк «''BioShock''» быў выпушчаны на вініле з «''BioShock 2 Special Edition''»<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bioshock2se | title = The BioShock 2 Special Edition | first = Elizabeth | last = Tobey | date = 2009-11-19 | accessdate = 2010-01-28 | publisher = 2k Games | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228211429/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bioshock2se | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. === Рэліз і прасоўванне === Першая дэма-версія гульні стала даступная ў жніўні 2007 года для «''Xbox 360''» і «''Microsoft Windows''»<ref>{{cite web | url = http://www.majornelson.com/archive/2007/08/12/demo-bioshock.aspx | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090204040245/http://majornelson.com/archive/2007/08/12/demo-bioshock.aspx | archivedate = 2009-02-04 | title = Demo: BioShock | publisher = Major Nelson's Blog | first = Larry | last = Hyrb | date = 2007-08-12 | accessdate = 2007-11-04}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.majornelson.com/archive/2007/08/12/show-239-wma-the-one-about-the-bioshock-demo-with-ken-levine.aspx | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090204040601/http://majornelson.com/archive/2007/08/12/show-239-wma-the-one-about-the-bioshock-demo-with-ken-levine.aspx | archivedate = 2009-02-04 | title = Show #239 (WMA) The one about the BioShock demo with Ken Levine | publisher = Major Nelson's Blog | first = Larry | last = Hyrb | date = 2007-08-12 | accessdate = 2007-11-04 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2007/08/20/bioshock-pc-demo-is-now-available/ | title = BioShock PC demo is now available | first = Ross | last = Miller | date = 2007-08-20 | accessdate = 2011-09-24 | publisher = Joystiq }}</ref>. Гэтая дэма-версія ўключала ролікі ўводу гульца ў ''Захапленне'', падручнік па гульне і яе першых узроўнях; таксама ўключаная зброя, плазміды і тонікі, якія маглі б быць уведзеныя пазней у поўнай версіі, каб даць гульцу больш магчымасцей, якія будуць знойдзеныя ў апублікаванай гульні<ref name="bit-tech" />. Дэма-версія для «''Xbox''» была першай дэма-версіяй, якая дасягнула аднаго мільёна загрузак у службе «''[[Xbox Live]]''»<ref>{{cite web|url=http://www.xboxworld.com.au/news/bioshock-sets-new-xbox-live-marketplace-record.htm |title= ''bioshock'' sets new Xbox live marketplace record |publisher = Xbox World Australia | accessdate = 2007-11-04 | date =2007-07-09 }}</ref>. Поўная гульня была выпушчаная для гэтых платформ 21 жніўня 2007 года. Першы патч для версіі «''Xbox 360''» быў выпушчаны каля двух тыдняў пасля рэлізу, каб выправіць некаторыя праблемы стабільнасці гульні, аб якіх паведамілі гульцы<ref name="nelsonupdate">{{cite web | url = http://www.majornelson.com/archive/2007/09/06/bioshock-title-update.aspx | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090202145901/http://majornelson.com/archive/2007/09/06/bioshock-title-update.aspx | archivedate = 2009-02-02 | title = ''BioShock'' Title update | publisher = Major Nelson's Blog | last = Hryb | first = Larry | date=2007-09-06 | accessdate = 2007-09-09}}</ref>. Патч увёў яшчэ больш праблем у гульні для некаторых карыстальнікаў, у тым ліку выпадковае замярзанне, дрэнныя {{нп5|Кадравая частата|частоты кадраў|en|Frame rate}}, а таксама пытанні, звязаныя з аўдыё, хоць метады, каб вырашыць гэтыя пытанні праз сістэму кэш-кансолі, былі выкладзены «''Irrational Games''»<ref name="updateprobs">{{cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/48832 | title = BioShock X360 Update Solves, Introduces Issues (Updated) | publisher = Shacknews | first = Chris | last = Faylor | date = 2007-09-07 | accessdate = 2007-11-14}}</ref><ref name="updateprobs" />. У снежні 2007 года агульны патч быў выпушчаны і для версіі «''Xbox''» і «''Windows''». Патч уключаў дадатковыя матэрыялы, такія як новыя плазміды, новыя дасягненні для «''Xbox 360''» версіі, а таксама дадатковыя налады графікі для вырашэння некаторых з поля-агляду пытанняў, вызначаных гульцоў. (гл. [[#Тэхнічныя пытанні|ніжэй]]). Патч таксама дадаў опцыю, якая забараняла выкарыстанне віта-камер. Гэтую функцыю прасілі гульцы, каб зрабіць гульню больш складанай. Таксама ўведзена дасягненне, каб скончыць гульню на цяжкай складанасці без выкарыстання віта-камер<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/patchavailtonight | title = BioShock PC Patch, Xbox 360 Title update and Downloadable Content | date = 2007-12-03 | accessdate = 2007-12-03 | publisher = Cult of Rapture | first = Elizabeth | last = Tobey | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228210855/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/patchavailtonight | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. === Порты === У інтэрв’ю ў жніўні 2007 года, калі яго спыталі аб магчымасці версіі «''BioShock''» для «''[[PlayStation 3]]''», Кен Левін заявіў толькі, што «''ніякага развіцця PS3 не адбываецца''» ў той час<ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2007/08/24/levine-confirms-no-ps3-bioshock-and-does-mea-culpa-on-pc-issues/ | title = Levine confirms no PS3 ''BioShock'' and does mea culpa on PC issues – success hurts | publisher = Joystiq | date=2007-08-24 | accessdate = 2007-08-24 | first = Alexander | last = Sliwinski }}</ref>; аднак 28 мая 2008 года «''2K Games''» пацвердзіла, што версія гульні для «''PlayStation 3''» была ў распрацоўцы з «''2K Marin''», і яна была выпушчана 17 кастрычніка 2008 года<ref name=ps3pressrls/>. 3 ліпеня 2008 года «''2K Games''» абвясціла партнёрства з «''{{нп5|Digital Extremes|Digital Extremes|en|Digital Extremes}}''» і заявіла, што версія для «''PlayStation 3''» распрацоўваецца «''2K Marin''», «''2K Boston''», «''2K Australia''» і «''Digital Extremes''»<ref name=DEPartnership/>. Джордан Томас быў дырэктарам версіі «''PlayStation 3''». У той час як не былографічных паляпшэнняў у гульні ў параўнанні з арыгінальнай версіяй для «''Xbox 360''»<ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2008/07/22/bioshocks-ps3-graphics-identical-to-xbox-360/ | title = BioShocks PS3 Graphics Identical To Xbox 360 | publisher = Joystiq | date=2008-07-22 | accessdate = 2008-07-23 | first = Alexander | last = Sliwinski }}</ref>, версія для «''PlayStation 3''» дае магчымасць шырокафарматнай гульні пад назвай «''horizontal plus''», уведзеную з дапамогай патча ў версіі «''360''», у той час як відэа-ролікі маюць значна больш высокае разрозненне, чым у версіі на ''DVD''<ref>{{cite video |people=Melissa Miller (Senior Producer, 2K Games) and Jake Ikten (Senior Programmer, 2K Games) |title=IGN Podcast Beyond, Episode 63 |url=http://ps3.ign.com/articles/918/918295p1.html?RSSwhen2008-10-09_133400&RSSid=918295 |format=MP3 |publisher=[[IGN]] |location=San Francisco, CA |accessdate=2008-10-10 |time=26:50 |quote=JI: "We did actually use the Blu-Ray for a few things... the movies are much higher res because they wouldn't exactly fit on the DVD" |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110921010337/http://ps3.ign.com/articles/918/918295p1.html?RSSwhen2008-10-09_133400&RSSid=918295 |archivedate=21 верасня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Дадатковы кантэнт таксама быў выпушчаны эксклюзіўна для «''PS3''» версіі<ref name=ps3pressrls/><ref>{{cite video |people=Melissa Miller (Senior Producer, 2K Games) and Jake Ikten (Senior Programmer, 2K Games) |title=IGN Podcast Beyond, Episode 63 |url=http://ps3.ign.com/articles/918/918295p1.html?RSSwhen2008-10-09_133400&RSSid=918295 |format=MP3 |publisher=IGN |location=San Francisco, CA |accessdate=2008-10-10 |time=15:40 |quote=JI: "We added a lot of new things to the PlayStation 3 version. The main one is the Survivor Mode and the DLC." MM:"...as far as that add-on content coming to the 360, it is PS3 exclusive" |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110921010337/http://ps3.ign.com/articles/918/918295p1.html?RSSwhen2008-10-09_133400&RSSid=918295 |archivedate=21 верасня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Адным з іх з’яўляецца «''Survivor Mode''», у якім ворагі былі зробленыя больш моцнымі, а віта-камеры забяспечваюць менш павышэння здароўя пры выкарыстанні, што змушуе гульца больш спадзявацца на выкарыстанне плазмідаў у гульні<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/survivormode | title = All About Survivor Mode | publisher = The Cult of Rapture | date = 2008-08-05 | accessdate = 2008-08-06 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120310055910/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/survivormode | archivedate = 10 сакавіка 2012 | url-status = dead }}</ref>. «''BioShock''» таксама падтрымлівае «''{{нп5|PlayStation Network|PlayStation Network|en|PlayStation Network}}''» і «''PlayStation Home''». Дэма-версія была выпушчаная на «''PlayStation Store''» 2 кастрычніка 2008 года<ref>{{cite web | url = http://kotaku.com/5048840/ps3-bioshock-demo-out-on-october-2 | title = PS3 BioShock Demo Out On October 2 | date = 2008-09-08 | accessdate =2011-09-24 | publisher = Kotaku | first = Luke | last = Plunkett }}</ref>. Абнаўленне для версіі «''PlayStation 3''» было выпушчаная 13 лістапада 2008 года, каб выправіць некаторыя графічныя праблемы і выпадкі, калі карыстальнікі сутыкаліся з завісанямі і былі вымушаныя скінуць кансоль. У гэта абнаўленне таксама ўключаны функцыі «''Challenge Room''» і «''New Game Plus''»<ref>{{cite web |url=http://www.ps3news.com/PlayStation3/2k-games-bioshock-ps3-patch-coming-to-fix-texture-issues/ |title=2K Games: BioShock PS3 Patch Coming to Fix Texture Issues |work=PS3 Hacks news |date=October 15, 2008 |accessdate=2010-09-13 |archive-date=24 снежня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091224095439/http://www.ps3news.com/PlayStation3/2k-games-bioshock-ps3-patch-coming-to-fix-texture-issues |url-status=dead }}</ref>. Порт для «''[[Mac OS X|OS X]]''» быў выпушчаны «''{{нп5|Feral Interactive|Feral Interactive|en|Feral Interactive}}''» у кастрычніку 2009 года<ref>{{Cite web | url = http://arstechnica.com/apple/2009/01/feral-interactive-supposedly-bringing-bioshock-to-the-mac/ | title = Feral Interactive supposedly bringing BioShock to the Mac | first = Justin | last = Berka | date = 2009-01-13 | accessdate = 2014-08-29 | publisher = Ars Technica }}</ref>. У пачатку 2008 года «''IG Fun''» атрымала правы на распрацоўку і апублікаване версію «''BioShock''» для [[Мабільны тэлефон|мабільных тэлефонаў]]<ref name="mobilever">{{cite press release | url=http://wireless.ign.com/articles/851/851478p1.html | title=Mobile Gamers: Welcome to Rapture&nbsp;– IG FUN TO BRING THE AWARD WINNING "BIOSHOCK" TO MOBILE | date=2008-02-11 | accessdate=2011-09-23 | publisher=IG Fun | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120403011441/http://wireless.ign.com/articles/851/851478p1.html | archivedate=3 красавіка 2012 | url-status=dead }}</ref>. Гэтая версія была распрацавана ў якасці топ-даўн, двухмернага платформера, які спрабаваў узнавіць большасць сюжэтных і гульнявых элементаў арыгінальнай версіі; «''IG Fun''» працавала з «''Irrational''», каб вызначыць ключавыя элементы сюжэту. «''IG Fun''» прызналі, што яны не змогуць уключыць поўны сюжэт у межах адной мабільнай гулні, таму планіравалася падзяліць гульню на тры «''эпізоды''». Толькі першы эпізод быў выпушчаны<ref>{{cite web | url = http://www.pocketgamer.co.uk/r/Mobile/BioShock+%282D%29/news.asp?c=12293 | title = IG Fun explains how it brought the crumbling opulence of BioShock to mobile | first = Jon | last = Mundy | date = 2009-03-24 | accessdate = 2014-08-29 | publisher = Pocket Gamer }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://www.pocketgamer.co.uk/r/Mobile/BioShock+(2D)/review.asp?c=12247 | title = BioShock | first = Keith | last = Andrew | date = 2009-03-09 | accessdate = 2014-08-29 | publisher = Pocket Gamer }}</ref>. Порт для прылад «''[[iOS]]''» быў зроблены ў студыі «''2K China''», быў выпушчаны 27 жніўня 2014 года<ref>{{Cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/473063/original-bioshock-coming-to-ios-devices-this-summer/ | title = Original BioShock coming to iOS devices this summer | first = Tom | last = Ivan | date = 2014-08-04 | accessdate = 2014-08-04 | publisher = Computer and Video Games }}</ref>. Версія «''iOS''» функцыянальна эквівалентная зыходным версіям для «''Xbox 360''» і «''Windows''», але прадуглежвае выкарыстанне сэнсарнага экрана замест геймпада або выкарыстанне «''[[Bluetooth]]''»-сумяшчальнага кантролера, і мае графічны рухавік, аптымізаваны для «''iOS''»-прылад<ref>{{Cite web | url = http://www.anandtech.com/show/8440/a-look-at-bioshock-for-ios | title = A Look at Bioshock for iOS and How it Compares to its PC Counterpart | first = Brandon | last = Chester | date = 2014-08-28 | accessdate = 2014-08-29 | publisher = Anandtech | archive-date = 31 жніўня 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140831042910/http://www.anandtech.com/show/8440/a-look-at-bioshock-for-ios | url-status = dead }}</ref>. Гульня была пазней выключана з «''App Store''» у верасні 2015 года; гульня перастала працаваць на многіх прыладах, якія мелі прашыўку 8,4. У той жа час быў абмеркаваны патч, прадстаўнік «''2K''» заявіў, што рашэнне выдаліць гульню прыйшлі ад распрацоўшчыка<ref>{{Cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2015-09-24-bioshocks-iphone-ipad-port-no-longer-available | title = BioShock's iPhone/iPad port no longer available | date = 2015-09-24 | accessdate = 2015-09-24 | publisher = Eurogamer | first = Tom | last = Philips }}</ref>. «''2K''» пазней удакладніла, што яны будуць працаваць на вырашэнні праблем з сумяшчальнасцю гульні з новай прашыўкай і перавыдаць гульню яшчэ адзін раз, што і было зроблена<ref>{{cite web | url = http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2015/09/24/bioshock-removal-from-ios-app-store-leaves-owners-out-in-the-cold.aspx | title = [Update] 2K Says BioShock Will Return To iOS App Store After It's Fixed | work = Game Informer | date = 2015-09-24 | accessdate = 2015-09-24 | first = Mike | last = Futter | archive-date = 26 верасня 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150926220958/http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2015/09/24/bioshock-removal-from-ios-app-store-leaves-owners-out-in-the-cold.aspx | url-status = dead }}</ref>. == Прадстаўленне == === Крытычныя водгукі === {{Video game reviews | GR = (X360) 95%<ref name="GRX360">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/xbox360/931329-bioshock/index.html|title=BioShock for Xbox 360|publisher=GameRankings|accessdate=2012-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170107001418/http://www.gamerankings.com/xbox360/931329-bioshock/index.html|archivedate=7 студзеня 2017|url-status=dead}}</ref><br />(PC) 95%<ref name="GRPC">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/pc/924919-bioshock/index.html|title=BioShock for PC|publisher=Game Rankings|accessdate=2012-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322043927/http://www.gamerankings.com/pc/924919-bioshock/index.html|archivedate=22 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref><br />(PS3) 94%<ref name="GRPS3">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/ps3/931330-bioshock/index.html|title=BioShock for PlayStation 3|publisher=GameRankings|accessdate=2012-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161210030634/http://www.gamerankings.com/ps3/931330-bioshock/index.html|archivedate=10 снежня 2016|url-status=dead}}</ref> | MC = (X360) 96/100<ref name="MCX360">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/xbox-360/bioshock|title=BioShock for Xbox 360 Reviews|publisher=Metacritic|accessdate=2012-04-09}}</ref><br />(PC) 96/100<ref name="MCPC">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/pc/bioshock|title=BioShock for PC Reviews|publisher=Metacritic|accessdate=2012-04-09}}</ref><br />(PS3) 94/100<ref name="MCPS3">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/playstation-3/bioshock|title=BioShock for PlayStation 3 Reviews |publisher=Metacritic|accessdate=2012-04-09}}</ref> | 1UP = A+<ref name="1UP.com review">{{cite web | url = http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3162017 | title = REVIEWS: ''BIOSHOCK'' "We emerge from the deep for our ''BioShock'' review." | date = 2007-08-16 | last = Pfister | first = Andrew | publisher = 1UP.com | accessdate = 2007-08-16 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070927211249/http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3162017 | archivedate = 27 верасня 2007 | url-status = dead }}</ref> | Edge = 8/10<ref name="Edge Magazine Review">{{cite web | url = http://www.next-gen.biz/reviews/bioshock-review | title = Reviews = ''BioShock'' // Xbox 360 | date = 2007-10-15 | accessdate = 2007-10-15 | publisher = Edge Magazine | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111228180958/http://www.next-gen.biz/reviews/bioshock-review | archivedate = 28 снежня 2011 | url-status = dead }}</ref> | EGM = 10/10<ref name="EGM review">{{cite web | url = http://egm220.1up.com | title = Reviews = ''BioShock'' // Xbox 360 | date = 2007-08-30 | last = Hsu | first = Dan | publisher = Electronic Gaming Monthly | accessdate = 2007-08-30 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6I50jfMMw?url=http://www.1up.com/ | archivedate = 13 ліпеня 2013 | url-status = dead }}</ref> | EuroG = 10/10<ref name="Eurogamer review" /> | GI = 10/10<ref name="Game Informer review"/> | GSpot = 9/10<ref name="GameSpot review">{{cite web | url = http://www.gamespot.com/xbox360/action/bioshock/review.html | title = Reviews = ''BioShock'' // Xbox 360 | date= 2007-08-20 |accessdate =2007-08-20 | last = Gerstmann | first = Jeff | publisher = Gamespot}}</ref> | GT = 9.5/10<ref name="Gametrailers Review">{{cite web | url = http://www.gametrailers.com/game/2610.html | title = Reviews = ''BioShock'' // Xbox 360 | publisher = GameTrailers | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-21}}</ref> | IGN = 9.7/10<ref name="IGN review"/> | OXM = 10/10<ref name="xbox360magazinereview"/> | PCGUK = 95%<ref name="PC Gamer review">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=169983 | title = Review: ''BioShock'' | publisher = PC Gamer Magazine | last = Francis | first = Tom | accessdate = 2015-08-01 | date = 2007-08-21 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070910141247/http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=169983 | archivedate = 2007-09-10 | url-status = dead}}</ref> | PCZone = 96%<ref name="PC Zone review">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=169992 | title = PC Review: ''BioShock'' | publisher = PC Zone Magazine | last = Hogarty | first = Steve | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-21}}</ref> | award1 = (2008) Art Direction, (2008) Original Music Composition, (2008) Sound Design | award1Pub = AIAS | award2 = (2007) Best Game | award2Pub = [[BAFTA]] | award3 = (2007) Game of the Year | award3Pub = Game Informer | award4 = (2007) PC Game of the Year | award4Pub = [[IGN]] | award5 = (2007) Best Game | award5Pub = [[Spike TV]] | award6 = (2007) Game of the Year | award6Pub = ''[[X-Play]]'' }} «''BioShock''» атрымала ўсеагульнае прызнанне<ref name="MCX360"/><ref name="MCPC"/><ref name="MCPS3"/>. Агляды прэсы славілі пагружэнне гульца і яе палітычныя вымярэнні. «''The Boston Globe''» апісаў яе як «''прыгожую, жорсткую і трывожнай камп’ютарную гульню… адну з лепшых у годзе''»<ref name="bostonglobereview">{{cite web | url = http://www.boston.com/ae/games/articles/2007/08/27/bioshock_lets_users_take_on_fanaticism_through_fantasy/ | title = ''BioShock'' lets users take on fanaticism through fantasy | publisher = Boston Globe | date = 2007-08-27 | first= Hiawatha | last = Bray | accessdate = 2007-11-09 }}</ref> і параўнаў гульню з аглядам {{нп5|Уітакер Чэмберс|Уітакера Чэмберса||Whittaker Chambers}} на «''{{нп5|Атлант расправіў плечы|||Atlas Shrugged}}''». «''{{нп5|Wired|||Wired (magazine)}}''» таксама адзначыў сувязь Айн Рэнд (частковая анаграма ''Эндру Раян'') у аглядзе гульні і паказаў кароткае інтэрв’ю з Левіным<ref>{{cite web | url = http://www.wired.com/gaming/gamingreviews/magazine/15-09/pl_games | title = ''BioShock'' owes more to Ayn Rand than Doom | first =Kieron | last = Gillen | date = 2007-08-21 | publisher = Wired Magazine | accessdate = 2007-11-04}}</ref>. Агляд «''{{нп5|Chicago Sun-Times|||Chicago Sun-Times}}''»: «''Я ніколі не думаў, што нехта будзе ў стане стварыць прывабную і відовішчную відэагульню вакол фантастыкі і філасофіі Айн Рэнд, але гэта па сутнасці тое, што зрабілі „2K Games“… Рэдкая, сталая відэагульня, якая дамагаецца, каб вы думалі ў той час, як гуляеце''»<ref>{{cite news | title = BioShock |first = Misha | last = Davenport | date = 2007-08-24 | work = The Chicago Sun-Times}}</ref>. З агляду «''[[Los Angeles Times]]''» была зроблена выснова: «''Вядома, у яе весела гуляць, яна выглядае эфектна і лёгка кантралюецца, але яна робіць нешта такое, чаго не рабіла ніводная іншая гульня на сённяшні дзень… Яна сапраўды прымушае вас адчуваць''»<ref>{{cite web|url=http://www.game.co.uk/News/?lid=8845&ad=12_03_2008|title=Los Angeles Times review|accessdate=2008-06-10|publisher=Game.co.uk}}</ref>. Рэцэнзент «''[[The New York Times]]''» апісаў яе як «''разумную, цудоўную, часам страшную''», і дадаў, «''правакацыйная, мае мараль на аснове сюжэтнай лініі і раскошныя напрамкі мастацтва і цудоўную агучку, „BioShock“ таксама зможа трымаць галаву высока сярод лепшых гульняў''»"<ref name="nytimesreport">{{cite news | url = http://www.nytimes.com/2007/09/08/arts/television/08shoc.html?ex=1346904000&en=f4891059b252959b&ei=5124&partner=permalink&exprod=permalink | title = Genetics gone haywire and predatory children in an undersea metropolis | first = Seth | last = Schiesel | publisher = New York Times | date = 2007-09-08 | accessdate = 2007-09-27}}</ref>. Паводле агрэгатара аглядаў «''[[Metacritic]]''» гульня атрымала сярэдні бал 96/100 для «''Xbox 360''» і «''Microsoft Windows''» і 94/100 для «''PlayStation 3''»<ref name="MCX360"/><ref name="MCPC"/><ref name="MCPS3"/>. Па стане на [[ліпень]] 2013 года «''BioShock''» з’яўляецца адной з самых рэйтынгавых гульняў на «''Metacritic''» і разам з шэрагам іншых гульняў займае трэцяе месца па велічыні сукупнага бала<ref>{{Cite web | url = http://metro.co.uk/2013/09/17/gta-v-is-joint-highest-rated-game-ever-on-metacritic-4038143/ | title = GTA V is joint highest-rated game ever on Metacritic | work = Metro | date = 2013-09-17 | accessdate = 2015-09-30 }}</ref>. «''[[Game Rankings]]''» прызначыў ёй сярэдні бал водгукаў 95 % для «''Xbox 360''» і «''Microsoft Windows''» і 94 % для «''PlayStation 3''»<ref name="GRX360"/><ref name="GRPC"/><ref name="GRPS3"/>. Гэты рэзультат — адзін з самых высокіх на «''Game Rankings''»{{efn|«''Game Rankings''» ставіць «''BioShock''» на трэцяе месца сярод «''Xbox 360''»-гульняў пасля «''{{нп5|Grand Theft Auto IV||be-x-old|GTA IV}}''», «''[[The Orange Box]]''», «''[[Grand Theft Auto V]]''» і «''[[Mass Effect 2]]''». Яны таксама размясцілі яе на чацвёртае месца сярод PC-гульняў пасля «''[[Portal 2]]''», «''[[Half-Life 2]]''» і «''The Orange Box''».<ref>{{cite web |url=http://www.gamerankings.com/browse.html |title=All-Time Best |work=[[Game Rankings]] |publisher=CBS Interactive |accessdate=4 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624170414/http://www.gamerankings.com/browse.html |archivedate=24 чэрвеня 2016 |url-status=dead }}</ref>}}. «''GameSpy''» хваліў «''BioShock''» за «''атмасферу адсутнасці выхаду''»<ref>{{cite web | url = http://xbox360.gamespy.com/xbox-360/bioshock/813243p1.html | title = ''BioShock'' (X360) | publisher = Gamespy | date = 2007-08-16 | first = Gabe | last = Granziani | accessdate = 2007-08-17}}</ref>, «''[[Official Xbox Magazine]]''» адзначалі «''неверагодна добры сюжэт''» і «''надзвычайны саўндтрэк і гукавыя эфекты''»<ref name="xbox360magazinereview">{{cite web | url = http://www.oxm.co.uk/article.php?id=1182 | title = ''Official Xbox Magazine'' ''BioShock'' review | publisher = Official Xbox Magazine}}</ref>. Геймплэй і баявая сістэма атрымала высокую ацэнку за гладкасць і адкрытасць<ref name="IGN review"/><ref name="Game Informer review">{{cite web | url = http://www.gameinformer.com/NR/exeres/41497688-5BCB-4C0A-B952-A1B1440E2139.htm | title = ''BioShock'' review | publisher = Game Informer | last = Reiner | first = Andrew | accessdate = 2007-08-16 |date=August 2007| archiveurl = https://web.archive.org/web/20070822013757/http://www.gameinformer.com/NR/exeres/41497688-5BCB-4C0A-B952-A1B1440E2139.htm| archivedate = August 22, 2007}}</ref>, элементы графікі, такія як вада, хвалілі за іх якасць<ref name="IGN water" />. Было адзначана, што спалучэнне элементаў гульні «''мае так шмат форм, што гэта лепшая дэманстрацыя, наколькі гнуткім гэта асяроддзе можа быць. Гэта больш не проста яшчэ адзін шутар, загорнуты ў прыгожую гульню рухавіка, а сюжэт, які існуе і разгортваецца ўнутры самага пераканаўчага, складанага і мастацкага гульнявога свету, калі-небудзь задуманага''»<ref name="Eurogamer review">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=81479 | title = Reviews = ''BioShock'' // Xbox 360 | date = 2007-08-16 | accessdate = 2007-08-16 | last = Reed | first = Kristan | publisher = Eurogamer | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070822073731/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=81479 | archivedate = 22 жніўня 2007 | url-status = dead }}</ref>. Рэцэнзенты ўсё-такі вылучылі некалькі праблем у «''BioShock''». Сістэма аднаўлення з удзелам віта-камер, якія адраджаюць зрынутага гульца з паловай жыцця, але не мяняюць здароўе ворагаў, робіць магчымым знішчэнне ворагаў настоўлівасцю, была падвергнута крытыцы як адзін з самых вялікіх недахопаў у геймплэі<ref>{{cite web | url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=170293 | title=''BioShock'' Review | work=Computer And Video Games | publisher=Xbox World 360 Magazine | accessdate=2007-07-24 | date = 2007-08-16 | first = Alex | last = Dale}}</ref>. «''IGN''» адзначыў, што і кіраванне, і графіка версіі для «''Xbox 360''» саступаюць версіі для «''PC''», пераключэння паміж зброяй або плазмідамі лягчэй з дапамогай мышы ПК, чым радыяльным меню 360; графіка на «''PC''» мае трохі лепшае разрозненне<ref name="IGN review"/>. Гульня падаецца як гібрыдны шутар ад першай асобы, але два агляды выявілі недахопы ў параўнанні са супастаўнымі гульнямі, як у героя і ў праблемах, з якімі ён сутыкаецца<ref>{{cite web | url = http://www.yaledailynews.com/articles/view/21212 | title = ''Bioshock'' review | publisher = Yale Daily News | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-09-07 | author = S.T. Hedgehog| archiveurl = https://web.archive.org/web/20071211035626/http://www.yaledailynews.com/articles/view/21212| archivedate = December 11, 2007}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/zeropunctuation/1394-Zero-Punctuation-BioShock | title = ''BioShock'' review | publisher = The Escapist | first = Ben | last = Croshaw | date = 2007-09-05 | accessdate = 2007-11-04 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071102132608/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/zeropunctuation/1394-Zero-Punctuation-BioShock | archivedate = 2 лістапада 2007 | url-status = dead }}</ref>. Некаторыя рэцэнзенты таксама знайшлі баявуыяпаводзіны «''Splicers''» не вельмі разнастайнымі, а ШІ не вельмі разумным<ref>{{cite web |url=http://www.mygamer.com/index.php?page=gameportal&mode=reviews&id=552512|title=BioShock|publisher=mygamer.com |date=2007-08-21 | quote="Unfortunately, once the splicers become aware of the player, they almost invariably rush forward, heedless of their own mortality, right into the path of the player's plasmid powers and guns"|accessdate=2008-12-06}}</ref>, і маральны выбар занадта шмат «''чорна-белы''», каб быць сапраўды цікавым<ref>{{cite web |author=Moke Dootitle|url=http://www.gamecritics.com/bioshock-review|title=BioShock&nbsp;– Review|publisher=gamecritics.com |date=2007-07-12 | quote="Sure, there are splicers that run around maniacally, crawl on the ceiling or teleport, but there is little to differentiate them aside from their theatrics(...)The game also presents a "moral" choice that feels promising early in the game, but ultimately falls into the cliché traps of black and white extremes"|accessdate=2008-12-06}}</ref>. Некаторыя рэцэнзенты і публіцысты, такія як {{нп5|Джонатан Блоу|||Jonathan Blow}}, таксама выявілі, што «''маральны выбар''», які прапануецца гульцу (выратаванне або забойства маленькіх сясцёр) быў сапсаваны, таму што не меў ніякага рэальнага ўплыву на гульню, што ў выніку прыводзіць гульца да думкі, што сёстры былі толькі механікай, якая не мела ніякага рэальнага значэння<ref>{{cite web |url=http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=16392 |title= MIGS 2007: Jonathan Blow On The 'WoW Drug', Meaningful Games|publisher=gamasutra.com |date=2007-11-28 | quote=""Blow turned to ''BioShock'' as his example of flawed architecture (...) The very idea of this save or kill dilemma is an architected idea imposed from the top," he explained (...) The game rules determine the actual meaning of life in the game, and it says whatever you do to the Little Sisters doesn't matter, no matter how much the game tries to convince you that it does". The "Meta-message", according to Blow, is that "the designers of this game are trying to manipulate your emotions in a clumsy way."''|accessdate=2008-12-21}}</ref>. Аналагічна гульня таксама натхніла былога супрацоўніка «''{{нп5|LucasArts|||LucasArts}}''» Клінта Хокінга на вынаходства тэрміна «''ludonarrative dissonance''»<ref>[http://clicknothing.typepad.com/click_nothing/2007/10/ludonarrative-d.html Clint Hocking]</ref>, які выкарыстоўваецца для апісання неадпаведнасцей паміж сюжэтам і механікай гульні, са спасылкай на тое, як сюжэт «''BioShock''» заклікае да самаадданасці, у той час як геймплэй — да эгаізму. === Узнагароды === На «''[[Electronic Entertainment Expo|E3 2006]]''» «''BioShock''» была дадзена некалькі ўзнагарод «''Games of the Show''» ад розных сайтаў онлайн-гульняў, у тым ліку «''{{нп5|GameSpot|GameSpot|en|GameSpot}}''»<ref>{{cite web | url=http://www.gamespot.com/features/6151435/p-28.html | title=E3 2006 Editors' Choice Awards | accessdate = 2007-11-04 | date = 2006-05-20 | publisher = Gamespot | author = Gamespot Staff }}</ref>, «''[[IGN]]''»<ref>{{cite web | url = http://games.ign.com/articles/709/709355p7.html | title = IGN's Overall Best of E3 2006 Awards | date = 2006-05-19 | accessdate = 2007-11-04 | publisher = IGN | author = IGN Staff | archiveurl = https://www.webcitation.org/65lgFF5yH?url=http://games.ign.com/articles/709/709355p7.html | archivedate = 27 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>, «''{{нп5|GameSpy|GameSpy|en|GameSpy}}''»<ref>{{cite web | url=http://www.gamespy.com/articles/709/709100p16.html | title =E3 2006 Best of Show | accessdate = 2007-11-04 | date = 2006-05-18 | publisher = GameSpy | author = GameSpy Staff }}</ref> і «''Трэйлер года''» ад «''{{нп5|GameTrailers|GameTrailers|en|GameTrailers}}''»<ref>{{cite web|url=http://www.gametrailers.com/player/16075.html|title=GameTrailers Game of the Year 2006: Best Trailer|publisher=GameTrailers|accessdate=2008-01-27}}</ref>. «''BioShock''» атрымала ўзнагароду за лепшую гульню на «''Xbox 360''» на Лейпцыгскай Канвенцыі Гульняў 2007<ref>{{cite web | url = http://www.dmwmedia.com/news/2007/08/27/leipzig-games-convention-best-of-awards-announced | title = Leipzig Games Convention "Best of" Awards Announced | date = 2007-08-27 | accessdate = 2007-11-04 | publisher = Digital Media Wire | first = Mark | last = Hefflinger | archiveurl = https://www.webcitation.org/65lgQji2c?url=http://www.dmwmedia.com/news/2007/08/27/leipzig-games-convention-best-of-awards-announced | archivedate = 27 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. Пасля рэлізу гульні «''BioShock''» атрымала «''Гульню года''», «''Лепшую гульню на Xbox 360''» і «''Лепшую арыгінальную музыку''» на «''{{нп5|Spike Video Game Awards|Spike TV Video Game Awards|en|Spike Video Game Awards}}''» 2007 і 4 разы была намінавана: «''Лепшы шутар''», «''Лепшая графіка''», «''Лепшая камп’ютарная гульня''», «''Лепшы саўндтрэк''»<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/news/6182621.html?sid=6182621&part=rss&subj=6182621|title=Halo 3, BioShock top Spike TV noms|author=Magrino, Tom|date=2007-11-11|accessdate=2007-11-11|work=GameSpot}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2007/12/08/bioshock-drowns-competition-at-2007-vgas/ | title = BioShock drowns competition at 2007 VGAs | publisher = Joystiq | date = 2007-12-08 | accessdate = 2007-12-08 | first = James | last = Dobson }}</ref>. Гульня таксама выйграла прэмію «''[[BAFTA]]''» «Лепшая гульня» 2007<ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2007/10/24/bafta-bioshock-game-of-the-year-wii-sports-wins-most-awards/ | title = BAFTA: ''BioShock'' game of the year, Wii Sports wins most awards | date=2007-10-24 | accessdate = 2007-10-24 | publisher = Joystiq | first = Alexander | last = Sliwinski }}</ref>. Паводле «''{{нп5|X-Play|X-Play|en|X-Play}}''» яна перамагла ў намінацыях «''Гульня года''», «''Лепшы арыгінальны саўндтрэк''», «''Лепшы сюжэт''» і «''Лепшая праца мастака''»<ref>{{cite news | url = http://www.nytimes.com/2007/12/18/arts/television/18game.html | title = BioShock Triumphs at TV Video Game Awards | publisher = New York Times | first = Seth | last = Schielsel | date = 2007-12-18 | accessdate = 2008-07-16 }}</ref>. «''IGN''» намінаваў «''BioShock''» на «''Гульню года''» ў 2007 годзе<ref>{{cite web|url=http://bestof.ign.com/2007/overall/25.html|title=IGN Best of 2007: Overall Game of the Year|publisher=IGN|date=2008-01-11|accessdate=2008-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080113203707/http://bestof.ign.com/2007/overall/25.html|archivedate=13 студзеня 2008|url-status=dead}}</ref>. Гульня выйграла «''Гульню года на PC''»<ref>{{cite web|url=http://bestof.ign.com/2007/pc/22.html|title=IGN Best of 2007: PC Game of the Year|publisher=IGN|accessdate=2008-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080129133905/http://bestof.ign.com/2007/pc/22.html|archivedate=29 студзеня 2008|url-status=dead}}</ref>, «''Лепшы мастацкі дызайн''»<ref>{{cite web|url=http://bestof.ign.com/2007/overall/13.html|title=IGN Best of 2007: Best Artistic Design|publisher=IGN|date=2008-01-11|accessdate=2008-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080405014111/http://bestof.ign.com/2007/overall/13.html|archivedate=5 красавіка 2008|url-status=dead}}</ref>, і «''Лепшае выкарыстанне гуку''»<ref>{{cite web|url=http://bestof.ign.com/2007/overall/16.html|title=IGN Best of 2007: Best Use of Sound|publisher=IGN|date=2008-01-11|accessdate=2008-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080405151930/http://bestof.ign.com/2007/overall/16.html|archivedate=5 красавіка 2008|url-status=dead}}</ref>. «''GameSpy''» паставіў яе на трэцяе месца ў рэйтынгу «''Лепшых гульняў года''»<ref>{{cite web|url=http://goty.gamespy.com/2007/overall/11.html|title=GameSpy's Overall Top Ten of 2007: #3 BioShock|publisher=GameSpy|accessdate=2008-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080124152845/http://goty.gamespy.com/2007/overall/11.html|archivedate=24 студзеня 2008|url-status=dead}}</ref>. «''BioShock''» выйграла ўзнагароду за лепшы гук, сюжэт і рэжысуру<ref>{{cite web|url=http://goty.gamespy.com/2007/special/29.html|title=GameSpy's Game of the Year 2007: Special Awards|publisher=GameSpy|accessdate=2008-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029200206/http://goty.gamespy.com/2007/special/29.html|archivedate=29 кастрычніка 2013|url-status=dead}}</ref>. «''GameSpot''» удастоіла гульню «''Лепшым аповядам''»<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/best-of/specialachievement/index.html?page=5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081206094000/http://www.gamespot.com/best-of/specialachievement/index.html?page=5|archivedate=2008-12-06|title=GameSpot's Best and Worst of 2007–Special Achievements: Best Story|publisher=GameSpot|accessdate=2008-01-27}}</ref>, а паводле «''{{нп5|GamePro|GamePro|en|GamePro}}''» «''BioShock''» перамагла ў намінацыях «''Лепшы сюжэт''», «''Лепшая гульня для Xbox 360''» і «''Лепшы аднакарыстальніцкі шутар''»<ref>{{cite web|url=http://gamepro.com/gamepro/domestic/games/features/154431.shtml|title=GamePro's Editor's Choice 2007|date=2007-12-27|accessdate=2008-01-27|publisher=GamePro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071231114627/http://www.gamepro.com/gamepro/domestic/games/features/154431.shtml|archivedate=2007-12-31}}</ref>. «''BioShock''» выйграла «''Лепшыя візуальныя эфекты''», «''Лепшы сцэнарый''» і «''Лепшы гук''» на «''{{нп5|Game Developers Choice Awards|Game Developers Choice Awards|en|Game Developers Choice Awards}}''» у 2008 годзе<ref>{{cite web | url = http://uk.gamespot.com/news/6186460.html?action=convert&om_clk=latestnews&tag=latestnews;title;3 | title = Portal BioShocks GDC Awards | publisher = GameSpot | accessdate = 2008-02-21}}</ref>. «''[[Кніга рэкордаў Гінеса]]''» запісала новы рэкорд: «''Самы папулярны Xbox Live Demo''» ў выданне для геймераў 2008 года. «''BioShock''» заняла першае месца ў спісе «''Game Informer''» у ліку 10 лепшых опенінгаў відэагульняў<ref>"The Top Ten Video Game Openings and was awarded «Game of The Year». ''Game Informer'' 187 (November 2008): 38.</ref>. «''{{нп5|GamesRadar|GamesRadar|en|GamesRadar}}''» размясціў «''BioShock''» на 12 месца ў спісе лепшых гульняў усіх часоў<ref>{{cite web | author=GamesRadar US & UK | date=2011-03-31 | url=http://www.gamesradar.com/f/the-100-best-games-of-all-time/a-20110330182119708031/p-10 | title=The 100 best games of all time | page=10 | publisher=Future Publishing | accessdate=2011-04-03 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811101010/http://www.gamesradar.com/f/the-100-best-games-of-all-time/a-20110330182119708031/p-10 | archivedate=11 жніўня 2011 | url-status=dead }}</ref>. У 2011 годзе «''BioShock''» заняла 1 месца ў «''Top 100 відэагульняў усіх часоў''» паводле «''GameTrailer''» за «''апусканне гледача ў сусвет „BioShock“ і наступствы выбару''»<ref>http://www.gametrailers.com/users/GT100Trailers/gamepad/?action=viewblog&id=563203</ref>. У жніўні 2012 года «''IGN''» паставіў гульню на першае месца ў іх спісе 25 лепшых сучасных камп’ютарных гульняў. У спісе знаходзіліся гульні, выпушчаныя пасля 2005 года<ref name="The Top 25 Modern PC Games">{{cite news|title=The Top 25 Modern PC Games | url=http://www.ign.com/articles/2012/08/07/the-top-25-modern-pc-games-2?page=1 | work =IGN | publisher = IGN Entertainment, Inc. | date=August 6, 2012| accessdate = January 2, 2013}}</ref>. У лістападзе 2012 года «''[[Time]]''» назваў яе адной са 100 найвялікшых відэагульняў усіх часоў<ref name="AccoTimeAllTime">{{cite news | title=All-TIME 100 Video Games | url=http://techland.time.com/2012/11/15/all-time-100-video-games/slide/all/ | work=Time | publisher=Time Inc. | date=November 15, 2012 | accessdate=November 15, 2012 | archiveurl=https://www.webcitation.org/6CCgwlecQ?url=http://techland.time.com/2012/11/15/all-time-100-video-games/slide/all/ | archivedate=15 лістапада 2012 | url-status=live }}</ref>. У ліпені 2015 года гульня заняла 9 месца ў спісе 15 лепшых гульняў з 2000 года паводле «''USgamer''»<ref>{{cite web|last1=Parish|first1=Jeremy|title=The 15 Best Games Since 2000, Number 9: BioShock|url=http://www.usgamer.net/articles/the-15-best-games-since-2000-number-9-bioshock|website=USgamer|publisher=Gamer Network|accessdate=July 30, 2015|date=July 29, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150730121127/http://www.usgamer.net/articles/the-15-best-games-since-2000-number-9-bioshock|archivedate=July 30, 2015|url-status=live}}</ref>. === Продажы === Версія для «''Xbox 360''» заняла трэцяе месца сярод бэстсэлераў жніўня 2007 года, былі прададзеныя 490 900 копій<ref>{{cite web | url=http://www.gamespot.com/news/6178770.html | last=Thorsen | first=Tor | title=US August game-industry haul nearly $1B | publisher=GameSpot | date=2007-09-14 | accessdate=2008-01-27}}</ref>. «''The Wall Street Journal»'' паведаміў, што акцыі «''Take-Two''» «''узляцелі амаль на 20 %''» на працягу тыдня пасля пераважнай большасці спрыяльных ранніх аглядаў гульні<ref name="wsjpricehike">{{cite web | url = http://online.wsj.com/public/article/SB119024844874433247-EnpxM1F6fI9YZDofC7VnyPzVrGQ_20070920.html?mod=todays_free_feature | title = High Scores Matter To Game Makers, Too | first = Nick | last = Wingfield | publisher = Wall Street Journal | date = 2007-09-20 | accessdate = 2007-09-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080513133333/http://online.wsj.com/public/article/SB119024844874433247-EnpxM1F6fI9YZDofC7VnyPzVrGQ_20070920.html?mod=todays_free_feature | archivedate = 13 мая 2008 | url-status = dead }}</ref>. «''Take-Two''» абвясціла, што станам на 5 чэрвеня 2008 года былі адпраўленыя больш за 2,2 мільёны копій «''BioShock''»<ref>{{cite press release |url=http://ir.take2games.com/External.File?t=2&item=g7rqBLVLuv81UAmrh20Mp1oXuhSOzyvNLw7b9gsFWOFEcjdXvnkuQsRd4z1F+6UjdeP00J7LAY65LCFFFXhNWg== |title=Take-Two Interactive Software, Inc. Reports Strong Second Quarter Fiscal 2008 Financial Results |publisher=Take-Two Interactive |date=2008-06-05 |accessdate=2008-06-06}}</ref>. 10 чэрвеня 2008 года Рой Тэйлар, віцэ-прэзідэнт «''[[NVIDIA]]''» па развіцці бізнесу, заявіў, што былі прададзеныя больш чым адзін мільён копій ПК-версіі<ref>{{cite web |author=Rob Fahey |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=148824&page=2 |title=NVIDIA's Roy Taylor |publisher=Eurogamer |date=2008-06-10 |accessdate=2008-09-08}}</ref>. Паводле старшыня праўлення «''Take-Two''» Штраўса Зелніка, гульня была прададзена ў колькасці каля 3 млн асобнікаў у чэрвені 2009 года<ref>{{cite web |author=Tom Ivan |url=http://www.next-gen.biz/news/take-two-targets-five-million-bioshock-2-sales |title=Take-Two Targets Five Million BioShock 2 Sales |publisher=Edge Online |date=2009-06-18 |accessdate=2009-12-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101003165615/http://www.next-gen.biz/news/take-two-targets-five-million-bioshock-2-sales |archivedate=3 кастрычніка 2010 |url-status=dead }}</ref>. Да сакавіка 2010 года гэтая лічба павялічылася да 4 мільёнаў копій<ref>{{cite web |url=http://www.el33tonline.com/past/2010/3/4/original_bioshock_sells_4_million/ |title=Original Bioshock sells 4 million units, GTA IV tops 15 million |publisher=El33tonline |date=2010-03-04 |accessdate=2010-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111001054906/http://www.el33tonline.com/past/2010/3/4/original_bioshock_sells_4_million/ |archivedate=1 кастрычніка 2011 |url-status=dead }}</ref>. === Прызнанне мастакамі === «''BioShock''» атрымала пахвалу за яе мастацкі стыль і пераканаўчы сюжэт. У сваёй кнізе «''Digital Culture: Understanding New Media''»<ref>{{cite book|last=Creeber|first=Martin|title=Digital Culture: Understanding New Media|year=2008|publisher=Open University Press|isbn=0-335-22197-1}}</ref> Глен Крыбер і Ройстан Марцін ажыццявілі сацыялагічнае даследаванне гульні і агульны крытычны аналіз відэагульняў у якасці мастацкага асяроддзя. Яны высока ацанілі гульню сваёй візуалізацыяй, гукам і месца гульца ў сюжэце. Яны разглядалі «''BioShock''» як знак «''сталага ўзросту''» відэагульняў у якасці мастацкага асяроддзя. У лютым 2011 года [[Смітсанаўскі інстытут]] абвясціў, што будзе праводзіць выставу, прысвечаную мастацтву відэагульняў<ref>{{cite web|title=Exhibitions: The Art of Video Games|url=http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2012/games/|publisher=Smithsonian American Art Museum|accessdate=2011-02-21}}</ref>. Некалькі гульняў былі абраныя першапачаткова і грамадскасць магла галасаваць, якія яшчэ гульні заслугоўваюць быць паказанымі, з дапамогай апытання на сайце выставы. «''BioShock''» лічылася вядучым кандыдатам, якая будзе паказана, з-за яе статусу як гульні, якая прадэманстравала, якім можа быць мастацкае асяроддзе<ref>{{cite web|last=McLaughlin|first=Rus|title=Smithsonian ends games-as-art debate|url=http://www.bitmob.com/articles/smithsonian-ends-games-as-art-debate|publisher=BitMob|accessdate=2011-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110221093130/http://bitmob.com/articles/smithsonian-ends-games-as-art-debate|archivedate=21 лютага 2011|url-status=dead}}</ref>. === Тэхнічныя пытанні === [[Файл:Bioshock widescreen.jpg|right|thumb|Накладанне шырокафарматнага скрыншота на скрыншот 4:3, якое дэманструе {{нп5|поле зроку|FOV|en|Field of view}} адрозненні (таніраваная вобласць бачная толькі ў 4:3).]] Першы рэліз для «''Windows''» быў раскрытыкаваны гульцамі з-за некалькіх меркаваных недахопаў. Гульня была адпраўлена з {{нп5|абарона ад капіявання|абаронай ад капіявання|ru|Copy protection}} «''{{нп5|SecuROM|SecuROM|en|SecuROM}}''», якая патрабавала актывацыі з сервераў «''2K Games''» праз Інтэрнэт; недаступнасць гэтых сервераў была паведамлена як прычына для адмены паўночнага выпуску гульні ў Аўстраліі<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/news/6177330.html?action=convert&om_clk=latestnews&tag=latestnews;title;0 | title=''Bioshock'' PC Launch Shortcircuts | date = 2007-08-23 | accessdate = 2007-08-23 | first= Randolph | last = Ramsey | publisher = Gamespot}}</ref>. Гульцы выявілі, што «''SecuROM''» абмяжоўвае колькасць разоў актывацыі гульні да двух; зваротная сувязь з карыстальнікамі прывяла да павелічэння гэтай колькасці да пяці<ref name="maxconsole_user_act">{{cite web| url=http://www.maxconsole.net/archive/index.php/t-77804.html| title=2K: Tell your brother to buy his own Bioshock, you didn't buy it for the whole family| date=2007-09-04| publisher=[http://www.maxconsole.net/ maxconsole.net]| accessdate=2007-11-12}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="neoseeker_user_act">{{cite web| url=http://www.neoseeker.com/news/story/7091/| title=One copy of BioShock per family (member)?| publisher=Neoseeker| date=2007-09-05| accessdate=2007-11-12}}</ref>, а пазней кампанія запрапанавала інструмент, які дазваляе карыстальнікам адмяняць папярэднія актывацыі самастойна<ref name="revoketool">{{cite web | url = http://www.2kgames.com/bioshock/support/revoketool/ | title = 2K Revocation tool download page | date = 2007-11-03 | accessdate = 2007-11-03 | publisher = Cult of Rapture | first = Elizabeth | last = Tobey | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080724120803/http://www.2kgames.com/bioshock/support/revoketool | archivedate = 24 ліпеня 2008 | url-status = dead }}</ref>. У канчатковым рахунку «''2K Games''» выдаліла мяжу актывацый, хоць рознічныя версіі гульні ўсё яшчэ патрабуюць працэсу актывацыі<ref>{{cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/53236 | title = 2K Games Lifts BioShock PC Install Limit, DRM | publisher = Shacknews | first = Aaron | last= Linde | date = 2008-06-19 | accessdate = 2008-06-19}}</ref>. Левін прызнаў, што іх першапачатковы падыход да працэсу актывацыі меў няправільны фармат, што нанясло шкоду іх рэпутацыі ў перыяд запуску<ref>{{Cite web | url =http://www.joystiq.com/2007/08/24/joystiq-interviews-bioshocks-ken-levine-about-success-and-harve/ | title = Joystiq interviews BioShock's Ken Levine about success and harvesting Little Sisters | first = Alexander | last = Sliwinski | date = 2007-08-24 | accessdate = 2014-08-29 | publisher = Joystiq }}</ref>. Праграмнае забеспячэнне «''SecuROM''» таксама выклікала падазрэнні ў некаторых [[Антывірус (праграма)|антывірусных праграм]] і дэтэктараў [[Шкодная праграма|шкодных праграм]]. «''2K Games''» запэўніла гульцоў, што працэс устаноўкі праграмнага забеспячэння не ўсталяваў шкодны код або {{нп5|руткіт|руткіт|en|Rootkit}}<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/securombioshock | title = The Cult of Rapture FAQ | date = 2007-08-23 | accessdate = 2007-08-23 | publisher = Cult of Rapture | first = Elizabeth | last = Tobey | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228211113/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/securombioshock | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.gamingbob.com/forum/viewtopic.php?f=33&t=300 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081224110509/http://www.gamingbob.com/forum/viewtopic.php?f=33&t=300 | archivedate = 2008-12-24| title = ''BioShock'' Demo Installs SecuROM Service | date = 2007-08-23 | accessdate = 2007-08-25 | publisher = GamingBOB.com}}</ref><ref>{{cite web | url = http://arstechnica.com/news.ars/post/20070826-clearing-the-air-bioshock-does-not-contain-a-rootkit.html | title = Clearing the air: ''Bioshock'' does not contain a rootkit | publisher = Ars Technica | first = Ken | last = Fisher | date = 2007-08-26 | accessdate = 2007-08-26}}</ref>. Тым не менш, гульцы назіралі, што некаторыя файлы праграмнага забеспячэння «''SecuROM''» не былі цалкам выдалены пасля выдалення гульні<ref>{{cite web | url = http://www.extremetech.com/computing/77560-bioshock-controversies-continue | title = BioShock Controversies Continue | first = Joel | last = Durham | publisher = ExtremeTech | date = 2007-08-27 | accessdate= 2011-09-24 }}</ref>. Некаторыя з графічных магчымасцей «''BioShock''» былі таксама раскрытыкаваныя гульцамі. Першы рэліз гульні быў шырокаэкранным, што прадставіла меншае прадстаўленне па параўнанні з гульнёй, якая працуе на разрозненні 4:3<ref>{{cite web | url = http://www.shacknews.com/laryn.x?story=48555 | title = ''BioShock'' Widescreen Slices Vertical View | date = 2007-08-21 | accessdate = 2007-08-21 | publisher = Shacknews | first = Nick | last = Breckon | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070926235615/http://www.shacknews.com/laryn.x?story=48555 | archivedate = 26 верасня 2007 | url-status = dead }}</ref>, што канфліктавала з арыгінальнымі паведамленнямі ад распрацоўшчыкаў пра працу гульні ў шырокафарматным рэжыме<ref>{{cite web | url = http://forums.2kgames.com/forums/showthread.php?t=659 | title = How will the widescreen image be displayed? | publisher = 2K Games Forum | accessdate = 2007-08-21 | date = 2007-05-27 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070823134331/http://forums.2kgames.com/forums/showthread.php?t=659 | archivedate = 23 жніўня 2007 | url-status = dead }}</ref>. Хоць выбар FOV быў дызайнерскім рашэннем, які быў зроблены ў ходзе развіцця гульні<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/truthwidescreen | title = The Truth About Widescreen | first = Elizabeth | last = Tobey | publisher = 2K Games | date = 2007-08-22 | accessdate = 2007-08-22 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228211117/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/truthwidescreen | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://kotaku.com/gaming/wider-is-better/bioshock-widescreen-+-the-sad-conclusion-292269.php | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070930183533/http://kotaku.com/gaming/wider-is-better/bioshock-widescreen-+-the-sad-conclusion-292269.php | archivedate = 2007-09-30 | title = Wider Is Better: ''BioShock'' Widescreen | date = 2007-08-22 | accessdate = 2007-08-22 | publisher = Kotaku | first = Mike | last = Fahey }}</ref>, «''Irrational''» ўключылі патч для «''гарызантальнага FOV''» у снежні 2007 года, які дазваляе карыстальнікам шырокафарматнае поле зроку без абрэзак выявы па вертыкалі<ref name="shacknews 2k patch news">{{cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/48621 | title = Simultaneous Installgate 07: 2K Ups ''BioShock'' Install Limit, Plans FOV Adjustment Patch | first = Chris | last = Remo | publisher = Shacknews | date = 2007-08-23 | accessdate = 2007-08-23 }}</ref>. «''BioShock''» таксама крытыкуюць за непадтрыманне піксельных шэйдараў 2.0b (напрыклад, «''{{нп5|Radeon|Radeon|en|Radeon}}''» X800/X850)<ref>{{cite web | url = http://arstechnica.com/journals/hardware.ars/2007/08/23/no-bioshock-rapture-in-sight-for-ati-x800x850-users | title = No ''Bioshock'' Rapture in sight for ATI X800/X850 users | date = 2007-08-23 | accessdate = 2007-09-26 | publisher = Ars Technica | last = Hruska | first = Joel }}</ref>. 8 ліпеня 2014 года «''2K Games''» выпусціла DRM-бясплатную версію «''BioShock''» на «''{{нп5|Humble Bundle|Humble Bundle 2K|en|Humble Bundle}}''»<ref>{{cite web|url=http://blog.humblebundle.com/post/91169765649/bioshock-for-a-penny-plus-more-games-in-the|title=BioShock for a penny, plus more games in the Humble 2K Bundle|date=2014-07-08|publisher=Humble Bundle|accessdate=10 снежня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304130241/http://blog.humblebundle.com/post/91169765649/bioshock-for-a-penny-plus-more-games-in-the|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>, а затым перавыдадзены на «''Humble Store''». == Звязаныя медыя == === Сіквелы === {{Main|BioShock 2|BioShock Infinite|BioShock Infinite: Burial at Sea}} У адказ на высокія продажы гульні старшыня «''Take-Two''» Штраўс Зелнік выявіў у ходзе тэлефоннай канферэнцыі для аналітыкаў, што кампанія ў цяперашні час лічыць гульню часткай франшызы<ref name="thorsen">{{cite web | url = http://www.gamespot.com/news/6178502.html | title = ''BioShock'' ships 1.5M, sequels being discussed | date= 2007-09-10 | publisher = GameSpot | first = Tor | last = Thorsen | accessdate = 2007-11-04}}</ref>. Ён таксама выказаў дапушчэнне, што цыкл распрацоўкі гульні будзе падобны да цыклу «''{{нп5|Grand Theft Auto, cерыя|Grand Theft Auto|be-x-old|Grand Theft Auto (cэрыя гульняў)}}''»: новая версія выходзіць кожныя два-тры гады<ref>{{cite web|url=http://www.bit-tech.net/news/2007/09/11/bioshock_sequel_coming_1_5m_copies_shipped/1|title=''BioShock'' sequel coming, 1.5&nbsp;m copies shipped|accessdate = 2007-10-07 | first = Tim | last = Smalley | date = 2007-09-11 | publisher = Bit-Tech}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.next-gen.biz/features/levine-talks-bioshocks-checkered-launch|title=Levine Talks BioShock’s Checkered Launch|accessdate=2007-11-04|date=2007-08-24|publisher=Next Generation|first=Joe|last=Keiser|archiveurl=https://archive.today/20120907103705/http://www.next-gen.biz/features/levine-talks-bioshocks-checkered-launch|archivedate=7 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>. Прэзідэнт «''2K''» Крыстоф Хартман заявіў, што «''BioShock''» можа мець пяць сіквелаў, тым самым параўнаўшы з франшызай «''[[Зорныя войны|Зорных войнаў]]''»<ref>{{cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/56633 | title = BioShock Could Have Five Sequels, Suggests 2K | first = Chris | last = Faylor | date = 2009-01-07 | accessdate = 2009-01-07 | publisher = Shacknews}}</ref>. «''[[BioShock 2]]''» была абвешчана ў 2008 годзе, яе распрацоўкай занялася «''[[2K Marin]]''». Левін заявіў, што «''Irrational''» (тады «''2K Boston''») не была ўцягнута ў сіквел гульні, таму што яны хацелі паспрабаваць прыдумаць нешта «''вельмі, вельмі іншае''», што пазней і было зроблена ў «''[[BioShock Infinite]]''»<ref name="Interview: Ken Levine">{{cite web | url = http://www.gamesindustry.biz/articles/ken-levine-part-one | title = Interview: Ken Levine – Part One | publisher = GamesIndustry.biz | date = 2008-08-05 | accessdate = 2008-08-05 | first = Phil | last = Elliott }}</ref>. «''BioShock 3''» таксама была абвешчана, яе выпуск меркаваўся, хутчэй за ўсё, адначасова з фільмам «''BioShock''»<ref name="Bioshock 3 Announced">{{cite web | url = http://xbox360.ign.com/articles/879/879727p1.html | title = BioShock 3 Announced | publisher = IGN | date = 2008-06-05 | accessdate = 2008-06-05 | first = Ryan | last = Geddes }}</ref>. Падзеі «''BioShock 2''» адбываюцца каля дзесяці гадоў пасля падзей першай гульні. Гулец бярэ на сябе ролю суб’екта ''Delta'', папярэдніка Вялікіх Татуляк, які павінен шукаць сваю былую «''Маленькую сястрычку''» Элеанору. «''BioShock 2''» была выпушчана для «''[[Windows]]''», «''[[PC]]''», «''[[Mac OS X|Mac]]''», «''[[Xbox 360]]''» і «''[[PlayStation 3]]''» ва ўсім свеце 9 лютага 2010 года. У той час як «''[[BioShock Infinite]]''», распрацаваная «''Irrational Games''» і выпушчаная ў 2013 годзе, падзяляе назву і шмат падобных канцэпцый гульні з «''BioShock''», гульня не з’яўляецца сіквелам або прыквелам у серыі. Яе падзеі адбываюцца на борце паветранага горада Калумбія ў 1912 годзе. Галоўным героем з’яўляецца былы агент {{нп5|Пінкертан|Пінкертана|en|Pinkerton (detective agency)}} Букер Дэ Віт, які спрабуе выратаваць жанчыну па імі Элізабет з антыўтопіі<ref>{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2010/08/bioshock-infinite/ | title = First Look: BioShock Infinite Satirizes American Imperialism, in the Sky | first= Olivia | last = Koski | date = 2010-08-12 | accessdate = 2011-09-23 | work = Wired }}</ref>. «''Infinite''» уключае магчымасці множных сусветаў, адна сцэна падчас гульні адбываецца ў маяку і батыскафе з ''Захаплення'', хоць ніякая сувязь з 1912 годам у першай гульні з трэцяй не дадзена<ref>{{Cite web | url = http://www.forbes.com/sites/insertcoin/2013/03/27/an-attempt-to-understand-bioshock-infinites-brilliant-and-bizarre-ending | title = An Attempt to Understand BioShock Infinite's Brilliant and Bizarre Ending | first = Paul | last = Tassi | date = 2013-03-27 | accessdate = 2013-03-28 | work = [[Forbes]] }}</ref>. Падзеі пашырэння пад назвай «''[[BioShock Infinite: Burial at Sea|Burial at Sea]]''», адбываюцца ў ''Захапленні'' ў [[1959]] годзе, да вайны паміж Атласам і Раянам, працягваючы гісторыю Букера і Элізабет. Гэтае пашырэнне звязвае дзве гісторыі, першай і трэцяй гульні. Пасля завяршэння распрацоўкі «''BioShock Infinite''» і яго пашырэнняў Левін заявіў, што ён рэструктурызуе «''Irrational Games''», каб кампанія засяродзілася на больш дробных праектах. «''2K Games''» працягвае трымаць правы інтэлектуальнай ўласнасці на «''BioShock''» і плануе працягваць распрацоўваць гульні ў гэтай серыі, улічваючы рамкі, устаноўленыя Левіным і яго камандай, паколькі існуе «''багатае творчае палатно''» для наступных гісторый<ref>{{Cite web | url=http://www.gamespot.com/articles/bioshock-universe-a-rich-creative-canvas-for-many-new-stories/1100-6417894/ | title=BioShock universe a "rich creative canvas" for many new stories | first=Eddie | last=Makuch | date=2014-02-21 | accessdate=2014-08-29 | publisher=GameSpot }}</ref>. === Абмежаваная серыя === Пасля стварэння петыцыі «''Take-Two''» заявілі, што яны апублікаюць спецыяльнае выданне «''BioShock''», толькі калі хадайніцтва атрымае 5000 подпісаў<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/lepetition | title = Will There Be a Limited Collector's Edition? | first = Elizabeth | last = Tobey | date = 2007-03-27 | accessdate = 2007-11-04 | publisher = Cult of Rapture | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120310053723/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/lepetition | archivedate = 10 сакавіка 2012 | url-status = dead }}</ref>, гэтая лічба подпісаў была дасягнутая толькі пасля пяці гадзін<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bioshockleannounce | title = There Will Be A Limited Collector's Edition! | first = Elizabeth | last = Tobey | date = 2007-03-28 | accessdate = 2007-11-04 | publisher = Cult of Rapture | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120310055716/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bioshockleannounce | archivedate = 10 сакавіка 2012 | url-status = dead }}</ref>. Пазней апытанне было размешчана на сайце супольнасці «''Cult of Rapture''» (кіраваўся «''2K Games''»), на якім наведвальнікі маглі галасаваць, якія функцыі яны больш за ўсё хацелі б бачыць у спецыяльным выданні; кампанія заявіла, што распрацоўшчыкі будуць сур’ёзна разглядаць гэтае апытанне<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/designthele | title = Design the BioShock Limited Edition Box | first = Elizabeth | last = Tobey | date = 2007-04-18 | accessdate = 2007-11-04 | publisher = Cult of Rapture | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228211220/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/designthele | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. Каб вызначыць, якія творы мастацтва будуць выкарыстоўвацца абмежаванага выдання, «''2K Games''» правяла конкурс, пераможцам стаў графічны дызайнер і ўладальнік «''Crystal Clear Art''» Адам Мэер<ref>{{cite web|url=http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bioartbookcoverwinners|title=The ''BioShock'' Cover Art Contest Winners|accessdate=2007-10-20|date=2007-05-28|publisher=Cult of Rapture|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110815202614/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bioartbookcoverwinners|archivedate=15 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. 23 красавіка 2007 года «''Cult of Rapture''» пацвердзіў, што выданне абмежаванай серыі будзе ўключаць у сябе 6-цалёвую (150 мм) статуэтку «''Вялікага татулькі''» (многія з якіх былі пашкоджаныя з-за транспартнага кантэйнера, які ўпаў), DVD і CD-саўндтрэк<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/latestlenews | publisher = Cult of Rapture | title = The Latest News on the BioShock LE | date = 2007-04-23 | accessdate = 2007-11-04 | first = Elizabeth | last = Tobey | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228211315/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/latestlenews | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. Перад выпускам спецыяльнага выдання, прапанаваны саўндтрэк на CD быў заменены на ''The Rapture EP''.<ref>{{cite web | url = http://kotaku.com/gaming/its-free/a-bioshockep-with-period-remixes-290859.php | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071112063230/http://kotaku.com/gaming/its-free/a-bioshockep-with-period-remixes-290859.php | archivedate = 2007-11-12 | title = A ''BioShock''...EP? With "Period" Remixes? | date = 2007-08-17 | accessdate = 2011-09-24 | publisher = Kotaku | first = Luke | last = Plunkett }}</ref>. === Друкаваныя медыя === «''BioShock: Breaking the Mold''» — кніга, якая змяшчала малюнкі з гульні, была выпушчана «''2K Games''» 13 жніўня 2007 года. Даступная ў нізкай і высокай якасці, у фармаце [[PDF]] на афіцыйным сайце «''2K Games''»<ref>{{cite web | url = http://arstechnica.com/journals/thumbs.ars/2007/08/14/bioshock-art-book-available-for-free-download | title = High-resolution ''Bioshock'' art book available for free download | publisher = Ars Technica | date = 2007-07-14 | accessdate = 2007-08-21 | first = Ben | last = Kuchera}}</ref><ref>{{cite web | url = http://forums.2kgames.com/showthread.php?44569-BioShock-Breaking-the-Mold-Developer-s-Edition-Artbook | title = ''BioShock'': Breaking the Mold | publisher = 2K Games | accessdate = 2007-08-21 | date = 2007-07-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120324083810/http://forums.2kgames.com/showthread.php?44569-BioShock-Breaking-the-Mold-Developer-s-Edition-Artbook | archivedate = 24 сакавіка 2012 | url-status = dead }}</ref>. Да 1 кастрычніка 2007 года «''2K Games''» не пасылаў друкаваную версію кнігі да ўладальнікаў калекцыйнага выдання, чые фігуркі Вялікіх Татуляк былі разбітыя, у якасці кампенсацыі за час, які спатрэбіўся, каб замяніць іх<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bustedbd | title = Big Daddy Figurine Issue | publisher = 2K Games | date = 2007-08-20 | accessdate = 2007-08-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228211340/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bustedbd | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. На 31 кастрычніка 2008 года пераможцы конкурсу «''Breaking the Mold: Developers Edition Artbook Cover Contest''» былі абвешчаныя на ''cultofrapture.com''<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/developereditionartbook | title = Winners of the "Breaking the Mold: Developers Edition Artbook Cover Contest" | publisher = 2K Games | accessdate = 2008-10-31 | date = 2008-10-31 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120228211345/http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/developereditionartbook | archivedate = 28 лютага 2012 | url-status = dead }}</ref>. Раман-прыквел пад назвай «''BioShock: Rapture''», напісаны {{нп5|Джон Шырлі|Джонам Шырлі|en|John Shirley}}, быў апублікаваны 19 ліпеня 2011 года. Кніга падрабязна распавядае пра будаўніцтва горада і падзеі, якія прывялі да яго гібелі. Сюжэт кнігі змяшчае некалькі персанажаў «''BioShock''»<ref>{{cite web | url = http://www.bit-tech.net/gaming/pc/2011/07/30/bioshock-rapture-book-review/1 | title = BioShock: Rapture Book Review | first = Joe | last = Martin | date = 2011-07-30 | accessdate = 2011-09-23 | publisher = Bit-Tech }}</ref>. === Адменены фільм === Пасля рэлізу гульні з’явіліся чуткі пра магчымую экранізацыю гульні. Меркавалася выкарыстоўваць метад {{нп5|Хромакей|зялёнага экрана|en|Chroma key}}, як у фільме «''{{нп5|300 спартанцаў (фільм, 2006)|300 спартанцаў|en|300 (film)}}''», каб паказаць асяроддзе ''Захаплення''<ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2008/01/08/rumor-bioshock-movie-murmurs-in-hollywood/ | title =Rumor: BioShock movie murmurs in Hollywood | publisher = Joystiq | first = Ludwig | last = Keitzmann | date = 2008-01-08 | accessdate = 2008-01-10 }}</ref>. 9 мая 2008 года «''Take Two''» абвясціла аб угодзе з «''[[Universal Studios]]''» аб стварэнні фільма «''BioShock''». Рэжысёрам павінны быў стаць {{нп5|Гор Вярбінскі|Гор Вярбінскі|en|Gore Verbinski}}, аўтарам сцэнарыя [[Джон Логан]]<ref>{{cite news | url = http://www.variety.com/article/VR1117985365.html?categoryId=13&cs=1 | title = Gore Verbinski to direct 'Bioshock' | date = 2008-05-09 | accessdate = 2008-05-09 | publisher = Variety | first=Michael | last= Flemming | first2=Ben | last2=Fritz}}</ref>. Фільм, як чакалася, меў быць выпушчаны ў 2010 годзе, але вытворчасць была прыпынена з-за бюджэтных праблем<ref>{{cite news | url = http://www.variety.com/article/VR1118002851.html?categoryid=13&cs=1&nid=2854 | title = Universal halts Verbinski's 'Bioshock' | date = 2009-04-24 | accessdate = 2009-04-29 | publisher = Variety | first=Michael | last=Fleming}}</ref>. 24 жніўня 2009 года было выяўлена, што Вярбінскі выпаў з праекту з-за рашэння студыі экранізаваць гульню за мяжой, каб захаваць бюджэт пад кантролем. Вярбінскі лічыў, што гэтая праца абцяжарыла сваю працу над «''[[Ранга]]''». Тады {{нп5|Хуан Карлас Фрэснадзілья|Хуан Карлас Фрэснадзілья|en|Juan Carlos Fresnadillo}} вёў перамовы, каб узяць Вярбінскі ў якасці прадзюсара<ref>{{cite news | url = http://www.variety.com/article/VR1118007622.html?categoryId=13&cs=1 | title =Universal picks 'Bioshock' helmer | publisher = Variety | first = Michael | last = Flemming | date = 2009-08-23 | accessdate = 2009-08-23 }}</ref>. У студзені 2010 года праект быў у стадыі папярэдняй вытворчасці, рэжысёрамі былі Хуан Карлас Фрэснадзілья і Брэйдэн Лінч, галасавы мастак з «''BioShock 2''»<ref>{{cite web | url =http://www.bradenlynch.com/Home.html | title =Bioshock film status | date =2010-01-01 | accessdate =7 снежня 2015 | archiveurl =https://www.webcitation.org/65tTvII9A?url=http://www.bradenlynch.com/Home.html | archivedate =3 сакавіка 2012 | url-status =dead }}</ref>. Да ліпеня фільм сутыкаўся з праблемамі бюджэту, але вытворца Гор Вярбінскі сказаў, што каманда працуе над фільмам. Ён таксама сказаў, што фільм будзе мець рэйтынг «''Hard R''»<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/bioshock-film-budget-extraordinarily-high | title =BioShock film bill "extraordinarily high" | publisher = Eurogamer | first = Robert | last = Purchese | date = 2010-07-01 | accessdate = 2010-07-13 }}</ref>. Кен Левін у інтэрв’ю 30 жніўня 2010 года, сказаў: «''Я скажу, што гэта па-ранейшаму актыўная рэч, і гэта тое, пра што мы актыўна гаворым і актыўна працуем''». Вярбінскі пазней казаў, што, спрабуючы захаваць рэйтынг «''R''», яны былі не ў стане знайсці якія-небудзь студыі, што паставіла будучыню фільма пад пагрозай<ref>{{cite web | url = http://www.wired.com/gamelife/2011/02/bioshock-movie-2/ | title = 'R' Rating Killed the BioShock Movie | first = Jason | last = Schrier | date = 2011-02-15 | accessdate = 2011-02-15 | work = Wired }}</ref>. У сакавіку 2013 года Левін пацвердзіў, што фільм афіцыйна адменены. Левін заявіў, што пасля «''{{нп5|Захавальнікі, фільм|Захавальнікаў|en|Watchmen (film)}}''» студыі «''Warner''» не захацела працаваць над «''BioShock''», акрамя таго, былі праблемы з бюджэтам у $ 200 млн, які запатрабаваў Вярбінскі. Яны папрасілі яго разгледзець прапанову ў $ 80 млн бюджэту, але Вярбінскі не захацеў прыняць гэта. «''Universal''» пазней запрапанаваў новага рэжысёра для працы з меншым бюджэтам, але Левін і «''2K Games''» палічылі, што новы рэжысёр не быў добра падыходзячы матэрыялу. Левін прыняць рашэнне скончыць праект, мяркуючы, што фільм не будзе зроблены з бягучым наборам кампрамісаў яны павінны былі б зрабіць<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/2013-03-12-ken-levine-personally-killed-off-the-bioshock-film-heres-why | title = Ken Levine personally killed off the BioShock film – here's why | publisher = Eurogamer | date = 2013-03-12 | accessdate = 2013-03-12 | first = Martin | last = Robinson }}</ref>. У студзені 2014 года малюнкі з адмененага фільма ўсплылі ў Інтэрнэце, паказваючы, як магла б выглядаць адаптацыя<ref>[http://wegotthiscovered.com/movies/return-rapture-concept-art-cancelled-bioshock-film/ Return To Rapture With This Concept Art For The Cancelled BioShock Film]</ref>. == Заўвагі == ;Заўвагі {{notelist}} ;Нататкі {{Reflist|colwidth=30em}} == Для далейшага чытання == * ''BioShock: Rapture'', by John Shirley (2011) ISBN 0-7653-2484-9 == External links == * {{official website|http://www.bioshockgame.com/site/agegate.html}} * [http://www.2kgames.com/cultofrapture/ The Cult of Rapture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150203170924/http://www.2kgames.com/cultofrapture/ |date=3 лютага 2015 }} * {{Moby game|id=/game/bioshock}} * [http://www.feralinteractive.com/game/bioshock ''BioShock''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120504080359/http://www.feralinteractive.com/game/bioshock |date=4 мая 2012 }} at [[Feral Interactive]] * {{dmoz|Games/Video_Games/Shooter/B/BioShock_Series/BioShock|''BioShock''}} * {{IMDb title|id=1094581|title=BioShock}} {{Бібліяінфармацыя}} {{BioShock}} {{Irrational Games}} {{Прэмія BAFTA Games найлепшай гульні}} [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Утопіі]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2007 года]] [[Катэгорыя:BioShock]] m7r1m3c2vaqlnbe0oi0dr5dkwibusvc 0 311920 5152987 4984489 2026-06-09T20:01:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152987 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:archive.is}} {{Картка сайта | назва = archive.is | URL = https://archive.is | commercial = не | language = [[англійская мова|англійская]] | рэгістрацыя = адсутнічае | бягучы статус = працуе }} '''archive.is''' (раней '''archive.today''') — [[некамерцыйная арганізацыя]], дата-цэнтр якой размешчаны ў [[Нор-Па-дэ-Кале]]. Ёй належыць аднайменны сайт, які захоўвае інтэрнэт-старонкі ў рэжыме анлайн<ref>{{cite web|url=http://www.ghacks.net/2015/04/22/create-publicly-available-web-page-archives-with-archive-is/|title=Create publicly available web page archives with Archive.is|publisher=GHacks|author=Martin Brinkmann|date=2015-04-22|access-date=2016-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20151012113129/http://www.ghacks.net/2015/04/22/create-publicly-available-web-page-archives-with-archive-is/|archive-date=2015-10-12|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.statradar.com/www/archive.is|title=Archive.is status|publisher=Stat Radar|access-date=2015-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727194719/http://www.statradar.com/www/archive.is |archive-date=27 Ліпеня 2013|lang=en}}</ref>. Сайт пазіцыянуе сябе як часавую капсулу, у якой захоўваецца змесціва [[World Wide Web|сусветнай павуціны]], што адлюстравана на лагатыпе archive.is. У адрозненне ад [[:ru:WebCite|WebCite]], archive.is ўмее захоўваць не толькі статычныя вэб-старонкі з кароткім URL, але і старонкі, якія генеруюцца Вэб 2.0-праектамі, да якіх адносяцца, напрыклад, [[Google Maps|карты Google]]. Акрамя таго, для захавання запытанай старонкі ў archive.is не патрабуецца рэгістрацыя. Па запыце праваўладальнікаў archive.is можа выдаляць архіўныя старонкі, якія парушаюць выключныя правы<ref>{{cite web|url=https://blog.archive.is/post/41395737942/how-can-i-delete-an-archived-page|title=How can I delete an archived page?|date=2013-01-24|work=Blog of archive.is|publisher=archive.is|access-date=2015-10-12|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926093655/https://blog.archive.is/post/41395737942/how-can-i-delete-an-archived-page|archive-date=26 верасня 2013|url-status=dead}}</ref>. archive.is не індэксуе Інтэрнэт у цэлым, як гэта робіць [[:ru:Архив Интернета|Архіў Інтэрнэту]], але па запыце карыстальніка сайт захоплівае тэкставае змесціва HTML-старонак, растравых відарысаў і іншыя матэрыялы, захоўваючы пры гэтым [[CSS]]-стылі і некаторыя скрыпты [[JavaScript]]<ref>{{cite web|url=https://archive.is/|title=archive.is – webpage capture|publisher=archive.is|access-date=2016-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704083341/https://archive.is/ |archive-date=2015-07-04|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archive.today/faq.html|title=archive.is FAQ|publisher=archive.is|access-date=2015-10-12|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150606093734/https://archive.is/faq.html|archive-date=2015-06-06}}</ref>. Паколькі захаванымі могуць аказацца старонкі, уладальнікі якіх спецыяльна ўстаўляюць у [[зыходны код]] забароны індэксацыі пошукавымі сайтамі, і адзіны спосаб абараніць сайт ад архівавання archive.is — зрабіць вэб-старонку недаступнай для прагляду ананімным карыстальнікам, вэб-сэрвіс часта падвяргаўся крытыцы за гранічную адкрытасць<ref>{{cite web|first=Dan|last=Dascalescu|url=http://wiki.dandascalescu.com/reviews/online_services/web_page_archiving|title=Web page archiving - Dan Dascalescu's Wiki (review)|publisher=Wiki.dandascalescu.com|date=2013-02-18|access-date=2016-01-30|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20151012114513/http://wiki.dandascalescu.com/reviews/online_services/web_page_archiving|archive-date=2015-10-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://motherboard.vice.com/чытаць/dear-gamergate-калі ласка,-stop-stealing-our-shit|title=Dear GamerGate: Please Stop Stealing Our Shit|date=2014-10-29|work=Motherboard|access-date=2016-01-30|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20151012114748/http://motherboard.vice.com/read/dear-gamergate-please-stop-stealing-our-shit|archive-date=2015-10-12}}</ref>. Гэта ж ўласцівасць дазваляе выкарыстоўваць archive.is для абыходу блакіровак пры немагчымасці прагляду старонак у звычайным парадку. Па параўнанні з вышэйзгаданым Архівам Інтэрнэту archive.is не ўмее захоўваць [[PDF]]-дакументы і музычныя файлы. == Выкарыстанне сэрвісу хактывістамі == Зафіксаваныя выпадкі выкарыстання archive.is такімі [[:ru:Хактивизм|хактывістамі]] як, Геймергейт, [[Джуліян Асанж|Джуліанам Асанжам]] і Сірыйскай электроннай арміяй для захавання доказаў, выкладзеных у сусветную сетку раней і пасля выдаленых<ref>{{cite web|url=https://pdf.yt/d/iZiFQpms8I1pKFs7|title=View Julian Assange - When Google Met WikiLeaks.pdf - PDFy - Instant PDF Host|author=Julian Assange|парадак=pdf.yt|lang=en|format=PDF|access-date=2016-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721012534/https://pdf.yt/d/iZiFQpms8I1pKFs7|archive-date=21 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://wikileaks.org/google-is-not-what-it-seems/#ftn1|title=Julian Assange - Google What Is Not It Seems|author=Julian Assange|work=[[WikiLeaks]]|lang=en|access-date=2016-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085557/https://wikileaks.org/google-is-not-what-it-seems/#ftn1|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sea.sy/article/id/2083/en|date=2015-06-14|title=US Army Official Website Hacked — Syrian Electronic Army|lang=en|url-status=dead|access-date=2015-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721163850/http://sea.sy/article/id/2083/en |archive-date=2015-07-21}}</ref>. == Блакіроўка archive.is == 21 ліпеня 2015 года аператары archive.is заблакіравалі доступ да сэрвісу з усіх фінскіх [[IP-адрас]]аў, заявіўшы ў сваім афіцыйным [[X (сацыяльная сетка)|Твітэры]], што яны зрабілі гэта для дээскалацыі канфлікту з фінскім урадам, аднак дадатковай інфармацыі аб прэтэнзіях да рэсурсу не было<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/archiveis/status/623524336184524800|title=archive.is|author=Michael Crow|date=2015-07-22|work=[[Twitter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151012120411/https://twitter.com/archiveis/status/623524336184524800|archive-date=2015-10-12|access-date=2016-01-30|lang=en}}</ref>. Archive.is не даступны таксама з [[Кітай|Кітаю]], [[Казахстан]]а, [[Іран]]а і [[Расія|Расіі]]<ref>{{cite web|url=https://tjournal.ru/c/21966-roskomnadzor-zablokiroval-servis-archiveis-hranyashii-kopii-veb-saitov|title=Роскомнадзор заблакіраваў сэрвіс archive.is, які захоўвае копіі вэб-сайтаў|date=2016-01-29|access-date=2016-01-30|archive-date=28 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328203050/https://tjournal.ru/c/21966-roskomnadzor-zablokiroval-servis-archiveis-hranyashii-kopii-veb-saitov|url-status=dead}}</ref>. У Расіі сайт даступны толькі па пратаколе [[HTTP|http]], доступ па пратаколе [[HTTPS|https]] блакіруецца ўрадавым фаерволам<ref>{{cite web|url=https://slon.ru/posts/63162|title=Раскамнагляд заблакіраваў сховішча копій вэб-сайтаў|date=2016-01-28|publisher=Slon.ru|access-date=2016-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201075246/https://slon.ru/posts/63162|archive-date=2016-02-21}}</ref>. У Кітаі (за выключэннем [[Ганконг]]а і [[Макао]]) насупраць, сайт даступны толькі па пратаколе https, а доступ па пратаколе http заблакіраваны. [[:ru:OpenDNS|OpenDNS]] блакіруе сайт, О лічыць яго разнавіднасцю проксі-ананімайзэра<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/rylorjs/status/624587735982944256|title=rylor|author=Jared|date=2015-07-24|work=Twitter|archive-url=https://web.archive.org/web/20151012120746/https://twitter.com/rylorjs/status/624587735982944256|archive-date=2015-10-12|lang=en|access-date=2016-01-30}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://archive.is Афіцыйны сайт] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Базы даных у Інтэрнэце]] [[Катэгорыя:Электронныя бібліятэкі]] l75mnvyjcsgrppgf6m5s4svtsc6tx9d 0 318236 5153015 4862146 2026-06-10T03:17:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153015 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Pannon csiga.jpg |image descr = |regnum = Жывёлы |parent = Cepaea |rang = Від |latin = Cepaea vindobonensis |author = [[Férussac]], 1821 |syn = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Cepaea vindobonensis }} [[Файл:Cepaea vindobonensis 02.JPG|міні|250пкс|''Cepaea vindobonensis ракавiна'']] '''Caucasotachea vindobonensis''', раней '''Cepaea vindobonensis''' — від малюскаў сямейства {{bt-bellat|геліцыды|Helicidae}}. == Назва == Відавы эпітэт атрымаў ад старажытнага [[Кельты|кельцкага]] паселішча [[Віндабона]], цяпер вядомае як [[Вена]], сталіца [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Назва адлюстроўвае геаграфічную сувязь віду з рэгіёнам, дзе ён упершыню апісаны. Аднак, цяпер від класіфікуецца як [[Caucasotachea|Caucasotachea vindobonensis]], бо малекулярныя даследаванні паказалі, што ён не мае цеснай сувязі з родам {{bt-bellat||Cepaea}}. == Біялагічнае апісанне == Ракавіна шарападобна-[[Ваўчок (цацка)|ваўчкападобная]], з больш высокім, амаль канічным завітком, складзена 5-5,5 выпуклымі абаротамі. Апошні абарот крыху шырэйшы за перадапошні, да вусця моцна і крута, але не раптоўна, апушчаны. Афарбоўка белая ці шэрая, часам з жаўтаватым або карычневым адценнем. Рысунак амаль заўсёды ўтвораны 5 стужкамі: 1-я і 2-я стужкі вузкія і святлейшыя за астатнія (2-я часта вельмі вузкая ці яе няма); астатнія тры стужкі шырокія; самая шырокая стужка размяшчаецца на сярэдзіне ніжняга боку апошняга абароту<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mollusca-g2n.weebly.com/cepaea-vindobonensis.html|title=Cepaea vindobonensis|website=Моллюски Беларуси (Mollusca of Belarus)|access-date=2024-09-17|archive-date=17 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917150629/https://mollusca-g2n.weebly.com/cepaea-vindobonensis.html|url-status=dead}}</ref>. Адметна, што для гэтага віду характэрны [[поліхраматызм]] — існаванне некалькіх каляровых разнавіднасцяў, у гэтым выпадку двух. Вылучаюць нармальную форму (пяць цёмных палос на светлым фоне ракавіны і цёмная нага) і форма pallescens (пяць светла-карычневых палос і светлая нага). Часцей за ўсё ў адной папуляцыі сустракаюцца асобіны і з той, і з другога формай. Вышыня ракавіны 17-20 мм, дыяметр 20-24 мм<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mollusca-g2n.weebly.com/cepaea-vindobonensis.html|title=Cepaea vindobonensis|website=Моллюски Беларуси (Mollusca of Belarus)|access-date=2024-09-17|archive-date=17 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917150629/https://mollusca-g2n.weebly.com/cepaea-vindobonensis.html|url-status=dead}}</ref>. Наогул від менш паліморфны за {{bt-bellat||Cepaea nemoralis}} і {{bt-bellat||Cepaea hortensis}}. Пятая паласа праходзіць вельмі блізка ад пупка — бліжэй, чым у іншых відаў. == Арэал == Від сустракаецца ў шэрагу краін, у тым ліку [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Літва|Літве]], [[Малдова|Малдавіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''К. В. Земоглядчук''. [http://www.faunarb.info/sites/default/files/publications/vidovoy_sostav_nazemnyh_mollyuskov.pdf Видовой состав наземных моллюсков Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170411171233/http://faunarb.info/sites/default/files/publications/vidovoy_sostav_nazemnyh_mollyuskov.pdf |date=11 красавіка 2017 }} {{ref-ru}}</ref>. Засяляе рэдкалессе раўнінных тэрыторый, лясоў пазбягае. Жыве на добра праграваных травяністых схілах і ў хмызняках<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mollusca-g2n.weebly.com/cepaea-vindobonensis.html|title=Cepaea vindobonensis|website=Моллюски Беларуси (Mollusca of Belarus)|access-date=2024-09-17|archive-date=17 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917150629/https://mollusca-g2n.weebly.com/cepaea-vindobonensis.html|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геліцыды]] [[Катэгорыя:Малюскі Еўропы]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1821 годзе]] aqgl6ompm3uvrvl0k181ugp7747tq4q 0 325689 5153008 5016601 2026-06-10T00:45:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153008 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Картка праграмы | name = Blender | logo = [[Файл:Logo_Blender.svg|200px]] | screenshot = [[Файл:Blender 3.1.0 screenshot.png|250px|Здымак экрана Blender]] | caption = Інтерфейс Blender 3.1.0 | developer = Blender Foundation | latest release version = | latest release date = | latest_preview_version = | latest_preview_date = | operating_system = [[FreeBSD]], [[Linux]], [[Mac OS X]], [[Windows]]<ref>{{cite web|url=http://www.blender.org/features-gallery/features/|title=Features|accessdate=2010-01-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HeQllaiS?url=http://www.blender.org/features-gallery/features/|archivedate=25 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref> | programming language = [[C (мова праграмавання)|C]], [[C++]] і [[Python (мова праграмавання)|Python]] | platform = | genre = [[Трохмерная графіка]] | license = [[GNU General Public License|GPL-2.0-or-later]] | website = {{URL|blender.org}} }} '''Blender''' — [[Свабодныя праграмы|свабодны]] прафесійны пакет для стварэння [[Трохмерная графіка|трохмернай камп’ютарнай графікі]], які ўключае сродкі мадэлявання, анімацыі, [[рэндэрэнг]]у, постапрацоўкі і мантажу відэа з гукам, кампаноўкі з дапамогай «вузлоў» (Node Compositing), а таксама для стварэння інтэрактыўных гульняў. Цяпер{{калі?}} найбольш папулярная сярод бясплатных 3D рэдактараў з адкрытым зыходным кодам з прычыны хуткага і стабільнага развіцця, чаму спрыяе прафесійная каманда распрацоўнікаў. == Магчымасці == Характэрнай асаблівасцю пакета Blender з’яўляецца яго невялікі памер у параўнанні з іншымі папулярнымі пакетамі для [[3D-мадэляванне|3D-мадэлявання]]. Функцыі пакета: * Падтрымка разнастайных геаметрычных прымітываў, уключаючы [[Могавугольнік|паліганальныя]] мадэлі, сістэму хуткага мадэлявання ў рэжыме [[subdivision surface]] (SubSurf), [[крывые Бэзье]], [[NURBS|паверхні NURBS]], [[metaballs]] (метасферы), скульптурнае мадэляванне і вектарныя шрыфты. * У стандартным выданні ўключаныя рэндэры рэальнага часу [[Evee]] і [[Cycles]] * Магчымасць інтэграцыі з вонкавым рэндерэрам [[YafRay]], [[LuxRender]] і іншымі. * Інструменты для анімацыі: косці, анімацыя сеткі, інверсная анімацыя. * Фізіка дынамікі мяккіх целаў (уключаючы вызначэнне сутыкнення аб’ектаў пры ўзаемадзеянні), дынаміка цвёрдых целаў на аснове фізічнага рухавіка [[Bullet Physics Library|Bullet]] і сістэма валасоў на аснове часціц, фізіка вадкасці, вагню і дыму Mantaflow. * [[Python (мова праграмавання)|Python]] ужываецца як сродак стварэння інструментаў і протатыпаў, як сродак імпарту/экспарту файлаў (напрыклад [[COLLADA]]), аўтаматызацыі задач. * Базавые функцыі нелінейнага рэдагавання і камбінавання відэа. === Інтэрфейс карыстальніка === [[Файл:Blender-Desktop-2-77.png|250px|thumb|Здымак экрана інтэрфейса Blender 2.77]] Blender мае рэпутацыю праграмы, якой складана карыстацца. Амаль кожная функцыя мае адпаведнае спалучэнне гарачых клавіш, і ўлічваючы колькасць магчымасцяў, кожная клавіша ўключана ў болей чым адно спалучэнне (shortcut). З тых пор як Blender стаў праектам з адкрытым кодам, былі даданы поўныя кантэкстныя меню да ўсіх функцый, а карыстанне інструментамі зроблена больш лагічным і гнуткім. Адбылося паляпшэнне інтэрфейса карыстальніка з увядзеннем колерных схем, празрыстых плаваючых элементаў, новай сістэмы прагляду дрэва аб’ектаў. Адметныя асаблівасці інтэрфейса карыстальніка: * Рэжым рэдагавання. Два асноўных рэжыма ''Аб’ектны рэжым (Object mode)'' і ''Рэжым рэдагавання (Edit mode)'', якія пераключаюцца клавішай <tt>Tab</tt>. Аб’ектны рэжым пераважна выкарыстоўваецца дзеля маніпуляцый з асобнымі аб’ектамі, у той час як рэжым рэдагавання — для маніпуляцый з фактычнымі звесткамі аб’екта. Напрыклад, для [[Паліганальнасць|паліганальнай]] мадэлі ў аб’ектным рэжыме магчыма перасоўванне, змена памеру і кручэнне мадэлі цалкам; рэжым рэдагавання ўжываецца для маніпуляцыі асобнымі вяршынямі пэўнай мадэлі. Таксама маюцца некалькі іншых рэжымаў, такіх як ''Vertex Paint'' і ''UV Face select''. * Шырокае ўжыванне гарачых клавіш. Большасць каманд выконваецца з клавіятуры. Да пакалення 2.x і асабліва 2.3x версій, гэта быў адзіны спосаб кіравання рэдактарам, і гэта было самай адметнай прычынай набыцця рэпутацыі Blender’а як складанай для вывучэння праграмы. Новая версія мае больш поўнае [[GUI|графічнае]] меню. * Кіраванне рабочай прасторай. Графічны інтэрфейс Blender’а складаецца з аднаго ці некалькіх экранаў, кожны з якіх можа быць падзелены на секцыі і падсекцыі, якія могуць быць любой часткай інтэрфейса Blender’a. Графічныя элементы кожнай секцыі могуць кантралявацца тымі ж інструментамі, што і для маніпуляцыі ў 3D прасторы, напрыклад можна памяньшаць і павялічваць кнопкі інструментаў тым жа шляхам, што і ў 3D праглядзе. Карыстальнік цалкам кантралюе размяшчэнне і арганізацыю графічнага інтэрфейса, гэта робіць магчымым наладку інтэрфейса пад пэўныя задачы, такія як рэдагаванне відэа, [[UV mapping]] і тэкстураванне, схаванне элементаў інтэрфейса якія не патрэбны для пэўнай задачы. Гэты стыль [[GUI|графічнага інтэрфейса]] вельмі падобны на стыль, ужываны ў рэдактары [[UnrealEd]] мапаў для гульні [[Unreal Tournament]]. Рабочая прастора Blender’а лічыцца адной з самых наватарскіх канцэпцый графічнага інтэрфейса для графічных інструментаў і натхнёнай дызайнам графічнага інтэрфейса патэнтаваных праграм, такіх як Luxology’s [[Modo (software)|Modo]]. === Дадатковыя асаблівасці === * Ёсць магчымасць наладжваць аб’екты mesh адразу пасля дадання на сцену (усталяваць колькасць палігонаў, паварот і радыус). Пасля адной змены такого аб’екта пераналадзіць гэта ўжо будзе немагчыма. * У праграме Blender сутнасць, што ўзаемадзейнічае з асяроддзем і яе звесткі (форма ці функцыі аб’екта) падзяляльная. Зносіны Аб’ект-Звесткі падаюцца дачыненнем ''1:n'' (тэрмін, які належыць да теорыі баз звестак, пазначае магчымасць некалькіх аб’ектаў выкарыстоўваць адны і тыя ж звесткі — ''адзін да шматлікіх'' ці [[сур'екцыя]]). * Унутраная файлавая сістэма, што дазваляе захоўваць некалькі сцэнаў у адзіным файле (фармат .blend). * Усе «.blend» файлы сумяшчальныя як са старэйшымі, так і з навейшымі версіямі Blender. Таксама яны пераносныя з адной платформы на іншую і могуць выкарыстоўвацца як сродак пераносу створаных раней праектаў. * Blender робіць аўтаматычныя резервовыя копіі праектаў падчас работы праграмы, што дазваляе захоўваць звесткі пры аварыйных абставінах. * Усе сцэны, аб’екты, матэрыялы, тэкстуры, гукі, выявы, post-production эфекты могуць быць захаваны ў адзіны «.blend» файл. * Наладкі рабочага асяроддзя могуць быць захаваны ў «.blend» файл, дзякуючы чаму пры загрузцы файла вы атрымаеце менавіта тое, што захавалі ў яго. Файл можна захаваць як «карыстальніцкі па змоўчванню», і кожны раз пры запуску Blender вы будете мець патрэбны набор аб’ектаў і падрыхтаваны інтэрфейс. Тым не менш, унутраны змест «.blend» файла меней падобны на структураванае апісанне аб’ектаў і іх узаемазносін, і бліжэй да прамога дампа вобласці памяці праграмы. Гэта робіць амаль немагчымым пераўтварэнне «.blend» файлаў у іншыя фарматы. Пры гэтым варта адзначыць вельмі развіты механізм экспарту ў разнастайныя фарматы, такія як [[obj]], [[DXF|dxf]], [[STL фармат|stl]], [[3ds]] і іншыя (спіс паступова павялічваецца). === Экспарт у Web === [[WebGL]] фрэймворк [[Blend4Web]] дазваляе экспартаваць падрыхтаваныя ў Blender сцены для паказу ў стандартных [[браўзер]]ах, без патрэбы інсталявання якіх-небудзь [[Пашырэнне браўзера|пашырэнняў]]<ref name="blend4web_about">{{cite web|url=https://www.blend4web.com/en/about/ | title=Афіцыйны сайт Blend4Web - Аб праекце |publisher=Blend4Web.com |date= |accessdate=2015-07-03}}</ref>. === Python у Blender === У Blender убудавана такая [[мова праграмавання]] як Python. Яна ўжываецца для аўтаматызавання задач. == Перавагі і недахопы == Перавагі: * бясплатнасць; * [https://ru.wikibooks.org/wiki/Blender_для_начинающих/Python адкрыты код]; * сталае развіццё; * невялікі памер інсталятара; * [[кросплатформавасць]]; * вялікая колькасць аддонаў; * магчымасць стварэння анімацыі; * мантаж відэа; * трэкінг відэа і VFX; Недахопы: * адсутнасць дакументацыі ў базавай версіі, але яе можна знайсці на сайце праграммы, і праз іншыя крыніцы; * адсутнасць мабільнай версіі == Гісторыя == Blender быў распрацаваны як рабочы інструмент галандскай анімацыйнай студыяй NeoGeo (не мае ніякага дачынення да гульнявой кансолі [[Neo-Geo]]). У чэрвені 1998 года аўтар Blender’а, [[Тон Розэндаль]] (Ton Roosendaal), заснаваў кампанію Not a Number (NaN) з мэтай далейшага развіцця і суправаджэння Blender. Праграма распаўсюджвалася як [[shareware]]. У 2002 годзе кампанія NaN збанкрутавалася. Высілкамі Тона Розэндаля крэдыторы пагаджаюцца на змяненне ліцэнзіі распаўсюджвання Blender на карысць [[GNU General Public License|GNU GPL]] з умовай адначасовай выплаты 100 тысяч [[еўра]]. 18 ліпеня 2002 года пачалася праграма па збору спонсарскіх ахвяраванняў на пакрыццё патрэбнай сумы. Ужо 7 верасня 2002 года было аб’яўлена пра тое, што патрэбныя сродкі сабраныя, і аб планах перавесці ў бліжэйшы час [[зыходны код]] і сам Blender пад ліцэнзію GPL. 13 кастрычніка 2002 года кампанія Blender Foundation прэзентавала ліцэнзаваны пад GNU GPL прадукт. У цяперашні час Blender з’яўляецца праектам [[Адкрытае праграмнае забеспячэнне|з адкрытым зыходным кодам]] і развіваецца пры актыўнай падтрымцы [[Blender Foundation]]<ref>{{cite web|url=http://www.blender.org/blenderorg/blender-foundation/history/|title=Blender.org history|location=Amsterdam|date=2008-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130709073752/http://www.blender.org/blenderorg/blender-foundation/history|archivedate=9 ліпеня 2013|accessdate=27 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Паводле даты стварэння першых файлаў крынічнага кода 2 студзеня 1994 года лічыцца днём нараджэння Blender. У 2014 годзе яму споўнілася 20 гадоў<ref>[http://code.blender.org/index.php/2013/12/how-blender-started-twenty-years-ago/ How Blender started, twenty years ago…]</ref>. == Suzanne == [[Файл:Blender3D li diffuses licht.jpg|thumb|Suzanne]] Стылізаваная галава малпы, «Suzanne» з’яўляецца альтэрнатывай звычайных тэставых мадэляў (гл. таксама [[Імбрык Юта]]). Нізкапаліганальная мадэль, што складаецца толькі з 500 элементаў, Suzanne часта ўжываецца для хуткай і простай праверкі матэрыялаў, тэкстур, пастановак святла, а таксама для стварэння пацешных малюнкаў. Самае вялікае мерапрыемства, прысвечанае ўзнагароджанню ўдзельнікаў, называецца [[Прэмія Suzanne|Suzanne Awards]]. == Падтрымка == Колькасць карыстальнікаў Blender павялічылася да 500 000 чалавек па ўсім свеце, і падтрымка даступная амаль у любым месцы планеты. Многія карыстальнікі асвойваюць Blender па артыкулам, што створаны іншымі карыстальнікамі. Некаторыя карыстаюцца тэматычнымі форумамі і атрымліваюць інфармацыю па ходзе абмеркавання. Папулярный форум Blender — Blender Artists, раней вядомы як elYsiun (http://www.blenderartists.org/forum/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060805182544/http://blenderartists.org/forum/ |date=5 жніўня 2006 }}). == Выкарыстанне == [[НАСА]] распрацавала інтэрактыўную web-праграму прысвечанную трэцяй гадавіне дня пасадкі [[Марсіянская навуковая лабараторыя|марсахода К’юрыёсіці]], выкарыстоўваючы Blender і [[Blend4Web]].<ref name="nasa-press-release">{{cite web|url=http://www.nasa.gov/press-release/new-online-exploring-tools-bring-nasas-journey-to-mars-to-new-generation | title=New Online Exploring Tools Bring NASA's Journey to Mars to New Generation |publisher=NASA |date= |accessdate=2015-08-07}}</ref> У праграме<ref name="curiosity-app">{{cite web|url=http://eyes.nasa.gov/curiosity/ | title=Experience Curiosity |publisher=NASA's Eyes |date= |accessdate=2015-08-07}}</ref> рэалізаваны рух ровэра, кіраванне камерамі і маніпулятарам, а таксама паўтораны некаторыя вядомыя падзеі місіі.<ref name="blend4web-blog-nasa">{{cite web|url=https://www.blend4web.com/ru/article/138/ |title=Blend4Web, NASA і марсаход Curiosity |publisher=Blend4Web - События |date= |accessdate=2015-08-13}}</ref><ref name="geektimes-nasa-webapp">{{cite web |url=http://geektimes.ru/post/259838/ |title=Интернет в 3D: управляем марсоходом Curiosity на сайте NASA |publisher=Geektimes |date= |accessdate=2015-08-07 |archive-date=8 жніўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150808001030/http://geektimes.ru/post/259838/ |url-status=dead }}</ref> Праграма была прэзентавана на пачатку секцыі [[WebGL]] на канферэнцыі [[SIGGRAPH]] 2015.<ref name="khronos-events-2015-SIGGRAPH">{{cite web|url=https://www.khronos.org/news/events/2015-siggraph |title=Khronos Events - 2015 SIGGRAPH |publisher=Khronos |date= |accessdate=2015-08-13}}</ref> === Мастакі, які карыстаюцца Blender === Вядомыя мастакі, якія ўжываюць Blender як свой асноўны ці адзін з інструментаў: * [http://www.artificial3d.com Andreas Goralczyk (@ndy)], пераможца двух Suzanne Blender Awards ([[2003]] — Best Animation, [[2004]] — Best Still<ref>{{citeweb|url=http://www.blender3d.org/cms/Category__Art.439.0.html|title=blender.org — Redirect|lang=en|format=HTML|accessdate=2010-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060924154724/http://www.blender3d.org/cms/Category__Art.439.0.html|archivedate=24 верасня 2006|url-status=dead}}</ref>) * [http://www.selleri.org/Blender Stefano Selleri (S68)] (Suzanne Blender Awards 2003 — Best Still) * Bassam Kurdali (slikdigit) (Suzanne Blender Awards 2004 — Best Animation<ref>{{citeweb|url=http://www.blender3d.org/cms/Category__Animation.440.0.html|title=blender.org — Redirect|lang=en|format=HTML|accessdate=2010-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060924155117/http://www.blender3d.org/cms/Category__Animation.440.0.html|archivedate=24 верасня 2006|url-status=dead}}</ref>) * [http://www.kulma.org/ Bastian Salmela (basse)] * [http://endi.design21.hu Endre Barath (endi)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129035109/http://endi.design21.hu/ |date=29 лістапада 2014 }} * [http://gallery.mudpuddle.co.nz/view_album.php?set_albumName=xwarrior Jean-Sébastien Guillemette (Ecks, formerly X-WARRIOR)] * [http://www.artofinterpretation.com Robert Tiess (RobertT)] * [http://www.enricovalenza.com Enrico Valenza (Env)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191224053540/http://www.enricovalenza.com/ |date=24 снежня 2019 }} (Suzanne Blender Awards 2005 — Best Animation<ref>[http://www.blender.org/community/blender-conference/blender-conference-2005/animation-festival-2005/ blender.org — Animation Festival 2005] {{Архівавана|url=http://arquivo.pt/wayback/20091003061245/http://www.blender.org/community/blender-conference/blender-conference-2005/animation-festival-2005/ |date=3 кастрычніка 2009 }}</ref>) * [http://sago.cgsociety.org/ Sacha Goedegebure (Sago)] (Suzanne Blender Awards 2006 — Best Character Animation<ref>[http://www.blender.org/community/blender-conference/blender-conference-2006/festival-2006/ blender.org — Festival 2006] {{Архівавана|url=http://arquivo.pt/wayback/20091003053908/http://www.blender.org/community/blender-conference/blender-conference-2006/festival-2006/ |date=3 кастрычніка 2009 }}</ref>) * [http://www.malefico3d.org/ Claudio Andaur (malefico)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071222200740/http://www.malefico3d.org/ |date=22 снежня 2007 }} * [http://adrien.3dvf.net/ Adrien Lourdelle] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080109175838/http://adrien.3dvf.net/ |date=9 студзеня 2008 }} === Выкарыстанне ў кіно === Найбольш буйныя камерцыйныя праекты, якія амаль цалкам былі зроблены ў Blender на дадзены момант з’яўляюцца '''''[[Maya and the Three (2021)]]''''' <ref>https://www.blendernation.com/2021/06/16/new-maya-and-the-three-made-with-blender-series-images-released/</ref> і '''''[[Next Gen (2018)|Next Gen]]''''' <ref>https://www.blendernation.com/2018/09/28/netflix-nextgen-blender-technical-review/</ref>.[[Файл:Big buck bunny poster big.jpg|175px|thumb|Плакат Big Buck Bunny]] [[Файл:Sintel poster.jpg|175px|thumb|Промаплакат Sintel]] Адным з першых буйных камерцыйных праектаў, на працягу стварэння якога быў ужыты Blender, з’яўляецца фільм [[Чалавек-павук 2]]. Blender выкарыстоўваўся для стварэння аніматыкі (animatics) і прадвізуялізацыі ўсёй гісторыі для аддзела раскадроўкі. : «Як мастак-аніматар, які працуе ў аддзеле раскадроўкі чалавек-павук 2, я выкарыстаў інструменты 3D-мадэлявання і анімацыі персанажаў Blender, каб палепшыць раскадроўкі, аднавіць дэкарацыі і рэквізіт у лічбавй прасторы, а таксама прывесці ў рух дзеянні і рухі камеры ў 3D-прасторы, каб дапамагчы зрабіць бачанне Сэма як мага больш зразумелым для іншых аддзелаў». [1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070216065001/http://www.blender3d.org/cms/Testimonials.261.0.html |date=16 лютага 2007 }} — [http://www.anthonyzierhut.com/ Anthony Zierhut], Animatic Artist, Los Angeles [[Vendredi ou un autre jour|Friday or another day]] — першы 35 мм фільм, у якім усе спэцэфекты былі створаны на рабочых станцыях Linux [http://users.skynet.be/mume//vendredi/blender.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111127112113/http://users.skynet.be/mume//vendredi/blender.html |date=27 лістапада 2011 }}. Фільм выйграў прыз на [[Locarno Film Festival]]. Спэцэфекты былі выкананы бельгійскай [http://www.digitalgraphics.be Digital Graphics] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110227000529/http://www.digitalgraphics.be/ |date=27 лютага 2011 }}. Фільм [[Таямніца Келс]] [[Томі Мур]]а, намініраваны на прэмію [[Оскар]] у катэгорыі «Найлепшы [[Мультыплікацыя|анімацыйны фільм]]», быў часткова створаны ў Blender, у бельгійскай Digital Graphics<ref>[http://www.blendernation.com/‘the-secret-of-kells’-nominated-for-an-oscar/ The Secret of Kells’ nominated for an Oscar!]</ref>. Дзеля таго каб даказаць, што з дапамогай Blender можна рабіць якасную 3D-анімацыю нават у камерцыйных праектах, а таксама для пошуку недахопаў і тэставання «ў рэальных умовах», у 2005 годзе было прынята неардынарнае рашэнне: перыядычна выпускаць невялікія кароткаметражныя фільмы. Дзякуючы гэтаму, Blender стал нарошчваць не толькі функцыянальнасць, але і стабільнасць і зручнасць у карыстанні. ==== Elephants Dream ==== {{main|Elephants Dream}} У верасні [[2005]] года некалькі самых лепшых Blender-мастакоў і распрацоўшчыкаў прыступілі да працы над кароткім фільмам, выкарыстоўваючы толькі [[Свабодныя праграмы|СПЗ]], у рамках праекта, вядомага як Orange Movie Project. Вынікам іх працы стаў фільм ''[[Elephants Dream]]'', прэм’ера якога адбылася [[24 сакавіка]] [[2006]] года. ==== Big Buck Bunny ==== {{main|Big Buck Bunny}} 30 траўня 2008 года некалькі Blender-мастакоў і распрацоўшчыкаў прэзентавалі другі мультфильм пад назвай Big Buck Bunny. ==== Plumiferos ==== {{main|Бунт птушак}} Гэта камерцыйны праект кампаніі Manos Digitales Animation Studio, створаны выключна ў Blender<ref>{{cite web|url=http://www.blendernation.com/2006/03/08/blender-movie-project-plumi%cc%81feros/|title=Blender Movie Project: Plumíferos|accessdate=February 4, 2007|date=March 8, 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229171838/http://www.blendernation.com/2006/03/08/blender-movie-project-plumi%cc%81feros/|archivedate=29 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. Прэм’ера фільма адбылася ў лютым 2010 года ў Аргенціне. На сайце Blender можна паглядзець [http://download.blender.org/demo/movies/Plumiferos_persecucion_casting.mpg дэмо-ролікі]. Галоўныя героі гэтага фільма — [[Антропамарфізм|антропаморфныя]] [[гаворачыя жывёлы]]. * [http://www.plumiferos.com/ Афіцыйны сайт] праекта. ==== Sintel ==== {{main|Sintel}} 27 верасня 2010 года выпушчаны арганізацыяй Blender Foundation. Як і ранейшыя фільмы [[Elephants Dream]] і [[Big Buck Bunny]], [[Sintel]] створаны з дапамогай Blender. Праца над праектам пачалася ў траўні 2009. Фільм быў афіцыйна выпушчаны 27 верасня 2010 года на Кінафестывалі ў Нідэрландах. Інтэрнэт-рэліз стаў даступным для сцягвання 30 верасня 2010 года. ==== Tears of Steel ==== 2 кастрычніка 2011 года пачалася праца над чацвёртым адкрытым праектам фільма пад кодавай назвай Mango, паведаміў Blender Foundation<ref>{{cite web |url=http://www.blendernation.com/2011/10/02/project-mango-kick-off/ |title=Project Mango kick-off {{!}} BlenderNation |date=October 2, 2011 |publisher=BlenderNation |accessdate=November 28, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120204175000/http://www.blendernation.com/2011/10/02/project-mango-kick-off/ |archivedate=4 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://mango.blender.org/production/project-mango-kick-off/ |title=Project Mango Kick-off {{!}} Mango |author=Ton Rosendall |date=October 1, 2011 |publisher=Blender Foundation |accessdate=November 28, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111211174029/http://mango.blender.org/production/project-mango-kick-off/ |archivedate=11 снежня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Каманда мастакоў павінна была быць сабрана з дапамогай адкрытыга конкурсу сярод суполкі. 13 ліпеня 2012 года, з выпускам teaser’а, было аб’яўлена аб тым, што фінальнай назвай праекта будзе «Tears of Steel»<ref>{{cite web|url=http://libregraphicsworld.org/blog/entry/tears-of-steel-teaser-released|title=Tears of Steel teaser released|author=Александр Прокудин|date=2012-07-13|accessdate=2012-07-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/69gu82TWD?url=http://libregraphicsworld.org/blog/entry/tears-of-steel-teaser-released|archivedate=5 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref>.Фільм выйшаў 26 верасня 2012 года<ref>[http://mango.blender.org/production/tears-of-steel-download-watch/ Tears of Steel — download & watch | Tears of Steel]</ref><ref>[http://www.blendernation.com/2012/09/26/tears-of-steel-release-today/#utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Blendernation+(BlenderNation) Tears of Steel Release: Today! | BlenderNation]</ref>. У адрозненні ад папярэдніх «анімацыйных фільмаў», «Tears of Steel» з’яўляецца фільмам з жывымі акторамі (і спэцэфектамі). Пры стварэнні фільма шырока ўжывалася тэхналогія захопу рухаў [[Захоп рухаў|Motion Capture]]. ==== Caminandes ==== У 2013 годзе было выпушчана два кароткаметражных, але вельмі пацешных эпізоды пра [[ламы|ламу]]<ref>{{Cite web|url = http://www.caminandes.com/about/|title = About Caminandes|access-date = 27 красавіка 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150512082251/http://www.caminandes.com/about|archivedate = 12 мая 2015|url-status = dead}}</ref>. У 2016 годзе выйшаў эпізод. ==== Cosmos Laundromat ==== Чарговы анімацыйны фільм ад «Blender Foundation», рэліз якога адбыўся 10 жніўня 2015 года<ref>{{Cite web|url = https://gooseberry.blender.org/cosmos-laundromat-trailer/|title = Cosmos Laundromat Trailer|author = |work = |date = 28 May, 2015|publisher = }}</ref>. На гэты раз у кароткаметражным фільме дэманструюцца перавагі ўжывання новага рэндэр-рухавіка «Cycles», дзякуючы якому «кожны валасок футра авечкі рэалістычна гайдаецца ветрам», рэалістычныя эфекты тумана, аблокаў, дыма і інш. {{зноскі|2}} == Літаратура == * [http://b3d.mezon.ru/index.php/Blender_Basics_4-rd_edition Blender Basics 4-rd edition (русское издание), Джеймс Кронистер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129022319/http://b3d.mezon.ru/index.php/Blender_Basics_4-rd_edition |date=29 лістапада 2014 }} * [http://suny-o.narod.ru/files/books/3D_graphics/Blender/osnovy_blender_uchebnoe_posobie_4-e_izdanie_kronie.pdf Основы Blender учебное пособие 4-е издание Крониестер Дж.pdf] * [https://ru.wikibooks.org/wiki/Blender_для_начинающих Blender для начинающих (автор — Илья Евгеньевич)] * [http://rus-linux.net/MyLDP/BOOKS/spo_in_office/3d/blender_01.html Для пачаткоўцаў] == Спасылкі == {{Навігацыя |Тэма = Blender |Вікіпадручнік = Blender }} * [http://blender3d.com.ua/ Blender3d.com.ua] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130810114027/http://blender3d.com.ua/ |date=10 жніўня 2013 }} Уроки по Blender (видеоуроки). * [http://b3d.org.ua B3D.org.ua] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211113140/https://b3d.org.ua/ |date=11 снежня 2021 }} (рус.) Русскоязычный форум по Blender, по 3D и не только. * [http://itcomp.org.ua IT-совместимый сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160417001736/http://itcomp.org.ua/ |date=17 красавіка 2016 }} (рус.) Курс видеоуроков по Blender для начинающих и опытных пользователей. * {{cite web |url = http://blenderart.org/issues/ |title = BlenderArt Magazine |format = HTML |work = Blender |accessdate = 2010-07-11 |lang = en |description = Часопіс BlenderArt |archiveurl = https://www.webcitation.org/65OMxLVnI?url=http://blenderart.org/issues/ |archivedate = 12 лютага 2012 |url-status = dead }} * [http://b3d.mezon.ru/index.php/BlenderArt-ru Перевод журнала BlenderArt на русский язык] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160426222837/http://b3d.mezon.ru/index.php/BlenderArt-ru |date=26 красавіка 2016 }} * {{cite web |url = http://BlenderTeam.ru/ |title = BlenderTeam.ru |format = HTML |work = Blender |lang = ru |description = Русскоязычное сообщество Blender3D. |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170913165646/http://blenderteam.ru/ |archivedate = 13 верасня 2017 |url-status = dead }} * [http://propellers.pro/first3d/ 3D мультфильм с нуля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160531032319/http://propellers.pro/first3d/ |date=31 мая 2016 }} — Полноценный систематизированный видеокурс для начинающих от анимационной студии Propellers (г. Казань) * {{cite web |url = http://blender3d.org.ua/ |title = BlenderУкраина - русскоязычное сообщество |format = HTML |work = Blender |accessdate = 2010-09-30 |lang = ru |description = Русскоязычный сайт по Blender |archiveurl = https://www.webcitation.org/65OMzQFgX?url=http://www.blender3d.org.ua/ |archivedate = 12 лютага 2012 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://b3d.int.ru/ |title = Творчество с Blender 3D |accessdate = 2011-10-27 |description = Справочная документация по Blender |archiveurl = https://www.webcitation.org/65ON0jBi1?url=http://news.b3d.int.ru/ |archivedate = 12 лютага 2012 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://www.uraldev.ru/articles/id/42 |title = Blender Game Engine |description = Обзор компонента встроенного игрового движка BGE |archiveurl = https://www.webcitation.org/65ON1KOqL?url=http://www.uraldev.ru/articles/id/42 |archivedate = 12 лютага 2012 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://blender-3d.ru/ |title = blender-3d.ru |lang = ru |description = Уроки, форум с галереей и блогами, 3d модели |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120210053952/http://blender-3d.ru/ |archivedate = 10 лютага 2012 |url-status = dead }} * {{cite web | url = http://3d-blender.ru/ | title = 3d-blender.ru | lang = ru | description = Уроки по 3D моделированию, переводы статей, коллекция аддонов (addons) | accessdate = 27 красавіка 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141210054954/http://www.3d-blender.ru/ | archivedate = 10 снежня 2014 | url-status = dead }} [[Катэгорыя:Праграмы трохмернага мадэлявання]] [[Катэгорыя:Праграмы для лічбавай скульптуры]] [[Катэгорыя:FSF/UNESCO]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне з ліцэнзіяй GNU GPL]] [[Катэгорыя:Свабодныя праграмы трохмернага мадэлявання]] [[Катэгорыя:Свабоднае праграмнае забеспячэнне, напісанае на C]] [[Катэгорыя:Свабоднае праграмнае забеспячэнне, напісанае на C++]] [[Катэгорыя:Свабоднае праграмнае забеспячэнне, напісанае на Python]] [[Катэгорыя:Свабоднае кросплатформавае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для распрацоўкі камп'ютарных гульняў]] tm5phwqdiwmunf400qnx4l8tleso0n8 0 326367 5153126 4640663 2026-06-10T10:53:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153126 wikitext text/x-wiki {{кампанія |company_name=Ferrari S.p.A |company_logo= }} '''Ferrari S.p.A.''', скарочана '''Ferrari''', {{lang-be|Ферары}} — італьянская кампанія, што выпускае спартыўныя аўтамабілі і знаходзіцца ў [[Маранела]]. Заснаваная ў 1929 годзе [[Энца Ферары]] як [[Ферары (аўтагоначная каманда)|Scuderia Ferrari]], кампанія фундавала гоншчыкаў і вырабляла гоначныя машыны да 1947 года. З 1947 года пачала выпуск «дарожных» ({{lang-en|street-legal}}) спартыўных аўтамабіляў пад маркай «Ferrari S.p.A.». На працягу ўсёй сваёй гісторыі, кампанія бярэ ўдзел у розных гонках, асабліва ў [[Формула 1|Формуле-1]], дзе яна мае найбольшы поспех. Эмблема «Ферары» — жарабец, які ўстаў на дыбы, на жоўтым фоне. Традыцыйны колер аўтамабіляў — чырвоны, але кампанія выпускае аўтамабілі і іншых колераў. Станам на канец [[2020]] года ў [[Беларусь|Беларусі]] зарэгістравана 6 аўтамабіляў гэтай маркі<ref name="av.by-2021-11-01">{{cite web |url = https://av.by/news/top_avtomobilnih_marok_v_belarusi |title = Пять Lamborghini и один Maybach. Названы самые популярные и редкие машины в Беларуси |date = 2021-11-01 |publisher = [[av.by]] |accessdate = 2021-11-01 |language = ru |archive-date = 1 лістапада 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211101143030/https://av.by/news/top_avtomobilnih_marok_v_belarusi |url-status = dead }}</ref>. {{зноскі}} {{Маркі легкавых аўтамабіляў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вытворцы спартыўных аўтамабіляў]] [[Катэгорыя:Ferrari| ]] 9rg45u3tghyx0p7miklbs35g8kmw8a0 0 327145 5152995 5046384 2026-06-09T20:58:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152995 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = Aurelia aurita 001.JPG | image descr = {{bt-bellat||Aurelia aurita}} | image title = | parent = | rang = Род | latin = Aurelia | author = | syn = | children name = | children = | wikispecies = Aurelia | commons = Category:Aurelia }} '''Aurelia''' — гэта [[Род (біялогія)|род]] [[Медузы|медуз]]. == Біялагічнае апісанне == Ёсць, па меншай меры, 25 апісаных відаў у родзе ''Aurelia'', а таксама і тыя, якія да гэтага часу фармальна не апісаны<ref>{{cite web|url=http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=135263|title=World List of Scyphozoa. ''Aurelia'' Lamarck, 1816.|website=WoRMS|date=September 12, 2021|publisher=World Register of Marine Species|access-date=September 12, 2021|last1=Collins|first1=A. G.|last2=Jarms|first2=G.|last3=Morandini|first3=A. C.}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last1=Lawley|first1=J. W.|last2=Gamero-Mora|first2=E.|last3=Maronna|first3=M. M.|last4=Chiaverano|first4=L. M.|last5=Stampar|first5=S. N.|last6=Hopcroft|first6=R. R.|last7=Collins|first7=A. G.|last8=Morandini|first8=A. C.|year=2021|title=The importance of molecular characters when morphological variability hinders diagnosability: systematics of the moon jellyfish genus ''Aurelia'' (Cnidaria: Scyphozoa)|journal=PeerJ|volume=9:e11954|article-number=e11954|pmid=34589293|doi=10.7717/peerj.11954|pmc=8435205|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Brown|first1=M.|last2=Scorrano|first2=S.|last3=Kuplik|first3=Z.|last4=Kuyper|first4=D.|last5=Ras|first5=V.|last6=Thibault|first6=D.|last7=Engelbrecht|first7=A.|last8=Gibbons|first8=M. J.|year=2021|title=A new macromedusa from the coast of Mozambique: ''Aurelia mozambica'' sp. nov. (Scyphozoa: Ulmaridae)|journal=Zootaxa|volume=4933|issue=2|pages=263–276|doi=10.11646/zootaxa.4933.2.5|pmid=33756798|hdl=10566/6168|s2cid=232339936|hdl-access=free}}</ref>. ''Aurelia'' — гэта добра вывучаная група сцюдзяністага зоапланктону, а {{bt-bellat||Aurelia aurita}} найбольш вывучаны від у родзе; два іншыя віды, {{bt-bellat||Aurelia labiata}} і {{bt-bellat||Aurelia limbata}}, таксама былі даследаваны<ref>{{Cite book|last=Arai|first=Mary Needler|title=A Functional Biology of Scyphozoa|publisher=Chapman and Hall|location=London|pages=68–206}}</ref>. Паколькі большасць папярэдніх даследаванняў роду былі зробленыя без выкарыстання генетычнай ідэнтыфікацыі, нельга станоўча атрыбутаваць вынікі большасці даследаванняў відаў. == Арэал == [[Файл:Aurelia_aurita_1a.JPG|міні|250px|{{bt-bellat||Aurelia aurita}}]] Віды роду могуць быць знойдзены ў [[Атлантычны акіян|Атлантычным]], [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночным Ледавітым]] і [[Ціхі акіян|Ціхім акіянах]] і з’яўляюцца агульнымі для водаў берагоў [[Каліфорнія|Каліфорніі]], Паўночнага Кітая, [[Японія|Японіі]], [[Карэя|Карэі]], Аўстраліі, Новай Зеландыі, [[Чорнае мора|Чорнага мора]], Інданезіі, усходняга ўзбярэжжа Злучаных Штатаў, а таксама [[Еўропа|Еўропы]]<ref name="Dawson">{{Cite web|url=http://www2.eve.ucdavis.edu/mndawson/tS/Org/JotQ/JotQ_03Oct.html|title=Aurelia species|first=Michael N|last=Dawson|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180325110015/http://www2.eve.ucdavis.edu/mndawson/tS/Org/JotQ/JotQ_03Oct.html|archivedate=25 сакавіка 2018|accessdate=2008-08-12|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.seawater.no/fauna/Nesledyr/glassmanet.htm Выдатныя фатаграфіі Aurelia ў Нарвегіі] * [http://www.thecephalopodpage.org/MarineInvertebrateZoology/Aureliaaurita.html Aurelia на Бермудскіх астравах] * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Aurelia_aurita.html Вэб-жывёльная разнастайнасць: Aurelia aurita] * [http://www.tolweb.org/treehouses/?treehouse_id=3373 Дрэва жыцця: жыццёвы цыкл Aurelia aurita] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100612225234/http://www.tolweb.org/treehouses/?treehouse_id=3373 |date=12 чэрвеня 2010 }} * [http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=135306 Сусветны рэестр марскіх відаў: Aurelia aurita] * [http://thescyphozoan.ucmerced.edu/ Медузы Scyphozoan] [[Катэгорыя:Сцыфоідныя]] 8o2ad9laafc62ce2jmd5c99s6goppai 0 335277 5152913 4947877 2026-06-09T13:59:51Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5152913 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Уільям Кларк Гейбл''' ({{lang-en|Уільям Кларк Гейбл}}; {{ДН|1|2|1901}} — {{ДС|16|11|1960}}) — амерыканскі [[акцёр]], кіназорка і секс-сімвал 1930-1940-х гадоў, які насіў мянушку «Кароль Галівуда». Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» (1935). == Біяграфія == Кларк Гейбл нарадзіўся 1 лютага 1901 года ў Кадысе, [[Агая|штат Агая]]. Быў адзіным дзіцем Уільяма Генры Гейбла, буравіка на нафтавай свідравіне, і яго жонкі Адэліны (у дзявоцтве — Гершэльман). Продкі яго бацькоў былі выхадцамі з Германіі. Маці Кларка пакутавала ад эпілепсіі і памерла праз сем месяцаў пасля яго нараджэння, таму хлопчыка выгадавалі бацька і мачыха, Джэні Данлап. Акцёр быў жанаты пяць разоў: * Джазефін Дылан, старэйшая за Гейбла на 14 гадоў (1924—1930); * Марыя Лэнгэм, старэйшая за Гейбла на 17 гадоў (1931—1939); * [[Кэрал Ломбард]] (1939—1942); * [[Сільвія Эшлі]] (1949—1952); * Кей Уільямс (1955—1960). На здымачнай пляцоўцы фільма «Непрыкаяныя» у яго здарыўся сардэчны прыступ. Праз 11 дзён, 16 лістапада 1960 года, ён памёр. == Фільмаграфія == * 1935 — [[Мяцеж на «Баўнці» (фільм, 1935)|Мяцеж на «Баўнці»]] * 1960 — [[Гэта пачалося ў Неапалі]] — Майкл Гамільтан == Зноскі == {{reflist}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гейбл}} cpkqtvrp9g360lf76d4nqlcej2wfw8m 5153114 5152913 2026-06-10T10:21:29Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ +1 5153114 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Уільям Кларк Гейбл''' ({{lang-en|Уільям Кларк Гейбл}}; {{ДН|1|2|1901}} — {{ДС|16|11|1960}}) — амерыканскі [[акцёр]], кіназорка і секс-сімвал 1930-1940-х гадоў, які насіў мянушку «Кароль Галівуда». Лаўрэат прэміі «[[Оскар]]» (1935). == Біяграфія == Кларк Гейбл нарадзіўся 1 лютага 1901 года ў Кадысе, [[Агая|штат Агая]]. Быў адзіным дзіцем Уільяма Генры Гейбла, буравіка на нафтавай свідравіне, і яго жонкі Адэліны (у дзявоцтве — Гершэльман). Продкі яго бацькоў былі выхадцамі з Германіі. Маці Кларка пакутавала ад эпілепсіі і памерла праз сем месяцаў пасля яго нараджэння, таму хлопчыка выгадавалі бацька і мачыха, Джэні Данлап. Акцёр быў жанаты пяць разоў: * Джазефін Дылан, старэйшая за Гейбла на 14 гадоў (1924—1930); * Марыя Лэнгэм, старэйшая за Гейбла на 17 гадоў (1931—1939); * [[Кэрал Ломбард]] (1939—1942); * [[Сільвія Эшлі]] (1949—1952); * Кей Уільямс (1955—1960). На здымачнай пляцоўцы фільма «Непрыкаяныя» у яго здарыўся сардэчны прыступ. Праз 11 дзён, 16 лістапада 1960 года, ён памёр. == Фільмаграфія == * (1932) «[[Чырвоны пыл]]» — ''Дэніс Карсан'' * (1935) [[Мяцеж на «Баўнці» (фільм, 1935)|Мяцеж на «Баўнці»]] * (1960) [[Гэта пачалося ў Неапалі]] — ''Майкл Гамільтан'' == Зноскі == {{reflist}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гейбл}} jah7l3g6iwz1u7wb06a8lo9q5b5nwou 0 345456 5152990 3577466 2026-06-09T20:30:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152990 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Purple and Orange Starfish on the Beach (2884079538).jpg | image title = | image descr = ''[[Astropecten articulatus]]'' на мяжы прыбоя | regnum = Жывёлы | parent = Paxillosida | rang = Сямейства | latin = Astropectenidae | author = Gray, 1840 | commons = Category:Astropectenidae | wikispecies = Astropectenidae }} '''Astropectenidae''' — сямейства [[Марскія зоркі|марскіх зорак]] з атрада [[Paxillosida]]. == Арэал == Прадстаўнікі сямейства Astropectinidae жывуць уздоўж кантынентальных шэльфаў ўсіх мацерыкоў, уключаючы Антарктыду<ref>{{Cite web |url=http://iobis.org/mapper/?taxon=Astropectinidae |title=Ocean Biogeographic Information System |access-date=12 верасня 2016 |archive-date=12 жніўня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202909/http://iobis.org/mapper/?taxon=Astropectinidae |url-status=dead }}</ref>. == Лад жыцця == Як правіла, прадстаўнікі гэтага сямейства марскіх зорак насяляюць на марскім дне, пагружаныя ў мяккія адклады тыпу пяску або глею<ref>{{Cite web|url=http://echinoblog.blogspot.co.uk/2009/07/the-hidden-treasure-of-trophodiscus.html|title=The Hidden Treasure of ''Trophodiscus''!|author=Mah, Christopher|date=2009-07-13|work=Echinoblog|accessdate=2014-03-19}}</ref>. Сярод гэта сямейства сустракаюцца як драпежныя і ўсяедныя віды<ref name="WoRMS">{{WoRMS|Сямейства|123127|{{v|11|8|2014}}|title=Astropectinidae Gray, 1840}}(англ.)&#x20;&#x20;(Праверана 11&#x20;жніўня&#x20;2014)</ref>. == Спіс родаў == Па стане на 2013 год, было апісана 27 родаў марскіх зорак, якія адносяцца да дадзенага сямейства<ref name="WoRMS">{{WoRMS|Сямейства|123127|{{v|11|8|2014}}|title=Astropectinidae Gray, 1840}}(англ.)&#x20;&#x20;(Праверана 11&#x20;жніўня&#x20;2014)</ref>: * ''[[Astromesites]]'' <small>Fisher, 1913</small> * ''[[Astropecten]]'' <small>Gray, 1840</small> * ''[[Astropectinides]]'' <small>Verrill, 1914</small> * ''[[Bathybiaster]]'' <small>Danielssen & Koren, 1883</small> * ''[[Betelgeusia]]'' <small>Blake & Reid, 1998</small> * ''[[Blakiaster]]'' <small>Perrier, 1881</small> * ''[[Bollonaster]]'' <small>McKnight, 1977</small> * ''[[Bunodaster]]'' <small>Verrill, 1909</small> * ''[[Craspidaster]]'' <small>Sladen, 1889</small> * ''[[Ctenophoraster]]'' <small>Fisher, 1906</small> * ''[[Ctenopleura]]'' <small>Fisher, 1913</small> * ''[[Dipsacaster]]'' <small>Alcock, 1893</small> * ''[[Dytaster]]'' <small>Sladen, 1889</small> * ''[[Koremaster]]'' <small>Fisher, 1913</small> * ''[[Leptychaster]]'' <small>E.A. Smith, 1876</small> * ''[[Lonchotaster]]'' <small>Sladen, 1889</small> * ''[[Macroptychaster]]'' <small>H.E.S. Clark, 1963</small> * ''[[Mimastrella]]'' <small>Fisher, 1916</small> * ''[[Patagiaster]]'' <small>Fisher, 1906</small> * ''[[Persephonaster]]'' <small>Wood-Mason & Alcock, 1891</small> * ''[[Plutonaster]]'' <small>Sladen, 1889</small> * ''[[Proserpinaster]]'' <small>Fell, 1963</small> * ''[[Psilaster]]'' <small>Sladen, 1885</small> * ''[[Tethyaster]]'' <small>Sladen, 1889</small> * ''[[Thrissacanthias]]'' <small>Fisher, 1910</small> * ''[[Tritonaster]]'' <small>Fisher, 1906</small> * ''[[Trophodiscus]]'' <small>Fisher, 1917</small> {{clr}} <gallery style="text-align:center;" mode="packed"> File:Astropecten aranciacus Sardegna09 28cm 5520.jpg|''[[Astropecten aranciacus]]'' File:Astropecten bispinosus Sardegna06 3284.jpg|''[[Astropecten bispinosus]]'' File:Astropecten irregularis pentacanthus Sardegna09 17cm 5962.jpg|''[[Astropecten irregularis]]'' File:Astropecten jonstoni Naxos08 1832 640x480 dpi90.jpg|''[[Astropecten jonstoni]]'' File:Astropecten platyacanthus Sardegna09 e cm09 5503.jpg|''[[Astropecten platyacanthus]]'' </gallery> {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Сямействы ігласкурых]] [[Катэгорыя:Марскія зоркі]] d32t27svnpeeyor3nxcdr7cj72030mx 0 347307 5152930 4782952 2026-06-09T14:55:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152930 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = | image descr= | regnum = Жывёлы | parent = Abrostola | rang = Від | latin = Abrostola tripartita | author = [[Hufnagel]], 1766 | wikispecies= }} [[Файл:Abrostola tripartita-l.jpg|thumb|upright=.7|Лічынка ''Abrostola tripartita'']] '''Abrostola tripartita''' — [[Матылі|матылёк]] з роду {{bt-bellat||Abrostola}} сямейства {{bt-bellat|Соўкі|Noctuidae|}}. == Апісанне == Жывуць у асноўным у [[Лес|лясах]], на [[Паляна (геаграфія)|палянах]] і [[луг]]ах<ref name="bioaltai">[http://www.bioaltai-sayan.ru/regnum/species_all_a.php?right=box-spec-a/abrostola.php&left=ago.php&species=abrostola_tripartita Abrostola tripartita (Hufnagel, 1766)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304190747/http://www.bioaltai-sayan.ru/regnum/species_all_a.php?right=box-spec-a%2Fabrostola.php&left=ago.php&species=abrostola_tripartita |date=4 сакавіка 2016 }}.</ref>. Гэты від матылькоў распаўсюджаны ў [[Еўропа|Еўропе]] (асабліва ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref name="ukmoths">[http://ukmoths.org.uk/show.php?bf=2450 Abrostola tripartita (Hufnagel, 1766)] {{Ref-en}}(англ.</ref>), [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]], [[Расія|Расіі]]. У Расіі найбольш распаўсюджаныя ў [[Алтайскі край|Алтайскім краі]], [[Рэспубліка Алтай|Рэспубліцы Алтай]], [[Тува|Рэспубліцы Тыва]], [[Краснадарскі край|Краснадарскім краі]], [[Бурація|Бураціі]]<ref name="bioaltai"/>. Прылятаюць на святло. За год звычайна нараджаецца не больш двух пакаленняў, актыўных з мая па верасень. Размах крылаў 27—30 мм.<ref name="ukmoths"/> [[Лічынкі]] сілкуюцца {{bt-bellat|Крапіва двухдомная{{!}}крапівой двухдомнай|Urtica dioica}}. Перажываюць зіму ў выглядзе [[Кукалка|кукалкі]]. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://sungaya.narod.ru/hete/noc/tripar.htm СЯМЕЙСТВА СОЎКІ, Соўкі, Phytometrinae, Plusiinae, Psaphidinae …] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Соўкі]] [[Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1766 годзе]] t8mpabrppxdld5psu9rmyts48n9it5e 0 347708 5153002 5105198 2026-06-09T22:24:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153002 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = BMW i3 | фота = 2018 BMW i3 facelift (1).jpg | сегмент = B | вытворца = [[BMW|Bayerische Motoren Werke AG]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2013|2022}} | папярэднік = | пераемнік = | платформа = | клас = | заводы = {{Сцягафікацыя|ФРГ}} | тып кузава = {{Тып кузава|Хэтчбэк|5|5}} | колавая база = 2570 | даўжыня = 3999 | шырыня = 1775 | вышыня = 1578 | маса = 1195—1315 кг | поўная маса = 1630 | каляіна пярэдняя = 1571 | каляіна задняя = 1576 | клірэнс = | грузападымальнасць = 425 кг | падобныя = | звязаныя = | аб'ём бака = 30 л | дызайнер = Рычард Кім | рухавік = электрычны, 168 к. с., 250 Нм, у версіі i3 Range Extender 2-х цыліндравы, 650 кубовы бензінавы рухавік | кпп = [[АКПП]] | вікісховішча = BMW i3 }} '''BMW i3''' — [[электрамабіль|электрычны]] і [[гібрыдны аўтамабіль|гібрыдны]] хэтчбек нямецкай маркі [[BMW]]. == Гісторыя == [[Выява:BMW i3 Concept IAA.jpg|thumb|left|Канцэпт-кар BMW i3. Франкфурцкі аўтасалон, 2011]] BMW i3 з’яўляецца часткай «Праекта i», для рэалізацыі якога створаны новы брэнд '''BMW i'''. [[Канцэпт-кар]] i3 быў прадстаўлены ў [[2011]] годзе на Франкфурцкім аўтасалоне<ref name=i3FMS2011>{{cite news|url=http://www.roadandtrack.com/auto-shows/frankfurt/bmw-i3-concept|title=BMW i3 Concept - 2011 Frankfurt Auto Show|work=[[Road & Track]]|author=Shaun Bailey|date=2011-09-13|accessdate=2011-10-02}}</ref>. Прататып BMW i3 быў прадэманстраваны спецыялістамі BMW у падчас [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|летніх Алімпійскіх гульняў 2012]] года ў [[Лондан]]е<ref name=MA0710>{{cite web|url=http://www.motorauthority.com/blog/1047387_first-major-outing-for-bmw-megacity-vehicle-at-2012-london-olympic-games|title=First Major Outing For BMW Megacity Vehicle At 2012 London Olympic Games|author=Viknesh Vijayenthiran|publisher=Motor Authority|date=2010-07-20|accessdate=2010-07-23|archiveurl=https://archive.today/20130129090126/http://www.motorauthority.com/blog/1047387_first-major-outing-for-bmw-megacity-vehicle-at-2012-london-olympic-games|archivedate=29 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Серыйная версія была прадстаўлена ў канцы чэрвеня 2013 адначасова ў трох гарадах — [[Нью-Ёрк]]у, [[Лондан]]е і [[Пекін]]е. BMW i3 запусцілі ў масавую вытворчасць у верасні [[2013]] годзе з пастаўкамі на некалькіх рынках свету пачынаючы з лістапада 2013 года<ref name=i3Production>{{cite web|url=http://green.autoblog.com/2013/09/18/bmw-i3-production-starts/|title=BMW i3 starts production in Germany using local wind power, US carbon fiber|author=Sebastian Blanco|publisher=[[Autoblog Green]]|date=2013-09-18|accessdate=2013-09-19|archive-date=20 верасня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130920160624/http://green.autoblog.com/2013/09/18/bmw-i3-production-starts/|url-status=dead}}</ref>. [[26 кастрычніка]] [[2017]] года на заводзе [[Лейпцыг]]у быў выраблены 100-тысячны BMW i3<ref name="bmwblog-2017-10-26">{{cite web |url=https://www.bmwblog.com/2017/10/26/100-000th-bmw-i3-rolled-off-assembly-line-leipzig-today/ |title=100,000th BMW i3 Rolled Off the Assembly Line in Leipzig Today |date=2017-10-26 |publisher=bmwblog.com |accessdate=2021-07-06 |language=en }}</ref>. [[15 кастрычніка]] [[2020]] года быў выраблены 200-тысячны аўтамабіль. Юбілейным стаў аўтамабіль у версіі ''i3S'' колеру ''Fluid Black Metallic'' з уточкамі ''BMW i Blue''<ref name="bmwblog-2020-10-16">{{cite web |url=https://www.bmwblog.com/2020/10/16/200000-bmw-i3-models/ |title=200,000th BMW i3 model rolls off the production line |date=2020-10-16 |publisher=bmwblog.com |accessdate=2021-07-06 |language=en }}</ref>. У [[2021]] годзе была скончана вытворчасць для рынка [[ЗША]]<ref>{{cite web |url=https://www.motor1.com/news/516627/bmw-i3-us-production-ending/ |title=BMW i3 Production For US Market Reportedly Ending Soon |date=2021-06-27 |publisher=motor1.com |accessdate=2022-06-30 |language=en |archive-date=30 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630155550/https://www.motor1.com/news/516627/bmw-i3-us-production-ending/ |url-status=dead }}</ref>. У ліпені [[2022]] года вытворчасць ''BMW i3'' на заводзе ў [[Лейпцыг]]у была завершана. Агулам за дзевяць гадоў было выраблена 250 000 асобнікаў<ref>{{cite web |url=https://www.motor1.com/news/595406/bmw-ends-i3-production-homerun-edition/ |title=BMW Ends i3 Production With i3s HomeRun Edition, 250,000 Units Sold |date=2022-06-30 |publisher=motor1.com |accessdate=2022-06-30 |language=en |archive-date=30 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630151938/https://www.motor1.com/news/595406/bmw-ends-i3-production-homerun-edition/ |url-status=dead }}</ref>. На рынку [[КНР]] вытворца паўторна выкарыстаў назву ''i3'' для электрычнай версіі [[BMW G28|3-й серыі]]. == Дызайн == i3 камплектуецца электрарухавіком магутнасцю 168 [[Конская сіла|к. с.]] і круцільным момантам 250 Нм, які перадае круцільны момант праз рэдуктар на заднія колы. Максімальная хуткасць аўтамабіля абмежаваная 150 км/г, ад 0 да 100 км/г аўтамабіль разганяецца за 7,2 секунды (7,9 ў версіі i3 RangeExtender). Сярэдні расход энергіі ў цыкле руху складае 12,9 кВт на 100 км. Сярэдні расход паліва ў версіі i3 RangeExtender на 100 км прабегу складае 0,6 літра. Аўтамабіль здольны праехаць прыкладна ад 130 да 160 км, з сістэмай «Eco Pro +» — каля 200 км (У такім рэжыме аўто выключае сістэму кандыцыяніравання і абмяжоўвае максімальную хуткасць на адзначцы 90 км/г.). У версіі i3 RangeExtender прысутнічае 2-х цыліндравы, 650 кубовый рухавік магутнасцю 34 к. с., які зараджае батарэі, тым самым павялічваючы запас ходу ў 300-340 км. прабегу. Пасажырская капсула аўтамабіля выраблена з [[вугляпластык]]у, а ў канструкцыі выкарыстаны лёгкія магніевыя сплавы. Вонкавыя панэлі выраблены з пластыка. i3 стаў першым серыйным аўтамабілем BMW з нулявым узроўнем выкідаў з электрычнай трансмісіяй. На еўрапейскім рынку яго кошт пачынаўся з €34&nbsp;950 ($46&nbsp;400)<ref name=i3Pricing>{{cite web|url=http://www.greencarcongress.com/2013/07/i3-20130722.html|title=US MSRP for BMW i3 EV will be $41,350, before incentives|publisher=[[Green Car Congress]]|date=2013-07-22|accessdate=2013-07-29}}</ref>. Кампанія [[BMW]] прапануе 4 варыянты афармлення салона — Atelier, Loft, Lodge і Suite. Памер колавых дыскаў — 155/70 R19. Багажнік аб'ёмам у 260 літраў можна павялічыць, склаўшы заднія сядзенні, і пры гэтым атрымаць 1100 літраў. == Бяспека == У [[2013]] годзе BMW i3 атрымаў чатыры зоркі ў тэсце [[Euro NCAP]]: {{Euro NCAP |аўтамабіль = BMW i3 |align = |год = 2013 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/bmw/i3/8863 |зоркі = 4 |дарослыя_балы = 31,0 |дарослыя_працэнт = 86 |дзеці_балы = 40 |дзеці_працэнт = 81 |пешаходы_балы = 20,8 |пешаходы_працэнт = 57 |асістэнты_балы = 5 |асістэнты_працэнт= 55 }} == Продажы == Продажы ў [[Беларусь|Беларусі]] пачаліся ў красавіку [[2018]] года<ref name="av.by-2018-04-19">{{cite web |url=https://av.by/news/index.php?event=View&news_id=42721 |title=В Беларуси официально начнут продавать электромобили. Первая «электричка» — BMW i3 |date=2018-04-19 |publisher=[[av.by]] |accessdate=2021-07-06 |language=ru |url-status=dead }}</ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Год ! [[Беларусь]] |- ! 2018 | 1<ref name="news.21.by-2019-01-15">{{cite web |url=https://news.21.by/other-news/2019/01/15/1702764.html |title=Итоги продаж новых авто в 2018 году. LADA Vesta опередила Volkswagen Polo, Geely рвется на подиум |date=2019-01-15 |publisher=news.21.by |accessdate=2021-07-06 |language=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210711095052/https://news.21.by/other-news/2019/01/15/1702764.html |archivedate=11 ліпеня 2021 |url-status=dead }}</ref> |- ! 2019 | 3<ref name="baa-2019">{{cite web |url = https://drive.google.com/file/d/1arnGe280j66ZT7o4C43b5uA0XywFd3x1/view |title = Общее количество новых автомобилей проданных в 2019 году (членами Автомобильной Ассоциации БАА) |date = 16-01-2020 |publisher = auto-baa.by |lang = ru |accessdate=2020-01-16}}</ref> |- ! 2020 | 4<ref name="av.by-2021-01-16">{{cite web |url = https://av.by/news/index.php?event=View&news_id=47193 |title = Год неплохой, но 140-й указ мешает. В БАА отчитались о продажах новых авто в 2020 году |date = 2021-01-16 |publisher = [[av.by]] |lang = ru |accessdate = 2021-01-16 |archive-date = 22 студзеня 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122000218/https://av.by/news/index.php?event=View&news_id=47193 |url-status = dead }}</ref> |- |} {{зноскі}} {{Сучасныя аўтамабілі BMW}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2010-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2020-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі BMW|i3]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Электрамабілі]] [[Катэгорыя:Гібрыдныя аўтамабілі]] c2slbolukhz5cuqm8n03n5q4vs5pg4a 0 348147 5153000 4394084 2026-06-09T21:56:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153000 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = BMW X5 (E70) | фота = BMW X5 (E70, Facelift) – Frontansicht, 1. Mai 2012, Wülfrath.jpg | сегмент = J | вытворца = [[BMW|Bayerische Motoren Werke AG]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2007|2013}} | папярэднік = [[BMW E53]] | пераемнік = [[BMW F15]] | заводы = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | тып кузава = {{Тып кузава|красовер|5|5}} | Колавая формула = 4×4 | колавая база = 2933 | даўжыня = 4854 | шырыня = 1933 | вышыня = 1766 | маса = | поўная маса = | каляіна пярэдняя = 1645 | каляіна задняя = 1650 | клірэнс = 212 | грузападымальнасць = | звязаныя = | падобныя = [[Mercedes-Benz M-Клас]], [[Lexus RX]], [[Cadillac SRX]] | аб'ём бака = | дызайнер = | вікісховішча = BMW X5 (E70) | рухавік = | кпп = 6-хутк. [[АКПП]]<br/>8-хутк. [[АКПП]] }} '''BMW Х5 E70''' — другое пакаленне [[Баварыя|баварскага]] [[Красовер (тып аўтамабіля)|красовера]] X5. Аўтамабіль быў прадстаўлены ў жніўні [[2006|2006 года]] на аўтасалоне ў Парыжы. Продаж стартаваў у лістападзе [[2006|2006 года]] ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Паўночнай Амерыцы]] і на пачатку [[2007|2007 года]] ў [[Еўропа|Еўропе]], якія скончыліся ў канцы 2013 . Як і папярэднік [[BMW X5 (E53)|E53]], другое пакаленне збіралася на заводзе ў ЗША. Аўтамабіль аснашчаўся разнастайнымі электроннымі сістэмамі. У базавае абсталяванне машыны ўваходзілі: * Сістэма поўнага прывада xDrive з пераменным круцільным момантам. * Сістэма дынамічнага кантролю ўстойлівасці DSC. * [[Антыблакіровачная сістэма]] ABS. * Сістэма дыферэнцыяльнага тармажэння ADB-X. * Сістэма аўтаматычнага кантролю ўстойлівасці ASC-X. * Сістэма кантролю ўстойлівасці пры праходжанні паваротаў CBC. * Сістэма дынамічнага кантролю за тармажэннем DBC. * Сістэма абмежаванні хуткасці спуску HDC. * 6 падушак бяспекі. == Бяспека == Аўтамабіль прайшоў тэст NHTSA ў 2013 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.safercar.gov/Vehicle+Shoppers/5-Star+Safety+Ratings/2011-Newer+Vehicles/Vehicle-Detail?vehicleId=7012 |title=Вынікі NHTSA тэста (2013){{ref-en}} |access-date=6 кастрычніка 2016 |archive-date=21 лютага 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221212656/http://www.safercar.gov/Vehicle+Shoppers/5-Star+Safety+Ratings/2011-Newer+Vehicles/Vehicle-Detail?vehicleId=7012 |url-status=dead }}</ref>: * Удар спераду па вадзіцелю: 3 з 5 зорак * Удар спераду па пасажыру: 3 з 5 зорак * Удар ускраем вадзіцелю: 5 з 5 зорак * Удар ускраем пасажыру: 5 з 5 зорак * Удар па бакавым стойкам: 5 з 5 зорак * Перакульванне: 17,4% == Рэстайлінг == У 2010 годзе мадэль была падвергнутая рэстайлінгу. Змены закранулі пярэднюю і заднюю святлатэхніку, пярэдні бампер і крылы. Атмасферныя маторы — 3 л. (3.0i) і 4,8 л (4.8i) замянілі на турбіраваныя аналагі — 3 л. (3.5i) і 4,4 л. (5.0i). Зменам не падвергнуўся толькі матор ад ''зараджанай'' версіі М 4,4 л. 6-ці ступеньчатая каробка перадач была заменена на 8-мі ступеньчатую. Больш таго, пры змене выхлапной сістэмы на Hamann, змяняецца блок (серыйны нумар f269h31) які знаходзіцца каля педалі. Блок таксама здымае абмежаванні аўтамабіля, г. зн. аўтамабіль зможа разагнацца да адзнакі ў 299 км/г. Гэтак жа заводам вытворцам быў усталяваны чып на блоку выхлапной сістэме які дае аўтамабілю дадатковыя 87 конскіх сіл. Дызельныя рухавікі памянялі магутнасць — 30d — 245 к. с., 40d — 306 к.с. === Рухавікі === {| class="prettytable" ! Мадэль ! 3.0 si ! 4.4 i ! 4.4 i (M) ! 4.8 i ! 3.0 d ! 3.0 sd |- align="center" | align="left" | Аб'ём, см³ | 2996 | 4395 | 4395 | 4799 | 2993 | 2993 |- align="center" | align="left" | Размяшчэнне цыліндраў | Р6 | V8 | V8 | V8 | Р6 | Р6 |- align="center" | align="left" | Максімальная магутнасць <br> кВт (к.с.) пры аб./хв | 200(272)/6650 | 298(407)/5500 | 408(555)/6000 | 261(355)/6300 | 173(235)/4000 | 210(286)/4400 |- align="center" | align="left" | Максімальны круцільны момант <br> Н·м пры аб./хв | 315/2750 | 600/1750-4500 | 680/1500-5650 | 475/3400-3800 | 520/2000-2750 | 580/1750-2250 |- align="center" | align="left" | Максімальная хуткасць, км/г | 225 | 240 | 250 (275 з пакетам M driver’s Package) | 240 | 210 | 235 |- align="center" | align="left" | Разгон 0—100 км/г, сек | 8.1 | 5.5 | 4.7 | 6.5 | 8.1 | 7.0 |- align="center" | align="left" | Расход паліва, л/100 км <br> у горадзе <br> за горадам <br> змяшаны цыкл | <br> 13.7 <br> 8.2 <br> 10.2 | <br> 17.5 <br> 9.6 <br> 12.5 | <br> 19.3 <br> 10.8 <br> 13.9 | <br> 16.9 <br> 9.2 <br> 12.0 | <br> 10.2<br> 6.9 <br> 8.1 | <br> 10.3 <br> 7.0 <br> 8.2 |- align="center" | align="left" | Выкід CO₂, г/км | 244 | 292 | 325 | 286 | 214 | 216 |} {{зноскі}} == Спасылкі == [http://www.bmw.by/by/en/newvehicles/x/x5/2010/showroom/index.html X5 на афіцыйным сайце BMW] {{Сучасныя аўтамабілі BMW}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2000-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2010-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі BMW|E70]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Поўнапрывадныя аўтамабілі]] 5ma4jz6cy3u207rxluqm2pl7zczuvm0 0 348170 5153001 5013420 2026-06-09T22:00:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153001 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = BMW E90/91/92/93 | фота = BMW E90 front 20090301.jpg | сегмент = D | вытворца = [[BMW|Bayerische Motoren Werke AG]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2005|2013}} | папярэднік = [[BMW E46]] | пераемнік = [[BMW F30|BMW F30/31]]<br />[[BMW 4|BMW F32/33]] | заводы = {{Сцягафікацыя|ФРГ}}<br/>{{Сцягафікацыя|Мексіка}}<br/>{{Сцягафікацыя|ПАР}}<br/>{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<br/>{{Сцягафікацыя|Кітай}}<br/>{{Сцягафікацыя|Расія}}<br/>{{Сцягафікацыя|Інданезія}}<br/>{{Сцягафікацыя|Індыя}} | тып кузава = {{Тып кузава|седан|4|5}} (Е90)<br/>{{Тып кузава|універсал|5|5}} (Е91)<br/>{{Тып кузава|купэ|2|4}} (Е92)<br/>{{Тып кузава|кабрыялет|2|4}} (Е93) | Колавая формула = 4×2<br/>4×4 | колавая база = 2760 | даўжыня = седан: 4520 мм <br /> універсал: 4520 мм <br /> купэ/кабрыялет/M3: 4580 мм | шырыня = седан/універсал: 1817 мм/1817 мм <br /> купэ/кабрыялет: 1785/1785 мм <br /> M3: 1780 мм | вышыня = седан: 1420 мм <br / >універсал: 1410 мм <br /> купэ/кабрыялет: 1370 мм <br /> M3: 1360 мм | маса = | поўная маса = | каляіна пярэдняя = | каляіна задняя = | клірэнс = | грузападымальнасць = | звязаныя = [[BMW M3]], [[BMW X3]] | аб'ём бака = 63 л | дызайнер = {{нп3|Ёджы Нагашыма||en|Joji Nagashima}} (седан)<ref name="BMW E90 Development">{{cite web|title=From the drawing board to the road|url=http://www.bmwgroup.com/e/0_0_www_bmwgroup_com/verantwortung/publikationen/sustainable_value_report_2005/_pdf/BMW_SVR_Product_Resp_Concrete.pdf|publisher=BMW Group|accessdate=2012-10-08}}</ref><br />Марк Мішэль Маркефка (Coupé, кабрыялет)<ref>{{cite web|title=The new BMW 3 Series Coupé: design sketch (06/2006)|url=https://www.press.bmwgroup.com/pressclub/p/pcgl/photoDetail.html?title=the-new-bmw-3-series-coupe-design-sketch-06-2006&docNo=P0029936|accessdate=11 March 2013}}</ref><br />Крыстафер Нордман (універсал) | вікісховішча = BMW E90 | рухавік = | кпп = }} '''BMW E90''' — аўтамабільная платформа, на якой пабудавана пятае пакаленне 3-й серыі [[BMW]]. == Гісторыя == Афіцыйна, серыйная вытворчасць Е90 пачалася ў 2005 годзе, змяніўшы папярэднюю мадэль [[BMW E46|E46]]. Універсал ([[BMW E91|E91]]), купэ ([[BMW E92|E92]]) і кабрыялет ([[BMW E93|E93]]) былі прадстаўлены ў канцы 2006 года. У [[2007]] стартавалі продажы ''BMW M3'' з кузавамі седан і купэ, а ў студзені [[2008]] з’явіўся M3 кабрыялет. <gallery widths="200" perrow="3"> Выява:BMW E90 rear 20090301.jpg|Седан BMW 3 (2005–2008), выгляд ззаду Выява:BMW 328i wagon.jpg|Універсал BMW 3er Touring (2005–2008) </gallery> Па параўнанні з папярэднікам ([[BMW E46|E46]]), E90 павялічыўся ў памерах — вырас у даўжыню на 8 см да 4,55 метра і ў шырыню на 3 см. Колавая база павялічылася на 3,5 см. Прыкметна змяніўся і дызайн BMW 3 серыі. Рухавікі: * бензінавыя: чатырохцыліндравыя аб'ёмам 2,0 л (115, 129 і 150 к.с.) і радныя шасціцыліндравыя аб'ёмам 2,5 л (218 к.с.) і 3,0 л (258 к.с.); * турбадызелі: 2,0 л (163 к.с.) і 3,0 л (231 к.с.). З усімі рухавікамі абсталёўваліся 6-ступеньчатыя механічная або аўтаматычная каробкі перадач. Меў прывад як на заднія колы так і поўны прывад ''xDrive''. Для седана BMW E90 былі даступныя эксклюзіўныя пакеты Lifestyle, Sport, Exclusive Edition і M Sport Package. Пасля мадэрнізацыі ў канцы [[2008]] года змяніліся люстэркі, бамперы, крышка багажніка, заднія ліхтары сталі L-падобнай формы. Усе рухавікі былі абсталяваныя непасрэдным упырскам паліва, а іх магутнасць была павялічана. <gallery widths="200" perrow="3"> Выява:BMW 3er (E90) Facelift 20090720 front.JPG|Седан BMW 3 (2008–2011) Выява:BMW 3er (E90) Facelift 20090720 rear.JPG|BMW 3 (2008–2011), выгляд ззаду Выява:BMW 325i Touring (E91, Facelift) – Heckansicht, 26. Dezember 2013, Düsseldorf.jpg|Універсал BMW 3 Touring (2008–2012) </gallery> == Мадэльны шэраг== === Седан (Sedan) === * Е90 (2005 — 2009) * Е90LCI (2009 — 2011) === Універсал (Touring) === * Е91 (2005 — 2009) * Е91LCI (2009 — 2012) Універсал мае ўзмоцненую ў параўнанні з седанам заднюю падвеску. Аб'ём багажніка пры складзеных задніх сядзеннях складае 1385 л. === Купэ (Coupe) === * Е92 (2006 — 2010) * Е92LCI (2010 — 2013) === Кабрыялет (Cabrio) === * Е93 (2007 — 2010) * Е93LCI (2010 — 2013) == Бяспека == Аўтамабіль прайшоў тэст Euro NCAP у 2005 годзе: {{Euro NCAP |аўтамабіль = BMW 320d |align = |год = 2005 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/bmw/3-series/15658 |зоркі = 5 |дарослыя_балы = 35 |дзеці_зоркі = 4 |дзеці_балы = 39 |пешаходы_зоркі = 1 |пешаходы_балы = 4 }} == Вытворчасць == Усяго за перыяд з сакавіка 2005 па снежань 2009 года было выраблена 2 147 247 аўтамабіляў. У тым ліку 1 341 739 седанаў, 412 723 універсалы, 245 777 купэ і 146 308 кабрыялетаў. == У спорце == === M3 GT2 === [[Выява:Farfus-24H-Le-Mans-2011.jpg|thumb|left|BMW M3 GT2. 24 гадзіны Ле-мана, 2011 год]] '''M3 GT2''' — мадыфікацыя гоначнага аўтамабіля для ўдзелу ў гонках серыі Ле-Ман. {{clear}} === M3 DTM === [[Выява:2013-03-05 Geneva Motor Show 8192.JPG|thumb|[[BMW M3 DTM]]. Жэнеўскі аўтасалон, 2013 год]] {{Асноўны артыкул|BMW M3 DTM}} У 2012 годзе BMW вярнулася ў чэмпіянат {{нп3|Deutsche Tourenwagen Masters|DTM|de|DTM}}<ref>{{cite web |url = https://motor.ru/news/bmwdtm-16-07-2011.htm |title = BMW представила машину для серии DTM |publisher = motor.ru |date = 2011-07-16 |access-date = 2023-11-10 |language = ru }}</ref>. Машыны гэтай гоначнай серыі не маюць агульнага з серыйнымі мадэлямі, а будуюцца на аснове прасторавага каркаса і толькі сілуэтам нагадваюць дарожныя аўтамабілі. Знешні выгляд прататыпаў 2012—2013 гадоў быў прыведзены да падабенства з купэ [[BMW M3|M3]] ''(E92)''. У 2012 годзе {{нп3|Бруна Спэнглер|Бруна Спэнглер|en|Bruno Spengler}} выйграў чэмпіёнскі тытул, а BMW атрымала перамогу ў заліку вытворцаў. У гонар перамогі выпусцілі спецыяльную абмежаваную серыю дарожных купэ M3 — ''BMW M3 DTM Champion Edition''. Зроблена 54 адзінкі<ref>[https://www.press.bmwgroup.com/global/article/detail/T0134757EN/bmw-m-celebrates-dtm-triumph-with-bmw-m3-dtm-champion-edition-model BMW M celebrates DTM triumph with BMW M3 DTM Champion Edition model] // press.bmwgroup.com {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.autobild.de/artikel/bmw-m3-dtm-championship-edition-3742030.html Das Sondermodell zum DTM-Sieg] // AutoBild {{ref-de}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/gzr/2013/16/bmw-3i-sierii-lomaiushchii-stierieotipy |загаловак = Разрушитель стереотипов |выданне = За рулём - Регион |тып = газета |год = 2013 |нумар = 16 (287) |старонкі = 28–31 }} {{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.bmwclub.by/forum/forum/55-e90919293/ Форум Беларускага клуба ўладальнікаў BMW E90/91/92/93]{{Недаступная спасылка}} {{Сучасныя аўтамабілі BMW}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2000-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2010-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі BMW|E90]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Заднепрывадныя аўтамабілі]] [[Катэгорыя:Поўнапрывадныя аўтамабілі]] j3q6k2llmy99zz2ful6w7tz314iwl57 0 351773 5153119 4703055 2026-06-10T10:37:50Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ +1 5153119 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = | Арыгінал імя = | Фота = | Подпіс = | Шырыня = 250px }} '''Джордж Уільям Крысп''' ({{lang-en|George William Crisp}}, 27 ліпеня 1882 — 25 мая 1974) — брытанскі [[акцёр]], [[рэжысёр]], [[прадзюсар]] і [[сцэнарыст]], уладальнік прэміі «[[Оскар]]» на лепшую мужчынскую ролю другога плана ў 1942 годзе. == Фільмаграфія == * 1914 — Над выступам * 1914 — Бітва падлог * 1915 — Нараджэнне нацыі * 1919 — [[Зламаныя парасткі]] * 1925 — [[Дон Ку, сын Зора]] * 1926 — Чорны пірат * 1929 — Апошняя справа Трэнта * 1932 — «[[Чырвоная пыл]]» — ''Гвідан'' * 1935 — Мяцеж на Баунті * 1937 — [[Жыццё Эміля Заля]] * 1938 — Джезебель * 1939 — [[Навальнічны перавал (фільм)|Навальнічны перавал]] == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}} {{DEFAULTSORT:Крысп Дональд}} 8gv4gfqo3vufwr4kr4lb6xxkh23vijf 5153121 5153119 2026-06-10T10:45:48Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5153121 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = | Арыгінал імя = | Фота = | Подпіс = | Шырыня = 250px }} '''Джордж Уільям Крысп''' ({{lang-en|George William Crisp}}, 27 ліпеня 1882 — 25 мая 1974) — брытанскі [[акцёр]], [[рэжысёр]], [[прадзюсар]] і [[сцэнарыст]], уладальнік прэміі «[[Оскар]]» на лепшую мужчынскую ролю другога плана ў 1942 годзе. == Фільмаграфія == * 1914 — Над выступам * 1914 — Бітва падлог * 1915 — Нараджэнне нацыі * 1919 — [[Зламаныя парасткі]] * 1925 — [[Дон Ку, сын Зора]] * 1926 — Чорны пірат * 1929 — Апошняя справа Трэнта * 1932 — «[[Чырвоны пыл]]» — ''Гвідан'' * 1935 — Мяцеж на Баунті * 1937 — [[Жыццё Эміля Заля]] * 1938 — Джезебель * 1939 — [[Навальнічны перавал (фільм)|Навальнічны перавал]] == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}} {{DEFAULTSORT:Крысп Дональд}} ry3unk113b38699ysobkj7zdaox8eoc 0 358113 5152970 5052676 2026-06-09T19:32:56Z Pabojnia 135280 /* Паходжанне і сям'я */ афармленне 5152970 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Марк Аўрэлій Кар |арыгінал імя = {{lang-la|Marcus Aurelius Carus}} |выява = Caro - dritto aureo.jpg |апісанне выявы = Партрэт Кара на пасмяротным {{нп3|аўрэўс|аўрэўсе|ru|Ауреус}} |шырыня = |пасада = [[Спіс рымскіх імператараў|Рымскі імператар]] |парадак = |перыяд кіравання = [[282]]—[[283]] |папярэднік = [[Проб]] |пераемнік = [[Марк Аўрэлій Карын|Карын]] і [[Нумерыян]] |дата нарадэжння = каля [[224]] года |месца нараджэння = [[Нарбонская Галія]] |дата смерці = ліпень/жнівень [[283]] года |месца смерці = [[Дзяржава Сасанідаў]] |пахаваны = |веравызнанне = [[Старажытнарымская рэлігія]] |бацька = |маці = |мужа = |дзеці = 1) [[Марк Аўрэлій Карын|Карын]]<br/>2) [[Нумерыян]]<br/>3) Паўліна }} '''Марк Аўрэ́лій Кар''' ({{lang-la|Marcus Aurelius Carus}}), больш вядомы ў рымскай гістарыяграфіі як '''Кар''' — [[Спіс рымскіх імператараў|рымскі імператар]], які кіраваў у [[282]]—[[283]] гадах. Кар паходзіў, па ўсёй бачнасці, з [[Нарбонская Галія|Нарбонскай Галіі]]. Падчас кіравання імператара [[Проб]]а ён займаў пасаду {{нп3|Прэфект прэторыя|прэфекта прэторыя|ru|Префект претория}}. У 282 годзе Кар быў абвешчаны імператарам войскамі [[Рэцыя|Рэцыі]] і [[Норык]]а. Ён разграміў [[Сарматы|сарматаў]] і [[Квады|квадаў]] на [[дунай]]скай мяжы, а потым здабыў перамогу над персамі ў [[Месапатамія|Месапатаміі]]. Аднак пасля ўзяцця персідскай сталіцы {{нп3|Ктэсіфон|Ктэсіфона|ru|Ктесифон}} і пераправы на процілеглы бераг [[Тыгр (рака)|Тыгра]] Кар сканаў у сваім намёце. Сыны Кара [[Марк Аўрэлій Карын|Карын]] і [[Нумерыян]] сталі яго наступнікамі{{sfn|Грант|1998}}. Кар насіў наступныя {{нп3|Рымскія пераможныя тытулы|пераможныя тытулы|ru|Римские победные титулы}}: «Персідскі Вялікі» і «Германскі Вялікі» з [[283]] года{{sfn|Грант|1998}}. == Біяграфія == === Паходжанне і сям'я === Будучы імператар Марк Аўрэлій Кар нарадзіўся каля [[223]] ці ў [[224]] годзе{{sfn|Грант|1998}}{{sfn|Canduci|2010|p=105}}{{sfn|Lendering|2002}}. Гэта дата засноўваецца на паведамленні [[Візантыя|візантыйскага]] гісторыка VI стагоддзя [[Іаан Малала|Іаана Малалы]], які згадвае ў сваёй «Хранаграфіі», што на момант смерці Кару было шэсцьдзясят гадоў<ref name="Малала">''Иоанн Малала''. Хронография. XII. 34.</ref>. Уільям Ледбетэр лічыць, што Кар нарадзіўся каля 230 года{{sfn|Leadbetter|2001}}. Дакладна невядомае пра радзіму і паходжанне Кара. У «{{нп3|Аўтары жыццяпісаў Аўгустаў|Гісторыі Аўгустаў|ru|Авторы жизнеописаний Августов}}» аўтар біяграфіі Кара робіць адразу некалькі здагадак наконт гэтага пытання: <blockquote>''«Анезім, які вельмі старанна склаў жыццяпіс Проба, настойвае на тым, што Кар і нарадзіўся, і выхоўваўся ў Рыме, але што яго бацькі былі [[Ілірыя|ілірыйцамі]]. Фабій жа Цэрыліян, які з вялікім уменнем выказаў гісторыю часу Кара, Карына і Нумерыяна, сцвярджае, што ён нарадзіўся не ў Рыме, а ў Ілірыцы і што яго бацькі былі не панонцами, а [[Карфаген|пунійцамі]]. Помніцца, у нейкім дзённіку я чытаў, што Кар быў медыяланцем, але быў запісаны на дошцы курыі горада [[Аквілея|Аквілеі]]{{sfn|Флавий Вописк Сиракузянин|loc=IV. 2—4}}».''</blockquote> [[Файл:REmpire-04 Gallia Narbonensis.png|250px|right|thumb|Правінцыя Нарбонская Галія каля 120 года.]] Сучасныя гісторыкі, абапіраючыся на лацінскія ([[Секст Аўрэлій Віктар|Аўрэлій Віктар]]{{sfn|Аврелий Виктор|loc=XXXVIII. 4}}, {{нп3|Флавій Еўтропій|Еўтропій|ru|Флавий Евтропий}}<ref>''Евтропий''. Бревиарий от основания Города. IX. 12. 1.</ref>, [[Іеранім Стрыдонскі]]<ref>''Иероним Стридонский''. Хроника. 284.</ref>, {{нп3|Сідоній Апалінарый|Сідоній Апалінарый|ru|Сидоний Аполлинарий}}<ref>''Сидоний Аполлинарий''. Стихи. XXIII. 88.</ref>) і грэчаскія ([[Іаан Занара]]{{sfn|Иоанн Зонара|loc=XII. 30}}) крыніцы, мяркуюць, што Кар паходзіў з [[Нарбонская Галія|Нарбонскай Галіі]] ці яе сталіцы [[Нарбона|Нарбоны]]{{sfn|M. Aurelius|name=PLRE}}. Тым самым ён перапыніў шэраг імператараў, якія паходзілі з Ілірыка. Аднак некаторыя навукоўцы, такія як Пат Сазерн, лічаць яго выхадцам з [[Далмацыя (рымская правінцыя)|далмацыйскага]] горада Нарона{{sfn|Southern|2001|p=132}}. Засноўваючыся на тым, што сын Кара Нумерыян меў {{нп3|Рымскія імёны|номен|ru|Римские имена}} «Нумерый», даследчыкі рэканструююць імя, дадзенае Кару пры нараджэнні, як Марк Нумерый Кар{{sfn|Leadbetter|2001}} або Марк Аўрэлій Нумерый Кар{{sfn|M. Aurelius|name=PLRE}}{{sfn|Грант|1998}}. У Кара было два сыны: [[Марк Аўрэлій Карын]] і [[Нумерыян|Марк Аўрэлій Нумерый Нумерыян]]. Апроч таго, у яго была дачка Паўліна, а таксама ўнук {{нп3|Нігрыніян|Нігрыніян|ru|Нигриниан}} (сын або Карына, або Паўліны), які сканаў неўзабаве пасля смерці свайго дзеда{{sfn|Southern|2001|p=132}}. Вядома таксама, што Кар быў [[Сенат (Старажытны Рым)|сенатарам]] і да ўступу на прастол займаў розныя вайсковыя і грамадзянскія пасады{{sfn|Флавий Вописк Сиракузянин|loc=V. 1—4}}. Ён знаходзіўся на пасту [[праконсул]]а [[Кілікія|Кілікіі]] ў невядомым годзе{{sfn|Флавий Вописк Сиракузянин|loc=IV. 6}}. Апроч таго, «Гісторыя Аўгустаў» улучае яго ў спіс палкаводцаў, якіх навучаў вайсковай справе сам імператар Проб{{sfn|Флавий Вописк Сиракузянин|loc=Проб. XXII. 3}}. === Узыходжанне на прастол === Пасля ўзыходжання на прастол [[Проб]] прызначыў Кара на пасаду прэфекта прэтарыянскай гвардыі, што сведчыць пра яго давер да яго{{sfn|Leadbetter|2001}}. Аднак у кіраванне Проба Кар так і не дасягнуў консульства, хоць звычайна прэфекты прэторыя, такія як, прыкладам, Луцый Петроній Таўр Валузіян пры [[Галіен]]е і {{нп3|Юлій Плацыдзіян|Юлій Плацыдзіян|ru|Юлий Плацидиан}} пры Аўрэліяне, пасля прэфектуры праз некаторы час найчасцей рабіліся консуламі{{sfn|Southern|2001|p=132}}. Пра тое, як Кар быў абвешчаны імператарам, крыніцы расказваюць па-рознаму. Згодна адным крыніцам, гэта падзея адбылася яшчэ пры жыцці Проба, а па іншых — пасля яго забойства. У канцы 282 года, калі Проб знаходзіўся ў [[Сірмій|Сірміі]], рэцыйскія і норыкскія легіёны паўсталі, абвясціўшы імператарам прэфекта прэторыя Кара, які рыхтаваў армію для запланаванага Пробам паходу супраць Персіі{{sfn|Southern|2001|p=132}}. Згодна грэчаскай традыцыі, пададзенай Іаанам Занарам і {{нп3|Іаан Антыяхійскі, гісторык|Іаанам Антыяхійскім|ru|Иоанн Антиохийский (историк)}}, Кар пазнаў, што мясцовыя войскі хочуць абвясціць яго імператарам супраць яго ўласнай волі, і звярнуўся за саветам і з просьбай адхіліць яго ад камандавання да Проба{{sfn|Leadbetter|2001}}. Проб жа паслаў супраць мяцежнікаў армію, якая перайшла да Кара, а сам імператар быў забіты сваім целаахоўнікам{{sfn|Leadbetter|2001}}. [[Файл:Antoninianus of Carus.jpg|thumb|230px|{{нп3|Антанініян|Антанініян|ru|Антониниан}} з партрэтам Кара.]] Згодна значна больш шматлікай лацінскай традыцыі, Кар нічога Пробу не паведамляў, а быў сам завадатарам паўстання{{sfn|Leadbetter|2001}}. Далейшыя падзеі, што апісваюцца лацінскімі крыніцамі, у цэлым супадаюць з версіяй, выкладзенай у грэчаскіх працах. Таму запэўненні «[[Аўтары жыццяпісаў Аўгустаў|Гісторыі Аўгустаў]]» пра недатычнасць Кара да паўстання супраць Проба не выклікаюць даверы, бо менавіта Кар атрымаў найбольшую выгаду ад салдацкага мяцяжу{{sfn|Gibbon|1930}}. Калі Кар пазнаў пра гібель Проба, ён паведаміў сенату, што па волі арміі ён стаў імператарам{{sfn|Southern|2001|p=132}}. Ён не папытаў у сенатараў нават фармальнай ухвалы, пренебрегнув тым самым традыцыямі{{sfn|Southern|2001|p=132}}. Гэта сведчыла пра тое, што ўлада рымскіх імператараў, якая датуль прыкрывалася рэспубліканскімі звычаямі, набывае адкрыты [[Аўтарытарызм|аўтарытарны]] характар{{sfn|Грант|1998}}. === Кіраванне === Пасля абвяшчэння імператарам Кар, па ўсёй бачнасці, астатнюю частку года займаў пасаду консула замест Проба{{sfn|Leadbetter|2001}}. Апроч таго, ён зрабіў усё магчымае для заснавання сваёй уласнай дынастыі. У адрозненне ад многіх яго папярэднікаў, Кар меў двух сталых сыноў, якія маглі дапамагаць кіраваць [[Рымская імперыя|Рымскай імперыяй]], што палегчыла заданне. Спачатку старэйшаму Карыну, а потым і малодшаму Нумерыяну ён прысвоіў тытулы «шляхетных [[Цэзар (тытул)|цэзараў]]» ({{lang-la|nobilissimus Caesar}}) і «правадыроў моладзі» ({{lang-la|princeps iuventutis}}){{sfn|Southern|2001|p=132}}{{sfn|Leadbetter|2001}}. Апроч таго, у наступным годзе Карын стаў консулам разам са сваім бацькам і быў падвышаны да звання [[Аўгуст (тытул)|аўгуста]] (то бок стаў раўнапраўным суправіцелем Кара), а Нумерыяна жанілі з дачкой новага прэфекта прэторыя Арыя Апра{{sfn|Leadbetter|2001}}. У перыяд свайго кароткага знаходжання на пасту імператара Кар таксама працягнуў палітыку ўмацавання моцы рымскай арміі, пачатую яшчэ пры [[Клаўдзій II|Клаўдзіі II Гоцкім]] і [[Аўрэліян]]е{{sfn|Leadbetter|2001}}. На загад Кара былі жорстка пакараны забойцы яго папярэдніка<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Кар, Гай-Марк-Аврелий}}</ref>. Першым важным заданнем кіраванні Кара было спыніць уварванне ў [[Панонія|Панонію]] сарматаў і квадаў, якія ўяўлялі сабою пагрозу [[Фракія|Фракіі]] і Італіі і пераправіліся праз Дунай. Мусібыць, не заходзячы ў Рым, Кар адразу скіраваўся ў гэту правінцыю і нанёс дзякуючы майстэрскім вайсковым дзеянням гэтым плямёнам знішчальную паразу, знішчыўшы каля шаснаццаці тысяч варожых ваяроў і ўзяўшы ў палон яшчэ дваццаць тысяч душ абодвух палоў{{sfn|Флавий Вописк Сиракузянин|loc=Кар, Карин и Нумериан. IX. 4}}{{sfn|Leadbetter|2001}}. Гэтыя палонныя намаляваны на манетах, выпушчаных ужо ў кіраванне Нумерыяна, дзе імператар пададзены на калясніцы разам са сваім бацькам. На ёй ёсць надпіс «TRIVNFV(s) QVADOR(um)» ({{lang-be|Трыумф над квадамі}}){{sfn|Грант|1998}}. Разгром сарматаў і квадаў адбыўся, па ўсёй бачнасці, яшчэ ў канцы 282 года{{sfn|Грант|1998}}. У гонар гэтай перамогі Кар і яго сыны ганараваліся {{нп3|Рымскія пераможныя тытулы|пераможнага тытула|ru|Римские победные титулы}} «Германскі Вялікі»{{sfn|Leadbetter|2001}}. ==== Персідскі паход ==== Пасля разгрому сарматаў і квадаў Кар разам з Нумерыянам прайшоў праз [[Фракія|Фракію]] і малаазіяцкія правінцыі і прыбыў да рымска-персідскай мяжы{{sfn|Gibbon|1930}}. {{нп3|Горад Кізік|Кізікскі|ru|Кизик (город)}} манетны двор адзначыў з'яўленне Кара і Нумерыяна на Усходзе кляпаннем манет з надпісам ''«adventus»''{{sfn|Грант|1998}}. Карына імператар пакінуў сачыць за парадкам у заходніх правінцыях, асабліва ў [[Рымская Галія|Галіі]]. Па паведамленні Флавія Вопіска Сіракузяніна, Кар зваў сябе няшчасным па прычыне таго, што ён адправіў кіраваць Галіяй ад свайго імя Карына і хацеў пазбавіць яго звання цэзара{{sfn|Флавий Вописк Сиракузянин|loc=Кар, Карин и Нумериан. VII. 2—3}}. Кар абвясціў, што галоўнай мэтай яго кіравання з'яўляецца знішчэнне [[Дзяржава Сасанідаў|Сасанідскай дзяржавы]] і вяртанне пад уладу рымлянаў Месапатаміі{{sfn|Грант|1998}}. Персідскі паход быў запланаваны яшчэ пры [[Аўрэліян]]е, але ён не паспеў яго ажыццявіць, таму што быў забіты па дарозе на Усход. У [[Проб]]а таксама было жаданне вярнуць страчаныя землі, але ён таксама не паспеў ажыццявіць задуму ў жыццё. Толькі Кару ўдалося рэалізаваць кампанію супраць персаў. Заданне палягчалі ўнутраныя хваляванні ў персідскай дзяржаве, у кіраванне [[Бахрам II|Бахрама II]]{{sfn|Gibbon|1930}}. Супраць яго паўстаў яго ўласны брат Гормізд, які спрабаваў стварыць незалежную дзяржаву ва ўсходняй частцы [[Дзяржава Сасанідаў|Сасанідскага Ірана]]{{sfn|Southern|2001|p=241}}. [[Файл:Divus Carus Antoninianus 284 2170395.jpg|thumb|260px|Пасмяротны антанініян з партрэтам Кара.]] Пазнаўшы пра задумы рымлянаў, устрывожаныя персы вырашылі затрымаць іх працяглымі перамовамі{{sfn|Gibbon|1930}}. З гэтым падзеяй злучаюць адзін аповед. Персідскія паслы прыбылі ў рымскі лагер на заходзе, у той час, калі рымскае войска вячэрала. Персы выказалі жаданне папрысутнічаць на вячэры рымскага імператара. Яны ўбачылі Кара, апранутага як усе салдаты, які сядзеў на траве. Імператар вячэраў сёрбавам з тоўчанага гароху з кавалкамі старой салёнай свініны. Толькі ляжалы каля яго пурпурны плашч паказваў на яго высокае становішча. Пры выглядзе паслоў Кар нават не паварушыўся. Імператар падклікаў персаў да сябе і сказаў, што калі іх цар не задаволіць усе яго вымогі, то тады персідскія пашы і палі стануць больш голымі, чым яго галава. У пацверджанне гэтага імператар агаліў сваю лысую галаву. Потым Кар дадаў, што калі паслы галодныя, то яны могуць павячэраць разам з ім, а калі не, то каб яны неадкладна пакінулі межы рымскага лагера і вярталіся да свайго цара{{sfn|Gibbon|1930}}. Кампанія супраць персаў мела вялікі поспех. Паводле згадвання гала-рымскага пісьменніка V стагоддзя [[Сідоній Апалінарый|Сідонія Апалінарыя]], рымская армія пад камандаваннем Кара і Нумерыяана ўварвалася ў Персію праз [[Арменія|Арменію]]<ref>''Сидоний Аполлинарий''. Стихи. XXIII. 91—96.</ref>. Потым Кар рушыў уздоўж плыні месапатамскай ракі [[Тыгр (рака)|Тыгр]], не сустракаючы на сваім шляху ніякага супраціву, бо адцягнены ўнутранымі хваляваннямі персідскі цар Бахрам II не меў магчымасці звярнуць усе свае сілы на барацьбу з рымлянамі{{sfn|Leadbetter|2001}}. Імператар дасягнуў сталіцы персідскай дзяржавы [[Ктэсіфон]]а, які захапіў, а потым пераправіўся на процілеглы бераг Тыгра і заняў яшчэ адзін буйны месапатамскі горад {{нп3|Селеўкія|Селеўкію|ru|Селевкия}}{{sfn|Leadbetter|2001}}. Пасля гэтага Кар і яго сыны атрымалі пераможны тытул «Персідскі Вялікі»{{sfn|Leadbetter|2001}}. Гэтыя дасягненні ў некаторай ступені кампенсавалі паразы рымлянаў мінулых гадоў. Потым імператар вырашыў развіць поспех і працягнуць кампанію, пракраўшыся ўглыб персідскай тэрыторыі{{sfn|Грант|1998}}. Па ўсёй бачнасці, {{нп3|прэфект прэторыя|прэфект прэторыя|ru|Префект преторыя}} Арый Апр падтрымаў гэту задуму{{sfn|Грант|1998}}. === Смерць === [[Файл:Carus1.jpg|thumb|250px|Антанініян з партрэтам Кара.]] У самы разгар персідскага паходу Кар сканаў пад канец ліпеня ці напачатку жніўня 283 года ў сваім намёце пры так да канца і нявысветленых акалічнасцях{{sfn|Leadbetter|2001}}. Старажытныя крыніцы сцвярджаюць, што памёр ад хваробы{{sfn|Флавий Вописк Сиракузянин|loc=Кар, Карин и Нумериан. VIII. 1}} ці быў забіты [[маланка]]й у знак боскай адплаты, бо яму было дадзена прадказанне, што перамога будзе спадарожнічаць яму толькі да Ктэсіфона, а ён працягнуў рух далей<ref>''Фест''. Бревиарий деяний римского народа. 24.</ref>{{sfn|Аврелий Виктор|loc=XXXVIII. 4}}. У «[[Аўтары жыццяпісаў Аўгустаў|Гісторыі Аўгустаў]]» прыводзіцца ліст нейкага Юлія Кальпурнія, які займаў пры Кары пасаду сакратара, які расказвае пра смерць імператара: <blockquote>''«Калі наш гасудар Кар, сапраўды дарагі<ref>Гульня слоў: carus у перакладзе з [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] азначае дарагі.</ref>, быў хворы і ляжаў у намёце, раптам устала бура з такой віхурай, што ўсё пацямнела і людзі не пазнавалі адзін аднаго; потым, калі ўсё было ахоплена бесперапынным дрыгаценнем ад бляску маланак і ўдараў грому і ўсё неба, здавалася, палала, мы перасталі разумець, што адбываецца. Раптам прагучаў крык, што імператар памёр, а потым — асабліва моцны ўдар грому, які зрынуў усіх у жах. У дадатак спальнікі гасудара, ахопленыя смуткам з нагоды яго смерці, запалілі намёт. З прычыны гэтага раптам пашырыўся слых, быццам ён загінуў ад маланкі, тады як, наколькі мы можам ведаць, усталявана, што ён памёр ад хваробы{{sfn|Флавий Вописк Сиракузянин|loc=Кар, Карин и Нумериан. VIII. 5—7}}».'' </blockquote> Некаторыя сучасныя рэканструкцыі тых падзей мяркуюць, што Кар быў забіты пры спрыянні прэфекта прэторыя Арыя Апра{{sfn|Southern|2001|p=133}}. На думку Уільяма Ледбетэра, хвароба з'яўляецца найболей праўдападобным тлумачэннем скону імператара{{sfn|Leadbetter|2001}}. Ён лічыць, што неверагодна, быццам імператар, які атрымаў буйную перамогу, быў забіты прма ў лагеры. Апроч таго, яго сын [[Нумерыян]] бесперашкодна заняў прастол, не сустрэўшы апазіцыі. Іншая версія заснавана на аповедзе [[Іаан Малала|Іаана Малалы]], паводле якога Кар быў забіты ў кампаніі супраць [[Гуны|гунаў]] пасля персідскага паходу<ref name="Малала" />, з ім згодзен і Іаан Занара{{sfn|Иоанн Зонара|loc=XII. 30}}. Пасля смерці Кар быў абагаўлёны<ref>''Олимпий Немезиан''. Об охоте. 64.</ref>. === Вынікі кіравання === Кіраванне Кара доўжылася трохі менш года (па паведамленні {{нп3|Хранограф 354 года|Хранографа 354 года|ru|Хронограф 354 года}} — 10 месяцаў і 5 дзён<ref>''Хронограф 354 года''. Часть 16.</ref>). Яго перамога на Усходзе была важная як з палітычнага пункту погляду, бо яна дазволіла [[Дыяклетыян]]у скласці мірнае пагадненне ў 288 годзе, умовы якога невядомыя, так і з культурнага пункту погляду. Афрыканскі паэт {{нп3|Марк Аўрэлій Алімпій Немезіян|Алімпій Немезіян|en|Nemesianus}} прысвяціў некаторую частку свайго твора «Кінегетыка» («Пра паляванне») святкаванню перамогі Кара і Нумерыяна і нават расказваў пра трыумфальнае вяртанне імператараў у Рым, якое так і не адбылося<ref>''Олимпий Немезиан''. Об охоте. 63 и далее.</ref>. Гэта перамога знайшла вялікі водгук у V стагоддзі, калі паэт і пісьменнік [[Сідоній Апалінарый]] звяртаўся да Кансенцыя Нарбонскага, напамінаючы яму пра перамогі сваіх суграмадзян<ref>''Сидоний Аполлинарий''. Стихи. XXIII. 88—96.</ref>, і {{нп3|Сінезій Кірэнскі|Сінезій Кірэнскі|ru|Синезий Киренский}} памянуў Кара ў сваёй працы «Пра царства»<ref>''Синезий Киренский''. О царстве. 18.</ref>. «Гісторыя Аўгустаў» характарызуе Кара як ''«чалавека, так бы мовіць, сярэдняй вартасці, якой варта хутчэй аднесці да добрых, чым да благіх гасудароў»''{{sfn|Флавий Вописк Сиракузянин|loc=Кар, Карин и Нумериан. III. 8}}, а ў іншым месцы заве ўжо ''«добрым гасударом»''{{sfn|Флавий Вописк Сиракузянин|loc=Кар, Карин и Нумериан. IX. 4}}. == У мастацтве == * Нямецкі паэт і драматург [[Аўгуст фон Платэн]] (1796—1835) прысвяціў Кару баладу «Смерць Кара» (1830)<ref>{{cite web |author = Platen, August von. |url = http://www.zeno.org/Literatur/M/Platen,+August+von/Gedichte/Gedichte+%28Ausgabe+1834%29/Balladen/Der+Tod+des+Carus |title = Der Tod des Carus |publisher = Zeno.org |accessdate = 2012-12-28 |lang = de |archiveurl = https://www.webcitation.org/6DDdxtIvu?url=http://www.zeno.org/Literatur/M/Platen,+August+von/Gedichte/Gedichte+(Ausgabe+1834)/Balladen/Der+Tod+des+Carus |archivedate = 27 снежня 2012 |url-status = live }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * {{кніга |аўтар = Аврелий Виктор. |частка = Кар, Карин и Нумериан |загаловак = О цезарях |спасылка = http://www.ancientrome.ru/antlitr/aur-vict/caesar-f.htm |месца = |год = |ref = Аврелий Виктор }} * {{кніга |аўтар = Флавий Вописк Сиракузянин. |частка = История Августов |загаловак = Кар, Карин и Нумериан |спасылка = http://ancientrome.ru/antlitr/sha/sirkkn.htm |месца = |год = |ref = Флавий Вописк Сиракузянин }} * {{кніга |аўтар = Иоанн Зонара. |частка = Сокращение истории |загаловак = От Александра Севера до Диоклетиана |спасылка = http://www.ancientsites.com/aw/Post/1049415 |месца = |год = |ref = Иоанн Зонара |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080521191250/http://www.ancientsites.com/aw/Post/1049415 |archivedate = 21 мая 2008 }} === Даследаванні === * {{кніга|аўтар=Gibbon, Edward.|загаловак=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire. Volume 2. Chapter 12|спасылка=http://oll.libertyfund.org/?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=1366&chapter=90141&layout=html&Itemid=27|месца=N. Y.|выдавецтва= Fred de Fau and Co|год=1930|allpages=|ref=Gibbon}} * {{h|M. Aurelius||{{PLRE|M. Aurelius (? Numerius) Carus|1|183}} }} * {{кніга|аўтар=Mazzarino, Santo.|загаловак=Antico, tardoantico ed era costantiniana|спасылка=|месца=|выдавецтва=Edizioni Dedalo|год=1980|allpages=|isbn=|ref=Mazzarino}} * {{кніга|аўтар=Грант, М.|загаловак=Римские императоры. Кар|спасылка=http://ancientrome.ru/imp/car1.htm|месца={{М.}}|выдавецтва=ТЕРРА — Книжный клуб|год=1998|allpages=|ref=Грант}} * {{h|Leadbetter|2001|{{cite web |author = Leadbetter, William. |url = http://www.roman-emperors.org/carus.htm |title = Carus (282—283 A.D.) |publisher = An Online Encyclopedia of Roman Emperors |accessdate = 2012-12-28 |lang = en |ref = Leadbetter |archiveurl = https://www.webcitation.org/6DDdyfahQ?url=http://www.roman-emperors.org/carus.htm |archivedate = 27 снежня 2012 |url-status = live }}}} * {{кніга|аўтар=Southern, Pat.|загаловак=The Roman Empire from Severus to Constantine|спасылка=|месца={{L.}}, {{N. Y.}}|выдавецтва=Routledge|год=2001|allpages=|isbn=|ref=Southern}} * {{кніга|аўтар=Canduci, Alexander.|загаловак=Triumph & Tragedy: The Rise and Fall of Rome’s Immortal Emperors|спасылка=|месца=|выдавецтва=Pier 9|год=2010|allpages=|ref=Canduci}} == Спасылкі == * {{h|Lendering|2002|{{cite web |author = Lendering, Jona. |url = http://www.livius.org/cao-caz/carus/carus.html |title = Carus |date = 2002 |accessdate = 2012-12-28 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/6DDdx1fAA?url=http://www.livius.org/cao-caz/carus/carus.html |archivedate = 27 снежня 2012 |url-status = dead }}}} * {{cite web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/carus/i.html|title=Монеты Кара|lang=en|accessdate=2012-12-25}} {{Рымскія імператары}} {{Рымскія консулы 269—305 гадоў}} {{Добры артыкул|Асоба}} [[Катэгорыя:Салдацкія імператары]] [[Катэгорыя:Рымскія консулы III стагоддзя]] fcbwpxx22dzrqmo7ro0s5vqpv7skp0p 0 358920 5152976 4833824 2026-06-09T19:37:27Z Pabojnia 135280 /* Паходжанне і прызначэнне цэзарам */ афармленне 5152976 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Флавій Валерый Север | арыгінал імя = {{lang-la|Flavius Valerius Severus}} | выява = Follis-Flavius Valerius Severus-trier RIC 650a (cropped).jpg | апісанне выявы = Партрэт Флавія Севера на {{нп3|фоліс|фолісе|ru|Фоллис}} | шырыня = 230px | пасада = [[Цэзар (тытул)|Цэзар]] [[305]]—[[306]] годы |суправіцель1 = [[Канстанцый I Хлор]] |суправіцель2 = [[Галерый]] |суправіцель3 = [[Максімін Даза]] | папярэднік = [[Канстанцый I Хлор]] | пераемнік = [[Канстанцін I Вялікі]] | пасада_2 = [[Аўгуст (тытул)|Аўгуст]] [[306]]—[[307]] гады | папярэднік_2 = [[Канстанцый I Хлор]] | пераемнік_2 = [[Максенцый]] (узурпатар) |суправіцель1_2 = [[Галерый]] |суправіцель2_2 = [[Канстанцін I Вялікі]] |суправіцель3_2 = [[Максімін Даза]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | веравызнанне = [[Старажытнарымская рэлігія]] | дзеці = {{нп3|Флавій Северыян|Флавій Северыян|ru|Флавий Севериан}} }} '''Фла́вій Вале́рый Севе́р''' ({{lang-la|Flavius Valerius Severus}}), часам таксама званы ў рымскай гістарыяграфіі як '''Север II''', — рымскі імператар як [[Цэзар (тытул)|цэзар]] у 305—306 гадах, як [[Аўгуст (тытул)|аўгуст]] у 306—307 гадах. Флавій Север насіў наступныя тытулы: [[Цэзар (тытул)|цэзар]] — з 1 мая 305 года, [[Аўгуст (тытул)|аўгуст]] — з 25 ліпеня 306 года. Уладу [[Народны трыбун|трыбуна]] атрымаў з 1 мая 305 года{{sfn|Грант|1998}}. == Паходжанне і прызначэнне цэзарам == Радзімай будучага імператара Флавія Валерыя Севера была [[Ілірыя]]{{sfn|DiMaio|1998}}<ref>''Аврелий Виктор''. О цезарях. XL. 1.</ref>. Вядома, што ён быў нешляхетнага паходжання{{sfn|DiMaio|1998}}. Север быў прыяцелем імператара [[Галерый|Галерыя]]<ref name="аноним">''Аноним Валезия''. IV. 9.</ref>. Да прыходу да ўлады ён служыў у арміі, па ўсёй бачнасці, на камандных пасадах{{sfn|DiMaio|1998}}. Калі 1 мая 305 года заснавальнікі {{нп3|Тэтрархія|тэтрархіі|ru|Тетрархия}} імператары [[Дыяклетыян]] і [[Максіміян]] адракліся ад прастола, Галерый і [[Канстанцый I Хлор]] сталі заміж іх новымі аўгустамі{{sfn|DiMaio|1998}}. Як расказвае {{нп3|Лактанцый|Лактанцый|ru|Лактанций}}, у [[Нікамедыя|Нікамедыі]] Галерый прапанаваў Дыяклетыяну прызначыць новымі цэзарамі Севера і свайго пляменніка [[Максімін Даза|Максіміна Дазу]]. Тот пагадзіўся, хоць разумеў, што гэтыя людзі не падыходзяць для кіравання дзяржавы. Тады Галерый адправіў Севера да Максіміяна ў [[Мілан|Медыялан]], каб той абвясціў яго цэзарам<ref>''Лактанций''. О смерти гонителей. XVIII. 12.</ref>. На наступны дзень Дыяклетыян сабраў салдат і абвясціў, што адмаўляецца ад імператарскай улады. Усе яны не сумняваліся, што ён абвесціць цэзарам сына Канстанцыя [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна]]. Аднак раптам Дыяклетыян кажа, што цэзарамі стануць Север і Максімін. Легіянеры падумалі, што Канстанцін змяніў імя, аднак Галерый вывеў замест яго на ўсеагульны агляд Максіміна<ref>''Лактанций''. О смерти гонителей. XIX. 3—4.</ref>. Север прыняў імёны Флавія (стаў, такім чынам, лічыцца прыёмным сынам Канстанцыя) і Валерыя (як прыёмны член дынастыі Дыяклетыяна){{sfn|Грант|1998}}. Да яго ўладанняў адышлі Італія і [[Афрыка (рымская правінцыя)|Афрыка]]{{sfn|Грант|1998}}. Апроч таго, пад кантроль Севера перайшла яшчэ і [[Панонія]], якая да гэтага адносілася да ўладанняў Галерыя{{sfn|Грант|1998}}. Галерый не быў супраць такога перадзелу па прычыне таго, што Север, як і яго ўласны цэзар Максімін Даза, цалкам знаходзіўся пад яго ўплывам{{sfn|Грант|1998}}. Такім чынам, Канстанцый Хлор і Север кіравалі захадам [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]], а Галерый і Максі-мін — усходам{{sfn|DiMaio|1998}}. == Кіраванне ў якасці аўгуста і гібель == Калі ў ліпені 306 года [[Канстанцый I Хлор]] сканаў у [[Рымская Брытанія|Брытаніі]], Галерый, які зараз афіцыйна стаў старэйшым імператарам, абвясціў Севера аўгустам Захаду і прызначыў Канстанціна, якога ўжо абвясцілі імператарам брытанскія легіёны, яго цэзарам<ref>''Лактанций''. О смерти гонителей. XXV. 5.</ref>{{sfn|Barnes|1982|pp=27—28}}. Гэты дыпламатычны крок быў распачаты для таго, каб на час супакоіць Канстанціна, аднак ён выклікаў вялікую незадаволенасць у зноў абдзеленага сына Максіміяна [[Максенцый|Максенцыя]], які ў выніку падняў у Рыме паўстанне і абвясціў сябе імператарам 28 кастрычніка 306 года{{sfn|DiMaio|1998}}. Гэтаму паспрыялі [[Прэтарыянская гвардыя|прэтарыянцы]], раздражнёныя тым, што Север загадаў канчаткова расфармаваць іх гвардыю, раней зменшаную Дыяклетыянам да маштабаў звычайнага гарадскога гарнізона{{sfn|Грант|1998}}. Калі Галерый пазнаў пра пераварот, ён загадаў Северу выступіць супраць бунтара, які захапіў Рым і частку Італіі, і ў пачатку [[307]] года той выйшаў са сваёй сталіцы Медыялана{{sfn|DiMaio|1998}}. Вобласці Паўночнай Італіі зрабілі падтрымку Северу, аднак, аказаўшыся перад варотамі Рыма, іх войскі захваляваліся. Рэч у тым, што Максенцый, жадаючы перавабіць ваяроў Северу на свой бок{{sfn|DiMaio|1998}}, адправіў свайму бацьку прапанову зноў вярнуцца да палітычнага жыцця, на якую той ахвотна адказаў згодай<ref>''Лактанций''. О смерти гонителей. XXVI. 7.</ref>. Паколькі многія з арміі Севера ў свой час служылі пад кіраўніцтвам Максіміяна, яны не маглі прымусіць сябе ісці ваяваць супраць яго сына{{sfn|Грант|1998}}. Апроч таго шпіёны Максенцыя актыўна падрывалі іх баявы дух, тым часам як прэфект Рыма {{нп3|Гай Аній Анулін|Гай Аній Анулін|ru|Гай Анний Ануллин}}<ref>{{PLRE|C. Annius Anullinus 3|1|79}}</ref> пайшоў яшчэ далей: ён здрадзіў аўгуста і пачаў раздаваць грошы салдатам, каб яны пакінулі свайго гасудара{{sfn|Грант|1998}}. [[Файл:SEVERUS II RIC VI 76b-2590375 (obverse).jpg|230px|right|thumb|Партрэт Флавія Севера на фолісе.]] Таму неўзабаве ў Севера не заставалася ніякага іншага выйсця, як неадкладна бегчы на поўнач з нешматлікімі рэшткамі яшчэ захавалых яму вернасць салдат{{sfn|DiMaio|1998}}. Максіміян адправіўся ўслед за ім і ўстаў каля [[Равена|Равены]], дзе знаходзіўся Север, і прымусіў прыняць свае ўмовы. Паверыўшы яго абяцанням, Север даў згоду адмовіцца ад пасады аўгуста ў памен на гарантыю бяспекі яго жыцця{{sfn|DiMaio|1998}}. Былога імператара як палоннага прывезлі ў Рым і, правядучы па гарадскіх вуліцах, зняволілі на дзяржаўнай віле ў мястэчку Тры Корчмы на [[Апіева дарога|Апіевай дарозе]], каб мець закладніка на той выпадак, калі Галерый вырашыць пайсці на Італію{{sfn|Barnes|1982|pp=30—31}}. У выніку, калі Галерый уварваўся ў Італію ў 307 годзе, Север загінуў пры туманных акалічнасцях{{sfn|DiMaio|1998}}. Так, па аповедзе Лактанцыя, яго вымусілі пераразаць сабе вены<ref>''Лактанций''. О смерти гонителей. XXVI. 10.</ref>. А Псеўда-Аўрэлій Віктар лічыць, што Севера забілі на загад Максіміяна і ён быў пахаваны ў магільні Галіена, размешчанай у дзевяці мілях ад Рыма па Апіевай дарозе<ref>''Псевдо-Аврелий Виктор''. Извлечения о жизни и нравах римских императоров. XL. 3.</ref>. {{нп3|Флавій Еўтропій|Еўтропій|ru|Флавий Евтропий}} жа зусім лічыць, што Север быў забіты ў Равене<ref>''Евтропий''. Бревиарий от основания города. X. 2. 1.</ref>. Пра характар і выгляд Севера нічога невядома, але [[Ананім Валезія]] паведамляе, што ён быў п'яніцай<ref name="аноним" />. Магчыма, Север быў добрым военачальнікам, нягледзячы на тое, што ён не мог узяць Рым. Таксама нічога невядома пра яго стаўленне да хрысціянаў: прынамсі, пераследам ён іх не падвяргаў{{sfn|Грант|1998}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * {{публікацыя|кніга|аўтар=Аврелий Виктор.|частка=Констанций и Арментарий, Север и Максимин, а также Константин и Максенций|загаловак=О цезарях|спасылка=http://www.ancientrome.ru/antlitr/aur-vict/caesar-f.htm}} * {{публікацыя|кніга|аўтар=Аноним Валезия.|загаловак=Происхождение императора Константина|спасылка=http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333303444}} * {{публікацыя|кніга|аўтар=Евтропий.|загаловак=Бревиарий от основания Города|спасылка=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1169097&s=121302000}} * {{публікацыя|кніга|аўтар=Лактанций.|загаловак=О смертях гонителей|спасылка=http://students.gf.nsu.ru/latin/lactanz.html}} * {{публікацыя|кніга|аўтар=Псевдо-Аврелий Виктор.|частка=Констанций, Галерий Максимиан, Север, Максимин, Максенций, Лициний, Александр, Валент|загаловак=Извлечения о жизни и нравах римских императоров|спасылка=http://www.ancientrome.ru/antlitr/aur-vict/epitoma-f.htm}} === Даследаванні === * {{h|PLRE|1971|{{PLRE|Fl. Val. Severus 30|1|837}}}} * {{публікацыя|кніга|аўтар=Barnes, Timothy David.|загаловак=Constantine and Eusebius|месца=Harvard University Press|год=1981|isbn=978-0674165311|ref=Barnes}} * {{публікацыя|кніга|аўтар=Barnes, Timothy David.|загаловак=The New Empire of Diocletian and Constantine|месца=Harvard University Press|год=1982|isbn=0-7837-2221-4|ref=Barnes}} * {{кніга|аўтар=Грант, М.|загаловак=Римские императоры. Флавий Север|спасылка=http://ancientrome.ru/imp/flavsev1.htm|месца=|выдавецтва=|год=1998|allpages=|ref=Грант}} * {{h|DiMaio|1998|{{cite web | author = DiMaio, Michael. | url = http://www.roman-emperors.org/severus.htm | title = Severus II (306—307 A.D.) | work = An Online Encyclopedia of Roman Emperors | publisher = 1998 | accessdate = | lang = en | description = }}}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/severus_II/i.html|title=Roman Imperial Coins of Severus II|lang=en|publisher=Wildwinds|description=Монеты Флавия Севера|accessdate=2014-05-11}} {{Рымскія імператары}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Север}} [[Катэгорыя:Самазабойцы]] 8s4arw3fghzq1ibejtl2utrfmeas2ja 0 446234 5153085 5121194 2026-06-10T08:37:49Z 5153085 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Dzieciuki | Гады = [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]]-па сённяшні дзень | Краіна = Беларусь | Горад = [[Гродна]] | Мова = [[беларуская]] | Жанр = [[фолк-панк]], [[кельцік-панк]] | Тэматыка = Гісторыя Беларусі і беларуская нацыя | Склад = Дзяніс Жыгавец<br />Алесь Дзянісаў<br />Андрэй «Пітон»<br />Мікола «Калямба» Палякоў<br />Лёха Пудзін<br />Андрэй Пудзін<br />Саня «Сыр» | Былыя ўдзельнікі = Паша «Трабл»<br /> | Іншыя праекты ўдзельнікаў = [[КальЯн]], [[Людзі на балоце, гурт|Людзі на балоце]] | Іншая назва = Дзецюкі }} '''«Dzieciuki»''' (Дзецюкі́) — беларускі фолк-панкавы гурт з [[Гродна]]. Заснаваны [[10 красавіка]] [[2012 год у гісторыі музыкі|2012 года]]. Гурт мае тры студыйныя альбомы: «Гарадзенскі гармідар»<ref name=":0">[http://tuzin.by/albums/1054/haradzienski-harmidar.html КАРОТКІ КУРС ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСІ АД ГАРАДЗЕНСКІХ ПАНКАЎ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190226093052/http://tuzin.by/albums/1054/haradzienski-harmidar.html |date=26 лютага 2019 }} / [[Тузін Гітоў|Tuzin.fm]]</ref>, «Рэха»<ref name=":1">[http://www.experty.by/content/dzieciuki-vydali-kantseptualny-albom-rekha-slukhats-spampavats Dzieciuki выдалі канцэптуальны альбом "Рэха" (+слухаць/+спампаваць)] / [[Experty.by]]</ref> і «Радыё "Harodnia"». Гурт пазіцыяніруе сябе як асветніцкая фолк-панк брыгада, якая распавядае пра невядомыя старонкі беларускай гісторыі. Частка складу «Дзецюкоў» адначасова з’яўляецца ўдзельнікамі гурта «[[Людзі на балоце (гурт)|Людзі на балоце]]»<ref>[http://tuzin.by/article/477/dzieciuki-krytyki-projducca-pa-nasym-albomie-nazdakom.html DZIECIUKI: «КРЫТЫКІ ПРОЙДУЦЦА ПА НАШЫМ АЛЬБОМЕ НАЖДАКОМ»]{{Недаступная спасылка}} / [[Тузін Гітоў|Tuzin.fm]]</ref>. У [[2014 год у гісторыі музыкі|2014 годзе]] музыкі сталі пераможцамі музычнай прэміі ад партала [[Тузін Гітоў]] у намінацыі «Героі году»<ref>[http://www.experty.by/content/gero-2014-leibonik-dzieciuki-slukhats "Героі 2014": Leibonik і Dzieciuki (+слухаць)] / [[Experty.by]]</ref>. Ад пачатку актыўнай канцэртнай дзейнасці гурт сутыкнуўся са шматлікімі забаронамі выступаў<ref>[http://tuzin.by/article/3027/hurt-dzieciuki-papouniu-corny-spis--kamentar-hurtu.html DZIECIUKI ПАПОЎНІЛІ «ЧОРНЫ СЬПІС» (+КАМЭНТАР ГУРТУ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201121061305/https://tuzin.by/article/3027/hurt-dzieciuki-papouniu-corny-spis--kamentar-hurtu.html |date=21 лістапада 2020 }} / [[Тузін Гітоў|Tuzin.fm]]</ref>. Так, былі забаронены канцэрты ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>[http://tuzin.by/article/604/kancert-hurta-dzieciuki-zabaronieny-bierasciejskim-kdb.html КАНЦЭРТ ГУРТА DZIECIUKI ЗАБАРОНЕНЫ БЕРАСЬЦЕЙСКІМ КДБ (ВІДЭА І КАМЭНТАР ГУРТА)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201116050058/https://tuzin.by/article/604/kancert-hurta-dzieciuki-zabaronieny-bierasciejskim-kdb.html |date=16 лістапада 2020 }} / [[Тузін Гітоў|Tuzin.fm]]</ref> і ў [[Мінск]]у<ref>[http://tuzin.by/article/3662/ideolahi-praciahvajuc-vajnu-suprac-dzieciukou-a-brutto.html ІДЭОЛЯГІ ПРАЦЯГВАЮЦЬ ВАЙНУ СУПРАЦЬ «ДЗЕЦЮКОЎ», А BRUTTO ПАДТРЫМАЛІ ДЗЯРЖАЎНЫЯ ПРАФСАЮЗЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201118160248/https://tuzin.by/article/3662/ideolahi-praciahvajuc-vajnu-suprac-dzieciukou-a-brutto.html |date=18 лістапада 2020 }} / [[Тузін Гітоў|Tuzin.fm]]</ref>. == Гісторыя гурта == Гурт быў створаны ў Гродна ў 2012 годзе удзельнікамі гуртоў «[[КальЯн]]» і «[[Людзі на балоце (гурт)|Людзі на балоце]]». Амаль адразу музыкі выдалі міні-альбом з чатырох спеваў<ref>[http://budzma.by/news/dzieciuki-naradzhenne-superhurta-fotarepartazh.html Будзьма беларусамі! Dziеciuki: нараджэнне супергурта (фотарэпартаж)]</ref>. Першы паўнавартасны альбом гурта выйшаў у [[люты]]м 2014 года пад той жа назвай што і папярэдняя праца — «[[Гарадзенскі гармідар]]». Частка тэкстаў альбома была прысвечаная беларускім паўстанцам і партызанам розных часоў: [[Кастусь Каліноўскі|каліноўцам]], [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|балахоўцам]], «лясным братам» (магчыма памылка, ці проста супадзенне прыдуманай назвы для спева і [[Лясныя браты|ляснымых братоў]] з [[Краіны Балтыі|краін Балтыі]]. Спеў «Сумнае рэгі» была аб масавых расстрэлах у [[Курапаты|Курапатах]] і [[Хатынь|Хатыні]]. У плане гучання крытыкі знайшлі музыку падобнай да [[Кельцік-панк|ірландскага панк-рока]]. Матэрыял альбома крытыкавалі за пэўную «сыраватасць» і «няроўнасць». На думку музычнага крытыка Сяргея Будкіна гурт стаў ўлюбёнцамі публікі па той прычыне, што заняла нішу нацыянальнаарыентаванага панку, чаго раней не было<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=http://www.experty.by/content/dzieciuki-garadzensk-garm-dar-dye |title=Dzieciuki «Гарадзенскі гармідар» (+аўдыё) {{!}} Experty.by — белорусская музыка |accessdate=2017-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170623032709/http://www.experty.by/content/dzieciuki-garadzensk-garm-dar-dye |archivedate=2017-06-23 |url-status=dead }}</ref>. Прэзентацыя альбома прайшла ў Мінску ў клубе «Re:Public», аднак наступны канцэрт у Брэсце быў адменены мясцовым аддзяленнем [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]<ref>{{Cite web |url=http://tuzinfm.by/article/604/kancert-hurta-dzieciuki-zabaronieny-bierasciejskim-kdb.html |title=Канцэрт гурта Dzieciuki забаронены берасьцейскім КДБ (відэа і камэнтар гурта). Тузін Гітоў. Слушны музычны партал |access-date=1 мая 2021 |archive-date=26 чэрвеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626190249/http://tuzinfm.by/article/604/kancert-hurta-dzieciuki-zabaronieny-bierasciejskim-kdb.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/culture/388367.html|title=У Брэсце адмянілі канцэрт гурта «Dzieciuki»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210501115636/https://news.tut.by/culture/388367.html |archivedate=1 мая 2021 |website=[[TUT.BY]] |lang=ru |url-status=dead}}</ref>. Затым музыкі адправілася з гастролямі ў [[Польшча|Польшчу]], [[Германія|Германію]], [[Чэхія|Чэхію]], [[Славакія|Славакію]] і [[Аўстрыя|Аўстрыю]]. У 2014 годзе споўнілася 45 гадоў ансамблю «[[Песняры]]» і музычным парталам «[[Тузін Гітоў]]» быў арганізаваны запіс трыб’ют альбома «Re:Песняры». Сучасныя беларускія музыкі павінны былі запісаць свае версіі спеваў «Песняроў». «Dzieciuki» ўзялі ўдзел у праекце і запісалі кампазіцыю «а хто там ідзе?» па [[А хто там ідзе?|аднайменым вершы]] [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. Гэты спеў на верш Янкі Купалы лічыцца рарытэтным, бо ніколі не выдаваўся і быў запісаны «Пяснярамі» спецыяльна для фільма «[[Раскіданае гняздо (фільм)|Раскіданае гняздо]]» [[1982 год у гісторыі кіно|1982 года]]. Пазней кампазітар, народны артыст Рэспублікі Беларусь і аўтар арыгінальнай музыкі для гэтага спева [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргей Картэс]] запрасіў музыкаў выканаць яе ў [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Белдзяржфілармоніі]] на афіцыйным святочным вечары з нагоды свайго 80-годдзя<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/kampazitar-syargey-kartes-zaprasiu-gurt-dzieciuki-vystupic-na-svaim-yubilei|title=Кампазітар Сяргей Картэс запрасіў гурт Dzieciuki выступіць на сваім юбілеі|website=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]}}</ref>. У сярэдзіне [[лістапад]]а 2014 года у полі недалёка ад [[Заслаўе|Заслаўя]] музыкі здымалі кліп на спеў «Хлопцы-балахоўцы». Пасля завяршэння здымак на месца прыехаў аўтазак з [[АМАП (Беларусь)|АМАПам]] і павёз усю здымачную каманду з 18 чалавек у аддзяленне [[Міліцыя Беларусі|міліцыі]]. Па словах міліцыянтаў іх выклікаў мясцовы жыхар, якога напалохалі ўзброеныя людзі. Музыкі сапраўды былі ўзброеныя рознымі муляжамі і былі апранутыя ў ваенную форму часоў [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]]. Музыкам таксама было абвешчана, што на арганізацыю гэтага мерапрыемства трэба мець дазвол, без якога іх дзеянні лічацца несанкцыянаванай акцыяй. Затрыманыя былі апытаныя і адпушчаныя праз 3 гадзіны. Зняты матэрыял супрацоўнікі міліцыі забралі на 10 дзён «для высвятлення зместу»<ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/society/423500.html|title=Милиция объяснила, почему задержала музыкантов во время съемок клипа|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210501115633/https://news.tut.by/society/423500.html |archivedate=1 мая 2021 |website=[[TUT.BY]] |lang=ru |url-status=dead}}</ref><ref>[http://tuzinfm.by/zhamerun/1401/hurt-dzieciuki-u-pounym-skladzie-zatrymau-amap.html Гурт Dzieciuki ў поўным складзе затрымаў АМАП (онлайн, фота, аўдыё). Тузін Гітоў. Слушны музычны партал]</ref>. Музычны партал «Тузін Гітоў», які па выніках года штогод прысуджае ўзнагароды ў намінацыях «Адкрыццё года» і «Героі года», назваў «героямі года—2014» гурт «Dzieciuki». На пачатку [[2016 год у гісторыі музыкі|2016 года]] выйшаў другі альбом гурта — «[[Рэха]]». У адрозненне ад папярэдняга гэты альбом быў цалкам прысвечаны гістарычнай тэматыцы. Гукарэжысёрам выступіў Андрэй Баброўка, які працуе з гуртам «[[Brutto (гурт)|Brutto]]». Крытыкі аднагалосна адзначылі творчы рост гурта. Конрад Ерафееў асобна вылучыў гумар, які звычайна не ўласцівы беларускаму нацыянальнаарыентаванаму року. Канцэрт-прэзентацыя новага альбома ў Мінску адмянялася і пераносілася тры разы. У рэшце рэшт ідэалагічнае кіраванне [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінгарвыканкама]] запатрабавала тэксты спеваў гурта, а пасля прыняло рашэнне не дазваляць канцэрт па прычыне «экстрэмізму»<ref>{{Cite web |url=http://tuzinfm.by/article/3027/hurt-dzieciuki-papouniu-corny-spis--kamentar-hurtu.html |title=Dzieciuki папоўнілі «чорны сьпіс» (+камэнтар гурту). Тузін Гітоў. Слушны музычны партал |access-date=1 мая 2021 |archive-date=21 чэрвеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170621170420/http://tuzinfm.by/article/3027/hurt-dzieciuki-papouniu-corny-spis--kamentar-hurtu.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://tuzinfm.by/article/3464/ideolah-skalaban-adkaza-za-dzieciukou-u-sudzie.html Ідэоляг Скалабан адкажа за «Дзецюкоў» у судзе. Тузін Гітоў. Слушны музычны партал]</ref>. На працягу 2016 года неаднаразова выступалі ў Польшчы з сумеснымі канцэртамі з гуртам «Brutto». Таксама ў пачатку 2016 года «Dzieciuki» прынялі ўдзел у міжнародным трыб’юце «Tribute To The Pogues», прысвечаным англа-ірландскаму фолк-панк-гурту «[[The Pogues]]», якія лічацца заснавальнікамі кельцік-панка. Для альбома была запісаная кампазіцыя «Не саскочу!» (беларуская версія спева «Streams of Whiskey»). [[25 сакавіка]] [[2017 год у гісторыі музыкі|2017 года]] бралі ўдзел у здымках праграмы «Belsat Music Liv» на канале «[[Белсат]]». У [[кастрычнік]]у 2017 года споўнілася 80 гадоў з дня расстрэлаў [[29 кастрычніка]] 1937 года [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] [[Спіс дзеячаў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года|больш за сотню дзеячаў беларускай культуры]]. Партал «Тузін Гітоў» падрыхтаваў трыб’ют-альбом «(Не) расстраляная паэзія», куды ўвайшлі спевы на вершы забітых паэтаў. «Dzieciuki» ўзялі ўдзел у праекце і запісалі спеў «Бунтар» на верш [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]]. [[27 красавіка]] [[2019 год у гісторыі музыкі|2019 года]] гурт прэзентаваў кліп на спеў «Калі над лугам бусел праляцеў» з будучага новага альбома. Відэа было знятае ў польскай вёсцы [[Чарна Бухта]] на мяжы Польшчы, [[Літва|Літвы]] і Беларусі. На наступны дзень [[28 красавіка]] ў мінскім клубе «Re:Public» адбыўся вялікі сольны канцэрт гурта. Гэта быў першы за апошнія тры гады сольны канцэрт гурта «Dzieciuki», дазволены ў Мінску. На канцэрце музыкі прэзентавалі спевы з новага альбома. Сам альбом пад назвай «[[Радыё «Harodnia»]]» павінен быў выйсці ў гэтыя ж дні, аднак з-за тэхнічных прычын, рэліз быў перанесены на пачатак восеня. Альбом стаў даступны для праслухоўвання [[2 верасня]]. Павел Трублін, адзін з вакалістаў гурта, пасля завяршэння працы над запісам альбома, пакінуў калектыў, каб пачаць працаваць над сольным праектам. Яго месца заняў Улад Бернат. 21 снежня 2019 года ўпершыню за сем год існавання гурта ўлады дазволілі Dzieciuk’ам даць сольны канцэрт у Гродне. Ён адбыўся ў клубе BIG BAR і сабраў больш за 200 наведвальнікаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/dzieciuki-solnyi-kancert/|title=Dzieciuki далі першы сольны канцэрт у Гродне і сабралі 200 наведвальнікаў|website=[[Hrodna.life]]|date=2024-02-28|access-date=2024-02-28}}</ref>. Пасля выбараў 2020 года ўдзельнікі гурта трапілі пад рэпрэсіі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2020/08/12/ales-denisov-sud/|title=Вакаліста гурта Dzieciuki Алеся Дзянісава адпусцілі з ІЧУ. Але ўсё роўна будуць судзіць|last=HL|website=[[Hrodna.life]]|date=2020-08-12|access-date=2024-02-28}}</ref>. Запланаваны на 2020 год альбом запісаць не атрымалася, музыкі пакінулі краіну, ратуючыся ад крымінальнага пераследу. За мяжой аднавілі выступы. У 2023 годзе ў Польшчы выпусцілі міні-альбом «Зямля, вагонь ды вада». З папярэдняга складу ў гурце засталіся трое: Алесь Дзянісаў, Аляксей Пудзін і Уладзіслаў Бернат. На бубнах грае гродзенец Цімафей Штароў, на дудзе — Дзяніс Шматко з гурта Lity Taler, на бас-гітары і акардыёне граюць палякі, арганізацыйнымі пытаннямі займаецца Пётр Дудановіч<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/dzieciuki-mini-albom/|title="Стыхіі супраць вайны". Гродзенскі гурт Dzieciuki прэзентаваў міні-альбом|website=[[Hrodna.life]]|date=2024-02-28|access-date=2024-02-28}}</ref>. 10 ліпеня 2025 года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] аб’явіла групу Dzieciuki [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]. Раней у красавіку таго ж года інтэрнэт-старонкі гурта і яго лідэра Алеся Дзянісава ўключылі ў [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://reform.news/gruppu-dzieciuki-priznali-jekstremistskim-formirovaniem|title=Группу Dzieciuki признали «экстремистским формированием»|website=[[Reform.news]]}}</ref>. == Дыскаграфія == * Гарадзенскі гармідар (EP (міні-альбом), [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]]) * [[Гарадзенскі гармідар]] ([[2014 год у гісторыі музыкі|2014]])<ref name=":0" /> * [[Рэха (альбом)|Рэха]] ([[2016 год у гісторыі музыкі|2016]])<ref name=":1" /> * [[Радыё «Harodnia»]] ([[2019 год у гісторыі музыкі|2019]]) * Зямля, вагонь ды вада (EP (міні-альбом), 2023)<ref name=":2" /> === Удзел у зборніках === * [[Re:Песняры]] ([[2014 год у гісторыі музыкі|2014]]), трэк «А хто там ідзе» * Tribute To The Pogues ([[2016 год у гісторыі музыкі|2016]]), трэк «Не саскочу!» *(Не) расстраляная паэзія (2017) (спеў «Бунтар») == Відэаграфія == * [[2014 год у гісторыі музыкі|2014 год]] — [https://www.youtube.com/watch?v=q17IMkfRib0 «Ладзьдзя роспачы»] * 2014 год — [https://www.youtube.com/watch?v=NclFX17eeXg «Лясныя браты»]<ref>[http://tuzin.by/article/3766/pasa-trabl-vielmi-drenna-kali-z-historyji-nia-robiac.html ПАША ТРАБЛ: «ВЕЛЬМІ ДРЭННА, КАЛІ З ГІСТОРЫІ НЯ РОБЯЦЬ ВЫСНОВАЎ» (ВІДЭА)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170610070212/http://tuzin.by/article/3766/pasa-trabl-vielmi-drenna-kali-z-historyji-nia-robiac.html |date=10 чэрвеня 2017 }} / [[Tuzin.fm]]</ref> * 2014 год — [https://www.youtube.com/watch?v=39jMugc6eHE «Сумнае рэгі»] * 2014 год — [https://www.youtube.com/watch?v=Kjp6J0blNWQ «Хлопцы-балахоўцы»] * [[2016 год у гісторыі музыкі|2016 год]] — [https://www.youtube.com/watch?v=wEFDq7dIptA «Эпілог»] * 2016 год — [https://www.youtube.com/watch?v=bvlSY334G2I «Тадэвуш Касьцюшка»] (сумесна з польскім гуртам «Hańbа») * [[2019 год у гісторыі музыкі|2019 год]] — [https://www.youtube.com/watch?v=2uVl_nf8zLg «Калі над лугам бусел праляцеў»] == Склад == * Дзяніс Жыгавец: вершы * Влад «DzyaDZEN'ka» Бернат: [[спеў]], [[беларуская дуда]] * Алесь Дзянісаў: [[акустычная гітара]], [[банджа]], [[спеў]], вершы * Андрэй «Пітон»: [[бас-гітара]], [[спеў]] * Мікола «Калямба» Палякоў: [[акардэон]], [[тамбурын]], [[бэк-вакал]] * Лёха Пудзін: [[гітара]] * Андрэй Пудзін: [[гітара]] * Саня «Сыр»: [[Ударная ўстаноўка|ударныя]] *Аляксандр «Барабан»: ударныя (з 2019) === Былыя ўдзельнікі === Паша «Трабл»: вакал, валынка, бэк-вакал (2012-2018){{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.last.fm/ru/music/Dzieciuki Dzieciuki] на Last.fm {{Вонкавыя спасылкі}} {{Dzieciuki}} [[Катэгорыя:Рок-гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Панк-рокавыя гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:Гурты з Гродна]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] 7qax4fmhax5xl6cfvk3sfzr73a4edmk 0 448660 5153017 5051095 2026-06-10T04:30:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153017 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Clover Club | Подпіс = | Ключ = | Лога = | Шырыня_лога = | Фота = | Апісанне_фота = | Шырыня_фота = | Гады =[[2010 год у гісторыі музыкі|2010]]-[[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] | Краіна =Беларусь | Горад =[[Мінск]] | Мова =[[Англійская мова|англійская]] | Жанр = | Жанры =[[Рок-музыка|рок]], [[інды-рок]] | Псеўданім = | Псеўданімы = | Лэйбл = | Лэйблы = | Тэматыка = | Склад =Дзмітрый Кацяшоў<br />Наталля Куніцкая<br />Сяргей Пашкевіч<br />Вольга Цяшкевіч | Былыя ўдзельнікі = | Сайт = | Іншыя праекты ўдзельнікаў =[[Mustelide]], [[Life on Marx]], [[Dear Pegasus]] }} '''Clover Club''' — беларускі рок-гурт, які выконвае песні на [[Англійская мова|англійскай мове]]. Створаны ў чэрвені [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] года былымі ўдзельнікамі мінскага гурта [[Zombie Zoo]].<ref>[http://www.lastfm.ru/music/Zombie+Zoo Zombie Zoo на Last.fm]</ref> == Гісторыя == Гурт Clover Club быў створаны ў 2010 годзе ў [[Мінск]]у. === 2010 === Гурт выпусціў сінгл «So Full of Clover». У лістападзе адбылося першае выступленне ў клубе «[[Рэактар, клуб|Рэактар]]» (Мінск). === [[2011 год у гісторыі музыкі|2011]] === У лютым 2011 Clover Club становіцца «Адкрыццём года» па версіі музычнага партала «[[Ultra-music.com]]». У сакавіку 2011 група становіцца прызёрам і фіналістам фестывалю «{{нп3|Emergenza|Emergenza|de|Emergenza}} Belarus». У канцы сакавіка 2011 музыкі сканчаюць будаўніцтва сваёй уласнай студыі, дзе яны актыўна рэпетуюць, ствараюць новы матэрыял і займаюцца запісам [[Музычны альбом|альбома]]. === [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] === У сакавіку 2012 года гурт выпускае першы альбом «Random Mood Jukebox», які атрымаў шмат водгукаў як ад айчынных, так і замежных крытыкаў і слухачоў.<ref>{{Cite web|url=http://experty.by/taxonomy/term/659|title=Clover Club &#124; Experty.by — белорусская музыка}}</ref> Прэзентацыя альбома праходзіла ў клубе Рэ:Паблік ([[Мінск]]). У верасні група ўпершыню выступіла ў [[Масква|Маскве]] на фестывалі «Индюшата».<ref name=":0">[http://www.mk.ru/culture/2012/09/06/745525-indyushata-2012-novyie-nahalyi-razdavili-realnost.html «Индюшата 2012»: новые нахалы раздавили реальность] / [[Московский Комсомолец]]</ref> === [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]] === 31 сакавіка быў адыграны буйны сумесны канцэрт таксама з [[Англійская мова|англамоўным]] [[брыт-поп]] ды [[інды-рок]] гуртом [[Hair Peace Salon]].<ref>{{Cite web|url=http://p-guk.org/reports/kontsert-hair-peace-salon-i-clover-club.html|title=Концерт Hair Peace Salon и Clover Club|date=2013-04-03|access-date=2018-11-25|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130406015442/http://p-guk.org/reports/kontsert-hair-peace-salon-i-clover-club.html|archive-date=2013-04-06|publisher=Памяркоўны Гук|first1=Татьяна|last1=Бобер|coauthors=Шиманская, Алина|language=ru|trans-title=Concert of Hair Peace Salon and Clover Club}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ultra-music.com/afisha/12355|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124003650/http://ultra-music.com/afisha/12355|archive-date=2018-11-24|url-status=live|title=Концерты недели: Hair Peace Salon и Clover Club, Nazareth, Anacondaz, Emergenza, "Аддис Абеба", Tribute to AC/DC|last=Радионов|first=Вячеслав|date=2013-03-25|publisher=Ultra-Music|language=ru|trans-title=Concerts of the week: Hair Peace Salon and Clover Club, Nazareth, Anacondaz, Emergenza, Addis Ababa, Tribute to AC/DC|access-date=2018-11-23}}</ref><ref>{{Cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124003705/http://ultra-music.com/events/12260|archive-date=2018-11-24|url-status=live|url=http://ultra-music.com/events/12260|title=Концерт групп Hair Peace Salon и Clover Club. Минск, 31 марта 2013|publisher=Ultra-Music|language=ru|trans-title=Concert of Hair Peace Salon and Clover Club bands. Minsk, March 31, 2013|access-date=2018-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124003655/http://ultra-music.com/blog/12415|archive-date=2018-11-24|url-status=live|url=http://ultra-music.com/blog/12415|title=Итоги розыгрыша билетов на концерт Clover Club и Hair Peace Salon|last=Радионов|first=Вячеслав|date=2013-03-23|publisher=Ultra-Music|language=ru|trans-title=The results of the draw of tickets to the Clover Club and Hair Peace Salon concert|access-date=2018-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124054923/http://ultra-music.com/blog/12330|archive-date=2018-11-24|url-status=live|url=http://ultra-music.com/blog/12330|title=Конкурс от Ultra-Music: выиграй два билета на концерт Clover Club и Hair Peace Salon|last=Чернухо|first=Александр|date=2013-03-22|publisher=Ultra-Music|language=ru|trans-title=Ultra-Music contest: to win two tickets to the Clover Club and Hair Peace Salon concert|access-date=2018-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://p-guk.org:80/blogs/pg/rozygrysh-biletov-na-hair-peace-salon-i-clover-club.html|title=Розыгрыш билетов на "Hair Peace Salon" и "Clover Club"|date=2013-03-26|publisher=Памяркоўны Гук|language=ru|trans-title=Raffle of tickets for Hair Peace Salon and Clover Club|archive-url=https://web.archive.org/web/20130329045832/http://p-guk.org/blogs/pg/rozygrysh-biletov-na-hair-peace-salon-i-clover-club.html|archive-date=29 сакавіка 2013|access-date=2018-11-28|url-status=dead}}</ref> У кастрычніку група прадставіла дэбютны відэакліп на песню «East China Shore».<ref>[http://ultra-music.com/news/16322 Clover Club сняли дебютный клип] / Ultra-Music.org</ref> === [[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] === Група становіцца квартэтам і прэзентуе міні-альбом «Five Bones».<ref>[http://ultra-music.com/news/19808 Группа Clover Club выпустила новый мини-альбом / Ultra-Music.org]</ref> Музыкі становяцца намінантамі музычнай прэміі «[[Rock Profi]]».<ref>[http://www.experty.by/content/petlya-pristrastiya-v-liderakh-nagrad-rock-profi-spisok-nominantov "Петля пристрастия" в лидерах наград Rock Profi (+список номинантов)] / [[Experty.by]]</ref> == Ацэнкі == Зміцер Безкаравайны, заснавальнік партала «[[Experty.by]]», у 2013 годзе станоўча ацаніў гурт, адзначыў рост яго папулярнасці пасля выпуску альбома 2012 года і ўзнагароджванняў шэрагам прэмій за яго<ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/bezkaravayny-galounae-razviccyo-adbyvaecca-u-mezhah-nezalezhnay-kultury|title=Безкаравайны: Галоўнае развіццё адбываецца ў межах незалежнай культуры|last=Калеснікава|first=Маша|date=2013-05-14|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20130815113325/http://euroradio.fm/bezkaravayny-galounae-razviccyo-adbyvaecca-u-mezhah-nezalezhnay-kultury|archive-date=15 жніўня 2013|access-date=2020-01-21|url-status=live}}</ref>. == Дыскаграфія == * «So Full of Clover» (сінгл, [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]]) * «Random Mood Jukebox» (альбом, [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]])<ref>http://www.experty.by/node/1619</ref> * «NIM» (сінгл, [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]]) * «Five Bones» (EP, [[2014 год у гісторыі музыкі|2014]]) === Удзел у зборніках === *''«APS Sound» Volume 1'' ([[2012 год у гісторыі музыкі|2012]]), трэкі On Rewind, Fromage<ref>{{Cite web|url=https://aps-solver.ru/infocenter/news/sound/|title=«APS Sound» Volume 1|date=2013-01-18|publisher=APS|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111163323/https://aps-solver.ru/infocenter/news/sound/|archive-date=2019-01-11|url-status=live|access-date=2019-01-11}}</ref> == Склад == * Дзмітрый Кацяшоў — [[гітара]], бэк-вакал. * Наталля Куніцкая — [[Клавішнік|клавішныя]], бэк-вакал. * Сяргей Пашкевіч — [[Ударная ўстаноўка|ударныя]]. * Вольга Цяшкевіч — [[Чалавечы голас|вакал]], гітара, [[тамбурын]]. == Узнагароды == * [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]], Адкрыццё года па версіі партала [[Ultra-music.com]] * [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]], Дэбют года на музычнай прэміі «Rock-Profi»<ref>http://ultra-music.com/articles/reviews/12727</ref> * [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]], Дэбют года па версіі партала [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Euroradio.fm]] * [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]], Альбом года па версіі рэдакцыі [[Ultra-music.com]] * [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]], Лепшы дэбютны альбом па версіі музычнага гіда [[Experty.by]] == Фестывалі == * [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]], Индюшата<ref name=":0" /> * [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]], [[Даем рады]] 2013 <ref>[http://reporter.by/culture/akute-i-daj-dorogu-stali-laureatami-festivalya-daem-radyi/ Akute и «Дай дорогу» стали лауреатами фестиваля «Даем рады»]</ref> * [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]], [[Басовішча]]<ref>http://euroradio.fm/en/basowiszcza-2013-photo-report</ref> * [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]], Vilnius Music Week<ref>http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/364292.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131216225719/http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/364292.html |date=16 снежня 2013 }}</ref> * [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]], ПIKHIK.by<ref>{{Cite web |url=http://euroradio.by/ru/opublikovano-raspisanie-festivalya-piknikby |title=Архіўная копія |access-date=15 сакавіка 2017 |archive-date=16 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216223523/http://euroradio.by/ru/opublikovano-raspisanie-festivalya-piknikby |url-status=dead }}</ref> * [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]], Самоход * [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]], Relax Weekend <ref>[http://ultra-music.com/events/12084 Фестиваль отдыха и развлечений Relax Weekend. Минск, 10 августа 2013 / Ultra-Music]</ref> * [[2013 год у гісторыі музыкі|2013]], Inconvenient Films <ref>[http://www.lastfm.ru/event/3703292+%E2%80%9CInconvenient+Films%E2%80%9D+festival+pre-party. “Inconvenient Films” festival pre-party.]</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.facebook.com/cloverclubband/ Clover Club’s Official Facebook page.] * [http://CloverClub.by/ Афіцыйны сайт гурта Clover Club] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121113032112/http://cloverclub.by/ |date=13 лістапада 2012 }} * [http://www.experty.by/taxonomy/term/659 Старонкі па тэгу Clover Club у праекце «Experty.by»] * [http://ultra-music.com/bands/clover-club Выбарка па тэгу Clover Club на сайце Ultra-music.com] [[Катэгорыя:Рок-гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2010 годзе]] kppcv5njje89umxyjotqxnyv6rat71n 0 535027 5152981 5056541 2026-06-09T19:45:45Z Pabojnia 135280 афармленне 5152981 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Schildau Maulbeerbaum Collage.jpg | image descr = Агульны выгляд дарослага дрэва ў розныя поры года<br />[[Германія]] | regnum = Расліны | parent = Morus | rang = Вид | latin = Morus alba | author = [[L.]], 1753 | syn = * {{btname|Morus atropurpurea|[[Roxb.]]}} * {{btname|Morus chinensis|[[Lodd.]] ex [[Loudon]]}} * {{btname|Morus intermedia|[[Perr.]]}} * {{btname|Morus latifolia|[[Poir.]]}} * {{btname|Morus multicaulis|(Perr.) Perr.}} | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | iucn = | wikispecies = Morus alba | commons = Morus alba | grin = 24607 }} '''Шаўкоўніца белая''', '''Тут белы'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|85}}</ref>, '''Морва'''<ref name="Інбелкульт">{{кніга |загаловак = Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў |спасылка = http://www.slounik.org/bnt08/l19/3 |месца = Мінск |выдавецтва = Інбелкульт |год = 1926 |том = Вып. 8 |старонак = 80 }}</ref> (''Mórus álba'') — ліставое дрэва; від роду {{bt-bellat|шаўкоўніца|Morus}} сямейства {{bt-bellat|тутавыя|Moraceae}}<ref name="ДПЯ">{{кніга |аўтар = Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. |частка = Тут чёрный и тут белый |загаловак = Дикорастущие плоды, ягоды и их применение |месца = Мн |выдавецтва = Ураджай |год = 1975 |старонкі = 105-107 |старонак = 200 |тыраж = 130 000 }}</ref>. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Morus alba Blanco1.206.png|ш=250|left|{{Бат.іл.|5}}|color=lightgreen}} Дрэва вышынёй да 15-18 м з разгалістай шарападобнай кронай, часам ніцай<ref name="ДПЯ"/>. [[Ствол дрэва|Ствол]] і буйныя галіны пакрытыя шаравата-бурай карой<ref name="ДПЯ"/>. [[Ліст|Лісце]] шырокаяйкападобнае, суцэльнае або 3-11-лопасцевае, пры аснаванні няроўнабокае, чарашковае, па краі пальчата-зубчастае, зялёнае, дробнае, 5-15 см даўжынёй<ref name="ДПЯ"/>. Размешчана на парастках двух тыпаў: падоўжаных вегетатыўных і скарочаных урадлівых. [[Кветка|Кветкі]] аднаполыя, сабраны ў суквецці: тычынкавыя — у паніклыя цыліндрычныя каласы, песцікавыя — у кароткія авальныя на вельмі кароткіх кветканосах, амаль сядзячыя<ref name="ДПЯ"/>. Вось суквецця пры плодзе разрастаецца, утвараючы суплоддзі са шматлікіх арэшкаў, заключаных у разрослыя мясістыя і сакавітыя каляплоднікі. Цвіце ў красавіку — маі, плады спеюць у маі — чэрвені<ref name="ДПЯ"/>. [[Суплоддзе|Суплодзі]] — [[Касцянка|шматкасцянкі]], даўжынёй 0,7-4 см, цыліндрычныя, канічныя або круглявыя, белыя або афарбаваныя ў жоўты, ружовы ці чырвоны колер<ref name="ДПЯ"/>. Смак прыкра салодкі. Яны ядомыя ў свежым выглядзе (белыя, мяккія і ад лёгкага трасення галінкі падаюць на зямлю<ref name="ДПЯ"/>), іх можна сушыць і збражваць у [[віно]]; смак па насычанасці саступае [[Шаўкоўніца чорная|чорнай шаўкоўніцы]]. {{Фотарадок|Morus alba-leaves.jpg|ш1=150|Morus alba flowers in India.jpg|ш2=270|Morus-2012-06-03-1-1024.JPG|ш3=240|Morus_alba_bark.jpg|ш4=135|Morus_alba_pendula_Syrets1.JPG|ш5=240|тэкст=Злева направа: Розная форма лісця. Кветкі. Плады. Кара. Ніцая форма кроны|color=lightgreen}} == Гісторыя і распаўсюджанне == {{Біяфота|Gorskii_20118u.jpg|left|ш=250|Галінка белай шаўкоўніцы. Фота [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. М. Пракудзіна-Горскага]] (1909—1915)|color=lightgreen}} {{Біяфота|20151109Morus alba.jpg|right|ш=250|Белая шаўкоўніца ў восеньскай афарбоўцы|color=lightgreen}} Шаўкоўніца белая паходзіць з усходніх раёнаў [[Кітай|Кітая]], дзе яна культывуецца ўжо каля чатырох тысяч гадоў у якасці [[корм]]у для [[Тутавы шаўкапрад|тутавага шаўкапрада]]. З Кітая шаўкоўніца распаўсюдзілася ў [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]], [[Афганістан]], {{нп3|Паўночная Індыя|Паўночную Індыю|ru|Северная Индия}}, [[Пакістан]], [[Іран]], некалькі пазней — у [[Закаўказзе|Закаўказзі]]. Прыкладна ў VI стагоддзі з’явілася ў [[Грузія|Грузіі]], у [[Еўропа|Еўропе]] вядомая з XII стагоддзя, у [[Амерыка|Амерыцы]] — не раней XVI стагоддзя. У XVII стагоддзі разводзілася ў Маскве, аднак клімат апынуўся занадта суровым для яе, і вырошчванне шаўкоўніцы перамясцілася ў [[Ніжняе Паволжа]] і на Паўночны Каўказ<ref name="Vehov">{{кніга|аўтар=Вехов В. Н. и др.|загаловак=Культурные растения СССР|адказны=Отв. ред. Т. А. Работнов|месца=М.|выдавецтва=Мысль|год=1978|старонак=336|старонкі=76}}</ref>. Шырока натуралізавалася ад [[Індыя|Індыі]], [[Афганістан]]а і [[Іран]]а да [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Партугалія|Партугаліі]]. У сярэдзіне XX стагоддзя атрымала шырокае распаўсюджанне на поўдні еўрапейскай часткі СССР, у сувязі з правядзеннем агралесамеліярацыйных работ па барацьбе з засухай і {{нп3|Сталінскі план пераўтварэння прыроды|стварэннем лесаахоўных палос|ru|Сталинский план преобразования природы}}<ref>[[:ru:s:Постановление Совета Министров СССР и ЦК ВКП(б) от 20.10.1948 № 3960|Постановление Совета Министров СССР и ЦК ВКП(б) от 20.10.1948 № 3960]] {{ref-ru}}</ref>. == Хімічны састаў == Лісце шаўкоўніцы белай утрымлівае [[дубільныя рэчывы]] (3,2-3,7 %), [[флаваноіды]] (да 1 %), {{нп3|кумарыны||ru|Кумарины}}, [[арганічныя кіслоты]], смолы, [[Эфірныя алеі|эфірны алей]] (0,03-0,04), [[стэрыны]] (β-сітастэрыны, капестэрын). У пладах змяшчаецца да 12 % [[Вугляводы|цукроў]] (часам і да 23 %), прадстаўленых у асноўным [[Монацукрыды|монацукрыдамі]], каля 1,5 % [[Азоцістыя рэчывы|азоцістых рэчываў]], 0,1 % {{нп3|фосфарныя кіслоты|фосфарнай кіслаты|ru|Фосфорные кислоты}}, флаваноіды, [[карацін]], [[Пекцінавыя рэчывы|пекцін]], арганічныя кіслоты ([[Яблычная кіслата|яблычная]], [[Лімонная кіслата|лімонная]]), трохі [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С]] і [[Дубільныя рэчывы|дубільных рэчываў]]. == Значэнне і выкарыстанне == === У кулінарыі === {{Біяфота|Tû (Morus) Amed 2012.JPG|right|ш=250|Плады белай шаўкоўніцы|color=lightgreen}} Ягады маюць прыемны кісла-салодкі смак і выкарыстоўваюцца для прыгатавання мармеладу, сіропаў, кампотаў, варэння, павідла, [[бякмес]]у і алкагольных напояў<ref name="ДПЯ"/>. Ягады белай шаўкоўніцы добра сушацца і добра захоўваюцца ў высушаным стане<ref name="ДПЯ"/>. У эпоху да прамысловай выпрацоўкі белага цукру ягады шаўкоўніцы разам з {{нп3|Курага|курагой|ru|Курага}}, [[разынкі|разынкамі]] і сушанай [[дыня]]й выкарыстоўваліся як натуральныя заменнікі цукру<ref name="ДПЯ"/>. Да таго ж, яны былі і засталіся значна больш карыснымі з-за ўтрымання пектынавых рэчываў і мікраэлементаў, якіх пазбаўленыя прамысловыя формы цукру. Сушаная форма дазваляе падоўжыць лячэбна-аздараўленчае дзеянне натуральнымі рэчывамі ў зімовы перыяд. З сушаных пладоў таксама робяць муку, якую можна падмешваць у цеста<ref name="ДПЯ"/>. Лісце заварваюць як гарбату. === Выкарыстанне ў медыцыне === {{Біяфота|Cozcurrita 02 by-dpc.jpg|left|ш=250|Белая шаўкоўніца ў Іспаніі|color=lightgreen}} Здаўна выкарыстоўваецца ў народнай медыцыне розных краін. Кара ствалоў і каранёў у выглядзе воднага {{нп3|Адвар|адвару|ru|Отвар}} выкарыстоўваецца пры кашлі, [[Бранхіт|бранхіце]], [[Бранхіяльная астма|бранхіяльнай астме]], як адхарквальнае, мачагоннае, а таксама пры [[Эпілепсія|эпілепсіі]] і [[Артэрыяльная гіпертэнзія|гіпертаніі]]. Сок кары каранёў п’юць нашча як супрацьгліставы сродак. Лісце ў выглядзе {{нп3|Настой|настою|ru|Настой}} выкарыстоўваюць як гарачкапаніжальнае пры прастудных захворваннях. Сок свежага лісця супакойвае зубны боль. Свежыя плады ўжываюць пры {{нп3|Язва страўніка|язве страўніка|ru|Язва желудка}} і {{нп3|Язва дванаццаціперснай кішкі|дванаццаціперснай кішкі|ru|Язва двенадцатиперстной кишки}}. Сіроп ([[дашаб]]), звараны з пладоў шаўкоўніцы, ужываюць пры сардэчна-сасудзістых захворваннях, [[Анемія|малакроўі]], як кровесуцішальнае пры [[Крывацёк|пасляродавых, маткавых крывацёках]], {{нп3|Крапіўніца (захворванне)|крапіўніцы|ru|Крапивница}} і [[Шкарлятына|шкарлятыне]]. === Ужыванне ў сельскай гаспадарцы і ландшафтным дызайне === {{Біяфота|Жалосни дуд, Калемегдан - пролеће.jpg|right|ш=250|Белая шаўкоўніца ў парку [[Калемегдан]] у [[Бялград]]зе|color=lightgreen}} Лісце белай шаўкоўніцы з’яўляецца пераважнай ежай для [[Тутавы шаўкапрад|шаўкапрадаў]] і можа выкарыстоўвацца для харчавання [[Буйная рагатая жывёла|буйной рагатай жывёлы]] і [[Каза свойская|коз]], а плады можна даваць свойскай птушцы ў якасці дыетычнага дадатку. Шаўкоўніца белая традыцыйна садзіцца ўздоўж абочын і пры дарогах. Яе шчыльны цень прыемны ў спёку. Дэкаратыўнасць галін, лісця і формы кроны робіць шаўкоўніцу белую часта выкарыстанай у грамадскіх парках і садах, алеях і жывых агароджах. Прыярытэтныя пасадкі мужчынскіх дрэў, таму што яны не плоданасяць. Жаночыя і аднадомныя асобнікі маюць багатае плоданашэнне, а іх шматлікія плады вельмі забруджваюць прастору вакол дрэў, таму павінны штодня выдаляцца. Карані шаўкоўніцы дапамагаюць прадухіліць [[Эрозія (геалогія)|эрозію]] глебы. Яна добра прыстасоўваецца да [[Забруджванне|забруджвання]] паветра. У культуры выведзена каля 400 сартоў і разнавіднасцяў, якія адрозніваюцца па колеры лісця і форме кроны, колеры пладоў і г. д<ref>{{кніга | аўтар = Вукићевић Емилија | загаловак = Декоративна дендрологија | выдавецтвае = Привредно финансијски водич | месца = Београд | выданне = 2. | год = 1982 |старонкі=243-244 }}</ref> === Прымяненне ў дрэваапрацоўчай прамысловасці === {{Біяфота|Morus_alba_wood_ray_section_1_beentree.jpg|ш=250|left|Падоўжны спіл драўніны|color=lightgreen}} [[Драўніна]] шаўкоўніцы вельмі каштоўная з-за сваіх якасцяў — яна шчыльная, пругкая, цяжкая, мае жоўты колер<ref name="ДПЯ"/>. У [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] яе выкарыстоўваюць для вырабу [[Музычны інструмент|музычных інструментаў]]<ref name="ДПЯ"/>. Выкарыстоўваецца як будаўнічы і дэкаратыўны матэрыял у сталярнай і бондарнай вытворчасці, для вырабу шавецкіх цвікоў<ref name="ДПЯ"/>. == Вядомыя асобнікі == {{Біяфота|MD.C.C - Dud alb (3), Grădina Publică „Ștefan cel Mare” - may 2016 - 05.jpg|right|ш=250|Адна з шаўкоўніц у грамадскім парку «{{нп3|Грамадскі парк «Штэфан чэл Марэ»|Штэфан чэл Марэ|ru|Общественный парк «Штефан чел Маре»}}» у [[Кішынёў|Кішынёве]]|color=lightgreen}} Некаторыя белыя шаўкоўніцы ахоўваюцца законамі тых дзяржаў, на тэрыторыі якіх яны знаходзяцца, паколькі яны прызнаны помнікамі прыроды. Некаторыя з іх пералічаны ніжэй: * {{нп3|Спіс помнікаў прыроды ў раёне Клагенфурт-Ланд|Група з дзвюх шаўкоўніц|de|Liste der Naturdenkmäler im Bezirk Klagenfurt-Land}} у раёне {{нп3|Клагенфурт-Ланд||ru|Клагенфурт-Ланд}} мае статус помніка прыроды ў Аўстрыі * [[:d:Q28919841|3 старыя шаўкоўніцы]] ў грамадскім парку «{{нп3|Грамадскі парк «Штэфан чэл Марэ»|Штэфан чэл Марэ|ru|Общественный парк «Штефан чел Маре»}}» у [[Кішынёў|Кішынёве]] маюць статус [[:d:Q28861310|векавога дрэва]]<ref>Катэгорыя батанічных помнікаў прыроды ў Малдове</ref> ў Малдове * Прынамсі {{нп3|Спіс прыродных помнікаў Вены/Ландштрасэ|некалькі белых шаўкоўніц|de|Liste der Naturdenkmäler in Wien/Landstraße}}, якія пасаджаны ў часы імператрыцы [[Марыя Тэрэзія|Марыі Тэрэзіі]] для вырошчвання тутавага шаўкапрада, захаваліся і лічацца помнікамі прыроды ў [[Вена|Вене]]. == Ахова == З 2011 года нарыхтоўка драўніны шаўкоўніцы ў Расіі забаронена<ref name="ukaz">Приказ Рослесхоза от 05.12.2011 № 513 «Об утверждении Перечня видов (пород) деревьев и кустарников, заготовка древесины которых не допускается»</ref>. == Уплыў на культуру == === У літаратуры === Згадваецца ў [[Біблія|Бібліі]]. У [[Паводле Лукі Святое Дабравесце|Евангеллі ад Лукі]] (17,6) прыводзіцца прыпавесць Ісуса са словамі «''Калі б вы мелі веру з гарчычнае зерне, вы б сказалі гэтаму [[Сікамін|сікамінаваму дрэву]]: вырвіся з коранем і высадзіся ў моры, і будзе вам паслухмянае''». Лягчэй зразумець, што вырыванне шаўкоўніцы з каранямі было вельмі цяжкім, калі ўлічыць, што ў [[Ізраіль|Ізраілі]] яе карані і ствол абкладвалі камянямі і грудамі зямлі, каб не адбылося пералому. Акрамя таго, абкладзены зямлёю ствол ствараў [[Каранёвыя атожылкі|параснік]], які замяшчаў ролю ствала пасля яго пералому (ствол шаўкоўніцы дастаткова далікатны)<ref name=rb>{{кніга|аўтар= Zofia Włodarczyk|загаловак=Rośliny biblijne. Leksykon |выдавецтва=Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN |месца= Kraków|год=2011 | isbn= 978-83-89648-98-3}}</ref>. === У геральдыцы === Шаўкоўніца белая, яе лісце, плады і галіны прысутнічаюць на гербах адразу некалькіх іспанскіх адміністрацыйных адзінак, у тым ліку на гербах муніцыпалітэтаў {{нп3|Мараль-де-ла-Рэйна||ru|Мораль-де-ла-Рейна}}, {{нп3|Каратаунас||ru|Каратаунас}}, {{нп3|Чурыяна-дэ-ла-Вега||ru|Чурриана-де-ла-Вега}}, {{нп3|Ла-Марэра||ru|Ла-Морера}}, {{нп3|Навальмараль||ru|Навальмораль}}, {{нп3|Навальмаралеха||ru|Навальморалехо}}, {{нп3|Ла-Побла-дэ-Вальбона||ru|Ла-Побла-де-Вальбона}}, {{нп3|Керо||ru|Керо}}, {{нп3|Вілаўяда||es|Villoviado}}, {{нп3|Мараледа-дэ-Сафаёна||ru|Мораледа-де-Сафайона}}, {{нп3|Мора-дэ-Эбро||ru|Мора-де-Эбро}}. Таксама выяву шаўкоўніцы белай можна пабачыць на гербе нямецкага {{нп3|Эркнер|Эркнера|ru|Эркнер}}, французскага [[Ліён]]а і іншых населеных пунктаў <gallery mode="packed"> Файл:Escudo de Moraleda de Zafayona (Granada).svg|Герб {{нп3|Мараледа-дэ-Сафаёна||ru|Мораледа-де-Сафайона}} Файл:Wappen Erkner.PNG|Герб {{нп3|Эркнер|Эркнера|ru|Эркнер}} </gallery> === У філатэліі === У 1974 годзе выява шаўкоўніцы белай была выкарыстана Поштай В’етнама<ref>[https://www.123rf.com/photo_17523410_vietnam--circa-1974-a-stamp-printed-in-vietnam-shows-mulberry-tree-morus-alba-industrial-plant-circa.html Паштовая марка В’етнама]</ref>, а ў 2013 годзе — Поштай Украіны. <gallery mode="packed"> Файл:Stamps of Ukraine, 2013-01.JPG|Паштовая марка Украіны </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Гаммерман А. Ф., Кадаев Г. Н., Яценко-Хмелевский А. А.|загаловак=Лекарственные растения : справ. пособие|месца=М.|выдавецтва=Высш. шк.|год=1983|старонкі=314—315}} * ''{{нп3|Уладзімір Іванавіч Чопік|В.&nbsp;И.&nbsp;Чопик|uk|Чопик Володимир Іванович}}, {{нп3|Любоў Рыгораўна Дудчанка|Л.&nbsp;Г.&nbsp;Дудченко|uk|Дудченко Любов Григорівна}}, [[Ала Мікалаеўна Краснова|А.&nbsp;М.&nbsp;Краснова]];'' «{{нп3|Дзікарослыя карысныя расліны Украіны, даведнік|Дикорастущие полезные растения Украины|uk|Дикорослі корисні рослини України (довідник)}}» Справочник; Киев, {{нп3|Навукова думка||uk|Наукова думка}}, 1983. {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Пладовыя дрэвы]] [[Катэгорыя:Тутавыя]] [[Катэгорыя:Садавіна]] [[Катэгорыя:Шаўкаводства]] hlud44q8yka15rim3mezb6pd3dnst0r 0 538780 5153137 5032001 2026-06-10T11:27:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153137 wikitext text/x-wiki {{пра|кампактны хэтчбек|паўночнаамерыканскі сярэднепамерны седан|Ford Fusion (Паўночная Амерыка)}} {{Аўтамабіль | назва = Ford Fusion | фота = Ford Fusion front-3.jpg | вытворца = [[Ford Motor Company]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|2002|2012}} | тып кузава = {{Тып кузава|Хэтчбек|5|5}} | даўжыня = 4013 мм | шырыня = 1724 мм | вышыня = 1512 мм | колавая база = 2486 мм | клірэнс = 160 мм | пераемнік = [[Ford B-Max]] | звязаныя = [[Ford EcoSport]] | вікісховішча = Ford Fusion (Europe) }} '''Ford Fusion''' — кампактны [[аўтамабіль]] B-класа. Выпускаўся еўрапейскім аддзяленнем кампаніі [[Ford]] з [[2002]] па [[2012]] год. == Апісанне == Дэбютаваў у сакавіку [[2002]] года. Створаны на базе [[Ford Fiesta|Fiesta]]. У іх агульная платформа, агульныя вузлы і агрэгаты. Адрозніваюцца толькі дызайн, архітэктура салона і налады падвесак. Багажнае аддзяленне ў Ford Fusion — 337 літраў (на 53 літры больш, чым у Fiesta). Аб'ём можна павялічыць да 1175 літраў, склаўшы задні шэраг сядзенняў (складваецца ў прапорцыі 60/40). <gallery widths="200" class="center"> Выява:2003 Ford Fusion 2 Semi-Automatic 1.4 Front.jpg|Першапачатковы дызайн Выява:2003 Ford Fusion 2 Semi-Automatic 1.4 Rear.jpg|Выгляд ззаду Выява:Ford Fusion 2002-2005 - interior.jpg|Інтэр'ер </gallery> У [[2005]] годзе быў праведзены рэстайлінг: змяніліся пярэдні і задні бамперы, молдынгі, светлавыя прыборы, дызайн пярэдняй панэлі і вонкавыя люстэркі задняга віду. Вонкавыя люстэркі задняга віду павялічыліся на 30% (да рэстайлінга на Fusion ставілі люстэркі ад Fiesta). <gallery widths="200" class="center"> Выява:Ford Fusion Facelift 20090503 front.jpg|Рэстайлінгавы варыянт Выява:Ford Fusion Facelift 20090503 rear.jpg </gallery> На Ford Fusion усталёўваліся бензінавыя рухавікі 1,25 (75 к.с.), 1,4 (80 к.с.) і 1,6 (100 к.с.) і турбадызельныя 1,4 TDCi (68 к.с.) і 1,6 TDCi (90 к.с.); каробкі перадач — механічная, аўтаматычная і рабатызаваныя. Пярэдняя падвеска — незалежная (МакФерсан), задняя — паўзалежная (тарсіённая бэлька). === Тэхнічныя характарыстыкі === {|class="wikitable" cellpadding="0" cellspacing="0" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! colspan="2" | Ford Fusion: ! 1,25 !! 1,4 !! 1,6 !! 1,4 TDCi !! 1,6 TDCi |- ! colspan="2" | Аб’ём, см³ | 1242 || 1388 || 1596 || 1399 || 1560 |- ! colspan="2" | Магутнасць, кВт (к.с.) пры аб/хв | 55 (75) пры 6000 || 59 (80) пры 5700 || 74 (100) пры 6000 || 50 (68) пры 4000 || 66 (90) пры 4000 |- ! colspan="2" | Макс. круцільны момант, Н·м пры аб/хв | 110 пры 4000 || 124 пры 3500 || 146 пры 4000 || 160 пры 2000 || 204 пры 1750 |- ! colspan="2" | Макс. хуткасць, км/г | 159 || 163 || 178 || 158 || 176 |- ! colspan="2" | Разгон 0-100 км/г, с | 15,5 || 14,0 || 11,1 || 16,3 || 12,9 |- ! rowspan="3" | Выдатак паліва, л ! горад | 8,6 || 8,5 || 9,0 || 5,7 || 5,5 |- ! шаша | 5,1 || 5,3 || 5,3 || 4,1 || 4,0 |- |} === Бяспека === {{Euro NCAP |аўтамабіль = Ford Fusion 1.4 |align = |год = 2003 |спасылка = https://www.euroncap.com/en/results/ford/fusion/15605 |зоркі = 4 |дарослыя_балы = 25 |пешаходы_зоркі = 2 |пешаходы_балы = 11 }} == Мадыфікацыі == === EcoSport (2003–2012) === {{main|Ford EcoSport}} {{multiple image | зона = right | кірунак = vertical | подпіс = Ford EcoSport | выява1 = Ford EcoSport 1.6 XLT 2004 (16866789981).jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = Ecosport.jpg | шырыня2 = 200 }} У [[2003]] годзе для рынка [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] дэбютаваў кампактны красовер [[Ford EcoSport]] на базе Ford Fusion. Знешні выгляд стылістычна прыбліжаны да амерыканскага [[Ford Escape]]: новая святлатэхніка і рашотка радыятара. Аўтамабіль таксама атрымаў ахоўныя накладкі на бамперы, парогі і колавыя аркі. Запасное кола размешчана на задніх дзвярах. Салон амаль ідэнтычны Ford Fusion. Рухавікі, трансмісія і падвеска таксама агульныя з Fusion. Акрамя таго, Ford выпусціў 2,0-літровую версію 4x4, з рухавіком і трансмісіяй ад [[Mazda Tribute]]<ref>{{cite web |url = https://www.autoexpress.co.uk/ford/ecosport/15836/ford-ecosport-16 |title = Ford EcoSport 1.6. Small cars with off-road looks are big business at the moment |date = 16.06.2004 |publisher = autoexpress.co.uk |accessdate = 2020-07-25 |language = en }}</ref>. == Продажы == {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%; background:#eee;" |+ Статыстыка продажаў Ford Fusion у Еўропе<ref>{{cite web |url = https://carsalesbase.com/europe-ford-fusion/ |title = Ford Fusion European sales figures |publisher = carsalesbase.com |accessdate = 2023-01-25 |language = en |archive-date = 25 студзеня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230125175552/https://carsalesbase.com/europe-ford-fusion/ |url-status = dead }}</ref> | <timeline> ImageSize = width:650 height:250 PlotArea = left:50 right:20 top:30 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.87) id:values value:gray(0.33) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:100000 ScaleMajor = unit:year increment:50000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 align:left bar:2002 from:0 till:20249 bar:2003 from:0 till:96569 bar:2004 from:0 till:88373 bar:2005 from:0 till:84675 bar:2006 from:0 till:88770 bar:2007 from:0 till:79558 bar:2008 from:0 till:67860 bar:2009 from:0 till:57606 bar:2010 from:0 till:35800 bar:2011 from:0 till:18543 bar:2012 from:0 till:8156 bar:2013 from:0 till:45 bar:2014 from:0 till:34 PlotData= textcolor:values fontsize:XS bar:2002 at: 20249 fontsize:S text: 20249 shift:(-15,5) bar:2003 at: 96569 fontsize:S text: 96569 shift:(-15,5) bar:2004 at: 88373 fontsize:S text: 88373 shift:(-15,5) bar:2005 at: 84675 fontsize:S text: 84675 shift:(-15,5) bar:2006 at: 88770 fontsize:S text: 88770 shift:(-15,5) bar:2007 at: 79558 fontsize:S text: 79558 shift:(-15,5) bar:2008 at: 67860 fontsize:S text: 67860 shift:(-15,5) bar:2009 at: 57606 fontsize:S text: 57606 shift:(-15,5) bar:2010 at: 35800 fontsize:S text: 35800 shift:(-15,5) bar:2011 at: 18543 fontsize:S text: 18543 shift:(-15,5) bar:2012 at: 8156 fontsize:S text: 8156 shift:(-13,5) bar:2013 at: 45 fontsize:S text: 45 shift:(-7,5) bar:2014 at: 34 fontsize:S text: 34 shift:(-7,5) </timeline> |- |} === У Беларусі === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |+ Статыстыка продажаў у Беларусі |- align="center" ! 2005<ref name="av-2007-01-15">{{cite web |url = https://av.by/news/index.php?event=View&news_id=2167 |title = Автомобильный рынок Беларуси. Итоги 2006 года. |date = 15.01.2007 |publisher = [[av.by]] |accessdate = 2020-07-24 |language = ru |archive-date = 24 ліпеня 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200724202558/https://av.by/news/index.php?event=View&news_id=2167 |url-status = dead }}</ref> ! 2006<ref name="abw-2007-01-12">{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/in_world/1551 |title = Автомобильный бизнес Беларуси - итоги 2006 г. |date = 12.01.2007 |publisher = abw.by |accessdate = 2020-07-24 |language = ru |archive-date = 24 ліпеня 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200724190254/https://www.abw.by/novosti/in_world/1551 |url-status = dead }}</ref> ! 2007<ref name="marketing-2008-02-05">{{cite web |url = http://marketing.by/novosti-rynka/obzor-belorusskogo-rynka-novykh-avtomobiley-za-2007-god/ |title = Обзор белорусского рынка новых автомобилей за 2007 год |date = 5.02.2008 |publisher = marketing.by |accessdate = 2020-07-24 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200724202612/https://marketing.by/novosti-rynka/obzor-belorusskogo-rynka-novykh-avtomobiley-za-2007-god/ |archivedate = 24 ліпеня 2020 |url-status = dead }}</ref> ! 2008<ref name="autosalon-2010-03-29">{{cite web |url = http://autosalon.by/arxiv/4-7/stati-209/sila-szhatiya-dorogaya-ya-umenshil-ryinok.html |title = Сила сжатия. Дорогая, я уменьшил рынок / Продажи новых автомобилей в 2009 году |date = 29.03.2010 |publisher = autosalon.by |accessdate = 2020-07-24 |language = ru |archive-date = 24 ліпеня 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200724191643/http://autosalon.by/arxiv/4-7/stati-209/sila-szhatiya-dorogaya-ya-umenshil-ryinok.html |url-status = dead }}</ref> ! 2009<ref name="autosalon-2010-03-29"/> ! 2010<ref name="domkrat-2011-02-19">{{cite web |url = https://www.domkrat.by/news/565/ |title = Обзор рынка новых автомобилей в Беларуси в 2010 году |date = 19.02.2011 |publisher = domkrat.by |accessdate = 2020-07-24 |language = ru }}</ref> ! 2011<ref name="domkrat-2012-02-10">{{cite web |url = http://www.domkrat.by/content/stat/699.html |title = Обзор рынка новых автомобилей Беларуси за 2011 год |date = 10.02.2012 |publisher = domkrat.by |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170401214127/http://www.domkrat.by/content/stat/699.html |archivedate = 1 красавіка 2017 |language = ru |accessdate = 24 ліпеня 2020 |url-status = }}</ref> ! 2012<ref name="domkrat-2013-02-19">{{cite web |url = http://www.domkrat.by/content/stat/868.html |title = Обзор рынка новых автомобилей в Беларуси за 2012 год |date = 19.02.2013 |publisher = domkrat.by |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130609150837/http://www.domkrat.by/content/stat/868.html |archivedate = 9 чэрвеня 2013 |language = ru |accessdate = 24 ліпеня 2020 |url-status = }}</ref> |- align="center" | <!-- 2005 --> 62 | <!-- 2006 --> 134 | <!-- 2007 --> 87 | <!-- 2008 --> 324 | <!-- 2009 --> 109 | <!-- 2010 --> 109 | <!-- 2011 --> 125 | <!-- 2012 --> 148 |- |} {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/experience/172056 |title = Два сапога пара |date = 21.02.2011 |publisher = abw.by |accessdate = 2020-07-23 |lang = ru |url-status = dead }} * {{cite web |url = https://auto.onliner.by/2012/03/23/ford-fusion-4 |title = Тест-драйв: 4 дня с Ford Fusion |publisher = [[onliner.by]] |date = 2012-03-23 |accessdate = 2020-07-23 |language = ru }} * {{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/experience/157510 |title = Ford Fusion: очень практичный, почти безупречный |date = 19.01.2014 |publisher = abw.by |accessdate = 2020-07-23 |lang = ru }} == Гл. таксама == * {{commonscat-inline|Ford Fusion (Europe)}} * [[Ford Fiesta]] * [[Ford Fusion (Паўночная Амерыка)]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі Ford|Fusion]] 8on0ja4sikothsg32jgo0iei6fd82f3 0 540722 5152994 4970489 2026-06-09T20:53:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152994 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль|назва=Audi TT Coupe 1.8 TFSI|фота=Audi TT 8S 01 -- Geneva Motor Show -- 2014-03-09.jpg|вытворца=[[Audi]]|гады вытворчасці=[[2014 - ц.ч.]]|папярэднік=|пераемнік=|заводы=[[Германія]]|клас=|сегмент=|даўжыня=4177|шырыня=1832|вышыня=1353|колавая база=2505|аб'ём бака=50 л|вікісховішча=Audi TT Coupe 1.8 TFSI}} '''Audi TT''' - спартовае [[Купэ (кузаў)|купэ]] ад нямецкага аўтавытворцы [[Audi]]. Яго вытворчасць было пачата ў Венгрыі ў 1998 г. Усяго было прадстаўлена 3 пакалення Audi TT: * 1 пакаленне (8N) - 1998 года - 2006 * 2 пакаленне (8J) - 2006 - 2014 * 3 пакаленне - 2014 - 2023. == Апісанне '2017 == Audi TT прапануе новую сістэму счаплення Haldex, якая будзе пасылаць больш магутнасці на заднія колы, калі гэта неабходна, ці зробіць аўтамабіль больш збалансаваным у спартыўным руху (ён рэагуе не толькі на падачу хуткасці, але і на кіраванне рулём). Адчуванні дарогі ўсё яшчэ не хапае, гэта і плюс і мінус для магнітнай падвескі, уключанай у мадэль TTS, якая, дарэчы, адфільтроўвае дарожны шум, чым не можа пахваліцца ТТ Coupe. Audi TT і TTS з'яўляюцца лёгкімі і спрытнымі, а электронныя сістэмы дапамагаюць кіроўцу пры дапамозе інфармацыйных паведамленняў. Многорежімная сістэма Audi Drive Select дазваляе наладжваць трансмісію, рухавік, рулявое кіравання ў адпаведнасці з дарожнымі ўмовамі, і спрыяе стабільнаму руху. Мадэлі Audi TT уключаюць: бесключевого запальванне, дыстанцыйную блакаванне, сігналізацыю, адкрывальнік гаражных дзвярэй, круіз-кантроль, заднія датчыкі паркоўкі і аўтаматычныя шклоачышчальнікі і фары. У мадэлі 2017 года Audi дадалі: сістэму камер задняга выгляду, аўтаматычнае зацямненне і закрыццё бакавых люстэркаў. Мадэль TTS дапоўненая магнітнай падвескай, якая прыглушае шум і шурпатасць дарогі, абноўленымі коламі і сістэмай тармазоў, а таксама пярэднімі і заднімі датчыкамі паркоўкі і Audi Side Assist.<ref>[https://automoto.ua/overview/Audi-TT-2017-895.html Обзор тест-драйва: Audi TT 2017]</ref> == Бяспека == Вынікі краш-тэсту Audi TT 2015 года згодна з [[Euro NCAP]]<ref>{{Cite web |url=https://www.euroncap.com/en/results/audi/tt/18453 |title=Архіўная копія |access-date=11 снежня 2017 |archive-date=24 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024152536/https://www.euroncap.com/en/results/audi/tt/18453 |url-status=dead }}</ref>: {| class="wikitable" |+Audi TT 2015 года !Дарослы пасажыр !Дзіця !Пешаход !Сістэмы бяспекі |- |81% |68% |82% |64% |} == Агляд мадэлі == Сусветная прэм'ера трэцяга пакалення спорткупэ Audi TT адбылася ў сакавіку 2014 года на Жэнеўскім аўташоу.<gallery> Файл:Audi TT 2014 (13558484815).jpg|Audi TT_front veiw Файл:Audi TT 2014 (13558488265).jpg|Audi TT_rear view Файл:Audi TT 2014 (13558819704).jpg|Audi TT_suspension Файл:Audi TT 2014 (13558829274).jpg|Audi TT_interior Файл:Audi TT 2014 (13558516463).jpg|Audi TT_headlight Audi TT Roadster 45 TFSI quattro, Paris Motor Show 2018, IMG 0732.jpg|Audi TT_facelift </gallery> == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі Audi|TT]] [[Катэгорыя:Купэ]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 1998]] f9u95tf772zwyjlitlt94oyfolen1if 0 545935 5152997 5144165 2026-06-09T21:08:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 8 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152997 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сайт |назва=av.by |лагатып=Logo_av.by.png|200px |url={{url|av.by}} |commercial=Так |размяшчэнне= |тып=[[інтэрнэт-сайт]] |уладальнік=ТАА «Аўтакласіфайд» |пачатак працы=[[1 красавіка]] [[2001]] }} '''Av.by''' — [[Беларусь|беларускі]] класіфайд, які спецыялізуецца на аб’явах пра продаж легкавых [[Аўтамабіль|аўтамабіляў]], [[Грузавы аўтамабіль|грузавікоў]], [[аўтобус]]аў і іншага [[транспарт]]у, а таксама запчастак. Па даных кампаній Alexa і Similarweb, av.by уваходзіць у 20-ку самых наведвальных сайтаў Беларусі. Заснавальнікамі рэсурсу з’яўляюцца Андрэй Анатолевіч і Наталля Вячаславаўна Зайцавы<ref>{{Cite web |url=https://www.alexa.com/topsites/countries/BY |title=Top Sites in Belarus |publisher=ALEXA.COM |lang=en |accessdate=2018-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090403040639/https://www.alexa.com/topsites/countries/BY |archivedate=3 красавіка 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.similarweb.com/top-websites/belarus|title=Top Websites in Belarus |publisher=SIMILARWEB.COM |lang=en |accessdate=2018-01-18}}</ref>. == Гісторыя == === 2001 год === Сайт avtomalinovka.com пачаў сваю працу 1 красавіка 2001 года.<ref>{{Cite web |url=https://av.by/news/hoteli-pomogat-lyudyam-prodavat-mashiny-kak-poyavilsya-av-by-i-pochemu-on-vyros-do-krupnejshego-avtoresursa |title=«Хотели помогать людям продавать машины». Как появился av.by и почему он вырос до крупнейшего авторесурса |access-date=17 чэрвеня 2022 |archive-date=13 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213091232/https://av.by/news/hoteli-pomogat-lyudyam-prodavat-mashiny-kak-poyavilsya-av-by-i-pochemu-on-vyros-do-krupnejshego-avtoresursa |url-status=dead }}</ref> Менавіта тады з’явіўся жоўта-сіні кіёск на пляцоўцы мінскага аўтарынку, у якім прымаліся першыя аб’явы пра продаж аўтамабіляў. === 2004 год === 10 снежня 2004 года avtomalinovka.com перажывае вялікую мадэрнізацыю па частцы функцыяналу: * Арганізаваны пошук па базе аўтамабіляў; * Уведзена падпіска на аб’явы — цяпер можна падпісацца на адну паштовую скрынку на некалькі пэўных аўтамабіляў ці сачыць за коштам свайго аўто; * З’явілася рубрыка «продаж новых аўтамабіляў». Самай галоўнай навіной стала тое, што сайт набыў новы, цяпер ужо шырокавядомы, дамен av.by. === 2005 год === 3 сакавіка 2005 года з’яўляецца раздзел «Рэкламныя аб’явы». У гэтым раздзеле карыстальнікі сайта маглі публікаваць аб’явы аб куплі-продажы запчастак і шын, паслугі грузаперавозак і г.д. === 2006 год === 6 красавіка 2006 года сайт av.by у межах выставы «Інтэрнэт-прэмія TIBO-2006» заняў першае месца ў катэгорыі «Электронныя бібліятэкі, каталогі і электронныя бібліятэкі». === 2015 год === У чэрвені 2015 года выпушчана версія [[Мабільная праграма|мабільнай праграмы]] av.by для [[Android]]-прылад. 23 кастрычніка на av.by з’явіўся паўнавартасны раздзел мотатэхнікі. Асноўныя змены: * Створана база мадэляў пад кожную марку матацыклаў, скутараў, квадрацыклаў і снегаходаў; * Дададзены новыя параметры «тып рухавіка», «галоўная перадача» і «тып прывада» для пашыранага пошуку; * Цяпер дадатковыя опцыі ўнікальныя для кожнага тыпу мотатэхнікі; * З’явілася магчымасць паказаць прабег у мотагадзінах. Гэтая падзея стала вельмі значнай вехай у развіцці праекта, бо менавіта пачынаючы з раздзелу «Мотатэхніка» сайт атрымаў структураваныя каталогі грузавікоў, аўтобусаў, спецтэхнікі і г.д. === 2016 год === Вясной 2016 года каманда праекта ініцыявала яго перазапуск. Прычынай таму паслужыла тое, што буйных змен з сайтам не адбывалася больш за 10 гадоў. Рэсурс працаваў на платформе, распрацаванай яшчэ ў 2004 годзе. Пачалі з рэбрэндынгу, калі стары лагатып «av.by» стаў «Аўтамалінаўкай». Потым паступова абнавілі, у адпаведнасці з патрабаваннямі часу, унутраную архітэктуру праекта.<ref>{{Cite web |url=http://marketing.by/analitika/stareyshiy-v-belarusi-avtomobilnyy-klassifayd-provel-rebrending-/ |title=У «Автомалиновки» новый имидж: старейший в Беларуси автомобильный классифайд провел ребрендинг |publisher=MARKETING.BY |lang=ru |accessdate=2018-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180129014226/http://marketing.by/analitika/stareyshiy-v-belarusi-avtomobilnyy-klassifayd-provel-rebrending-/ |archivedate=29 студзеня 2018 |url-status=dead }}</ref> 1 жніўня 2016 года кіраўніцтва праекта прыняло рашэнне аб спыненні прыёму аб’яў аб продажы аўтамабіляў з іншых краін. У прыватнасці, у раздзел «Легкавыя аўтамабілі» з гэтага моманту можна публікаваць аб’явы толькі калі машына знаходзіцца ў Рэспубліцы Беларусь. === 2017 год === 12 красавіка 2017 года заснавальнікі сайта av.by, Андрэй і Наталля Зайцавы, і «ТАА ТУТ БАЙ МЕДЫА» абвясцілі пра зліццё аўтакласіфайдаў у адзін брэнд «av.by», а таксама пра ўваходжанне аб’яднанай кампаніі (ТАА «Аўтакласіфайд») у партфель фонду «Zubr Capital Fund I»<ref>{{Cite web |url=https://myfin.by/stati/view/8278-avby-zubr-kapital-obyavil-o-svoej-novoj-sdelke |title=Аv.by. «Зубр Капитал» объявил о своей новой сделке |access-date=17 чэрвеня 2022 |archive-date=12 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512211255/https://myfin.by/stati/view/8278-avby-zubr-kapital-obyavil-o-svoej-novoj-sdelke |url-status=dead }}</ref>. Пад канец лета 2017 года «Аўтамалінаўка» зноў стала av.by у выніку другога рэбрэндынгу за паўтара года. У кастрычніку з’явілася мабільная праграма av.by для iOS. === 2018 год === 26 студзеня брэнд «av.by» быў прызнаны лідарам у катэгорыі «Інтэрнэт-рэсурс пра куплю і продаж аўтамабіляў» па версіі прафесійнага конкурсу «Брэнд года».<ref>{{Cite web |url=http://bestbrand.by/2017-potrebitelskaya-nominaciya-2 |title=Брэнд года 2017 |publisher=BESTBRAND.BY |lang=ru |accessdate=2018-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180607185739/http://bestbrand.by/2017-potrebitelskaya-nominaciya-2 |archivedate=7 чэрвеня 2018 |url-status=dead }}</ref> З 1 чэрвеня ТАА «Аўтакласіфайд» з’яўляецца рэзідэнтам [[Беларускі парк высокіх тэхналогій|Беларускага парка высокіх тэхналогій]]<ref>{{Cite web |url=http://www.park.by/it/enterprise-423/type-full/ |title=Автоклассифайд |publisher=HTP BELARUS |lang=ru |accessdate=2018-06-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180610060745/http://park.by/it/enterprise-423/type-full/ |archivedate=10 чэрвеня 2018 |url-status=dead }}</ref> 11 кастрычніка на трэцім фэсце рэкламы ЛАМА рэкламная кампанія Nodding Dog, створаная для праекта av.by агенцтвам AIDA PIONEER branding & creative заваявала 1 месца ў Катэгарыйнай вертыкалі і 3 месца ў намінацыі Рэкламныя кампаніі ў Індустрыйнай вертыкалі.<ref>{{Cite web |url=http://lamafest.by/article/winners-lama-18 |title=ОБЪЯВЛЕНЫ ПОБЕДИТЕЛИ ТРЕТЬЕГО ФЕСТИВАЛЯ РЕКЛАМЫ ЛАМА |publisher=http://lamafest.by |lang=ru |accessdate=2018-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181014201624/http://lamafest.by/article/winners-lama-18 |archivedate=14 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref> === 2019 год === 26 студзеня «av.by» быў зноў прызнаны лідарам у катэгорыі «Інтэрнэт-рэсурс пра куплю і продаж аўтамабіляў» па версіі прафесійнага конкурсу «Брэнд года».<ref>{{Cite web |url=http://brendgoda.by/2019/01/24/pobediteli-2018/ |title=Конкурс БРЕНД ГОДА 2018: в Минске наградили лучших! |access-date=17 чэрвеня 2022 |archive-date=18 мая 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518222033/https://brendgoda.by/2019/01/24/pobediteli-2018/ |url-status=dead }}</ref> 3 красавіка на av.by з’явіўся новы раздзел «Запчасткі для аўтамабіляў». Цяпер гэты радзел працуе ў сувязі з «Аўто з прабегам» і падтрымлівае пакаленні. Раздзел «Рэкламныя аб’явы», які існаваў з 2005 года, спыніў сваё існаванне.<ref>{{Cite web |url=https://av.by/news/index.php?event=View&news_id=44160 |title=На av.by новый раздел запчастей |publisher=AV.BY |lang=ru |accessdate=2019-04-10 |archive-date=23 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923115104/https://av.by/news/index.php?event=View&news_id=44160 |url-status=dead }}</ref> З 14 сакавіка па 26 красавіка партал av.by праводзіў аўтамабільную прэмію [https://mascot.by/ «МАСКОТ 2018»]{{Недаступная спасылка}}. У конкурснай праграме прынялі ўдзел 156 мадэляў ад афіцыйных дылераў Беларусі, а пераможцаў у кожнай з намінацый абіралі і эксперты і спажыўцы.<ref>{{Cite web |url=http://marketing.by/sobytiya/v-minske-nazvali-luchshie-avtomobilnye-marki-po-versii-ekspertov-i-potrebiteley/ |title=В Минске назвали лучшие автомобильные марки по версии экспертов и потребителей |publisher=MARKETING.BY |lang=ru |accessdate=2019-15-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190507014120/http://www.marketing.by/sobytiya/v-minske-nazvali-luchshie-avtomobilnye-marki-po-versii-ekspertov-i-potrebiteley/ |archivedate=7 мая 2019 |url-status=dead }}</ref> 31 кастрычніка на чацвёртым лакальным фэсце «Лама» рэкламная кампанія «Галава-мігцелка», створаная для праекта av.by агенцтвам AIDA PIONEER branding & creative заваявала золата ў катэгорыі «Рытэйл, грамадскае харчаванне і e-commerce».<ref>{{Cite web |url=http://lamafest.by/article/obyavleny-pobediteli-chetvertogo-festivalya-reklamy-lama |title=ОБЪЯВЛЕНЫ ПОБЕДИТЕЛИ ЧЕТВЕРТОГО ФЕСТИВАЛЯ РЕКЛАМЫ ЛАМА |publisher=http://lamafest.by |lang=ru |accessdate=2019-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191105074545/http://lamafest.by/article/obyavleny-pobediteli-chetvertogo-festivalya-reklamy-lama |archivedate=5 лістапада 2019 |url-status=dead }}</ref> === 2020 год === 30 студзеня «av.by» ў трэці раз быў прызнаны лідарам у катэгорыі «Інтэрнэт-рэсурс пра куплю і продаж аўтамабіляў» па версіі прафесійнага конкурсу «Брэнд года».<ref>{{Cite web |url=https://marketing.by/novosti-rynka/nazvany-pobediteli-professionalnogo-konkursa-brend-goda-2019/ |title=Названы победители профессионального конкурса Бренд года 2019 |publisher=MARKETING.BY |lang=ru |accessdate=2020-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200203132238/https://marketing.by/novosti-rynka/nazvany-pobediteli-professionalnogo-konkursa-brend-goda-2019/ |archivedate=3 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref> З лютага на av.by стала даступна праверка аўто па VIN-нумары.<ref>{{Cite web |url=https://av.by/news/index.php?event=View&news_id=45681 |title=С 1 марта на av.by поле VIN становится обязательным для некоторых объявлений |publisher=AV.BY |lang=ru |accessdate=2020-11-06 |archive-date=30 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030205823/https://av.by/news/index.php?event=View&news_id=45681 |url-status=dead }}</ref> З 18 лютага па 11 сакавіка партал av.by праводзіў аўтамабільную прэмію «Маскот-2019» анлайн. У прэміі ўдзельнічалі 182 мадэлі аўто, 27 брэндаў, 39 дылерскіх цэнтраў. Аўтамабілем года на думку экспертаў стала Skoda Kodiaq, а на думку спажыўцоў — BMW 8-series.<ref>{{Cite web |url=https://realt.by/news/article/27424/ |title=От крутых до бюджетных: белорусы назвали лучшие автомобили |access-date=17 чэрвеня 2022 |archive-date=10 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230510082603/https://realt.by/news/article/27424/ |url-status=dead }}</ref> 15 кастрычніка на пятым фестывалі рэкламы «Лама» рэкламная кампанія «Карп», створаная для партала av.by агенцтвам AIDA PIONEER branding & creative, атрымала золата ў намінацыі «Рэкламныя кампаніі».<ref>{{Cite web |url=http://lamafest.by/article/obyavleny-pobediteli-festivalya-reklamy-lama |title=Лама |publisher=LAMAFEST.BY |lang=ru |accessdate=2020-11-06 |archive-date=30 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130172131/http://lamafest.by/article/obyavleny-pobediteli-festivalya-reklamy-lama |url-status=dead }}</ref> У красавіку на av.by запусцілі сэрвіс «Фінансы». І цяпер карыстальнікі маюць магчымасць падабраць праграму лізінгу для набыцця аўтамабіля.<ref>[https://marketing.by/analitika/chto-vnedrili-krupnye-belaruskie-ekommers-igroki-v-2020-godu/ Что нового внедрили крупные беларуские маркетплейсы в 2020 году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210127162943/https://www.marketing.by/analitika/chto-vnedrili-krupnye-belaruskie-ekommers-igroki-v-2020-godu/ |date=27 студзеня 2021 }}</ref> === 2021 год === 28 студзеня брэнд «av.by» ў чацвёрты раз быў прызнаны лідарам у катэгорыі «Інтэрнэт-рэсурс пра куплю і продаж аўтамабіляў» па версіі прафесійнага конкурсу «Брэнд года».<ref>[https://marketing.by/novosti-rynka/obyavleny-pobediteli-konkursa-brend-goda-2020/ Объявлены победители конкурса «Бренд года 2020»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210201091734/https://marketing.by/novosti-rynka/obyavleny-pobediteli-konkursa-brend-goda-2020/ |date=1 лютага 2021 }}</ref> З 24 лютага па 30 красавіка партал av.by праводзіў аўтамабільную прэмію «Маскот-2020». У прэміі прынялі ўдзел больш за 160 мадэлей аўтамабіляў. У гэтым годзе ў прэміі з’явіліся новыя намінацыі: «Купэ-красовер года» і «Электрамабіль года». На думку экспертаў, аўтамабілем года стаў Geely Coolray, а на думку спажыўцоў — Mercedes-Benz AMG GT 4-Door Coupe<ref>{{Cite web |title=НЕОЖИДАННЫЙ ФИНАЛ. В БЕЛАРУСИ ВЫБРАЛИ АВТОМОБИЛЬ ГОДА |url=https://officelife.media/news/25654-neozhidannyy-final-v-belarusi-vybrali-avtomobil-goda/ |accessdate=17 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220523015546/https://officelife.media/news/25654-neozhidannyy-final-v-belarusi-vybrali-avtomobil-goda/ |archivedate=23 мая 2022 |url-status=dead }}</ref>. 14 кастрычніка на фестывалі рэкламы «Лама» рэкламная кампанія «Какос» атрымала золата ў намінацыі «Рытэйл, грамадскае харчаванне і e-commerce». <ref>{{Cite web |url=http://lamafest.by/article/obyavleny-pobediteli-festivalya-reklamy-lama-2021 |title=ОБЪЯВЛЕНЫ ПОБЕДИТЕЛИ ФЕСТИВАЛЯ РЕКЛАМЫ ЛАМА |access-date=30 кастрычніка 2021 |archive-date=30 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030002948/http://lamafest.by/article/obyavleny-pobediteli-festivalya-reklamy-lama-2021 |url-status=dead }}</ref> 19 кастрычніка на сайце кардынальна змянілася Галоўная старонка і падзел «Навіны».<ref>[https://marketing.by/novosti-rynka/u-belaruskoy-onlayn-platformy-po-prodazhe-avtomobiley-av-by-poyavilsya-avtozhurnal/ У беларуской онлайн-платформы по продаже автомобилей av.by появился «Автожурнал»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211030002948/https://marketing.by/novosti-rynka/u-belaruskoy-onlayn-platformy-po-prodazhe-avtomobiley-av-by-poyavilsya-avtozhurnal/ |date=30 кастрычніка 2021 }}</ref> 18 лістапада ў прэміі Effie Awards Belarus 2021 рэкламная кампанія «Карп 2» атрымала золата ў намінацыі «Онлайн-паслугі і сэрвісы».<ref>[http://effie.by/winners2021 НАЗВАНЫ ПОБЕДИТЕЛИ EFFIE AWARDS BELARUS 2021]</ref> === 2022 год === 27 студзеня брэнд «av.by» у пяты раз быў прызнаны лідарам у катэгорыі «Інтэрнэт-рэсурс пра куплю і продаж аўтамабіляў» па версіі прафесійнага конкурсу «Брэнд года».<ref>[https://marketing.by/novosti-rynka/nazvany-pobediteli-professionalnogo-i-potrebitelskogo-konkursa-brend-goda-2021/#:~:text=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BC%20%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%88%D0%BD%D1%8B%D0%BC%20%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BC%202021%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0,%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%E2%80%9D%20%E2%80%94%20%D0%B2%20%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9. Названы победители Профессионального и Потребительского конкурса БРЕНД ГОДА 2021] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220131035818/https://marketing.by/novosti-rynka/nazvany-pobediteli-professionalnogo-i-potrebitelskogo-konkursa-brend-goda-2021/#:~:text=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BC%20%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%88%D0%BD%D1%8B%D0%BC%20%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BC%202021%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0,%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%E2%80%9D%20%E2%80%94%20%D0%B2%20%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9. |date=31 студзеня 2022 }}</ref> З 29 студзеня па 29 красавіка партал av.by праводзіў аўтамабільную прэмію «Маскот-2021». У прэміі прыняла ўдзел 161 мадэль аўтамабіля. На думку экспертаў, аўтамабілем года стаў Škoda Octavia, а на думку спажыўцоў — Audi Q8.<ref>[https://marketing.by/novosti-rynka/premiya-maskot-obyavila-luchshie-avtomobili-2021-goda-na-belaruskom-rynke/ Премия «Маскот» объявила лучшие автомобили 2021 года на беларуском рынке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220527101442/https://marketing.by/novosti-rynka/premiya-maskot-obyavila-luchshie-avtomobili-2021-goda-na-belaruskom-rynke/ |date=27 мая 2022 }}</ref> З 22 чэрвеня av.by стаў падтрымліваць беларускую мову ва ўсіх мабільных праграмах. Перакладзены пункты меню, элементы кіравання, падказкі, форма падачы і ўнутраныя сэрвісы.<ref>[https://marketing.by/novosti-rynka/mova-na-av-by-zaraz-mozhna-padats-ab-yavy-pa-belarusku/ Мова на av.by! Зараз можна падаць аб’явы па-беларуску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220629071748/https://marketing.by/novosti-rynka/mova-na-av-by-zaraz-mozhna-padats-ab-yavy-pa-belarusku/ |date=29 чэрвеня 2022 }}</ref> У жніўні запусціўся новы раздзел «Аўтатавары»: акумулятары, наборы інструментаў, аўтамабільная хімія, дзіцячыя аўтакрэслы і іншае.<ref>{{Cite web |url=https://marketing.by/novosti-rynka/av-by-zapustil-novyy-razdel-avtotovary/ |title=Архіўная копія |access-date=4 жніўня 2022 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817103621/https://marketing.by/novosti-rynka/av-by-zapustil-novyy-razdel-avtotovary/ |url-status=dead }}</ref> 20 снежня запусцілі сэрвіс праверкі аўто па VIN-нумары. === 2023 год === 9 лютага брэнд «av.by» у шосты раз быў прызнаны лідарам у катэгорыі «Інтэрнэт-рэсурс пра куплю і продаж аўтамабіляў» па версіі прафесійнага конкурсу «Брэнд года».<ref>{{Cite web |url=https://brendgoda.by/2023/02/10/brend-goda-2022-winners/ |title=Лучшие в маркетинге и устойчивости: названы победители Профессионального конкурса «БРЕНД ГОДА 2022» |access-date=15 лютага 2023 |archive-date=10 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230510081101/https://brendgoda.by/2023/02/10/brend-goda-2022-winners/ |url-status=dead }}</ref> З 10 лютага па 27 красавіка партал av.by праводзіў аўтамабільную прэмію «Маскот 2022». У прэміі прынялі ўдзел 105 мадэлей аўтамабіляў. Аўтамабілем года па версіі экспертаў стаў Geely Coolray, а па версіі спажыўцоў — Audi Q8.<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.pressball.by/articles/others/digest/115014 |accessdate=4 мая 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230504142709/https://www.pressball.by/articles/others/digest/115014 |archivedate=4 мая 2023 |url-status=dead }}</ref> 23 лістапада змяніўся дызайн раздзела з новымі аўтамабілямі salon.av.by. Дадалі яго ў мабільную праграму. <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://av.by/news/perezapusk_razdela_salon_na_av_by.|title=В новый год с новыми авто. av.by перезапустил раздел Salon|access-date=27 мая 2024|archive-date=2 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202024338/https://av.by/news/perezapusk_razdela_salon_na_av_by.|url-status=dead}}</ref> У снежні запусцілі «Каталог паслуг». Там можна знайсці СТА, аўтамыйкі, аўтападбор і іншыя паслугі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://av.by/company|title=Каталог услуг для вашего авто|access-date=27 мая 2024|archive-date=27 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527110550/https://av.by/company|url-status=dead}}</ref> === 2024 год === Брэнд av.by сёмы раз прызнаны лідарам у катэгорыі «Інтэрнэт-рэсурс пра куплю і продаж аўтамабіляў» па версіі прафесійнага конкурсу «Брэнд года».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://brendgoda.by/2024/04/18/results-2023/|title=23-й год подряд профессиональный конкурс БРЕНД ГОДА определяет лучших в сфере маркетинга и брендинга в Беларуси.|access-date=27 мая 2024|archive-date=27 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527110558/https://brendgoda.by/2024/04/18/results-2023/|url-status=dead}}</ref> З 15 лютага па 25 красавіка партал av.by праводзіў аўтамабільную прэмію «Маскот 2023». У прэміі прынялі ўдзел 83 мадэлі аўтамабіляў. Аўтамабілем года па версіі экспертаў стаў Geely Emgrand, а па версіі спажыўцоў — Toyota Land Cruiser 300.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://av.by/news/itogi-Mascot-2023|title=Названы автомобили года по версии «Маскот 2023»|url-status=dead}}</ref> Рэйтынгавае агенцтва BIK Ratings надало ТАА «Автоклассифайд» высокі крэдытны рэйтынг by.A.<ref>{{Cite web|lang=Ru|url=https://bikratings.by/press-czentr/ooo-avtoklassifajd-prisvoen-kreditnyj-rejting-urovnya-by-a-prognoz-neopredelennyj|title=ООО «Автоклассифайд» присвоен кредитный рейтинг уровня by.A (прогноз неопределенный)}}</ref> У канцы лістапада запусціўся новы сэрвіс «Каталог паслуг», у якім аўтамабілісты могуць знайсці ўсе неабходныя паслугі па ўсёй Беларусі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://av.by/news/katalog_uslug|title=Не только машины. На av.by появился каталог услуг. Рассказываем, что можно найти|access-date=13 снежня 2024|archive-date=13 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213134526/https://av.by/news/katalog_uslug|url-status=dead}}</ref> av.by атрымала за рэкламную кампанію «Маппеты. „Купляй аўто бяспечна“» золата і срэбра на ADMA AWARDS 2024 і дзве срэбныя ўзнагароды на фестывалі маркетынгу і рэкламы «ЛАМА-2024». <ref>{{Cite web|url=https://admaawards.by/obyavlneny-pobediteli-adma-awards-2024|title=СТАЛИ ИЗВЕСТНЫ ПОБЕДИТЕЛИ ПРЕСТИЖНОЙ ПРЕМИИ ЭФФЕКТИВНОСТИ МАРКЕТИНГА ADMA AWARDS 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lamafest.by/article/obyavleny-pobediteli-festivalya-marketinga-i-reklamy-lama-2024|title=ОБЪЯВЛЕНЫ ПОБЕДИТЕЛИ ФЕСТИВАЛЯ МАРКЕТИНГА И РЕКЛАМЫ ЛАМА 2024|access-date=13 снежня 2024|archive-date=14 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214032119/https://lamafest.by/article/obyavleny-pobediteli-festivalya-marketinga-i-reklamy-lama-2024|url-status=dead}}</ref> 12 снежня ТАА «Аўтакласіфайд» стала публічнай кампаніяй і выпусціла дэпазітарныя аблігацыі. <ref>{{Cite web|url=https://www.bcse.by/press-center/releases/pr121220241/2024-12-12T16:47:10|title=О депозитарных облигациях ООО «Автоклассифайд» 1-го выпуска|url-status=dead|access-date=13 снежня 2024|archive-date=13 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213151248/https://www.bcse.by/press-center/releases/pr121220241/2024-12-12T16:47:10}}</ref> У снежні на av.by запусцілі новы сэрвіс «Гараж», прызначаны для ўладальнікаў аўто. У распараджэнне карыстальнікаў наступны функцыянал: сэрвісная анлайн-кніга, зніжка на праверку VIN, падбор шын і запчастак для машыны, дабаўленай у гараж, а таксама яе актуальны кошт.<ref>{{Cite web|url=https://av.by/news/ny24|title=Итоги 2024 года на av.by|url-status=dead}}</ref> === 2025 год === 1 лютага запусцілі маштабны розыгрыш 8 аўтамабіляў BYD Yuan Up сярод уласнікаў аўто.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://av.by/news/rozigrish_avto_ot_avby_fevral_2025|title=Есть машина? А хотите вторую? av.by разыгрывает новенький электрокар|url-status=dead}}</ref> З 17 лютага па 24 красавіка партал av.by праводзіў аўтамабільную прэмію «Маскот 2024». У прэміі прынялі ўдзел 95 мадэляў аўтамабіляў. Аўтамабілем года па версіі экспертаў стаў Lada Vesta SW Cross, а па версіі спажыўцоў — Volvo XC90.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://av.by/news/maskot_2024_itogi|title=Белорусы выбрали «Автомобиль года». Вот какая модель удостоилась звания|url-status=dead}}</ref> === 2026 год === На av.by адбыліся глабальныя змены — Дзмітрый Геранін, CEO кампаніі, пакінуў сваю пасаду праз 9 гадоў. Новы генеральны дырэктар av.by — Максім Мяцеліца, які раней займаў пасаду намесніка гендырэктара па развіцці.<ref>{{Cite web|lang=Русская|url=https://av.by/news/kto_novii_ceo_avby|title=Девять лет, сильная команда и спокойная передача управления: что происходит в av.by сейчас?}}</ref> У восьмы раз брэнд av.by прызнаны лідарам у катэгорыі «Інтэрнэт-рэсурс пра куплю і продаж аўтамабіляў» па версіі прафесійнага конкурсу «Брэнд года».<ref>{{Cite web|url=https://brendgoda.by/pobediteli-konkursa-2025|title=Победители конкурса 2025|website=brendgoda.by|access-date=2026-04-07}}</ref> == Кіраўніцтва == Генеральны дырэктар ТАА «Аўтакласіфайд» — Максiм Дзмiтрыевiч Мяцелiца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://av.by/ av.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240523025338/https://av.by/ |date=23 мая 2024 }} — галоўная старонка сайта * [https://play.google.com/store/apps/details?id=by.av.client&hl=ru Праграма для Android] — праграма av.by для Android * [https://itunes.apple.com/app/id1020154366 Праграма для iOS] — праграма av.by для iOS * [https://appgallery.huawei.com/#/app/C101652541 Праграма дла Huawei] — праграма av.by для Huawei * [https://t.me/avbynews Telegram-канал] — Telegram-канал * [https://www.youtube.com/user/AVbyTV/ YouTube-канал] — YouTube-канал av.by {{Беларускія інтэрнэт-медыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Байнэт]] [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2001 годзе]] 0z96vu2xmq124txrw4lkb95limqbqgn 10 560943 5152918 4499192 2026-06-09T14:20:25Z JerzyKundrat 174 5152918 wikitext text/x-wiki '''[[9 чэрвеня]]''' :{{Сцяг ЮНЕСКА}} Міжнародны дзень архіваў. [[Выява:Coat_of_Arms_of_Mahiloŭ.svg|right|120px|Герб Магілёва]] * [[68]]: Скончыў жыццё самагубствам рымскі імператар [[Нерон]], апошні з дынастыі Юліяў-Клаўдзіяў. * [[1311]]: «Маэста» [[Дуча дзі Буанінсенья]] ўсталявана ў [[Сіенскі сабор|Сіенскім саборы]]. * [[1534]]: [[Жак Карцье]] адкрыў [[рака Святога Лаўрэнція|раку Святога Лаўрэнція]]. * [[1661]]: [[Магілёў|Магілёву]] нададзены [[Герб Магілёва|герб]] (''на выяве''). * [[1870]]: Памёр [[Чарльз Дыкенс]], брытанскі [[пісьменнік]], [[журналіст]]. * [[1898]]: [[Вялікабрытанія]] атрымала ад [[Кітай|Кітая]] тэрыторыю [[Ганконг]]а ў арэнду на 99 гадоў. * [[1919]]: Адкрыўся [[Беларускі з’езд Віленшчыны і Гродзеншчыны]]. * [[1960]]: [[Адміністрацыйны цэнтр]] [[Парыцкі раён|Парыцкага раёна]] перанесены ў гарадскі пасёлак [[Гісторыя Светлагорска|Шацілкі]] (сучасны [[горад]] [[Светлагорск]]). * [[2019]]: [[Касым-Жамарт Такаеў]] абраны Прэзідэнтам [[Казахстан]]а. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|609]] </noinclude> bqx9ht4uaaxfj88bf2czmemw9q2eczx 5152921 5152918 2026-06-09T14:24:35Z JerzyKundrat 174 5152921 wikitext text/x-wiki '''[[9 чэрвеня]]''' :{{Сцяг ЮНЕСКА}} Міжнародны дзень архіваў. [[Выява:Coat_of_Arms_of_Mahiloŭ.svg|right|120px|Герб Магілёва]] * [[68]]: Скончыў жыццё самагубствам рымскі імператар [[Нерон]]. * [[1311]]: «Маэста» [[Дуча дзі Буанінсенья]] ўсталявана ў [[Сіенскі сабор|Сіенскім саборы]]. * [[1534]]: [[Жак Карцье]] адкрыў [[рака Святога Лаўрэнція|раку Святога Лаўрэнція]]. * [[1661]]: [[Магілёў|Магілёву]] нададзены [[Герб Магілёва|герб]] (''на выяве''). * [[1870]]: Памёр [[Чарльз Дыкенс]], брытанскі [[пісьменнік]], [[журналіст]]. * [[1898]]: [[Вялікабрытанія]] атрымала ад [[Кітай|Кітая]] тэрыторыю [[Ганконг]]а ў арэнду на 99 гадоў. * [[1919]]: Адкрыўся [[Беларускі з’езд Віленшчыны і Гродзеншчыны]]. * [[1960]]: [[Адміністрацыйны цэнтр]] [[Парыцкі раён|Парыцкага раёна]] перанесены ў гарадскі пасёлак [[Гісторыя Светлагорска|Шацілкі]] (сучасны [[горад]] [[Светлагорск]]). * [[2019]]: [[Касым-Жамарт Такаеў]] абраны Прэзідэнтам [[Казахстан]]а. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|609]] </noinclude> 57hxf52f282vhvtqlhnjptw8j5wdcps 5152922 5152921 2026-06-09T14:24:51Z JerzyKundrat 174 5152922 wikitext text/x-wiki '''[[9 чэрвеня]]''' : {{Сцяг ЮНЕСКА}} Міжнародны дзень архіваў. [[Файл:Coat_of_Arms_of_Mahiloŭ.svg|right|120px|Герб Магілёва]] * [[68]]: Скончыў жыццё самагубствам рымскі імператар [[Нерон]]. * [[1311]]: «Маэста» [[Дуча дзі Буанінсенья]] ўсталявана ў [[Сіенскі сабор|Сіенскім саборы]]. * [[1534]]: [[Жак Карцье]] адкрыў [[рака Святога Лаўрэнція|раку Святога Лаўрэнція]]. * [[1661]]: [[Магілёў|Магілёву]] нададзены [[Герб Магілёва|герб]] (''на выяве''). * [[1870]]: Памёр [[Чарльз Дыкенс]], брытанскі [[пісьменнік]], [[журналіст]]. * [[1898]]: [[Вялікабрытанія]] атрымала ад [[Кітай|Кітая]] тэрыторыю [[Ганконг]]а ў арэнду на 99 гадоў. * [[1919]]: Адкрыўся [[Беларускі з’езд Віленшчыны і Гродзеншчыны]]. * [[1960]]: [[Адміністрацыйны цэнтр]] [[Парыцкі раён|Парыцкага раёна]] перанесены ў гарадскі пасёлак [[Гісторыя Светлагорска|Шацілкі]] (сучасны [[горад]] [[Светлагорск]]). * [[2019]]: [[Касым-Жамарт Такаеў]] абраны Прэзідэнтам [[Казахстан]]а. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|609]] </noinclude> t9qesxofmcj97nh6zbh2r40aysafd8r 0 568715 5152985 3192287 2026-06-09T19:56:25Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, пунктуацыя 5152985 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Музна ум Валяд''' (''Muzna'' або ''Muzayna — '' «дождж»; ''umm Walad'' — «маці дзяцей Госпада») — хрысціянская наложніца Мухамада ібн Абдалаха, сына эміра Кордавы {{нп3|Абдалах (эмір Кордавы)|Абдалаха|ru|Абдаллах (эмир Кордовы)}}<ref>Lévi Provençal, Évariste (1957), Historia de España: España musulmana hasta la caída del califato de Córdoba: 711—1031 de J.C., IV, Espasa-Calpe, 261. orrialdea, ISBN 9788423948000.</ref>. Маці [[Абд ар-Рахман III|Абд ар-Рахмана III]]<ref>Valdeón Baruque, Julio (2001), Abderramán III y el califato de Córdoba, Debate, 93-94. orrialdea, ISBN 8483064375.</ref><ref>Fierro, Maribel (2011), Abderramán III y el califato omeya de Córdoba, Nerea, 67. orrialdea, ISBN 9788496431850.</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Баскскія землі|баскскіх землях]], дзіцем трапіла ў [[Кордава (Іспанія)|Кордаву]] і трапіла рабыняй у халіфскі [[гарэм]]. У 891 годзе нарадзіла сына [[Абд ар-Рахман III|Абд ар-Рахмана]]<ref>Burgi, Mikel, Emires y califas de Córdoba: Cinco generaciones de madres vasconas, Nabarralde.</ref><ref>Fernandez Palmeral, Ramon, Reseña histórica de Torrox, 26. orrialdea, ISBN 9781365344015.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жанчыны Сярэдневякоўя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў IX стагоддзі]] tezuai6wqa71znj702zyojeloeoywlc 0 569685 5153036 5105365 2026-06-10T06:33:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153036 wikitext text/x-wiki {{Картка:Аўтамабіль | назва = Daihatsu Applause | выява = Aplause 1.6 L 1992.jpg | вытворца = [[Daihatsu]], {{Сцягафікацыя|Японія}} | выпуск = {{гады аўтамабіля|1989|2000}} | даўжыня = 4260–4350 мм | шырыня = 1660 мм | вышыня = 1375–1385 мм | колавая база = 2470 мм | папярэднік = [[Daihatsu Charmant]] | пераемнік = [[Toyota Camry#XV20|Daihatsu Altis]] | вікісховішча = Daihatsu Applause }} '''Daihatsu Applause''' ({{lang-ja|アプローズ}}<ref name="daihatsu-models">{{cite web |url= https://www.daihatsu.com/jp/car_information/index.html |title = 懐かしのクルマ（販売終了車種）|publisher = daihatsu.com |accessdate = 2018-08-28|lang = ja}}</ref>) — кампактны [[легкавы аўтамабіль]] [[Японія|японскай]] кампаніі [[Daihatsu]]. Вонкава выглядаў як звычайны [[седан]], у той час як насамрэч меў кузаў [[ліфтбек]] — багажныя дзверы падымаюцца разам з заднім шклом. Выпускаўся з [[1989]] па [[2000]] год. Пераемніка на экспартных рынках не было, на рынку Японіі заменены мадэллю [[Daihatsu Altis]]. == Гісторыя == [[Выява:1989-1992 Daihatsu Applause (A101) Xi liftback (14488430305).jpg|thumb|left|Выгляд ззаду (1989–1992)]] Прататып пад кодавай назвай ''«MS-X90»'' быў паказаны на [[Жэнеўскі аўтасалон|Жэнеўскім аўтасалоне]] ў сакавіку [[1989]] года, серыйная версія атрымала імя ''«Applause»''. У адрозненне ад папярэдніка, мадэлі [[Daihatsu Charmant|Charmant]], якая была зроблена на базе [[Toyota Corolla]], Applause быў распрацаваны ўласнымі сіламі Daihatsu. Продажы пачаліся ў ліпені [[1989]] года<ref name="daihatsu-history">{{cite web |url = https://www.daihatsu.com/company/history/history_products_1985.html |title = Company > History > Main Products： From 1985~ |publisher = daihatsu.com |accessdate = 2018-08-28 |lang = en }}</ref>. У хуткім часе пасля дэбюту адбылася кампанія па адкліканні машын з-за праблем з аўтаматычнай трансмісіяй і генератарам. Пазней яшчэ адна — з-за праблем з тармазной сістэмай і паліўным бакам, з якім быў звязаны шэраг інцыдэнтаў з узгараннем аўтамабіля<ref name="webcg-2006-09-13-part3">{{cite web |url = http://www.webcg.net/articles/-/11521 |title = 第29回：『あまりにも不憫な』ダイハツ・アプローズ（1989〜2000）（その3） |date = 13.09.2006 |publisher = webcg.net |accessdate = 2018-08-28 |lang = ja }}</ref>. Усё гэта адмоўна адбілася на рэпутацыі мадэлі і выклікала падзенне продажаў<ref name="webcg-2006-09-13-part4">{{cite web |url = http://www.webcg.net/articles/-/11520 |title = 第30回：『あまりにも不憫な』ダイハツ・アプローズ（1989〜2000）（その4） |date = 13.09.2006 |publisher = webcg.net |accessdate = 2018-08-28 |lang = ja }}</ref>. Вытворца выправіў праблему ў [[1990]] годзе, падкрэсліўшы паляпшэнні змененай назвай — '''Applause θ''' ''([[Тэта|Theta]])''. Таксама былі зроблены перамены ў лінейцы камплектацый аўтамабіля. Гэта не прынесла належнага эфекту<ref name="webcg-2006-09-13-part4"/> і для ажыўлення продажаў у ліпені [[1992]] года быў праведзены фэйсліфтынг: з'явілася новая пярэдняя маска з іншай рашоткай радыятара, павялічыліся памеры пярэдняга і задняга бампераў, змянілася форма задняга спойлера. Пазней назва аўтамабіля была вернута ў простае ''«Applause»''. <gallery widths="200px"> Выява:1994 Daihatsu Applause (A101) Limited liftback (2016-01-04) 01.jpg|Daihatsu Applause (1992–1997) Выява:1994 Daihatsu Applause (A101) Limited liftback (2016-01-04) 02.jpg </gallery> У [[1994]] годзе паўнапрывадная версія ''16Zi 4WD'' была знятая з вытворчасці<ref name="webcg-2006-09-13-part5">{{cite web |url = http://www.webcg.net/articles/-/11519 |title = 第31回：『あまりにも不憫な』ダイハツ・アプローズ（1989〜2000）（最終回） |date = 13.09.2006 |publisher = webcg.net |accessdate = 2018-08-28 |lang = ja }}</ref>. Daihatsu не мог дазволіць сабе распрацаваць цалкам новую мадэль, таму ў [[1997]] годзе вырашылі правесці мадэрнізацыю яшчэ раз. Прадстаўлены на [[Франкфурцкі аўтасалон|Франкфурцкім аўтасалоне]] ў верасні [[1997]] года, ''Applause'' атрымаў абноўленае афармленне пярэдняй і задняй частак. У вонкавым аздабленні гэтай версіі пераважаў хром. Дзякуючы бліскучай рашотцы (якая цяпер стала аб'яднанай з капотам), рамкам нумарнога знака, фар і блокаў задніх ліхтароў аўтамабіль атрымаў амаль брытанскі выгляд. Інтэр'ер таксама абнавіўся: нізкая панэль 80-х гадоў саступіла месца больш сучаснай з устаўкамі з імітацыяй дрэва. Падушкі бяспекі кіроўцы і пасажыра сталі стандартным абсталяваннем, у якасці дадатковай опцыі магла ўсталёўвацца навігацыя. <gallery widths="200px"> Выява:MHV Daihatsu Applause 01.jpg|Daihatsu Applause (1997–2000) Выява:MHV Daihatsu Applause 02.jpg </gallery> Мадэрнізацыя, аднак, не дапамагла ўжо састарэлай мадэлі — продажы з году ў год толькі пагаршаліся. У сакавіку [[2000]] года вытворчасць была завершана. ''[[Daihatsu Altis|Altis]]'', якая з'явілася на ўнутраным рынку Японіі ў якасці пераемніка, не была ўласнай мадэллю, а з'яўлялася [[Toyota Camry#XV20|Toyota Camry Gracia]] выпусканай пад маркай Daihatsu. Замены на экспартных рынках прадстаўлена не было. == Апісанне == [[Выява:Daihatsu Applause trunk.jpg|thumb|]] Daihatsu Applause — пяцідзверны [[ліфтбек]] з папярочна размешчаным рухавіком і пярэднім або поўным прывадам. Аўтамабіль аб'ядноўваў дызайн класічнага [[седан]]а з практычнасцю пяцідзвернага [[хэтчбек]]а: багажныя дзверы падымаюцца разам з заднім шклом. Каэфіцыент аэрадынамічнага супору кузава быў роўны 0,34. === Рухавік === Рухавік: ''Daihatsu HD'', бензінавы, радны, чатырохцыліндравы, 16-клапанны, аб'ёмам 1,6 л. На аўтамабілі ўсталёўваліся дзве версіі гэтага рухавіка: ''HD-E'' з электронным упырскам паліва, або просты карбюратарны матор ''HD-F''. У [[1993]] годзе выпуск машын з карбюратарам быў завершаны. * ''HD-F'' — [[карбюратар]], 91 к.с. (67 кВт) — 06.1989–10.1992 ''(экспартныя рынкі)'' * ''HD-F'' — [[карбюратар]], 97 к.с. (71 кВт) — 06.1989–10.1992 ''([[JDM|японскі рынак]])'' * ''HD-E'' — [[Сістэма ўпырску паліва|упырск]], 105 к.с. (77 кВт), 134 Н·м — 11.1992–05.1997 ''(экспартныя рынкі)'' * ''HD-E'' — [[Сістэма ўпырску паліва|упырск]], 120 к.с. (89 кВт), 140 Н·м — 06.1989–05.2000 ''(японскі рынак)'' * ''HD-E'' — [[Сістэма ўпырску паліва|упырск]], 90 к.с. (66 кВт), 123 Н·м — 11.1992–05.1997 ''(экспартныя рынкі)'' * ''HD-E'' — [[Сістэма ўпырску паліва|упырск]], 99 к.с. (73 кВт), 138 Н·м — 06.1997–05.2000 ''(экспартныя рынкі)'' === Трансмісія і хадавая частка === Маторы маглі агрэгатавацца як з 5-ступеньчатай механічнай каробкай перадач, так і з трох- або чатырохступеньчатым «аўтаматам». Прывад — пярэдні, але, акрамя таго, выпускалася мадыфікацыя з пастаянным поўным прывадам, у сістэме якога быў прадугледжаны галоўны вадкасны дыферэнцыял падвышанага трэння. Падвеска — незалежная ўсіх колаў. Тып рулявога кіравання — «шасцярня-рэйка». Тормазы пярэднія дыскавыя вентыляваныя, заднія — барабанныя. Стандартны памер шын 185/60R14. У стандартную камплектацыю ўваходзілі ABS і гідраўзмацняльнік руля. === Камплектацыі === ;На рынку Японіі Першапачаткова прапанова для ўнутранага рынку складалася з чатырох версій камплектацый: ''«16L»'', ''«16X»'', ''«16Ri»'' і паўнапрываднай ''«16Zi»''. У [[1990]] годзе замест ''«16X»'' з'явілася версія ''«16Si»'', таксама дадалася найвышэйшая ''«Limited»''. Пасля мадэрнізацыі [[1997]] года ў шэрагу былі толькі дзве версіі: ''«SX»'' і ''«SL»''. <center> <gallery widths="200" perrow="4"> Выява:Dashboard Daihatsu Applause 1.6 Xi 02.jpg|Інтэр'ер (1989–1997) Выява:Dashboard Daihatsu Applause 1.6 Xi 01.jpg|Прыборная панэль (1989–1997) </gallery> </center> === Тэхнічныя характарыстыкі === {|class="wikitable" cellpadding="0" cellspacing="0" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | Мадэль ! style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | XiL<ref name="adac-xil">{{cite web |url = https://www.adac.de/_ext/itr/tests/Autotest/AT3021_Daihatsu_Applause_XiL/Daihatsu_Applause_XiL.pdf |title = ADAC-Autotest. Daihatsu Applause XiL |date = жнівень 1991 |publisher = adac.de |accessdate = 2018-08-28 |lang = de }}{{Недаступная спасылка}}</ref> ! style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | Xi<ref name="adac-xi">{{cite web |url = https://www.adac.de/_ext/itr/tests/Autotest/AT3100_Daihatsu_Applause_Xi/Daihatsu_Applause_Xi.pdf |title = ADAC-Autotest. Daihatsu Applause Xi |date = жнівень 1995 |publisher = adac.de |accessdate = 2018-08-28 |lang = de }}{{Недаступная спасылка}}</ref> ! style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | XIC<ref name="adac-xic">{{cite web |url = https://www.adac.de/_ext/itr/tests/Autotest/AT3346_Daihatsu_Applause_XIC/Daihatsu_Applause_XIC.pdf |title = ADAC-Autotest. Daihatsu Applause XIC |date = сакавік 1998 |publisher = adac.de |accessdate = 2018-08-28 |lang = de }}{{Недаступная спасылка}}</ref> |- ! colspan="2" | Гады выпуску | 1989−1992 | 1992−1997 | 1997−2000 |- ! colspan="2" style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | Кузаў ! colspan="3" | пяцідзверны ліфтбек |- ! rowspan="3" | Габарыты, мм ! даўжыня | 4260 | 4310 | 4350 |- ! шырыня | 1660 | 1660 | 1660 |- ! вышыня | 1375 | 1375 | 1385 |- ! colspan="2" | Колавая база, мм | colspan="3" | 2470 |- ! colspan="2" | Аб'ём багажніка, л | bgcolor="#FFFFBF" colspan="2" | 425-735<ref name="ref-adac" group=тэх.><span style="background-color:#FFFFBF; border: 1px solid black;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> — даныя паводле тэстаў [[ADAC]]</ref> | bgcolor="#FFFFBF" | 420-712 |- ! colspan="2" | Аб'ём паліўнага бака, л | colspan="3" | 50 |- ! colspan="2" | Маса без нагузкі, кг | bgcolor="#FFFFBF" | 1010 | bgcolor="#FFFFBF" | 1000 | bgcolor="#FFFFBF" | 1038 |- ! colspan="2" | Макс. хуткасць, км/г | bgcolor="#FFFFBF" | 173 | 185 | 180 |- ! colspan="2" | Паскарэнне ад 0 да 100 км/г, с | bgcolor="#FFFFBF" | 11,5 | 9,8 | 9,8 |- ! rowspan="2" | Выдатак паліва, л ! горад | bgcolor="#FFFFBF" | 9,0 | bgcolor="#FFFFBF" | 8,9 | bgcolor="#FFFFBF" | 8,7 |- ! шаша | bgcolor="#FFFFBF" | 7,0 | bgcolor="#FFFFBF" | 6,5 | bgcolor="#FFFFBF" | 6,6 |- ! colspan="2" style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | Рухавік ! colspan="3" | радны, бензінавы, чатырохцыліндравы, шаснаццаціклапанны |- ! colspan="2" | Сілкаванне | colspan="3" | размеркаваны ўпырск |- ! colspan="2" | Аб’ём, см³ | colspan="3" | 1590 |- ! colspan="2" | Магутнасць | 66 кВт (90 к.с.) <br />пры 6000 аб/хв | 77 кВт (105 к.с.) <br />пры 6000 аб/хв | 73 кВт (99 к.с.) <br />пры 6000 аб/хв |- ! colspan="2" | Макс. круцільны момант | 134 Н·м пры 3400 аб/хв | 134 Н·м пры 3800 аб/хв | 138 Н·м пры 3600 аб/хв |- ! colspan="2" style="background:#DCDCDC" align="center" valign="middle" | Каробка перадач ! colspan="3" | механічная, пяціступеньчатая, <br />''або аўтаматычная''<ref group=тэх.>''курсівам'' — апцыянальна</ref> |- ! colspan="2" | Прывад | colspan="3" | пярэдні або ''поўны'' |- ! colspan="2" | Шыны | 185/60R14H, 175/70R13H | 185/60R14H | 185/60R14H |- |} {{reflist|group=тэх.}} == Варыяцыі == === Applause MS-R === '''Daihatsu Applause MS-R''' — версія, мадыфікаваная нямецкім атэлье ''Oettinger''. У дадатак да зменаў знешняга выгляду і шасі, на аўтамабіль быў усталяваны рухавік ''Daihatsu 1.6 HD-ET'' з турбанаддзіманнем. Матор атрымаў паветраны інтэркулер і алейны радыятар. Магутнасць павялічылася да 180 к.с. Аўтамабіль быў прадэманстраваны на аўтасалоне ў Эсэне ў [[1989]] годзе, аднак не выклікаў інтарэсу і таму не выпускаўся<ref name="7car.tw-2014-01-20">{{cite web |url = http://7car.tw/articles/read/11864 |title = 夢幻的大發車款---Daihatsu Applause MS-R tuned by Oettinger/Charade Hartge |date = 20.01.2014 |publisher = 7car.tw |lang = zh |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170928071016/http://7car.tw/articles/read/11864 |archivedate = 28 верасня 2017 |url-status = live }}</ref>. <gallery widths="200px"> Выява:HD-ET.jpg|Рухавік дапрацаваны Oettinger </gallery> === Applause Break === {{External media | image1 = [http://aws-cf.caradisiac.com/prod/mesimages/153698/img031.jpg Daihatsu Applause Break by EBS] }} [[Бельгія|Бельгійская]] кампанія ''[[:nl:Ernst Berg Systems|EBS (Ernst Berg Systems)]]'' у абмежаванай колькасці выпускала камплект для мадыфікацыі, які ператвараў мадэль ва [[Універсал (кузаў)|ўніверсал]]. Замест багажных дзвярэй усталёўвалася надбудова, якая надавала ліфтбеку форму ўніверсала. Прэм'ера адбылася ў [[1991]] годзе на аўташоў у [[Брусель|Бруселі]]<ref name="lesoir.be-1991-02-02"> {{cite web |url = http://www.lesoir.be/archive/recup/daihatsu-relance-ses-4x4-capacites-tout-terrain-en-haus_t-19910202-Z03KX1.html |title = DAIHATSU RELANCE SES 4X4. CAPACITES TOUT TERRAIN EN HAUSSE POUR LES FEROZA ET ROCKY |date = 02.02.1991 |publisher = lesoir.be |accessdate = 2018-08-28 |lang = fr }} </ref>. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |загаловак = Японский "жигуль" |спасылка = https://www.abw.by/index.php?act=number_pdf&number_nnn=1041&page_nnn=13&see1=1 |выданне = АВТОбизнес |тып = газета |год = 2016 |нумар = 29 (361), 21 ліпеня |старонкі = 13 |мова = ru |archive-date = 18 снежня 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241218063430/https://www.abw.by/index.php?act=number_pdf&number_nnn=1041&page_nnn=13&see1=1 }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web |url = http://www.webcg.net/articles/-/11523 |title = 第27回：『あまりにも不憫な』ダイハツ・アプローズ（1989〜2000）（その1） |date = 13.09.2006 |publisher = webcg.net |accessdate = 2018-08-28 |lang = ja }} * {{cite web |url = http://www.webcg.net/articles/-/11522 |title = 第28回：『あまりにも不憫な』ダイハツ・アプローズ（1989〜2000）（その2） |date = 13.09.2006 |publisher = webcg.net |accessdate = 2018-08-28 |lang = ja }} * {{cite web |url = http://www.webcg.net/articles/-/11521 |title = 第29回：『あまりにも不憫な』ダイハツ・アプローズ（1989〜2000）（その3） |date = 13.09.2006 |publisher = webcg.net |accessdate = 2018-08-28 |lang = ja }} * {{cite web |url = http://www.webcg.net/articles/-/11520 |title = 第30回：『あまりにも不憫な』ダイハツ・アプローズ（1989〜2000）（その4） |date = 13.09.2006 |publisher = webcg.net |accessdate = 2018-08-28 |lang = ja }} * {{cite web |url = http://www.webcg.net/articles/-/11519 |title = 第31回：『あまりにも不憫な』ダイハツ・アプローズ（1989〜2000）（最終回） |date = 13.09.2006 |publisher = webcg.net |accessdate = 2018-08-28 |lang = ja }} * {{cite web |url = https://www.rac.co.uk/drive/car-reviews/daihatsu/applause/207511/ |title = Daihatsu Applause (1990 - 1996) used car review |date = 20.10.2006 |publisher = rac.co.uk |accessdate = 2018-08-28 |lang = en |archive-date = 6 лістапада 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161106040737/http://www.rac.co.uk/drive/car-reviews/daihatsu/applause/207511 |url-status = dead }} * {{cite web |url = https://www.autoweek.nl/nieuws/facelift-friday-daihatsu-applause/ |title = Facelift Friday: Daihatsu Applause |date = 13.01.2017 |publisher = autoweek.nl |accessdate = 2018-08-28 |lang = nl }} * {{cite web |url = https://autokult.pl/t/51652,daihatsu-applause |title = Daihatsu Applause - dane techniczne, opinie, ceny |publisher = autokult.pl |accessdate = 2018-08-28 |lang = pl }} [[Катэгорыя:Аўтамабілі Daihatsu|Applause]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 1989]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 1990-х]] f1s5gzs5ahhe00doj077io8c6gb9ztv 0 570928 5152896 5152769 2026-06-09T13:16:34Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5152896 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Есеніцы}} {{НП}} '''Есеніцы'''<ref>карта Славеніі — {{Крыніцы/БелЭн|14}}</ref> ({{lang-sl|Jesenice}}) — горад у паўночна-заходняй частцы [[Славенія|Славеніі]], паблізу мяжы з Італіяй і Аўстрыяй. Размешчаны на рацэ Сава Далінска, якая зліваючыся ніжэй горада з Савай Бахіньскай утварае [[Сава (рака)|Саву]]. Размешчана за 70 км на паўночны захад ад [[Любляна|Любляны]] і за 10 км на паўночны захад ад Бледа. Прыблізна за 5 км на поўнач ад горада праходзіць аўстрыйская мяжа, за 30 кіламетраў на захад — італьянская. Горад стаіць на чыгуначнай і аўтадарожнай магістралі Любляна — [[Філах]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-09}} [[Катэгорыя:Гарады Славеніі]] an8hx9chzyyfeeug0ttwi2841co95em 0 607429 5153097 5071405 2026-06-10T09:35:22Z Rue323 145698 5153097 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Барвінак}} {{НП-Украіна |статус = вёска |беларуская назва = Барвінак |арыгінальная назва = Барвінок |выява = |подпіс = |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |вобласць = Закарпацкая вобласць |вобласць у табліцы = |від раёна = |раён = Ужгарадскі раён |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = Баранінскі сельсавет |абшчына ў табліцы = |падпарадкаванне = |від главы = |глава = |дата заснавання = 1910 |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 0,003<ref name="Облікова картка на сайті ВРУ">[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7503/A005?rdat1=11.07.2014&amp;rf7571=11698 Облікова картка на сайті ВРУ]</ref> |вышыня цэнтра НП = 112<ref name="Погода в селі Барвінок">[http://weather.in.ua/ua/zakarpatskaja/691 Погода в селі Барвінок]</ref> |клімат = |афіцыйная мова = |насельніцтва = 656<ref>[https://www.baranynci.com.ua/holovna/naseleni-punkty Населення населених пунктів Закарпатської області за даними перепису 2020]</ref> |год перапісу =2020 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |тэлефонны код = 3127<ref name="Облікова картка на сайті ВРУ"/> |паштовы індэкс = 89425<ref name="Облікова картка на сайті ВРУ"/> |КААТУУ = 2124880302 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Барві́нак'''<ref>{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-ua|Барвінок}}) ({{Lang-rue|Барвікош, Барвінок}}) ({{Lang-hu|Börvinges}}) — [[вёска]] ва [[Ужгарадскі раён|Ужгарадскім раёне]] [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Баранінскі сельсавет|Баранінскага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ужгарадскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ужгарадскага раёна]] 80cvioiz6zd6jr6eiwmthpqre99f2cg 0 615071 5153120 5016646 2026-06-10T10:38:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153120 wikitext text/x-wiki {{Картка:Аўтамабіль | назва = FS Lublin | выява = Intrall Lublin 3 on Marszałka Józefa Piłsudskiego street in Kraków (2).jpg | вытворца = {{нп5|Fabryka Samochodów Ciężarowych|Fabryka Samochodów w Lublinie|pl|Fabryka Samochodów Ciężarowych w Lublinie}} (1993—1997)<br />Daewoo Motor Polska (1997—2001)<br />[[:pl:Wytwórnia Silników Wysokoprężnych Andoria|Andoria-Mot]] (2002—2003)<br />{{нп5|Intrall|Intrall Polska|pl|Intrall}} (2004—2007)<br />[[:pl:DZT Tymińscy|DZT Tymińscy]] (2011—2013) | выпуск = {{гады аўтамабіля|1993|2007}}, [[2011]]—[[2013]] | папярэднік = [[FSC Żuk]] | пераемнік = ''[[Intrall Lubo]]<br />(прататып)'' | вікісховішча = FS Lublin }} '''Lublin''' — сямейства [[Польшча|польскіх]] лёгкіх камерцыйных [[аўтамабіль|аўтамабіляў]]. Выпускалася на «{{нп3|Fabryka Samochodów Ciężarowych|Фабрыцы аўтамабіляў|pl|Fabryka Samochodów Ciężarowych w Lublinie}} у [[Люблін]]е» пад маркамі '''FS''', '''[[Daewoo]]''', '''Andoria''', '''Intrall''' у [[1993]]—[[2007]], '''DZT''' і '''Honker''' у [[2011]]—[[2013]] гады. == Гісторыя == === Распрацоўка === ==== Раннія прататыпы ==== [[Выява:Lublin 43 prototyp.jpg|thumb|150px|left|Lublin 43 (1970)]] У [[1968]]–[[1973]] гады спецыялісты завода ў [[Люблін]]е ў супрацоўніцтве з інжынерамі Канструктарскага Бюро Аўтамабільнай Прамысловасці (Biuro Konstrukcyjne Przemysłu Motoryzacyjnego, BKPMot) з [[Варшава|Варшавы]] стварылі новае ўніфікаванае сямейства малатанажных аўтамабіляў адразу для двух заводаў — FSC (Fabryka Samochodów Ciężarowych, {{lang-be|«Фабрыка грузавых аўтамабіляў»}}, [[Люблін|г. Люблін]]), які выпускаў [[FSC Żuk|Żuk]], і {{нп3|ZSD|ZSD|pl|Zakład Samochodów Dostawczych}}, які выпускаў мікрааўтобусы [[Nysa]]. Аўтамабілі мелі пярэдні прывад і незалежную падвеску ўсіх колаў, маглі абсталёўвацца рухавіком S-21M або Fiat 115C. У агульнай колькасці было выраблена і выпрабавана каля 50 прататыпаў у розных версіях: ''мадэль 40'' — суцэльнаметалічны фургон, ''мадэль 42'' — бартавы грузавік, ''мадэль 43'' — грузапасажырскі аўтамабіль, ''мадэль 45'' — хуткая дапамога і ''мадэль 41'' — мікрааўтобус. Першыя тры мадыфікацыі будаваліся на прадпрыемстве ў Любліне пад маркай FSC, а астатнія — на заводзе ў [[Ныса|Нысе]]. Ні адна з гэтых мадэляў не пайшла ў масавую вытворчасць{{sfn|Аўталегенды №202|2016|с=11}}. ==== Lublin 25, Lublin 35 ==== {{External media | image1 = [https://en.wheelsage.org/fsc/lublin/25_35/gallery/fur396 Lublin 25 (1976)] | image2 = [https://en.wheelsage.org/fsc/lublin/25_35/gallery/n47n60 Lublin 35 (1976)] }} {{External media | image1 = [http://weadd2.hostil.pl/galeriae6e0.php?rys=dost/nysa25-03.jpg&text=Nysa%2025 Nysa 25 (1978)] | image2 = [http://weadd2.hostil.pl/galeria7315.php?rys=dost/nysa25-04.jpg&text=Nysa%2025%204x4 Nysa 25 4x4 (1980)] }} Наступная спроба стварыць новую машыну на замену «[[FSC Żuk|Жуку]]» адносіцца да другой паловы [[1970-я|70-х]] гадоў. Распрацоўкі вяліся сумесна сіламі FSC (г. Люблін), FSD (г. [[Ныса]]), а таксама варшаўскага Прамысловага інстытута матарызацыі ({{lang-pl|Przemysłowy Instytut Motoryzacji}}, ''PIMOT''). Гэта былі машыны рамнай канструкцыі, паўкапотнай кампаноўкі, заднім прывадам і з дызельным рухавіком. Каманда інжынераў завода рухавікоў {{нп3|WSW Andoria|WSW Andoria|pl|Wytwórnia Silników Wysokoprężnych Andoria}} (г. [[Андрыхаў]]) у [[1974]] годзе пачала работы па стварэнні новага сямейства рухавікоў. Распрацоўка праводзілася з удзелам брытанскай кампаніі Ricardo Engeenering. У працах над сістэмай сілкавання таксама прымалі ўдзел спецыялісты чэхаславацкай кампаніі {{нп3|Motorpal|Motorpal|cs|Motorpal}}. Новы дызель атрымаў абазначэнне ''4C90'' — чатырохцыліндравы, з дыяметрам цыліндра 90 мм. У [[1976]] годзе былі пабудаваныя першыя прататыпы '''Lublin 25''' (дапушчальная маса 2,5 т, грузападымальнасць 1 т) і '''Lublin 35''' (дапушчальная маса 3,5 т, грузападымальнасць 1,5 т). У маі [[1981]] года пачалася распрацоўка санітарнага варыянта на шасі мадэлі ''25''. Разглядаліся два альтэрнатыўныя праекты. Першы прадугледжваў выкарыстанне суцэльнаметалічнага фургона з падоўжанай колавай базай і падвышаным дахам. Развіццём гэтай канцэпцыі займаліся на FSD у Нысе. Распрацоўкай другога варыянту займаўся PIMOT, які прапаноўваў усталяванне каркаснага модуля замест бартавога кузава. У лістападзе [[1981]] года зрабілі выбар на карысць праекту PIMOT. Прататып такога аўтамабіля быў пабудаваны ў [[1984]] годзе на шасі Lublin 325<ref>{{артыкул |аўтар = Stanisław Drążkiewicz |загаловак = Nyskie karetki znane i nieznane |выданне = VAN ekspert |год = 2013 |старонкі = 35-36 |мова = pl}}</ref>. ==== Lublin 325, Nysa 325 ==== {{External media | image1 = [https://en.wheelsage.org/fsc/lublin/95365/gallery/v9whcz Lublin 325w] | image2 = [https://bezpiecznapodroz.org/wp-content/uploads/2017/04/nysa7.jpg Nysa 325] }} У [[1981]] годзе былі прадстаўленыя прататыпы са змененай пярэдняй часткай кузава: з новымі бамперамі, капотам, крыламі і светлатэхнікай, дзе замест дзвюх круглых фар ад «Жука» былі ўжытыя чатыры меншыя фары ад [[Polski Fiat 125p|Fiat 125p]]. Знешнія дэталі, якія адрознівалі гэтыя машыны ад пазнейшых серыйных версій узору [[1993]] года<ref name="bezpiecznapodroz.org-2017-04-06">{{cite web |url = https://bezpiecznapodroz.org/2017/04/06/nysa-325/ |title = NYSA 325 – prototyp późniejszego Lublina 33 |date = 06.04.2017 |publisher = bezpiecznapodroz.org |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }}</ref>: * падвоеныя круглыя фары; * круглыя пярэднія паказальнікі павароту і габарытныя ліхтары; * іншы задні бампер, у якім месціліся заднія ліхтары і нумарны знак. Заднія ліхтары на серыйных «Люблінах» ставіліся вертыкальна на кузаве побач з дзвярыма; * у серыйных «Люблінаў» на капоце для захопу паветра была дадатковая рашотка, якой не было ў прататыпаў серыі «325»; * серыйны «Люблін» меў ссоўныя бакавыя пасажырскія дзверы, якія слізгалі па накіравальных, у «Нысы 325» яны былі на петлях і адчынялася ўбок; * адрозніваліся вокны пярэдніх дзвярэй: на серыйных «Люблінах» адмовіліся ад трохкутных фортак і вокны кіроўцы і пасажыра адкрываліся цалкам; * ручкі дзвярэй былі металічныя, на серыйных Люблінах — з пластыку; * адрозніваліся бакавыя люстэркі, гарлавіны паліўнага бака, панэлі прыбораў. {{External media | image1 = [https://bezpiecznapodroz.org/wp-content/uploads/2017/04/nysa1.jpg Nysa 325 4x4 (1982)] }} Было створана каля 9 прататыпаў «Nysa 325» у розных варыянтах кузаваў і з прывадам на 2 або 4 колы. На іх таксама выкарыстоўваліся дызельныя рухавікі Andoria 4C90, пры гэтым на машынах з прывадам 4х4, пабудаваных для выпрабаванняў, быў усталяваны рухавік ад легкавіка [[FSO Polonez|Polonez]]. Трансмісія паўнапрывадных версій была такой самай, як і ў прататыпаў ''PW-1'' і ''PW-2'', з якіх пазней паўстаў пазадарожнік [[Tarpan Honker]]<ref name="bezpiecznapodroz.org-2017-04-06"/><ref name="histografy.pl">{{cite web |url = http://histografy.pl/sanitarka-nysa-325 |title = Sanitarka Nysa 325 |publisher = histografy.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. ==== Супрацоўніцтва PIMOT і НАМИ ==== Сямейства лёгкіх грузавых аўтамабіляў грузападымальнасцю 1,5 т распрацоўвалася таксама і ў [[СССР]]. У ліпені [[1982]] года былі сфармуляваныя асноўныя тэхніка-эксплуатацыйныя патрабаванні да такога аўтамабіля. У {{нп3|НАМІ|Навукова-даследчым аўтамабільным і аўтаматорным інстытуце|ru|НАМИ}} ({{lang-ru|НАМИ}}) была створана спецыяльная група канструктараў для працы над машынай, таксама былі прыцягнуты спецыялісты [[Ульянаўскі аўтамабільны завод|Ульянаўскага аўтазавода]]. Для арганізацыі серыйнага выпуску планавалася пабудаваць у [[Кіравабад]]зе [[Азербайджанская ССР|Азербайджанскай ССР]] буйное зборачнае прадпрыемства гадавой магутнасцю 40 тысяч машын. У сакавіку [[1984]] года польскі Прамысловы інстытут матарызацыі (PIMOT) і савецкі Навукова-даследчы аўтамабільны і аўтаматорны інстытут (НАМІ) падпісалі пагадненне аб партнёрстве. У кола тэм, намечаных для супрацоўніцтва ўваходзілі ўдасканаленне рухавікоў, працы над непасрэдным упырскам паліва, аптымізацыя працэсаў у карбюратарных рухавіках, а таксама работы па ўстойлівасці і кіравальнасці аўтамабіляў. Кіраўніцтва Мінаўтапрама СССР таксама разглядала магчымасць усталявання на савецкую паўтаратонку рухавікоў ''4С90''. Разглядалася магчымасць сумеснай вытворчасці машын у СССР і Польшчы<ref name="gp-2015-01"> {{cite web |url = http://www.gruzovikpress.ru/article/1091-predshestvenniki-80-h-nami-0267-nami-3305-lublin-32-33-i-baz-3778-gazel-prelyudiya-ch-1/ |title = «ГАЗель»: прелюдия (часть 1). Предшественники 80-х: НАМИ-0267, НАМИ-3305, Lublin 32/33 и БАЗ-3778 |publisher = gruzovikpress.ru |accessdate = 2019-09-17 |language = ru }} </ref>. Супрацоўніцтва завяршылася ў [[1987]] годзе. === FS Lublin 33 (1993—1997) === [[Выява:Pojízdná prodejna pečiva (2).jpg|thumb|FS Lublin 3372]] {{External media | image1 = [https://i.iplsc.com/skan-instrukcji-lublina-3333/0007XJKMOKS8UJ7C-C122-F4.png Lublin 3333] }} У [[1991]] годзе аўтамабілі абнавілі яшчэ раз, у такім выглядзе машыны і сталі на канвеер{{sfn|Аўталегенды №202|2016|с=12}}. Вытворчасць «Люблінаў» пачалася [[15 кастрычніка]] [[1993]] года. Нягледзячы на тое, што яшчэ ў 80-я гады былі распрацаваныя мадэлі з рознымі кузавамі і даўжынёй колавай базы, фабрыка не мела сродкаў на старт вытворчасці адразу ўсіх мадыфікацый. Стаўка была зроблена на самую простую версію шасі з кароткай колавай базай, трохмеснай кабінай і з бартавым кузавам ('''Lublin 3352''') або кузавам-фургонам ('''Lublin 3372'''). Першыя суцэльнаметалічныя мікрааўтобусы-фургоны '''Lublin 3302''' сышлі з канвеера ў [[1994]] годзе, але выпускаліся маласерыйна. Іх масавы выпуск пачаўся толькі ў верасні [[1996]] года. Каб задаволіць попыт на версію з закрытым кузавам у 1994 годзе з'явіўся '''Lublin 3392''' — фургон на шасі мадэлі ''3352'' з пластыкавай надбудовай вытворчасці фірмы ''Moto-Sport'' (г. [[Аструда]]). Яшчэ адной мадыфікацыяй быў [[рэанімабіль]] '''Lublin 3333''', распрацаваны на базе фургона з падвышаным дахам. Медыцынскае абсталяванне ўключала [[дэфібрылятар]], каталку, кардыялагічнае крэсла. Таксама мелася аптэчка і месца для куфраў. Выраблена каля 10 машын<ref name="menway-2019-02-12">{{cite web |url = https://menway.interia.pl/redakcja/lukasz-pieniazek/news-nieudany-eksperyment-lublin-3333,nId,2832464 |title = Nieudany eksperyment: Lublin 3333 |date = 12.02.2019 |publisher = menway.interia.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }}</ref>. [[23 чэрвеня]] [[1994]] года быў выраблены 1000-ы аўтамабіль. У [[1995]] годзе ўласнікам завода стала [[Рэспубліка Карэя|паўднёвакарэйская]] кампанія [[Daewoo]]. Інвестыцыі спрыялі далейшаму развіццю машыны і пашырэнню мадэльнага шэрагу. У [[1996]] годзе на «Любліны» пачалі ўсталёўваць турбіраваны рухавік ''4CT90''. У пачатку [[1997]] года пачаліся продажы мікрааўтобусаў з падвышаным дахам ('''Lublin 3384''') і грузапасажырскіх версій ('''3322''' і '''3324'''). Апцыянальна сталі даступныя 5-ступеньчатая трансмісія і ўзмацняльнік рулявога кіравання. === Daewoo Lublin 2 (1997—1999) === [[Выява:Daewoo Lublin II in front of the Agricultural University of Cracow.jpg|thumb|left|Daewoo Lublin II]] [[21 сакавіка]] [[1997]] года быў прэзентаваны '''Lublin II'''. З'явілася новая рашотка радыятара, пярэдні бампер і шклоачышчальнікі, дзякуючы якім павялічылася плошча ачысткі лабавога шкла. Акрамя лёгкага фэйсліфтынгу, вонкава машына мала адрознівалася ад папярэдняй версіі, але была істотна ўдасканалена тэхнічна. Таксама цалкам змяніўся салон: новымі былі панэль прыбораў і рулявое кола (былі такія самыя, як на ''[[FSO Polonez|Polonez Plus]]''), а таксама абіўка. Разам з мадэрнізацыяй пачаўся выпуск пасажырскіх мікрааўтобусаў, а ўвосень гама дапоўнілася мадыфікацыямі з падоўжанай колавай базай (3433 мм). Мадэрнізацыя і пашырэнне мадэльнага шэрагу значна павялічыла цікавасць да мадэлі — калі ў [[1996]] годзе было выраблена 7686 машын, то ў наступным ужо 15754, з якіх 3543 пастаўлены на экспарт<ref name="brykacz-2018-11-24"> {{cite web |url = http://brykacz.com.pl/2018/11/24/lublin-konczy-25-lat-czesc-ii/ |title = Lublin kończy 25 lat. Część II |date = 24.11.2018 |publisher = brykacz.com.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }} </ref>. Таксама вялася зборка ў [[Беларусь|Беларусі]] ([[БелАЗ]], [[1994]]—[[1999]]), [[Румынія|Румыніі]] ({{нп3|Automobile Craiova|Daewoo Automobile Romania|en|Automobile Craiova}}, [[1996]]—[[2001]]) і [[Чэхія|Чэхіі]] ({{нп3|Avia|Avia|en|Avia}}, [[1997]]—[[1999]]). {{clear}} === Lublin 3 (1999—2007) === [[Выява:Daewoo Lublin in Krakow.jpg|thumb|Daewoo Lublin 3]] Паралельна са стварэннем новага пакалення мікрааўтобусаў, якое распрацоўвалася пад кодавай назвай ''[[LDV Maxus|LD-100]]'', працягвалася мадэрнізацыя сямейства «Люблін» і ў красавіку [[1999]] года быў прадстаўлены '''Lublin 3'''<ref name="admoto-1999-04-16">{{cite web |url = http://www.admoto.pl/pub/art.asp?g=GS&n=0380&f=380-13%2Exml |title = Trzeci Lublin. Ostatnia modernizacja |date = 16.04.1999 |publisher = admoto.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Для «тройкі» былі характэрны вялікія пярэднія вуглавыя ліхтары з паказальнікам павароту і габарытнымі агнямі. Капот і крылы атрымалі закруглены верхні кант. Акрамя таго з'явіліся паўторнікі паваротаў ад [[FSO Polonez|Polonez Plus]] і больш масіўныя карпусы люстэркаў. Усяго ў канструкцыю было ўнесена больш за 300 змен, большасць якіх датычылася канструкцыі аўтамабіля і былі накіраваныя на павышэнне трываласці. Сярод іншага: палепшаная антыкаразійная абарона, алюмініевы радыятар Delphi, каробка перадач [[Kia Motors|Kia]], новы гідраўзмацняльнік рулявога кіравання, удасканаленыя прывадны вал і заднія рысоры. Планавалася, што гэта будзе апошняя мадэрнізацыя «Любліна», а ў сярэдзіне [[2000]] года паўстане аўтамабіль [[LDV Maxus|новага пакалення]]. Але ў [[2000]] годзе паўднёвакарэйскі канцэрн збанкрутаваў, а ў кастрычніку [[2001]] года было абвешчана аб банкруцтве яго польскай "дачкі" ''Daewoo Motor Polska''<ref name="admoto-2001-10-05">{{cite web |url = http://www.admoto.pl/pub/art.asp?g=GS&n=0632&f=632-mb53%2Exml |title = Lubelskie Daewoo w upadłości |date = 5.10.2001 |publisher = admoto.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Давернае кіраванне|Даверным кіраўніком]] было прынята рашэнне аб здачы вытворчых магутнасцяў у арэнду. Цікавасць праявіў завод рухавікоў Andoria S.A., які ў красавіку [[2002]] года аднавіў вытворчасць аўтамабіляў «Люблін» пад уласнай маркай<ref name="autoswiat-2002-05-29"> {{cite web |url = https://www.auto-swiat.pl/wiadomosci/aktualnosci/andoria-czyli-ciagle-lublin-3/lq6xbz7 |title = Andoria, czyli ciągle Lublin 3 |date = 29.05.2002 |publisher = auto-swiat.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }} </ref>. Пагадненне з кампаніяй Andoria скончылася праз два гады пасля яго падпісання — [[31 снежня]] [[2003]] года. Новааб'яўлены тэндэр на набыццё права вытворчасці «Lublin 3» выйграў [[Вялікабрытанія|брытанска]]-[[Расія|расійскі]] кансорцыум {{нп3|Intrall|International Truck Alliance|en|Intrall}}. [[9 лютага]] [[2004]] года завод пакінулі першыя аўтамабілі «Lublin 3» пад маркай ''Intrall''<ref name="admoto-2004-02-13">{{cite web |url = http://www.admoto.pl/pub/art.asp?g=GS&n=0871&f=wd_156%2Exml |title = Stare auto, nowy szyld |date = 13.02.2004 |publisher = admoto.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Выява:Intrall Lublin 3 Mi 3,5t.jpg|thumb|left|Intrall Lublin 3 Mi]] Новы ўладальнік неўзабаве пасля аднаўлення вытворчасці абвясціў аб абнаўленні «Люблінаў». Мадэрнізаваная мадэль была прадстаўлена ў снежні [[2004]] года, а яе вытворчасць пачалася ў сакавіку [[2005]] года<ref name="admoto-2004-12-31">{{cite web |url = http://www.admoto.pl/pub/art.asp?g=GS&n=0962&f=wd_418%2Exml |title = Zmieniony Lublin |date = 31.12.2004 |publisher = admoto.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. '''Intrall Lublin 3Mi''' адрозніваўся новай рашоткай радыятара і круглымі фарамі. Суцэльнаметалічныя фургоны, комбі і мікрааўтобусы мелі таксама і круглыя заднія ліхтары. У мадэльным шэрагу з'явіўся рухавік [[Iveco]] аб'ёмам 2,8 л, а [[андрыхаў]]скі рухавік ''4CT90'' саступіў месца мадэрнізаванаму ''4CTi90'' з інтэркулерам. Распрацоўка новага фургона {{нп3|Intrall Lubo|«Lubo»|pl|Intrall Lubo}}, які быў прадстаўлены Інтралам ў [[2006]] годзе і ў перспектыве павінен быў замяніць «Люблін», фінансавалася за кошт абаротных сродкаў кампаніі, што негатыўна адбілася на фінансавым становішчы фірмы і перашкаджала набыццю кампанентаў, неабходных для ажыццяўлення бягучай вытворчасці. Кампанія павялічвала даўгі перад пастаўшчыкамі. У лістападзе [[2006]] года прыйшлося прыпыняць вытворчыя лініі, бо не ставала кампанентаў для канчатковай зборкі, а на складзе заставаліся недаўкамплектаваныя машыны. Тым часам банкамі было адмоўлена ў прадстаўленні крэдыту на фінансаванне абаротнага капіталу. З-за фінансавых цяжкасцяў Intrall занадта позна пачаў працэдуру атрымання амалагацыі на Lublin 3 Mi з рухавіком, які адпавядаў стандарту выкідаў [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-4]]. Выпуск Lublin 3Mi з такімі рухавікамі пачаўся [[14 сакавіка]] [[2007]] года<ref name="auto-swiat-2007-04-03"> {{cite web |url = https://www.auto-swiat.pl/wiadomosci/aktualnosci/lubliny-juz-z-euro-4/z9z38v2 |title = Lubliny już z Euro 4 |date = 03.04.2007 |publisher = auto-swiat.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }} </ref>, аднак усяго ў першым квартале [[2007]] года было выраблена толькі 39 аўтамабіляў класа Еўра-4. Спаду вытворчасці таксама паспрыяла памылковая цэнавая палітыка<ref name="truck.pl-2007-08-17"> {{cite web |url = https://www.truck.pl/pl/article/657/lublin-3-mi-i-intrall-polska-odjeżdża%2cwd_975 |title = Lublin 3 Mi i Intrall Polska odjeżdża |date = 17.08.2007 |publisher = truck.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }} </ref>. Вытворчасць аўтамабіляў вялася ў невялікай колькасці да мая, а ў кастрычніку [[2007]] года кампанія ''Intrall Polska'' была прызнана банкрутам<ref name="samar.pl-2007-10-16">{{cite web |url = https://www.samar.pl/__/3/3.a/14545/Polska--Og-oszono-upad-o---Intralla.html |title = Polska: Ogłoszono upadłość Intralla |date = 16.10.2007 |publisher = Instytut Badań Rynku Motoryzacyjnego SAMAR // samar.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl |url-status = dead }}</ref>. {| class="wikitable" style="font-size:90%; margin:auto; clear:both;" |+ Статыстыка вытворчасці ў 1999—2007 гг. |- align="center" ! 1999 ! 2000 ! 2001 ! 2002 ! 2003 ! 2004 ! 2005 ! 2006 ! 2007 |- align="center" | <!-- 1999 --> {{Num|11368}}<ref name="brykacz-2018-09-29"> {{cite web |url = http://brykacz.com.pl/2018/09/29/koniec-polskiego-diesla-andoria-4c90-odchodzi/ |title = Koniec polskiego diesla – Andoria 4C90 odchodzi |date = 29.09.2018 |publisher = brykacz.com.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }} </ref> | <!-- 2000 --> ''н.д.'' | <!-- 2001 --> ''н.д.'' | <!-- 2002 --> 1322<ref name="brykacz-2018-11-24"/> | <!-- 2003 --> 1932<ref name="brykacz-2018-11-24"/> | <!-- 2004 --> ''н.д.'' | <!-- 2005 --> ''н.д.'' | <!-- 2006 --> 980<ref name="auto-swiat-2007-04-03"/> | <!-- 2007 --> 73<ref name="samar.pl-2008-01-11">{{cite web |url = https://www.samar.pl/__/3/3.a/15113/Polska--Produkcja-aut-osobowych-i-dostawczych-w-2007-roku--podsumowanie-.html |title = Polska: Produkcja aut osobowych i dostawczych w 2007 roku (podsumowanie) |date = 11.01.2008 |publisher = Instytut Badań Rynku Motoryzacyjnego SAMAR // samar.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl |archive-date = 7 красавіка 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230407185554/https://www.samar.pl/__/3/3.a/15113/Polska--Produkcja-aut-osobowych-i-dostawczych-w-2007-roku--podsumowanie-.html |url-status = dead }}</ref> |- |} === DZT Pasagon, Honker Van / Honker Cargo (2011—2016) === {{External media | image1 = [https://ocdn.eu/pulscms-transforms/1/M-Dk9kqTURBXy83Y2Y5NzJmMjAwYzBjYjNmMjBhNDMxNTZhMWY1N2YxNS5qcGVnkpUCzQPAAMLDlQIAzQPAwsOBoTAF Pasagon] }} [[Выява:Honker - logo.jpg|thumb|80px|Лагатып Honker]] У красавіку [[2009]] года ўладальнікам фабрыкі ў Любліне стала польская кампанія '''DZT Tymińscy''' (г. [[Семятычы]]). [[16 верасня]] [[2010]] года быў прадстаўлены '''Pasagon'''<ref name="motoryzacja.interia.pl-2010-09-16"> {{cite web |url = https://motoryzacja.interia.pl/news-pasagon-nowe-polskie-auto,nId,1385200 |title = Pasagon. Nowe polskie auto |date = 16.09.2010 |publisher = motoryzacja.interia.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }} </ref>. У параўнанні з «Люблінам», аўтамабіль атрымаў новы дызайн пярэдняй часткі. Вытворчасць мадэлі пачалася [[3 студзеня]] [[2011]] года<ref name="motoryzacja.interia.pl-2011-01-03"> {{cite web |url = https://motoryzacja.interia.pl/news-ruszyla-produkcja-polskiego-auta,nId,1386556 |title = Ruszyła produkcja polskiego auta |date = 03.01.2011 |publisher = motoryzacja.interia.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }} </ref>. ''Pasagon'' прапаноўваўся толькі ў варыянтах з доўгай колавай базай 3433 мм і дазволенай масай 3,5 т. з кароткай або дубль-кабінай, а таксама мікрааўтобус з нізкім і высокім дахам у варыянтах суцэльнаметалічны фургон альбо "комбі" (грузапасажырскі). З верасня [[2012]] года, пасля змянення назвы прадпрыемства на ''Fabryka Samochodów Honker'', машыны прапаноўваліся пад назвай '''Honker Van''', а пазней як '''Honker Cargo'''. Састарэлая канструкцыя не выклікала інтарэсу на рынку. З-за адсутнасці попыту было прададзена крыху больш за 100 машын<ref name="dostawczakiem.pl-2019-06-09"> {{cite web |url = https://www.dostawczakiem.pl/prototypowe-lubo-i-kabiny-pasagona-unikalne-zdjecia-z-lubelskich-zakladow/ |title = Prototypowe Lubo i kabiny Pasagona – zdjęcia z lubelskich zakładów |date = 09.06.2019 |publisher = dostawczakiem.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }} </ref>. Станам на красавік [[2013]] года было зарэгістравана 127 аўтамабіляў<ref name="samar.pl-2013-05-29">{{cite web |url = https://www.samar.pl/__/3/3.a/72899/Honker-na-ostrym-wira-u.html |title = Honker na ostrym wirażu |date = 29.05.2013 |publisher = Instytut Badań Rynku Motoryzacyjnego SAMAR // samar.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl |archive-date = 7 красавіка 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230407185554/https://www.samar.pl/__/3/3.a/72899/Honker-na-ostrym-wira-u.html |url-status = dead }}</ref>. У чэрвені [[2016]] года DZT была абвешчана банкрутам<ref name="moto.wp.pl-2016-06-14"> {{cite web |url = https://moto.wp.pl/to-koniec-honkera-polska-firma-jest-w-stanie-upadlosci-6036888888308353a?ticaid=11818b |title = To koniec Honkera. Polska firma jest w stanie upadłości |date = 14.06.2016 |publisher = moto.wp.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }} </ref>. == Канструкцыя == «Люблін» — рамнай канструкцыі, паўкапотнай кампаноўкі. Рухавік размешчаны спераду падоўжна. Выпускаліся грузавікі і мікрааўтобусы дазволенай масай 2900 кг і 3490 кг з двума варыянтамі даўжыні колавай базы 2900 мм і 3433 мм. Прывад — на заднія колы. === Рухавікі === Базавым рухавіком першай версіі быў атмасферны ''Andoria 4C90'' — радны, чатырохцыліндравы, дызельны, вадкаснага ахалоджвання. Аб'ём — 2417 см³; ступень сціску — 20,6; магутнасць — 70 к.с. (51,5 кВт) пры 4200 аб/хв. Рэанімабілі ''Lublin 3333'' абсталёўваліся бензінавым рухавіком ''Peugeot XU10 2C'' (2,0 л, 107 к.с.), які пазней быў заменены на рухавік [[General Motors|GM]] магутнасцю 105 к.с. Альтэрнатывай бензінавым рухавікам былі дызелі з турбанаддзіманнем: спачатку ''Perkins Prima 80T'' (81 к.с.), а пазней ''Andoria 4CT90''. З [[1996]] года на «Любліны» пачалі ўсталёўваць турбіраваны рухавік ''4CT90''. Наддзіманне павялічыла максімальную магутнасць на 20 к.с. (90 к.с.), даступную пры меншых абаротах рухавіка (4100 аб/хв). Максімальны круцільны момант вырас са 146 да 195 Н·м. У [[1998]] годзе мадэльны шэраг рухавікоў быў пашыраны чатырохцыліндравым бензінавым агрэгатам GM (2,2 л, 117 к.с.). Па заказу рухавік мог быць даступны ў версіі на звадкаваным газе ([[LPG]]). У [[2003]] годзе з'явіўся ''Andoria 4CTi90'', абсталяваны інтэркулерам. Мадэрнізаваны агрэгат меў такую ж магутнасць 90 к.с., аднак максімальны круцільны момант вырас да 205 Н·м. На ''Lublin 3Mi'' ставіліся рухавікі ''Andoria 4CTi90-1BE'' магутнасцю 102 к.с. і турбадызель ''[[Iveco]] 8140.43S'' аб'ёмам 2,8 л (магутнасць 125 к.с.), які быў абсталяваны сістэмай палівападачы [[common rail]]. Абодва адпавядалі экалагічным патрабаванням Еўра-3. З сакавіка па май [[2007]] года на «Любліны» ставіліся рухавікі ''ADCR (Andoria Diesel Common Rail)'' аб'ёмам 2,6 літра (115 к.с. і 250 Н·м). Гэты агрэгат адпавядаў патрабаванням стандарта Еўра-4. Як і на апошніх «Люблінах», пад капотам «Пасагонаў» быў рухавік Andoria ADCR, які адпавядаў патрабаванням стандарта Еўра-4, а з мая [[2011]] года ўжо Еўра-5. {| class=wikitable style="font-size:85%" |+ ! ! Тып ! Вытворца ! Дыяметр цыліндра × Ход поршня, мм ! Ст. сціску ! Магутнасць ! Макс. круцільны момант ! Макс. хуткасць |- ! colspan="8" align=center|'''Дызельныя''' |- ! '''2,4 4C90'''<ref name="LUB">{{cite web|url=http://www.mokopol.com.pl/lubdan.htm|title=Lublin II - Dane techniczne|lang=pl|accessdate=25-10-2015|publisher=mokopol.com.pl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050505000528/http://www.mokopol.com.pl/lubdan.htm|archivedate=5 мая 2005|url-status=}}</ref> | R4, 2,4 л (2417&nbsp;см³), [[OHC]] | Andoria | 90,00 мм × 95,00 мм | 20,6 | 70 к.с. (51,5 кВт) пры 4200 аб/хв | 146 Н·м пры 2500 аб/хв | 104 км/г |- ! '''2,4 4CT90'''<ref name="LUB"/> | R4, 2,4 л (2417&nbsp;см³), [[OHC]] | Andoria | 90,00 мм × 95,00 мм | 20,6 | 90 к.с. (66 кВт) пры 4100 аб/хв | 195 Н·м пры 2500 аб/хв | 120 км/г |- ! '''2,4 4CTi90'''<ref name="LUB"/> | R4, 2,4 л (2417&nbsp;см³), [[OHC]] | Andoria | 90,00 мм × 95,00 мм | 20,6 | 102 к.с. (75 кВт) пры 4100 аб/хв | 230 Н·м пры 2500 аб/хв | 126 км/г |- ! '''2,8 8140.43S'''<ref name="truck.pl">{{cite web|url=http://www.truck.pl/pl/article/574/z-sercem-do-roboty-test-redakcyjny-wra%C5%BCenia-z-jazdy-lublinem-3-mi-3586-z-silnikiem-iveco-28-coммon-rail,wd_738|title=Z sercem do roboty|lang=pl|accessdate=25-10-2015|publisher=truck.pl}}{{Недаступная спасылка}}</ref> | R4, 2,8 л (2798&nbsp;см³) | [[Iveco]] | | | 125 к.с. (92 кВт) пры 3800 аб/хв | 290 Н·м пры 1800 аб/хв | 140 км/г |- ! colspan="8" align=center|'''Бензінавыя''' |- ! '''2,0 MPFI''' | R4, 2,0 л (1998&nbsp;см³) | [[General Motors|GM]] | | | 105 к.с. (77 кВт) пры 5000 аб/хв | 165 Н·м пры 3000 аб/хв | |- ! '''2,2 &nbsp;C22NED''' | R4, 2,2 л (2197&nbsp;см³) | GM | | | 117 к.с. (85 кВт) пры 4800 аб/хв | 178 Н·м пры 2800 аб/хв | |- |} === Трансмісія і хадавая частка === Каробка перадач ранніх версій — механічная, чатырохступеньчатая; перадатачныя лікі: I – 3,753; II – 2,372; III – 1,482; IV – 1,0; задні ход – 3,753; галоўная перадача – 4,56. Пазней машыны абсталёўваліся пяціступеньчатымі каробкамі перадач: польскімі ''Tczew TS5-21'' і карэйскімі ''Kia PD-97'', аўтамабілі з рухавіком Iveco мелі каробку перадач ''Iveco 2825 S''; галоўная перадача гіпоідная, з перадатачным лікам 4,77. Ад каробкі перадач круцільны момант праз карданны вал з прамежкавай апорай перадаецца на задні вядучы мост. Падвеска, пярэдняя і задняя, — залежная рысорная з тэлескапічнымі амартызатарамі двухбаковага дзеяння. Тармазная сістэма — гідраўлічная, з рэгулятарам тармазных сіл. Пярэднія тармазы на машынах [[1993]]—[[1996]] г.в. — барабанныя, з [[1996]] года — дыскавыя. Заднія тармазы — барабанныя. Апцыянальна ўсталёўвалася ABS фірмы Wabco. === Мадыфікацыі === * '''3352''' — бартавы грузавік, рухавік — ''4C90''; '''3354''' — з рухавіком ''4CT90-I''. * '''3554''' — бартавы грузавік з падоўжанай колавай базай і рухавіком ''4CT90-I''. * '''3372''' — грузавы фургон, рухавік — ''4C90''; '''3374''' — з рухавіком ''4CT90-I''. * '''3564''' — грузавік з падоўжанай колавай базай і пяцімеснай дубль-кабінай. * '''3574''' — грузавы фургон з падоўжанай колавай базай і рухавіком ''4CT90-I''. <center> <gallery widths="200px"> Выява:Daewoo Lubli II at the Chemistry Department of Jagiellonian University (1).jpg|3352 Выява:FS Lublin 33 on Taduesza Kościuszki, Mickiewicza and Zwierzyniecka intersection.jpg|3372 Выява:Red Daewoo Lublin II in Kraków (1).jpg|3554 Выява:Lublin3MI.JPG|3564 </gallery> </center> * '''3302''' — суцэльнаметалічны фургон, рухавік — ''4C90''; '''3304''' — з рухавіком ''4CT90-I''; '''3307''' — з рухавіком ''C22NED''; '''3384''' — з падвышаным дахам, рухавік — ''4CT90-I''. * '''3314''' — пасажырскі мікрааўтобус, рухавік — ''4CT90-I''. * '''3322''' — грузапасажырскі фургон ('''«Towos»''' — скарачэнне ад {{lang-pl|towarowo-osobowy}}). Кабіна кіроўцы была аддзелена сценкай, а ў грузавой частцы кузава ўздоўж борта ўсталяваныя лаўкі для шасці пасажыраў. * '''«Kombi»''' — варыянт грузапасажырскага фургона, дзе кабіна кіроўцы і пасажырскі салон не раздзяляліся і былі адасобленыя ад грузавой пляцоўкі металічнай сеткай. У салоне ўсталяваныя сядзенні з падгалоўнікамі для трох пасажыраў ('''3324''' — "комбі" з рухавіком ''4CT90-I''; '''3327''' — з рухавіком ''C22NED''). <center> <gallery widths="175px"> Выява:FS Lublin on Jagielońska street in Kraków.jpg|3302 Выява:Daewoo Lublin 3 of MPK Kraków on Podwale street in Kraków.jpg|3322 Выява:ŻW - pokaz w Gliwicach 2005 (1).jpg|3324 Выява:Pojízdná prodejna pečiva 26.jpg|3384 Выява:White Daewoo Lublin II of Służba Drogowa during reconstruction of Prądnicka street in Kraków (3).jpg|3314 </gallery> </center> * '''3504''' — суцэльнаметалічны фургон з падоўжанай колавай базай, рухавік — ''4CT90-I''. * '''3524''' — грузапасажырскі фургон з падоўжанай колавай базай, рухавік — ''4CT90-I''. * '''3584''' — суцэльнаметалічны фургон з падвышаным дахам і падоўжанай колавай базай, рухавік — ''4CT90-I''. <center> <gallery widths="200px"> Выява:Lublin3.jpg|3504 Выява:Intrall Lublin 3Mi of Pogotowie Energetyczne on Garncarska street in Kraków (1).jpg|3524 Выява:Daewoo Lublin II in Kraków 2.jpg|3584 </gallery> </center> * '''0352''' — шасі, рухавік — ''4C90''. * '''0354''' — шасі з рухавіком 4CT90-I. * '''0554''' — шасі з падоўжанай колавай базай, рухавік — ''4CT90-I''. * '''3333''' — рэанімабіль. У [[1993]]—[[1994]] гг. выраблена каля 10 машын, у далейшым медыцынскія версіі на базе Люблінаў выпускала фірма [[AMZ-Kutno|AMZ]] (г. [[Кутна]])<ref name="menway-2019-02-12"/>. * '''3392''' — фургон з пластыкавай (г. зв. «ламінат») надбудовай вытворчасці фірмы Moto-Sport (г. [[Аструда]]). <center> <gallery widths="200px"> Выява:Lublin-II OSP-Wola-Kopcowa.jpg|Пажарны аўтамабіль на шасі Daewoo Lublin II 0554 Выява:Lublin PTR.jpg|Аўтамабіль хуткай дапамогі на базе Daewoo Lublin II Выява:Lublin 3392 Laminat-cropped.jpg|FS Lublin 3392 </gallery> </center> == У Беларусі == У [[1994]] годзе на «[[БелАЗ|Беларускім аўтамабільным заводзе]]» на спецыяльным участку ў цэху тавараў народнага спажывання пачалі збіраць грузавічкі і фургоны «Люблін-БелАЗ»<ref name="onliner.by-2022-02-07">{{cite web |url = https://auto.onliner.by/2022/02/07/lublin-belaz-history |title = Как в 1990-х в Беларуси сделали конкурента «ГАЗели». История Lublin-БелАЗ |date = 2022-02-07 |publisher = [[onliner.by]] |accessdate = 2022-02-07 |language = ru}}</ref>. Спачатку гэта была "адвёрткавая" зборка, пазней сталі выкарыстоўвацца камплектуючыя мясцовай вытворчасці: у Беларусі выраблялі рамы, бартавыя кузавы, ізатэрмічныя фургоны, рысоры, бакі і некаторыя элементы абсталявання кабіны<ref name="zr-1996-08">{{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/1996/08/nashie-znakomstvo-1 |загаловак = Самый маленький БелАЗ |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1996 |нумар = 8 |старонкі = 48 |мова = ru }} </ref>. Ставілі беларускае электраабсталяванне, шыны, шыбы. Люстэркі выкарыстоўвалі ад [[МАЗ]]аў, рулявое кола — ад трактароў [[МТЗ]]. Масты атрымлівалі з [[Ульянаўскі аўтамабільны завод|Ульянаўскага аўтамабільнага завода]]. З Польшчы паступалі сілавыя агрэгаты і кабіны. Дзякуючы лакалізацыі цану на аўтамабіль з бартавой платформай удалося знізіць з $11000 да 9500. БелАЗ выйшаў на вытворчы цыкл 10-12 машын у месяц<ref name="gp-2016-09"> {{cite web |url = http://www.gruzovikpress.ru/article/9186-sozdatel-obraza-belaza-posetil-belorusskiy-avtozavod-v-jodino-kobylinskiy-vozvrashchenie/ |title = Кобылинский: возвращение. Создатель образа БелАЗа посетил Белорусский автозавод в Жодино |publisher = gruzovikpress.ru |accessdate = 2019-09-17 |language = ru }} </ref>. Улетку [[1997]] года пачаліся пастаўкі камплектаў для зборкі абноўленай версіі ''Daewoo Lublin 2''. Акрамя бартавых грузавікоў і ізатэрмічных фургонаў, распрацоўваліся іншыя варыянты: грузавік грузападымальнасцю 2 тоны, самазвал. Сумесна з канструктарамі аўтобуснай вытворчасці Мінскага аўтазавода былі спраектаваныя мікрааўтобус і грузапасажырскі фургон<ref name="onliner.by-2022-02-07"/>. Кампанія «Купава» распрацавала для Люблінаў модульны медыцынскі кузаў. У дзяржзакупкі такі аўтамабіль не трапіў, а адзіная пабудаваная машына была пераабсталявана ў пасажырскі фургон і працавала ў якасці ўнутрызаводскага транспарту ў [[Жодзіна|Жодзіне]]<ref>{{cite web |url = https://auto.onliner.by/2020/04/03/medtransport |title = Транспорт в белом халате: от «Волги» до Mercedes и Volkswagen |publisher = [[onliner.by]] |date = 2020-04-03 |accessdate = 2020-05-06 |language = ru }}</ref>. Агулам на БелАЗе было сабрана 486 адзінак: у [[1994]] годзе — 45 машын, [[1995]] — 97, [[1996]] — 142, [[1997]] — 108, [[1998]] — 94. У [[1999]] годзе зборка была спынена<ref name="onliner.by-2022-02-07"/>. У наступны раз зборка Люблінаў у Беларусі была наладжана ў [[2004]] годзе ў пасёлку [[Апчак]] на сумесным прадпрыемстве [[Юнісон|ЗАТ "Юнісон"]], утвораным на плошчах былога [[Ford Union]]. Выпуск першай партыі машын быў прызначаны на 15 мая. Планавалася выпусціць у 2004 годзе 1 тыс. аўтамабіляў, у 2005 — 5 тыс., а ў 2007 годзе выйсці на ўзровень 10 тыс. машын<ref name="av.by-2015-12-10">{{cite web |url = https://av.by/news/do-geely-dozhili-a-chto-perezhili-kakim-byl-put-belorusskoj-inomarki-dlya-naroda |title = До Geely дожили, а что пережили? Каким был путь белорусской иномарки "для народа" |date = 2015-12-10 |publisher = [[av.by]] |accessdate = 2021-11-06 |language = ru |archive-date = 6 лістапада 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211106144634/https://av.by/news/do-geely-dozhili-a-chto-perezhili-kakim-byl-put-belorusskoj-inomarki-dlya-naroda |url-status = dead }}</ref>. Па меры развіцця праекта планавалася шырэй прыцягваць мясцовых вытворцаў у якасці пастаўшчыкоў дэталяў, вузлоў і агрэгатаў. [[Выява:Belarus, Naroch - panoramio.jpg|thumb|Lublin 35141. [[Нарач (курортны пасёлак)|Нарач]], 2014 год]] Акрамя зборкі бартавых грузавікоў, суцэльнаметалічных і грузапасажырскіх фургонаў, на ЗАТ "Юнісон" быў створаны '''«Lublin 35141»''' — мікрааўтобус для маршрутных пасажырскіх перавозак. Прапаноўваліся два асноўныя варыянты кампаноўкі салона: 13-ці і 14-ці месны. Сядзенні маглі быць як пластыкавымі (для гарадскіх), так і мяккімі (для прыгарадных і міжгародніх маршрутаў). Сумесна з расійскай кампаніяй "Саматлор" быў створаны доследны аўтамабіль медыцынскай дапамогі<ref name="abw-2017-05-04">{{артыкул |загаловак = Собрано в Беларуси |спасылка = https://www.abw.by/index.php?act=number_pdf&number_nnn=1081&page_nnn=11&see1=1 |выданне = [[Автобизнес]] |тып = газета |год = 2017 |нумар = 18 (1081), 4 мая |старонкі = 11 |мова = ru }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. З самага пачатку ажыццяўленне праекта, асабліва ў плане лакалізацыі вытворчасці, пайшло з адставаннем ад графіка. На расійскім рынку рэалізацыя машын была ўскладнена з-за нізкай долі мясцовага ўдзелу ў зборцы машыны<ref>{{артыкул |загаловак = Два часа на Lublin 3 |спасылка = http://transler.ru/content/arxiv_perevozhic/perevozhic_06/perevozhic_69/Prezentaciya_Dva_chasa_na_Lublin_3 |выданне = Автоперевозчик |тып = часопіс |год = 2006 |нумар = 6 (69) |мова = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220207173004/http://transler.ru/content/arxiv_perevozhic/perevozhic_06/perevozhic_69/Prezentaciya_Dva_chasa_na_Lublin_3 |archivedate = 7 лютага 2022 }}</ref>. Усяго сабралі каля 1000 машын<ref name="av.by-2015-12-10"/>. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |- ! colspan="4" | Зборка Lublin 3 у Беларусі |- align="center" ! 2004 ! 2005 ! 2006<ref name="gp-2007-04">{{cite web |url = http://www.gruzovikpress.ru/article/2653-vypusk-avtomobiley-v-sng-v-2007-godu-br-dopolnenniy-i-ispravlenniy-variant-stati-opublikovannoy-v-br-gruzovik-press-4-2008-g/ |title = Выпуск автомобилей в СНГ в 2007 году |publisher = gruzovikpress.ru |accessdate = 2019-09-17 |language = ru }}</ref> ! 2007<ref name="gp-2007-04"/> |- align="center" | <!-- 2004 --> ''н.д.'' | <!-- 2005 --> ''н.д.'' | <!-- 2006 --> 142 | <!-- 2007 --> 25 |- |} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/1996/08/nashie-znakomstvo-1 |загаловак = Самый маленький БелАЗ |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 1996 |нумар = 8 |старонкі = 48-49 |мова = ru }} * {{артыкул |загаловак = "Люблин" - не "Люблин"? |спасылка = http://www.abw.by/archive/449/tk-lubl/ |выданне = [[Автобизнес-Weekly]] |тып = газета |год = 2004 |нумар = 52 (439), 30 снежня |мова = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130517202359/http://www.abw.by/archive/449/tk-lubl/ |archivedate = 17 мая 2013 }} * {{артыкул |загаловак = Не красавец, но люб, блин |спасылка = http://www.abw.by/archive/466/t-lublin/ |выданне = [[Автобизнес-Weekly]] |тып = газета |год = 2005 |нумар = 17 (466), 28 красавіка |мова = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130523012947/http://www.abw.by/archive/466/t-lublin/ |archivedate = 23 мая 2013 }} * {{артыкул |загаловак = Девять и один |спасылка = http://www.abw.by/archive/496/valublin-3/ |выданне = [[Автобизнес-Weekly]] |тып = газета |год = 2005 |нумар = 47 (496), 24 лістапада |мова = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130523211611/http://www.abw.by/archive/496/valublin-3/ |archivedate = 23 мая 2013 }} * {{артыкул |загаловак = Made in Poland. Микроавтобус Lublin 3Mi |спасылка = http://www.gruzovikpress.ru/article/3076-mikroavtobus-lublin-3mi-made-in-poland/ |выданне = Грузовик Пресс |тып = часопіс |год = 2005 |нумар = 11 |мова = ru }} * {{артыкул |загаловак = Все на выборы! |спасылка = http://www.abw.by/archive/505/tr-trimarsrutki/ |выданне = [[Автобизнес-Weekly]] |тып = газета |год = 2006 |нумар = 5 (505), 2 лютага |мова = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130520222945/http://www.abw.by/archive/505/tr-trimarsrutki/ |archivedate = 20 мая 2013 }} * {{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/zr/2006/02/brat-ia-slavianie |загаловак = Братья-славяне |выданне = За рулём |тып = часопіс |год = 2006 |нумар = 2 |старонкі = 141 |мова = ru }} * {{артыкул |загаловак = Знакомьтесь: Lublin. Грузовик FS Lublin 3 Mi |спасылка = http://www.gruzovikpress.ru/article/3981-gruzovik-fs-lublin-3-mi-znakomtes-lublin/ |выданне = ГрузовикПресс |тып = часопіс |год = 2006 |нумар = 5 |мова = ru }} * {{артыкул |загаловак = Сказ о том, как один мотор два автозавода прокормил |спасылка = http://www.abw.by/number/see_note/475/ |выданне = [[Автобизнес]] |тып = газета |год = 2007 |нумар = 1 (553), 4 студзеня |старонкі = |мова = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130518213020/http://www.abw.by/number/see_note/475/ |archivedate = 18 мая 2013 }} * {{артыкул |загаловак = Сказание о Люблине. Грузовик FS Lublin 3Mi, модель 3374 |спасылка = http://www.gruzovikpress.ru/article/3151-gruzovik-fs-lublin-3mi-model-3374-skazanie-o-lyubline/ |выданне = ГрузовикПресс |тып = часопіс |год = 2007 |нумар = 5 |мова = ru }} * {{cite journal |title = Żuk А-07 |journal = Автолегенды СССР |issue = 202 |pages = 10–12 |year = 2016 |issn = 2071-095X |publisher=«DeAgostini» |language = ru |ref={{sfnref|Аўталегенды №202|2016}} }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web |url = http://honker.com.pl/index.php/honker-cargo-opis-modelu |title = Апісанне Honker Cargo на афіцыйным сайце вытворцы |publisher = honker.com.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190118011128/http://honker.com.pl/index.php/honker-cargo-opis-modelu |archivedate = 18 студзеня 2019 |url-status = live }} * {{cite web |url = http://weadd2.hostil.pl/dost/253545.php |title = Rodzina 25-35-45 |publisher = polskie-auta.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }}{{Недаступная спасылка}} * {{cite web |url = http://weadd2.hostil.pl/dost/lublin.php |title = Modele Lublina |publisher = polskie-auta.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }}{{Недаступная спасылка}} * {{cite web |url = http://admoto.pl/pub/article_print.asp?g=AMT&n=501&f=wd_313.xml |title = Popularność i zła sława. Używane: Lublin 33 (1993-1997) |date = 13.08.2004 |publisher = admoto.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }}{{Недаступная спасылка}} * {{cite web |url = https://www.truck.pl/pl/article/700/lublin-3-rodzimy-dostawczak%2cjar_327 |title = Lublin 3 - rodzimy dostawczak |date = 13.06.2008 |publisher = truck.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }} * {{cite web |url = https://www.tygodnikprzeglad.pl/pozegnanie-lublinami-honkerami/ |title = Pożegnanie z lublinami i honkerami |date = 15.06.2008 |publisher = tygodnikprzeglad.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }} * {{cite web |url = https://bezpiecznapodroz.org/2017/04/06/nysa-325/ |title = NYSA 325 – prototyp późniejszego Lublina 33 |date = 06.04.2017 |publisher = bezpiecznapodroz.org |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }} * {{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/other/190034/ |title = Многоликий УАЗ-3727. Он же КиАЗ, он же "Дэу-Люблин", он же "Люблин-3". Автодетектив |date = 28.05.2016 |publisher = abw.by |accessdate = 2019-09-17 |language = ru }} * {{cite web |url = http://brykacz.com.pl/2018/09/29/koniec-polskiego-diesla-andoria-4c90-odchodzi/ |title = Koniec polskiego diesla – Andoria 4C90 odchodzi |date = 29.09.2018 |publisher = brykacz.com.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }} * {{cite web |url = http://brykacz.com.pl/2018/10/15/lublin-konczy-25-lat-czesc-i/ |title = Lublin kończy 25 lat. Część I |date = 15.10.2018 |publisher = brykacz.com.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }} * {{cite web |url = http://brykacz.com.pl/2018/11/24/lublin-konczy-25-lat-czesc-ii/ |title = Lublin kończy 25 lat. Część II |date = 24.11.2018 |publisher = brykacz.com.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }} * {{cite web |url = https://menway.interia.pl/redakcja/lukasz-pieniazek/news-nieudany-eksperyment-lublin-3333,nId,2832464 |title = Nieudany eksperyment: Lublin 3333 |date = 12.02.2019 |publisher = menway.interia.pl |accessdate = 2019-09-17 |language = pl }} * {{cite web |url = https://www.autocentrum.pl/publikacje/historia-motoryzacji/lublin-to-mogl-byc-hit-eksportowy-historia-nastepcy-zuka/ |title = Lublin – to mógł być hit eksportowy. Historia następcy Żuka |publisher = autocentrum.pl |date = 2020-02-27 |accessdate = 2020-02-28 |language = pl}} * {{cite web |url = https://auto.onliner.by/2022/02/07/lublin-belaz-history |title = Как в 1990-х в Беларуси сделали конкурента «ГАЗели». История Lublin-БелАЗ |date = 2022-02-07 |publisher = [[onliner.by]] |accessdate = 2022-02-07 |language = ru}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі FSC|Lublin 33]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі Daewoo|Lublin]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі Польшчы]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі БелАЗ|Lublin]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі Беларусі|Lublin]] [[Катэгорыя:Фургоны]] mkm1q5vy87gzjrm09p67q36z47he5fx 10 615921 5152892 5147685 2026-06-09T12:21:27Z JerzyKundrat 174 /* Чэрвень */ 5152892 wikitext text/x-wiki <noinclude> == Студзень == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-01|{{Выява дня паказаць|в=Dülmen, Kirchspiel, Bauerschaft Börnste -- 2021 -- 4406 (bw).jpg|п=Студзень у Мюнстры, Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-02|{{Выява дня паказаць|в=20110102 Kharanaq old city Iran.jpg|п=Глінабітныя дамы ў пакінутай вёсцы, Іран.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-03|{{Выява дня паказаць|в=Killer Whales Hunting a Seal.jpg|п=Касаткі палююць на цюленя ў Антарктыцы.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-04|{{Выява дня паказаць|в=Nueva_Esparta_Mapa_Vial.svg|п=Карта вострава [[Маргарыта (востраў)|Маргарыта]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-05|{{Выява дня паказаць|в=Brush_for_the_lead2.jpg|п=Гонкі на санях у Нью-Ёрку, літаграфія 1867 года.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-06|{{Выява дня паказаць|в=FiguraTres Reyes Magos.jpg|п=Частка скульптурнай кампазіцыі «Тры Каралі» ў [[Маракайба (горад)|Маракайба]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-07|{{Выява дня паказаць|в=Dichroitisches Prisma -- 2020 -- 5123.jpg|п=Дыхроідная прызма.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-08|{{Выява дня паказаць|в=Flammulina_velutipes,_Velvet_Shank,_Enfield,_UK.JPG|п=[[Зімовы грыб]] (''Flammulina velutipes''), Вялікабрытанія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-09|{{Выява дня паказаць|в=Fortepian_-_schemat.svg|п=Схема [[фартэпіяна]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-10|{{Выява дня паказаць|в=Eagle_Nebula_from_ESO.jpg|п=[[Туманнасць Арол]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-11|{{Выява дня паказаць|в=Ch%C3%BDnovsk%C3%A1_jeskyn%C4%9B(4).jpg|п=Хінаўская пячора, Чэхія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-12|{{Выява дня паказаць|в=Pieczęć Jagiełły.jpg|п=Пячатка караля [[Ягайла|Ягайлы]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-13|{{Выява дня паказаць|в=Vexilla vexillum 01.jpg|п=Ракавіна малюска ''Vexilla vexillum''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-14|{{Выява дня паказаць|в=Chrysaetos La Cañada 20120114 1.jpg|п=[[Беркут]] у палёце, Іспанія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-15|{{Выява дня паказаць|в=IPA-euler-manners-features.svg|п=[[Міжнародны фанетычны алфавіт]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-16|{{Выява дня паказаць|в=Fishing huts reflected in the ice at Fisketången, Kungshamn.jpg|п=Рыбацкія домікі ў Швецыі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-17|{{Выява дня паказаць|в=Holy SURP Hovhannes Church.jpg|п=Старажытны армянскі храм у [[Іран]]е.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-18|{{Выява дня паказаць|в=Polarlicht 2.jpg|п=[[Палярнае ззянне]], Аляска.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-19|{{Выява дня паказаць|в=La vallata di Poggiorsini vista nel dettaglio.jpg|п=Даліна ў [[Апулія|Апуліі]], Італія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-20|{{Выява дня паказаць|в=Kee monastery Spiti Valley (edited).jpg|п=Тыбецкі будысцкі манастыр Кі ў Індыі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-21|{{Выява дня паказаць|в=The Bug Peek.jpg|п=Жук-лістаед ''Aulacophora indica'' на дрэве ''Alnus nepalensis'', Непал.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-22|{{Выява дня паказаць|в=Вайдагубский маяк.jpg|п=Вайдагубскі маяк у Мурманскай вобласці, Расія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-23|{{Выява дня паказаць|в=Lions Family Portrait Masai Mara.jpg|п=Ільвы (''Panthera leo'') у Кеніі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-24|{{Выява дня паказаць|в=2016 Minox C 8.jpg|п=Мініяцюрны шпіёнскі фотаапарат ''Minox C''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-25|{{Выява дня паказаць|в=A rolling stone gathers no moss.jpg|п=[[Лішайнікі]] на камені.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-26|{{Выява дня паказаць|в=Гора Стримба взимку.jpg|п=Гара Стрымба, Закарпацкая вобласць, Украіна.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-27|{{Выява дня паказаць|в=Snowboarder_in_flight_(Tannheim%2C_Austria).jpg|п=Сноўбардыст у палёце, Аўстрыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-28|{{Выява дня паказаць|в=Snowstorm near Ogoy island.jpg|п=Снежная бура на [[Байкал]]е.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-29|{{Выява дня паказаць|в=Coronavirus. SARS-CoV-2.png|п=Каранавірус [[SARS-CoV-2]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-30|{{Выява дня паказаць|в=Brakelund Burial Ground 1.jpg|п=Могільнік Бракелунд, Швецыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|01-31|{{Выява дня паказаць|в=Gold-crystals.jpg|п=Крышталі [[золата]].}}}}<noinclude> <noinclude> == Люты == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-01|{{Выява дня паказаць|в=Морозний ранок над Яремчею.jpg|п=Узыход сонца ў Карпатах, Украіна.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-02|{{Выява дня паказаць|в=Ascaris female 200x section.jpg|п=Разрэз самкі [[Ascaris|аскарыды]], сфатаграфаваны з выкарыстаннем алейнага кандэнсатара.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-03|{{Выява дня паказаць|в=Library of Congress, Washington, D.C. - c. 1902.jpg|п=[[Бібліятэка Кангрэса]], Вашынгтон, 1902 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-04|{{Выява дня паказаць|в=Coscinodiscus oculus-iridis (Ehrenberg) Ehrenberg 1840 diatom shell. Colored SEM image.jpg|п=Панцыр [[Дыятомавыя водарасці|дыятомавай водарасці]] ''Coscinodiscus oculus-iridis''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-05|{{Выява дня паказаць|в=European_Parliament_Strasbourg_Hemicycle_-_Diliff.jpg|п=[[Еўрапейскі парламент]], 2014.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-06|{{Выява дня паказаць|в=2015 Góry Złote z Borówkowej 01.jpg|п=Усходнія Судэты, Польшча.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-07|{{Выява дня паказаць|в=PK Truck on N-5 near Thatta asv2020-02 img2.jpg|п=Грузавікі на трасе ў [[Пакістан]]е.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-08|{{Выява дня паказаць|в=2021 Gugelhammer Bogenbrücke 01.jpg|п=Мост цераз канал у Баварыі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-09|{{Выява дня паказаць|в=Bromine_vial_in_acrylic_cube.jpg|п=[[Бром]] у ампуле.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-10|{{Выява дня паказаць|в=Adams_The_Tetons_and_the_Snake_River.jpg|п=Тэтонскія горы і [[рака Снэйк]] (штат Ваёмінг, ЗША, 1942).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-11|{{Выява дня паказаць|в=Bigfin reef squid (11760).jpg|п=[[Кальмары|Кальмар]] ''Sepioteuthis lessoniana'' ў акварыуме (Мантэрэй, Каліфорнія, ЗША).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-12|{{Выява дня паказаць|в=Jupiter Showcases Auroras, Hazes (NIRCam Closeup).jpg|п=[[Планета Юпітэр]], здымак тэлескопа [[Джэймс Уэб (тэлескоп)|Джэймс Уэб]] (2022).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-13|{{Выява дня паказаць|в=Tavurvur volcano edit.jpg|п=Вывяржэнне [[вулкан]]а Тавурвур (Папуа — Новая Гвінея, 2009).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-14|{{Выява дня паказаць|в=The_ciliate_Frontonia_sp.jpg|п=[[Інфузорыі|Інфузорыя]] з роду ''Frontonia''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-15|{{Выява дня паказаць|в=2 Cheljabinsk meteorite fragment.jpg|п=Фрагменты Чалябінскага метэарыта.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-16|{{Выява дня паказаць|в=CtenosauraSimilis.jpg|п=Самец і дзве самкі чорнай ігуаны (''[[Ctenosaura similis]]'') у нацыянальным парку Бара-Хонда (Коста-Рыка).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-17|{{Выява дня паказаць|в=Big_Mac_hamburger.jpg|п=[[Гамбургер]] "Біг Мак".}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-18|{{Выява дня паказаць|в=Vasco da Gama Bridge B&W (crop2).jpg|п=Мост Васка да Гама, Партугалія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-19|{{Выява дня паказаць|в=Scandinavia.TMO2003050.jpg|п=[[Скандынавія]] зімой (2003).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-20|{{Выява дня паказаць|в=Mt_Anne_from_High_Shelf_Camp.jpg|п=Маўнт-Анна, паўднёвае ўзбярэжжа [[Тасманія|Тасманіі]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-21|{{Выява дня паказаць|в=Himalayan_salt_(coarse).jpg|п=Крышталі ружовай гімалайскай солі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-22|{{Выява дня паказаць|в=South Georgia Island as seen by Sentinel-2.jpg|п=Востраў [[Паўднёвая Георгія]], касмічны здымак.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-23|{{Выява дня паказаць|в=Allegory_of_war_and_Law_-_Prunksaal_-_Austrian_National_Library.jpg|п=Фрэска «Алегорыя вайны і закону» ў Аўстрыйскай нацыянальнай бібліятэцы, Вена.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-24|{{Выява дня паказаць|в=Graffiti Vinnytsia 2022 G1.jpg|п=Патрыятычнае графіці ў [[Вінніца|Вінніцы]], Украіна, 2022&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-25|{{Выява дня паказаць|в=Madagaskar-Taggecko_Phelsuma_madagascariensis.jpg|п=Гекон ''[[Phelsuma madagascariensis]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-26|{{Выява дня паказаць|в=Dione and Saturn.jpg|п=[[Дыёна (спадарожнік Сатурна)|Дыёна]] на фоне [[Сатурн (планета)|Сатурна]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-27|{{Выява дня паказаць|в=Erithacus_rubecula_with_cocked_head.jpg|п=[[Заранка]] (''Erithacus rubecula'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-28|{{Выява дня паказаць|в=MIT_Dome_night1_Edit.jpg|п=Будынак у кампусе [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]] (Кембрыдж, ЗША).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|02-29|{{Выява дня паказаць|в=Marpissa_muscosa_5_Luc_Viatour.jpg|п=Павук ''Marpissa muscosa''.}}}}<noinclude> == Сакавік == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-01|{{Выява дня паказаць|в=Fly Agaric mushroom 04.jpg|п=Мухамор чырвоны (''Amanita muscaria'') у Новай Зеландыі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-02|{{Выява дня паказаць|в=Saints Peter and Paul Cathedral.jpg|п=[[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-03|{{Выява дня паказаць|в=Barnard 33.jpg|п=Туманнасць Конская Галава.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-04|{{Выява дня паказаць|в=Fluorescence in calcite.jpg|п=Флуарэсцэнцыя і праламленне лазернага праменя ў крышталі [[кальцыт]]у.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-05|{{Выява дня паказаць|в=Mangrove Reflection Wide Ashtamudi Kollam Kerala Mar22 A7C 01464.jpg|п=Адзінокае мангравае дрэва ў возеры, штат [[Керала]], Індыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-06|{{Выява дня паказаць|в=Clavulina cristata sasata.JPG|п=Белы карал (''Clavulina cristata'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-07|{{Выява дня паказаць|в=Volcano scheme.svg|п=Схема [[вулкан]]а.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-08|{{Выява дня паказаць|в=Aida_poster_colors_fixed.jpg|п=Плакат да пастаноўкі оперы «Аіда» ў [[Кліўленд]]зе (1908).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-09|{{Выява дня паказаць|в=Reftinsky reservoir of Sverdlovsk region.jpg|п=Рэфцінская ДРЭС, Расія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-10|{{Выява дня паказаць|в=Japanese_Larch_Larix_kaempferi_Cone_2000px.jpg|п=Шышка ''Larix kaempferi''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-11|{{Выява дня паказаць|в=Boeing 737-400 Centralwings 2.JPG|п=Самалёт Boeing 737-400.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-12|{{Выява дня паказаць|в=Expedition 42 Soyuz TMA-14M Landing (201503120102HQ).jpg|п=Прызямленне спускальнага апарата касмічнага карабля Саюз TMA-14M, 2015&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-13|{{Выява дня паказаць|в=Kaścioł śv. Jazepa - 6.jpg|п=[[Касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў (Мінск)|Касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў, Мінск]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-14|{{Выява дня паказаць|в=Pi-unrolled-720.gif|п=Анімацыя паказвае роўнасць даўжыні акружнасці ліку [[Пі|пі]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-15|{{Выява дня паказаць|в=Vanadium crystal bar and 1cm3 cube.jpg|п=Крышталічная структура [[ванадый|ванадыю]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-16|{{Выява дня паказаць|в=African buffalo (Syncerus caffer caffer) male with cattle egret.jpg|п=Афрыканскі буйвал, якому спадарожнічае чапля, нацыянальны парк Чобе, Батсвана.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-17|{{Выява дня паказаць|в=Adansonia grandidieri04.jpg|п=''Adansonia grandidieri'', [[Мадагаскар]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-18|{{Выява дня паказаць|в=Perereca-macaco - Phyllomedusa rohdei.jpg|п=Самцы квакшы ''Phyllomedusa rohdei'', Бразілія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-19|{{Выява дня паказаць|в=ISS035-E-007148 Nile - Sinai - Dead Sea - Wide Angle View.jpg|п=Даліна Ніла і [[Сінайскі паўвостраў]], касмічны здымак, 2013.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-20|{{Выява дня паказаць|в=Obama family in mist in Rio de Janeiro.jpg|п=[[Барак Абама]] з сям’ёй перад [[Статуя Хрыста Збавіцеля|статуяй Хрыста Збавіцеля]], 2011.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-21|{{Выява дня паказаць|в=Пиксели матрицы видеорегистратора.jpg|п=Пікселі матрыцы відэарэгістратара.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-22|{{Выява дня паказаць|в=Crocus vernus.jpg|п=''Crocus vernus''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-23|{{Выява дня паказаць|в=IrvingJohnstonAground.jpg|п=Парусны карабель «Ірвінг Джонсан» на мелі каля бухты Чэнел-Айлендс, Каліфорнія, ЗША (2005).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-24|{{Выява дня паказаць|в=Organic home-grown tomatoes - unripe to ripe.jpg|п=Ураджай таматаў, Новая Зеландыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-25|{{Выява дня паказаць|в=Salix caprea 02.jpg|п=Коцікі на вярбе ''[[Брэднік|Salix caprea]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-26|{{Выява дня паказаць|в=Firefighter, Ashton Bay, March 2017.jpg|п=Пажар у саване, ПАР, 2017.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-27|{{Выява дня паказаць|в=Squirrel by mareckr.jpg|п=[[Вавёрка звычайная]] (''Sciurus vulgaris''). Варшава.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-28|{{Выява дня паказаць|в=Проводящий пучок Pteridium aquilinum.JPG|п=[[Праводзячы пучок]] папараці ''[[Pteridium aquilinum]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-29|{{Выява дня паказаць|в=Anémona de mar (Heteractis crispa), parque nacional Ras Muhammad, Egipto, 2022-03-29, DD 43.jpg|п=Анемона ''Heteractis crispa'' ў Чырвоным моры.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-30|{{Выява дня паказаць|в=Wasp_March_2008-10.jpg|п=Маладая матка асы папяровай (''Polistes dominulus'') засноўвае новую калонію.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|03-31|{{Выява дня паказаць|в=Iguana_iguana_Portoviejo_04.jpg|п=[[Ігуана звычайная]] (''Iguana iguana''), Эквадор.}}}}<noinclude> == Красавік == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-01|{{Выява дня паказаць|в=Trimeresurus gumprechti, Gumprecht’s pit viper (female) - Phu Suan Sai National Park (46711073485).jpg|п=Самка гадзюкі ''Trimeresurus gumprechti'', Тайланд.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-02|{{Выява дня паказаць|в=Caracol Falls.jpg|п=Вадаспад Каракол (штат [[Рыу-Гранды-ду-Сул]], [[Бразілія]]).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-03|{{Выява дня паказаць|в=Templo funerario de Hatshepsut, Luxor, Egipto, 2022-04-03, DD 13.jpg|п=Пахавальны храм царыцы Хатшэпсут, Егіпет.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-04|{{Выява дня паказаць|в=Trinkende Taube am Neptunbrunnen in Tübingen 2019 cropped.jpg|п=Голуб п’е ваду з фантана, Цюбінген, Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-05|{{Выява дня паказаць|в=European bison (Bison bonasus) male Białowieza.jpg|п=Самец зубра (''[[Bison bonasus]]''), [[Белавежская пушча]], Польшча.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-06|{{Выява дня паказаць|в=Schokland. UNESCO-Werelderfgoed actm 27.jpg|п=Краявід на востраве Схокланд, Нідэрланды.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-07|{{Выява дня паказаць|в=Phidippus regius female 01.jpg|п=Самка павука ''Phidippus regius'' (Фларыда).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-08|{{Выява дня паказаць|в=Neudenau_-_Herbolzheim_-_Felder, grasiger Weg und Birnbaum im April (1.3).jpg|п=Узаранае поле, Бадэн-Вюртэмберг, Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-09|{{Выява дня паказаць|в=Confederate_100_Dollars.jpg|п=Банкнота [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|Канфедэраваных Штатаў Амерыкі]] вартасцю 100 долараў (1862).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-10|{{Выява дня паказаць|в=Torre Belém April 2009-4a.jpg|п=[[Вежа Белен]] у [[Лісабон]]е.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-11|{{Выява дня паказаць|в=Museum of the History of Polish Jews in Warsaw building 0012.jpg|п=Інтэр’ер галоўнай залы Музея гісторыі польскіх яўрэяў у Варшаве.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-12|{{Выява дня паказаць|в=Mt_Uluguru_and_Sisal_plantations.jpg|п=Плантацыі сізалю ў Танзаніі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-13|{{Выява дня паказаць|в=Château de Himeji02.jpg|п=Замак Хімедзі, Японія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-14|{{Выява дня паказаць|в=Variegated grasshopper (Zonocerus variegatus).jpg|п=Конік ''Zonocerus variegatus'', Гана.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-15|{{Выява дня паказаць|в=Flèche_en_feu_-_Spire_on_Fire.jpeg|п=Шпіль [[Сабор Парыжскай Божай Маці|сабора Парыжскай Божай Маці]] ў агні, 2019 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-16|{{Выява дня паказаць|в=Colored pencils chevre.jpg|п=Каляровыя алоўкі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-17|{{Выява дня паказаць|в=Broccoli and cross section edit.jpg|п=Брокалі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-18|{{Выява дня паказаць|в=Haliaeetus leucocephalus (Linnaeus 1766).jpg|п=[[Белагаловы арлан]] у палёце.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-19|{{Выява дня паказаць|в=Srinagar pano.jpg|п=Від на горад [[Срынагар]], летнюю сталіцу штата [[Джаму і Кашмір]], Індыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-20|{{Выява дня паказаць|в=Greenland 467 (35130903436).jpg|п=Грэнландскія хаскі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-21|{{Выява дня паказаць|в=Barrow Offshore wind turbines NR.jpg|п=Ветравыя турбіны ў [[Ірландскае мора|Ірландскім моры]], 2009.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-22|{{Выява дня паказаць|в=Pillars of creation 2014 HST WFC3-UVIS full-res denoised.jpg|п=«[[Слупы стварэння]]» — скопішча міжзоркавага газу і пылу, [[M16 (аб’ект Месье)|аб’ект Месье M16]], сузор’е Змяя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-23|{{Выява дня паказаць|в=FCAB EMD-Clyde GL22C Cumbre.jpg|п=Цягнік у пустыні [[Атакама]], Чылі, 2012 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-24|{{Выява дня паказаць|в=Mount Ararat and the Yerevan skyline.jpg|п=[[Ерэван]] і [[гара Арарат]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-25|{{Выява дня паказаць|в=Українська Моравія.jpg|п=Трактар у полі, Украіна.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-26|{{Выява дня паказаць|в=Hakea laurina Tas.jpg|п=Расліна ''Hakea laurina'' (паўднёвы захад Аўстраліі).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-27|{{Выява дня паказаць|в=Nyamata Memorial Site 13.jpg|п=Чалавечыя [[чэрап]]ы ў Мемарыяле [[Генацыд у Руандзе|Генацыду]] ў горадзе [[Ньямата]], Руанда.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-28|{{Выява дня паказаць|в=Flamingos in Hörmetci reeds.jpg|п=Фламінга на плато ў Турцыі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-29|{{Выява дня паказаць|в=Falkland_Islands_topographic_map-en.svg|п=[[Фалклендскія астравы]], тапаграфічная карта.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|04-30|{{Выява дня паказаць|в=Jubilee and Munin, Ravens, Tower of London 2016-04-30.jpg|п=Таўэрскія крумкачы, Лондан.}}}}<noinclude> == Май == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-01|{{Выява дня паказаць|в=Waterworks Museum - defunct Chestnut Hill Pumping Station (85495s)bw.jpg|п=Машыны на колішняй помпавай станцыі паблізу Бостана, ЗША.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-02|{{Выява дня паказаць|в=Lake Seal Mt Field NP edit.jpg|п=Нацыянальны парк Маунт-Фелд (Тасманія).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-03|{{Выява дня паказаць|в=Ivyanets. Church of St. Alexis.jpg|п=[[Касцёл Святога Аляксея (Івянец)|Касцёл Святога Аляксея, Івянец]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-04|{{Выява дня паказаць|в=BramaCP cropped.jpg|п=[[Брандэнбургскія вароты]] ў Берліне.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-05|{{Выява дня паказаць|в=Avocado_Hass_-_single_and_halved.jpg|п=Плады [[авакада]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-06|{{Выява дня паказаць|в=Salisbury Cathedral Lady Chapel Ceiling, Wiltshire, UK - Diliff.jpg|п=Скляпенні [[Салсберыйскі сабор|кафедральнага сабора]] ў Солсберы (Велікабрытанія).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-07|{{Выява дня паказаць|в=Akan MHNT.ETH.2010.25.175.jpg|п=Гірка для ўзважвання [[золата]], Заходняя Афрыка, XIX ст.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-08|{{Выява дня паказаць|в=Treppe HBK auf Kampnagel.jpg|п=Лесвіца ў тэатры Кампнагель, Гамбург.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-09|{{Выява дня паказаць|в=Grauschwarze Sklavenameise Formica fusca 01 (MK).jpg|п=Мураш ''[[Formica fusca]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-10|{{Выява дня паказаць|в=Kamakura_Budda_Daibutsu_front_1885.jpg|п=Статуя Буды Дайбуцу ў Камакуры, Японія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-11|{{Выява дня паказаць|в=Tiger-2.jpg|п=[[Тыгр]] у заасадзе, Дортмунд, Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-12|{{Выява дня паказаць|в=ColapteryxVirgo.jpg|п=Асобіна ''[[Calopteryx virgo]]'', Францыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-13|{{Выява дня паказаць|в=Notocactus minimus.jpg|п=Квецень кактуса ''Notocactus minimus''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-14|{{Выява дня паказаць|в=004 2018 05 14 Extremes Wetter.jpg|п=[[Маланка]] трапляе ў дрэва, Рэйнланд-Пфальц, Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-15|{{Выява дня паказаць|в=Polished slice of petrified wood.jpg|п=Закамянелае дрэва ўзростам 230 млн гадоў у нацыянальным парку Петрыфайд-Форэст (Арызона, ЗША).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-16|{{Выява дня паказаць|в=Seasquirt.jpg|п=Голажаберны малюск ''Nembrotha lineolata'' сядзіць на асцыдыі ''Polycarpa aurata''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-17|{{Выява дня паказаць|в=Fomalhaut planet.jpg|п=Экзапланета ў сістэме [[Фамальгаўт]]а, ілюстрацыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-18|{{Выява дня паказаць|в=Bank of Tanzania golden hour.jpg|п=[[Дар-эс-Салам (Танзанія)|Дар-эс-Салам]] (Танзанія), 2009 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-19|{{Выява дня паказаць|в=Hard disk head crash.jpg|п=[[Цвёрды дыск]], пашкоджаны ў выніку таго, што счытвальная галоўка ў рабочым рэжыме дакраналася да паверхні пласціны.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-20|{{Выява дня паказаць|в=NGC2207+IC2163.jpg|п=Сутыкненне спіральных галактык [[NGC 2207]] і [[IC 2163]]. Фатаграфія касмічнага тэлескопа «Хабл».}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-21|{{Выява дня паказаць|в=Image-Jezioro Mały Jeziorak w Iławie3.svg|п=Картасхема наваколляў аднаго з Ілаўскіх азёр, Польшча.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-22|{{Выява дня паказаць|в=Rhenium single crystal bar and 1cm3 cube.jpg|п=[[Рэній]] у злітках.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-23|{{Выява дня паказаць|в=Garzweiler surface mine Bucket-wheel excavator 2019 1.jpg|п=Здабыча лігніта адкрытым спосабам, Паўночны Рэйн-Вестфалія, Германія, 2019.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-24|{{Выява дня паказаць|в=Evolution of a Tornado.jpg|п=Працэс узнікнення [[тарнада]] ў штаце [[Канзас]], ЗША, 2016 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-25|{{Выява дня паказаць|в=071R01.jpg|п=Інтэгральная схема трансівера «Motorola GM350».}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-26|{{Выява дня паказаць|в=Glühwendel brennt durch.jpg|п=Лямпа напальвання з ускрытай колбай успыхнула.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-27|{{Выява дня паказаць|в=Pedra Azul Milky Way.jpg|п=Зорны небасхіл над Бразіліяй.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-28|{{Выява дня паказаць|в=Reine_i_Lofoten_LC0148.jpg|п=Вёска Рэйне на [[Лафатэнскія астравы|Лафатэнскіх астравах]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-29|{{Выява дня паказаць|в=Праабражэнская царква.JPG|п=[[Спаса-Праабражэнская царква (Ракаў)]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-30|{{Выява дня паказаць|в=Hieracium pilosella 2015 G1.jpg|п=[[Ястрабок валасісты]] (''Hieracium pilosella'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|05-31|{{Выява дня паказаць|в=Fernão Vaz Dourado 1571-1.jpg|п=Карта Заходняй Афрыкі партугальскага картографа Фернана Вас-Дурада (1571).}}}}<noinclude> == Чэрвень == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-01|{{Выява дня паказаць|в=Water drop 001.jpg|п=Кропля вады.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-02|{{Выява дня паказаць|в=Griechische_Nationalbibliothek_(Zuschnitt).jpg|п=[[Нацыянальная бібліятэка Грэцыі]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-03|{{Выява дня паказаць|в=Dean_Franklin_-_06.04.03_Mount_Rushmore_Monument_%28by-sa%29-3_new.jpg|п=Нацыянальны мемарыял «[[Гара Рашмар|Гара Рашмор]]» (ЗША).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-04|{{Выява дня паказаць|в=Scatophaga stercoraria 3 Luc Viatour.jpg|п=Муха ''Scatophaga stercoraria'' на парастку хвашчу з кроплямі расы.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-05|{{Выява дня паказаць|в=F-22 Raptor edit1.jpg|п=Знішчальнік F-22 «Рэптар».}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-06|{{Выява дня паказаць|в=Khandoba temple Pune.jpg|п=Індуісцкая ўрачыстасць, Махараштра, 2013 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-07|{{Выява дня паказаць|в=Stambecchi nel Parco Nazionale del Gran Paradiso.jpg|п=Альпійскія горныя казлы (Італія).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-08|{{Выява дня паказаць|в=Monastyr Karmelitiv Bosykh panorama.jpg|п=Манастыр кармелітаў босых, [[Бярдзічаў]], Украіна.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-09|{{Выява дня паказаць|в=Chenille chevrefeuille.jpg|п=Лічынка коканапрада ''Macrothylacia rubi''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-10|{{Выява дня паказаць|в=Kimono Forest at night, Arashiyama Station, Arashiyama, Kyoto, Japan.jpg|п=Экспазіцыя [[кімано]] ў [[Кіёта]], Японія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-11|{{Выява дня паказаць|в=Czech Republic - landscape near Koryčany.jpg|п=Макавае поле ў Чэхіі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-12|{{Выява дня паказаць|в=Sarychev Peak.jpg|п=Вывяржэнне вулкана Сарычава на Курыльскіх астравах, 2009.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-13|{{Выява дня паказаць|в=Fogo, Cape Verde Islands.jpg|п=Касмічны здымак вострава [[Фогу]] ([[Каба-Вердэ]]).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-14|{{Выява дня паказаць|в=Stročycy - 02.jpg|п=Інтэр’ер хаты з Цэнтральнай Беларусі ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-15|{{Выява дня паказаць|в=De Groene Verbinding.png|п=Веласіпедны мост у Нідэрландах.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-16|{{Выява дня паказаць|в=Golden stag beetle.jpg|п=Самец жука ''[[Lamprima aurata]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-17|{{Выява дня паказаць|в=Frederic Edwin Church - Aurora Borealis - Google Art Project.jpg|п=Фрэдэрык Эдвін Чорч, ''Aurora Borealis'', 1865.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-18|{{Выява дня паказаць|в=Israel Aereal Ropeway Masada BW 1.JPG|п=Канатная дарога ў [[Масада|Масадзе]] ([[Ізраіль]]).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-19|{{Выява дня паказаць|в=Goéland brun (larus fuscus) détourée.jpg|п=Клуша (''[[Клуша|Larus fuscus]]'') у палёце.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-20|{{Выява дня паказаць|в=Torun NMP sklepienie nawa gl 02 ver 2.jpg|п=Скляпенні Марыцкага касцёла ў [[Торунь|Торуні]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-21|{{Выява дня паказаць|в=U 871 Ölsta.tif|п=Камень з [[руны|рунічнымі]] надпісамі ў [[скансен]]е, Стакгольм.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-22|{{Выява дня паказаць|в=Parma wallaby crop2.jpg|п=Самка кенгуру-валабі ''Macropus parma'' з дзіцянём.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-23|{{Выява дня паказаць|в=Kuni's chromodoris, fan 38 west, wakatobi, 2018 (45763962462) (cropped).jpg|п=Марскі галажаберны малюск ''Goniobranchus kuniei''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-24|{{Выява дня паказаць|в=Episyrphus balteatus side.jpg|п=Самец мухі ''Episyrphus balteatus''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-25|{{Выява дня паказаць|в=Illuminated Ferris wheel, bouncing castle and carousel at night in a funfair in Vientiane, Laos.jpg|п=Атракцыёны на кірмашы ў [[В’енцьян]]е, Лаос.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-26|{{Выява дня паказаць|в=Argynnis pandora (male).jpg|п=Самец матыля ''[[Argynnis pandora]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-27|{{Выява дня паказаць|в=Aeshna cyanea female 1.jpg|п=Самка страказы ''[[Aeshna cyanea]]'' праз 4 дні пасля вылуплення.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-28|{{Выява дня паказаць|в=Victoria crater from HiRise, rotated.jpg|п=Кратар Вікторыя на [[Планета Марс|Марсе]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-29|{{Выява дня паказаць|в=La nascita di Venere (Botticelli).jpg|п=Рэпрадукцыя карціны [[Сандра Бацічэлі]] «Нараджэнне Венеры» (каля 1485).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|06-30|{{Выява дня паказаць|в=Zenit-B Helios-44-2 2012 G1.jpg|п=Фотаапарат Zenit-B з аб’ектывам Helios-44-2.}}}}<noinclude> == Ліпень == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-01|{{Выява дня паказаць|в=Lisc lipy.jpg|п=Ліст ліпы.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-02|{{Выява дня паказаць|в=Рэшткі Троіцкай царквы. Белая Царква.jpg|п=[[Каза свойская|Козы]] пасуцца ля паўразбуранай [[Троіцкая царква (Белая Царква)|Троіцкай царквы]], Чашніцкі раён, 2012.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-03|{{Выява дня паказаць|в=Lake Bondhus Norway 2862.jpg|п=Возера Бондхус у гарах Нарвегіі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-04|{{Выява дня паказаць|в=Bicycle_evolution-numbers.svg|п=Эвалюцыя веласіпеда з 1818 да 1970-х&nbsp;гг.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-05|{{Выява дня паказаць|в=P1160778 Melitaea athalia.jpg|п=Матыль ''[[Melitaea athalia]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-06|{{Выява дня паказаць|в=Касьцёл Найсьвяцейшага Сэрца Пана Езуса (Ільля) 2.jpg|п=[[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Ілья)|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса, Ілья]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-07|{{Выява дня паказаць|в=Mexico states evolution.gif|п=Тэрыторыя [[Мексіка|Мексікі]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-08|{{Выява дня паказаць|в=P1160808 Palomena prasina.jpg|п=Шчытнік ''Palomena prasina'', в. [[Кністушкі]], Беларусь.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-09|{{Выява дня паказаць|в=Lehise käbi.jpg|п=Шышка лістоўніцы ''Larix × marschlinsii''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-10|{{Выява дня паказаць|в=Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2.jpg|п=[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]], Мінск, 2009 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-11|{{Выява дня паказаць|в=View from McQueens Pass towards Lyttelton Harbour, New Zealand.jpg|п=Гавань на Паўднёвым востраве Новай Зеландыі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-12|{{Выява дня паказаць|в=07. Camel Profile, near Silverton, NSW, 07.07.2007.jpg|п=Вярблюд-[[Вярблюд аднагорбы|драмадэр]] (''Camelus dromedarius''), Аўстралія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-13|{{Выява дня паказаць|в=Trakai-Troki.jpg|п=[[Тракайскі замак]], 2004 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-14|{{Выява дня паказаць|в=Pluto-01 Stern 03 Pluto Color TXT.jpg|п=[[Плутон (карлікавая планета)|Карлікавая планета Плутон]], здымак касмічнага апарата ''[[New Horizons]]'', 2015 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-15|{{Выява дня паказаць|в=Rzeczpospolita voivodships.png|п=Карта [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-16|{{Выява дня паказаць|в=P1170102 Viksvine hesperija Heteropterus morpheus.jpg|п=Матыль ''Heteropterus morpheus''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-17|{{Выява дня паказаць|в=Doorknob_buddhist_temple_detail_amk.jpg|п=Клямка на дзвярах храма Лян-Шан-Шуань-Лін у Сінгапуры.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-18|{{Выява дня паказаць|в=Pair of Merops apiaster feeding.jpg|п=Пара [[Залацістая шчурка|залацістых шчурак]] (самка злева) са здабычай, Францыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-19|{{Выява дня паказаць|в=Top of Atmosphere.jpg|п=[[Атмасфера Зямлі]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-20|{{Выява дня паказаць|в=Alligator mississippiensis 2 babies.jpg|п=Дзіцяняты місісіпскага алігатара (''Alligator mississippiensis''), Фларыда, ЗША.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-21|{{Выява дня паказаць|в=Land_on_the_Moon_7_21_1969-repair.jpg|п=Дзяўчынка з нумарам «Вашынгтон Пост» ад 21 ліпеня 1969 з паведамленнем пра высадку чалавека на Месяцы.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-22|{{Выява дня паказаць|в=ArcticFoxSummer.jpg|п=Ліс ''Alopex lagopus''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-23|{{Выява дня паказаць|в=Heavens Above Her.jpg|п=[[Млечны Шлях (з’ява)|Млечны Шлях]] у небе над Каліфорніяй.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-24|{{Выява дня паказаць|в=Múlafossur2.jpg|п=Востраў [[Воар]], [[Фарэрскія астравы|Фарэрскі архіпелаг]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-25|{{Выява дня паказаць|в=Callyspongia vaginalis (Branching Vase Sponge - pink variation).jpg|п=Губка ''Callyspongia vaginalis''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-26|{{Выява дня паказаць|в=San Marco cathedral in Venice.JPG|п=Дэталі даху [[Сабор Святога Марка|сабора Сан-Марка]] ў [[Венецыя|Венецыі]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-27|{{Выява дня паказаць|в=Havana 1639b.jpg|п=Бухта [[Гавана|Гаваны]] (акварэль, 1639).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-28|{{Выява дня паказаць|в=Litworowy staw.jpg|п=[[Высокія Татры]], Польшча.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-29|{{Выява дня паказаць|в=Líneas de Nazca, Nazca, Perú, 2015-07-29, DD 49.JPG|п=Геогліфы на плато [[Наска]] (Перу).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-30|{{Выява дня паказаць|в=Polar bear (Ursus maritimus) in the drift ice region north of Svalbard.jpg|п=[[Белы мядзведзь]] (''Ursus maritimus'') на паляванні ля берагоў Шпіцбергена.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|07-31|{{Выява дня паказаць|в=Päijänne and päijätsalo.jpg|п=Заход сонца над возерам [[Пяянэ]], Фінляндыя.}}}}<noinclude> == Жнівень == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-01|{{Выява дня паказаць|в=Eggs in basket 2020 G1.jpg|п=Яйкі ў кошыку, Украіна.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-02|{{Выява дня паказаць|в=Комплекс Мирского замка.JPG|п=[[Мірскі замак]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-03|{{Выява дня паказаць|в=Inachis io Lill-Jansskogen.JPG|п=Матыль ''[[Паўлінава вока|Inachis io]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-04|{{Выява дня паказаць|в=Мікалаеўскі касьцёл..jpg|п=[[Касцёл Святога Мікалая (Свір)]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-05|{{Выява дня паказаць|в=Tübingen - Neckarfront - Ansicht von Plataneninsel mit Stocherkahn.jpg|п=Гістарычныя будынкі ў [[Цюбінген]]е, Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-06|{{Выява дня паказаць|в=Dead Vlei, Sossusvlei, Namibia, 2018-08-06, DD 085.jpg|п=Загінулае дрэва ''Vachellia erioloba'' ў пустыні, Намібія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-07|{{Выява дня паказаць|в=2008 South Ossetia war en.svg|п=Карта баявых дзеянняў падчас [[Вайна ў Паўднёвай Асеціі (2008)|вайны ў Паўднёвай Асеціі (2008)]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-08|{{Выява дня паказаць|в=Поезд на фоне горы Шатрище. Воронежская область.jpg|п=Цягнік на фоне гары Шатрышча. Варонежская вобласць, Расія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-09|{{Выява дня паказаць|в=Cheetah4.jpg|п=[[Гепард]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-10|{{Выява дня паказаць|в=Rooster04 adjusted.jpg|п=Певень (''Gallus gallus'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-11|{{Выява дня паказаць|в=Solar_eclipse_1999_4.jpg|п=[[Сонечнае зацьменне 11 жніўня 1999 года]], Францыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-12|{{Выява дня паказаць|в=Minsk Ozerishche railplatform.jpg|п=Чыгуначны прыпынак «[[Азярышча (станцыя)|Азярышча]]».}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-13|{{Выява дня паказаць|в=Three_giraffes_01.jpg|п=Жырафы ў нацыянальным парку Масаі, Кенія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-14|{{Выява дня паказаць|в=Argiope_bruennichi_QXGA.jpg|п=Павук ''Argiope bruennichi''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-15|{{Выява дня паказаць|в=Wasp August 2007-12.jpg|п=[[Пчаліны воўк]] (''[[Philanthus triangulum]]'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-16|{{Выява дня паказаць|в=Rathen und Elbsandsteingebirge asv2022-08 img04.jpg|п=[[Эльбскія Пясчанікавыя горы]], Саксонія, Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-17|{{Выява дня паказаць|в=Antennae galaxies xl.jpg|п=Галактыка [[NGC 4038]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-18|{{Выява дня паказаць|в=Eye-diagram no circles border.svg|п=Будова вока.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-19|{{Выява дня паказаць|в=The Great Belt Bridge, Eastern Bridge, August 2020 -01.jpg|п=Мост паміж астравамі [[Фюн]] і [[Зеландыя (востраў)|Зеландыя]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-20|{{Выява дня паказаць|в=Neptune Full.jpg|п=Планета [[Нептун (планета)|Нептун]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-21|{{Выява дня паказаць|в=Coconuts - single and cracked open.jpg|п=Какосавыя арэхі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-22|{{Выява дня паказаць|в=Moscow_Brateevo_Floodplain_asv2018-08_img4.jpg|п=[[Рака Масква]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-23|{{Выява дня паказаць|в=Гора Говерла після заходу сонця.jpg|п=Гара [[Гаверла]] на заходзе сонца.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-24|{{Выява дня паказаць|в=Thomise_3.jpg|п=Павук ''[[Мізумена звычайная|Misumena vatia]]'' са здабычай.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-25|{{Выява дня паказаць|в=Pollinationn.jpg|п=Пчала апыляе кветкі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-26|{{Выява дня паказаць|в=Г. Заслаўе - Спаса-Праабражэнская царква DSC07562.JPG|п=[[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Спаса-Праабражэнская царква, Заслаўе]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-27|{{Выява дня паказаць|в=Azurite - New Nevada Lode, La Sal, Utah, USA.jpg|п=Мінерал [[азурыт]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-28|{{Выява дня паказаць|в=Calliphora vomitoria Portrait.jpg|п=Галава мясной мухі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-29|{{Выява дня паказаць|в=Apricots.jpg|п=Плады [[абрыкос]]а (''Prunus armeniaca'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-30|{{Выява дня паказаць|в=Lancetnikinside.png|п=Будова [[Ланцэтнікі|ланцэтнік]]а.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|08-31|{{Выява дня паказаць|в=Magnificent CME Erupts on the Sun - August 31.jpg|п=Выкід плазмы з сонечнай кароны, 2012 год.}}}}<noinclude> == Верасень == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-01|{{Выява дня паказаць|в=Sunflower from Silesia2.jpg|п=[[Сланечнік]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-02|{{Выява дня паказаць|в=Seattle Great Wheel, Seattle, Washington, Estados Unidos, 2017-09-02, DD 13-15 HDR.jpg|п=Горад [[Сіэтл]] уначы, 2017.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-03|{{Выява дня паказаць|в=Khaoyai 06.jpg|п=Сланы ідуць па шашы ў Тайландзе.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-04|{{Выява дня паказаць|в=Turbulent Tropical Skies.jpg|п=Трапічныя цыклоны ў Заходнім паўшар’і Зямлі, 2019 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-05|{{Выява дня паказаць|в=2017 - Київ - Місячний вечір на Замковій горі.jpg|п=Замкавая гара ў [[Кіеў|Кіеве]], 2017 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-06|{{Выява дня паказаць|в=Laser Towards Milky Ways Centre.jpg|п=Даследаванне цэнтральнай вобласці [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] з дапамогай лазера (Чылі, 2010).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-07|{{Выява дня паказаць|в=Danmark O, Fohn Fjord, Renodde.70°N 26°W (76566707).jpg|п=[[Айсберг]] ля берагоў Грэнландыі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-08|{{Выява дня паказаць|в=Касьцёл_Найсьвяцейшай_Тройцы_Ішкальдзь.jpg|п=[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ішкалдзь)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы, Ішкалдзь]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-09|{{Выява дня паказаць|в=Junge Silbermöwe im Flug bei Texel 02 2014.jpg|п=Маладая асобіна серабрыстай чайкі (''[[Серабрыстая чайка|Larus argentatus]]'') у палёце.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-10|{{Выява дня паказаць|в=Vilnius University M. K. Sarbievijus Courtyard, Vilnius, Lithuania - Diliff.jpg|п=[[Ансамбль Віленскага ўніверсітэта]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-11|{{Выява дня паказаць|в=WTC-Fireman requests 10 more colleagesa.jpg|п=Пажарнік выклікае яшчэ 10 выратавальнікаў для расчысткі развалін Сусветнага гандлёвага цэнтра.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-12|{{Выява дня паказаць|в=Hommik Viru rabas.jpg|п=Балота ў Эстоніі на світанні.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-13|{{Выява дня паказаць|в=Giant sequoias in Sequoia National Park 2013.jpg|п=Секвоі ў нацыянальным парку, ЗША.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-14|{{Выява дня паказаць|в=Incense in Vietnam.jpg|п=Сушацца араматычныя палачкі, В’етнам.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-15|{{Выява дня паказаць|в=Наваградскі замак восенню.JPG|п=Рэшткі вежы [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]], 2012.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-16|{{Выява дня паказаць|в=Agriocnemis pygmaea male, Burdwan, West Bengal, India 14 03 2012.jpg|п=Самец страказы ''Agriocnemis pygmaea'', [[Заходняя Бенгалія]], Індыя.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-17|{{Выява дня паказаць|в=Constitution Pg1of4 AC.jpg|п=Першая старонка [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі ЗША]] (1787).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-18|{{Выява дня паказаць|в=Hurricane Isabel 18 sept 2003 1555Z.jpg|п=Ураган «Ізабель», што абрынуўся на ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі (спадарожнікавы здымак, 2003).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-19|{{Выява дня паказаць|в=Gebarsten bolster van een paardenkastanje (Aesculus) 20-09-2020 (d.j.b.) 03.jpg|п=Плады [[конскі каштан звычайны|конскага каштана]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-20|{{Выява дня паказаць|в=Caribbean Flamingo1 (Phoenicopterus ruber) (0421) - Relic38.jpg|п=Фламінга ''Phoenicopterus ruber'' спяць, заапарк Таронта.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-21|{{Выява дня паказаць|в=Kandalaksha Bay.jpg|п=[[Кандалакшскі заліў]] Белага мора.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-22|{{Выява дня паказаць|в=Image-Grand central Station Outside Night 2.jpg|п=[[Цэнтральны вакзал Нью-Ёрка|Цэнтральны вакзал]] у [[Нью-Ёрк]]у.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-23|{{Выява дня паказаць|в=Roasted coffee beans.jpg|п=Смажаныя зярняты кавы.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-24|{{Выява дня паказаць|в=Sword-billed hummingbird (male) at Guango Lodge, Ecuador (21310837273).jpg|п=Калібры ''Ensifera ensifera'', Эквадор.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-25|{{Выява дня паказаць|в=Goldmantelziesel.jpg|п=Вавёрка ''Callospermophilus lateralis'' у нацыянальным парку Брайс-Каньён (штат Юта, ЗША).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-26|{{Выява дня паказаць|в=Lockstitch.gif|п=Фарміраванне сцежкі швейнай машынкай чоўнавага шыўка.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-27|{{Выява дня паказаць|в=A butterfly feeding on the tears of a turtle in Ecuador.jpg|п=Матылі ''Dryas iulia'' п’юць слёзы чарапах, Эквадор.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-28|{{Выява дня паказаць|в=עץ על אי מלח באמצע ים המלח.jpg|п=Мастацкая інсталяцыя ў [[Мёртвае мора|Мёртвым моры]], 2018.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-29|{{Выява дня паказаць|в=Цэнтр.jpg|п=Гістарычны цэнтр [[Мінск]]а, 2012 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|09-30|{{Выява дня паказаць|в=Палац Сьвятаполк-Чацьвярцінскіх (Жалудок).jpg|п=Кінуты палац Святаполк-Чацвярцінскіх, [[Жалудок]], 2012 год.}}}}<noinclude> == Кастрычнік == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-01|{{Выява дня паказаць|в=Citizen-Einstein.jpg|п=[[Альберт Эйнштэйн]] прымае амерканскае грамадзянства, 1940 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-02|{{Выява дня паказаць|в=Pinnularia major.jpg|п=Дыятомавая водарасць ''Pinnularia major''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-03|{{Выява дня паказаць|в=AlexanderNevskyCathedral-Sofia-6.jpg|п=Сабор Св. Аляксандра Неўскага ў [[Сафія|Сафіі]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-04|{{Выява дня паказаць|в=Hannover_CL_IIIa,_Forest_of_Argonne,_France,_1918_(restored).jpg|п=Нямецкі самалёт Hannover CL.III збіты над Францыяй, 1918&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-05|{{Выява дня паказаць|в=Ніжний ранковий світло.jpg|п=Нацыянальны прыродны парк «Святыя Горы», Данецкая вобласць, Украіна, 2012&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-06|{{Выява дня паказаць|в=Penutupan Para Asian Games 2018.jpg|п=Адкрыццё Азіяцкіх Паралімійскіх гульняў, [[Джакарта]], 2018&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-07|{{Выява дня паказаць|в=Biandintz eta zaldiak - modified2.jpg|п=Коні ў Навары, Іспанія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-08|{{Выява дня паказаць|в=Turtle golfina escobilla oaxaca mexico claudio giovenzana 2010.jpg|п=Чарапаха ''Lepidochelys olivacea'' капае гняздо для адкладвання яец, Ціхаакіянскае ўзбярэжжа Мексікі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-09|{{Выява дня паказаць|в=Sentry box of Wartburg Castle (5).jpg|п=[[Замак Вартбург]], Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-10|{{Выява дня паказаць|в=Mount_Pleasant_Radio_Telescope.jpg|п=Радыётэлескоп абсерваторыі Маўнт-Плезант, Аўстралія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-11|{{Выява дня паказаць|в=За селом 2.jpg|п=Раніца ў горнай даліне, Карпацкі біясферны запаведнік, Украіна.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-12|{{Выява дня паказаць|в=A man carries a huge hammerhead through the streets of Mogadishu.jpg|п=Мужчына нясе [[акулы-молаты|акулу-молата]] па вуліцы ў [[Магадыша]] (Самалі), 2015&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-13|{{Выява дня паказаць|в=Lake Tenaya in Yosemite NP.jpg|п=Возера Тэная (Ёсеміцкі нацыянальны парк, ЗША).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-14|{{Выява дня паказаць|в=Colosseum in Rome, Italy - April 2007.jpg|п=[[Калізей]] у Рыме.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-15|{{Выява дня паказаць|в=Keble College Chapel - Oct 2006.jpg|п=Каледж Каэбл (уваходзіць у склад [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]]).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-16|{{Выява дня паказаць|в=Garlic.JPG|п=[[Часнок]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-17|{{Выява дня паказаць|в=Aurelia aurita (Cnidaria) Luc Viatour.jpg|п=Медузы ''Aurelia aurita''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-18|{{Выява дня паказаць|в=Ugandan kobs (Kobus kob thomasi) female and calf.jpg|п=Самка антылопы ''Kobus kob'' з дзіцянём, Уганда.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-19|{{Выява дня паказаць|в=Baleine à bosse et son baleineau 2.jpg|п=Самка [[гарбаты кіт|гарбатага кіта]] (''Megaptera novaeangliae'') з дзіцянём ля ўзбярэжжа [[Таіці]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-20|{{Выява дня паказаць|в=20101020 Sheep shepherd at Vistonida lake Glikoneri Rhodope Prefecture Thrace Greece.jpg|п=Пастух з авечкамі і козамі, поўнач Грэцыі, 2010&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-21|{{Выява дня паказаць|в=Great_Wave_off_Kanagawa2.jpg|п=[[Кацусіка Хокусай]]. [[Вялікая хваля ў Канагаве]], 1823—1831.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-22|{{Выява дня паказаць|в=Halo in cirrostratus 1.jpg|п=[[Гало]] на воблаках ''[[Перыста-слаістыя воблакі|Cirrostratus]]''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-23|{{Выява дня паказаць|в=ET Afar asv2018-01 img37 Dallol.jpg|п=Саляныя і серныя ўтварэнні, Афар, Эфіопія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-24|{{Выява дня паказаць|в=Feather of male Pavo cristatus (Indian peafowl).jpg|п=Пяро самца паўліна.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-25|{{Выява дня паказаць|в=Erechtheum Acropolis Athens.jpg|п=[[Афінскі акропаль|Афінскі Акропаль]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-26|{{Выява дня паказаць|в=Titan globe.jpg|п=[[Тытан (спадарожнік)|Тытан]], з касмічных здымкаў апарата «[[Касіні (касмічны апарат)|Касіні]]», 2004&nbsp;год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-27|{{Выява дня паказаць|в=Pinot Grigio-20201027-RM-114053.jpg|п=Гронка вінаграда.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-28|{{Выява дня паказаць|в=Clark Center Stanford October 2019 HDR 2.jpg|п=Будынак Стэнфардскага ўніверсітэта, Каліфорнія, ЗША.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-29|{{Выява дня паказаць|в=Castle_Arenberg,_Katholieke_Universiteit_Leuven_adj.jpg|п=Замак Арэнберг, частка [[Лёвенскі каталіцкі ўніверсітэт|Каталіцкага ўніверсітэта ў Лёвене]], Бельгія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-30|{{Выява дня паказаць|в=Red-headed weaver (Anaplectes rubriceps leuconotus) male.jpg|п=Самец ''Anaplectes rubriceps leuconotos'' будуе гняздо, Кенія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|10-31|{{Выява дня паказаць|в=Wildpferde_Tripsdrill.jpg|п=Дзікія коні ў запаведніку (зямля Бадэн-Вюртэмберг, Германія).}}}}<noinclude> == Лістапад == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-01|{{Выява дня паказаць|в=Fagus sylvatica Purpurea JPG4a.jpg|п=[[Бук лясны]] (''Fagus sylvatica'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-02|{{Выява дня паказаць|в=Tanguar haor, Bangladesh 01.jpg|п=Тангуар-Хаор, [[Бангладэш]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-03|{{Выява дня паказаць|в=Vault of the Jameh Mosque of Isfahan.jpg|п=Скляпенне ўсходняга айвана мячэці Джамі ў Ісфахане, Іран.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-04|{{Выява дня паказаць|в=Bos grunniens at Yundrok Yumtso Lake.jpg|п=Дамашні як на [[Тыбет|Тыбеце]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-05|{{Выява дня паказаць|в=19-11-01-Gemaeldegalerie-Berlin-RalfR DSF3932.jpg|п=У [[Берлінская карцінная галерэя|Берлінскай карціннай галерэі]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-06|{{Выява дня паказаць|в=Dehnbare_Helmling_Mycena_epipterygia.jpg|п=Пладовыя целы грыба ''[[Mycena epipterygia]]'', Германія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-07|{{Выява дня паказаць|в=Ely Cathedral Lady Chapel, Cambridgeshire, UK - Diliff.jpg|п=Інтэр’ер гатычнага сабора Ілі, [[Кембрыджшыр]], Англія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-08|{{Выява дня паказаць|в=Mercury transit 2.jpg|п=Прахаджэнне [[Меркурый|Меркурыя]] па дыску [[Сонца]], 2006 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-09|{{Выява дня паказаць|в=Grote sponszwam (Sparassis crispa). 09-11-2023. (d.j.b).jpg|п=Грыбная капуста (''[[Sparassis crispa]]'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-10|{{Выява дня паказаць|в=Kopfstudie eines Japanmakaken (Macaca fuscata) im Jigokudani Yaen Kōen, Japan.jpg|п=Японскі макак (''Macaca fuscata'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-11|{{Выява дня паказаць|в=Sybilla pretiosa Cryptic mantis Luc Viatour.jpg|п=Паўднёваафрыканскі багамол ''Sybilla pretiosa''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-12|{{Выява дня паказаць|в=Caspar Merian, Paris wie solche Ao. 1620 im wessen gestanden, 1655 - David Rumsey.jpg|п=Карта [[Парыж]]а, 1655 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-13|{{Выява дня паказаць|в=2016-11-13 01 Kjeungskjær Lighthouse, Sør-Trøndelag, Norway.jpg|п=Маяк ля ўзбярэжжа Нарвегіі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-14|{{Выява дня паказаць|в=Pseudorasbora parva(edited version).jpg|п=[[Чабачок амурскі]] (''[[Чабачок амурскі|Pseudorasbora parva]]'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-15|{{Выява дня паказаць|в=R136 HST 2009-12-15.jpg|п=Зорнае скопішча R136 ў туманнасці «Тарантул».}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-16|{{Выява дня паказаць|в=Salar de Atacama.jpg|п=Саланчак у пустыні [[Атакама]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-17|{{Выява дня паказаць|в=00065 sand collage.jpg|п=Розныя віды пяску.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-18|{{Выява дня паказаць|в=Common lionfish at Shaab El Erg reef.JPG|п=Рыбіна ''Pterois miles'' у Чырвоным моры.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-19|{{Выява дня паказаць|в=Fuyu persimmon fruits, one cut open.jpg|п=Плады хурмы.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-20|{{Выява дня паказаць|в=Pudong Shanghai November 2017 HDR panorama.jpg|п=Панарама [[Шанхай|Шанхая]], 2017 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-21|{{Выява дня паказаць|в=Forrest Gump Point Monument Valley November 2018 001.jpg|п=Дарога паўз Даліну манументаў у штаце Юта, ЗША.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-22|{{Выява дня паказаць|в=Longsheng Rice Terraces November 2017 014.jpg|п=Рысавыя тэрасы, Гуансі-Чжуанскі аўтаномны раён, Кітай.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-23|{{Выява дня паказаць|в=Bigfin reef squid (11760).jpg|п=Кальмар ''Sepioteuthis lessoniana'' у марскім акварыуме, Мантэрэй, ЗША.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-24|{{Выява дня паказаць|в=Oustalet's chameleon (Furcifer oustaleti) male feeding Anja Community Reserve 3e.jpg|п=Хамелеон ''Furcifer oustaleti'' корміцца, Мадагаскар.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-25|{{Выява дня паказаць|в=Moscow_Metro_Volokolamskaya_asv2018-09.jpg|п=[[Маскоўскі метрапалітэн]], станцыя [[Валакаламская (станцыя метро)|«Валакаламская»]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-26|{{Выява дня паказаць|в=White-plumed Honeyeater flying - Capertee Valley.jpg|п=Асобіна ''Ptilotula penicillata'' ў палёце, Аўстралія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-27|{{Выява дня паказаць|в=Alaskan_Malamute_R_Bartz.jpg|п=Сабака-маламут.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-28|{{Выява дня паказаць|в=Port and lighthouse overnight storm with lightning in Port-la-Nouvelle.jpg|п=Шторм на паўднёвым узбярэжжы Францыі.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-29|{{Выява дня паказаць|в=Nebelostfriesland.jpg|п=Туман над Усходняй Фрызіяй.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|11-30|{{Выява дня паказаць|в=Dish of blueberries.jpg|п=[[Чарніцы]], Аргенціна.}}}}<noinclude> == Снежань == </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-01|{{Выява дня паказаць|в=Snowflake_%28lumehelves%29.jpg|п=Сняжынка.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-02|{{Выява дня паказаць|в=Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|п=[[Жак-Луі Давід]]. Каранацыя Напалеона (1805—1808).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-03|{{Выява дня паказаць|в=Phalacrocorax carbo, Egretta garzetta and Mareca strepera in Taudha Lake.jpg|п=Птушкі на возеры ў Непале.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-04|{{Выява дня паказаць|в=Penguin in Antarctica jumping out of the water.jpg|п=[[Імператарскі пінгвін]] (''Aptenodytes forsteri'') выскоквае з вады, Антарктыда.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-05|{{Выява дня паказаць|в=Mud Cow Racing - Pacu Jawi - West Sumatra, Indonesia.jpg|п=Традыцыйныя гонкі на быках, Заходняя Суматра, Інданезія, 2015 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-06|{{Выява дня паказаць|в=Bluebell tunicates Nick Hobgood.jpg|п=[[Абалоннікі]] ''Clavelina moluccensis''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-07|{{Выява дня паказаць|в=The_Earth_seen_from_Apollo_17.jpg|п=«[[The Blue Marble]]».}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-08|{{Выява дня паказаць|в=Miesmuscheln-2.jpg|п=Мідыя ядомая ''Mytilus edulis''.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-09|{{Выява дня паказаць|в=Cu-Scheibe.JPG|п=Медны дыск, атрыманы метадам бесперапыннага ліцця, пасля траўлення. Бачная крышталічная структура металу.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-10|{{Выява дня паказаць|в=Neutrophil with anthrax copy.jpg|п=[[Лейкацыты|Лейкацыт]] паглынае клеткі ўзбуджальніка [[Сібірская язва|сібірскай язвы]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-11|{{Выява дня паказаць|в=Contrasts of Rio de Janeiro - Rocinha, Ipanema, and Mountains at Sunrise.jpg|п=Від на [[Рыа-дэ-Жанэйра]], 2018 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-12|{{Выява дня паказаць|в=A foggy winter morning.jpg|п=Туманны ранак, [[Бангладэш]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-13|{{Выява дня паказаць|в=Whitepelican edit shadowlift.jpg|п=Вялікі белы пелікан (''Pelecanus onocrotalus'').}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-14|{{Выява дня паказаць|в=Sediment off the Yucatan Peninsula.jpg|п=Спадарожнікавы здымак Мексіканскага заліва паблізу ўзбярэжжа паўвострава Юкатан, 2008 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-15|{{Выява дня паказаць|в=Larabanga_Mosque_Ghana.jpg|п=Мячэць у суданскім стылі, Ларабанга, [[Гана]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-16|{{Выява дня паказаць|в=Alstroemeria aurantiaca.jpg|п=Кветкі ''Alstroemeria aurantiaca'', Тасманія.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-17|{{Выява дня паказаць|в=Erithacus_rubecula_with_cocked_head.jpg|п=[[Заранка]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-18|{{Выява дня паказаць|в=Andromeda Galaxy (with h-alpha).jpg|п=[[Галактыка Андрамеды]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-19|{{Выява дня паказаць|в=Зимова фортеця.jpg|п=[[Камянец-Падольскі замак]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-20|{{Выява дня паказаць|в=Vicuña - Chimborazo, Ecuador.jpg|п=[[Вікунья]] (''Vicugna vicugna'') на фоне гары [[Чымбараса]], Эквадор.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-21|{{Выява дня паказаць|в=Frostedbubble2.jpg|п=Замерзлая мыльная бурбалка.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-22|{{Выява дня паказаць|в=Afono Village NPS.jpg|п=Горная даліна на востраве [[Тутуіла]], Усходняе Самоа.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-23|{{Выява дня паказаць|в=BrockenBahnWinter.jpg|п=Цягнік «Брокен» на гары [[Гара Брокен|Брокен]], масіў [[Гарц]], Германія, 2001 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-24|{{Выява дня паказаць|в=Rozeta Paryż notre-dame chalger.jpg|п=Разетка ў касцёле Нотр-Дам у Парыжы.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-25|{{Выява дня паказаць|в=Katowice - Kościół pw. Św. Piotra i Pawła 01.JPG|п=Унутранае ўбранства касцёла Св. Пятра і Паўла ў Катавіцах (Польшча).}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-26|{{Выява дня паказаць|в=2004 Indonesia Tsunami Complete.gif|п=Землетрасенне і цунамі ў Індыйскім акіяне ў 2004 годзе.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-27|{{Выява дня паказаць|в=Pomegranate03_edit.jpg|п=[[Гранат звычайны|Гранат]].}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-28|{{Выява дня паказаць|в=Whitepelican edit shadowlift.jpg|п=[[Ружовы пелікан]], Лондан.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-29|{{Выява дня паказаць|в=ISS March 2009.jpg|п=[[Міжнародная касмічная станцыя]], 2009 год.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-30|{{Выява дня паказаць|в=Eilat Dolphin Reef (3).jpg|п=Дэльфін у моры паблізу [[Эйлат]]а, Ізраіль.}}}}<noinclude> </noinclude>{{#ifeq:{{{д|}}}|12-31|{{Выява дня паказаць|в=Juletræet.jpg|п=Святочная [[ёлка]].}}}}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Выява дня]] </noinclude><noinclude>{{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}}</noinclude> 50jk7jnsmpskh29br2lhnrj675ift8b 0 642024 5153016 4860646 2026-06-10T04:04:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153016 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Chionoecetes angulatus.jpg |regnum = Жывёлы |parent = Chionoecetes |rang = Від |latin = Chionoecetes angulatus |author = [[Rathbun]], 1924 |wikispecies = Chionoecetes angulatus | children name = | children = }} '''Chionoecetes angulatus''' — від марскіх глыбакаводных крабаў з роду {{bt-bellat||Chionoecetes}} сямейства {{bt-bellat||Oregoniidae}}. == Апісанне == Даўжыня карапакса 98, а шырыня 95 см. Жыве ў паўночна-ўсходняй частцы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] ад [[Камандорскія астравы|Камандорскіх астравоў]] да цэнтральнай частцы [[Ахоцкае мора|Ахоцкага мора]], і ад астравоў [[Астравы Прыбылова|Прыбылова]] да [[Арэгон]]а<ref>http://www.crabs.ru/russia/fam_oregoniidae_chionoecetes_angulatus.htm</ref>. На глыбіні ад 90 да 2600 м. Ахоўны статус віду не ацэнены<ref>{{Cite web |url=https://www.sealifebase.se/summary/Chionoecetes-angulatus.html |title=Архіўная копія |access-date=5 мая 2020 |archive-date=6 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206103759/https://www.sealifebase.se/summary/Chionoecetes-angulatus.html |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Крабы]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1924 годзе]] 56h0gh3i7gqyw4p9gu0q8bcau0cz27n 0 647701 5152894 5079421 2026-06-09T12:54:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152894 wikitext text/x-wiki '''5G''' (ад {{lang-en|fifth generation}} — «пятае пакаленне») — пятае пакаленне тэхналогій [[Сотавая сувязь|сотавай сувязі]], якое дзейнічае на аснове стандартаў тэлекамунікацый (5G/IMT-2020), якія ідуць за існуючымі стандартамі [[4G]]/IMT-Advanced. Тэхналогіі 5G прадастаўляюць больш высокую прапускную здольнасць у параўнанні з тэхналогіямі 4G, што дазваляе мець шырокапалосную мабільную сувязь, звышнадзейныя маштабныя сістэмы камунікацыі паміж прыладамі, меншы час затрымкі, хуткасць інтэрнэту 1-2 Гбіт/с, меншы расход энергіі батарэй, чым у 4G-абсталявання, а таксама рэжым ''device-to-device'' ({{tr-en|Прылада да прылады}}, прамое злучэнне паміж абанентамі). Чакаецца, што гэтыя ўмовы спрыяльна адаб’юцца на развіцці [[Інтэрнэт рэчаў|інтэрнэту рэчаў]]. Станам на 2025 год у Беларусі былі створаны тэставыя зоны 5G у асобных лакацыях у Мінску.<ref>{{cite web|date = 2025-12-18|url = https://tochka.by/articles/technology/v_belarusi_stal_dostupen_internet_5g_poka_v_neskolkikh_tochkakh/|title = В Беларуси стал доступен интернет 5G – пока в нескольких точках|publisher = [[Точка BY]]|access-date = 2026-01-10|language = ru|archive-date = 20 снежня 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20251220123616/https://tochka.by/articles/technology/v_belarusi_stal_dostupen_internet_5g_poka_v_neskolkikh_tochkakh/|url-status = dead}}</ref> Развіццё інфраструктуры праводзіцца сумесна ўсімі аператарамі сотавай сувязі і адзіным інфраструктурным аператарам.<ref>{{cite web|date = 2025-12-21|url = https://tochka.by/articles/technology/uznali_kakoy_skorosti_zhdat_ot_5g_v_belarusi_i_kak_set_razvivaetsya_seychas/|title = Узнали, какой скорости ждать от 5G в Беларуси и как сеть развивается сейчас|publisher = [[Точка BY]]|access-date = 2026-01-10|language = ru|url-status = dead}}</ref> == Барацьба з 5G-вышкамі == Вясной 2020 года ў Вялікабрытаніі адбыліся падпалы сямі вышак 5G у сувязі з тэорыяй, што 5G нібыта прыгнятае імунную сістэму чалавека і з-за гэтага садзейнічае распаўсюджванню [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4316217 В Великобритании жгут вышки 5G из-за их якобы связи с распространением коронавируса]</ref>. 11 красавіка 2020 года адзінкавыя выпадкі падпалаў вышак сотавай сувязі 5G выявілі і ў Нідэрландах<ref>[https://regnum.ru/news/accidents/2913233.html В Нидерландах подожгли несколько вышек 5G]. 11 апреля 2020</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Стандарты мабільнай тэлефаніі}} [[Катэгорыя:Стандарты мабільнай тэлефаніі]] 8drflu7imamjssoc6zlpsuxzufa9qna 0 650348 5152962 3666043 2026-06-09T19:25:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152962 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = | image title = | image descr = | parent = Ancistrocerus | rang = Від | latin = Ancistrocerus parietum | author = | syn = | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Ancistrocerus parietum | commons = Ancistrocerus parietum | iucn = | eol = }} '''Ancistrocerus parietum''' — від адзіночных вос з сямейства {{Bt-bellat|Сапраўдныя восы|Vespidae}}. == Распаўсюджанне == Галарктыка. Сустракаюцца ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Еўропа|Еўропе]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і [[Паўночная Азія|Паўночнай Азіі]]. Завезены са Старога Свету ў Амерыку ў 1916 годзе<ref name="ualberta">Buck, Matthias; Marshall, Stephen A.; Cheung, David K.B. (2008). [http://www.biology.ualberta.ca/bsc/ejournal/bmc_05/09a_parietum.html Identification Atlas of the Vespidae (Hymenoptera, Aculeata) of the northeastern Nearctic region] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110807163112/http://www.biology.ualberta.ca/bsc/ejournal/bmc_05/09a_parietum.html |date=7 жніўня 2011 }} {{ref-en}}{{v|23|07|2011}}</ref>. == Апісанне == Даўжыня пярэдняга крыла самак 7,5—10,0 мм, а ў самцоў — 6,5—8,0 мм. Афарбоўка цела ў асноўным чорныя з жоўтымі меткамі. Гнёзды будуюць на камянях, галінах дрэў і глебе. Для кармлення сваіх лічынак здабываюць у якасці правізіі вусеняў матылькоў з сямейства {{bt-bellat|ліставёрткі|Tortricidae}}, а ў Еўропе таксама і лічынак жукоў-лістаедаў роду {{bt-bellat||Melasoma}}<ref name="ualberta"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * MacLachlan, W. B. 1980. A key to and notes on the Eumenes of America north of Mexico (Hymenoptera: Eumenidae). Journal of the Kansas Entomological Society, 53: 617—621. * Richards, O. W. 1978. The social wasps of the Americas без эраса the Vespinae. British Museum (Natural History), London. vii + 580 pp., 4 plates. == Спасылкі == * [http://www.eol.org/pages/1032872 Encyclopedia of Life] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] [[Катэгорыя:Насякомыя Афрыкі]] [[Катэгорыя:Насякомыя Азіі]] [[Катэгорыя:Насякомыя Еўропы]] [[Катэгорыя:Насякомыя Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Сапраўдныя восы]] 3x84phzvttoxznf92c29s0dv2cuip8q 0 653159 5153105 4574725 2026-06-10T10:05:07Z Autumndancer 168015 вікіфікацыя 5153105 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Уільям Уэлман''' ({{lang-en|William A. Wellman}}; {{ДН|29|2|1896}} — {{ДС|9|12|1975}}) — амерыканскі кінарэжысёр, які заслужыў мянушку «Дзікі Біл» з-за суровага абыходжання з акцёрамі, бесшабашнага характару і іміджу пілота Першай сусветнай. Адзін з найбольш яго вядомых фільмаў «[[Вораг грамадства (фільм, 1931)|Вораг грамадства]]» (1931) разглядаецца як ранні нуар. {{зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Уэлман Уільям}} keutipzxn220fqrprvbg80hjvn5n7fm 100 658977 5152945 5152671 2026-06-09T15:51:18Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5152945 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Джэрард Батлер|2026-06-09T10:37:52Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Tokio Hotel|2026-06-09T07:22:02Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Гронкі гневу (фільм)|2026-06-09T03:42:50Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|5 Seconds of Summer|2026-06-08T08:41:28Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Джунглі-банда: Фільм|2026-06-07T19:26:09Z|NarcisoFan2026}} {{Новы артыкул|Metal Gear Solid 3: Snake Eater|2026-06-06T17:06:43Z|ABECOME SAWYER}} {{Новы артыкул|Гіём Канэ|2026-06-05T13:19:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тамар Новас|2026-06-05T12:26:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|IC3PEAK|2026-06-05T11:24:49Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Франсуа Буае|2026-06-05T04:58:55Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Венсан, Франсуа, Поль і іншыя|2026-06-04T11:17:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Жан-Клод Брыялі|2026-06-04T05:07:28Z|StarDeg}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 8t232ram3wodgj1vnzpkn55ilfo6hno 0 664546 5153098 4183501 2026-06-10T09:39:30Z DobryBrat 5701 арфаграфія, удакладненне, вікіфікацыя, дапаўненне 5153098 wikitext text/x-wiki {{Святы}} '''Лізавета Венгерская''' ({{ДН|||1292}}, [[Замак Буда]] — {{ДС|6|5|1338}}, [[Швейцарыя]]) — каталіцкая святая. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1292 годзе ў [[Замак Буда|замку Буда]] (цяпер — [[Будапешт]]), бацька — венгерскі кароль [[Андраш III]]. Бацькі жадалі, каб Лізавета выйшла замуж за Вацлава Чэшскага, аднак яна не пажадала заключыць гэты дынастычны шлюб, уцякла з каралеўскага двара і каля 1310 года уступіла ў кляштар [[Дамініканцы|дамініканак]] (цяпер — у [[Швейцарыя|Швейцарыі]]). Гераічна пераносіла шматлікія цярпенні і таму яшчэ пры жыцці здабыла сабе славу святой. Памерла 6 мая 1338 года і была пахавана каля галоўнага алтара касцёла ў сваім кляштары. Са смерцю Лізаветы скончылася дынастыя святога Стэфана І Венгерскага<ref>[https://catholic.by/3/liturgy/saints/4384-svyataya-alzhbeta-vengerskaya-zakonnitsa Святая Альжбета Венгерская, законніца]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Венгерская Лізавета}} [[Катэгорыя:Арпады]] fa0x7wynayvox1b9zavir1fdnkmyb3v 10 676391 5152905 4291047 2026-06-09T13:36:58Z MocnyDuham 99818 фікс праблемы, калі шаблон не хоча цэнтравацца з карткай артыкула і вылятае ўніз старонкі. 5152905 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Шаблон:Wikidata/Population/styles.css" />{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property-module=Wikidata/Population |property-function=formatPopulationPropertyForTable |claim-module=Wikidata/Population |claim-function=formatPopulationClaimForTable |property=p1082[p585][rank:preferred, rank:normal] |unit=- |datatype=quantity |references={{{references|}}} }}<noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Вікіданыя]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Дэмаграфія]] </noinclude> t4noiogv9a7cenm1217vv59d2ddtw9n 5152909 5152905 2026-06-09T13:45:57Z MocnyDuham 99818 фікс 5152909 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Шаблон:Wikidata/Population/styles.css" /><div class="ts-wikidata-population-table-wrap"> {{#invoke:Wikidata|formatProperty |property-module=Wikidata/Population |property-function=formatPopulationPropertyForTable |claim-module=Wikidata/Population |claim-function=formatPopulationClaimForTable |property=p1082[p585][rank:preferred, rank:normal] |unit=- |datatype=quantity |references={{{references|}}} }} </div><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Вікіданыя]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Дэмаграфія]] </noinclude> bkkyp427bdymfdkotv3bshlv0ksdovs 5152911 5152909 2026-06-09T13:49:49Z MocnyDuham 99818 Апошняя спроба і пераходжу ў асабістую прастору да вырашэння. Выбачаюся за флуд. 5152911 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Шаблон:Wikidata/Population/styles.css" /><div class="ts-wikidata-population"> {{#invoke:Wikidata|formatProperty |property-module=Wikidata/Population |property-function=formatPopulationPropertyForTable |claim-module=Wikidata/Population |claim-function=formatPopulationClaimForTable |property=p1082[p585][rank:preferred, rank:normal] |unit=- |datatype=quantity |references={{{references|}}} }} </div><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Вікіданыя]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Дэмаграфія]] </noinclude> ndzii038ap7imzp2m2gx4bg5d1ver9o 0 694539 5153101 4852850 2026-06-10T09:43:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153101 wikitext text/x-wiki {{картка праграмы}} '''Ethereum''' — другая па велічыні крыптавалютная платформа па рынкавай капіталізацыі пасля Біткойна. Ethereum мае адкрыты [[зыходны код]] і заснаваны на тэхналогіі [[блокчэйн]]. Як і [[Біткойн]], Ethereum з’яўляецца дэцэнтралізаванай сеткай і не знаходзіцца пад кантролем цэнтральнай арганізацыі, што дазваляе здзяйсняць анлайн-плацяжы ананімна без неабходнасці ў банку ці трэцім баку.<ref>{{Cite web|url=https://finance.yahoo.com/news/private-transactions-now-available-ethereum-132053524.html|title=Transactions as anonymous as cash are now possible on Ethereum|work=finance.yahoo.com|accessdate=2021-11-26}}</ref> Абрэвіятура ETH і сімвал у выглядзе грэчаскай літары Xi Ξ выкарыстоўваюцца для абазначэння абменных адзінак Ethereum. У дробаў ёсць свае назвы: 1/1000 — фіні, 1/106 — сабо, 1/1018 — вэй. Майнінг Ethereum падобны на майнінг біткойнаў, але пры рашэнні ланцужка блокаў Ethereum майнер зарабляе эфір. Адна з асноўных функцый Ethereum — смарт-кантракты. Смарт-кантракты Ethereum выконваюцца віртуальнай машынай Ethereum або EVM (віртуальная машына Ethereum).<ref>{{Cite web|url=https://www.techradar.com/news/best-cryptocurrencies-in-2021-bitcoin-ether-and-more|title=Top cryptocurrencies by value in 2021: Bitcoin, Ether and more|work=techradar.com|accessdate=2021-11-26}}</ref> Як і любую іншую крыптавалюту, Ethereum можна купляць, прадаваць, аплачваць і абменьваць. Тэхналогія Ethereum дазваляе запісваць транзакцыі з любым актывам на размеркаванай аснове ў кантрактах тыпу блокчэйн без выкарыстання традыцыйных юрыдычных працэдур.<ref>{{Cite web|url=http://www.economistinsights.com/technology-innovation/analysis/money-no-middleman/tab/1|title=Why Bitcoin may herald a new era in finance|work=economistinsights.com|accessdate=2021-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304194838/http://www.economistinsights.com/technology-innovation/analysis/money-no-middleman/tab/1|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=}}</ref> У адрозненне ад Біткойна, Ethereum — гэта неабмежаваны запас крыптавалюты.<ref>{{Cite web|url=https://comparebrokers.co/compare/trading-ethereum/|title=Best Trading Ethereum Guide|work=comparebrokers.co|accessdate=2021-11-26}}</ref> Гэта азначае, што крыптавалюта можа знаходзіцца ў стане інфляцыі. Ethereum актыўна гандлюецца на біржах крыптавалют. Яго агульная капіталізацыя ў жніўні 2022 года перавысіла 198 мільярдаў долараў.<ref>{{Cite web|url=https://etherscan.io/stat/supply|title=Ether Total Supply and Market Capitalization Chart|work=etherscan.io|accessdate=2021-11-26}}</ref> Каманда распрацоўнікаў Ethereum цяпер працуе над запускам значнага абнаўлення, якое ўключае поўную рэарганізацыю ўсёй платформы і фарміраванне новай больш маштабнай версіі<ref>https://profinvestment.com/staking-ethereum/</ref>. Змена механізму кансэнсусу ад Proof of Work (PoW) да Proof of Stake (PoS) — асноўная прычына чакання Ethereum 2.0 ва ўсім крыптасвеце. Proof-of-stake, або PoS, — механізм, на аснове якога ўладальнікі некаторай долі токенаў сеткі атрымліваюць права на ўзнагароду за праверку блокаў. Гэта супрацьлегласць мадэлі Proof-of-Work (PoW), якая ўжываецца Bitcoin. PoW дае права на пацвярджэнне блокаў тым, хто мае найбольшую вылічальную магутнасць. Цікавасць да платформы праявілі розныя арганізацыі, у тым ліку [[Microsoft]], [[IBM]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2016/03/28/business/dealbook/ethereum-a-virtual-currency-enables-transactions-that-rival-bitcoins.html?_r=0|title=Ethereum, a Virtual Currency, Enables Transactions That Rival Bitcoin’s|work=nytimes.com|accessdate=2021-11-26}}</ref>, [[Intel]]<ref>{{Cite web |url=https://forklog.com/microsoft-intel-i-accenture-voshli-v-sostav-enterprise-ethereum-alliance/ |title=Microsoft, Intel и Accenture вошли в состав Enterprise Ethereum Alliance {{!}} ForkLog |access-date=2022-05-11 |archive-date=2017-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821112537/http://forklog.com/microsoft-intel-i-accenture-voshli-v-sostav-enterprise-ethereum-alliance/ |url-status=live }}</ref>, [[PayPal]]<ref>{{Cite web |url=https://itc.ua/news/paypal-razreshil-polzovatelyam-vyvodit-bitcoin-i-ethereum-na-vneshnie-koshelki/ |title=PayPal разрешил пользователям выводить Bitcoin и Ethereum на внешние кошельки — ITC.ua |access-date=2022-06-07 |archive-date=2022-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220607173626/https://itc.ua/news/paypal-razreshil-polzovatelyam-vyvodit-bitcoin-i-ethereum-na-vneshnie-koshelki/ |url-status=live }}</ref>, [[Deutsche Bank]]<ref>[https://cryptohamster.org/deutsche-bank-zavershaet-testirovanie-tokenizirovannoy-investicionnoy-platformy/ Deutsche Bank завершает тестирование токенизированной инвестиционной платформы | CryptoHamster.org]</ref>, [[Facebook]]<ref>[https://mpost.io/ru/meta-begins-experimenting-with-ethereum-and-polygon-nfts-for-facebook/ Meta экспериментирует с Ethereum и Polygon NFT на Facebook | Сообщение Метавселенной]</ref>, [[Reddit]]<ref>{{Cite web |url=https://22century.ru/computer-it/95611 |title=Reddit сотрудничает с Ethereum Foundation. Отныне официально |access-date=2022-05-31 |archive-date=2022-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511080305/https://22century.ru/computer-it/95611 |url-status=live }}</ref>, [[Instagram]]<ref>{{Cite web |url=https://forklog.com/smi-v-instagram-dobavyat-podderzhku-nft-na-ethereum-polygon-solana-i-flow/ |title=В Instagram добавят поддержку NFT на Ethereum, Polygon, Solana и Flow {{!}} ForkLog |access-date=2022-05-31 |archive-date=2022-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610092142/https://forklog.com/smi-v-instagram-dobavyat-podderzhku-nft-na-ethereum-polygon-solana-i-flow/ |url-status=live }}</ref>. Bloomberg Businessweek сцвярджае, што [[праграмнае забеспячэнне]], якое распаўсюджваецца Ethereum, можа быць выкарыстана любой асобай, якая шукае абароны ад несанкцыянаванага ўмяшання. Вы можаце бяспечна весці справы з кімсьці, каго вы не ведаеце, таму што ўмовы пазначаны ў смарт-кантракце, убудаваным у блокчэйн.<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-25/this-is-your-company-on-blockchain|title=This Is Your Company on Blockchain|work=bloomberg.com|accessdate=2021-11-26}}</ref> [[Вынаходнік]] і сузаснавальнік кампаніі [[Apple]] [[Стыў Возняк]] заявіў, што Ethereum можа аказацца гэтак жа ўплывовым, як Apple у доўгатэрміновай перспектыве<ref>{{Cite web |url=https://hi-tech.mail.ru/crypto/woz-ether/ |title=Стив Возняк заявил, что Ethereum может стать следующим Apple — Hi-Tech Mail.ru |access-date=29 красавіка 2022 |archive-date=28 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428165529/https://hi-tech.mail.ru/crypto/woz-ether/ |url-status=dead }}</ref>. == Смарт-кантракт == Смарт-кантракт — гэта [[Камп’ютарная праграма|камп’ютэрная праграма]] або пратакол транзакцыі, прызначаны для аўтаматычнага выканання, кантролю або дакументавання юрыдычна значных падзей і дзеянняў у адпаведнасці з умовамі кантракта або пагаднення.<ref>{{Cite web|title=The Stanford InfoBus and its service layers: Augmenting the internet with higher-level information management protocols|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/BFb0052526|accessdate=2022-05-12|work=link.springer.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Smart Contracts|url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvn96h9r|accessdate=2022-05-12|work=jstor.org}}</ref> Мэтамі смарт-кантрактаў з’яўляюцца скарачэнне патрэбнасці ў давераных пасярэдніках, выдаткаў на арбітраж і правапрымяненне, страт ад Махлярства, а таксама скарачэнне зламысных і выпадковых выключэнняў.<ref>{{Cite web|title=What Is A Smart Contract And How Does It Work?|url=https://www.kucoin.com/ru/blog/what-is-a-smart-contract-and-how-does-it-work|accessdate=2022-05-12|work=kucoin.com}}</ref> Гандлёвыя аўтаматы згадваюцца як найстарэйшая тэхналогія, эквівалентная рэалізацыі смарт-кантрактаў.<ref>{{Cite web|title=Contract Law 2.0: «Smart» Contracts As the Beginning of the End of Classic Contract Law|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=28852411|accessdate=2022-05-12|work=papers.ssrn.com}}</ref> Белая кніга 2014 года пра [[крыптавалюта|крыптавалюту]] Ethereum апісвае пратакол Біткойнъ як слабую версію канцэпцыі смарт-кантракту, як гэта вызначана навукоўцам-камп’ютэршчыкам, юрыстам і крыптографам Нікам Сабо.<ref>{{Cite web|title=Ethereum Whitepaper |url=https://ethereum.org/en/whitepaper/|accessdate=2022-05-12|work=ethereum.org}}</ref> Пачынаючы з Біткойна, розныя крыптавалюты падтрымліваюць мовы сцэнарыяў, якія дазваляюць выкарыстоўваць больш прасунутыя смарт-кантракты паміж недаверанымі бакамі.<ref>{{Cite web|title=Interpretation of Contracts and Smart Contracts: Smart Interpretation or Interpretation of Smart Contracts?|url=https://kluwerlawonline.com/journalarticle/European+Review+of+Private+Law/26.6/ERPL2018054|accessdate=2022-05-12|work=kluwerlawonline.com}}</ref> Смарт-кантракты варта адрозніваць ад смарт-юрыдычных кантрактаў. Апошняе належыць да традыцыйнага юрыдычнага абавязацельнага пагаднення на натуральнай мове, у якім вызначаныя ўмовы выяўлены і рэалізаваны ў машыначытальным кодзе.<ref>{{Cite web|title=Is code law? Current legal and technical adoption issues and remedies for blockchain-enabled smart contracts|url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0268396220924669|accessdate=2022-05-12|work=journals.sagepub.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Smart contracts from the contract law perspective: outlining new regulative strategies|url=https://academic.oup.com/ijlit/article-abstract/28/3/217/5897086?login=false|accessdate=2022-05-12|work=academic.oup.com}}</ref> == Літаратура == * ''Руслан Акст.'' Что такое Смарт-контракт. или Ethereum за час. — Ridero, 2017. — С. 19. — {{ISBN|978-5-4485-2907-8}}. * ''Сирадж Раваль.'' Децентрализованные приложения. Технология Blockchain в действии. — Питер, 2017. — С. 240. — {{ISBN|978-5-496-02988-9}}. * ''Chris Dannen.'' Introducing Ethereum and Solidity: Foundations of Cryptocurrency and Blockchain Programming for Beginners. — Apress, 2017. — С. 256. — {{ISBN|978-5-8459-1349-4}}. * ''Michael G. Solomon.'' Ethereum For Dummies. — John Wiley & Sons, 2019. — С. 272. — {{ISBN|978-1-119-47412-8}}. * ''Santiago Palladino.'' Ethereum for Web Developers: Learn to Build Web Applications on top of the Ethereum Blockchain. — Apress, 2019. — С. 349. — {{ISBN|978-1-484-25277-2}}. * ''Алексей Бурков.'' Ethereum: работа с сетью, смарт-контракты и распределенные приложения. — ЛитРес, 2020. — С. 542. — {{ISBN|9785042883842}}. * ''Matthew Leising.'' Out of the Ether: The Amazing Story of Ethereum and the $55 Million Heist that Almost Destroyed It All. — John Wiley & Sons, 2020. — С. 336. — {{ISBN|978-1-119-60293-4}}. * ''Camila Russo.'' The Infinite Machine: How an Army of Crypto-hackers Is Building the Next Internet with Ethereum. — HarperCollins, 2020. — С. 347. — {{ISBN|978-0-062-88614-9}}. * ''Андреас Антонопулос, Гэвин Вуд.'' Осваиваем Ethereum: создание смарт-контрактов и децентрализованных приложений. — Эксмо, 2021. — С. 512. — {{ISBN|978-5-04-106781-6}}. * ''Виталик Бутерин.'' Больше денег: что такое Ethereum и как блокчейн меняет мир. — Individuum, 2023. — С. 400. — {{ISBN|978-5-6048295-8-5}}. {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Крыптавалюты]] kot30z1o848j013birqb6q67kkp8ley 0 697035 5153135 4764324 2026-06-10T11:13:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153135 wikitext text/x-wiki '''Forbytes''' — украінска-шведская [[IT-кампанія]], якая аказвае [https://www.ailoitte.com/ паслугі па распрацоўцы праграмнага забеспячэння]. Асноўны напрамак распрацоўкі — электронная камерцыя і ўкараненне праграмных прадуктаў для англамоўных рынкаў.<ref>https://jobs.dou.ua/companies/forbytes/ </ref> Галаўны офіс знаходзіцца ў [[Хельсінгбарг|Хельсінгборгу]] ([[Швецыя]]), цэнтры распрацоўкі кампаніі — у [[Львоў|Львове]] і [[Ужгарад|Ужгарадзе]] ([[Украіна]]). Таксама існуе прадстаўніцтва ў Кіркалдзе ([[Вялікабрытанія]]).<ref>https://www.thecourier.co.uk/fp/business/business-news/1014974/tech-firm-moves-from-ukraine-into-the-uk/</ref> == Гісторыя == Кампанія заснавана ў 2011 годзе, асноўная галіна — распрацоўка праграмнага забеспячэння, дызайн UI / UX, ІТ-[[кансалтынг]] і [[кіраванне]]. 2011 — пачатак супрацоўніцтва з CDON, [[Lekmer]], [[Heppo]], [[New Experience]]; 2012 — пачатак супрацоўніцтва з Trademax.se, які цяпер з'яўляецца часткай Home Furnishing Nordic, члена Bygghemma Group; 2013 — пачатак супрацоўніцтва з Bazil 365; 2015 — кампанія змяніла назву і з тых часоў стала называцца Forbytes; 2015 — Forbytes далучаецца да Lviv IT Cluster — суполкі вядучых IT-кампаній Львова, якія разам з універсітэтамі і гарадскімі ўладамі ўдасканальваюць і развіваюць IT-індустрыю ў горадзе;<ref>https://itcluster.lviv.ua/en/?post_type=history&p=1491</ref> 2015 — адкрыццё офіса ў Швецыі; 2015 — Пачатак супрацоўніцтва з Gymgrossiten, цяпер вядомай як [[Health and Sports Nutrition Group]], якая ўваходзіць у Orcla Food. Сёлета далучылася да Львоўскага IT-кластара;<ref>https://itcluster.lviv.ua/en/?post_type=history&p=1491</ref> 2016 — пачатак супрацоўніцтва з кампаніяй Offerta;<ref>https://bizzkit.com/en/insights</ref> 2017 — адкрыццё другога цэнтра распрацоўкі ва Украіне — ва Ужгарадзе; 2018 — адкрыццё офіса ў Вялікабрытаніі;<ref>https://itcluster.lviv.ua/en/?post_type=history&p=1491 </ref> 2019 — пачатак супрацоўніцтва са Stenströms і Desenio; 2021 — Forbytes становіцца стратэгічным партнёрам Bizzkit, кампаніі па распрацоўцы праграмнага забеспячэння ў [[Одэнсэ]], [[Данія]].<ref>{{Cite web |url=https://bizzkit.com/en/news/forbytes-becomes-solution-partner |title=Архіўная копія |access-date=24 снежня 2021 |archive-date=9 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109121917/https://bizzkit.com/en/news/forbytes-becomes-solution-partner |url-status=dead }}</ref> == Партнёрства і сяброўства == Forbytes з'яўляецца сярэбраным партнёрам [[Microsoft]] і члена Львоў ён кластар, член Шведскай арганізацыі мабільных вышынь, шведская супольнасць парка электроннай камерцыі, Брытанскі інстытут дырэктараў Iod Шатландыі<ref>https://bizzkit.com/en/insights</ref> і шведскі бізнес-асацыяцыі ў Украіна,<ref>http://sba.org.ua/ </ref> і член прадпрыемства Еўропы сеткі сеткі Украіны.<ref>http://www.iop.kiev.ua/~een/success-stories.html</ref> === Удзел у праектах і падзеях === 2019 — Forbytes быў удзельнікам інфармацыйнага дня «Еўрапейскія магчымасці для вашага бізнесу», якая адбылася ў Львове.<ref>http://www.iop.kiev.ua/~een/news/2019/news-page-010-en.html</ref> Прадстаўнікі Forbytes падзяліліся сваімі ідэямі для супрацоўніцтва з еўрапейскай сеткай прадпрыемстваў і такое супрацоўніцтва мае важнае значэнне для далейшага развіцця кампаній. Акрамя таго, прадстаўнікі EASME наведалі Forbytes офіс у Львове, дзе кампанія прадставіла свой праект «перамотка і гуляць». 2020 — Forbytes далучыўся да ініцыятывы Львова ён кластар «аб'яднаны для здароўя» у барацьбе супраць размеркавання COVID-19 ў Львове і Львоўскай вобласці.<ref>https://itcluster.lviv.ua/en/yak-kompaniyi-lvivsko-klasteru-dopomagayut-u-borotbi-z-pandemiyeyu-covid-19/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211224111235/https://itcluster.lviv.ua/en/yak-kompaniyi-lvivsko-klasteru-dopomagayut-u-borotbi-z-pandemiyeyu-covid-19/ |date=24 снежня 2021 }}</ref> Акрамя таго, кампанія прапанавала дапамогу, не прымаючы да ўвагі прыбытак кампаніі па медыцынскіх і іншых арганізацый, якія працуюць на яго даследаваннях COVID-19 або дапамагчы спыніць пандэміі па-іншаму. Forbytes прапанаваў выкарыстоўваць свой вопыт у галіне навукі дадзеных, .NET і Python для стварэння рашэнняў, якія маглі б дапамагчы ў барацьбе з пандэміі. == Узнагароды == Top Company Ecommerce Development — Forbytes ўвайшоў у спіс лепшых кампаній у развіцці электроннай камерцыі ў Львове ў адпаведнасці з GoodFirms;<ref>https://www.yahoo.com/?err=404&err_url=https%3a%2f%2ffinance.yahoo.com%2fnews%2ftop-ecommerce-software-development-companies-081500447.html</ref> Top Software Development Company — Forbytes ўвайшоў у спіс лепшых кампаній развіцця праграмнага забеспячэння ў Львове ў адпаведнасці з GoodFirms;<ref>https://www.goodfirms.co/directory/city/top-software-development-companies/lviv</ref> Счапленне 1000 кампаній 2019 — Forbytes ўвайшоў у спіс лепшых паслуг B2B на аснове счаплення;<ref>https://itcluster.lviv.ua/en/forbytes-v-top-1000-najkrashhyh-kompanij-svitu-za-versiyeyu-clutch/</ref> Топ счаплення B2B Кампаніі Украіна 2019 — Forbytes ўвайшоў у лепшых спісы B2B з службай развіцця электроннай камерцыі, выкарыстоўваючы счапленне;<ref>https://clutch.co/press-releases/ukraine%E2%80%99s-highest-rated-business-service-providers-revealed-new-report {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200808205255/https://clutch.co/press-releases/ukraine%E2%80%99s-highest-rated-business-service-providers-revealed-new-report |date=8 жніўня 2020 }}</ref> Счаплення Top .NET распрацоўшчыкі 2019 — Forbytes ўвайшоў у спіс лепшых кампаній, якія забяспечваюць паслугі распрацоўшчыкаў .Net з версіяй счаплення;<ref>{{Cite web |url=https://itonews.eu/forbytes-top-clutch/ |title=Архіўная копія |access-date=24 снежня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211224111235/https://itonews.eu/forbytes-top-clutch/ |archivedate=24 снежня 2021 |url-status=dead }}</ref> Лепшыя кампаніі развіцця Networkory праграмнага забеспячэння ў адпаведнасці з дызайнам Rush рэйтынгу;<ref>https://www.designrush.com/press/top-nearshore-software-development-companies-of-2020-press-release {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211104142827/https://www.designrush.com/press/top-nearshore-software-development-companies-of-2020-press-release |date=4 лістапада 2021 }}</ref> Топ 10+ кампаній Python развіцця ў Швецыі лістапада 2021 — Forbytes ўвайшлі ў топ-10 кампаній, якія спецыялізуюцца на развіцці Python ў Швецыі ў адпаведнасці з распрацоўкай прыкладання Швецыя;<ref>https://appdevelopmentcompanies.co/local-agencies/se/python/web-developers/sweden</ref> Топ-10+ кампаніі вэб-распрацоўкі ў Швецыі 2021 — кампанія ўступіла ў спіс лепшых кампаній у Швецыі, якія спецыялізуюцца на Webfarters, у адпаведнасці з вышэйшымі кампаніямі.<ref>https://topsoftwarecompanies.co/web-development/agencies/sweden</ref> {{Зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2021-12-24}} [[Катэгорыя:Кампаніі Украіны]] rg97023wk0vepc4lwndftt0x2htjtr6 0 697414 5153089 5127471 2026-06-10T08:51:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153089 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:eToro}}{{Кампанія}} '''eToro''' — брокерская кампанія, якая спецыялізуецца на сацыяльным трэйдзінге і брокерскіх паслугах.<ref>{{cite web|title=Israeli social trading firm eToro raises $100 million in private funding|url=https://www.reuters.com/article/us-tech-etoro-fundraising-idUSKBN1GZ15S|accessdate=2021-12-30|work=reuters.com}}</ref> Кампанія прапануе гандаль на шматлікіх рынках, уключаючы валюты, фондавыя індэксы, [[Акцыя (фінансы)|акцыі]] і [[Крыптавалюта|крыптавалюты]] праз сваю гандлёвую платформу і мабільную праграму.<ref>{{cite web|title=U.S. Crypto Trading Platforms Are About to Get More Competition|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-15/u-s-crypto-trading-platforms-are-about-to-get-more-competition|accessdate=2021-12-30|work=bloomberg.com}}</ref><ref>{{cite web|title=A trading company with 10 million customers is setting up a crypto desk for hedge funds and banks|url=https://www.businessinsider.com/etoro-crypto-trading-desk-otc-hedge-funds-banks-2018-6|accessdate=2021-12-30|work=businessinsider.com}}</ref> Офісы кампаніі знаходзяцца ў Ізраілі, Вялікабрытаніі, на Кіпры, у ЗША і Аўстраліі. eToro была заснавана як RetailFX у 2007 годзе ў Тэль-Авіве братамі Йоні Асіа і Роненам Асіа разам з Дэвідам Рынгам.<ref>{{cite web|title=Social Trading Company eToro Expands Offices|url=https://www.calcalistech.com/ctech/articles/0,7340,L-3772561,00.html|accessdate=2021-12-30|work=calcalistech.com}}</ref><ref>{{cite web|title=eToro. Seriously? Is It That Easy?|url=http://www.littlegatepublishing.com/2013/11/etoro/|accessdate=2021-12-30|work=littlegatepublishing.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140323080929/http://www.littlegatepublishing.com/2013/11/etoro/|archivedate=23 сакавіка 2014|url-status=}}</ref> У 2020 годзе кошт кампаніі склаў 2,5 мільярда долараў.<ref>{{cite web|title=New Israeli Unicorn: EToro’s Value Soared To $2.5 Billion|url=https://jewishbusinessnews.com/2020/12/08/new-israeli-unicorn-etoros-value-soared-to-2-5-billion/|accessdate=2021-12-30|work=jewishbusinessnews.com}}</ref> У тым жа годзе на гандлёвай платформе было 13 мільёнаў зарэгістраваных акаўнтаў.<ref>{{cite web|title=eToro hits 13 million global users thanks to its commission-free investing for stocks|url=https://www.businessinsider.com/etoro-hit-13-million-registered-users-globally-2020-5|accessdate=2021-12-30|work=businessinsider.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201018055535/https://www.businessinsider.com/etoro-hit-13-million-registered-users-globally-2020-5|archivedate=18 кастрычніка 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=eToro Triples Its Secondary Market Valuation to $2.5 Billion|url=https://www.financemagnates.com/forex/brokers/etoro-triples-its-secondary-market-valuation-to-2-5-billion/|accessdate=2021-12-30|work=financemagnates.com}}</ref> == Аперацыі == eToro прапануе CFD на каштоўныя металы, сыравінныя тавары і энерганосьбіты, у тым ліку сырую нафту маркі WTI, Brent і прыродны газ. На фондавых індэксах, якія ахоплівае eToro CFD, уключае ў сябе [[S&P 500]], [[Nasdaq-100|NSDQ 100]], аўстралійскі S&P 200.<ref>{{cite web|title=eToro helps retail investors access global oil markets with new portfolio|url=https://moneycompass.com.my/2020/04/29/etoro-helps-retail-investors-access-global-oil-markets-with-new-portfolio/|accessdate=2021-12-30|work=moneycompass.com.my|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210901093528/https://moneycompass.com.my/2020/04/29/etoro-helps-retail-investors-access-global-oil-markets-with-new-portfolio/|archivedate=1 верасня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=eToro Guide - Read our In Depth 2021 eToro Review|url=https://comparebrokers.co/etoro-review/|accessdate=2021-12-30|work=comparebrokers.co}}</ref><ref>{{cite web|title=Best Cryptocurrency App for Beginners|url=https://www.creditdonkey.com/best-cryptocurrency-app-beginners.html|accessdate=2021-12-30|work=creditdonkey.com|archive-date=30 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230150554/https://www.creditdonkey.com/best-cryptocurrency-app-beginners.html|url-status=dead}}</ref> eToro пачала прапаноўваць крыптавалюты, такія як Біткойн, у 2013 годзе, а іншыя, уключаючы Ethereum і Ripple, з 2017 года.<ref>{{cite web|title=eToro Launches Bitcoin Trading For 3 Million Users|url=https://www.coindesk.com/etoro-launches-bitcoin-trading-3-million-users|accessdate=2021-12-30|work=coindesk.com|archive-date=25 жніўня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825075327/https://www.coindesk.com/etoro-launches-bitcoin-trading-3-million-users/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Social Trading Network eToro Launches Ethereum ETH Market|url=https://www.financemagnates.com/cryptocurrency/trading/social-trading-network-etoro-launches-ethereum-eth-market/|accessdate=2021-12-30|work=financemagnates.com}}</ref> Дзейнасць eToro рэгулюецца органам CySEC у ЕС, FCA у Вялікабрытаніі, FinCEN у ЗША і ASIC у Аўстраліі.<ref>{{cite web|title=Etoro (Europe) Ltd|url=https://www.cysec.gov.cy/en-GB/entities/investment-firms/cypriot/37683/|accessdate=2021-12-30|work=cysec.gov.cy}}</ref><ref>{{cite web|title=ETORO USA LLC|url=https://www.nfa.futures.org/basicnet/basic-profile.aspx?nfaid=45NH%2b2Upfr0%3d&rnd=9e7e457a-08c7-4e95-b1e7-85353674fa99|accessdate=2021-12-30|work=nfa.futures.org}}</ref><ref>{{cite web|title=Looking to boost your income? eToro is looking for Irish freelance fund managers|url=https://www.irishtimes.com/business/personal-finance/looking-to-boost-your-income-etoro-is-looking-for-irish-freelance-fund-managers-1.3534865|accessdate=2021-12-30|work=irishtimes.com}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} [[Катэгорыя:Фінансавыя кампаніі]] 8o79xky34od28qcgmuzrdisqtmgpt6c 0 708313 5152948 4180648 2026-06-09T17:57:08Z Krateven 65271 {{Бібліяінфармацыя}} 5152948 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Ёзеф Ізраэлс''' або '''Ісраэлс''' (нідэрл.: Jozef Israëls; {{ДН|27|1|1824}}, [[Гронінген (горад)|Гронінген]] — {{ДС|12|8|1911}}, {{МС|Гаага||}}) — галандскі жанравы жывапісец, кіраўнік рэалістычнай [[Гаагская школа жывапісу|Гаагскай школы жывапісу]]. == Біяграфія == Родам з яўрэйскай сям’і, быў выхаваны ў строгіх рэлігійных традыцыях і рыхтаваўся стаць равінам. З ранняга дзяцінства ён выяўляў вялікую мастацкую і музычную здольнасць. Працуючы ў бацькі ў мяняльнай краме, Ёсеф Ізраэлс у вольны час капіяваў гравюры і пісаў фарбамі пад кіраўніцтвам Ван-Бюіса і Ван-Віхерана. Яго першыя спробы ў жывапісе, «Яўрэй» і «Прадавец гліняных люлек», звярнулі на сябе ўвагу нейкага Віта, які пераканаў бацьку Ізраэлса адправіць сына вучыцца жывапісу ў [[Амстэрдам]]. Вучыўся ў [[Ян Адам Круземан|Я. А. Круземана]] ў Амстэрдаме, затым у [[Франсуа Эдуар Піко|Ф.-Э. Піко]] ў [[Парыж]]ы; першапачаткова прысвяціў сябе гістарычнаму жывапісу, але пасля перайшоў да бытавога жывапісу, адлюстроўваючы пераважна сямейнае жыццё галандцаў і побыт іх маракоў. Найбольш цікавыя яго працы: «Маці, якая здаравее», «Бедныя вёскі», «Хворая», «Адзін на свеце». Сын Ёсефа, Ісак — таксама стаў жанравым жывапісцам. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} do51lnf756b99md1igx2mj6ndx3xlfu 0 720146 5152946 4743823 2026-06-09T15:53:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152946 wikitext text/x-wiki {{Авіякампанія |Авіякампанія=Air Koryo |дата заснавання=[[1955]] |хабы=[[Міжнародны аэрапорт Сунан]] |штаб-кватэра=[[Пхеньян]], [[КНДР]] |Кіраўнік=Кан Кі Соп |ICAO=KOR |ІАТА=JS |пазыўны=AIR KORYO |Пунктаў прызначэння=4 |памер флота=11 |сайт=http://www.airkoryo.com.kp/ |шырыня лагатыпа=250px|лагатып=}} '''Air Koryo''' ({{Lang-ko3|고려항공|高麗航空}}, раней ''Chosŏn Minhang,'' {{Lang-ko|조선민항}}) — дзяржаўная нацыянальная авіякампанія [[Паўночная Карэя|КНДР]], размешчаная ў [[Пхеньян]]е. Абслугоўвае міжнародныя, унутраныя і чартэрныя рэйсы. Галоўны офіс размешчаны ў Міжнародным аэрапорце Сунан. Мае аддзяленні ў [[Пекін]]е, [[Шэньян]]е, [[Макаа]], [[Бангкок]]у, [[Таронта]], [[Берлін]]е, [[Мехіка]], [[Масква|Маскве]], [[Уладзівасток]]у. == Гісторыя == [[Файл:Sunan_International_Airport,_Pyongyang,_North_Korea.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/Sunan_International_Airport%2C_Pyongyang%2C_North_Korea.jpg/220px-Sunan_International_Airport%2C_Pyongyang%2C_North_Korea.jpg|міні|[[Іл-76]], [[Іл-62]], [[Ту-204]], [[Ту-154]], [[Ту-134]] ''Air Koryo'' у міжнародным аэрапорце Сунан, верасень 2008 г.]] [[Файл:Air_Koryo_Antonov_An-148-100B_Belyakov-5.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Air_Koryo_Antonov_An-148-100B_Belyakov-5.jpg/220px-Air_Koryo_Antonov_An-148-100B_Belyakov-5.jpg|міні|[[Ан-148]] авіякампаніі ''Air Koryo'' на рулёжнай дарожцы Кіеўскага аэрадрома Святошына.]] [[Файл:Air_Koryo_Antonov_An-148-100B_Belyakov-2.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Air_Koryo_Antonov_An-148-100B_Belyakov-2.jpg/220px-Air_Koryo_Antonov_An-148-100B_Belyakov-2.jpg|міні|Першы самалёт Ан-148 авіякампаніі ў ангары аэрадрома Святошына.]] Авіякампанія была заснавана ў 1955 годзе і пачала аперацыйную дзейнасць 21 верасня 1956 года пад назвай ''Chosonminhang Korean Airways''. Спачатку авіяпарк складаўся з [[Лі-2]], [[Ан-2]] і [[Іл-12]]. [[Іл-14]] і [[Іл-18]] былі дададзеныя ў 1960-х гадах. У 1975 годзе ў склад флоту ўвайшлі [[Ту-154]] для маршрутаў з Пхеньяна ў Прагу, Усходні Берлін, Маскву. Флот Ту-154 быў павялічаны ў пачатку 1980-х. Разам з Ту-154 былі пастаўлены [[Ту-134]] і [[Ан-24]] для ўнутраных рэйсаў. [[Іл-62]], пастаўлены для ''Chosonminhang Korean Airways'' у 1982 годзе, дазваляў выконваць прамыя рэйсы з Пхеньяна ў Маскву, Сафію, Бялград. [[Распад СССР]] і заняпад [[сацыялізм]]у ў Еўропе прывёў да скарачэння міжнародных рэйсаў. У 1993 годзе ''Chosonminhang Korean Airways'' была перайменавана ў ''Air Koryo''. Акрамя таго, у 1993 годзе ''Air Koryo'' замовіў 3 [[Іл-76]] для грузавых рэйсаў у Кітай і Расію. ''Air Koryo'' набыла адзін [[Ту-204|Ту-204-300]] у 2007 годзе і адзін Ту-204-100В у 2010 годзе для замены састарэлага парку<ref> [https://web.archive.org/web/20081001222435/http://www.iht.com/articles/ap/2008/04/18/business/AS-FEA-FIN-NKorea-Spunky-Flagship.php?page=1 North Korea’s quirky (and unsafe) Air Koryo survives and, increasingly, appears to thrive]</ref>. На цяперашні момант з усяго флоту ''Air Koryo'' толькі двум Ту-204 дазволена дзейнасць на тэрыторыі Еўрапейскага Саюза. Астатні флот уваходзіць у спіс забароненых да палётаў над тэрыторыяй ЕС<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP%2F10%2F388&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en|title=Air Koryo allowed two aircraft in EU — 30/03/2010|archive-date=2012-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125232439/http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP%2F10%2F388&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en|url-status=live}}</ref>. У жніўні 2012 года ''Air Koryo'' запусціла сістэму браніравання квіткоў праз інтэрнэт<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2012/10/24/avia/|title=Северокорейская авиакомпания запустила онлайн-продажу билетов|archive-date=2015-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919051933/http://lenta.ru/news/2012/10/24/avia/|url-status=live}}</ref>. У лютым 2013 года ўкраінскае ДП «Антонаў» паставіла ў Карэю адзін рэгіянальны самалёт [[Ан-148|Ан-148-100В]]<ref>{{Cite web|url=http://newsradio.com.ua/rus/2013_02_18/Antonov-nachal-postavki-samoletov-v-Severnuju-Koreju-i-Sudan/|title=«Антонов» начал поставки самолетов в Северную Корею и Судан: Голос Столицы 106 FM Русская версия|publisher=// newsradio.com.ua|access-date=2013-07-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6IGYh1FTE?url=http://newsradio.com.ua/rus/2013_02_18/Antonov-nachal-postavki-samoletov-v-Severnuju-Koreju-i-Sudan/|archive-date=2013-07-21|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ru.golos.ua/ekonomika/13_02_15_ukrainskie_anyi_otpravyat_v_severnuyu_koreyu|title=Украинские АН-ы отправят в Северную Корею - ГолосUA|publisher=// ru.golos.ua|access-date=2013-07-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6IGYioDGV?url=http://ru.golos.ua/ekonomika/13_02_15_ukrainskie_anyi_otpravyat_v_severnuyu_koreyu|archive-date=2013-07-21|url-status=dead}}</ref>. 19 сакавіка 2015 года прыбыў другі борт (P-672) Ан-148. == Флот == У снежні 2014 года Air Koryo эксплуатавала наступныя самалёты<ref>{{Cite web|url=http://www.ch-aviation.com/portal/airline/JS#al_profile_tab_fleet|title=Air Koryo Fleet Information|publisher=ch-aviation|access-date=2014-12-12|lang=en|archive-date=2017-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817034551/https://www.ch-aviation.com/portal/airline/JS#al_profile_tab_fleet|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://russianplanes.net/airline/Air_Koryo_(CAAK,_Chosonminhang)|title=Информация о флоте Air Koryo|publisher=Russianplanes.net|access-date=2014-12-12|lang=ru|archive-date=2017-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803171445/https://russianplanes.net/airline/Air_Koryo_(CAAK,_Chosonminhang)|url-status=live}}</ref>: <center> {| class="toccolours" border="1" cellpadding="3" style="border-collapse:collapse;text-align:center" |- ! colspan="9" style="background:#3991fa;"|<span style="color:white;">Флот Air Koryo |- style="background:#3991fa;" | rowspan="2" style="width:180px;" | <span style="color:white;">Самалёт | rowspan="2" style="width:40px;" | <span style="color:white;">У эксплуатацыі | rowspan="2" style="width:40px;" | <span style="color:white;">Замоўлена | colspan="3" class="unsortable" | <span style="color:white;">Пасажыраўмяшчальнасць | rowspan="2" style="width:200px;" | <span style="color:white;">Заўвагі |- style="background:#3991fa;" | style="width:25px;" | <abbr title="Бізнес клас"><span style="color:white;">C</abbr> | style="width:25px;" | <abbr title="Эканамічны клас"><span style="color:white;">Y</abbr> | style="width:25px;" | <span style="color:white;">Разам |- |[[Ан-148|Ан-148-100В]] |2 |1 |8 |62 |70 | |- |[[Ан-24|Ан-24Б/Ан-24РВ]] |5 |— |— |50 |50 | |- |[[Іл-18|Іл-18Д]] |1 |— |<abbr title="Няма даных">Н/Д</abbr> |<abbr title="Няма даных">Н/Д</abbr> |<abbr title="Няма даных">Н/Д</abbr> | |- |[[Іл-76|Іл-76ТД]] |3 |— |colspan="3"|50 т груза | |- |[[Іл-62|Іл-62М]] |4 |— |16 |164 |180 |Два выкарыстоўваюцца Урадам КНДР<ref>{{cite web |url=http://russianplanes.net/airline/North_Korea_-_Government |title=Информация о правительственных Ил-62 Air Koryo |publisher=Russianplanes.net |access-date=2014-12-12 |lang=ru |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816232949/https://russianplanes.net/airline/North_Korea_-_Government |url-status=live }}</ref>. |- |[[Ту-134|Ту-134Б-3]] |2 |— |<abbr title="Няма даных">Н/Д</abbr> |<abbr title="Няма даных">Н/Д</abbr> |<abbr title="Няма даных">Н/Д</abbr> | |- |[[Ту-154|Ту-154Б/Б-2]] |2 |— |16 |136 |152 | |- |[[Ту-204|Ту-204-100В]] |1 |— |— |210 |210 | |- |[[Ту-204|Ту-204-300]] |1 |— |16 |150 |166 | |- !Разам !21 !1 !colspan="4"| |} </center> == Інцыдэнты == [[Файл:AirKoryo_TU154B2_Vladivostok_new_livery.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/AirKoryo_TU154B2_Vladivostok_new_livery.jpg/220px-AirKoryo_TU154B2_Vladivostok_new_livery.jpg|міні|Ту-154 у абноўленай размалёўцы ў аэрапорце Уладзівастока.]] * 9 лютага 1976 года Ту-154б падчас вырульвання на РД № 1 у аэрапорце Іркуцка атрымаў пашкоджанні правага борта фюзеляжа і правай плоскасці крыла ад абломкаў Ту-104, які церпеў катастрофу, ахвяр удалося пазбегнуць. * 1 ліпеня 1983 года Іл-62М, рэйс з Пхеньяна ў [[Конакры]] разбіўся ў гарах Гвінеі. Усе 23 чалавекі на борце загінулі<ref>{{Cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19830701-0|title=Aviation Safety Database report|access-date=21 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023052250/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19830701-0|archive-date=23 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. * 15 жніўня 2006 года паветранае судна з ''Air Koryo'' (Ту-154Б-2), якое выконвала планавы міжнародны пасажырскі пералёт з Пекіна, [[Кітай|Кітайская Народная Рэспубліка]] (сталічны Пекінскі аэрапорт) у Пхеньян, Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка (Міжнародны аэрапорт Сунан), дапусціла лётнае здарэнне на ўзлётна-пасадачнай паласе (выйшла за межы дарожкі) падчас вырульвання пасля прызямлення ва ўмовах дрэннага [[Надвор’е|надвор’я]] ў міжнародным аэрапорце Сунан. Аб пацярпелых не паведамлялася, пашкоджанне [[самалёт]]а было мінімальным<ref>[https://web.archive.org/web/20030731135733/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&c=Page&cid=1007029390590&a=KCountryAdvice&aid=1013618386667 FCO Country report — ][[August 15]]<span> 2006 Tu 154 crash</span></ref><ref>{{Cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20060815-0|title=Aviation Safety Database report — &#91;&#91;August 15&#93;&#93; 2006 Tupolev 154 crash|archive-date=2007-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118171002/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20060815-0|url-status=live}}</ref>. * 1 сакавіка 2013 года паветранае судна Ту-204 авіякампаніі ''Air Koryo'', якое рухалася рэйсам JS271 Пхеньян — Уладзівасток, здзейсніла пасадку на ўзлётна-пасадачную паласу пункта прызначэння і выкацілася за яе межы на адлегласць каля 60 метраў. Выкочванне адбылося пры руленні да месца стаянкі. Нягледзячы на моцны снегапад, які быў да здарэння<ref>{{Cite web|url=http://primpogoda.ru/news/pogoda/7_mm_osadkov/|title=За ночь во Владивостоке выпало 7 мм осадков|archive-date=2015-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150914182551/http://primpogoda.ru/news/pogoda/7_mm_osadkov/|url-status=live}}</ref>, на момант інцыдэнту стан аэрадромных пакрыццяў адпавядаў тэхнічным патрабаванням, метэаўмовы былі лётнымі. Ніхто з 176 пасажыраў, якія знаходзіліся на борце, не пацярпеў<ref>[http://vostokmedia.com/n162983.html Самолет из Кореи во Владивостоке занесло на 60 метров] {{Wayback|url=http://vostokmedia.com/n162983.html}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306013900/http://www.vostokmedia.com/n162983.html|date=2016-03-06}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.airkoryo.com.kp Official Website of Air Koryo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140414000215/http://www.airkoryo.com.kp/ |date=14 красавіка 2014 }} * {{YouTube|I5CHZmRe6jE|Ту-204 Северной Кореи. Посадка и взлет в Международном Аэропорту Владивостока}} * [https://web.archive.org/web/20080620022425/http://www.korea-dpr.com/users/switzerland/korea_enterprise_airkoryo/airkoryo_fr.php Swiss Website of Air Koryo] at the Korean Friendship Association website Switzerland Delegation * [http://aviation-safety.net/database/operator/airline.php?var=7985 Air Koryo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121023052327/http://aviation-safety.net/database/operator/airline.php?var=7985 |date=23 кастрычніка 2012 }} at the Aviation Safety Network Database * [http://aviation-safety.net/database/operator/airline.php?var=5061 CAAK (predecessor)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121023052332/http://aviation-safety.net/database/operator/airline.php?var=5061 |date=23 кастрычніка 2012 }} at the Aviation Safety Network Database * [http://www.angelfire.com/pokemon2/aerokimchi/kt/pf.html Air Koryo Timetable 31/10/1999 to 26/3/2000] at angelfire.com * [http://www.airliners.net/search/photo.search?airlinesearch=Air%20Koryo&distinct_entry=true Air Koryo photo gallery] at www.airliners.net * [http://alter-vij.livejournal.com/219527.html Air Koryo фотообзор] * [http://vestnik.kr/nk/4026.html «Эйр Корё» — национальный авиаперевозчик Северной Кореи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130120072024/http://vestnik.kr/nk/4026.html |date=20 студзеня 2013 }} Архіўная копія ад 20 студзеня 2013 на Wayback Machine {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя авіякампаніі]] [[Катэгорыя:Транспарт у Паўночнай Карэі]] [[Катэгорыя:Кампаніі Паўночнай Карэі]] dlrswsga96jb7wy32mvx54xllhnxx0f 0 736860 5152979 5151883 2026-06-09T19:42:38Z Pabojnia 135280 афармленне 5152979 wikitext text/x-wiki '''Японская эстэтыка''' прадстаўляе сабой сукупнасць уяўленняў аб канонах прыгажосці ў {{нп3|Мастацтва Японіі|японскім мастацтве|ru|Искусство Японии}}: набор старажытных і сучасных ідэалаў, якія ўключаюць у сябе {{нп3|Вабі-сабі|вабі|ru|Ваби-саби}} (прыгажосць непатрабавальнай прастаты, натуральнасці, грубаватасці, асіметрычнасці і незавершанасці), {{нп3|Вабі-сабі|сабі|ru|Ваби-саби}} (прыгажосць налёту даўніны, вытанчанай прастаты і спакойнай адзіноты) разам {{нп3|вабі-сабі||ru|Ваби-саби}} (прыгажосць недасканаласці, зменлівасці, няскончанасці, недаказанасці і непаўнаты), {{нп3|югэн||ru|Югэн}} (прыгажосць патаемнага, таямнічага, містычнага) і {{нп3|каваі||ru|Каваий}} (прыгажосць мілага, мілавіднага, прыгожанькага, маленькага, нявіннага, дзіцячага, гарэзлівага і слаўнага)<ref name=":0">{{артыкул|аўтар=Graham Parkes|загаловак=Japanese Aesthetics|спасылка=https://plato.stanford.edu/archives/fall2017/entries/japanese-aesthetics/|адказны=Edward N. Zalta|выданне=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|выдавецтва=Metaphysics Research Lab, Stanford University|год=2017}}</ref>. Гэтыя і іншыя ідэалы складаюць большую частку японскіх культурных і эстэтычных нормаў таго, што лічыцца выдатным і густоўным. Калі заходняя цывілізацыя ўспрымае эстэтыку як філасофію (у яе тэарэтычным вымярэнні), то канцэпцыя эстэтыкі ў Японіі разглядаецца як неад’емная частка паўсядзённага жыцця. Сучасная японская эстэтыка, як і эстэтыка любых народаў свету, уключае ў сябе мноства ідэалаў: некаторыя з іх з’яўляюцца старажытнымі ў той час як іншыя — сучаснымі, у тым ліку як і прыўнесенымі і прыўноснымі з іншых культур, так і паўплывалых і ўплывальных на іх саміх<ref name=":0" />. == Сінтаізм і будызм == [[Сінтаізм]] лічыцца феноменам, які стаіць ля вытокаў японскай культуры<ref>{{Кніга|аўтар=Jean Herbert|загаловак=Shinto. At the fountain-head of Japan|год=1967}}</ref>. Падкрэсліваючы цэласнасць прыроды і асобы ў этыцы, а таксама надаючы асаблівую ўвагу прыродным краявідам, ён задае тон японскай эстэтыкі. Аднак ідэалы японскай эстэтыкі ў большай ступені трапілі пад уплыў {{нп3|Будызм у Японіі|японскага будызму|ru|Буддизм в Японии}}<ref>Japanese Aesthetics, Wabi-Sabi, and the Tea Ceremony, web page hosted by the North Texas Institute for Educators on the Visual Arts (University of North Texas).</ref> У будыйскай традыцыі ўсе рэчы разглядаюцца як тыя, што альбо эвалюцыянуюць з «нішто», альбо раствараюцца ў ім. Аднак «нішто» не проста пустая прастора. Хутчэй, гэта прастора патэнцыйных магчымасцяў. Напрыклад, калі мора прадстаўляе сабой «прастору магчымасцяў», то кожная рэч падобная хвалі, якая ўзнікае з мора, і якая вяртаецца назад. Не існуе нязменных хваль: ні на адным з этапаў свайго існавання хваля не з’яўляецца завершанай, нават на сваім піку. Такім чынам, прырода разглядаецца тут як дынамічнае адзінства, якое павінна шанаваць і пачытаць. Падобная ацэнка прыроды фундаментальная для многіх японскіх эстэтычных ідэалаў, мастацтва і іншых элементаў культуры. У гэтых адносінах японскае прадстаўленне пра мастацтва (як і само гэта паняцце) гэтак жа адрозніваюцца ад прынятага ў заходняй традыцыі. == Вабі-сабі == [[Файл:2002_kenrokuen_hanami_0123.jpg|250px|міні|Японскі чайны домік у парку {{нп3|Кэнроку-эн||ru|Кэнроку-эн}} у горадзе [[Канадзава]], можа служыць прыкладам эстэтыкі вабі-сабі]] {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction = vertical | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = left | header = <!-- Выявы --> | width = 250 <!--выява 1--> | image1 = Hasegawa_Tohaku_-_Pine_Trees_%28Sh%C5%8Drin-zu_by%C5%8Dbu%29_-_left_hand_screen.jpg | width1 = | alt1 = | link1 = | caption1 = <!--выява 2--> | image2 = Hasegawa_Tohaku_-_Pine_Trees_%28Sh%C5%8Drin-zu_by%C5%8Dbu%29_-_right_hand_screen.jpg | width2 = | alt2 = | link2 = | caption2 = <!-- і далей, але не болей за 5 выяў (выява5) --> <!-- Ніжні подпіс --> | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = [[Японская шырма]] — «{{нп3|Хваёвы лес (шырма)|Хваёвы лес|ru|Сосновый лес (ширма)}}», {{нп3|Хасэгава Тахаку||ru|Хасэгава Тохаку}}, XVI стагоддзе, [[Такійскі нацыянальны музей]], можа служыць прыкладам эстэтыкі вабі }} Прынцыпы вабі і сабі ставіліся да ўдумлівага падыходу да паўсядзённага жыцця. З цягам часу іх значэнні часткова супалі і сышліся такім чынам, што яны былі аб’яднаны ў вабі-сабі, эстэтыку, вызначаную як недасканалая, нясталая і няпоўная прыгажосць рэчаў<ref>{{артыкул|аўтар=Koren, Leonard|загаловак=Wabi Sabi for artists, designers, poets and philosophers |выданне=Berkeley, CA: Stone Bridge Press|год=1994}}</ref>. Якія робяцца або руйнуюцца рэчы, некаторым чынам, у большай ступені выклікаюць думкі аб вабі-сабі, чым рэчы ў поўным росквіце сваёй прыгажосці, паколькі першыя мяркуюць ідэю мімалётнасці існага. Паколькі ўсё існае, у разнастайнасці яго рэчаў, прыходзіць і сыходзіць, вабі-сабі дэманструе прыкметы сыходу і прыходу і гэтыя знакі лічацца выдатнымі. З гэтага пункту гледжання, прыгажосць звязана з асаблівым станам свядомасці і можа быць убачана ў празаічным і простым. Знакі прыроды могуць быць гэтакімі незаўважнымі, што патрабуецца спакойны розум і вытанчаны погляд, каб распазнаць іх. Філасофія [[дзэн]] прапануе 7 эстэтычных прыкмет, якія спрыяюць меркаванню вабі-сабі<ref>«The nature of garden art». ''Retrieved 2008-12-06''</ref>: * фукінсэй — асіметрыя, няправільнасць; * канса — прастата; * кока — худзізна, парэпанасць; * сідзэн — адсутнасць прытворства, быццё натуральным; * {{нп3|югэн||ru|Югэн}} — тонкая глыбокая вытанчанасць, невідавочнасць; * дацудзоку — нясхільнасць да канвенцыйных думак, свабода; * сэйдзяку — спакой. Усё вышэйпералічанае можа быць знойдзена ў прыродзе, але можа таксама лічыцца цнотаю чалавечага характару і дарэчнасцю паводзін. Гэта, у сваю чаргу, мяркуе, што дабрачыннасць і ветлівасць могуць быць прышчэплены дзякуючы разуменню мастацтва і практыкі апошняга. Такім чынам, эстэтычныя ідэалы маюць этычную канатацыю і праймаюць большую частку японскай культуры<ref>{{артыкул|аўтар=Carter, Robert E|загаловак=. Japanese arts and self-cultivation|выданне=New York, NY: • SUNY Press. ISBN 978-0-7914-7254-5.|год=2008}}</ref>. == Міябі == [[Файл:Ch5_wakamurasaki.jpg|міні|250px|Ілюстрацыя [[Аповесць пра Гэндзі|Аповесці пра Гэндзі]], выкананая ў адпаведнасці з ідэаламі міябі. {{нп3|Перыяд Хэян||ru|Период Хэйан}}]] {{нп3|Міябі||ru|Мияби}} (雅) з’яўляецца адным з найстарэйшых традыцыйных японскіх эстэтычных ідэалаў, хоць, магчыма, не так распаўсюджаны, як ікі або вабі-сабі. У сучаснай японскай мове гэтае слова звычайна перакладаецца як «элегантнасць», «вытанчанасць» або «вытанчанасць». Арыстакратычны ідэал міябі патрабаваў знішчэння ўсяго, што было абсурдна ці вульгарна, а таксама навострывання манер, стылю і пачуццяў, каб ліквідаваць усе шурпатасці і грубасць і дасягнуць найвышэйшага вытанчанасці, {{нп3|элегантнасць|элегантнасці|ru|Элегантность}} вытанчанасці, куртуазнасці<ref>{{Cite web|url=http://lang2lang.ru/2013/07/9-principov-japonskogo-iskusstva/|title=9 принципов, которые делают японское искусство уникальным {{!}} Японский язык онлайн|publisher=lang2lang.ru|lang=ru|access-date=2018-01-04}}</ref>. Міябі выказваў адчувальнасць да прыгажосці, якая была адметнай рысай эпохі Хэян. Міябі часта звязваецца з паняццем [[мона но аварэ]]: салодка-горкім усведамленнем хуткаплыннасці рэчаў. Таму лічылася, што рэчы ў іх заняпадзе паказвалі моцнае пачуццё міябі. == Сібуй == Сібуй (いい, прыметнік), сібумі (渋み) або сібуса (ささ, назоўнік) — японскія тэрміны, якія адносяцца да эстэтыкі простай, тонкай і ненадакучлівай прыгажосці. Паўстаўшы ў перыяд [[Перыяд Мурамаці|Мурамаці]] (1336—1392), тэрмін першапачаткова адсылаў да кіслага або звязальнага смаку, такому, як смак няспелай [[Хурма|хурмы]] — у процівагу салодкаму і ненатуральна саладжаваму. Сібуй захоўвае гэты літаральны сэнс і застаецца антонімам амаі (いい), што азначае «салодкі». Як і іншыя японскія эстэтычныя тэрміны, такія як ікі і вабі-сабі, сібуй можа прымяняцца да шырокага спектру прадметаў, а не толькі да мастацтва ці моды. Сібуса ўключае ў сябе наступныя істотныя якасці: * Аб’екты-сібуй здаюцца простымі ў цэлым, але яны ўключаюць у сябе тонкія дэталі, такія як тэкстуры, якія ўраўнаважваюць прастату са складанасцю. * Гэты баланс прастаты і складанасці гарантуе, што чалавек не стамляецца ад аб’екта сібуй, але ўвесь час знаходзіць новыя значэнні і больш развітую прыгажосць. Эстэтычная каштоўнасць аб’екта з цягам часу пастаянна расце. * Слова «сібуса» не варта блытаць з вабі або сабі. Хаця многія аб’екты-вабі або сабі — гэта сібуй, не ўсе аб’екты-сібуй з’яўляюцца вабі або сабі. Аб’екты-вабі або сабі могуць быць больш суровымі і часам наўмысна выстаўляюць недасканаласці да такой ступені, што яны могуць здавацца штучнымі. Аб’екты-сібуй не абавязкова недасканалыя або асіметрычныя, хоць яны могуць ўключаць гэтыя якасці. * «Сібумі» праводзіць тонкую грань паміж кантрастуючымі эстэтычнымі паняццямі, такімі як элегантны і грубы, спантанны і стрыманы. == Ікі == «Ікі» (粋) з’яўляецца традыцыйным эстэтычным ідэалам у Японіі. Лічыцца, што аснова ікі сфармавалася сярод гарадскога гандлёвага саслоўя ў [[Эда (горад)|Эда]] ў перыяд [[Такугава Іэясу|Такугава]] (1603—1868). Ікі выказвае прастату, выдасканаленасць, спантаннасць і арыгінальнасць, не з’яўляючыся, аднак, занадта вытанчаным прэтэнцыёзным і складаным. «Ікі» можа азначаць асобасную рысу ці ж ставіцца да штучных з’яў, праяўляюць чалавечую волю або свядомасць. Ікі не выкарыстоўваецца для апісання прыродных з’яў, але можа быць выяўлены ў ацэнцы чалавекам прыроднай прыгажосці ці ў прыродзе чалавека. У японскай культуры тэрмін ікі, які ўжываецца да чалавека, звычайна выкарыстоўваецца для апісання асабліва эстэтычна прывабных якасцяў і прадстаўляе сабой ганаровы камплімент. Нягледзячы на падабенства ікі з вабі-сабі (у пагардзе дасканаласцю), ікі ахоплівае таксама і шырокае кола іншых характарыстык, звязаных з вытанчанасцю. Не пазбаўленая смаку маніфестацыі адчувальнасці гэтак жа можа з’яўляцца ікі, якая, такім чынам, таксама можа мець эратычны падтэкст<ref>David Young, Michiko Young, Spontaneità nell’Arte Giapponese: il concetto di Shibusa. URL: http://www.cultor.org/Orient/F/S.html</ref>. Хоць этымалагічна ікі мае корань, які азначае чысціню і непадробны характар, тым не менш, гэты корань таксама нясе ў сабе сэнс смагі (або смаку) жыцця<ref>[https://web.archive.org/web/20070430105206/http://global.mitsubishielectric.com/tasteofjapan/imprints/iki/index01_b.html «Taste of Japan»]''. Archived from'' [http://global.mitsubishielectric.com/tasteofjapan/imprints/iki/index01_b.html the original] ''on 2007-04-30. Retrieved 2007-04-01.''</ref>. == Югэн == [[Файл:Hokusai-fuji-koryuu.png|міні|250px|Прыклад малюнка {{нп3|югэн||ru|Югэн}}: Дымны цмок, які пакідае гару Фуджы]] {{нп3|Югэн||ru|Югэн}} (幽 玄) — важнае паняцце ў традыцыйнай японскай эстэтыцы. Дакладны пераклад гэтага тэрміна залежыць ад кантэксту. У кітайскіх філасофскіх тэкстах, адкуль быў запазычаны тэрмін, югэн азначаў «туманны», «глыбокі» або «таямнічы». У крытычных разборах японскай паэзіі {{нп3|вака||ru|Вака}} тэрмін выкарыстоўваўся для апісання тонкай, няўлоўнай глыбіні рэчаў, якая толькі цьмяна перадаецца вершамі. Акрамя таго, адзін з дзесяці артадаксальных стыляў паэзіі, вылучаных японскім паэтам і філосафам {{нп3|Фудзівара-но Тэйка||ru|Фудзивара-но Тэйка}}, у яго трактатах таксама называецца югэн. Югэн мяркуе нешта такое, што застаецца за рамкамі вербальнага выказвання, аднак не адносячы гэта нешта да якога-небудзь іншага, тагасветнага свету<ref>''Zeami and the Transition of the Concept of Yūgen" (PDF). Retrieved 2008-12-08.)''</ref>. Гаворка ідзе пра гэты свет і вопыт гэтага свету. Усе ніжэйпералічанае з’яўляецца прыкладамі югэн: <blockquote>«Назіраць як сонца апускаецца за пагорак, пакрыты кветкамі. Блукаць у велізарным лесе, не думаючы аб вяртанні. Стаяць на беразе і глядзець услед лодцы, якая знікае за далёкімі выспамі. Сузіраць палёт дзікіх гусей, заўважаных і страчаных сярод аблокаў. І тонкія цені бамбука на бамбуку»" [[Матакіё Дзэамі|Дзэамі Матакіё]] </blockquote> [[Матакіё Дзэамі|Дзэамі Матакіё]] быў стваральнікам Тэатра драматычнага мастацтва. Ён і напісаў класічную кнігу пра драматычнай тэорыі (Kadensho). Скрутак пастаянна выкарыстоўвае вобразы прыроды як метафару. Напрыклад, «снег у срэбнай чары» прадстаўляе сабой «кветку спакою». У яго інтэрпрэтацыі Югэн азначае «глыбокае, таямнічае пачуццё прыгажосці Сусвету … і сумную прыгажосць чалавечых пакутаў»<ref>{{артыкул|аўтар=Ortolani, Benito.|загаловак=The Japanese Theatre|выданне=Princeton University Press: Princeton|год=1995}}</ref>. Югэн таксама выкарыстоўваецца Дзэамі Матакіё для абазначэння «вытанчанай элегантнасці»<ref>{{артыкул|аўтар=[Yamazaki, Masakazu; J. Thomas Rimer |загаловак=On the Art of the No Drama : The Major Treatises of Zeami |выданне=Princeton, NJ: Princeton University Press. |год=1984 }}</ref>. == Каваі == «{{нп3|Каваі||ru|Каваий}}» (いい «цудоўны», «добранькі», «слаўны», «маленькі», «малюсенькі») — сучасная японская эстэтычная канцэпцыя, якая падкрэслівае нявіннасць, дзяцінасць і дзяцінства і распаўсюджваецца на ўсе сферы японскага грамадства. «Каваі» прысутнічае ў {{нп3|Японская поп-культура|японскай поп-культуры|ru|Японская поп-культура}}, у сферы забаў, {{нп3|Японскія моладзевыя субкультуры|моды|ru|Японские молодёжные субкультуры}}, [[Японская кухня|ежы]], цацак, знешняга выгляду, манер паводзін, асабістых звычак і гэтак далей<ref>Diana Lee, «[http://uniorb.com/ATREND/Japanwatch/cute.htm Inside Look at Japanese Cute Culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171112084021/http://uniorb.com/ATREND/Japanwatch/cute.htm |date=12 лістапада 2017 }}» (September 1, 2005).</ref><ref name="Richie54">Richie, Garner S. 54</ref>. Японцы выкарыстоўваюць «каваі» ў самых розных сферах і сітуацыях, нават калі ў іншых культурах яны могуць лічыцца недарэчна дзіцячымі або легкадумнымі (напрыклад, у дзяржаўных публікацыях, у дзелавым асяроддзі, у рэкламе, у ваеннай, будаўнічай і транспартнай сферы, офісным асяроддзі і т. д.). «Каваі» як эстэтычная канцэпцыя можа апісваць любы суб’ект або аб’ект, які індывід або грамадства ў цэлым палічыць мілым. Напрыклад, гэта можа быць: сімпатычны почырк, персанажы з [[Манга (мастацтва)|мангі]], [[анімэ]] або такія, як {{нп3|Hello Kitty||ru|Hello Kitty}} і [[Пікачу]], дзеці або дарослыя, якія дэманструюць дзіця, дзіцячыя або наіўныя паводзіны<ref>Okazaki, Manami and Johnson, Geoff (2013). ''Kawaii!: Japan’s Culture of Cute''. Prestel, p. 8.</ref><ref>{{Cite book|title=Cuteness engineering : designing adorable products and services|url=https://archive.org/details/cutenessengineer0000marc|last=Marcus|first=Aaron, 1943|isbn=9783319619613|oclc=1008977081|date=2017-10-30}}</ref>. Бліжэйшым аналагам «каваі» з’яўляецца паўднёвакарэйскі тэрмін «{{нп3|эгё||ru|Эгё}}» ({{Lang-ko3|애교|愛嬌}}), таксама яго можна параўнаць з кітайскім тэрмінам «сацзяа» (撒娇)<ref name="Jung2010">{{Cite book|last=Sun Jung|title=Korean Masculinities and Transcultural Consumption: Yonsama, Rain, Oldboy, K-Pop Idols|date=1 November 2010|isbn=978-988-8028-66-5}}</ref><ref name="UtzLau2013">{{Cite book|last=Christian Utz|title=Vocal Music and Contemporary Identities: Unlimited Voices in East Asia and the West|isbn=978-0-415-50224-5}}</ref><ref name="tt">{{артыкул|мова=en-US|загаловак=Korean Aegyo: The Seven Levels|выданне=90 Day Korean|год=2015|месяц=04|чысло=09|спасылка=https://www.90daykorean.com/korean-aegyo/|дата доступу=2017-12-04}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Puzar|first=Aljosa|title=Korean Cuties: Understanding Performed Winsomeness (Aegyo) in South Korea|date=2018}}</ref>. Для японцаў слова «каваі» — вельмі карысны тэрмін, практычнае слова, якое можна выкарыстоўваць у розных сітуацыях, таму што яго значэнне мае мноства ужыванняў: ад выказвання простага меркавання да эстэтычных каштоўнасцяў і, у сваю чаргу, ад спагады чалавеку да пажаданні яму ўдачы. Для японцаў найвышэйшым прыярытэтам з’яўляецца падтрымка балансу і гармоніі ў міжасобасных адносінах, і для дасягнення гэтай мэты «каваі» з’яўляецца ідэальным інструментам<ref>[https://web-japan.org/nipponia/nipponia40/es/feature/feature03.html ¿Hasta qué punto es mono lo ''kawaii''? — Otra clave para la armonía.] ''Nipponia''. Nº 40. 15 de marzo de 2007. ISSN 1343—1226.</ref>. {{нп3|Тамаёкі Сугіяма||ja|杉山知之}}, аўтар кнігі «[[Cool Japan]]», лічыць, што вытокі «каваі» ляжаць у шануючай гармонію японскай культуры, а {{нп3|Набаёсі Курыта||ja|栗田宣義}}, прафесар сацыялогіі [[Токіа|такійскага]] {{нп3|Універсітэт Мусасі|Універсітэта Мусасі||Musashi University}}, сцвярджае, што «каваі» — гэта «чароўнае слова», якое ахоплівае ўсё, што лічаць прыемным і жаданым<ref name="Kageyama">Yuri Kageyama. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/14/AR2006061401122.html «Cuteness a hot-selling commodity in Japan.» ][[Associated Press]]<span>. 14 de junio de 2006.</span></ref>. Каваі — гэта слова, якое не мае логікі і апісвае толькі тое, што можна лічыць «мілым», і таму не выклікае пярэчанняў. Любая іншая ацэнка, якая надае суб’екту або аб’екту празмерную актуальнасць або значнасць (напрыклад, нешта «выдатнае» ці нехта «выдатны», можа выклікаць некаторае пярэчанне або супярэчнасць<ref>[https://web-japan.org/nipponia/nipponia40/es/feature/feature03.html Japón ¿un país «mono»?] ''Nipponia''. Nº 40. [[15 de marzo]] de [[2007]]. ISSN 1343—1226.</ref>. З іншага боку, ёсць кансерватыўная японская меншасць, якая скептычна ставіцца да «каваі», якое лічыць яго прыкметай інфантыльнага склада розуму<ref name="Kageyama"/>. Прынамсі, [[Хірота Мурасава]], прафесар прыгажосці і культуры {{нп3|Жаночы ўніверсітэт Осака Сёін|Жаночага ўніверсітэта Осака Сёін||Osaka Shoin Women's University}}, сцвярджае, што «каваі»- гэта "вобраз мыслення, які спараджае нежаданне адстойваць свой пункт гледжання &#x3C;…&#x3E; «Чалавек, які вырашыў вылучыцца, церпіць паразу»<ref name="Kageyama" />. Ёсць таксама крытыка апантанасці і перабольшання «каваі», якія скажаюць сапраўдную прыроду рэчаў<ref>[https://web-japan.org/nipponia/nipponia40/es/feature/index.html ¿Hasta qué punto es mono lo ''kawaii''? — La educación infantil en un Japón obsesionado por lo ''kawaii''.] ''Nipponia''. Nº 40. [[15 de marzo]] de [[2007]]. ISSN 1343—1226.</ref>. === Уплыў на іншыя культуры === [[Файл:Stand_Noguera_Kitty_Madrid.jpg|міні|250px|Павільён з таварамі кампаніі {{нп3|Sanrio||ru|Sanrio}} у [[Мадрыд]]зе. {{нп3|Hello Kitty||ru|Hello Kitty}} стала іконай «Каваі» ў Японіі і ў многіх краінах свету]] Тэрмін «каваі» добра вядомы міжнародны японізм і часта выкарыстоўваецца прыхільнікамі {{нп3|Японская поп-культура|японскай поп-культуры|ru|Японская поп-культура}} (уключаючы аматараў [[анімэ]] і [[Манга (мастацтва)|мангі]]) у розных краінах. Як прыклад, слова «каваі», з’яўляецца часткай масавай англамоўнай поп-культуры, увайшоўшы, напрыклад, у відэакліп {{нп3|Гвэн Стэфані||ru|Стефани, Гвен}} «{{нп3|Love. Angel. Music. Baby.|Harajuku Girls|ru|Love. Angel. Music. Baby.}}» і ў спіс неалагізмаў, складзены студэнтамі і выпускнікамі {{нп3|Універсітэт Райса|Універсітэта Райса|ru|Университет Райса}} горада [[Х’юстан]]а ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). У рускамоўным асяроддзі япанізм «каваі» стаў прабацькам неалагізму «кавай», больш зручнага для словазмянення (напрыклад, «кавайны», «кавайнасць», «аб каваі»). Уплыў «каваі» на сусветных рынках і ў розных культурах дасягаецца шляхам ўкаранення «каваі» з дапамогай сучаснага мастацтва; аўдыё, візуальных і пісьмовых носьбітах; і модных тэндэнцый японскай моладзі, асабліва школьніц<ref name="ebscohost">Tadao, T. (n.d). «Dissemination of Japanese Young Fashion and Culture to the World-Enjoyable Japanese Cute (Kawaii) Fashions Spreading to the World and its Meaning». ''Sen-I Gakkaishi'', 66(7), pp. 223—226. Retrieved from: http://search.ebscohost.com/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111202183410/http://search.ebscohost.com/|date=2011-12-02}}</ref>. Японскі «каваі», імаверна, прыцягвае да сябе папулярнасць дзякуючы сваёй асацыяцыі са стварэннем культурнай прадукцыі і «мілых» спажывецкіх тавараў. Гэта мысленне пераважае на сусветным рынку, спараджаючы шматлікія перакладання і інтэрпрэтацыі «каваі» ў іншых культурах<ref>Brown, J. (2011). Re-framing «Kawaii»: Interrogating Global Anxieties Surrounding the Aesthetic of 'Cute' in Japanese Art and Consumer Products. International Journal of the Image, 1(2), 1. Retrieved from: http://search.ebscohost.com/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111202183410/http://search.ebscohost.com/|date=2011-12-02}}</ref>. Распаўсюджанне японскай моладзевай моды і культуры «каваі» звычайна звязана з заходнім грамадствам і тэндэнцыямі, якія ўсталёўваюцца дызайнерамі, што запазычваюць эстэтыку «каваі» з Японіі<ref name="ebscohost"/>. Са з’яўленнем [[Кітай|Кітая]], [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]] і [[Сінгапур]]а ў якасці эканамічных цэнтраў у Азіі, тавары эстэтыкі «каваі» і папулярнасць прадукцыі зрушыліся назад на ўсход. На гэтых азіяцкіх рынках канцэпцыя «каваі» прымае розныя формы і тыпы ў залежнасці ад мэтавай аўдыторыі. ==== У Азіі ==== [[Файл:EVA_hellokitty1.JPG|міні|250px|{{нп3|EVA Air||ru|EVA Air}} Airbus A330 з ліўрэяй {{нп3|Hello Kitty||ru|Hello Kitty}} у стылі «каваі»]] Тайваньская культура, у прыватнасці ўрад, падняла эстэтыку «каваі» на новы ўзровень грамадскай свядомасці. Увядзенне лялькі A-Bian было расцэнена як развіццё сімвала, каб прасоўваць дэмакратыю і дапамагчы ў стварэнні калектыўнага ўяўлення і нацыянальнай ідэнтычнасці для тайваньскага народа. Лялькі A-Bian гэта «кавайныя» фігуры, вядомых асоб і палітычных фігур, якіх выкарыстоўваюць, як сродак самарэкламы і прыцягнення патэнцыйных галасоў выбаршчыкаў<ref>[1]A-Bian Family. http://www.akibo.com.tw/home/gallery/mark/03.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120426021635/http://www.akibo.com.tw/home/gallery/mark/03.htm|date=2012-04-26}}</ref>. Стварэнне лялькі A-Bian дазволіла супрацоўнікам тайваньскага прэзідэнта {{нп3|Чэнь Шуйбянь|Чэнь Шуйбяня|ru|Чэнь Шуйбянь}} стварыць новую культуру, у якой імідж «кавайнасці» палітычнага дзеяча можа быць выкарыстаны для мабілізацыі падтрымкі і атрымання галасоў на выбарах<ref>Chuang, Y. C. (2011, September). «Kawaii in Taiwan politics». ''International Journal of Asia-Pacific Studies'', 7(3). 1-16. Retrieved from [https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:t3ZE3eDibj4J:web.usm.my/ijaps/articles/ART%25201%2520-%2520IJAPS%25207(3)%252020111.pdf+kawaii+in+Taiwan+politics&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESh92kcrYo8ST4fonU6xxIwDvX5x05n_L86-Uw1TzJR3_OOSGoHnvWOwFysrusJnOq3GmA_rt0oS6CPK6oGKgfYjlKS7EVbA7y_SZ_2hsfFfPhoLhOAbE3hj40ySJSDnRVUS2zsW&sig=AHIEtbTw4iVTn2xC7izvAs0-8HP5A85cdg here] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190515004502/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3At3ZE3eDibj4J%3Aweb.usm.my%2Fijaps%2Farticles%2FART%25201%2520-%2520IJAPS%25207%283%29%252020111.pdf+kawaii+in+Taiwan+politics&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESh92kcrYo8ST4fonU6xxIwDvX5x05n_L86-Uw1TzJR3_OOSGoHnvWOwFysrusJnOq3GmA_rt0oS6CPK6oGKgfYjlKS7EVbA7y_SZ_2hsfFfPhoLhOAbE3hj40ySJSDnRVUS2zsW&sig=AHIEtbTw4iVTn2xC7izvAs0-8HP5A85cdg|date=2019-05-15}}</ref>. {{нп3|Японская поп-культура||ru|Японская поп-культура}} «каваі» аказала ўплыў на сінгапурскую моладзь. Глабальны экспарт японскай поп-культуры пачаўся з сярэдзіны 1980-х гадоў, калі Японія стала адной з вядучых сусветных эканамічных дзяржаў. «Каваі» ператварыўся з некалькіх дзіцячых тэлевізійных шоў у сенсацыю ў Інтэрнэце<ref>[2]All things Kawaii. http://www.allthingskawaii.net/links/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111126114034/http://www.allthingskawaii.net/links/|date=2011-11-26}}</ref>. Японскія СМІ выкарыстоўваюцца ў Сінгапуры настолькі шырока, што моладзь з большай верагоднасцю пераймае модзе сваіх японскіх куміраў, вывучае [[Японская мова|японскую мову]] і купляе тавары, арыентаваныя на японскую мову<ref>Hao, X., Teh, L.L. (2004). «The impact of japanese popular culture on the Singaporean youth». ''Keio Communication Review'', 24. 17-32. Retrieved from: http://www.mediacom.keio.ac.jp/publication/pdf2004/review26/3.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120426021635/http://www.mediacom.keio.ac.jp/publication/pdf2004/review26/3.pdf|date=2012-04-26}}</ref>. Азіяцкія краіны [[Кітай|Кітая]], [[Ганконг]]а, [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]] і [[Тайланд]]а альбо вырабляюць «кавайныя» тавары для міжнароднага спажывання, альбо маюць вэб-сайты, якія абслугоўваюць культуру «каваі», як частку моладзевай культуры ў сваёй краіне. «Каваі» пачаў сваё ўласнае жыццё, спарадзіўшы «каваі» сайты, «каваі» хатнія старонкі, «каваі» тэмы браўзэраў і, нарэшце, «каваі» старонкі сацыяльных сетак. У той час як Японія з’яўляецца крыніцай і [[Мекка]]й усіх «каваі» рэчаў, мастакі і кампаніі па ўсім свеце імітуюць эстэтыку і культуру «каваі»<ref name="ibukimagazine.com">Rutledge, B. (2010, October). I love kawaii. ''Ibuki'' Magazine. 1-2. Retrieved from: http://ibukimagazine.com/lifestyle-/other-trends/212-i-love-kawaii {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120131141123/http://ibukimagazine.com/lifestyle-/other-trends/212-i-love-kawaii|date=2012-01-31}}</ref>. З часам «каваі» перарос сам сабе і стаў чымсьці большым, чым ён сам. Узаемазвязанасць сучаснага свету праз Інтэрнэт вывела «каваі» на новыя вышыні раскрыцця і прыняцця, ствараючы «каваі»-рухі<ref name="ibukimagazine.com"/>. Канцэпцыя і эстэтыка «каваі» стала чымсьці накшталт глабальнай з’явы. Эстэтычная прывабнасць Японіі вельмі вялікая для людзей ва ўсім свеце. Шырокая папулярнасць японскай эстэтыкі «каваі» часта тлумачыцца тым, што яна «культурна не мае паху». Ліквідацыя экзотыкі і нацыянальнага брэндынгу дапамагла «каваі» ахапіць мноства мэтавых аўдыторый і ахапіць усе культуры, сацыяльныя класы і гендары<ref>Shearin, M. (2011, October). Triumph of kawaii. William & Mary ideation. Retrieved from: http://www.wm.edu/research/ideation/ideation-stories-for-borrowing/2011/triumph-of-kawaii5221.php {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120131183807/http://www.wm.edu/research/ideation/ideation-stories-for-borrowing/2011/triumph-of-kawaii5221.php|date=2012-01-31}}</ref>. «Смачныя» характарыстыкі «каваі» зрабілі яго глабальным хітом, у выніку чаго імідж Японіі ў свеце зрушыўся ад таго, строгага і сур’ёзнага [[Сад камянёў|саду камянёў]], да славы «культу мілаты»<ref>http://www.theage.com.au/news/people/cool-or-infantile/2006/06/18/1150569208424.html</ref>. == Эстэтыка і японская культурная ідэнтычнасць == Па сваёй прыродзе эстэтыка для Японіі мае больш шырокую значнасць, чым звычайна надаецца эстэтыцы на Захадзе. Так, напрыклад, у адной са сваіх работ<ref>{{Кніга|аўтар=Ikegami, Eiko |загаловак=Bonds of Civility: aesthetic networks and the political origins of Japanese culture |выдавецтва=New York, NY: Cambridge University Press. |год=2005 }}</ref> {{нп3|Эйка Ікегамі|||Eiko Ikegami}} раскрывае складаную гісторыю грамадскага жыцця Японіі, у якой эстэтычныя ідэалы сталі цэнтральнымі для культурнай ідэнтычнасці Японіі. Яна паказвае, як перапляценне тэатральнага мастацтва, чайнай цырымоніі і паэзіі няяўна фармавала культурныя практыкі, а таксама японскае разуменне таго, наколькі ветлівасць і палітыка непадзельныя. На яе думку, тыя сферы грамадскага жыцця (як, напрыклад, мастацтва і палітыка), якія на Захадзе выступаюць адасоблена, у Японіі з’яўляліся і з’яўляюцца інтэграванымі. Даследнікі адзначаюць, што пасля ўкаранення заходніх ідэалаў у Японію, эстэтычныя ідэалы {{нп3|вабі-сабі||ru|Ваби-саби}} былі шмат у чым перагледжаны. Таму нядаўнія інтэрпрэтацыі эстэтычных ідэалаў непазбежна адлюстроўваюць іудэя-хрысціянскія перспектывы і заходнюю філасофію<ref>{{Cite web|url=https://data.mongabay.com/reference/country_studies/japan/SOCIETY.html|title=Japan - SOCIETY|publisher=data.mongabay.com|access-date=2018-01-04}}</ref>. == Эстэтыка і японская кулінарыя == [[Файл:Jisaku_Kaiseki_Ryori_01.jpg|250px|міні|Прынцып кайсэкі складаецца, апроч іншага, у вызначаным парадку прытрымлівання страў, кожная з якіх мала і мастацка ўладкована]] Многія традыцыйныя японскія эстэтычныя крытэры выяўляюцца як частка разнастайных элементаў [[Японская кухня|японскай кухні]]<ref>{{артыкул|аўтар=Eric C. Rath, Stephanie Assmann|загаловак=Japanese Foodways, Past and Present|выданне=University of Illinois Press|год=2010}}</ref>. Да прыкладу, іх ўвасабляе [[Японская чайная цырымонія|чайная цырымонія]] і кухня {{нп3|кайсэкі||ru|Кайсэки}}: для поўнага разумення гэтай кулінарнай традыцыі варта атрымліваць асалоду ад сузірання страў, начыння, ад смаку вытанчаных прадуктаў, старанна прадуманага меню, і ад сумесна праведзенага часу. Аднымі з такіх эстэтычных прынцыпаў, якія знаходзяць выраз у тым ліку і ў падрыхтоўцы ежы, з’яўляецца «падпарадкаванне (або прытрымліванне) сутнасці аб’екта». Ён складаецца ў тым, што чалавеку варта абмежаваць ўласнае свавольства перад прадметамі свету і ставіцца да іх з павагай, дазваляючы феноменам свету выказваць сваю сутнасць. У кулінарыі гэта дасягаецца тым, што кожны інгрэдыент японскай стравы гатуецца і падаецца на стол строга асобна ад іншых такім чынам, каб захаваць і выказаць уласныя візуальныя і смакавыя характарыстыкі, у той час як у заходняй кулінарнай традыцыі пераважае змешванне кампанентаў стравы ва ўгоду таму, хто будзе есці. Акрамя таго, элементам падобнай эстэтызацыі ежы можа служыць і своеасаблівая сервіроўка: рыбу, напрыклад, можна і трэба падаваць на стол на хвалепадобным ражне, для таго, каб паказаць на форму яе руху ў вадзе. Тым самым выяўляецца павага да сутнасці рыбы. Такім чынам, коратка выражаны прынцып японскай эстэтыкі ежы складаецца ў тым, каб зрабіць рыбу больш «рыбнай», а рыс больш «рысным»<ref>{{артыкул|аўтар=Yuriko Saito|загаловак=The Moral Dimension of Japanese Aesthetics|выданне=The Journal of Aesthetics and Art Criticism, Vol. 65, No. 1, Special Issue: Global Theories of the Arts and Aesthetics (Winter, 2007), pp. 85-97. Published by: Wiley on behalf of The American Society for Aesthetics}}</ref>. Гэты прынцып з’явіўся ў рэстаранах у [[Перыяд Эда|перыяд Эдо]], у канцы XVII стагоддзя, калі ў буйных гарадах пачалася вытворчасць [[Соевы соус|соевага соўсу]], і сырую рыбу перасталі падаваць палітай {{нп3|міса (прадукт)|миса|ru|Мисо}} і з іншымі прыправамі<ref>{{кніга |выдавецтва=[[Routledge]] |isbn=978-0-203-35790-3 |загаловак=The history and culture of Japanese food |месца=London; New York |спасылка=https://www.taylorfrancis.com/books/e/9780203357903 |старонкі=117 |аўтар=Ishige, Naomichi |год=2011}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Бычкова Т. А. Культура традиционных обществ Китая и Японии. Томск, 2003 * Григорьева Т. П. Японская художественная традиция. М., Наука, 1979. * Сабуро И. История японской культуры. — М.1972. == Спасылкі == * [http://www.terme.ru/dictionary/706/word/japonskaja-yestetika ЯПОНСКАЯ ЭСТЕТИКА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305144341/http://www.terme.ru/dictionary/706/word/japonskaja-yestetika |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://www.nowimir.ru/DATA/060003.htm ЯПОНСКАЯ ЭСТЕТИЧЕСКАЯ ТРАДИЦИЯ] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-04-09}} [[Катэгорыя:Культура Японіі]] [[Катэгорыя:Эстэтыка]] ttsshgxvbedqdwl7uhlyxpr7zbl2ghg 0 738095 5152977 4491354 2026-06-09T19:38:36Z Pabojnia 135280 афармленне 5152977 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Сун Цзяажэнь''' ({{Кітайская||宋教仁|Sòng Jiàorén}}; 5 красавіка 1882 — 22 сакавіка 1913) — [[Кітай|кітайскі]] палітык-рэспубліканец, заснавальнік і першы лідар [[Гаміньдан]]а. == Біяграфія == Браў актыўны ўдзел у апазіцыйным антыманьчжурскім руху. У 1905 годзе быў адным з заснавальнікаў {{нп3|Тунмэнхой||ru|Тунмэнхой}} — Саюзнай лігі, у якой па сваім уплыве быў другім чалавекам пасля [[Сунь Ятсен]]а. Пасля [[Сіньхайская рэвалюцыя|Сіньхайскай рэвалюцыі]] і абвяшчэння Кітайскай Рэспублікі ў жніўні 1912 года адбылося зліццё Саюзнай лігі з чатырма невялікімі партыямі, што прывяло да стварэння Рэспубліканскай народнай партыі (Гаміньдана), старшынёй якой ён стаў. Стаўшы на чале Гаміньдана, прывёў партыю да перамогі на парламенцкіх выбарах, якія адбыліся ў пачатку 1913 года, і стаў адным з кандыдатаў у прэм’ер-міністры. Занепакоены перамогай рэспубліканцаў прэзідэнт [[Юань Шыкай]] спачатку спрабаваў падкупіць Сун Цзяажэня, а калі гэта не прынесла вынікаў, 20 сакавіка 1913 года ў Шанхаі быў здзейснены замах на яго. Атрымаўшы ў выніку яго цяжкае раненне, Сун памёр праз двое сутак. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.economist.com/news/christmas/21568587-shot-killed-song-jiaoren-was-not-heard-around-world-it-might-have-changed The death of a revolutionary: The song of Song] (The Economist, 22 снежня 2012) {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-04-29}} [[Катэгорыя:Палітыкі Кітая]] j1u4xljarcboqxb4wsq9bfvdv2w9uxl 10 738638 5152917 5152830 2026-06-09T14:17:43Z JerzyKundrat 174 5152917 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Ядвігін Ш.}}<!--нар. 4 (16) студзеня 1869--> |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Айны}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта}}<!--1922, дасягнула самага паўднёвага пункту--> |0213 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0216 ={{Выбраны змест/Жамойць}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Ціроль (гістарычная вобласць)}} |0228 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0303 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--1067: бітва на Нямізе, першая згадка пра Менеск (Мінск)--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Філіп Араб}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0528 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0529 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}}<!--2012: Праходжанне Венеры па дыску Сонца--> |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Нерон}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Рэмбрант}}<!--1985: У Эрмітажы Б. Майгіс абліў сернай кіслатой карціну «Даная»--> |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/System Shock 2}} |0703 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Чэрокі}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Шыфр Бэкана}} |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0723 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Марк Аўрэлій Кар}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0730 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--дата смерці--> |0814 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Манастыры Метэоры}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}} |0830 ={{Выбраны змест/Руны}} |0831 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0903 ={{Выбраны змест/Сцяг Славакіі}}<!--упершыню ўзняты 3 верасня 1992--> |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера «Рэквіема» адбылася 1 кастрычніка 1998 года ў Вялікім тэатры Варшавы--> |1002 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1015 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}}<!--1997: старт праекта Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |1023 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны верш М.Краўцова «Ваяцкі марш», музыку гімна напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1115 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/BMW Neue Klasse}} |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1227 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Месье}} |1228 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> mk0cib1zihqcii0z60pvgtzk27c4bbr 0 740120 5153006 5050330 2026-06-10T00:32:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153006 wikitext text/x-wiki {{значнасць}} {{Музычны гурт}} '''«Black Magick SS»''' — [[Аўстралія|аўстралійскі]] інды-гурт, які грае ў стылях [[блэк-метал]], [[псіхадэлічны рок]] і сінтэзатарная музыка.<ref>{{cite web|url=https://metalbrothers.es/criticas/criticas-internacionales/black-magick-ss-spectral-ecstasy-2018/|title=Black Magick SS Spectral Ecstasy|publisher=Metal Brothers Opiniones|lang=es|accessdate=2018-05-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210907065416/https://metalbrothers.es/criticas/criticas-internacionales/black-magick-ss-spectral-ecstasy-2018/|archivedate=7 верасня 2021|url-status=dead}}</ref> Тэматыка песень пераважна [[Акультызм|акультная]]. Адметнай рысай групы з’яўляецца сумесь [[Нацысцкая сімволіка|візуальнай эстэтыкі нацысцкай Германіі]] і псіхадэлічнага мастацтва. З-за гэтага, часам памылкова групу адносяць да [[Нацыянал-сацыялістычны блэк-метал|нацыянал-сацыялістычнага блэк-метала]].<ref>{{cite web|url=https://zwaremetalen.com/overig/zm-jaarlijst-2018-51-434|title=ZM Jaarlijst — 2018|publisher=Zwaremetalen|date=2019-01-05|accessdate=2023-05-31}}</ref><ref>{{cite web|url=https://zwaremetalen.com/overig/nieuwjaarsgroet-2019-en-de-redactiejaarlijstjes|title=Nieuwjaarsgroet 2019 en de redactiejaarlijstjes!|publisher=Zwaremetalen|date=2020-01-01|accessdate=2023-05-31}}</ref> == Гісторыя == Першы афіцыйны рэліз EP «Symbols of Great Power», які складаўся з чатырох песень, выйшаў у 2012 годзе. Існуе меркаванне, што «Black Magick SS» ― гэта сайд-праект удзельнікаў аўстралійскага калектыва «Wolfblood», падобнага па тэматыцы і стылю. Аднак удзельнікі «Black Magick SS» ніяк не каментуюць сваю творчасць і захоўваюць ананімнасць. Таксама ёсць тэорыі, што ўдзельнікі звязаны з аўстралійскімі гуртамі «Tarot» і «The Wizar'd». У 2013 годзе памёр першы ўдарнік гурта. == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === * The Black Abyss (2015) * Kaleidoscope Dreams (2017) * Spectral Ecstasy (2018) * Rainbow Nights (2020) * Burning Bridges (2023) === Сінглы и EP === * Symbols of Great Power (2012) * Panzerwitch (2013) * Hidden In Plain Sight (2015) * The Owls Of Winter / Talisman (2015) === Сайд-праекты === * ''Mystery'' — Spaceman / Faces (2024)<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?si=4rDBL_sdWnO7qxSC&v=DuDrF52hCt8&feature=youtu.be|title=Mystery - Spaceman / Faces [Full EP 2024]|last=Mystery51 Headquarters|date=2024-12-13|access-date=2025-03-12}}</ref> * ''Mystery'' — Untitled (2025)<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?si=aoazYei3364q0mBC&v=2Xuio27S280&feature=youtu.be|title=Mystery - Untitled [Full EP]|last=Mystery51 Headquarters|date=2025-03-06|access-date=2025-03-12}}</ref> * ''Dracula'' — Open Graves at Midnight (2013)<ref>{{Cite web|url=https://www.metal-archives.com/albums/Dracula/Open_Graves_at_Midnight/397803|title=Dracula - Open Graves at Midnight - Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives|website=www.metal-archives.com|access-date=2025-07-19}}</ref> * ''Dracula'' — Black Wings over Transylvania (2014)<ref>{{Cite web|url=https://www.metal-archives.com/albums/Dracula/Black_Wings_over_Transylvania/478714|title=Dracula - Black Wings over Transylvania - Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives|website=www.metal-archives.com|access-date=2025-07-19}}</ref> * ''Dracula'' — Screams from the Dungeon (2025)<ref>{{Cite web|url=https://www.metal-archives.com/albums/Dracula/Screams_from_the_Dungeon/1353496|title=Dracula - Screams from the Dungeon - Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives|website=www.metal-archives.com|access-date=2025-07-19|url-status=dead}}</ref> * ''Dracula'' — In Memoriam (2025)<ref>{{Cite web|url=https://www.metal-archives.com/albums/Dracula/In_Memoriam/1353495|title=Dracula - In Memoriam - Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives|website=www.metal-archives.com|access-date=2025-07-19|url-status=dead}}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://metalitalia.com/album/black-magick-ss-rainbow-nights/ BLACK MAGICK SS – Rainbow Nights] {{Ref-it}} * [http://www.hellycherry.com/2020/08/bmss.html Razlivene noći i poslednji dani - Black Magick SS: Rainbow Nights (2020)] * [https://www.deathmetal.org/news/sadistic-metal-reviews-3-21-2017/ Black Magick SS – Kaleidoscope Dreams (2017)] {{Ref-en}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-05-31}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Блэк-метал-гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2012 годзе]] jv8fqvcx3eyq54gmi9iwkvcritp72eh 0 741408 5152964 5013391 2026-06-09T19:28:39Z Pabojnia 135280 /* Паходжанне, дзіцячыя гады (1904—1912) */ афармленне 5152964 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар}} '''Лінь Хуэйінь''' ({{Кітайская|林徽因|林徽因|Lín Huíyīn}}, ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] яе называлі ''Phyllis Lin'' або ''Lin Whei-yin''{{Sfn|Shih Shu-mei|2001|p=416}}, 10 чэрвеня 1904 — 1 красавіка 1955) — кітайская [[паэт]]эса і [[Пісьменнік|пісьменніца]], першая жанчына-[[архітэктар]] [[Кітай|Кітая]]. Дачка вядомага кітайскага палітыка {{нп3|Лінь Чанмінь|Лінь Чанміня|es|Lin Changmin}}; жонка архітэктара {{нп3|Лян Сычэн|Лян Сычэна|ru|Лян Сычэн}}, [[Сваяцтва|нявестка]] філосафа [[Лян Цічаа]]. Атрымала адукацыю архітэктара і мастака-афарміцеля ў Вялікабрытаніі і ЗША. Як [[дызайн]]ер і архітэктар працавала сумесна са сваім мужам над праектаваннем некалькіх універсітэцкіх гарадкоў і музеяў у [[Пекін]]е, [[Шэньян]]е, {{нп3|Гірын (горад)|Цзіліне|ru|Гирин (город)}} і [[Нанкін]]е. Самыя вядомыя яе самастойныя праекты — [[Герб Кітая|Герб КНР]] і афармленне {{нп3|Помнік народным героям|Помніка народным героям|ru|Памятник народным героям}}. Лінь Хуэйінь распрацоўвала перыядызацыю гісторыі традыцыйнай кітайскай архітэктуры, творча развітую Лян Сычэнам; у 1937 годзе выявіла і датавала найстарэйшы драўляны будынак на тэрыторыі Кітая — храм {{нп3|Фогуан||ru|Фогуан}}, узведзены ў IX стагоддзі. Памерла ад наступстваў шматгадовага захворвання на [[туберкулёз]]. На працягу 1930-х гадоў Лінь Хуэйінь апублікавала раман «Дзевяноста дзевяць градусаў», адзначаны уплывам заходняга [[мадэрнізм]]у, шэсць навел, дзве п’есы і больш за 60 лірычных вершаў. Яшчэ пры жыцці яна лічылася адной з самых прыгожых жанчын Кітая, і гэтая ацэнка неаднаразова паўтаралася ў розных біяграфіях і перыядычных выданнях аж да XXI стагоддзя. У прыватнасці, у 2009 годзе [[Гуанчжоу|гуанчжоўскі]] штотыднёвік «Наньфан жэньу чжаукань» уключыў яе ў лік 12 найпрыгажэйшых жанчын сучаснага Кітая з характарыстыкай: «Прыгажосць і мудрасць, якія ніколі не паўторацца». == Біяграфія == === Паходжанне, дзіцячыя гады (1904—1912) === Сямейства Лінь паходзіла з павета {{нп3|Міньхоу|Міньсянь|ru|Миньхоу}} правінцыі [[Фуцзянь]]. Дзед — {{Не перакладзена 5|Лінь Сяасюнь||zh|林孝恂}} — у маладосці практыкаваў як лекар, служыў прыватным настаўнікам і ў 1889 годзе ганараваўся вышэйшай канфуцыянскай ступенню {{нп3|Кэцзюй|цзіньшы|ru|Кэцзюй}}, зрабіўся членам {{нп3|Акадэмія Ханьлінь|Акадэміі Ханьлінь|ru|Академия Ханьлинь}}; у 1890 годзе ён падаў у адстаўку і перавёўся ў правінцыю; даслужыўся да начальніка павета {{нп3|Хайнін||ru|Хайнин}}. Вяршыняй яго кар’еры была пасада выконваючага абавязкі кіраўніка горада [[Ханчжоу]]. У яго жонкі — народжанай Ю — было сямёра сыноў і дачок. У сям’і культываваліся традыцыйныя дысцыпліны, уключаючы музыку і {{нп3|Стылі кітайскай каліграфіі|каліграфію|ru|Стили китайской каллиграфии}}, існавала сямейная школа. Першынец — {{Не перакладзена 5|Лінь Чанмінь|Чанмінь|zh|林长民}}, нарадзіўся ў 1876 годзе і атрымаў адукацыю ў Японіі (права і палітычныя навукі). Яго малодшы брат {{Не перакладзена 5|Лінь Цяньмінь|Цяньмінь|zh|林天民}} таксама навучаўся ў Японіі электратэхніцы і стаў інжынерам. Старэйшы з братоў ажаніўся з Хэ Сюэюань ({{Lang-zh2|何雪媛}}, 1882—1972) — неадукаванай дачкой купца; шлюб насіў {{нп3|Шлюб па дамоўленасці|дагаворны характар|ru|Брак по договорённости}}, і адносіны паміж мужам і жонкай былі складанымі{{Sfn|林徽因}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Дзед валодаў сямейнай сядзібай у Ханчжоу, у завулку Люгуань; менавіта ў гэтым доме 10 чэрвеня 1904 года нарадзілася старэйшая дачка, якой далі імя Хуэйінь ({{Lang-zh2|林徽音}}, адначасова азначае «Выдатная музыка», «Добрая рэпутацыя» або «Добрая вестка»). Нягледзячы на тое, што ў старым Кітаі да дачок ставіліся грэбліва, Лінь Сяасюнь напісаў верш, які адсылаў да канону «[[Шы цзін]]», у якім выказваў надзею, што ўнучка ўспадкуе выдатныя цноты{{Sfn|Чэнь Сіньхуа|2002}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. У 1909 годзе сям’я пераехала ў дом у завулку Цайгуань, дзе 5-гадовая Хуэйінь жыла пад наглядам дзеда, бабкі і цёткі, паколькі яе бацька ў гэты час сканчаў курс ва [[Універсітэт Васэда|ўніверсітэце Васэда]] (ён меў і найнізкую канфуцыянскую ступень {{нп3|Кэцзюй|сюцая|ru|Кэцзюй}}). Цётка — Лінь Цзэмінь (васьмю гадамі старэйшая за Чанміня) — таксама была адукаванай жанчынай, і старанна займалася навучаннем пляменніцы. У Японіі Чанмінь блізка сышоўся з асветнікамі і канстытуцыяналістамі, асабліва {{Не перакладзена 5|Сюй Фосу||zh|徐佛蘇}} і {{Не перакладзена 5|Тан Хуалун|Тан Хуалунам||Tang Hualong}}. Пасля вяртання ў Кітай Лінь Чанмінь абгрунтаваўся ў [[Фучжоў]], дзе разам з аднакашнікам заснаваў школу палітычных навук і з часам стаў яе дырэктарам. Пасля пачатку [[Сіньхайская рэвалюцыя|Сіньхайскай рэвалюцыі]] Лінь Чанмінь актыўна ўключыўся ў барацьбу; яго бліжэйшым саюзнікам стаў [[Лян Цічаа]]. Лінь Чанмінь узначаліў Сенат [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайскай Рэспублікі]], яго ўдовы бацька перабраўся ў [[Шанхай]], дзе 8-гадовую Хуэйінь аддалі адразу ў другі клас школы з еўрапейскай праграмай. Лінь Сяасюй уклаў сродкі ў выдавецкую справу; для вучонага-канфуцыянца ён адрозніваўся надзвычайнай адкрытасцю да інавацый. Для Хуэйінь нанялі хатніх настаўнікаў сучаснай гісторыі і геаграфіі (іх выкладала жанчына з [[Канада|Канады]]), [[Японская мова|японскай]] і [[Англійская мова|англійскай]] моў. Ужо ў шасцігадовым узросце яна авалодала [[Кітайскае пісьмо|кітайскай граматай]] і вяла перапіску з бацькам; сярод усіх дзяцей клана Лін менавіта Хуэйінь вылучалася найлепшымі здольнасцямі і памяццю. Мяркуючы па перапісцы, Лінь Чанмінь адразу стаў успрымаць дачку як роўную сабе асобу і выяўляў поўную шчырасць{{Sfn|Чэнь Сіньхуа|2002}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. У шлюбе ў Лінь Чанміня было трое дзяцей, у тым ліку сын, але з іх выжыла толькі Хуэйінь. У шэсць гадоў яна перахварэла [[Ветраная воспа|ветранай воспай]], што ў пэўнай ступені адбілася на яе паэтычных інтарэсах{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Яе маці траціравалі ў сям’і, паколькі яна не магла прынесці спадчынніка. У 1912 Лінь Чанмінь ўзяў сабе наложніцу па імені Чэн Гуйлінь ({{Lang-zh2|程桂林}}), ураджэнку Фуцзяні, з якой пазнаёміўся ў Шанхаі. У іх было пяцёра дзяцей, у тым ліку сын Лінь Хуан, які стаў пасля мастаком; другі сын Лінь Хэн зрабіўся ваенным лётчыкам і загінуў падчас вайны з Японіяй. [[Сюй Чжымо]], які меў зносіны з сямействам Лінь, выкарыстоўваў асабістую калізію Чанміня ў апавяданні «Неістотны ўспамін», апублікаваным у газеце «Нулі чжоўбаа» 11 лютага 1923 года; пасля ён быў перапрацаваны ў навэлу «Рана кахання» ({{Lang-zh2|春痕}}). Мяркуючы па звестках, прыводных біёграфамі, Лінь Хуэйінь наладзіла адносіны з Чэн Гуйлінь і называла абедзвюх жонак свайго бацькі «маці», што выклікала гнеў Хэ Сюэюань. Маці і дачка пасялілі ў флігелі на заднім двары, а вялікі дом быў заняты сям’ёй Лінь Чанміня і Чэн Гуйлінь. На думку пісьменніка і літаратуразнаўцы Мэн Сеяна, псіхалагічная нагрузка на Лінь Хуэйінь была непамерная яе ўзросту: для бацькі яна заставалася любімай дачкой, кінутая маці ўсяляк старалася адвадзіць яе ад новых сваякоў і пастаянна лаяла. У той жа час гэта прывучыла Хуэйінь прама выказваць свае думкі і пачуцці і выхавала ў ёй цвёрдасць характару{{Sfn|林徽因}}{{Sfn|Чэнь Сіньхуа|2002}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. <gallery heights="220" widths="170" caption="Сям’я Лінь Хуэйінь"> Файл:Lin Huiyin enfancy.png|alt=|Лінь Хуэйінь у маленстве Файл:Lin Huiyin portrait.jpg|alt=|Лінь Хуэйінь у дзяцінстве Файл:Lin Huiyin and Lin Changmin.jpg|alt=|Лінь Хуэйінь з бацькам у 1920 годзе Файл:LinHeng ChinaAirforce.jpeg|alt=|Лінь Хэн — малодшы брат </gallery> === Школьныя гады. Еўропа (1914—1923) === ==== Заручыны ==== Пасля скону Лінь Сяасюня (у 1914 годзе) Лінь Чанмінь, заняты палітычнай дзейнасцю ў Пекіне, перавёз сям’ю ў брытанскую канцэсію ў [[Цяньцзінь]], і 12-гадовай Лінь Хуэйінь прыйшлося займацца арганізацыяй перавозкі багажу. Пасля смерці цёткі псіхалагічная абстаноўка ў сям’і стала яшчэ складаней. Малалетні брат Лінь Хэн плакаў па начах, і Хуэйінь даводзілася яго супакойваць, пра што няўхільна паведамлялася ў перапісцы з бацькам. Нарэшце, у 1916 годзе Лінь Чанминь перавёз сваё вялікае сямейства ў [[Пекін]]; Лінь Хуэйінь аддалі ў англіканскую місіянерскую школу Пэйхуа, у якую затым паступілі і чацвёра яе братоў. Настаўнікі ўсе былі замежнікамі, і ўвесь навучальны працэс ішоў на англійскай мове; строгай была і дысцыпліна. Дома яе працягвалі навучаць каліграфіі. У 1918 годзе бацька, адпраўляючыся ў Японію, хацеў узяць з сабой і дачку, але абставіны тады не дазволілі гэтага зрабіць; у лістах, адрасаваных Хуэйінь, Лінь Чанмінь, апісваючы розныя славутасці, шкадаваў, што яна не суправаджала яго. Пакуль бацька адсутнічаў, дачка склала каталог хатняй калекцыі жывапісных і каліграфічных твораў{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Пачынаючы з 1917 года бліжэйшым палітычным паплечнікам Лінь Чанміня зрабіўся [[Лян Цічаа]]. З часам палітычны саюз было вырашана дапоўніць сямейным: была арганізавана сустрэча 17-гадовага {{нп3|Лян Сычэн|Лян Сычэна|ru|Лян Сычэн}} і 14-гадовай Лінь Хуэйінь, каб яны маглі пазнаёміцца адзін з адным. Жонка амерыканскага сінолага [[Вільма Фэрбэнк]], якая мела зносіны з імі, адзначала, што «гэта было прыкметным адыходам ад традыцыйнай практыкі, калі выбраныя праз пасярэднікаў жаніх і нявеста ўпершыню бачылі адзін аднаго толькі на вяселлі». Зрэшты, Лян Цічаа відавочна даў зразумець, што хоць бацькі і дамовіліся паміж сабой, канчатковае рашэнне будуць прымаць самі маладыя людзі{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. ==== Падарожжа ў Еўропу ==== На працягу 1919 года адбылося шмат падзей: Лян Цічаа прысутнічаў на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]], і яго паведамленні заахвоцілі Лін Чанміня разгарнуць шырокую кампанію ў прэсе, вынікам якой стаў «{{нп3|Рух 4 мая||ru|Движение 4 мая}}». Паколькі ён не змог прасоўваць сваю пазіцыю ў дыялогу з ваеннымі ўладамі, то ў 1920 годзе адправіўся ў Еўропу, каб вывучыць яе эканамічнае і палітычнае становішча на месцы, а таксама прадстаўляць Кітай у [[Ліга Нацый|Лізе Нацый]]. З сабой ён узяў дачку; марское падарожжа з Шанхая ў Францыю працягвалася каля двух месяцаў. 7 мая бацька і дачка Лінь дасягнулі [[Лондан]]а. Далей Хуэйінь аддалі ў каледж Сэнт-Мэры, у якім яна дасканала авалодала англійскай мовай і канчаткова стала двухмоўнай. Падчас летніх вакацый яна разам з бацькам пабывала ў [[Парыж]]ы, [[Жэнева|Жэневе]], [[Рым]]е, [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце]], [[Берлін]]е, [[Брусель|Бруселі]] і іншых гарадах. Пасля таго, як Лін Чанмінь надоўга пасяліўся ў Лондане, яго 16-гадовая дачка (па-англійску яе называлі «Філіс») стала гаспадыняй салона, які стаў цэнтрам прыцягнення для вялікай кітайскай калоніі і заходніх знакамітасцяў. У доме Лінь бывалі [[Герберт Уэлс]] і [[Томас Хардзі]], {{Не перакладзена 5|Чжан Сіжо|||张奚若}}, {{нп3|Цзін Юэлінь||ru|Цзинь Юэлинь}}, {{Не перакладзена 5|Чжан Цзюньмай|||Carsun Chang}} і іншыя. Яна зацікавілася паэзіяй віктарыянскай эпохі (асабліва {{нп3|Альфрэд Тэнісан|Тэнісанам|ru|Теннисон, Альфред}} і {{нп3|Роберт Браўнінг|Браўнінгам|ru|Браунинг, Роберт}}), з сучасных пісьменнікаў ацаніла драматургію [[Джордж Бернард Шоу|Бернарда Шоу]]; першапачаткова чытанне разглядалася толькі як сродак навучання мове, але паступова Лінь Хуэйінь пераканалася ў неадэкватнасці кітайскіх уяўленняў аб заходняй культуры і няслушнасці перакладаў {{нп3|Лінь Шу||ru|Линь Шу}}. Пад уплывам англійскай паэзіі яна пачала пісаць уласныя вершы. Бацька дадаткова наняў для Хуэйінь настаўнікаў англійскай (нейкага Філіпа) і фартэпіяна, якія жылі ў тым жа доме 27, Альбіён-гейт, {{нп3|Уэст-Энд||ru|Вест-Энд}}{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. <gallery heights="220" widths="170" caption="Лінь Хуэйінь у гады навучання"> Файл:Lin Huiyin 11.jpg|Лінь Хуэйінь (справа) з кузінай і аднакласніцамі па Пэйхуа Файл:Lin huiyin.jpg|Лінь Хуэйінь у 15 гадоў Файл:Lin Huiyin 2.jpg|Фота школьных гадоў Файл:Lin Huiyin 3.jpg|Фота школьных гадоў </gallery> Канікулы 1921 года былі праведзены ў [[Брайтан]]е, сямейства Лінь спынілася ў доме доктара Берыта, у якога было пяцёра дачок-пагодкаў, двое з якіх былі аднагодкамі Хуэйінь. Па сямейным паданні, калі кітаянку навучылі будаваць {{нп3|Пясчаная скульптура|замкі з пяску|ru|Песчаная скульптура}}, яе новая сяброўка — 20-гадовая Дэйзі Бэрыт — стала распытваць Лінь аб кітайскай архітэктуры і патлумачыла, што [[архітэктура]] і [[будаўніцтва]] — не тое самае. Пазнаёмілі Хуэйінь і з жанчынай-архітэктарам, якая прыязджала ў Брайтан на эцюды{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=13—16}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=33—34}} ==== Сюй Чжымо і Лян Сычэн ==== [[Файл:Xu_Zhimo.jpg|міні|250px|Сюй Чжымо ў студэнцкія гады]] Знаёмства з 24-гадовым паэтам [[Сюй Чжымо]] адбылося 16 лістапада 1920 года, калі ён — студэнт-эканаміст — упершыню наведаў салон сям’і Лінь. Першапачаткова знаёмства падтрымлівалася з Лінь Чанмінам, які высока ацэньваў таленты Сюй Чжымо, але паступова адносіны з 16-гадовай Лінь Хуэйінь сталі самастойнай часткай іх жыцця. У Брайтане яны пачалі {{нп3|эпісталярны раман||ru|Эпистолярный роман}}, у якім Сюй Чжыма вёў перапіску ад імя замужняй жанчыны Чжун Чжаа, а Лінь Хуэйінь — жанатага мужчыны; гранічнай умовай развіцця сюжэту стала тое, што абодва несвабодныя і могуць мець зносіны толькі з дапамогай перапіскі. Сюй Чжымо быў жанаты і кінуў жонку з нованароджаным дзіцем{{Sfn|Fairbank|1994|p=12}}. Лінь Чанмінь таксама паверыў паэту свае сардэчныя перажыванні (яны бачыліся за пасляабедзенным чаем практычна кожны дзень), з-за чаго нават паўстаў скандал, калі паэт аддаў іх агалосцы ў друкаваным выглядзе{{Sfn|Чэнь Сіньхуа|2002|p=99—106}}. Часам, калі Лінь Чанміна не было, Сюй і Хуэйінь маглі мець зносіны сам-насам; Лінь-дачка размаўляла на {{нп3|Пекінскі дыялект|пекінскім дыялекце|ru|Пекинский диалект}} з {{нп3|Паўднёваміньская мова|фуцзяньскім акцэнтам|ru|Южноминьский язык}}, па-англійску ж размаўляла з оксфардскім акцэнтам. Узніклыя пачуцці спрыялі паэтычным інтарэсам абодвух і станаўленню Сюй Чжымо і Лінь Хуэйінь як самастойных паэтаў-лірыкаў Кітая. У Брайтане для перапіскі Сюй нават паставіў ля свайго дома спецыяльную паштовую скрыню. Прызнанне ў каханні Сюй Чжымо таксама апрануў у паэтычную форму{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=39—45, 51—52, 55}}. У біяграфіі Мэн Сеяна сцвярджаецца, што ад прызнанняў Сюй Чжымо Лінь Хуэйінь разгубілася і звярнулася да бацькі па дапамогу. Улічваючы дамоўленасці з Лян Цічаа і статус самога Сюя, Лінь Чанмінь палічыў яго дзеянні недарэчнымі, што і было выказана ў лісце ў адказ. У дадатак жонка Сюй Чжымо — Чжан Юі (сястра банкіра Чжан Цзяаа, якая жыла ў Берліне), чакала другога дзіцяці. Сюй заявіў аб намерах расстацца з Чжан дзеля адносін з Лінь Хуэйінь. Мяркуючы па сведчаннях Вільмы Фэрбэнк, Лінь Хуэйінь не ўспрымала Сюя як прадмет рамантычных памкненняў, у дадатак яна лічыла, што той нашмат старэй і назвала яго ў перапісцы «дзядзечка Сюй»{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=56—58, 62}}{{Sfn|Fairbank|1994|p=12—14}}. На гэтым ён не супакоіўся, пасварыўся з уласным бацькам і ўсяляк настойваў на прыярытэце сваіх пачуццяў і жаданняў. Вільма Фэрбэнк сцвярджала, што Лінь Хуэйінь не пажадала стаць прычынай разбурэння іншай сям’і, памятаючы пра перажыванні сваёй маці{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=64—65}}{{Sfn|Fairbank|1994|p=14}}. Тым часам місія Лінь Чанміня ў Еўропе скончылася, і 14 кастрычніка 1921 года бацька і дачка пакінулі Лондан{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=68}}. Пасля вяртання Лінь Чанмінь застаўся па справах у Шанхаі, а Лінь Хуэйінь у 1922 годзе заканчвала сярэднюю адукацыю ў ранейшай школе Пэйхуа на апецы Лян Цічаа. Вытрымаўшы экзамены, яна атрымала палавінную стыпендыю для навучання за мяжой{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=384—385}}. 7 студзеня 1923 года Лян Цічаа паведаміў у лісце жонцы, што іх сын Сычэн і Хуэйінь прынялі рашэнне ўступіць у шлюб, калі скончаць адукацыю. Філосаф таксама накіраваў ліст і Сюй Чжымо, у якім умаўляў, што немагчыма пабудаваць уласнае шчасце на няшчасці навакольных. Нягледзячы на разрыў, Сюй Чжымо не змірыўся з рашэннем Лінь Хуэйінь выйсці замуж за Лян Сычэна; яго не спыняла нават тое, што і члены сямейства Лянаў і Ліняў вельмі негатыўна да яго ставіліся. Некаторы час ён пераследваў Лінь Хуэйінь, аж да таго, што яна адправіла яму пісьмовую просьбу не турбаваць яе. Шмат пазней яна паведаміла свайму сыну Лян Цунцзе, што не змагла адказаць на пачуцці Сюй Чжымо таму, што яны былі толькі праекцыяй яго паэтычнага «Я». Зрэшты, на прэзентацыі першага паэтычнага зборніка Сюя ў 1922 годзе Лінь Хуэйінь пабывала. Лінь Чанмінь настойваў на неадкладных заручынах, Аднак Лян Цічаа лічыў, што лепш не спяшацца, каб маладыя людзі набылі прафесію і вопыт, неабходныя для паспяховага сямейнага жыцця. Лян Сычэн параіў Лінь Хуэйінь паспрабаваць сябе ў літаратурнай творчасці, і яна апублікавала свой першы твор — пераклад на кітайскую мову казкі [[Оскар Уайльд|Оскара Уайльда]] «{{нп3|Шчаслівы прынц (зборнік)|Салавей і ружа|ru|Счастливый принц (сборник)}}» У сваю чаргу, Лінь Хуэйінь параіла Ляну-малодшаму вучыцца на архітэктара: у чэрвені 1923 года ён сканчаў [[Універсітэт Цынхуа]] і павінен быў па дзяржаўнай стыпендыі ехаць у [[Пенсільванскі ўніверсітэт]]. 7 мая 1923 года Лян Сычэн, які кіраваў матацыклам, быў збіты на Пекінскай вуліцы машынай дзяржаўнага чыноўніка, які «падрэзаў» яго. Ён атрымаў цяжкі пералом правага сцягна, быў пашкоджаны пазваночнік, за 8 тыдняў Сычэн перанёс тры аперацыі ў {{Не перакладзена 5|Бальніца «Сехэ»|бальніцы «Сехэ»||Peking Union Medical College Hospital}}; кульгавасць засталася на ўсё жыццё, яму таксама даводзілася насіць гарсэт. Лінь Хуэйінь пастаянна была з ім у бальніцы і затым наведвала яго штодня. Зрэшты, маці і Ляна і Лінь былі шакаваныя «вольнасцю» (Хуэйінь адважвалася сядзець на краёчку ложка) і сумняваліся, ці зможа вестэрнізаваная дзяўчына ўвайсці ў сямейства канфуцыянскага філосафа. Ад’езд у ЗША было вырашана адкласці на лета 1924 года{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. === Вышэйшая адукацыя і замужжа (1924—1928) === ==== Рабіндранат Тагор ==== [[Файл:Lin_Tagore_Xu.png|міні|250px|Лінь Хуэйінь, [[Рабіндранат Тагор]] і Сюй Чжымо ў Пекіне]] Увесну 1924 года «{{Не перакладзена 5|Таварыства паўмесяца|||Crescent Moon Society}}», якое ўзначальвалі {{нп3|Ху Шы||ru|Ху Ши}} і Сюй Чжымо, запрасіла ў Кітай [[Рабіндранат Тагор|Рабіндраната Тагора]]; падрыхтоўкай візіту актыўна займаліся Лян Цічаа і [[Цай Юаньпэй]] ад імя асветніцкага таварыства Пекіна і [[Пекінскі ўніверсітэт|ўніверсітэта]]. Суправаджаць вялікага бенгальца папрасілі Сюй Чжымо, стэнаграфію ўсклалі на паэта {{Не перакладзена 5|Ван Тунчжаа||zh|王統照}}. Тагор прыбыў у Пекін 23 красавіка 1924 года, у сустрэчы, акрамя ўсіх пералічаных, удзельнічалі {{нп3|Лян Шумін||ru|Лян Шумин}}, {{Не перакладзена 5|Гу Хунмін|||Gu Hongming}}, {{Не перакладзена 5|Сюн Сілін|||Xiong Xiling}}. Нобелеўскі лаўрэат наведаў [[Пекінскі ўніверсітэт|Пекінскі]] і {{нп3|Яньцзінскі ўніверсітэт|Яньцзінскі|ru|Яньцзинский университет}} ўніверсітэты і [[Універсітэт Цынхуа|Цынхуа]], пабываў у гасцях у экс-імператара [[Пу І]]. Лінь Хуэйінь прысутнічала на ўсіх гэтых мерапрыемствах, забяспечваючы разам з Сюем паэтычны пераклад. 8 мая ў Таварыстве паўмесяца ўрачыста адсвяткавалі 64-годдзе Тагора, прысутнічала некалькі сотняў гасцей, у тым ліку [[Лу Сінь]]. Адным з сімвалічных падарункаў (акрамя каштоўнага фарфору і тузіна карцін) стала прысваенне яму кітайскага імя, якое правёў Лян Цічаа. Яно складалася з іерогліфаў Чжу Чжэньдань ({{Lang-zh2|竺震旦}}), якія абазначаюць назвы дзвюх краін — фамільны іерогліф «Чжу» быў усячэннем «Цяньчжу» (Індыя), а «Чжэньдань» было сярэднявечнай транскрыпцыяй [[санскрыт|санскрыцкай]] назвы Кітая ''Cinasthana''. Далей была пастаўлена на кітайскай мове тагораўская п’еса «{{нп3|Чытрангада|Чытра|d|Q87545677}}» на сюжэт «[[Махабхарата|Махабхараты]]», у якой гулялі Сюй Чжымо (бог кахання), Лін (прынцэса), яе бацька Лінь Чанминь (месяцовы бог) і Чжан Сіньхай; пастаноўку ажыццявіў {{нп3|Лян Сычэн||ru|Лян Сычэн}}. Хвалебныя рэцэнзіі акцёрскаму майстэрству бацькі і дачкі Лінь тады змясцілі многія кітайскія і індыйскія газеты; асабліва адзначалі цудоўную англійскую мову Хуэйінь. Яна суправаджала індыйскага класіка да канца яго знаходжання ў Кітаі{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. У гэты час Сюй Чжымо яшчэ далёка не адмовіўся ад сваіх матрыманіяльных планаў і нават прасіў Тагора пасадзейнічаць яму, але той мякка адмовіў. Нарэшце, 17 мая паміж Лінь Хуэйінь і Сюй Чжымо адбылася размова, падчас якой яна абвясціла, што з’язджае ў ЗША разам з Лян Сычэнам для атрымання вышэйшай адукацыі{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}.З’яжджаючы з Кітая 20 мая, Тагор прысвяціў Лін Хуэінь верш: {{Пачатак цытаты}}<poem>The blue of the sky fell in love with the green of the earth The breeze between them sighs «Alas!»{{sfn|Fairbank|1994|p=22}}</poem>{{Канец цытаты}} ==== Злучаныя Штаты ==== [[Файл:Lin_Huiyin_9.jpg|міні|250px|Лінь Хуэйінь — выпускніца Пенсільванскага ўніверсітэта]] У чэрвені 1924 года Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь праз Ціхі акіян адправіліся ў ЗША, дасягнуўшы Каліфорніі 7 ліпеня. У кампанію Ляна і Лінь уваходзіў таксама Чэнь Чжы — аднакашнік Сычэна па Цынхуа, з якім яны жылі ў адным пакоі інтэрната. У ЗША яны правялі чатыры гады. Мэтай быў [[Карнельскі ўніверсітэт]], дзе кітайцы павінны былі прайсці падрыхтоўчы курс, а далей перайсці ў [[Пенсільванскі ўніверсітэт]] (які ўваходзіць у «[[Ліга плюшчу|Лігу плюшчу]]») для заняткаў архітэктурай. Тут узніклі цяжкасці: Лінь Хуэйінь не дапусцілі ў архітэктурную школу, паколькі заняткі па маляванні праходзілі па вечарах, што лічылася непрыстойным для дзяўчыны. Таму яна была залічана на факультэт выяўленчых мастацтваў з правам наведвання заняткаў па архітэктуры. Тут у яе была магчымасць карыстацца малявальнай студыяй у любы час сутак. Да семестра 1926 года яна ўжо паўнавартасна займалася ў архітэктурнай школе, але не вядома, якім чынам удалося абысці забароны. Адносіны з Лян Сычэнам складваліся не лепшым чынам: 3 верасня 1924 года ад раку памерла яго маці Лі Хуэйсянь, а ён не меў магчымасці вярнуцца ў Пекін; памінальную службу па будыйскаму абраду правялі прама ў кампусе. З нявестай яны таксама часта сварыліся з-за несупадзення тэмпераментаў: Хуэйінь магла папрасіць суправаджаць яе на танцы, а Сычэн у гэты час сядзеў над чарцёжнай дошкай. «Філіс» Лінь хутка стала вельмі папулярнай у амерыканскай кампаніі, дзякуючы артыстызму і выдатнаму валоданню англійскай мовай, гэта таксама было прычынай для сварак. Згодна з Вільмай Фэрбэнк, Сычэн лічыў, што яна паводзіць сябе няўяўна статусу нарачонай, занадта вольная ў адносінах, і спрабаваў яе кантраляваць. Лян Цічаа ў адным з лістоў параўноўваў іх адносіны з «будыйскім пеклам». Аднак у выніку яны навучыліся супрацоўнічаць: падчас здачы залікаў па архітэктурных праектах Лян Сычэн прыводзіў у белавы выгляд эскізы Хуэйінь, што ў далейшым стала звычайным метадам іх сумеснай працы. На экзамене па дызайне Сычэн зрабіў для Хуэйінь бронзавае люстэрка на ўзор малюнкаў [[Юньган]]а з гравіроўкай «асабіста выраблена для Хуэйінь Сычэнам, каб яна разумела, што няма крыштальнага бляску без пары» ({{Lang-zh2|徽因自鉴之用，思成自镌并铸，喻其晶莹不珏也}}). Яна заявіла, што гэты прадмет нават знаўцу будзе нялёгка адрозніць ад старажытнага арыгінала; сапраўды, прафесар спачатку не зразумеў, што прадмет сучасны{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. У 1925 году Лінь Хуэйінь даведалася з ліста Лян Цічаа, што яе бацька загінуў у [[Шэньян]]е ад шалёнай кулі падчас бунту {{нп3|Го Сунлін|Го Сунліна|ru|Го Сунлин}}; яму было 49 гадоў. Затым дзядзька Лінь Цяньмінь даслаў вялікую падборку газет з апісаннямі і некралогамі. Хуэйінь, атрымаўшы весткі, страціла прытомнасць і некалькі дзён правяла ў прастрацыі. Родным і Лян Цічаа з вялікай цяжкасцю ўдалося ўгаварыць яе не вяртацца ў Кітай, давучыцца і прыехаць разам з Лян Сычэнам{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Важнай крыніцай для разумення яе дзеянняў і настрояў з’яўляецца інтэрв’ю, дадзенае ў студзені 1926 года для студэнцкай газеты. У прыватнасці, яна паведаміла, што маці і цётачкі не хацелі адпускаць яе ў Амерыку з асцярогі, што яна стане «{{нп3|Флэперы|флэперам|ru|Флэпперы}}». Шмат месца ў інтэрв’ю нададзена яе ўспамінам пра бацьку. На самай справе сітуацыя была больш сур’ёзная, паколькі ўтрыманне маці Хуэйінь падала на яе і Сычэна; Лян Цічаа неадкладна стаў шукаць для сына пастаяннае месца працы. У лютым 1927 года Сычэн абараніў праект на ступень бакалаўра, а ў чэрвені — магістарскую дысертацыю па архітэктуры; абодва яго праекты былі ўдастоены залатога медаля, што бывала вельмі рэдка. Лінь Хуэйінь ў лютым атрымала ступень бакалаўра выяўленчых мастацтваў з адзнакай, скончыўшы чатырохгадовы курс за тры гады. Абодва яны атрымалі пасады ў архітэктурнай фірме дэкана архітэктурнай школы — {{Не перакладзена 5|Пол Філіп Крэт|Пола Крэта||Paul Philippe Cret}}. У верасні Лін Хуэинь пераканала {{нп3|Ху Шы||ru|Ху Ши}}, які знаходзіўся тады ў ЗША, прачытаць публічную лекцыю ў Пенсільванскім універсітэце. Пасля сустрэчы ён адзначыў, што яна вельмі моцна змянілася. Паколькі будучыня Ляна і Лінь была нявызначанай, у асенне-зімовым семестры 1927 года яна паступіла ў {{нп3|Ельская школа драмы|Школу драмы|ru|Йельская школа драмы}} пры [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскім універсітэце]], дзе на працягу шасці месяцаў вывучала рамяство тэатральнага мастака-афарміцеля ў прафесара {{Не перакладзена 5|Джордж Пірс Бейкер|Дж. П. Бейкера||George Pierce Baker}}; яна была першай кітаянкай, што атрымала гэтую спецыяльнасць. Лян Сычэн, усвядоміўшы, што нічога не ведае аб кітайскай архітэктуры, падаў заяву ў [[Гарвардскі ўніверсітэт]] на атрыманне доктарскай ступені па архітэктуры. У выніку напісаць дысертацыю яму не ўдалося, паколькі ў бібліятэках ЗША адсутнічалі неабходныя крыніцы{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. ==== Замужжа ==== [[Файл:Einstein_Tower_rear_view.jpg|міні|250px|{{нп3|Вежа Эйнштэйна||ru|Башня Эйнштейна}}. ''Фота 2008 года'']] Лян Цічаа, пасля таго як Сычэн і Хуэйінь атрымалі ступені, стаў настойваць на афіцыйных заручынах і заключэнні шлюбу па ўсіх рытуальных правілах. 18 снежня 1927 года прайшла цырымонія заручын, яе правялі завочна, у Пекіне. Замест бацькі Лінь Хуэйінь рытуал праводзіў яе дзядзька Цзюньюнь. Лян Цічаа настаяў, каб былі складзеныя {{нп3|Кітайскі гараскоп|гараскопы|ru|Китайский гороскоп}} жаніха і нявесты і трох пакаленняў іх бацькоў па мужчынскай лініі; былі замоўленыя рытуальныя ўпрыгажэнні і пячаткі з нефрыту двух колераў. Афіцыйным сватам быў сваяк нявесты Лінь Цайпін, які займаў тады высокую пасаду ў Міністэрстве юстыцыі. Другая жонка Лян Цічаа — Ван Гуйцюань — выбрала шчаслівы з пункту гледжання {{нп3|фэньшуй||ru|Фэншуй}} дзень, а сам Лян Цічаа правёў цырымонію апавяшчэння продкаў аб маючым адбыцца працягу роду ў фамільным храме. Днём быў праведзены афіцыйны банкет, ноччу — сямейная ўрачыстасць. Уласна вяселле Лян Сычэна і Лінь Хуэйінь прайшло 21 сакавіка 1928 года ў [[Атава|Атаве]], у Генеральным консульстве Кітайскай Рэспублікі; консулам быў зяць Лян Цічаа, жанаты са старэйшай сястрой Сычэна — Сышунь. Дату абралі сімвалічную: у пераліку з месяцовага календара дзень 21 сакавіка згадваўся на мемарыяльнай стэле архітэктара эпохі [[Сун]] [[Лі Цзе (архітэктар)|Лі Цзе]], трактат якога «{{нп3|Інцзаа Фашы||ru|Инцзао Фаши}}» бацька даслаў сыну з Кітая. Лінь Хуэйінь не захацела выходзіць замуж у белай еўрапейскай сукенцы, і ёй давялося распрацаваць уласны ўбор у кітайскім стылі, а таксама арыгінальны галаўны ўбор. Па чутках, гэты ўбор выклікаў цікавасць у канадскіх рэпарцёраў, некаторыя фатаграфіі друкавалі на першых палосах газет. Сын і нявестка падрабязна зрабілі справаздачу Лянь Цічаа аб усіх дэталях цырымоніі{{Sfn|Fairbank|1994|p=28—30}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=131—133}}. {{нп3|Мядовы месяц|Вясельнае падарожжа|ru|Медовый месяц}} было вырашана правесці ў Еўропе — гэта была адзіная сумесная паездка Ляна і Лінь на гэты кантынент. Лян Цічаа як узорны канфуцыянскага патрыярх распрацаваў для маладых маршрут навукова-адукацыйнага падарожжа, асабліва настойваючы, каб яны не вярталіся праз Савецкую Расію — «варварскую краіну, ахопленую хаосам». Лян настойваў, каб Сычэн і Хуэіінь праехалі Еўропу з поўначы на поўдзень, пачаўшы са Скандынавіі, працягнуўшы прыроднымі і рукатворнымі прыгажосцямі даліны [[Рэйн]]а і [[Швейцарыя|Швейцарыі]], і, нарэшце, завяршыць яго ў Італіі — калыскі мастацтваў. На самай справе маладыя {{нп3|Пакетбот|пакетботам|ru|Пакетбот}} прыбылі ў [[Лондан]], агледзець [[Сабор Святога Паўла]] і [[Крыштальны палац]], апошні Хуэйінь ацаніла ў сваім дзённіку як «сімвал эпохі найвялікшых пераменаў». Падарожжа працягнулася ў [[Парыж]]ы, дзе маладыя архітэктары аглядалі [[Сабор Парыжскай Божай Маці|Нотр-Дам]] і [[Луўр]]. Дабраўшыся да [[Рым]]у, пабывалі ў [[Сіксцінская капэла|Сікстынскай капэле]]. Паколькі Сычэн глыбока прасякнуўся ідэямі «[[Баўгауз|Баўгаўза]]» ў Амерыцы, яны з жонкай паехалі ў [[Патсдам]] агледзець рэвалюцыйную па сваёй архітэктуры {{нп3|Вежа Эйнштэйна|Вежу Эйнштэйна|ru|Башня Эйнштейна}}. Далей прыйшлі весткі ад Лян Цічаа, што ён уладкаваў сына прафесарам архітэктуры {{Не перакладзена 5|Паўночна-Усходні ўніверсітэт (Шэньян)|Паўночна-Усходняга ўніверсітэта||Northeastern University (China)}} з жалаваннем 265 юаняў у месяц. Паколькі ў жніўні кафедра ўжо павінна была адкрыцца, было вырашана заканчваць падарожжа і вяртацца ў Кітай{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Паколькі заканчваліся сродкі, а сыноўнія абавязкі патрабавалі прадставіцца і ў Пекіне, і ў Фучжоу, Сычэн і Хуэйінь вырашылі вяртацца [[Транссібірская магістраль|Транссібірскай дарогай]]. У [[Масква]] яны пазнаёміліся з маладой амерыканскай парай Чарльза і Фрэдэрыкі Чайлд, якія сталі іх спадарожнікамі. У мемуарах, надыктаваных для В. Фэрбэнк, Чайлды параўналі Ляна і Лінь з «матылькамі сярод кучы гною». Падарожжа скончылася ў [[Шэньян]]е, адкуль маладыя людзі праз [[Далянь]] праехалі морам у [[Цяньцзінь]], і толькі адтуль вярнуліся ў Пекін. Лінь Хуэйінь лёгка ўлілася ў даўно пакінутую ёю артыстычную супольнасць: па ўспамінах Ч. Чайлда, {{нп3|Мэй Ланьфань||ru|Мэй Ланьфан}} не адважваўся сядзець у яе прысутнасці. Лян Цічаа прыняў яе сардэчна і знайшоў, што Хуэйінь пазбаўленая як «крывадушнасці выхадцаў са старых сямействаў, так і агіднай легкадумнасці мадэрнізаваных кітайцаў»{{Sfn|Fairbank|1994|p=34—37}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=137—138}}. <gallery heights="220" widths="170" caption="Сям'я Лінь Хуэйінь і Лян Сычэна"> Файл:Wedding Liang Sicheng Lin Huiyin.jpg|alt=|Шлюбнае фота Файл:林徽因与梁启超在长城上.jpg|alt=|Лінь Хуэінь са [[свёкр]]ам [[Лян Цічаа]] на [[Вялікая Кітайская сцяна|Вялікай Кітайскай сцяне]] Файл:Liang Sucheng and Lin Huiyin.png|alt=|Лян Сычэн з жонкай і цешчай Хэ Сюэюань Файл:Lin Huiyin & Liang Congjie 3.jpg|alt=|Лінь Хуэйінь з сынам Лян Цунцзе </gallery> === Бэйпін-Шэньян-Бэйпін (1928—1937) === ==== Уладкаванне. Смерць Лян Цічаа ==== [[Файл:NEU_China,_old_logo_designed_by_Lin_Hui-Yin.jpg|міні|250px|Эмблема Універсітэта Паўночнага Усходу, распрацаваная Лін Хуэіінь]] Паколькі справы патрабавалі прысутнасці Сычэна ў [[Шэньян]]е, да сваякоў у [[Фучжоў]] Хуэйінь адправілася сама, і прывезла на поўнач сваю маці. Яна таксама прачытала некалькі лекцый пра Амерыку для вучняў школы, заснаванай яе бацькам. Далей Лінь Хуэйінь вярнулася ў Шэньян, дзе стала прафесарам Паўночна-ўсходняга ўніверсітэта, яна выкладала гісторыю мастацтваў і англійскую мову, а яе муж узначальваў кафедру і чытаў архітэктурны дызайн і гісторыю архітэктуры. Лінь праводзіла заняткі на натуры: у [[Мінскія магілы|Чжааліне]] і {{нп3|Мукдэнскі палац|Мукдэнскім палацы|ru|Мукденский дворец}}, дзе магла наглядна тлумачыць эстэтычныя катэгорыі. З выпуску Лінь Хуэйінь выйшла больш за 40 вядомых архітэктараў Новага Кітая, у тым ліку Лю Хундзянь, Чжан Фу, Чжао Чжэнчжы, Чэнь Іцынь. У Шэньяне ж Лінь і Лян ўпершыню на практыцы сутыкнуліся з кітайскімі архітэктурнымі помнікамі і ўпершыню набылі навыкі палявой працы. Аднакашнік Сычэна Чэн Чжы дапамог заснаваць архітэктурную фірму, якая адразу атрымала заказ на праектаванне кампуса {{нп3|Цзіліньскі ўніверсітэт|Цзіліньскага ўніверсітэта|ru|Цзилиньский университет}}; нядрэнны даход прыносіла праектаванне асабнякоў верхаводаў {{нп3|Фэнцяньская клика|Мукдэнскай клікі|ru|Фэнтяньская клика}}. Лінь Хуэйінь ўпершыню атрымала ўзнагароду. Калі дыктатар {{нп3|Чжан Сюэлян||ru|Чжан Сюэлян}}, які займаў адначасова пасаду прэзідэнта ўніверсітэта, абвясціў конкурс на эмблему ВНУ, Лінь конкурсе атрымала першае месца (белая гара [[Пэктусан|Байшань]], акружаная на блазоне чорнымі водамі), за якое належала прэмія ў 400 юаняў. {{нп3|Чжаа Юаньжэнь||ru|Чжао Юаньжэнь}} тады выйграў конкурс на ўніверсітэцкі гімн. У снежні 1928 года прыйшлося тэрмінова з’язджаць у [[Пекін|Бэйпін]] (як пасля рэвалюцыі называўся Пекін): стан Лян Цічаа зрабілася крытычным. У канцы ўласнага жыцця Лян Сычэн распавядаў, што ў дачыненні да яго бацькі была дапушчана медычная памылка: падчас аперацыі па выдаленні ракавай пухліны была выразаная здаровая нырка. 19 студзеня 1929 года ён памёр ва ўзросце 55 гадоў{{Sfn|Fairbank|1994|p=37—38, 42—43}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=139—141}}. У гэты час Хуэйінь была цяжарная, але, нягледзячы на гэта, разам з Сычэнам удзельнічала ў распрацоўцы надмагілля для магілы свёкра. 3 жніўня 1929 года (па іншай версіі, 21 жніўня) нарадзілася іх дачка {{Не перакладзена 5|Лян Цзайбін|Цзайбін||梁再冰}}, імя якой («Другая ледзяная») адсылала да літаратурнага псеўданіма нябожчыка Лян Цычаа («Глытальнік лёду»). У 1930 Лінь Хуэйінь быў пастаўлены дыягназ «[[туберкулёз лёгкіх]]» і было вырашана, што клімат паўночнага ўсходу не падыходзіць для яе; на гэтым, галоўным чынам, настойваў [[Сюй Чжымо]], які прыехаў у Шэньян. Летам і восенню Лінь праходзіла курс лячэння, падчас якога інтэнсіўна пісала вершы. Лян Сычэн прапрацаваў ва ўніверсітэце да вясновага семестра 1931 года, а далей вярнуўся да сям’і ў Пекін. Яны пасяліліся ў доме ў [[хутун]]е Бэйцзунбу, № 3, ля ўсходняй гарадской сцяны. Побач (у доме 12) кватараваў {{нп3|Цзінь Юэлінь||ru|Цзинь Юэлинь}}, які працаваў у Універсітэце Цынхуа{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. ==== Сям’я ==== [[Файл:Lin_Huiyin_&_Liang_Congjie_2.jpg|250px|міні|Лінь Хуэйінь з нованароджаным сынам Лян Цунцзе]] У паўночнай сталіцы сям’я Ляна — Лінь, разам з дзецьмі і цешчай на працягу сямі гадоў жыла ў тыповым пекінскім доме з унутраным дваром, акружаным чатырма аднапавярховымі флігелямі; вокны былі зацягнутыя белай паперай. Лян Сычэн засадзіў двор дрэвамі, а вокны цэнтральнай залы, якія выходзілі на двор, зашкліў, каб можна было любавацца відам. У зале размяшчалася і гаспадарская бібліятэка, кнігі былі па перавазе на англійскай мове, уключаючы працы па філасофіі, эстэтыцы, гарадскому планаванню, тэорыі архітэктуры; было нават выданне твораў [[Фрыдрых Энгельс|Энгельса]]. Лінь Хуэйінь не здавольвалася роляй хатняй гаспадыні, і Сычэн быў вымушаны пагадзіцца з тым, што яна мае ўласныя інтарэсы і круг зносін, у тым ліку мужчынскі ([[Сюй Чжымо]] зноў увайшоў у іх дом, пакуль не загінуў у авіякатастрофе), асабліва калі яна прафесійна занялася літаратурай. У тагачасным Пекіне Лінь Хуэйінь атрымала мянушку «першай з {{нп3|Чатыры вялікія прыгажуні Кітая|чатырох прыгажунь|ru|Четыре великие красавицы Китая}} сталіцы». Адносіны паміж мужам і жонкай не былі бясхмарнымі: Хуэйінь была эмацыйная і схільная да перападаў настрою, а таксама любіла бытавы камфорт і прыгожае адзенне. Пры гэтым у Ляна і Лінь было поўнае інтэлектуальнае супадзенне, і ў гэтых адносінах, на думку Вільмы Фэрбэнк і Мэн Сеяна, саюз іх быў гарманічны{{Sfn|Fairbank|1994|p=60—63}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=159}}. У 1932 годзе адбылася наступная неспадзяванка: калі Сычэн з’явіўся з чарговай палявой паездкі, жонка паведаміла, што адчувае пачуцці да {{нп3|Цзінь Юэлінь|Цзінь Юэліня|ru|Цзинь Юэлинь}} і запала ў дэпрэсію. Па сцвярджэнні В. Фэрбэнк, сам Цзінь, які ніколі не быў жанаты, завязваў адносіны толькі з еўрапейскімі жанчынамі. Пасля бяссоннай ночы Лян Сычэн заявіў, што не можа сілком утрымліваць яе, аднак і Цзінь Юэлінь сказаў Хуэйінь, што Сычэн шчыра любіць яе і ён не жадае іх растання. З тых часоў адносіны сталі давернымі настолькі, што да арбітражу Цзіня сталі звяртацца, калі Хуэйінь сварылася не толькі з мужам, але і з маці. 4 жніўня 1932 года нарадзіўся сын — {{Не перакладзена 5|Лян Цунцзе|||Liang Congjie}}, названы ў гонар [[Лі Цзе (архітэктар)|Лі Цзе]]. Па словах В. Фэрбэнк, нараджэнне сына святкавалася ўсімі членамі клана: хоць Лянь і Лін былі вестэрнізаваны, але нараджэнне спадчынніка ў кітайскай традыцыі гарантавала нябедную старасць яго бацькоў. У гэты перыяд Лінь Хуэйінь сышлася з сям’ёй маладых амерыканскіх кітаязнаўцаў — {{нп3|Джон Кінг Фэрбэнк|Джонам|ru|Фэрбэнк, Джон Кинг}} і Вільмай Фэрбэнк, якія абгрунтаваліся ў Пекіне для вывучэння імператарскіх архіваў. З Вільмай Хуэйінь сустракалася ці ледзь не штодня, магла размаўляць па-англійску, параўноўваць розныя вобразы жыцця і дзяліцца перажываннямі. Па суботах Лян Сычэн з жонкай прымалі наведвальнікаў, пераважна з ліку сяброў-інтэлектуалаў; уласна, гэта і быў знакаміты ў Пекіне «Салон мадам» ({{Lang-zh2|太太的客厅}}){{Sfn|Song|2014}}. В. Фэрбэнк адзначала, што «паэт у душы Хуэйінь» часта бунтаваў супраць прозы жыцця. Лінь Хуэйінь не любіла займацца хатнімі справамі, пры гэтым яна павінна была ўнікаць у дзеянні маці і слуг і даваць указанні; гэты час яна лічыла «страчаным». Па словах Вільмы, сын у літаральным сэнсе «прывязаў Хуэйінь да дома», у якім жылі 10 чалавек. Самая буйная сварка паміж мужам і жонкай адбылася ў 1936 годзе, калі Сычэн сабраў рэчы і з’ехаў у Шанхай; але потым Хуэйінь знайшла сілы з ім прымірыцца{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Пазней Лян Сычэн так апісваў іх адносіны: {{Пачатак цытаты}}Хуэінь асаблівы чалавек, яе таленты рознабаковыя, і быць яе мужам нялёгка. У прасталюдзінаў Сярэдняй дзяржавы існуе прымаўка: «Сачыніцельства дабро для сябе, жонка дабро для ўсіх». Але што тычыцца мяне, жонка дабро для мяне, складальніцтва — дабро для жонкі. Я не адмаўляю, што з Хуэінь было часам цяжка, таму што ў яе быў вельмі жывы розум, і каб жыць з ёй, трэба было адпавядаць, а то я рызыкаваў не паспець за ёю{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. {{Канец цытаты}} ==== Праца ==== [[Файл:Lin_Huiyin_8.jpg|злева|міні|250px|Лінь Хуэйінь у перыяд палявой экспедыцыі]] Пасля [[Японская інтэрвенцыя ў Маньчжурыю (1931)|японскай акупацыі Маньчжурыі]] Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь вымушаныя былі шукаць новае месца працы. Ім стала прыватнае «{{Не перакладзена 5|Кітайскае навуковае архітэктурнае таварыства||zh|中国营造学社}}», якое павінна было захоўваць класічную спадчыну. Яно было заснавана {{Не перакладзена 5|Чжу Ціцянь|Чжу Ціцянем|zh|朱启钤}} — буйным саноўнікам ранейшай дынастыі, які быў энтузіястам кітайскай архітэктуры і азелянення Пекіна. Лян Сычэн заняў у таварыстве пасаду начальніка даследчага аддзела. Галоўнай задачай стала распрацоўка тэорыі стадыяльнасці развіцця кітайскага дойлідства і формаў яго эвалюцыі; Лян Сычэн, у адрозненне ад супрацоўнікаў Чжу Ціцяня, атрымаў сучасную адукацыю і меў вопыт практыкуючага архітэктара. Так пачаўся новы этап прафесійнай дзейнасці Сычэна і Хуэйінь — гісторыкаў архітэктуры. У 1932 годзе, дзякуючы даследаванням сваіх японскіх калег, Лян Сычэн усвядоміў, што ў кітайскай глыбінцы павінны былі захавацца вельмі старажытныя традыцыйныя помнікі, што дазволіць стварыць, па яго ж ўласным выразе, «граматыку» кітайскага дойлідства, асновы якога — платформы з утрамбаванага грунту і драўляная стойкава-бэлечная канструкцыя, якая заставалася нязменнай не менш за 3000 гадоў. Адной з найвялікшых задач было выяўленне захаванага драўлянага збудавання часоў дынастыі [[Імперыя Тан|Тан]]; нягледзячы на вельмі малую верагоднасць такога адкрыцця, менавіта Лінь Хуэйінь здолела яго здзейсніць{{Sfn|Fairbank|1994}}. [[Файл:Lin_Huiyin_6.jpg|250px|міні|Лінь Хуэйінь вывучае статую Буды]] Чжу Ціцянь не разумеў неабходнасці палявых даследаванняў, паколькі быў па адукацыі і складу розуму кітайскім кніжнікам старога тыпу, і лічыў, што працы са старажытнымі тэкстамі будзе дастаткова. Аднак нават у ваколіцах Пекіна ўдавалася зрабіць выдатныя адкрыцці. Падчас першай паездкі 1932 года Лян Сычэн выявіў храм {{нп3|Гуаньінь||ru|Гуаньинь}}, пабудаваны ў 984 годзе. Ён лічыў, што архітэктура яго вельмі нагадвае ўзоры з [[Дуньхуан]]а. У тым жа годзе Таварыства і Лян Сычэн з яго хунаньскім калегам Лю Дунчжэнам атрымалі заказ на рэстаўрацыю павільёна {{нп3|Павільён літаратурнай глыбіні|Вэньюаньгэ||Belvedere of Literary Profundity}} ў [[Забаронены горад|Забароненым горадзе]], які калісьці прызначаўся для размяшчэння грандыёзнага рукапіснага збору «{{нп3|Сыку цюаньшу||ru|Сыку цюаньшу}}»{{Sfn|Fairbank|1994|p=55—60}}{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=389}}. Пасля 1933 года ў большасці пошукавых экспедыцый Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь працавалі разам, у тым ліку калі выявілі ў [[Хубэй|Хубэі]] храм 971 года. Асабліва цікавыя знаходкі адбыліся восенню 1933 года ў [[Датун]]е, дзе былі знойдзены будыйскія храмы дынастыі {{нп3|Ляа||ru|Ляо}}. Хуэйінь адправілася ў гэты ж час у [[Юньган]], разлічваючы сфатаграфаваць і замаляваць фрэскі і статуі. У 1934 годзе Лінь Хуэйінь апублікавала мноства вершаў і празаічных твораў, а таксама напісала прадмову да «Асноў цінскай архітэктуры» свайго мужа{{Sfn|Fairbank|1994|p=66—69}}{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=390}}. Усяго яны вывучылі больш за дзве тысячы {{нп3|Помнік архітэктуры|помнікаў архітэктуры|ru|Памятник архитектуры}} больш чым у 200 паветах Кітая{{Sfn|Fairbank|1994|p=71—72}}. У выніку цяжкіх экспедыцый, у 1935 годзе ў Лінь Хуэйінь адбылося абвастрэнне туберкулёзу, прычым лекары настойвалі на заключэнне яе ў гіпсавы гарсэт і на захаванне нерухомасці, па меншай меры, на працягу трох гадоў. Яна пагадзілася на шасцімесячны курс лячэння, і заставалася ў сябе дома, куды пасялілі спецыяльна навучаную сядзелку. Перыядычна яна выязджала для лячэння марскім паветрам у {{нп3|Бэйдайхэ||ru|Бэйдайхэ}}; такі лад жыцця спрыяў літаратурнай дзейнасці. Да 1937 Лінь Хуэйінь апублікавала больш за 60 вершаў, шэсць навэл, эсэ, крытычных артыкулаў і раман «Дзевяноста дзевяць градусаў». У выніку яе нават запрасілі чытаць курс англійскай літаратуры ў жаночым каледжы ў Бэйпіне і яна ўваходзіла ў рэдкалегію літаратурнага аддзела газеты «Дагунбаа»{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Лячэнне прынесла істотны вынік, аднак у сям’і выліўся новы крызіс: у дом Лянаў прыехаў малодшы брат Хуэйінь — Лінь Хэн (ад другога шлюбу яе бацькі), з намерам паступаць у Цінхуа. Супраць яго выступіла Хэ Сюэюань, якая ніколі не магла дараваць Лінь Чанміню наложніцы і нараджэння чатырох сыноў, і Лінь Хуэйінь апісвала абстаноўку ў доме як «апраметнае пекла». Збольшага з-за гэтага, а збольшага з-за збіцця паліцыяй падчас акцый 1935 года за ўсталяванне адзінага антыяпонскага фронту (Лянь Сычэн з цяжкасцю вызваліў яго), Лін Хэн паступіў у Акадэмію ваенна-паветраных сіл. Паступіўшая ў той жа дзень сястра Сычэна Лян Сюй (яе маці была Ван Гуйцюань) зрабілася актывістам Камуністычнай партыі{{Sfn|Fairbank|1994}}. Каб хоць неяк развеяцца, у лістападзе — снежні, напярэдадні непазбежнага, як тады здавалася, захопу Пекіна японцамі, Лінь Хуэйінь і В.Фэрбэнк займаліся перакладамі прац Лян Сычэна на англійскую мову, пакавалі архівы архітэктурнага таварыства і вучыліся верхавой яздзе. Тым не менш у маі 1936 года Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь паспелі здзейсніць экспедыцыю ў [[Лунмэнь]], [[Кайфэн]] і [[Лаян]], а ў пачатку 1937 года — абмяралі [[Малая пагада дзікіх гусей|Малую пагаду дзікіх гусей]] ў [[Сіянь|Сіяне]] і рыхтавалі праект яе рэстаўрацыі{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}. === Вайна (1937—1945) === [[Файл:Liang_Sicheng,_Lin_Huiyin,_Zhou_Peiyuan_and_others.jpg|міні|250px|Злева направа: {{нп3|Чжоу Пэйюань||ru|Чжоу Пэйюань}}, Лян Сычэн, {{нп3|Чэнь Дайсун||zh|陈岱孙}}, Лінь Хуэйінь з дачкой {{нп3|Лян Цзайбінь||zh|梁再冰}}, {{нп3|Цзінь Юэлінь||ru|Цзинь Юэлинь}}, {{нп3|У Юсюнь|||Wu Youxun}}, {{нп3|Лян Цунцзе|||Liang Congjie}} — сын Сычэна і Хуэйінь. ''Фота 1940 года'']] Улетку 1937 года муж і жонка Лян — Лінь знаходзіліся ў экспедыцыі ў гарах {{нп3|Утайшань||ru|Утайшань}}, дзе Хуэйінь цалкам выпадкова выявіла надпіс, які дазволіў датаваць пабудову будыйскага храма {{нп3|Фогуан||ru|Фогуан}} — адзінага захаванага збудавання дынастыі Тан{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=243}}. Калі яны выбраліся да цывілізацыі 12 ліпеня, аказалася, што ўжо пяць дзён [[Другая япона-кітайская вайна (1937—1945)|ідзе вайна з Японіяй]]. Яны паспелі вярнуцца ў Пекін, але 29 ліпеня ён быў акупаваны японцамі. Фэрбэнк паведаміла, што Лян Сычэну прапанавалі застацца і ўзначаліць Таварыства япона-кітайскай дружбы, фактычна, — перайсці на бок акупантаў, мабыць, на той падставе, што ён нарадзіўся і правёў дзяцінства ў Токіа. 5 верасня сямейства Лянаў па вадзе дабралася з Цяньцзіня ў [[Яньтай]], і адтуль праз [[Цзінань]] эвакуіравалася ў [[Чанша]]; аднак у кастрычніку хунаньскую сталіцу сталі бамбіць. 24 лістапада сілы СПА прапусцілі японскую армаду, і ў выніку нават не было абвесткі; у той дзень бомба разарвалася прама каля дома, у якім сям’я здымала тры пакоі. Мяркуючы па лісце В. Фэрбэнк, у доме знаходзіліся ўсе, уключаючы Хэ Сюэюань. У іх была дамоўленасць з калегамі, што калі ўдасца вырвацца на поўдзень, яны адновяць сталічныя вышэйшыя навучальныя ўстановы. Было вырашана рухацца ў [[Юньнань]], але ў Хуэйінь адбылося сур’ёзнае абвастрэнне, аднак жанчына — знаўца кітайскай медыцыны, якая апынулася побач, здолела за два тыдні падняць яе на ногі травалячэннем{{Sfn|Fairbank|1994|p=98, 101—102}}{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=392}}. Толькі ў студзені 1938 года сям’я Лянаў дасягнула [[Куньмін]]а, дзе ўдалося размясціцца ў доме былога гарадскога галавы па адрасе: завулак Суйху, № 9. Паступова прыбывалі калегі, якія прынялі рашэнне ствараць аб’яднаны Паўднёва-Заходні ўніверсітэт{{Sfn|Лінь Шань|2005}}. Аднак жыццё было цяжкім: мясцовае насельніцтва варожа ставілася да бежанцаў, грошы канчаліся, а з перспектывамі працы ўсё было незразумела. Лян Сычэн спрабаваў зарабляць, робячы праекты дамоў для мясцовых спекулянтаў і злачынных аўтарытэтаў (адзіным выключэннем быў студэнцкі інтэрнат), і ў выніку апынуўся захварэў на наймацнейшы {{нп3|артрыт||ru|Артрит}} — ускладненне яго ранейшых траўмаў; спазмы не адпускалі яго на працягу паўгода. Тым не менш, неўзабаве ў Куньмін прыбыла ўся група Архітэктурнага таварыства, з’явіліся грошы, і Лян з Лін здолелі нават пабудаваць уласны дом, размешчаны на ўскраіне горада{{Sfn|Fairbank|1994}}. У Цзінь Юэліня была ў гэтым доме асобная кватэра пад самым дахам. Неўзабаве таварыства ўвайшло ў склад Інстытута гісторыі і філалогіі {{Не перакладзена 5|Academia Sinica}}, і ў выніку Міністэрства адукацыі выдала загад аб яго эвакуацыі ў {{нп3|Лунцюань||ru|Лунцюань}} — горад на [[Янцзы]] ў 200 мілях ад [[Чунцын]]а. Эвакуацыя завяршылася ў лістападзе 1940 года на адкрытых грузавіках, і працягвалася два тыдні. Лінь Хуэйінь адразу злегла; яе стан пагаршаўся тым, што Лян Сычэну прыйшлося з’ехаць у Чунцын і [[Чэнду]] на заробкі, а неўзабаве прыйшлі весткі, што 14 сакавіка 1941 года яе брат Лінь Хэн загінуў у паветраным баі з японцамі{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. У 1942 годзе Дзяржкамітэт па перакладах замовіў Лян Сычэну «Агульную гісторыю архітэктуры Кітая», у працу над якой актыўна ўключылася і прыкаваная да ложка Лінь Хуэйінь. Ёй давялося перачытаць усе «{{нп3|Дынастыйныя гісторыі|Дваццаць чатыры дынастычныя гісторыі|ru|Династийные истории}}», каб атрымаць з іх звесткі аб старажытных і сярэднявечных кітайскіх пабудовах. Яе асабліва зацікавілі рэльефы эпохі Хань, пра якія яна мела некаторае ўяўленне з экспедыцый 1930-х гадоў. 4 лістапада 1942 года Лінь Хуэйінь наведалі Фэрбэнкі, якія знаходзіліся ў Кітаі ў складзе амерыканскай ваеннай місіі. У наступным, 1943 годзе, да Сычэна і Хуэйінь дабраўся {{нп3|Джозеф Нідэм||ru|Нидэм, Джозеф}}, які працаваў тады брытанскім аташэ. Праца і зносіны дазвалялі адцягнуць увагу ад цяжкага тылавога побыту і недахопу ўсяго самага неабходнага. Тым не менш, Лян Сычэн зарабляў дастаткова, каб можна было нешта адкладаць, не марнуючы ўсіх сродкаў на ежу; аднак хвароба Хуэйінь прагрэсавала — адкрылася крывахарканне{{Sfn|Fairbank|1994|p=118—119, 128}}{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=393}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=258}}. Псіхалагічная абстаноўка ў сям’і зноў была цяжкай: нанятая служанкай сялянка была бесталковай і псавала рэчы, а Хэ Сюэюань была неспакойная і пастаянна сварылася з Хуэйінь. У адным з лістоў Лінь паведамляла, што «шыццё разарваных пры мыцці прасцінаў, — вось што з’яўляецца сапраўдным прадпрыемствам, а не архітэктурныя распрацоўкі дынастый Сун, Ляа і Цзінь»{{Sfn|Fairbank|1994|p=130—131}}. Пасля заканчэння вайны Фэрбэнкі змаглі перавезці Лінь Хуэйінь ў Чунцын. У лістападзе 1945 года быў праведзены медычны кансіліум з удзелам {{Не перакладзена 5|Леа Элаісер|Леа Элаісера||Leo Eloesser}}, які прызнаў становішча Лінь безнадзейным. Туберкулёз перайшоў у другасную фазу і пашкодзіў ныркі; лекары прагназавалі не больш за пяць гадоў жыцця. Вяртанне яе ў Лунцюань павінна было толькі наблізіць канец, таму ў студзені 1946 года было вырашана перавезці Хуэйінь ў Куньмін паветраным шляхам, гэта было яе першае падарожжа на самалёце. Зрэшты, юньнаньскае высакагор’е таксама не было асабліва карысным для яе здароўя{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. === Апошнія гады жыцця (1947—1955) === [[Файл:Liang_Sicheng_and_Lin_Huiyin.jpg|250px|міні|Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь ў 1949 годзе]] У канцы ліпеня 1947 года ўзнікла магчымасць вярнуць выкладчыкаў Паўднёва-Заходняга ўніверсітэта ў Пекін. Лян Сычэну прапанавалі ўзначаліць кафедру архітэктуры ў Цынхуа, а на 1948 год запланавалі камандзіроўку ў ЗША для вывучэння прагрэсу ў архітэктуры за час вайны і для ўдзелу ў праектаванні [[Штаб-кватэра ААН|Будынка ААН]]. [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскі]] і [[Ельскі ўніверсітэт]] таксама запрашалі яго з курсамі лекцый. Пасля вяртання ў паўночную сталіцу Лінь Хуэйінь змясцілі ў цэнтральную бальніцу і зрабілі [[Нефрэктамія|нефрэктамію]]: меркавалася, што выдаленне аднаго ачага інфекцыі дазволіць некалькі разгрузіць арганізм; лёгкія таксама былі моцна пашкоджаны, і яна ўвесь час адчувала ўдушша. Пасля аперацыі працягваліся рэцыдывы ліхаманкі, спатрэбілася [[Гематрансфузія|пераліванне крыві]]. Добрыя вынікі дало прымяненне [[стрэптаміцын]]у, дастаўленага амерыканскімі вайскоўцамі, але аднаўленне заняло ўсю зіму 1947—1948 гадоў{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Праз [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|наступ камуністычных войскаў]] у другой палове 1948 года востра паўстала пытанне аб эвакуацыі [[гаміньдан]]аўскімі ўладамі Бэйпіна і захаванні яго культурных каштоўнасцяў. У горадзе пачаўся голад. 6 лістапада 1948 года выкладчыкі і студэнты Цынхуа абвясцілі ўсеагульны страйк, вывешваючы свае дэкларацыі і пракламацыі на так званай «сцяне дэмакратыі». Для падаўлення бунту была задзейнічана паліцыя, універсітэцкі кампус ўзялі ў аблогу. Нарэшце была абвешчана эвакуацыя. Чыноўніку, які прыйшоў да іх 24 лістапада, Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь рашуча заявілі, што застаюцца; гэта прывяло да абвінавачвання іх у «камунізме». Незадоўга да {{нп3|Пекін-Цяньцзіньская аперацыя|Пекін-Цяньцзіньскай аперацыі|ru|Пекин-Тяньцзиньская операция}} {{нп3|Цэнтральны камітэт КПК|ЦК КПК|ru|Центральный комитет КПК}} прыняў рашэнне аб мірным вызваленні Бэйпіна, захаванні яго пабудоў і культурных рэліквій. Чжан Сіжо аднойчы прывёў у дом Ляна — Лінь двух высокапастаўленых прадстаўнікоў [[Народна-вызваленчая армія Кітая|НВАК]] (з палітычнага ўпраўлення 13-й арміі). Яны папрасілі архітэктараў нанесці на карту мясцовасці раёны, у якіх непажадана весці бамбардзіроўкі і артылерыйскія абстрэлы, і запэўнілі Лян Сычэна, што паспрабуюць абараніць старажытныя пабудовы, наколькі гэта наогул магчыма. Пасля пераходу Пекіна пад уладу камуністаў (у студзені 1949 года) Лінь Хуэйінь, нягледзячы на варты жалю фізічны стан, стала запатрабаваным для новай улады спецыялістам. Яе адразу запрасілі заняць пасаду прафесара ў Цынхуа, дзе яна вяла курс гісторыі кітайскай архітэктуры, а для аспірантаў — «Увядзенне ў жыллёвае будаўніцтва». На працягу 1949 года яе ўвялі ў гарадскі камітэт па планаванні, разам з мужам, і амаль імгненна — у склад гарадскога камітэта {{нп3|Народны палітычны кансультатыўны савет Кітая|НПКСК|ru|Народный политический консультативный совет Китая}}. Лян і Лінь звярнуліся да архіваў Архітэктурнага таварыства і пры дапамозе калег з Цынхуа ўсяго за месяц склалі даведнік «Кароткае апісанне найважнейшых нацыянальных культурных рэліквій». Усяго ў яго было ўнесена 450 адзінак, з якіх 200 былі пазначаныя як тыя, што маюць агульнасусветнае значэнне ([[Забаронены горад]], гарадскі комплекс Пекіна, [[Дуньхуан]], [[Юньган]], [[Лунмэнь]], {{нп3|Храм Канфуцыя (Цюйфу)|Храм Канфуцыя ў Цюйфу|ru|Храм Конфуция (Цюйфу)}} і інш.). Кожны запіс быў дапоўнены падрабязнымі геаграфічнымі каардынатамі, даведкай аб характары помніка, указаннем на даты пабудовы, перабудовы і рэстаўрацыі. Лінь Хуэйінь была галоўным карэктарам гэтага выдання. У чэрвені 1949 года гэтая кніга была выпушчана Камітэтам вышэйшай адукацыі Паўночнага Кітая і распаўсюджвалася па вайсковых частках і партыйных камітэтах па меры прасоўвання войскаў на поўдзень{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. [[Файл:National_Emblem_of_the_People's_Republic_of_China_(2).svg|250px|злева|міні|[[Герб Кітая|Герб Кітайскай Народнай Рэспублікі]]]] 15 жніўня 1950 года было апошнім тэрмінам падачы заявак на ўсекітайскім конкурсе на выгляд [[Герб Кітая|герба]] і [[Сцяг Кітая|сцяга КНР]], а таксама [[Гімн Кітая|нацыянальнага гімна]]. На конкурс герба было пададзена больш за 900 заявак, у тым ліку з-за мяжы, але адборачная камісія забракавала ўсё. Крыху раней, 23 чэрвеня, у [[Чжуннаньхай|Чжуннаньхаі]] была сабрана спецыяльная сесія НПКСК, прысвечаная прыняццю нацыянальнага герба, старшынёй яе быў [[Маа Цзэдун]], у лік дэлегатаў уключылі і Лінь Хуэйінь. Па звестках, прыведзеных Мэн Сеянам, яна адразу адпрэчыла ўсе варыянты, якія імітавалі [[герб]]ы іншых краін, а таксама [[Таварны знак|гандлёвыя маркі]], і патлумачыла, што герб павінен адлюстроўваць гісторыю дзяржавы, волю народа і палітычнай улады. Яна патлумачыла прысутным сэнс гербаў [[Герб Шатландыі|Шатландыі]] і [[Герб Ірландыі|Ірландыі]], а таксама [[Герб Бельгіі|Бельгіі]]. Група па распрацоўцы герба прапанавала выкарыстоўваць сімвал [[Плошча Цяньаньмэнь|плошчы Цяньаньмэнь]], які і быў прыняты. Так Лінь Хуэйінь апынулася аўтарам новага герба Кітая. Яна даведалася пра гэта постфактум, бо ў дзень прыняцця канчатковага рашэння занадта дрэнна сябе адчувала{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=353—357}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=267}}. Стан здароўя Лінь Хуэйінь заставаўся стабільна цяжкім: выходзіла з дому толькі ў выключных выпадках; амаль не магла есці, спала 4-5 гадзін у суткі і толькі прымаючы [[Снатворныя сродкі|снатворнае]]. Аднак ёй давялося ўзяцца за выратаванне традыцыйнага рамяства {{нп3|Клуазанэ|перагародкавых эмаляў|ru|Клуазонне}} да візіту культурных дзеячаў СССР і дэлегатаў вялікай {{Не перакладзена 5|Азіяцка-Ціхаакіянская мірная канферэнцыя (1952)|канферэнцыі краін Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёна|zh|亚洲太平洋地区和平会议}}. У Пекінскім раёне Лаацянь удалося знайсці двух вопытных рамеснікаў, а ў Цынхуа была створана праектная група; Лінь Хуэйінь разнастаіла выгляд вырабаў і арнаментаў, запазычваючы іх з твораў мастацтва розных перыядаў гісторыі Кітая. Асаблівую групу вырабаў склалі выкананыя ў так званым «[[дуньхуан]]скім стылі», якія выклікалі захапленне [[Галіна Сяргееўна Уланава|Галіны Уланавай]]{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=355, 366—367}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=267—268}}. У 1951 Лінь Хуэйінь прыцягнулі да распрацоўкі выгляду {{нп3|Помнік народным героям|Помніка народным героям|ru|Памятник народным героям}}, ёй даручылі распрацаваць дызайн рэльефаў стэлы, гірлянд і вянкоў. Яна ўжо не магла ўставаць з ложка, таму чарцёжную дошку паставілі прама ў спальні; да яе таксама прыставілі выпускніка архітэктурнага факультэта Цынхуа для дапамогі. Лінь настойвала на выкарыстанні матываў эпохі Тан, стыль якой адначасова з’яўляецца манументальным, простым і вытанчаным. Гэтая праца заняла каля двух месяцаў; у гірляндах было вырашана выкарыстоўваць матывы трох нацыянальных кветак Кітая — [[Півоня|півоні]], [[лотас]]а і [[Хрызантэма|хрызантэмы]], якія сімвалізуюць высакароднасць, чысціню і цвёрдасць{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=369—371}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=270—271}}. [[Файл:建筑师林徽因墓_二墓区_东南近.jpg|міні|250px|Надмагілле Лінь Хуэйінь на {{нп3|Рэвалюцыйныя могілкі Бабаашань|рэвалюцыйных могілках Бабаашань||Babaoshan Revolutionary Cemetery}}]] Намаганні, выдаткаваныя на аднаўленне рамяства эмаляў і праектаванне помніка народным героям, канчаткова падарвалі сілы Лінь Хуэйінь. Яна з цяжкасцю перажыла халодную зіму 1953 года — любая прастуда магла апынуцца фатальнай. Яна выстаяла і гэтым разам: у чэрвені 1954 года яе абралі ў Пекінскі гарадскі [[Усекітайскі Сход Народных Прадстаўнікоў|сход народных прадстаўнікоў]], сесія якога адкрылася 10 жніўня; у кастрычніку таго ж года ўвайшла ў склад адроджанага архітэктурнага таварыства — у якасці ганаровага дырэктара. Да канца года яе стан стаў настолькі цяжкім, што Лінь Хуэйінь перавезлі ў {{Не перакладзена 5|Бальніца Тунжэнь|бальніцу Тунжэнь||Beijing Tongren Hospital}}. Разам з ёй апынуўся і Лян Сычэн, які падвяргаўся ў гэты перыяд жорсткай крытыцы як «рэакцыянер», акрамя таго, ён таксама заразіўся туберкулёзам. Пра гэта Лінь Хуэйінь не паведамлялі. Да канца сакавіка тэмпература ўжо не спадала, хворая знаходзілася ў паўзабыцці. 31 сакавіка яна папрасіла паклікаць Лян Сычэна, але медыкі не дазволілі ёй гэтага. У 6:20 раніцы 1 красавіка 1955 года Лінь Хуэйінь памерла на 51-м годзе жыцця. Некралог быў апублікаваны на наступны дзень у газеце «{{нп3|Бэйцзін жыбаа|||Beijing Daily}}», ён быў падпісаны {{нп3|Чжоу Пэйюань|Чжоу Пэйюанем|ru|Чжоу Пэйюань}}, {{нп3|Цзінь Юэлінь|Цзінь Юэлінем|ru|Цзинь Юэлинь}} і іншымі. Гэтыя ж асобы ўвайшлі ў склад Камітэта па пахаванні. У радавым храме сямейства Лянаў была праведзена памінальная служба, а цела пахавалі ў зямлі на {{Не перакладзена 5|Рэвалюцыйныя могілкі Бабаашань|Рэвалюцыйных могілках Бабаашань||Babaoshan Revolutionary Cemetery}}, у паўночна-заходняй яго частцы. Простае надмагілле, створанае Лян Сычэнам, імітуе малюнак рэльефаў з помніка народным героям, надпіс абвяшчае «Магіла архітэктара Лінь Хуэйінь» ({{Lang-zh|建筑师林徽因之墓}}). Пасля скону ў 1972 годзе Лян Сычэн быў крэміраваны, а урна з яго прахам была супакоена побач з пахаваннем яго жонкі{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Маці Лінь Хуэйінь перажыла нават свайго зяця Лян Сычэна, застаўшыся на апецы яго ўдавы Лінь Чжу{{Sfn|林徽因}}{{Sfn|Чэнь Сіньхуа|2002}}. == Лінь Хуэйінь — літаратар == === Культурны фон === [[Файл:Lin_Huiyin.png|міні|250px|Лінь Хуэйінь]] Тайваньская і амерыканская даследчыца {{Не перакладзена 5|Шы Шумэй||zh|史書美}} разглядала літаратурную спадчыну Лінь Хуэйінь у кантэксце ўсёй літаратурнай рэвалюцыі, распачатай «{{нп3|Рух 4 мая|4 мая|ru|Движение 4 мая}}». З пункту гледжання прасоўвання {{нп3|Гендарныя даследванні|гендарнымі даследчыкамі|ru|Гендерные исследования}}, {{нп3|Рух за новую культуру||ru|Движение за новую культуру}} не ставіў праблему вызвалення жанчын, што ілюструецца пазіцыяй [[Лу Сінь|Лу Сіня]], які разглядаў традыцыйную культуру як увасабленне жаночага пачатку, а сучасную заходнюю — мужчынскага. Такім чынам, мадэрнізацыя разглядалася як «культурнае амаладжэнне», падчас якога жанчыны будуць далучаныя да перадавой заходняй культуры. Іншымі словамі, праблема прыгнёту жанчын разглядалася як частка агульнай праблемы нацыянальнага прыгнёту, якая павінна была аўтаматычна знікнуць пасля стварэння новага Кітая. Палітычныя і эстэтычныя дыскусіі прадстаўнікоў «{{Не перакладзена 5|Цзінпай|сталічнага стылю|zh|京派}}» з «{{Не перакладзена 5|Хайпай|шанхайскімі мадэрністамі||Haipai}}» гэтага перыяду часцяком аперавалі [[Даасізм|даоскай]] тэрміналогіяй, паколькі гэта вучэнне трактавала чалавечы ідэал як {{нп3|Андрагінія|андрагінны|ru|Андрогиния}}, і працэс мадэрнізацыі часцяком разглядаўся як прышчэпка кітайскай «[[Жаноцкасць|жаноцкасці]]» да «ваяўнічай [[Маскуліннасць|мужнасцю]]» Захаду. У палітычным вымярэнні «рух 4 мая» раскалоў кітайскае грамадства па лініі «універсалізм-лакальнасць», гэта значыць прадстаўнікі «сталічнага» лагера адстойвалі каштоўнасці кітайскай нацыянальнай культуры перад агульнасусветным глабалізмам. Лінь Хуэйінь лічылася прадстаўніцай сталічнай школы, якая адстойвала традыцыйныя каштоўнасці як складовую частку сучаснасці{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}. Творчасць Лінь Хуэйінь разглядаецца звычайна ў кантэксце дзейнасці «{{Не перакладзена 5|Таварыства паўмесяца|||Crescent Moon Society}}», найбуйнейшымі прадстаўнікамі якога былі [[Сюй Чжымо]] і [[Вэнь Ідо]]. Для яе станаўлення як самастойнай паэтэсы і пісьменніцы, што валодае тонкім эстэтычным пачуццём, велізарную ролю адыграла шматгадовае знаходжанне ў Англіі і ЗША, якое дакладна пазначыла межы «кітайскага» ў яе свядомасці{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}. У біяграфіі Лінь Шань асабліва адзначана, што пра мінулае сваёй краіны Лінь Хуэйінь пачала задумвацца, калі ў калекцыі ўніверсітэцкага музея ў Філадэльфіі ўбачыла двух паліваных керамічных коней з грабніцы эпохі Тан, і ўпершыню адкрыла для сябе «Кітай, які мы страцілі»{{Sfn|Лінь Шань|2005}}. Падобны вопыт перажылі амаль усе яе калегі па руху ''цзінпай'', у тым ліку Лян Сычэн. Шы Шумэй называла гэта «абуджэннем уласнага „Я“ ва ўмовах падвойнага адчужэння», а Вільма Фэрбэнк параўноўвала сужэнцаў Ляна і Лін — «з парай {{нп3|Рып ван Вінкль|Рып ван Вінклей|ru|Рип ван Винкль}}», маючы на ўвазе тое, што кітайская і амерыканская культура не былі для іх ні той, што сама сабою разумеецца, ні безумоўна прыманай{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}. === Проза === [[Спіс крылатых лацінскіх выразаў|Magnum opus]] Лінь Хуэйінь звычайна лічыцца яе раман «Дзевяноста дзевяць градусаў» ({{Lang-zh2|《九十九度中》}}), апублікаваны ў першым нумары часопіса «Сюэвэнь» за 1934 год, для якога яна намалявала ілюстрацыю на вокладцы. {{Не перакладзена 5|Ван Цзэнці|||Wang Zengqi}} лічыў гэты тэкст першым прадстаўніком кітайскага «жаночага» {{нп3|Мадэрнізм у літаратуры|мадэрнісцкага пісьма|ru|Модернизм в литературе}}, як у [[Вірджынія Вульф|Вірджыніі Вульф]], маючы на ўвазе і дзвюхмоўнасць аўтара. Раман падзелены на 9 раздзелаў, у якія змешчаны 14 эпізодаў, што здаюцца не звязанымі адзін з адным; сюжэт нелінейны. Апавядальніку вядомыя ўсе сюжэтныя вузлы, але чытачу набор сцэн здаецца абраным наўздагад. Дзеянне ахоплівае адзін гарачы дзень у Пекіне, главы пазначаныя [[Градус Фарэнгейта|градусамі Фарэнгейта]] і {{нп3|Міліметр ртутнага слупа|міліметрамі ртутнага слупа|ru|Миллиметр ртутного столба}} — паказаннямі [[барометр]]а. Персанажы не знаёмыя адзін з адным і не перасякаюцца па ходзе дзеяння рамана; адзіны злучальны іх матыў — спякота і смага. Шы Шумэй лічыла, што Лінь у пэўным сэнсе выкарыстоўвала мову [[Нямое кіно|нямога кінематографа]], але без закадравага каментара або тлумачальных тытраў. Апісанне рухаў жанчыны, якая едзе на ровары, нагадвае {{нп3|Раскадроўка|раскадроўку|ru|Раскадровка}}. Не звязаны з папярэднім і наступным эпізод, у якім пара ў кафэ есць [[марозіва]], «працуе як кінакамера, што дазваляе стварыць жаданую атмасферу і фон дзеяння». У трэцяй главе адбываецца бойка паміж двума персанажамі (Ван Канам і Ян Санам), у пятай чале адна з гераінь мімаходам бачыць, як паліцыянты вядуць ва ўчастак двух дужых хлопцаў; у восьмай главе аб гэтай бойцы паведамляецца ў раздзеле навін мясцовай газеты. Гэты прыём — спадарожнай, мімалётнай згадкі — выкарыстоўваецца не аднойчы. Некаторыя крытыкі лічылі, што гэта ўсяго толькі стыль традыцыйнага кітайскага апавядання, дзе падзеі не ўвязаныя ў загадзя прадуманы сюжэт, утвараючы сеткавыя перапляценні ў сілу збегу абставінаў, а не прычыннасці. Такая пабудова была тыпова для [[Імперыя Цын|цынскіх]] раманаў; сапраўды гэтак жа вядучымі дзеючымі асобамі ў Лінь Хуэйінь з’яўляюцца навукоўцы. Зрэшты, ужо вядучы літаратурны крытык {{Не перакладзена 5|Лі Цзяньу|||Li Jianwu}} у 1935 годзе заявіў, што раман «праўдзіва сучасны» не толькі па структуры і тэхніцы пісьма, але і па глыбокай укаранёнасці ў кітайскай традыцыі{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}. Модны ў Кітаі таго часу вульгарны сацыялагічны падыход, збольшага, адбіўся на рамане Лінь Хуэйінь. Ва ўсіх эпізодах відавочна супрацьпастаўляюцца бяздзейнасць забяспечаных класаў і працавітасць прыгнечаных ніжэйшых саслоўяў. Напрыклад, адным з лейтматываў з’яўляецца апісанне потных разносчыкаў ў брудным абутку, або рыкшаў і насільшчыкаў з каромысламі. Спадар, які сядзіць у крэсле рыкшы, пры гэтым заклапочаны тым, што яму замовіць на абед. У адрозненне ад традыцыйных раманаў, аўтар не дае дыдактычнага каментара, але апісанні самадастатковыя. Такіх проціпастаўленняў досыць шмат: багатая сям’я рыхтуецца да дня нараджэння свайго матрыярха, у той час як бедны рыкша садзіцца ў турму. Насільшчык памірае ад халеры, ігнаруемы лекарамі, а Ван Кан і Ян Сан б’юцца прама на вуліцы, але на гэта не звяртае ўвагі нявеста А Шу ў традыцыйным чырвоным убранні. Яе сілком выдаюць замуж і яна ўпершыню ўбачыць свайго будучага мужа толькі на вяселлі. Пры гэтым сама яна — прыхільніца ідэй {{нп3|Вольнае каханне|вольнага кахання|ru|Свободная любовь}}, пра якую даведалася з кніг і часопісаў. Збольшага, гэтыя сцэны служаць і для дэманстрацыі бясплоднасці [[ідэалізм]]у на фоне традыцыйнага грамадства; ідэалы — усяго толькі пустыя лозунгі. Гэтая тэма была развіта ў некаторых іншых навэлах Лінь Хуэйінь, асабліва «Вэньчжэнь»(1936), і п’есах, прысвечаных рабскаму становішчу жанчын-служанак, якіх рэвалюцыя вызваліла толькі на паперы{{Sfn|Shih Shu-mei|2001|p=212—215}}. === Паэзія ===   На думку кітайскага даследчыка Сун Вэйцзе, для паэтычнага самавыяўлення Лінь Хуэйінь выключную важнасць складалі вобразы Пекіна як «жывога» горада, «суцэльнага» музея пад адкрытым небам. Дэманстрацыя яе сталасці як паэта супала са знаходжаннем у 1931 годзе ў санаторыі Шуанцын ў заходнім прыгарадзе паўночнай сталіцы; менавіта да гэтага перыяду ставяцца яе тэксты з характэрнымі меладычнымі і рытмічнымі асаблівасцямі, якія адсылаюць да «архітэктурных», прасторава шматмерных вобразаў. Такія яе вершы «Хто любіць неспакой пераменаў?», «Хваляванне», "Квіценне персіка"і «Ліхтар і лотас». У «Хваляванні» лірычны герой (у кітайскай мове няма граматычнага роду) схіляе калені перад чыстым спакоем прыроды; у «Ліхтары і лотасе» сэрца і розум паэта абяртаюцца ў лотас, асветлены ліхтарыкам, пушчаным па рацэ, спасцігаючы рок і прыгажосць жыцця і смерці. Верш 1935 года «Надбрамная вежа» прадстаўляе восеньскую пастараль, убачаную з вышыні гарадской сцяны, і перадае эстэтычнае задавальненне «на адлегласці». Падобна сваім таварышам па «Таварыству паўмесяца», Лінь Хуэйінь адпрэчыла калянасць формы класічнай кітайскай паэзіі. У "Надбрамнай вежы " свабодны памер дазваляе чляніць тэкст на фрагменты, якія прадстаўляюць моманты ўспрымання і ствараюць «візуальны эфект» апісання лесу з ірдзяным лісцем і яго адлюстраваннем у ясны восеньскі дзень. Збольшага, гэтыя вобразы адсылаюць да канцэпту «архітэктурнага водару», развітага ў артыкуле Ляна і Лінь «Аб прыгарадных пабудовах Бэйпіна». У 1937 годзе яна апяла Пекін у «Вясновай сцэне», што адлюстроўвае яе непрыманне мадэрнізацыі старажытнага горада, сімвалам якой з’яўляюцца дымлівыя фабрычныя трубы. Аўтары «Кембрыджскай гісторыі кітайскай літаратуры» таксама прыводзілі «Вясновую сцэну» як тыповую для паэтыкі Лінь Хуэйінь, што {{нп3|Рэпрэзентацыя|рэпрэзентуе|ru|Репрезентация}} ўсю школу ''цзінпай''. У першую чаргу, гэта чуласць да англа-амерыканскай версіі гуманізму, эстэтычнай вытанчанасці старой кітайскай культуры і напружаная ўвага да ўсіх праяў гарадскога жыцця, ад духоўнасці да пачуццёвых уражанняў. Сун Вэйцзе звярнуў увагу, што праўдзівы дух Пекіна ў «Надбрамнай вежы» перадае вобраз грашовых прысмакаў, што прадаюцца з латка каля гарадскіх варот{{Sfn|Song|2014|p=65—69}}<ref>{{кніга|загаловак=The Cambridge History of Chinese Literature|спасылка=https://books.google.ru/books?id=1jGz0qXPgM0C&pg=PA527&lpg=PA527&dq=lin+huiyin+cambridge+history+of+chinese+literature&source=bl&ots=Qq6TQntfbB&sig=ACfU3U2VSe4ehlQqPdHyklT-bdT42VBUIg&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrue7Y5K7pAhVJ06YKHSYmABUQ6AEwAXoECAgQAQ#v=snippet&q=lin%20huiyin&f=false|адказны=Ed. by Kang-i Sun Chang, Stephen Owen|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2010|isbn=978-0-521-85559-4|pages=527—528|allpages=793|volume=II: From 1375}}</ref>. == Лінь Хуэйінь — архітэктар і гісторык архітэктуры == === Самастойныя праекты === [[Файл:Geology_Building,_Peking_University.gif|міні|250px|Будынак геалагічнага факультэта Пекінскага ўніверсітэта, узведзены па праекце Лян Сычэна і Лінь Хуэйінь. ''Фота 1935 года'']] На думку {{Не перакладзена 5|Шы Шумэй||zh|史書美}}, уплыў Лінь Хуэйінь на архітэктурную творчасць яе мужа сістэматычна ігнаруецца даследчыкамі. Яе сын Лян Цунцзе катэгарычна сцвярджаў, што пераважная большасць праектаў, якія прыпісваюцца Лян Сычэну, на самай справе былі створаны Хуэйінь. Агульным месцам у гістарыяграфіі стала прадстаўленне тандэму «Лян-Лінь» як адзінага архітэктара, дзейнасць якога прывяла да «пераадкрыцця» будаўнічай спадчыны Кітая і сур’ёзнага прагрэсу ў архітэктурным дызайне ў гэтай краіне{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}{{Sfn|Kalman|2018}}. Праграма навучання, якую Лян і Лінь прайшлі ў Пенсільванскім універсітэце, была заснавана на курсе парыжскай {{нп3|Школа вытанчаных мастацтваў (Парыж)|Школы вытанчаных мастацтваў|ru|Школа изящных искусств (Париж)}}, і назаўжды сфармавала іх эстэтычнае крэда: «Вывучаць усе стылі, каб выкарыстоўваць іх для нацыянальных патрэб»{{Sfn|Kalman|2018}}. Першай самастойнай замовай маладых архітэктараў быў праект кампуса {{Не перакладзена 5|Паўночна-Усходні ўніверсітэт (Шэньян)|Паўночна-Усходняга ўніверсітэта||Northeastern University (China)}} ў [[Шэньян]]е, да распрацоўкі якога яны прыцягнулі сваіх калег, што таксама атрымалі адукацыю ў ЗША. Заснаваная імі фірма «Liang, Chen, Tong and Cai Partnership Co.» (імя Лінь Хуэйінь не згадвалася) атрымала таксама падрад на распрацоўку чарцяжоў універсітэцкіх гарадкоў у {{нп3|Цзіньчжоу||ru|Цзиньчжоу}} і {{нп3|Гірын (горад)|Цзілінь|ru|Гирин (город)}}. Універсітэцкі корпус знішчаны ў выніку японскіх бамбардзіровак у верасні-кастрычніку 1932 года. Мяркуючы па захаваных дакументах і фатаграфіях (у тым ліку аэрафотаздымцы), універсітэцкі гарадок быў пабудаваны як традыцыйны кітайскі горад-крэпасць прамавугольнай формы, арыентаваны па восі поўнач — поўдзень. Уваходныя вароты былі аформлены на ўзор рымскіх трыўмфальных арак, і вялі да двухпавярховага цэнтральнага корпуса. Яшчэ ў перыяд працы ў Шэньяне, Лінь Хуэйінь і Лян Сычэн выпрацавалі ўласнае стаўленне да кітайскага дойлідства: базавыя для яго стоечна-бэлечныя канструкцыі гістарычна з’яўляліся драўлянымі, але, падобна антычнай архітэктуры, яны дапускаюць пераход да каменнага і жалезабетоннага будаўніцтва. Эталонам канструктыўнай мэтазгоднасці і эстэтыкі з’яўляюцца помнікі [[Імперыя Тан|эпохі Тан]]{{Sfn|Kalman|2018}}. [[Файл:Xuanwu,_Nanjing,_Jiangsu,_China_-_panoramio_(25).jpg|250px|злева|міні|Галоўны будынак Нанкінскага музея]] У Пекіне ў 1932 годзе Лян і Лінь правялі рэканструкцыю будынка шаўкаторгавай фірмы «Жэньлі», спраектаваўшы для яго трохпавярховы фасад і зноўку аформілі гандлёвыя залы. Упершыню ў Пекінскай архітэктуры яны ўжылі панарамныя вокны з ліставым шкленнем, аднак захаваўшы звыклыя элементы кітайскага ордара з васьмікутнымі калонамі, фрызам і галовамі драконаў, якія спалучаюцца са стылем [[ар-дэко]]. У гандлёвых залах былі захаваны драўляныя калоны, якімі замаскіравалі жалезабетонныя апорныя бэлькі; пры гэтым інтэр’ер мог мяняцца з перастаноўкай шырмаў, што было адкрытым рухам традыцыі. Дзвярныя праёмы былі забяспечаныя традыцыйнымі размаляванымі перамычкамі; усе дэталі архітэктурных упрыгажэнняў былі ярка размаляваныя ў стылі [[Сун|дынастыі Сун]]. Вядома, што аздабленнем інтэр’ераў кіравала менавіта Лінь Хуэйінь{{Sfn|Kalman|2018}}. Канадскі спецыяліст па гісторыі архітэктуры Гаральд Кальман сцвярджаў, што важнай ідэалагемай дзейнасці Ляна і Лінь было захаванне формулы, прапанаванай яшчэ ў XIX стагоддзі: {{Кітайская|体用|体用|tǐyòng|тиюн}} — баланс паміж кітайскай «асновай» і заходнім «прыкладным дзеяннем»{{Sfn|Kalman|2018}}. Ужо ў 1934 годзе, праектуючы будынак геалагічнага факультэта і жаночага інтэрната Пекінскага ўніверсітэта, Лян і Лін рашуча адмовіліся ад традыцыі на карысць мадэрнізму, відавочна улічваючы напрацоўкі [[Ле Карбюзье]] і [[Вальтэр Гропіус|Гропіуса]]. Тут відавочна выявіліся ўсе характэрныя рысы інтэрнацыянальнай мадэрнісцкай архітэктуры, блізкай «Баўгаўзу»: ўспрыманне будынка як суцэльнага аб’ёму, адсутнасць сіметрыі і мінімалісцкае мастацкае афармленне. Пазней і Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь лічылі, што гэты стыль павінен быць перароблены пад патрэбы кітайцаў{{Sfn|Kalman|2018}}. У выніку, калі Лян Сычэну прапанавалі пабудаваць новы будынак {{Не перакладзена 5|Нанкінскі музей|Нацыянальнага музея ў Нанкіне||Nanjing Museum}}, ён выканаў яго ў сунска-цзіньскім стылі, злучыўшы формы традыцыйнай кітайскай архітэктуры з сучаснымі жалезабетоннымі канструкцыямі. Лінь Хуэйінь лічыла яго не менш сучасным, чым карпусы Пекінскага ўніверсітэта, бо яно ўвасабляла кітайскі дух, арэчаўлённы пры дапамозе заходніх інавацый. У адным са сваіх артыкулаў яна пісала, што выкарыстанне сучасных матэрыялаў не павінна змяніць глыбінных асноў кітайскага дойлідства. У сілу гістарычных прычын, будынак Нанкінскага музея аказаўся апошнім будынкам, пабудаваным па ўласным праекце пары Ляна і Лінь{{Sfn|Kalman|2018}}. === Гісторыя архітэктуры === ==== Традыцыя і мадэрн ==== [[Файл:Wutai_Foguang_Si_2013.08.28_10-55-56.jpg|міні|250px|Канструкцыі даху павільёна Дундадзянь храма {{нп3|Фогуан||ru|Фогуан}}, збудаваныя ў 857 годзе. ''Датаваныя Лінь Хуэйінь ў 1937 годзе, фота 2013 года'']] У дысертацыі Ван Міньіна не праводзіцца адрозненняў паміж укладам Лян Сычэна і Лінь Хуэйінь пры стварэнні з гісторыі кітайскай архітэктуры сур’ёзнай навуковай дысцыпліны. Пры гэтым паказваецца, што многія артыкулы, якія выйшлі за подпісам Сычэна «неслі сляды натхнення Лінь» і атрыбутаваць індывідуальныя ідэі не заўсёды ўяўляецца магчымым{{Sfn|Wang|2010}}. Згодна з Ван Міньінам, метад даследавання Ляна-Лінь уключаў тры асноўныя кампаненты: прыняцце заходняга акадэмічнага пісьма, распрацоўка стадыйнай перыядызацыі на ўзор еўрапейскай, выкарыстанне марфалагічнага метаду стылявой датыроўкі. Перыядызацыю і падставы для марфалагічнага параўнальнага метаду трэба было распрацаваць у ходзе палявых даследаванняў на першасных крыніцах, то ёсць сапраўдных пабудовах з іх канструктыўнымі і мастацкімі асаблівасцямі. Яны былі атрыманы ў ходзе 22 экспедыцый на тэрыторыі правінцый [[Хэбэй]], [[Шаньсі]], [[Чжэцзян]], [[Шаньдун]], [[Хэнань]], [[Цзянсу]], [[Шэньсі]], [[Хунань]], [[Ляанін]], [[Юньнань]] і [[Сычуань]]. Само па сабе прымяненне эмпірычнага метаду не было рэвалюцыйным для Кітая: яго ўжо з поспехам выкарыстаў японскі архітэктар і гісторык {{Не перакладзена 5|Іта Цюта|||Itō Chūta}} у «Гісторыі кітайскай архітэктуры» ({{Lang-ja|支那建築史}}) 1925 года, напісанай на аснове сучаснага навуковага метаду{{Sfn|Wang|2010}}. Артыкулы і манаграфіі Ляна і Лінь рэзка адрозніваліся па стылі ад работ іх сучаснікаў: выклад быў пабудаваны па прынцыпе прадметнай прычыннасці, выкарыстоўваючы стандартную структуру «Уводзіны — бягучы стан пытання — гісторыя — апісанне пабудовы (планіроўка, канструкцыі, афармленне) — ілюстраваныя дапаўненні». Першае апісанне дадзеных, атрыманых «у полі», выйшла ў 1932 годзе: гэта быў артыкул «Пагада Гуаньінь ў Цзісяне». Разыходжанне паміж Сычэнам і Хуэйінь заключалася ў тым, што Лян імкнуўся апісваць пабудову ў комплексе, і, не адмаўляючыся ад важнасці упрыгажэнняў і арнаментаў, лічыў іх другараднымі для датыроўкі і характарыстыкі аб’екта. Выкарыстоўваючы граматычныя інтэнцыі, Лян Сычэн называў канструкцыю будынка «граматыкай», а арнаменты і ўпрыгажэнні — «лексікай» (сфармулявана гэта было ў 1945 годзе). Як вывучэнне граматыкі з’яўляецца абавязковай умовай асваення мовы, так і вызначэнне будаўнічых метадаў і архітэктурных структур з’яўляецца першым крокам да пазнання і вызначэнню архітэктурнага стылю. Дзякуючы сувязям пары Ляна-Лінь у ЗША і выданням іх работ па-англійску, з 1950-х гадоў структурны метад вывучэння гісторыі кітайскай архітэктуры шырока распаўсюдзіўся ў свеце. З іншага боку, і Лян Сычэн, і Лінь Хуэйінь лічылі, што кітайская архітэктура ў аснове сваёй драўляная, і мала звярталі ўвагі на каменнае, цаглянае і глінабітнае дойлідства, якое стала вывучацца пазней{{Sfn|Wang|2010}}. Асноўныя намаганні Ляна і Лінь былі накіраваны на вывучэнне палацава-храмавага дойлідства, формы і канструкцыі якога, як вынікала з палявых даследаванняў і пісьмовых крыніц, бесперапынна эвалюцыянавалі, па меншай меры, з эпохі {{нп3|Перыяд Вёснаў і Восеняў|Вёснаў і Восеняў|ru|Период Вёсен и Осеней}} (VIII—V стагоддзі да н.э.). Прынамсі, на працягу 1000 апошніх гадоў, кожная імператарская дынастыя выпускала афіцыйныя прадпісанні па будаўніцтве, якім найбольш дакладна вынікалі на поўначы краіны, блізу Цэнтра палітычнай улады{{Sfn|Wang|2010|p=188—189}}. У заяўцы на паступленне ў аспірантуру Гарвардскага ўніверсітэта (тэмай была абраная эвалюцыя кітайскага палацавага дойлідства) Лян Сычэн яшчэ ў 1927 годзе сфармуляваў сваё крэда, якога паслядоўна прытрымліваўся ўсё жыццё: калі для заходняй архітэктуры характэрная глыбокая рэвалюцыйная змена стыляў (антычны, раманскі, [[Готыка|гатычны]], і т. д.), то кітайская традыцыя эвалюцыянавала, не перарываючыся. Напісаць дысертацыю так і не ўдалося з-за адсутнасці ў ЗША неабходных крыніц. У артыкуле 1934 года найважнейшай марфалагічнай прыкметай былі пазначаныя разнавіднасці [[доу-гун]]аў — злучальных элементаў даху і апорных слупоў{{Sfn|Wang|2010|p=193—194}}. Лян Сычэн праводзіў паралелі паміж традыцыйнай стоечно-бэлечнай модульнай сістэмай кітайскага дойлідства і жалезабетоннымі канструкцыямі сучаснага мадэрнізму, падкрэсліваючы першапачатковую прагрэсіўнасць кітайскага стылю, які дазваляе свабоднае абыходжанне з ўнутранымі прасторамі, не абмежаванымі апорнымі сценамі{{Sfn|Wang|2010|p=197—198}}. ==== Праблема перыядызацыі ==== [[Файл:华林寺大殿丁字栱、月梁及驼峰.JPG|злева|міні|250px|[[Доу-гун]]ы, слупы і канструкцыі даху {{Не перакладзена 5|Хуалінь (храм)|храма Хуалінь||Hualin Temple (Fuzhou)}} ў [[Фучжоў|Фучжоу]]. ''[[Сун|Эпоха Сун]], фота 2015 года'']] Палявыя даследаванні, якія праводзіліся Лянам і Лінь, пераканалі іх у яшчэ адной тэорыі, заснаванай на традыцыйных кітайскіх поглядах. Гаворка ішла аб цыклічным успрыманні гістарычнага развіцця кітайскай архітэктуры; гэта значыць пры плаўнай эвалюцыі канструктыўных элементаў, стылявыя асаблівасці былі схільныя да ўздымаў і падзенняў. У артыкуле Лінь Хуэйінь «Аб асноўных характарыстыках кітайскай архітэктуры» (1932 год) была апісана адпаведнасць архітэктурных стыляў змене кітайскіх дынастый, заснаваная на найважнейшай марфалагічнай прыкмеце — сістэме доу-гунаў. Пасля дынастый [[Сун]] і [[Юань (імперыя)|Юань]] гэтая канструкцыя стала празмерна пераўскладненай, без практычнай неабходнасці. Апагей стылявой сталасці, мэтазгоднасці формаў, і адпаведнасці канструктыўнай ўстойлівасці і ўпрыгажэнняў быў дасягнута ў [[Імперыя Тан|эпоху Тан]]. Лінь Хуэйінь апісвала танскую архітэктуру ў тэрміналогіі велічы і «мужнасці». Дынастыя Сун, якая прыйшла ёй на змену дэманстравала камернасць і «жаноцкасць», што было прыкметай палітычнага заняпаду і прыгнёту іншаземцамі. Празмерна вычварны [[Імперыя Мін|мінскі]] і [[Імперыя Цын|цынскі]] стыль называўся «дэкадэнцкі». Палявыя экспедыцыі былі закліканы падвесці пад гэтую тэорыю эмпірычную базу, што і прывяло да адкрыцця храма [[Фогуан]] у павеце {{нп3|Утай (Сіньчжоў)|Утай|ru|Утай (Синьчжоу)}}, на адной з бэлек якога Лінь Хуэйінь выявіла дату, адпаведную 857 году, гэта значыць храм быў на 157 старэйшы за вядомае раней найстаражытнае драўлянае збудаванне ў Кітаі. Аб іпабудовах, якія існавалі раней, можна было судзіць як з літаратурных першакрыніц, так і з захаваных твораў жывапісу і невялікіх гліняных мадэляў пабудоў, якія знаходзіліся ў грабніцах шляхты эпох [[Імперыя Хань|Хань]] і Тан{{Sfn|Wang|2010}}. У «Ілюстраванай гісторыі кітайскай архітэктуры», як мінімум адна глава ў якой была цалкам напісана Лінь Хуэйінь, была прапанавана траістая перыядызацыя кітайскай драўлянай архітэктуры ад Тан да Цын: # «Энергічны перыяд» (850—1050 гады); # "Элегантны перыяд (1000—1400 гады); # «Грубы перыяд» (1400—1900 гады). Гэты падзел цалкам адпавядаў перыядызацыі, прапанаванай у артыкулах Ляна і Лінь у 1930-я гады. У вялікай гісторыі кітайскага дойлідства архітэктурных перыядаў было выдзелена 7 і яны суадносіліся з дынастыямі кітайскай палітычнай гісторыі{{Sfn|Wang|2010|p=200—201}}. == Памяць == [[Файл:Lin_Huiyin_4.jpg|міні|250px|Лінь Хуэйінь ў школьныя гады]] Лінь Хуэйінь засталася ў культурнай памяці перш за ўсё як сімвал жанчыны Новага Кітая. У розных рэйтынгах розных выданняў пры жыцці і ў XXI стагоддзі яе нязменна ўключаюць у лік «{{нп3|Чатыры вялікія прыгажуні Кітая|чатырох прыгажунь|ru|Четыре великие красавицы Китая}}» сучаснага Кітая або перыяду Рэспублікі<ref>{{Cite web|title=民国四大美女最真实图片，林徽因是最漂亮的|url=https://www.sohu.com/a/253296135_100099898|publisher=Sohu.com|date=2019-09-11|access-date=2020-05-12|lang=zh}}</ref>. Брыжыт Дзюзан адзначыла, што ў дачыненні да Лінь Хуэйінь звычайным стала выкарыстанне спалучэння {{Кітайская|一代才女|一代才女|yīdài cáinǚ|идай цайнюй}} — «таленавітая дзяўчына свайго пакалення» (аўтарам яго быў {{нп3|Ху Шы||ru|Ху Ши}}), у якім відавочна ўтрымліваецца адсылка да пісьменных жанчын ранейшых дынастый, якія пісалі ў затворы жаночых пакояў, пераважна пра няшчаснае каханне. У плане прафесійнай дзейнасці яна звычайна разглядаецца як памочніца свайго мужа Лян Сычэна, што таксама адпавядае кітайскай традыцыі{{Sfn|Brigitte Duzan}}<ref>{{Cite web|title=民國四大美女林徽因、陸小曼、周璇、阮玲玉，為何沒第一美人胡蝶 原文網|url=https://kknews.cc/history/z24xlyq.html|publisher=DMCA|date=2017-25-20|access-date=2020-05-12|lang=zh}}</ref>. Зборы паэтычных і навуковых твораў Лінь Хуэйінь пабачылі свет у 2000-я гады. «Ілюстраваная гісторыя кітайскай архітэктуры» Лян Сычэна і Лінь Хуэйінь упершыню была апублікавана ў 1953 годзе; у перакладзе Вільмы Фэрбэнк выйшла ў 1984 годзе ў англійскім варыянце, а новае кітайскае выданне рушыла ўслед ў 1988 годзе{{Sfn|Brigitte Duzan}}{{Sfn|Wang|2010}}. У 2014 годзе пад рэдакцыяй Лян Цунцзе — сына Лінь Хуэйінь — выйшаў яе збор твораў, які ўключаў усю спадчыну, у тым ліку тую, якая раней не выдавалася. Акрамя паэтычных твораў былі ўключаныя ўзоры аўтарскага почырку і некалькі сотняў фатаграфій<ref>{{Cite web|title=林徽因集：诗歌 散文|url=http://www.wsgph.com/bookshow.asp?id=730750|publisher=wsgph.com|access-date=2020-06-03}}</ref>. Першую падвойную біяграфію Лян Сычэна і Лінь Хуэйінь апублікавала ў 1982 годзе Вільма Фэрбэнк (перагледжанае выданне было ў 1994 годзе). Аб’ёмную біяграфію, напісаную ў лірычным ключы, апублікавала на Тайвані ў 1993 годзе Лінь Шань, яна некалькі разоў перавыдавалася. Затым рушылі ўслед і іншыя біяграфіі, выдадзеныя ў мацерыковым Кітаі і на Тайвані, у якіх, як правіла, падкрэслівалася роля Лінь Хуэйінь — прыгажуні і аб’екта натхнення вялікіх людзей, яе атачалі{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}. Папулярызацыі асобы Лінь Хуэйінь спрыяў тэлесерыял 2000 года «{{Не перакладзена 5|Красавіцкая рапсодыя (тэлесерыял)|Красавіцкая рапсодыя||April Rhapsody}}», прысвечаны, пераважна, [[Сюй Чжымо]]. Назва адсылала да аднаго з лірычных вершаў Лінь Хуэйінь, адрасатам якога з’яўляўся Сюй. Ролю Хуэйінь выканала {{нп3|Чжоу Сюнь||ru|Чжоу Сюнь}}. Дакладнасць адлюстраваных падзей і характараў падвяргалася крытыцы з боку сына Лінь Хуэйінь. 11 мая 2017 года ў Пекіне адбылася прэм’ера оперы «Лінь Хуэйінь», замоўленай кітайскім нацыянальным оперным тэатрам кампазітару {{Не перакладзена 5|Цзінь Пэйда|||Peter Kam}}. У вялікіх партыях — [[сапрана]] Чэнь Сяадо (Лінь) і [[барытон]] Гаа Пэн (Лян Сычэн). Лібрэтысты імкнуліся паказаць гістарычную рэальнасць, наколькі гэта магчыма ў оперным спектаклі. Вялікім поспехам карыстаецца камерная опера «Развітанне з Кембрыджам», выбудаваная ў рэчышчы сучасных плыняў у кітайскай музыцы і драматургіі. Лібрэта яе (аўтар — рэжысёр і драматург Чэнь Юй) пабудавана ад асобы Цзінь Юэліня, які прыйшоў на магілу Лінь Хуэйинь, і уваскрашае ў памяці яе жыццё. Арыі напісаны на вядомыя вершы самой Лінь Хуэйінь і Сюй Чжымо<ref>{{артыкул|аўтар=Чжу Линьцзи|загаловак=Черты постмодернизма в либретто китайской камерной оперы «Прощание с Кембриджем»|выданне=Вестник Кемеровского государственного университета культуры и искусств|год=2019|нумар=48|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/cherty-postmodernizma-v-libretto-kitayskoy-kamernoy-opery-proschanie-s-kembridzhem|старонкі=157—164|doi=10.31773/2078-1768-2019-48-157-164|архіў дата=2021-01-26|архіў=https://web.archive.org/web/20210126064906/https://cyberleninka.ru/article/n/cherty-postmodernizma-v-libretto-kitayskoy-kamernoy-opery-proschanie-s-kembridzhem}}</ref>. Дом у Пекінскім [[хутун]]е, у якім у 1931—1937 гадах жылі Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь, пачынаючы з 2002 года апынуўся пад пагрозай зносу — на яго месцы планавалася ўзвядзенне гандлёвага цэнтра. У 2010 годзе было абвешчана, што дом унесены ў спіс ахоўных аб’ектаў культурнай спадчыны і ў ім будзе ўладкаваны музей. У 2011 годзе будынак быў незаконна знесены, нягледзячы на свой статус. Абвешчаная рэканструкцыя да 2020 года так і не была даведзена да канца і працягваюцца разбіральніцтвы<ref>{{Cite web|title=Снесен дом Лян Сычэна и Линь Хуэйинь|url=http://russian.people.com.cn/31516/7714182.html|publisher=[[Жэньмінь жыбаа]]|date=2012-01-29|access-date=2020-05-11|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125103202/http://russian.people.com.cn/31516/7714182.html|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Brigitte Duzan}}{{Sfn|Kalman|2018}}<ref>{{Cite web|title=梁思成、林徽因故居被拆除|url=http://news.cntv.cn/special/gujubeichai/shouye/index.shtml|publisher=CCTV|date=2020-01-26|access-date=2020-05-12|archive-date=2021-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123122527/http://news.cntv.cn/special/gujubeichai/shouye/index.shtml|url-status=live}}</ref>. == Выданні твораў == * Jiǔshíjiǔ dù zhòng: Lín Huīyīn xiǎoshuō : «Дзевяноста дзевяць градусаў»: раман Лінь Хуэйінь; Рэд. Чэнь Сюэюн / Biānxuǎn Chén Xuéyǒng. — Shànghǎi : Shànghǎi gǔjí chūbǎnshè: Fāxíng xīnhuá shūdiàn shànghǎi fāxíng suǒ, 1999. — 183 p. — Арыг.: 《九十九度中》 : 林徽因小说. 编选陈学勇. 上海古籍出版社 : 发行新华书店上海发行所, 1999. 183 页. — ISBN 7532526410. * Lín Huīyīn jiànzhú wénjí : Збор сачыненняў Лінь Хуэйінь па архітэктуры; Пад рэд. Лян Цунчэна / Liáng Cóngchéng biān. — Táiběi : Yìshùjiā, 2000. — 335 p. — Арыг.:《林徽音建築文集》梁從誠編. 臺北市：藝術家, 2000 (民89). 335 页. — ISBN 957-8273-63-0. * Lín Huīyīn shī wénjí : Збор паэтычных твораў Лінь Хуэйінь. — Shànghǎi : Shànghǎi lánlián shūdiàn, 2006. — 233 p. — Арыг.:《林徽因诗文集》上海：上海兰联书店，2006. 233 页. — ISBN 7-5426-2339-7. * Lín Huīyīn jí Liáng Cóngjiè biān : Збор сачыненняў Лінь Хуэйінь, складзены Лян Цунцзе. — Běijīng shì : Rénmín wénxué chūbǎnshè, 2014. — Т. 1—3. — Арыг.: 林徽因集, 梁从诫编. 北京市: 人民文学出版社, 2014. — ISBN 9787020104833. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{кніга|аўтар=Chén Xīnhuá|загаловак=Bǎinián jiāzú: Lín Chǎngmín, Lín Huīyīn|інфа=[Сям'я стагоддзя: Лінь Чанмінь, Лінь Хуэйінь]|асноўны аўтар=[Чэнь Сіньхуа]|месца=Xīndiàn|выдавецтва=Lìxù wénhuà shìyè yǒuxiàn gōngsī|год=2002|isbn=957-0411-59-7|ref=Чэнь Сіньхуа|мова=zh|allpages=381|каментарый=陳新華著 《百年家族：林長民‧林徽因》新店市: 立緒文化事業有限公司, 2002 (民91). 381 页}} * {{кніга|аўтар=Lín Shān|загаловак=Yīdài cáinǚ Lín Huīyīn|месца=[[Пекін|Běijīng]]|выдавецтва=Zuòjiā chūbǎnshè|год=2005|isbn=7-5063-3343-0|ref=Лінь Шань|мова=zh|серыя=Jīngzhì nǚrén|інфа=[Таленавітая жанчына эпохі: Лін Хуэйінь]|асноўны аўтар=[Лінь Шань]|allpages=399|каментарый=林杉著 《一代才女林徽因》北京：作家出版社，2005. 399 页 (精致女人)}} * {{кніга|аўтар=Mèng Xiéyáng|загаловак=Yīshēng shèng fàng rú liánhuā|інфа=[Жыццё як кветка лотаса: Біяграфія Лінь Хуэйінь]|асноўны аўтар=[Мэн Сеян]|месца=[[Шанхай|Shànghǎi]]|выдавецтва=Wénhuì chūbǎnshè|год=2013|isbn=978-7-5496-0867-6|ref=Мэн Сеян|падзагаловак=Lín Huīyīn chuán|мова=zh|allpages=303|каментарый=孟斜阳著 《一生盛放如莲花林徽因传 》上海：文汇出版社，2013. 303 页}} * {{кніга|аўтар=Fairbank W.|загаловак=Liang and Lin: partners in exploring China's architectural past|адказны=foreword by {{iw|Jonathan Spence}}|месца=Philadelphia|выдавецтва=University of Pennsylvania Press|год=1994|isbn=978-0-8122-2040-7|ref=Fairbank|allpages=xvii, 207}} * {{артыкул|аўтар=Kalman H.|загаловак=‘Chinese Spirit in Modern Strength’: Liang Sicheng, Lin Huiyin, and Early Modernist Architecture in China|выданне=Journal of the Royal Asiatic Society Hong Kong Branch|год=2018|ref=Kalman|спасылка=https://www.jstor.org/stable/10.2307/26531708|volume=58|pages=154—188}} * {{кніга|аўтар=Shih Shu-mei|загаловак=The lure of the modern : writing modernism in semicolonial China, 1917—1937|месца=Berkeley and Los Angeles|выдавецтва=University of California Press|год=2001|isbn=0-520-22063-3|ref=Shih Shu-mei|allpages=xiii, 427}} * {{артыкул|аўтар=Song Weijie|загаловак=The Aesthetic versus the Political: Lin Huiyin and Modern Beijing|выданне=Chinese Literature: essays, articles, reviews (CLEAR)|год=2014|ref=Song|спасылка=https://www.jstor.org/stable/43490200|volume=36|pages=61—94}} * {{кніга|аўтар=Wang Min-Ying|загаловак=The Historicization of Chinese Architecture: The Making of Architectural Historiography in China, from the Late Nineteenth Century to 1953|выдавецтва=Columbia University|год=2010|ref=Wang|падзагаловак=Dissertation: for the degree of Doctor of Philosophy|allpages=xix, 429}} * {{артыкул|аўтар=Савинова Т. Б., Данчинова С. К.|загаловак=Традиционные и авторские символы в поэзии Линь Хуэйинь|спасылка=https://www.gramota.net/articles/issn_1997-2911_2020_8_16.pdf|выданне=Филологические науки. Вопросы теории и практики|год=2020|нумар=8|ref=Савинова, Данчинова|старонкі=76—80|doi=10.30853/filnauki.2020.8.16}} {{refend}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{cite web|title=林徽因的母亲太长寿，女儿女婿都病逝，她由女婿后妻照顾|url=https://www.sohu.com/a/351727347_100295163|publisher=搜狐|date=2019-06-11|access-date=2020-05-09|ref=林徽因}}{{Недаступная спасылка}} * {{cite web|author=Brigitte Duzan|title=Lin Huiyin 林徽因|url=http://www.chinese-shortstories.com/Auteurs_de_a_z_LinHuiyin.htm|publisher=Chinese-shortstories.com|date=2010-10-18|access-date=2020-05-10|lang=fr|ref=Brigitte Duzan|archive-date=2021-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410181605/http://chinese-shortstories.com/Auteurs_de_a_z_LinHuiyin.htm|url-status=live}} * {{cite web|title=New opera turns spotlight on legendary Lin Huiyin|url=https://www.chinadaily.com.cn/culture/2017-05/16/content_29367787_2.htm|publisher=China Daily Information Co (CDIC)|date=2017-05-16|access-date=2020-05-10|archive-date=2020-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200416113032/https://www.chinadaily.com.cn/culture/2017-05/16/content_29367787_2.htm|url-status=live}} * {{cite web|title=Документальные фильмы: Лян Сычэн и Линь Хуэйинь|url=http://cctv.cntv.cn/lm/documentary_russian/linhuiyin/index.shtml|publisher=[[Цэнтральнае тэлебачанне Кітая]]|access-date=2020-05-11|archive-date=2020-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311161036/http://cctv.cntv.cn/lm/documentary_russian/linhuiyin/index.shtml|url-status=live}} * {{cite web|title=Снесён дом Лян Сычэна и Линь Хуэйинь|url=http://russian.people.com.cn/31516/7714182.html|publisher=[[Жэньмінь жыбаа]]|date=2012-01-29|access-date=2020-05-11|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125103202/http://russian.people.com.cn/31516/7714182.html|url-status=live}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі Кітая]] [[Катэгорыя:Кітайскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Кітайскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Кітая]] [[Катэгорыя:Архітэктары Кітая]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Жанчыны Кітая]] [[Катэгорыя:Архітэктары Пекіна]] tsm8katfgtrc6mlyyh9j85v93qey4xp 0 741932 5152967 4740150 2026-06-09T19:31:03Z Pabojnia 135280 афармленне 5152967 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Дуньхуан''' ({{Кітайская||敦煌|Dūnhuáng}} — «сардэчны, бліскучы»; уйг. دۈنخۇئاڭ, ''Дхунхуаң'') — [[аазіс]] і гарадскі павет у гарадской акрузе {{нп3|Цзюцюань (Ганьсу)|Цзюцюань|ru|Цзюцюань (Ганьсу)}} [[кітай]]скай правінцыі [[Ганьсу]], у старажытнасці служыў варотамі ў Кітай на [[Вялікі шаўковы шлях|Вялікім шаўковым шляху]]. Улады гарадскога павета размяшчаюцца ў пасёлку [[Шачжоў]]. [[Файл:Summer_Vacation_2007,_263,_Watchtower_In_The_Morning_Light,_Dunhuang,_Gansu_Province.jpg|250px|справа|міні|Рэшткі вартавой вежы эпохі [[Імперыя Хань|імперыі Хань]]]] [[Файл:1_Devas._Dunhuang_mural._Cave_272,_Northern_Liang_dynasty..jpg|250px|справа|міні|Дэвы (істоты, якія насяляюць нябесныя царствы, але пазбаўленыя магчымасці перарадзіцца ў зямным абліччы). Роспіс пячоры 272, выкананы ў часы дзяржавы [[Паўночная Лян]] (397 г.—439 г).]] [[Файл:Buddha_flanked_by_bodhisattvas_with_flying_apsaras._Dunhuang_mural._Cave_428,_Northern_Zhou_dynasty..jpg|справа|міні|250px|Буда ў асяроддзі бадхісатваў і лятучых {{нп3|Апсара|апсар|ru|Апсара}}. Дуньхуан, роспіс пячоры № 428, перыяд [[Паўночная Чжоў|Паўночнай Чжоў]] (557—581 г.)]] [[Файл:Two_Avalokitesvaras,_Tang_dynasty,_mid-9th_century,_Ink_and_colours_on_silk,_147.3_cm_X_105.3_cm,_British_Museum,_London.jpg|справа|250px|міні|Два Авалакітэшвары. [[Танка (жывапіс)|Танка]], знойдзеная ў Дуньхуане. Перыяд [[Імперыя Тан|імперыі Тан]], сярэдзіна IX стагоддзя н. э. [[Брытанскі музей]], [[Лондан]].]] [[Файл:The_Tantric_image_from_Cave_465,_Dunhuang._Yuan_dynasty..jpg|250px|справа|міні|Тантрычны сюжэт ({{нп3|яб-юм||ru|Яб-юм}}) з дуньхуанской пячоры № 465. Перыяд мангольскай імперыі [[Юань (імперыя)|Юань]] (XIII ст.).]] [[Файл:Wang_Yuanlu.jpg|справа|міні|250px|Даоскі манах {{нп3|Ван Юаньлу|||Wang Yuanlu}}, які адкрыў пячору рукапісаў.]] == Гісторыя == Сучасны горад Дуньхуан быў заснаваны толькі ў 1725 годзе непадалёк ад тых месцаў, дзе знаходзіўся Дуньхуан стары. Абодва яны размяшчаюцца ў аазісе, акружаным пусткамі, які спрадвеку быў скрыжаваннем гандлёвых шляхоў і месцам адпачынку гандлёвых {{нп3|Караван|караванаў|ru|Караван}} (старажытныя знаходкі кітайскага [[шоўк]]а ў [[Бактрыя|Бактрыі]] адносяцца прыблізна да 1500 года да н. э.). Гісторыя старажытнага Дуньхуана непарыўна звязана з [[Будызм|будыйскім]] пячорным манастыром [[Пячоры Магаа|Цяньфадун]] (паколькі караванны гандаль у той час быў справай вельмі небяспечнай, паўстала неабходнасць у святыні, у якую можна было звярнуцца з маленнем аб абароне да вышэйшых сіл). Аднак паселішча ў гэтых месцах паўстала яшчэ да прыходу [[будызм]]у ў Кітай. Яно з’явілася як кітайскі ваенны {{нп3|Аванпост|фарпост|ru|Аванпост}} на мяжы з сярэднеазіяцкімі дзяржавамі, адносіны з якімі існавалі з глыбокай старажытнасці, паколькі абумоўліваліся ўзаемавыгадным гандлем У 174 годзе да н. э. гэтыя месцы захапілі {{нп3|Хунну|сюнну|ru|Хунну}}, і валодалі імі датуль, пакуль тэрыторыяй не зацікавіўся [[Імперыя Хань|Ханьскі Кітай]]. У 139 годзе да н. э. кітайскі імператар [[У-дзі]] паслаў на захад місію на чале з [[Чжан Цянь|Чжан Цянем]], каб заручыцца падтрымкай заходніх народаў у барацьбе з сюнну. У выніку Чжан Цянь правёў 10 гадоў у палоне ў сюнну, і вярнуўся ў Кітай толькі ў 126 годзе да н. э. з данясеннем аб новых краінах — [[Бактрыя|Бактрыі]], [[Іран|Персіі]] і [[Ферганская даліна|Фергане]]. Кітайцам патрэбен быў бяспечны гандлёвы шлях у гэтыя краіны, таму ў 121 годзе да н. э. яны выгналі плямёны сюнну і сталі ўладкоўваць фарпост, абнесены ахоўнымі сценамі. Па ўсёй верагоднасці, гэты першы фарпост і спарадзіў назву «Дуньхуан» («бліскучы»), паколькі агні вартавой вышкі ў ночы здалёк былі бачныя караванам. Фарпост пачаў паўнавартасна функцыянаваць толькі ў 111 годзе да н.э., а ў 88 годзе да н. э. была афіцыйна створана {{нп3|Дуньхуанская акруга||zh|敦煌郡}}, у якую ўвайшло 6 паветаў: Дуньхуан, {{нп3|Мін’ань||zh|冥安县}}, {{нп3|Сяагу||zh|效谷县}}, Юаньцюань, Гуанчжы і Лунлэ. Згодна з ханьскімі дакументамі агульная колькасць насельніцтва створанай акругі складала ўсяго 38 335 чалавек (11 200 двароў). У 220 годзе імперыя Хань у Кітаі пала, пасля чаго ў раёне Дуньхуана сталі ўзнікаць розныя дробныя самастойныя княствы. У 336 годзе Дуньхуан увайшоў ва ўладанні дзяржавы {{нп3|Ранняя Лян||ru|Ранняя Лян}}, і акруга Дуньхуан была ператворана ў вобласць Шачжоу (沙州). Гэта быў час ўзмоцненага пранікнення і распаўсюджвання ў Кітаі будызму. У 366 манах Юэцзунь выдзеўб у дуньхуанскай гары першую [[Пячора|пячору]] для медытацый. За ім рушыў услед манах Фалян, які выдзеўб другую. Так быў пакладзены пачатак знакамітаму храму «[[Пячоры Магаа|Цяньфадун]]» (Пячора тысячы будаў). У 376 Раннюю Лян заваявала {{нп3|Ранняя Цынь||ru|Ранняя Цинь}}, і для ўзмацнення фарпоста ў 385 годзе ў Дуньхуан былі пераселены больш за тысячу сем’яў з паўднёвага Кітая. Годам пазней праз Дуньхуан ў Кітай з {{нп3|Куча (дзяржава)|Кучы|ru|Куча (государство)}} прыехаў знакаміты будыйскі манах {{нп3|Кумараджыва||ru|Кумараджива}}, які быў сустрэты з вялікай пашанай; тым часам Ранняя Цынь пачала развальвацца, і гэтыя месцы апынуліся ў складзе дзяржавы [[Позняя Лян]]. 14 гадоў пазней, у 400 годзе, у Дуньхуане спыніўся і правёў цэлы месяц вядомы манах {{нп3|Фасянь||ru|Фасянь}}, перш чым адправіцца ў доўгае паломніцтва па [[Індыя|Індыі]] ў пошуках будыйскіх тэкстаў. У 400 годзе Дуньхуан стаў сталіцай дзяржавы {{нп3|Заходняя Лян (400—421)|Заходняя Лян|ru|Западная Лян (400—421)}}, якая ў 421 годзе была захоплена дзяржавай {{нп3|Паўночная Лян||ru|Северная Лян}}, У 439 годзе Паўночная Лян была заваявана імперыяй [[Паўночная Вэй]], якая здолела аб’яднаць землі ўсяго Паўночнага Кітая. Пры гэтых імперыях працягнулася будаўніцтва храмавых пячор. Асабліва прыхільнай будыйскай мудрасці была імперыя Паўночная Вэй, адзін з кіраўнікоў якой — Юань Тайжун ў 530—534 гг. аддаў распараджэнне аб стварэнні новага скрыпторыя для капіявання будыйскіх тэкстаў і аб будаўніцтве новай храмавай пячоры (сёння яна фігуруе як пячора № 285). У 535 годзе Дуньхуан стаў належаць дзяржаве {{нп3|Заходняя Вэй||ru|Западная Вэй}}, і за невялікі перыяд яго валадарства ў горным манастыры было выдзеўбана яшчэ 12 пячор для будыйскай літургіі і медытацый. З 557 па 581 год Дуньхуан знаходзіўся ў складзе дзяржавы {{нп3|Паўночная Чжоу||ru|Северная Чжоу}}, кіраўнікі якога спачатку будавалі і ўпрыгожвалі пячоры, але ў далейшым абвясцілі ганенні на будыстаў і разбурылі два дуньхуанскіх манастыры (Цяньфадун пры гэтым моцна не пацярпеў). У 581 годзе дзяржава Паўночная Чжоу была разгромлена [[Вэнь-дзі (дынастыя Суй)|Вэнь-дзі]], кіраўніком імперыі [[Суй]], і Дуньхуан трапіў пад юрысдыкцыю новай кітайскай дзяржавы. Да 589 года Вэнь-дзі захапіў увесь Кітай, аб’яднаўшы краіну пасля доўгай раздробненасці. Ён клапаціўся аб умацаванні імперыі і адным з важных складнікаў цвёрдасці асноў лічыў ўзмацненне веры. Так у 601 годзе ён паслаў будыйскіх манахаў у трыццаць кітайскіх акругаў з дарамі ў выглядзе пахошчаў і святых рэліквій, адным з адрасатаў быў Дуньхуан. У 609 годзе Вэнь-дзі адправіўся ў падарожжа па заходніх землях сваёй імперыі, і Дуньхуан тут адыграў важную ролю, так як праз яго на аўдыенцыю да імператара прыбылі пасланцы 27-мі цэнтральна-азіяцкіх княстваў. Дуньхуан стаў для Кітая важнымі варотамі, праз якія ў краіну паступалі не толькі розныя «экзатычныя» тавары, але і іншаземная культура, часткай якой былі розныя рэлігіі. Гэтым шляхам у Кітай прыйшлі будызм, [[маніхейства]] і [[Несторый|нестарыянства]]. У 618 годзе ў Кітаі ўсталявалася [[імперыя Тан]], падчас кіравання якой кітайскія культура і мастацтва дасягнулі найвышэйшага росквіту. Дуньхуан стаў часткай Танскай імперыі ў 619 годзе, і за час існавання гэтай дзяржавы ў горным храме было створана і ўпрыгожана больш за сотню будыйскіх пячор. У 642 годзе была завершана першая танская пячора, пабудаваная па ўказанні сямейства Цуй (№ 220). За ёй рушылі ўслед іншыя, як правіла, упрыгожаныя жывапісам і скульптурай. Сярод кіраўнікоў дбайнай будысткай была знакамітая імператрыца [[У Цзэцянь]], якая ўзурпавала ўладу ў танскім Кітаі; па яе загаду ў Дуньхуане была пабудавана вялікая пячора, якую ўпрыгожвала каласальная статуя Буды вышынёй 33 метра. Да VIII стагоддзя Дуньхуан стаў квітнеючым будыйскім цэнтрам. У 758 годзе насельніцтва павета складала 16 250 чалавек пры ліку двароў 4 265. Будыйская абшчына горада ([[сангха]]) разраслася да прыкладна 1400 чалавек і складала каля 5 % ад складу насельніцтва, а ў астатнім Кітаі будыйскія манахі складалі 1 % насельніцтва. Гэта дазволіла некаторым сучасным даследчыкам назваць Дуньхуан «будыйскай сталіцай таго часу». Падобна таму, як гэта было ў астатнім Кітаі, будыстамі ў першую чаргу станавіліся прадстаўнікі заможнай і ўплывовай верхавіны грамадства. Многія з іх цікавіліся не толькі рэлігійна-культавым, але і філасофскім бокам вучэнні. Па меры ўсё большага распаўсюджвання будызму ў шырокіх пластах насельніцтва, важную ролю сталі гуляць мірскія аб’яднання «шэ», якія засноўваліся пры будыйскіх кляштарах (колькасць манастыроў у Дуньхуане ў танскі час вагалася ад 16 да 18). Гэтыя аб’яднанні бралі на сябе абавязак па падтрыманні функцыянавання будыйскіх манастыроў, абавязваючыся рабіць ахвяраванні, забяспечваць пахаванне згодна абраду, падтрымліваць чысціню манастыроў, рамантаваць і г. д., паколькі ўсё гэта лічылася справай у вышэйшай меры богаўгоднай. Праўда, імкненне кіраўніцтва сангхі акружыць сябе «арміяй» падначаленых свецкіх, выклікала непакой у кіраўнікоў Кітая (напрыклад, у 674 годзе выйшаў указ аб забароне часткі падобных аб’яднанняў). Тым часам у Гімалаях набрала сілу [[Тыбет|тыбецкая]] дзяржава, і ў 760 годзе яе армія рушыла па гандлёвых шляхах на поўнач. У 781 годзе тыбетцы {{нп3|Танска-тыбецкія войны|захапілі Дуньхуан|ru|Танско-тибетские войны}} і кіравалі ім да 848 года. Іх амаль 70-гадовае валадарства адзначылася будаўніцтвам больш чым пяцідзесяці будыйскіх пячор у храме Цяньфадун. У 848 годзе мясцовы генерал {{нп3|Чжан Ічаа|||Zhang Yichao}} выгнаў тыбетцаў. Ён выказаў падпарадкаванне Кітаю, аднак кіраваў Дуньхуанам практычна аўтаномна. Такое становішча працягвалася да 920 года, і за гэты час у храме Цяньфадун дадалося больш за семдзесят пячор. У 907 годзе пала імперыя Тан, і поўнач Кітая быў хутка захоплены прадстаўнікамі кіданьскай імперыі {{нп3|Ляа||ru|Ляо}}, аднак весткі аб гэтых пераменах некалькі гадоў не даходзілі да Дуньхуана. Толькі ў 910 годзе мясцовы кіраўнік Чжан Хуайфэн даведаўся аб тым, што адбылося, і паспяшаўся заснаваць сваё мясцовае княства, у якое ўвайшоў Дуньхуан і наваколлі. У 920 годзе кіраўніком княства стаў Цаа Іцзінь, сямейства якога аўтаномна правіла Дуньхуанам больш за стагоддзе. Гэта адбывалася таму, што калі 960 годзе ў Кітаі усталявалася новая ўсекітайская [[Сун|Імперыя Сун]], межы новай кітайскай дзяржавы апынуліся далёка ад Дуньхуана. За час валадарства клана Цаа было пабудавана 26 новых пячор і каля трохсот адноўлена, а адзін з прадстаўнікоў клана — Цао Юаньчжун ў 966 годзе аднавіў велізарную статую Буды ў пячоры (№ 96). У 1006 годзе [[іслам]]скія арміі, прасунуўшыся далёка на ўсход, разграмілі {{нп3|Хатан (дзяржава)|Хатан|ru|Хотан (государство)}} — будыйская дзяржава, якая была саюзнікам дуньхуанскага княства. У сувязі з мусульманскай пагрозай у 1010 годзе мноства манускрыптаў было схавана і пазначана ў адной з пячор (№ 17). У 1038 годзе з’явілася тангуцкая дзяржава [[Заходняе Ся]], якое, падобна Тыбету, вызнавала [[Ваджраяна|тантрычны будызм]]. У 1072 годзе яна ўсталявала кантроль над Дуньхуанам, які да гэтага некаторы час уваходзіў у склад {{нп3|Ганчжоускае ўнгурскае ідыкуцтва|уйгурскага ідыкуцтва|ru|Ганчжоуское уйгурское идикутство}}, і працягнула будаўніцтва пячор, якія афармляліся ўжо ў тантрычным духу. Уладаранне Заходняй Ся працягвалася да таго часу, пакуль не набралі сілу [[Мангольская імперыя|манголы]]. У 1227 годзе яны разбілі войскі Заходняй Ся, пасля чаго захапілі і разбурылі Дуньхуан. На працягу наступных 130 гадоў у храме Цяньфадун было пабудавана ўсяго некалькі пячор у тантрычным стылі. У 1279 годзе ў Кітаі канчаткова зацвердзілася мангольская [[Юань (імперыя)|імперыя Юань]], хан [[Хубілай]], які прыняў [[тыбецкі будызм]] і разумеў важную ролю гандлю, аднавіў Дуньхуан (1280 год). Нягледзячы на гэта, горад так і не акрыяў; сваё значэнне як важны пункт у гандлі з заходнімі краінамі ён усё больш губляў, паколькі манголы мелі свой уласны трансазіяцкі шлях у Еўропу — праз поўдзень Сібіры і паўднёварускія стэпы, і калі на кітайскіх землях утварылася [[імперыя Мін]] (1368), [[Вялікі шаўковы шлях]]Ш быў афіцыйна зачынены, паколькі гандаль стаў ажыццяўляцца пераважна марскім шляхам. Пасля гэтага Дуньхуан, а ўслед за ім і іншыя аазісы, размешчаныя ўздоўж Вялікага шаўковага шляху, прыйшлі ў заняпад. У 1404 годзе Кітай трымаў там толькі адзін ваенны гарнізон для аховы заходніх рубяжоў — {{нп3|ачжоўскі каравул||mn|Шажоу харуул}}. Па меры паслаблення мінскага Кітая Дуньхуан зноў апынуўся ў руках [[Тыбет]]у (1516). Усе гэтыя гады горад паступова выміраў. У 1644 годзе ў Кітаі ўсталявалася новая імперыя — [[Імперыя Цын|Цын]], якая распаўсюдзіла сваю ўладу і на раён Дуньхуана. У 1725 годзе зноў быў створаны {{нп3|Шачжоўскі каравул||mn|Шажоу харуул}}, які выбудаваў свае будынкі на ўсход ад руін старога горада. У 1760 годзе Шачжоўскі каравул быў ператвораны ў павет Дуньхуан (敦煌县). Аднак святыя будыйскія месцы ўсё больш прыходзілі ў запусценне. У 1820 годзе туды прыехаў знакаміты кітайскі навуковец, спецыяліст па гістарычнай геаграфіі {{нп3|Сюй Сун|||Xu Song (Qing dynasty)}}. На ўсталяванай стэле ён пакінуў важныя звесткі пра дэталі заснавання горада і яго гісторыі. У 1831 годзе кітайскі навуковец-чыноўнік Сюй Найгу напісаў паэму «Ода пячорах тысячы Буды», а ў 1879 годзе ў Дуньхуан прыехала першая Еўрапейская экспедыцыя з [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерскай імперыі]]. Далейшая гісторыя Дуньхуана ў асноўным звязана з вывучэннем яго багатай літаратурнай і мастацкай спадчыны. У 1900 годзе {{нп3|Даос|даоскі манах|ru|Даос}} манах {{нп3|Ван Юаньлу|||Wang Yuanlu}} знайшоў у пячоры № 17 схованку з манускрыптамі (пячора атрымала назву «Пячоры рукапісаў»). У 1907 годзе [[Аўрэль Стэйн]] падчас свайго другога падарожжа ў [[Цэнтральная Азія|Цэнтральную Азію]] прыбыў у Дуньхуан і выкупіў у Ван Юаньлу 24 скрынкі з дакументамі і 5 каробак з жывапісам на шоўку, якія адправіў у [[Брытанскі музей]]. У 1908 годзе туды прыбыў французскі сінолаг {{нп3|Поль Пеліа||ru|Пеллио, Поль}}, і пасля прагляду пакінутых дакументаў, частку з іх адправіў у [[Нацыянальная бібліятэка Францыі|Нацыянальную бібліятэку Францыі]] у [[Парыж]]ы. У 1909 годзе кітайскія ўлады спахапіліся, і ўсе астатнія дакументы вывезлі на захоўванне ў [[Пекін]], змясціўшы іх у Міністэрстве адукацыі, аднак у 1910 годзе частка з іх была скрадзена прама з Міністэрства. Але ў наступным годзе ў Кітаі адбылася [[Сіньхайская рэвалюцыя|рэвалюцыя]], крадзеж так і не быў расследаваны. У 1911 годзе была арганізавана экспедыцыя ў Дуньхуан японскім арыстакратам [[Кадзуй Атані|Атані]], у выніку чаго Японія набыла некалькі соцень манускрыптаў. У 1914 годзе [[Аўрэль Стэйн]] здзейсніў яшчэ адну экспедыцыю, падчас якой выкупіў у Дуньхуане 600 манускрыптаў. У 1914—1915 гадах у Дуньхуане працавала руская экспедыцыя пад кіраўніцтвам прафесара [[Сяргей Фёдаравіч Ольдэнбург|Ольдэнбурга]]. У выніку ў Расію з Дуньхуана прыбылі розныя артэфакты, знятыя са сцен роспісу, манускрыпты і жывапіс на шоўку. Крыху пазней, у канцы [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны ў Расіі]], у раёне [[Пячоры Магаа|Магаа]] ў 1920—1921 гадах апынуліся рэшткі [[Белы рух|Белай гвардыі]] у колькасці прыкладна 900 чалавек, якія выкарыстоўвалі храмавыя пячоры ў якасці жылля: пра гэты перыяд нагадваюць счарнелыя ад кухоннага чаду статуі і захаваліся [[Дэкаратыўная размалёўка|роспісы]] на сценах. У 1939 годзе ў Дуньхуане стаяла армія [[Гаміньдан]]а, у выніку чаго ў храме Цяньфадун было пашкоджана мноства роспісаў і статуй. У 1949 годзе быў утвораны спецыяльны раён {{нп3|Цзюцюань (Ганьсу)|Цзюцюань|ru|Цзюцюань (Ганьсу)}} (酒泉专区), і павет Дуньхуан увайшоў у яго склад. У 1955 годзе спецыяльны раён Цзюцюань і спецыяльны раён {{нп3|Увэй (Ганьсу)|Увэй|ru|Увэй (Ганьсу)}} былі аб’яднаны ў спецыяльны раён {{нп3|Чжан’е||ru|Чжанъе}} (张掖专区), але ў 1961 годзе спецыяльны раён Цзюцюань быў адноўлены. У 1970 годзе спецыяльны раён Цзюцюань быў перайменаваны ў Акругу Цзюцюань (ЦЗ). У 1988 годзе павет Дуньхуан быў ператвораны ў гарадскі павет. Пастановай Дзяржсавета КНР ад 18 чэрвеня 2002 года былі расфармаваныя акруга Цзюцюань і гарадскі павет Цзюцюань, і ўтворана гарадская акруга Цзюцюань. [[Файл:Mondsichelsee-03.JPG|250px|міні|Дуньхуан]] == Адміністрацыйны падзел == Гарадскі павет дзеліцца на 9 {{нп3|Пасёлак (КНР)|пасёлкаў|ru|Посёлок (КНР)}}. == Эканоміка == Дуньхуан славіцца вырошчваннем чырвоных фінікаў і дынь<ref>{{Cite web|title=Красные финики из китайского города Дуньхуан впервые вышли на европейский рынок|url=http://russian.people.com.cn/n3/2020/0831/c31518-9740113.html|publisher=Жэньминь Жибао|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303071406/http://russian.people.com.cn/n3/2020/0831/c31518-9740113.html|url-status=live}}</ref>. У ваколіцах горада пабудавана некалькі буйных сонечных электрастанцый<ref>{{Cite web|title=Посещение «Суперзеркальной электростанции»|url=http://russian.people.com.cn/n3/2021/0305/c31518-9825480.html|publisher=Жэньминь Жибао|archive-date=2021-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210306075557/http://russian.people.com.cn/n3/2021/0305/c31518-9825480.html|url-status=live}}</ref>. == Транспарт == Дуньхуан размешчаны на трасе Гадаа 215 непадалёк ад возера [[Юэяцюань]]. У 2012 годзе было пачата будаўніцтва электрыфікаванай [[Гедунская железная дорога|чыгункі]], якая злучыць з горадам {{нп3|Галмуд||ru|Голмуд}}. == Культурная спадчына == [[Файл:Dunhuang_grottoes_(Mogao_cave).jpg|справа|міні|250px|Пячорны храм Цяньфадун у раёне Дуньхуана. На здымку бачны дзевяціярусны павільён, пабудаваны вакол 33-метровай статуі Буды для яе абароны і агляду.]] З 1940-х гадоў пачалося бурнае вывучэнне спадчыны Дуньхуана. У 1941—1943 гадах знакаміты кітайскі мастак і каліграф [[Чжан Дацянь]] правёў у Дуньхуане два з паловай гады. Для таго каб зрабіць копіі сцянных роспісаў храма і перанумараваць усе пячоры, ён запрасіў у памочнікі [[Лама (будызм)|тыбецкіх манахаў]] з [[Цынхай|Цынхая]]. У 1942 годзе там ужо працавала археалагічная брыгада з кітайскага цэнтральнага інстытута даследаванняў, а само месца работ наведаў [[Чан Кайшы]]. У 1943 годзе Чжан Дацянь зладзіў выстаўку копій роспісаў Дуньхуана, якая мела шырокі рэзананс. У 1944 годзе быў заснаваны Інстытут даследаванняў Дуньхуана. У 1946 годзе адбылася першая навуковая Дуньхуанская канферэнцыя, а ў [[Ланьчжоў]] прайшла першая выстаўка дуньхуанскага мастацтва. У тым жа годзе ў Дуньхуан прыехаў вучоны {{нп3|Дуань Вэньцзе|||Duan Wenjie}}, які пражыў там 15 гадоў, вывучаючы культурную спадчыну, вынікам чаго былі яго фундаментальныя працы па гісторыі і мастацтву Дуньхуана. У 1947 годзе прайшла другая Дуньхуанская канферэнцыя, а пасля ўсталявання камуністычнай улады ў Кітаі (1949 г.) быў заснаваны «Інстытут даследавання культурных старажытнасцяў Дуньхуана» (1951). У 1961 Дуньхуану быў нададзены статус «кітайскай культурнай скарбніцы нацыянальнага значэння». У 1987 годзе была заснавана «{{нп3|Даследчая акадэмія Дуньхуана|Інстытут даследавання культурных старажытнасцяў Дуньхуана||Dunhuang Research Academy}}», а [[ЮНЕСКА]] унесла Магаа ў ахоўны спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай культурнай спадчыны]]. У 1993 годзе ў Дуньхуане прайшла Міжнародная канферэнцыя, прысвечаная захаванню пячор Магаа і іншых старажытных месцаў уздоўж [[Вялікі шаўковы шлях|Вялікага шаўковага шляху]]. У 2000 годзе прайшла Міжнародная канферэнцыя ў гонар стагоддзя з дня адкрыцця «Пячоры рукапісаў». == Славутасці == На тэрыторыі гарадскога павета знаходзіцца помнік [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] — раннебудыйскі пячорны манастыр Цяньфадун. У пячорах Магаа, якія знаходзяцца там, у пачатку XX стагоддзя была выяўленая [[Дуньхуанскія рукапісы|бібліятэка, што змяшчае рукапісы 406—995 гадоў]]. Яе адкрыццё прынесла гораду сусветную славу. Пясчаныя выдмы пустыні [[Такла-Макан]] выкарыстоўваюцца для спуску на спецыяльнай дошцы ([[сэндбордынг]] — пустынны аналаг [[снаўбордынг]]у). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Чугуевский Л. И. «Мирские объединения шэ при буддийских монастырях в Дуньхуане» в сб. «Буддизм, государство и общество в странах Центральной и Восточной Азии в Средние века», М. 1982, стр. 63-97 * Скарпари М. Древний Китай, Китайская цивилизация от неолита до эпохи Тан. М. 2003, стр. 262—269 * Духовная культура Китая. Энциклопедия. т.6, М. 2010, стр. 575—579 * R. Whitfield, S. Whitfield, N. Agnew, Cave Temples of Dunhuang. Art and History on the Silk Road, The British Library, 2000, pp.&nbsp;10–49 * Китайские документы из Дуньхуана. Вып. I. Факсимиле. Изд. текстов, пер. с кит., исслед. и прил. Л. И. Чугуевского, М. 1981 * Китайские рукописи из Дуньхуана. Памятники буддийской литературы. Изд. текстов и предисловие Л. Н. Меньшикова. М.1963 * Чугуевский Л. И. Хозяйственные документы буддийских монастырей в Дуньхуане. Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. VIII годичная научная сессия ЛО ИВАН, Л. 1972. * Шайк, Сэм ван. Тибетский дзэн. Открывая утерянную традицию. Истории, рассказанные манускриптами Дуньхуана / Пер. с англ. А. Г. Ливанского, под общ. ред. Б. К. Двинянинова. СПб.: Издательство «Академия исследований культуры», 2021. * Agnew N., Conservation of Ancient Sites on the Silk Road. LA, Getty Conservation Institute, 1997 * Dunhuang Art, Through the Eyes of Duan Wenjie, Abhinav Publications, 1994 * Grousset R., Chinese art and Culture, NY, Orion Press 1959 * Mair, Victor H., Tun-huang Popular Narratives, Cambridge University Press, 1983 * Seckel, D., Buddhist Art of East Asia. Bellingham, Western Washington University, 1989 * Stein, M., Aurel, Ruins of Desert Cathay, 2 vols., 1912; rpt. NY, Dover Publications, 1987 * Waley, A., trans., Ballads and Stories from Tun-huang: An Anthology. NY, Macmillan Company, 1960 * Warner, L., The Long Old Road in China, NY, Doubleday, Page &Co., 1926 * Whitfield, R., Dunhuang: Caves of the Singing Sands, 2 vols., London, Textile and art Publications, 1995 * Whitfield, R., Farrer, A., Caves of the Thousand Buddhas: Chinese Art from the Silk Rute, London, British Museum, 1990 * Whitfield, S., Life Along the Silk Road, Berkley, University of California Press, 2000 * Whitfield, S., ed., Dunhuang Manuscript Forgeries. London, The British Library, 1999 * Whitfield, S. and Wood, F., eds., Dunhuang and Turfan: Contents and Conservation of Ancient Documents from Central Asia. London, The British Library, 1997 * Wriggins, S.H., Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road. Boulder, Colo. Westview Press, 1996 == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20101027080742/http://idp.orientalstudies.ru/ Международный Дуньхуанский проект (IDP)] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цзюцюань]] [[Катэгорыя:Гарады Кітая]] [[Катэгорыя:Славутасці Кітая]] [[Катэгорыя:Культура Кітая]] [[Катэгорыя:Гісторыя Кітая]] sowd9uscfof77ed2ibkt3utl47bp9d1 0 742964 5152963 5017054 2026-06-09T19:27:21Z Pabojnia 135280 афармленне 5152963 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Лун’юй''' (нар. '''Ехэнара Цзінфэнь''', аф. '''Сяадзінцзін'''; 1868 — 22 лютага 1913) — жонка імператара [[Гуансюй|Гуансюя]], намінальнага кіраўніка [[Імперыя Цын|кітайскай імперыі Цын]] з 1875 па 1908 год, удовая імператрыца пасля смерці мужа. Таксама вядомая пад мянушкай '''Сіцзы'''. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і цынскага ваеннага і яго жонкі мангольскага паходжання, прыходзілася пляменніцай удовай імператрыцы і фактычнай кіраўніцы Кітая [[Цысі]]. У 1889 годзе была фактычна гвалтоўна выдадзена замуж за Гуансюя, які прыходзіўся ёй стрыечным братам, паколькі Цысі хацела з дапамогай уладкавання такога шлюбу яшчэ больш кантраляваць Гуансюя і ўмацаваць уласную ўладу. Перад іх вяселлем у [[Забаронены горад|Забароненым горадзе]] адбыўся пажар, што палічылі дрэнным прадвесцем. Лічыцца, што яна ўвесь час шпіёніла за імператарам і дакладвала Цысі аб кожным яго кроку. Імя «Лун’юй», што азначае «Спрыяльная і квітнеючая», атрымала пасля смерці мужа ў 1908 годзе. Нягледзячы на тое, што перад смерцю Цысі завяшчала ніколі не дазваляць жанчыне кіраваць краінай у якасці рэгенткі, наступныя тры гады Лун’юй адыгрывала досыць важную ролю ў палітыцы імперыі, быўшы паважанай фігурай, з якой раіліся па асноўных пытаннях. Больш за ўсё яна вядомая тым, што ад імя свайго малалетняга пляменніка-імператара [[Пу І]], падпісала ў 1911 годзе адрачэнне ад прастола, што азнаменавала сабой канец праўлення дынастыі Цын. Памерла бяздзетнай неўзабаве пасля [[Сіньхайская рэвалюцыя|Сіньхайскай рэвалюцыі]] ва ўзросце 45 гадоў. == Лун’юй ў масавай культуры == Як асоба, якая не займала першых роляў у палітыцы, але цесна звязаная з імёнамі ўдовай імператрыцы Цысі і імператараў Гуансюя і Пу І, Лун’юй неаднаразова адлюстроўвалася ў прысвечаных ім кінафільмах, у прыватнасці: * 1975 — «{{нп3|Удовая імператрыца (фільм, 1975)|Удовая імператрыца|ru|Вдовствующая императрица (фильм, 1975)}}» (рэж. {{нп3|Лі Ханьсян||ru|Ли Ханьсян}}) — {{нп3|Айві Лін По||ru|Лин По, Айви}}, прэмія «{{нп3|Залаты конь|Golden Horse|ru|Золотая лошадь}}» за «лепшую жаночую ролю другога плана» * 1976 — «{{нп3|Апошняя бура|||The Last Tempest}}» (рэж. {{нп3|Лі Ханьсян||ru|Ли Ханьсян}}) — {{нп3|Айві Лін По||ru|Лин По, Айви}} * 1987 — «[[Апошні імператар]]» (рэж. [[Бернарда Берталучы]]) — {{нп3|Сун Хуайкуэй|||Song Huai-Kuei}} * 2011 — «{{нп3|Падзенне апошняй імперыі|1911|ru|Падение последней империи}}» (рэж. [[Джэкі Чан]], {{нп3|Чжан Лі (рэжысёр)|Чжан Лі|ru|Zhang Li (director)}}) — {{нп3|Джаан Чэнь||ru|Чэнь, Джоан}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Sterling Seagrave: «Dragon Lady» ISBN 0-679-73369-8 * Maria Warner: «The Dragon Empress: Life and Times of Tz’u-Hsi, 1835—1908, Empress of China». ISBN 0-689-70714-2 * Anchee Min: «Empress Orchid» ISBN 978-0-618-06887-6 * Een Vrouw op de Drakentroon (A woman on the dragonthrone), Mayli Wen (foreword Lulu Wang), ISBN 90-5429-222-9 * Daily Life in the Forbidden City, Wan Yi, Wang Shuqing, Lu Yanzhen ISBN 0-670-81164-5 {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Імператрыцы дынастыі Цын]] 64j2nn3sakttp86si3q6g5ydgkot969 0 744152 5153056 4815562 2026-06-10T07:28:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153056 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Пратысты | image file = Diachea leucopodia 66280921.jpg | image descr = {{bt-bellat||Diachea leucopodia}} | parent = | latin = Diachea | rang = Род | author = | syn = | wikispecies = Diachea | commons = Diachea }} '''Diachea''' — род [[Слізевікі|слізістых грыбоў,]] які належыць да сямейства {{bt-bellat||Didymiaceae}}<ref>{{Cite journal|last1=Kinge|first1=Tonjock Rosemary|last2=Goldman|first2=Gary|last3=Jacobs|first3=Adriaana|last4=Ndiritu|first4=George Gatere|last5=Gryzenhout|first5=Marieka|date=2020-02-05|title=A first checklist of macrofungi for South Africa|journal=MycoKeys|volume=63|pages=1–48|doi=10.3897/mycokeys.63.36566|issn=1314-4057|pmc=7015970|pmid=32089638}}</ref>Упершыню род быў апісаны ў 1825 годзе [[Эліяс Магнус Фрыс|Эліясам Магнусам Фрысам]]<ref name="ausfungi">{{Cite web|title=Australian Fungal Names Database: ''Diachea''|url=https://fungi.biodiversity.org.au/nsl/services/rest/name/fungi/60015825|url-status=dead|access-date=2021-04-19|website=fungi.biodiversity.org.au|archive-date=20 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230720134337/https://fungi.biodiversity.org.au/nsl/services/rest/name/fungi/60015825}}</ref><ref name=fries>{{citation|author=Fries, E.M. |date=1825|title= Systema Orbis Vegetabilis |volume=1 |pages=163 |url=https://bibdigital.rjb.csic.es/viewer/11732/?offset=#page=171&viewer=picture&o=bookmark&n=0&q=Diachea}}</ref>. Род мае касмапалітычнае распаўсюджанне<ref name="GBIF">{{cite web|title=Diachea Fr.|url=https://www.gbif.org/species/3212807|access-date=19 April 2021|website=www.gbif.org|language=en}}</ref>. == Віды == Род уключае наступныя віды<ref name="GBIF"/>: * {{bt-latbel|Diachea bulbillosa|}} * {{bt-latbel|Diachea leucopodia|}} * {{bt-latbel|Diachea splendens|}} * {{bt-latbel|Diachea subsessilis|}} * {{bt-latbel|Diachea thomasii|}} * {{bt-latbel|Diachea verrucospora|}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.gbif.org/species/3212807 ''Diachea'' occurrence data] from GBIF {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фізаральныя]] a7i234z6d0dh9h2scm30aw1izyyq06b 0 746785 5153021 4677449 2026-06-10T05:19:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153021 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Craterium leucocephalum auf Laub.jpg |image title = |image descr = {{bt-bellat||Craterium leucocephalum}} |regnum = Пратысты |rang = |latin = Craterium |author = [[Trentep.]] |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Craterium |commons = Category:Craterium }} '''Craterium''' — род [[Слізевікі|слізевікоў]] з сямейства {{bt-bellat|фізаравыя|Physaraceae}}. Род мае [[касмапалітычнае распаўсюджанне]]<ref name="GBIF">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gbif.org/species/3214341|title=Craterium Trentep.|website=www.gbif.org|access-date=17 April 2021}}</ref>. Род быў упершыню апісаны ў 1797 годзе [[Іаган Фрыдрых Трэнтэполь|Іаганам Фрыдрыхам Трэнтэполем]] у «Catalecta botanica quibus plantae novae et minus cognitae describuntur atque illustrantur»<ref name="ausfungi">{{Cite web|url=https://fungi.biodiversity.org.au/nsl/services/rest/name/fungi/60015814|title=Fungi|access-date=22 жніўня 2023|archive-date=22 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822084702/https://fungi.biodiversity.org.au/nsl/services/rest/name/fungi/60015814|url-status=dead}}</ref><ref name="trentep">{{Cite book|title=Catalecta botanica quibus plantae novae et minus cognitae describuntur atque illustrantur}}</ref>. == Віды == Наступныя віды прызнаны ў родзе ''Craterium''<ref name="GBIF"/>: {{кал}} * {{bt-latbel|Craterium atrolucens||aut=Flatau}} * {{bt-latbel|Craterium aureomagnum||aut=Hooff & Nann.-Bremek.}} * {{bt-latbel|Craterium aureonucleatum||aut=Nann.-Bremek.}} * {{bt-latbel|Craterium aureum||aut=(Schumach.) Rostaf.}} * {{bt-latbel|Craterium aureum||aut=Fuckel}} * {{bt-latbel|Craterium concinnum||aut=Rex}} * {{bt-latbel|Craterium corniculatum||aut=B.Zhang & Yu Li}} * {{bt-latbel|Craterium costatum||aut=Dhillon & Nann.-Bremek.}} * {{bt-latbel|Craterium dictyosporum||aut=(Rostaf.) H.Neubert, Nowotny & K.Baumann}} * {{bt-latbel|Craterium leucocephalum||aut=(Pers. ex J.F.Gmel.) Ditmar}} * {{bt-latbel|Craterium leucocephalum||aut=Grev.}} * {{bt-latbel|Craterium microcarpum||aut=H.Z.Li, Yu Li & Shuang L.Chen}} * {{bt-latbel|Craterium minutum||aut=(Leers) Fr.}} * {{bt-latbel|Craterium muscorum||aut=Ing}} * {{bt-latbel|Craterium obovatum||aut=Peck}} * {{bt-latbel|Craterium paraguayense||aut=(Speg.) G.Lister}} * {{bt-latbel|Craterium reticulatum||aut=Nann.-Bremek. & Y.Yamam.}} * {{bt-latbel|Craterium retisporum||aut=G.Moreno, D.W.Mitch. & S.L.Stephenson}} * {{bt-latbel|Craterium rubronodum||aut=G.Lister}} * {{bt-latbel|Craterium subpurpurea||aut=B.Zhang & Yu Li}} * {{bt-latbel|Craterium yichunense||aut=S.Y.Liu, F.Y.Zhao & Y.Li}} {{канец кал}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}}  [[Катэгорыя:Фізаравыя]] 4m2mc0k7bn4ezirvvwo2cqnyz9u6ji1 0 746834 5152982 5119026 2026-06-09T19:47:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152982 wikitext text/x-wiki {{Гульнявая сістэма|Image=Apple Vision Pro with charger (cropped).jpg}} '''«Apple Vision Pro»''' ― {{Не перакладзена 5|Галаўны дысплей|гарнітура|ru|Наголовный дисплей}} [[Змешаная рэальнасць|змешанай рэальнасці]] (ахоплівае {{Не перакладзена 5|Дапоўненая рэальнасць|дапоўненую|ru|Дополненная реальность}} і [[Віртуальная рэальнасць|віртуальную]] рэальнасці) ад карпарацыі «[[Apple]]»<ref>{{Cite web |lang=en |url=https://www.theverge.com/2023/6/5/23738968/apple-vision-pro-ar-headset-features-specs-price-release-date-wwdc-2023 |title=Apple Vision Pro is Apple’s new $3,499 AR headset |author=Adi Robertson |website=The Verge |date=2023-06-05 |access-date=2023-06-05 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |lang=en |url=https://www.macrumors.com/2023/06/05/apple-reveals-vision-pro-headset/ |title=Apple Reveals 'Vision Pro' Headset and visionOS |website=MacRumors |date=2023-06-05 |access-date=2023-06-05 |url-status=live}}</ref>, якая працуе на базе працэсара «{{Не перакладзена 5|Apple M5|Apple M5|ru|Apple M5}}» і дапаможнага чыпа «{{Не перакладзена 5|Apple R1|Apple R1|ru|Apple R1}}». «Vision Pro» можна выкарыстоўваць з адаптарам сілкавання або асобным акумулятарам. «Apple» пазіцыянуе «Vision Pro» як «прасторавы камп’ютар» ({{Lang-en|spatial computer}}), які аб’ядноўвае лічбавыя медыя з рэальным асяроддзем. Пры гэтым для ўзаемадзеяння з сістэмай можна выкарыстоўваць фізічныя элементы кіравання: {{Не перакладзена 5|Жэставы інтэрфейс|жэсты|ru|Жестовый интерфейс}}, {{Не перакладзена 5|Акулаграфія|адсочванне руху вачэй|ru|Окулография}} і {{Не перакладзена 5|Галасавое кіраванне|галасавыя каманды|ru|Голосовое управление}}. «Vision Pro» распрацаваны як аўтаномная прылада на базе аперацыйнай сістэмы «{{Не перакладзена 5|visionOS|visionOS|ru|visionOS}}», якая з’яўляецца вытворнай ад «[[iOS]]» і прызначаная для працы з прыкладаннямі віртуальнай і дапоўненай рэальнасці. Аднак пры неабходнасці прыладу таксама можна падлучыць да «[[MacOS|Mac]]». == Гл. таксама == * {{Не перакладзена 5|iOS 17|iOS 17|ru|IOS 17}} * {{Не перакладзена 5|visionOS|visionOS|ru|visionOS}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == *{{Cite web |url=https://3dnews.ru/1087934/apple-predstavila-vision-pro-arvrgarnituru-za-3499 |title=Apple представила Vision Pro — AR/VR-гарнитуру за $3499 |website={{Не перакладзена 5|3DNews Daily Digital Digest|3DNews|ru|3DNews Daily Digital Digest}}. |date=2023-06-05 |accessdate=2023-06-05 |url-status=dead |archive-date=5 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605212353/https://3dnews.ru/1087934/apple-predstavila-vision-pro-arvrgarnituru-za-3499 }} * [https://www.forbes.ru/sport/507287-ese-odna-real-nost-kak-novyj-gadzet-apple-izmenit-sportivnye-translacii Еще одна реальность: как новый гаджет Apple изменит спортивные трансляции] // {{Не перакладзена 5|Forbes (Расія)|Форбс.ру|ru|Forbes (Россия)}}, 3 марта 2024 {{Вонкавыя спасылкі}} {{Apple}} [[Катэгорыя:Абсталяванне Apple Inc.]] [[Катэгорыя:Прылады адлюстравання інфармацыі]] sjzvzrwjwa8x2lakn4cgqc1g0o4y05d 0 752310 5152993 5144160 2026-06-09T20:51:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152993 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = Audi A4 DTM | фота = DTM Audi Kristensen amk.jpg | вытворца = [[Audi]] | заводы = | гады вытворчасці = | тып кузава = | даўжыня = | шырыня = | вышыня = | колавая база = | папярэднік = [[Abt-Audi TT-R]] | пераемнік = [[Audi A5 DTM]] | вікісховішча = Audi A4 DTM }} '''Audi A4 DTM''' — гоначныя аўтамабілі маркі [[Audi]]. Выкарыстоўваліся ў чэмпіянаце [[Deutsche Tourenwagen Masters|DTM]] у 2004—2011 гады. За восем сезонаў гоншчыкі Audi перамаглі ў 34 гонках і заваявалі пяць чэмпіёнскіх тытулаў (у [[Deutsche Tourenwagen Masters 2004|2004]], [[Deutsche Tourenwagen Masters 2007|2007]], [[Deutsche Tourenwagen Masters 2008|2008]], [[Deutsche Tourenwagen Masters 2009|2009]], [[Deutsche Tourenwagen Masters 2011|2011]] гады)<ref name="audi-mediacenter.com-2011-10-14">{{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/grand-finale-for-the-audi-a4-dtm-1698 |title = Grand finale for the Audi A4 DTM |date = 2011-10-14 |work = audi-mediacenter.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en |archive-date = 10 лістапада 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231110130435/https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/grand-finale-for-the-audi-a4-dtm-1698 |url-status = dead }}</ref>. == Будова == Аўтамабілі чэмпіянату DTM прадстаўляюць сабой гоначныя {{нп3|Сілуэт (гоначны аўтамабіль)|прататыпы-«сілуэты»|en|Silhouette racing car}}, якія толькі вонкава падобныя на дарожныя [[Audi A4]]. Асновай машыны з’яўляецца трубчасты каркас з вугляпластыкавым монакокам і ўдарнымі элементамі з вугляпластыку спераду і ззаду. Дах разам са стойкамі ўзяты ад серыйнай мадэлі, астатняя частка корпуса выраблена з пластыку. Агулам, без уліку рухавіка і трансмісіі, Audi A4 DTM складаецца прыкладна з 6000 дэталяў<ref name="motorsport-total.com-2007-03-06"> {{cite web |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/der-a4-dtm-fuers-uebergangsjahr-07030601 |title = Der A4 DTM fürs Übergangsjahr |date = 2007-03-06 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. [[Файл:Audi-A4-DTM 2008.JPG|thumb|left|Са знятай пярэдняй маскай.]] [[Файл:EMS 2011 (6436714755).jpg|thumb|Задняе апярэнне (Audi A4 DTM R14).]] Кузаў мае прапрацаваную аэрадынаміку з маленькімі крыльцамі на вуглах пярэдняга бампера, жабрамі на пярэдніх крылах і багатым апярэннем ззаду. Пад пярэднім абцякальнікам знаходзяцца паветраводы. Адным з іх з’яўляецца калектар, які падае паветра ў рухавік. Астатнія паветраныя каналы служаць аэрадынаміцы і забяспечваюць прыціскную сілу. Ззаду ўсталявана падвойнае антыкрыло. Рухавік — V8, з вуглом развалу цыліндраў 90°, з сухім картарам, па чатыры клапаны на цыліндр, без наддзімання. Упырск паліва абсталяваны сістэмай кіравання [[Bosch]] MS 2.9. Аб’ём — 4,0 л., магутнасць — каля 460 к.с., круцільны момант — звыш 500 Н·м<ref name="motorsport-total.com-2008-04-07"> {{cite web |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/im-detail-die-technik-der-dtm-boliden-08040702 |title = Im Detail: Die Technik der DTM-Boliden |date = 2008-04-07 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Рэгламент патрабаваў наяўнасці двух абмежавальнікаў расходу паветра, кожны дыяметрам 28 мм. Таксама, у адпаведнасці з рэгламентам, рухавік без вадкасцяў і выпускных калектараў павінен быў важыць не менш за 165 кілаграмаў<ref name="motorsport-total.com-2007-03-06"/>. Каробка перадач — шасціступеньчатая, [[Секвентальная каробка перадач|секвентальная]]. Счапленне — двухдыскавае, з вугляроднага валакна. Прывад — задні. Дыферэнцыял — рэгуляваны, шматдыскавы, падвышанага трэння<ref name="motorsport-total.com-2008-04-07"/>. Рулявое кіраванне ажыццяўляецца рэечным механізмам з сервапрывадам. Падвеска — спераду і ззаду незалежная, на падвойных папярочных рычагах са штурхачом, спружынна-амартызуючым блокам і рэгуляванымі газавымі амартызатарамі. Тармазная сістэма — гідраўлічная, двухконтурная. Тармазныя супарты — з лёгкага металу, тармазныя дыскі — з вугляроднага валакна з унутранай вентыляцыяй. Размеркаванне тармазных высілкаў бесступеньчата рэгулюецца пілотам. Дыскі — {{нп3|OZ Racing|OZ|en|OZ Group}}, каваныя, алюмініевыя, спераду: 10x18 цаляў, ззаду: 11x18 цаляў. Шыны — [[Dunlop Tires|Dunlop]] SP Sport Maxx, пярэднія: 265/660 R18, заднія: 280/660 R18<ref name="motorsport-total.com-2008-04-07"/><ref> {{cite news |url = https://www.autobild.de/artikel/dunlop-fuer-die-dtm-44635.html |title = Dunlop für die DTM. Reifen für Renner |date = 2004-03-02 |work = [[Auto Bild]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. У сезоне 2011 года выкарыстоўваліся шыны [[Hankook Tire|Hankook]]<ref name="motorsport-total.com-2010-11-19"> {{cite web |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/hankook-loest-dunlop-ab-2011-als-reifenhersteller-ab-10111902 |title = Hankook löst Dunlop ab 2011 als Reifenhersteller ab |date = 2010-11-19 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. [[Файл:2005 DTM Zandvoort (16999206418).jpg|thumb|left|Какпіт.]] [[Файл:2005 DTM Zandvoort (17185384952).jpg|thumb|left|Какпіт (руль зняты).]] Каб дасягнуць размеркавання вагі 48 % спераду і 52 % ззаду, рухавік усталяваны за пярэдняй воссю, а пілот сядзіць далёка ззаду — за сярэдняй стойкай. Для спрашчэння пасадкі ў машыну руль здымаецца. Сядзенне не рэгулюецца, а індывідуальна падганялася пад гоншчыка. Перад пілотам над рулём знаходзіцца інфармацыйны дысплей. Ён змяшчае тахометр, таймер круга, спідометр, а таксама паказвае вадзіцелю на якой перадачы ён зараз едзе. Над экранам загараюцца індыкатары пераключэння перадач, а пра блакіроўку колаў сігналізуюць лямпы абапал. На рулі размешчана схема трасы і некалькі кнопак. Злева: чорная кнопка радыёсувязі з камандай, жоўтая — абмежавальнік хуткасці на піт-лейн; справа: сіняя — уключэнне святла, зялёная — кіруе помпай для пітной вады. За рулявым колам размешчаны пялёсткі: левы пераключальнік актывізуе ручны тормаз пры старце з месца, правы адказвае за астуджэнне тармазнога супарта. Справа ад месца кіроўцы знаходзяцца рычаг пераключэння перадач і цэнтральная кансоль з блокам пераключальнікаў. На ёй ёсць некалькі паваротных рэгулятараў і кнопак. З іх дапамогай пілот можа, апроч іншага, рэгуляваць тармазны баланс і яркасць дысплея, а таксама актываваць [[вогнетушыльнік]]. Таксама тут размешаныя галоўны выключальнік электрычнай сістэмы; кнопкі запальвання і стартара; уключальнік лямпы, якая папярэджвае пілотаў ззаду на стартавай рашотцы, што рухавік заглух<ref> {{cite web |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/hochtechnologischer-arbeitsplatz-07021701 |title = Hochtechnologischer Arbeitsplatz |date = 2007-02-17 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref><ref> {{cite web |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/laempchen-zeiten-und-informationen-08052402 |title = Lämpchen, Zeiten und Informationen |date = 2008-05-24 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Электронных асістэнтаў, якія маглі б дапамагаць пілоту, няма. Даўжыня — 4800 мм, шырыня — 1850 мм, вышыня — 1200 мм. Ёмістасць паліўнага бака — 70 л<ref name="motorsport-total.com-2008-04-07"/>. Уласная вага аўтамабіля менш 1000 кг, але дадатковым баластам даводзілася да вызначанай рэгламентам велічыні<ref name="motorsport-total.com-2007-03-06"/>. == Мадыфікацыі == === R11 === [[Файл:Vanina Ickx 2006 DTM.jpg|thumb|Audi A4 DTM R11]] ''Audi A4 DTM R11'' — першая версія, пабудаваная ў адпаведнасці з новым тэхнічным рэгламентам, які з 2004 года прадугледжваў пераход ад двухдзверных купэ да чатырохдзверных седанаў. Новы аўтамабіль быў распрацаваны [[Audi Sport GmbH|Audi Sport]] пад кіраўніцтвам Вольфганга Апеля (кіраўнік аддзела інжынірынга), {{нп3|Ульрых Барэцкі|Ульрыха Барэцкага|en|Ulrich Baretzky}} (адказны за распрацоўку рухавіка) і Стэфана Айхера (кіраўнік праекта). Рухавік з’яўляецца далейшым развіццём матора, які стаяў на [[Abt-Audi TT-R]]. Ад папярэдніка былі запазычаныя таксама і каробка перадач, каркас бяспекі і тармазы. У аэрадынаміцы былі выкарыстаны рашэнні, раней рэалізаваныя на спартыўных прататыпах [[Audi R8 (LMP)|Audi R8]]<ref>{{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/the-audi-a4-dtm-a-new-development-made-by-audi-sport-8724 |title = The Audi A4 DTM: A new development made by Audi Sport |date = 2003-11-27 |work = audi-mediacenter.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en |archive-date = 10 лістапада 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231110130156/https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/the-audi-a4-dtm-a-new-development-made-by-audi-sport-8724 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/successful-roll-out-for-audi-a4-dtm-8657 |title = Successful roll-out for Audi A4 DTM |date = |work = audi-mediacenter.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en |archive-date = 10 лістапада 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231110130157/https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/successful-roll-out-for-audi-a4-dtm-8657 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/audi-in-the-dtm-comeback-in-europes-most-popular-touring-car-series-8656 |title = Audi in the DTM: Comeback in Europe’s most popular touring car series |date = 2004-03-18 |work = audi-mediacenter.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en |archive-date = 10 лістапада 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231110130156/https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/audi-in-the-dtm-comeback-in-europes-most-popular-touring-car-series-8656 |url-status = dead }}</ref>. Публічная прэм’ера адбылася ў канцы сакавіка 2004 года, першай гонкай новага аўтамабіля стаў этап у [[Гокенгайм]]е<ref> {{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/audi-presents-the-new-a4-dtm-8655 |title = Audi presents the new A4 DTM |date = 2004-03-29 |work = audi-mediacenter.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} </ref>. === R12 === [[Файл:DTM Brands Hatch June 2007 IMG 0747 (3329527548).jpg|thumb|Audi A4 DTM R12]] З выхадам на рынак [[Audi A4#B7|новага пакалення]] серыйнай Audi A4 быў распрацаваны і новы аўтамабіль DTM для сезона 2005 года. Пад новы дызайн рашоткі радыятара была зменена канструкцыя паветраных каналаў у пярэдняй частцы. Разам з гэтым, была агулам аптымізавана аэрадынаміка машыны. Прадугледжанае рэгламентам зніжэнне эфектыўнасці задняга антыкрыла шмат у чым было кампенсавана інжынерамі Audi. Асноўнымі напрамкамі дапрацоўкі шасі сталі зніжэнне вагі, паніжэнне цэнтра цяжару і паляпшэнне размеркавання вагі. Машыну стала прасцей наладжваць для розных трас. Для пілотаў павысілі ўзровень камфорту, у прыватнасці, папрацавалі над зніжэннем тэмпературы ў кабіне. Шэраг дэталяў рухавіка быў удасканалены, што павялічыла магутнасць, асабліва ў ніжнім і сярэднім дыяпазонах абаротаў<ref>{{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/first-public-appearance-of-the-new-audi-a4-dtm-8506 |title = First public appearance of the new Audi A4 DTM |date = 2005-03-29 |work = audi-mediacenter.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en |archive-date = 10 лістапада 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231110130157/https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/first-public-appearance-of-the-new-audi-a4-dtm-8506 |url-status = dead }}</ref>. === R12 plus === [[Файл:Tom Kristensen 2006 DTM.jpg|thumb|left|Audi A4 DTM R12 plus]] На сезон 2006 года далейшая распрацоўка машын была абмежавана, каб палегчыць нагрузку на бюджэт каманд. Прасторавая рама, каркас бяспекі, канструкцыя пярэдняй і задняй часткі кузава, трансмісія і картар счаплення заставаліся такімі ж, як у мінулым годзе. ''R12 plus'' вонкава амаль не адрозніваецца ад мадэлі 2005 года. Пад абцякальнікам адрозненняў больш. Было перайначана размеркаванне паветра праз маторны адсек і пад ім. Абноўленая машына таксама атрымала палепшаны рухавік з большым круцільным момантам<ref name="autobild.de-2006-04-05"> {{cite web |url = https://www.autobild.de/artikel/vorschau-dtm-2006-55155.html |title = Vorschau DTM 2006. Duell der Giganten |date = 2006-04-05 |work = [[Auto Bild]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. У прыватнасці, былі перапрацаваны картар і галоўка блока цыліндраў, у сістэме астуджэння выкарысталі ноў-хаў спортпрататыпа [[Audi R8 (LMP)|Audi R8]]<ref name="motorsport-total.com-2007-03-06"/>. {{clear}} === R13 === [[Файл:14 Alexandre Premat.jpg|thumb|Audi A4 DTM R13]] Абвешчаная ў канцы 2005 года замарозка распрацоўкі ў значнай ступені была адменена ў 2007 годзе. Кузаў застаўся такім самым, як у папярэдняй версіі, але аэрадынаміка, шасі і рухавік былі ўдасканаленыя. Пікавая магутнасць не змянілася, але і магутнасці, і круцільнага моманту стала даступна больш ва ўсім дыяпазоне абаротаў. Гэта было дасягнута дзякуючы зніжэнню ўнутранага трэння. Быў паніжаны цэнтр цяжару. Аэрадынаміку аптымізавалі дзеля дасягнення яшчэ большай прыціскной сілы і паляпшэння каэфіцыента аэрадынамічнага супору. У шасі выкарысталі новыя амартызатары, а пад новыя шыны іначай рэгулявалі падвеску. ''Audi A4 DTM R13'' быў прадстаўлены ў Іспаніі ў канцы лютага 2007 года. Вонкава гэтае пакаленне можна адрозніць ад мадэлі 2006 года па новых паветраводах у пярэдняй частцы<ref name="motorsport-total.com-2007-03-06"/>. === R14 === [[Файл:2011 DTM Hockenheimring October (6277046432).jpg|thumb|Audi A4 DTM R14]] Распрацоўка новай версіі з індэксам ''R14'' пачалася ў сакавіку 2007 года. Афіцыйнае прадстаўленне адбылося на Жэнеўскім аўтасалоне ў пачатку сакавіка 2008 года. Машына атрымала вонкавы выгляд новага пакалення Audi A4 — [[Audi A4#B8|Audi A4 B8]]<ref> {{cite news |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/weltpremiere-des-neuen-audi-a4-dtm-08030501 |title = Weltpremiere des neuen Audi A4 DTM |date = 2008-03-05 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. ''R14'' таксама адрозніваецца больш складанай аэрадынамікай задняй часткі. === R14 plus === [[Файл:Mike Rockenfeller Car 2011.jpg|thumb|left|Audi A4 DTM R14 plus]] Пры распрацоўцы шостай мадыфікацыі Audi A4 DTM, якая атрымала індэкс ''R14 Plus'', было ўнесена больш за 80 змен<ref>{{cite web |author = Bernd Ostmann |url = https://www.auto-motor-und-sport.de/fahrbericht/audi-r8-gt3-lms-und-a4-dtm-im-tracktest-1/ |title = Champions League im Tracktest |date = 2010-08-06 |work = [[Auto Motor und Sport]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de |archive-date = 10 лістапада 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231110130153/https://www.auto-motor-und-sport.de/fahrbericht/audi-r8-gt3-lms-und-a4-dtm-im-tracktest-1/ |url-status = dead }}</ref>. Аптымізавалі накіраванне паветранага патоку вакол аўтамабіля, дыфузара і праз маторны адсек. Прыток свежага паветра да рухавіка быў палепшаны дзякуючы новай упускной камеры. Было дасягнута лепшае размеркаванне круцільнага моманту. Адно са шматлікіх іншых удасканаленняў датычыцца больш аптымальнай цыркуляцыі масла. Брытанскі вытворца ''«AP Racing»'', які быў пастаўшчыком для ўсіх аўтамабіляў DTM, да сезона 2009 года падрыхтаваў палегчаныя тармазныя супарты. Заўважнай асаблівасцю ''R14 Plus'' было антыкрыло, якое цяпер мацавалася наверсе багажніка<ref> {{cite web |url = https://www.supercars.net/blog/2009-audi-a4-dtm-r14-plus/ |title = 2009 Audi A4 DTM R14 plus |date = |work = supercars.net |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} </ref>. Кошт аўтамабіля складаў каля 800 000 еўра<ref> {{cite web |url = https://www.autobild.de/artikel/a4-3.2-fsi-quattro-vs.-a4-dtm-2008-666021.html |title = Ungleiche Brüder. A4 3.2 FSI quattro vs. A4 DTM 2008 |date = 2008-04-10 |work = [[Auto Bild]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Са жніўня 2009 года (пасля гонкі на Нюрбургрынгу) далейшае развіццё машын было замарожана. Больш не дазвалялася змяняць аэрадынаміку, каркас бяспекі, сістэму рулявога кіравання, рухавік, падвеску, але за выключэннем амартызатараў. Змяняць амартызатары забаранілі з 1 сакавіка 2010 года. З моманту спынення распрацоўкі былі даступныя толькі тры розныя канфігурацыі аэрадынамікі, якія можна было выкарыстоўваць у залежнасці ад трасы<ref> {{cite web |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/entwicklungsstopp-entlastet-das-audi-budget-10031801 |title = Entwicklungsstopp entlastet das Audi-Budget |date = 2010-03-18 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Такім чынам, рэшту сезона 2009 года, а таксама сезоны 2010 і 2011 гадоў аўтамабілі выкарыстоўваліся ў нязменным выглядзе. У 2012 годзе набыў моц новы рэгламент, і Audi перайшла на машыны новага пакалення — купэ [[Audi A5 DTM]]. == Удзел у гонках == [[Файл:Motorshow Essen 2013-11-30 10-58-22 (11732904853).jpg|thumb|Аўтамабіль чэмпіёна 2004 года Маціяса Экстрома.]] За восем сезонаў агулам пілоты Audi A4 DTM заваявалі 43 поўл-пазіцыі, усталявалі 31 найхутчэйшы круг, перамаглі ў 34 гонках і заваявалі пяць чэмпіёнскіх тытулаў (у [[Deutsche Tourenwagen Masters 2004|2004]], [[Deutsche Tourenwagen Masters 2007|2007]], [[Deutsche Tourenwagen Masters 2008|2008]], [[Deutsche Tourenwagen Masters 2009|2009]], [[Deutsche Tourenwagen Masters 2011|2011]] гады)<ref name="audi-mediacenter.com-2011-10-14"/>. === Сезон 2004 года === У [[Deutsche Tourenwagen Masters 2004|2004]] годзе [[Audi]] прыйшла ў чэмпіянат у якасці завадской каманды. Шэсць Audi A4 DTM спаборнічалі ў гонках з [[AMG-Mercedes C-Klasse DTM (W203)|AMG-Mercedes C-класа]] і [[Opel Vectra GTS V8 DTM|Opel Vectra GTS V8]]. Атрымаўшы чатыры перамогі [[Маціяс Экстром]] стаў чэмпіёнам, ''«Audi Sport Team Abt»'' выйграла камандны залік, а Audi стала першай сярод вытворцаў. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ Статыстыка выступаў у сезоне DTM 2004 года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2004 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2004 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }}</ref> ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- bgcolor="#FFFFBF" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt''' | rowspan="6" bgcolor="F8F9FA" | Audi A4 DTM 04 | '''5''' | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} '''[[Маціяс Экстром]]''' | 10 || 4 || 7 || 4 || 1 || 1 || 1 || 0 || 74 || '''1''' |- | 6 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марцін Томчык]] | 10 || 0 || 4 || 2 || 0 || 1 || 2 || 2 || 39 || 5 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Sportsline''' | 11 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Крысціян Абт]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 3 || 8 || 3 || 1 || 16 |- | 12 | align="left" | {{Сцяг|Данія}} [[Том Крыстэнсан]] | 10 || 1 || 2 || 0 || 1 || 2 || 1 || 0 || 43 || 4 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Infineon Team Joest''' | 44 | align="left" | {{Сцяг|Італія}} [[Эмануэле Піро]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 10 || 5 || 1 || 11 || 11 |- | 45 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Франк Біла]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 10 || 9 || 2 || 0 || 17 |- |} === Сезон 2005 года === У сезоне [[Deutsche Tourenwagen Masters 2005|2005]] года Audi павялічыла колькасць машын да васьмі. ''«Abt Sportsline»'' выставіла на старт машыны новай генерацыі, ''«Joest Racing»'' — машыны 2004 года выпуску<ref> {{cite news |url = https://autosport.nl/klasse/nieuws/10386/dtm-team-abt-in-dtm-met-nieuwe-audis-joest-zet-autos-2004-in |title = DTM: Team Abt in DTM met nieuwe Audi's; Joest zet auto's 2004 in |date = 2004-12-10 |work = autosport.nl |accessdate = 2023-11-10 |language = nl }} </ref>. Па выніках сезона Экстром заняў другое месца, зноў стаўшы лепшым прадстаўніком маркі, Том Крыстэнсан скончыў сезон на трэцім месцы, аднак тытул чэмпіёна і перамогу ў камандным заліку заваяваў Mercedes. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ Статыстыка выступаў у сезоне DTM 2005 года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2005 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2005 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }}</ref> ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- bgcolor="#DFDFDF" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Sportsline''' | rowspan="4" bgcolor="F8F9FA" | Audi A4 DTM 05 | 1 | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Маціяс Экстром]] | 11 || 3 || 7 || 1 || 1 || 1 || 1 || 0 || 71 || 2 |- | 2 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марцін Томчык]] | 11 || 0 || 0 || 0 || 1 || 2 || 5 || 3 || 10 || 13 |- bgcolor="#FFDF9F" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt''' | 5 | align="left" | {{Сцяг|Данія}} [[Том Крыстэнсан]] | 11 || 0 || 5 || 2 || 0 || 1 || 2 || 1 || 56 || 3 |- | 6 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Алан Макніш]] | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 7 || 4 || 1 || 13 || 10 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Joest Racing''' | rowspan="4" | Audi A4 DTM 04 | 14 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Крысціян Абт]] | 11 || 0 || 1 || 0 || 0 || 3 || 2 || 2 || 16 || 9 |- | 15 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[П’ер Кафер]] | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 5 || 5 || 2 || 5 || 15 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Joest''' | 18 | align="left" | {{Сцяг|Італія}} [[Рынальда Капэла]] | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 10 || 10 || 4 || 0 || 20 |- | 19 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Франк Штыплер | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 5 || 5 || 2 || 8 || 14 |- |} === Сезон 2006 года === Пасля таго, як марка «Опель» пакінула чэмпіянат, і «Мерседэс», і «Аўдзі» ў сезоне [[Deutsche Tourenwagen Masters 2006|2006]] года павялічылі колькасць машын з 8 да 10, выставіўшы аўтамабілі трох пакаленняў. ''«Abt Sportsline»'' мела чатыры машыны новай версіі ''R12 plus''. Каманды ''«Phoenix»'' і ''«Rosberg»'' удзельнічалі на леташніх машынах. Ціма Шайдэр атрымаў ''A4 DTM R12'', якой раней кіраваў Алан Макніш. Былы аўтамабіль Экстрама перайшоў П’еру Каферу. Крысціян Абт заняў месца за рулём ''A4'', якую ў мінулым годзе пілатаваў Марцін Томчык. Франк Штыплер карыстаўся былым аўтамабілем Тома Крыстэнсана. {{нп3|Колін Колес|Колін Колес|en|Colin Kolles}} выставіў сваю каманду, для якой набыў дзве ''Audi A4 DTM R11'' 2004 года. Ваніна Ікс дэбютавала на машыне, якую папярэднія два гады вадзіў Крысціян Абт. Другой машынай каманды была ''A4 DTM R11'', на якой Марцін Томчык выступаў у сезоне 2004 года, а ў 2005 годзе ёй карыстаўся П’ер Кафер<ref name="autobild.de-2006-04-05"/><ref name="audi-mediacenter.com-2006-04-03">{{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/the-history-of-last-years-cars-8383 |title = The history of last year’s cars |date = 2006-04-03 |work = audi-mediacenter.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en |archive-date = 10 лістапада 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231110130159/https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/the-history-of-last-years-cars-8383 |url-status = dead }}</ref>. Для аўтамабіляў 2006 года ўстанаўлівалася базавая маса 1070 кг. Акрамя таго, уводзілася правіла гандыкапаў: пасля кожнай перамогі ў наступнай гонцы дадаваліся пяць кілаграмаў, але не больш 20 кг (максімальная маса — 1090 кг). Прайграўшаму вытворцы дазвалялася кожны раз скідаць пяць кілаграмаў баласту, пры гэтым вага не павінна была быць менш 1060 кг<ref name="autobild.de-2006-04-05"/>. У параўнанні з машынамі апошняй версіі, для аднагадовых аўтамабіляў задалі вагу на дзесяць кілаграмаў менш, для аўтамабіляў узору 2004 года — меней на 50 кілаграмаў<ref name="audi-mediacenter.com-2006-04-03"/>. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ Статыстыка выступаў у сезоне DTM 2006 года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2006 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2006 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-10-10 |language = en }}</ref> ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Sportsline''' | rowspan="4" | Audi A4 DTM 06 | 4 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марцін Томчык]] | 10 || 1 || 3 || 1 || 0 || 1 || 1 || 0 || 42 || 4 |- | 5 | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Маціяс Экстром]] | 10 || 1 || 1 || 0 || 0 || 3 || 1 || 2 || 21 || 8 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt''' | 6 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Хайнц-Харальд Фрэнтцэн]] | 10 || 0 || 2 || 1 || 0 || 1 || 3 || 0 || 24 || 7 |- bgcolor="#FFDF9F" | 7 | align="left" | {{Сцяг|Данія}} [[Том Крыстэнсан]] | 10 || 2 || 6 || 2 || 1 || 1 || 1 || 0 || 56 || 3 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Phoenix''' | rowspan="4" | Audi A4 DTM 05 | 12 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Крысціян Абт]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 5 || 5 || 3 || 6 || 13 |- | 14 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[П’ер Кафер]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 7 || 8 || 3 || 1 || 16 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Rosberg''' | 15 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Франк Штыплер | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 7 || 6 || 4 || 3 || 14 |- | 16 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Ціма Шайдэр]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 8 || 6 || 1 || 12 || 10 |- | align="left" rowspan="5" | {{Сцяг|Германія}} '''Futurecom TME''' | rowspan="5" | Audi A4 DTM 04 | rowspan="4" | 19 | align="left" | {{Сцяг|Нідэрланды}} Йерун Блікемолен | 2 || 0 || 0 || 0 || 0 || 17 || 12 || 0 || 0 || 20 |- | align="left" | {{Сцяг|Данія}} [[Нікалас К’еза]] | 3 || 0 || 0 || 0 || 0 || 15 || 16 || 1 || 0 || 23 |- | align="left" | {{Сцяг|Нідэрланды}} Аліўе Тылеманс | 3 || 0 || 0 || 0 || 0 || 19 || 13 || 0 || 0 || 21 |- | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Тэд Б’ёрк]] | 2 || 0 || 0 || 0 || 0 || 16 || 14 || 0 || 0 || 22 |- | 20 | align="left" | {{Сцяг|Бельгія}} Ваніна Ікс | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 14 || 11 || 3 || 0 || 19 |- |} === Сезон 2007 года === [[Файл:Mattias Ekström 2007 DTM.jpg|thumb|Маціяс Экстром на трасе [[Брэндс-Хэтч]], 2007 год.]] Як і летась, у сезоне [[Deutsche Tourenwagen Masters 2007|2007]] года ў агульнай колькасці прымалі ўдзел дзесяць машын Audi. ''«Audi Sport Team Abt Sportsline»'' і ''«Audi Sport Team Abt»'' мелі Audi A4 DTM апошняга пакалення. ''«Phoenix»'' і ''«Rosberg»'' выкарыстоўвалі аўтамабілі папярэдняй спецыфікацыі. Крысціян Абт атрымаў машыну, на якой у мінулым сезоне Хайнц-Харальд Фрэнтцэн заваяваў поўл-пазіцыю на этапе ў Гокенгайме. Яго калега па камандзе Аляксандр Прэма стартаваў на былой машыне Марціна Томчыка. Майк Рокэнфелер дэбютаваў на машыне Тома Крыстэнсана. Лукас Лур вадзіў машыну Маціяса Экстрома. ''«Futurecom TME»'' выкарыстоўвала два аўтамабілі 2005 мадэльнага года<ref name="motorsport-total.com-2007-04-19"> {{cite news |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/alle-fuer-einen-audi-setzt-auf-teamwork-07041905 |title = Alle für Einen: Audi setzt auf Teamwork |date = 2007-04-19 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Мадэлі 2007 года пачыналі сезон з найбольшай вагой, для леташніх машын — на дзесяць кілаграмаў менш, а машыны ўзору 2005 года — на 30 кілаграмаў<ref name="motorsport-total.com-2007-04-19"/>. Па выніках сезона чэмпіёнам стаў Маціяс Экстром<ref> {{cite news |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/ekstroem-ist-meister-07101406 |title = Ekström ist Meister! |date = 2007-10-14 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ Статыстыка выступаў у сезоне DTM 2007 года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2007 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2007 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }}</ref> ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- bgcolor="#FFDF9F" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Sportsline''' | rowspan="6" bgcolor="F8F9FA" | Audi A4 DTM 07 | 3 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марцін Томчык]] | 10 || 2 || 4 || 2 || 2 || 1 || 1 || 3 || 40 || 3 |- bgcolor="#FFFFBF" | '''4''' | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} '''[[Маціяс Экстром]]''' | 10 || 1 || 7 || 1 || 2 || 1 || 1 || 1 || 50 || '''1''' |- | align="left" rowspan="4" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt''' | rowspan="3" | 7 | align="left" | {{Сцяг|Данія}} [[Том Крыстэнсан]] | 7 || 0 || 0 || 1 || 0 || 1 || 5 || 1 || 9 || 14 |- | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Франк Біла]] | 1 || 0 || 0 || 0 || 0 || 18 || 18 || 0 || 0 || 23 |- | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Маркус Вінкельхок]] | 2 || 0 || 0 || 0 || 0 || 9 || 14 || 1 || 0 || 19 |- | 8 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Ціма Шайдэр]] | 10 || 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 2 || 2 || 25 || 7 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Rosberg''' | rowspan="5" | Audi A4 DTM 06 | 11 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Майк Рокэнфелер]] | 10 || 0 || 1 || 0 || 0 || 2 || 3 || 1 || 11 || 12 |- | 12 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Лукас Лур | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 10 || 8 || 1 || 1 || 17 |- | align="left" rowspan="3" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Phoenix''' | 16 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Крысціян Абт]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 5 || 6 || 2 || 4 || 16 |- | rowspan="2" | 17 | align="left" | {{Сцяг|Францыя}} Аляксандр Прэма | 9 || 0 || 1 || 0 || 0 || 3 || 2 || 2 || 13 || 11 |- | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Марка Вернер | 1 || 0 || 0 || 0 || 0 || 17 || 15 || 0 || 0 || 22 |- | align="left" rowspan="3" | {{Сцяг|Германія}} '''Futurecom TME''' | rowspan="3" | Audi A4 DTM 05 | rowspan="2" | 20 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Адам Кэрал | 5 || 0 || 0 || 0 || 0 || 12 || 9 || 1 || 0 || 18 |- | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Маркус Вінкельхок | 5 || 0 || 0 || 0 || 0 || 9 || 12 || 1 || 0 || 19 |- | 21 | align="left" | {{Сцяг|Бельгія}} Ваніна Ікс | 9 || 0 || 0 || 0 || 0 || 14 || 13 || 3 || 0 || 21 |- |} === Сезон 2008 года === [[Файл:10 Timo Scheider (2812169910).jpg|thumb|Ціма Шайдэр на трасе Брэндс-Хэтч, 2008 год.]] Пілоты ''«Audi Sport Team Abt Sportsline»'' і ''«Audi Sport Team Abt»'' выступалі на Audi A4 DTM апошняга пакалення. Маркус Вінкельхок, які перайшоў у склад ''«Audi Sport Team Rosberg»'', атрымаў мінулагодняе шасі з нумарам R13-403, на якім Маціяс Экстром летась стаў чэмпіёнам DTM. Яго калега па камандзе Майк Рокэнфелер кіраваў былой А4 Тома Крыстэнсана<ref>{{cite news |url = https://us.motorsport.com/dtm/news/racing-debut-of-the-new-audi-a4-dtm/2288792/ |title = Racing debut of the new Audi A4 DTM |date = 2008-04-06 |work = motorsport.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en |archive-date = 10 лістапада 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231110130153/https://us.motorsport.com/dtm/news/racing-debut-of-the-new-audi-a4-dtm/2288792/ |url-status = dead }}</ref>. Мінімальная маса была зададзена наступным чынам: для машын 2008 года — 1050 кг, 2007—1040 кг, 2006—1030 кг<ref> {{cite news |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/im-detail-das-neue-reglement-08040603 |title = Im Detail: Das neue Reglement |date = 2008-04-06 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Чэмпіёнам ДТМ 2008 года стаў [[Ціма Шайдэр]]. У адзінаццаці гонках сезона ён восем разоў падымаўся на подыум<ref>{{cite news |url = https://us.motorsport.com/dtm/news/audi-driver-timo-scheider-is-2008-dtm-champion/2828184/ |title = Audi driver Timo Scheider is 2008 DTM Champion |date = 2008-10-27 |work = motorsport.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en |archive-date = 10 лістапада 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231110130155/https://us.motorsport.com/dtm/news/audi-driver-timo-scheider-is-2008-dtm-champion/2828184/ |url-status = dead }}</ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ Статыстыка выступаў у сезоне DTM [[Deutsche Tourenwagen Masters 2008|2008]] года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2008 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2008 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }}</ref> ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- bgcolor="#FFDF9F" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Sportsline''' | rowspan="4" bgcolor="F8F9FA" | Audi A4 DTM 08 | 1 | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Маціяс Экстром]] | 11 || 3 || 5 || 2 || 0 || 1 || 1 || 0 || 56 || 3 |- | 2 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марцін Томчык]] | 11 || 0 || 1 || 0 || 1 || 3 || 2 || 3 || 32 || 7 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt''' | 9 | align="left" | {{Сцяг|Данія}} [[Том Крыстэнсан]] | 11 || 0 || 3 || 2 || 2 || 1 || 3 || 1 || 27 || 8 |- bgcolor="#FFFFBF" | '''10''' | align="left" | {{Сцяг|Германія}} '''[[Ціма Шайдэр]]''' | 11 || 3 || 8 || 4 || 2 || 1 || 1 || 0 || 75 || '''1''' |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Phoenix''' | rowspan="4" | Audi A4 DTM 07 | 14 | align="left" | {{Сцяг|Францыя}} Аляксандр Прэма | 11 || 0 || 1 || 0 || 0 || 8 || 3 || 1 || 10 || 10 |- | 15 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Олівер Джарвіс | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 4 || 5 || 1 || 5 || 13 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Rosberg''' | 18 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Майк Рокэнфелер]] | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 2 || 5 || 0 || 6 || 11 |- | 19 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Маркус Вінкельхок | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 8 || 6 || 2 || 6 || 12 |- | align="left" rowspan="3" | {{Сцяг|Германія}} '''Futurecom TME''' | rowspan="2" | Audi A4 DTM 06 | 20 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Кэтрын Лег | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 16 || 15 || 3 || 0 || 19 |- | 21 | align="left" | {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Крысціян Альберс]] | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 11 || 10 || 4 || 0 || 17 |- |} === Сезон 2009 года === [[Файл:DTM Norisring 2009 (3664637623).jpg|thumb|Ціма Шайдэр на трасе [[Норысрынг]], 2009 год.]] У сезоне [[Deutsche Tourenwagen Masters 2009|2009]] года прымалі ўдзел 11 машын Audi A4 DTM. Завадскія каманды мелі чатыры аўтамабілі новай версіі і пяць леташніх<ref> {{cite news |url = https://www.touringcartimes.com/2009/02/17/audi-confirms-2009-drivers-line-up/ |title = Audi confirms 2009 drivers line up |date = 2009-02-17 |work = touringcartimes.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} </ref>. Каманда ''«Kolles Futurecom»'' выставіла тры аўтамабілі ўзору 2007 года. Пры гэтым, Крысціян Бакеруд атрымаў новапабудаваны асобнік. Нягледзячы на тое, што гэта была машына спецыфікацыі 2007 года, гэта быў цалкам новы аўтамабіль, выраблены заводам Audi ў Інгальштаце для каманды Коліна Колеса ў маі 2009 года<ref> {{cite news |url = https://www.touringcartimes.com/2009/05/16/bakkerud-enjoys-new-2007-audi/ |title = Bakkerud enjoys new 2007 Audi |date = 2009-05-16 |work = touringcartimes.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} </ref>. Ціма Шайдэр паспяхова абараніў тытул. Ёе фінішаваў у ачках ва ўсіх дзесяці гонках, хоць і быў пасля дыскваліфікаваны ў Зандворце. Таксама быў адзіным, хто праехаў усе 548 кругоў у гонках сезона. Для маркі «Аўдзі» гэта была трэцяя перамога запар<ref> {{cite news |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/1798720-kilometer-der-lange-weg-zum-titel-09102703 |title = 1.798,720 Kilometer: Der lange Weg zum Titel |date = 2009-10-27 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Гэты год стаў апошнім для ''«Futurecom»''. Па заканчэнні сезона каманда прадала свае аўтамабілі<ref> {{cite news |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/kolles-verkauft-alte-dtm-audis-09112801 |title = Kolles verkauft alte DTM-Audis |date = 2009-11-28 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-10-31 |language = de }} </ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ Статыстыка выступаў у сезоне DTM 2009 года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2009 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2009 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }}</ref> ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- bgcolor="#FFFFBF" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt''' | rowspan="4" bgcolor="F8F9FA" | Audi A4 DTM 09 | '''1''' | align="left" | {{Сцяг|Германія}} '''[[Ціма Шайдэр]]''' | 10 || 2 || 6 || 1 || 2 || 1 || 1 || 0 || 64 || '''1''' |- | 2 | align="left" | {{Сцяг|Данія}} [[Том Крыстэнсан]] | 10 || 1 || 2 || 2 || 0 || 1 || 1 || 1 || 21 || 8 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Sportsline''' | 5 | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Маціяс Экстром]] | 10 || 0 || 5 || 3 || 2 || 1 || 2 || 1 || 41 || 5 |- | 6 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марцін Томчык]] | 10 || 1 || 4 || 1 || 0 || 1 || 1 || 3 || 35 || 6 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Rosberg''' | rowspan="5" | Audi A4 DTM 08 | 11 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Майк Рокэнфелер]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 3 || 7 || 1 || 4 || 14 |- | 12 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Маркус Вінкельхок | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 7 || 4 || 3 || 11 || 10 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Phoenix''' | 14 | align="left" | {{Сцяг|Францыя}} Аляксандр Прэма | 10 || 0 || 0 || 0 || 1 || 6 || 4 || 4 || 6 || 13 |- | 15 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Олівер Джарвіс | 10 || 0 || 2 || 1 || 0 || 1 || 2 || 3 || 18 || 9 |- | align="left" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Lady Power''' | 21 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Кэтрын Лег | 10 || 0 || 0 || 0 || 1 || 5 || 12 || 4 || 0 || 18 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Kolles Futurecom TME''' | rowspan="3" | Audi A4 DTM 07 | 18 | align="left" | {{Сцяг|Данія}} Крысціян Бакеруд | 9 || 0 || 0 || 0 || 0 || 13 || 12 || 1 || 0 || 19 |- | 19 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Ёханес Зайдліц | 7 || 0 || 0 || 0 || 0 || 17 || 13 || 2 || 0 || 20 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Kolles Futurecom BRT''' | 20 | align="left" | {{Сцяг|Чэхія}} Томаш Костка | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 11 || 11 || 2 || 0 || 17 |- |} === Сезон 2010 года === У [[Deutsche Tourenwagen Masters 2010|2010]] годзе выкарыстоўваліся тыя ж аўтамабілі, што і летась. Матыяс Экстром, Марцін Томчык, Маркус Вінкельхок і Аляксандр Прэма працягвалі кіраваць сваімі машынамі 2009 года. Олівер Джарвіс пераняў машыну Тома Крыстэнсана. Майк Рокэнфелер сеў за руль аўтамабіля, каторы раней пілатаваў Олівер Джарвіс. Навічок Мігель Маліна атрымаў A4, на якім летась выступала Кэтрын Лег, а яна атрымала папярэднюю машыну Майка Рокэнфелера. Толькі дзеючы чэмпіён Ціма Шайдэр атрымаў машыну, якая раней не выкарыстоўвалася ў гонках (нумар шасі R14-606)<ref>{{cite web |url = https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/dtm-countdown-development-freeze-relieves-audis-budget-7665 |title = DTM countdown: development freeze relieves Audi’s budget |date = 2010-03-18 |work = audi-mediacenter.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en |archive-date = 10 лістапада 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231110130153/https://www.audi-mediacenter.com/en/press-releases/dtm-countdown-development-freeze-relieves-audis-budget-7665 |url-status = dead }}</ref>. Базавая вага машын 2009 года засталася 1050 кілаграмаў, аўтамабілі 2008 года былі разгружаны на пяць кілаграмаў і пачалі сезон з 1025 кілаграмамі. Ад гандыкапаў, калі пасля кожнай гонкі машыны пераможцаў нагружаліся дадатковым баластам, адмовіліся<ref>{{cite news |url = https://www.auto-motor-und-sport.de/motorsport/dtm-reglement-fuer-2010-steht/ |title = DTM Reglement 2010. Veränderungen im Quali und an Gewichten |date = 2010-04-13 |work = [[Auto Motor und Sport]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de |url-status = dead }}</ref>. ''Dunlop'' падрыхтавала шыны з абноўленым саставам гумы. Пасля перадсезонных тэстаў новыя шыны былі добра ацэненыя пілотамі<ref> {{cite news |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/piloten-loben-neuen-rennreifen-von-dunlop-10040102 |title = Piloten loben neuen Rennreifen von Dunlop |date = 2010-04-01 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>, але цягам года Audi мелі з імі больш праблем, чым сапернікі на Mercedes<ref> {{cite web |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/audis-sorgen-reifenraetsel-und-zu-viele-einzelfehler-10081901 |title = Audis Sorgen: Reifenrätsel und zu viele Einzelfehler |date = 2010-08-19 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Гоншчыкі Audi наракалі на слабую зваротную сувязь на пярэдняй восі, а заднія шыны не мелі таго счаплення, як у папярэднія гады. У выніку, пасля трох тытулаў запар, у сезоне 2010 года Audi змагла выйграць толькі дзве гонкі<ref name="autobild.de-2011-04-16"/>. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ Статыстыка выступаў у сезоне DTM 2010 года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2010 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2010 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }}</ref> ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt''' | rowspan="4" | Audi A4 DTM 09 | 1 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Ціма Шайдэр]] | 11 || 1 || 5 || 2 || 2 || 1 || 1 || 0 || 53 || 4 |- | 2 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Олівер Джарвіс | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 3 || 4 || 1 || 18 || 9 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Sportsline''' | 5 | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Маціяс Экстром]] | 11 || 1 || 3 || 2 || 2 || 1 || 1 || 3 || 35 || 5 |- | 6 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Марцін Томчык]] | 11 || 0 || 0 || 0 || 0 || 2 || 4 || 0 || 20 || 8 |- | align="left" rowspan="3" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Phoenix''' | rowspan="6" | Audi A4 DTM 08 | rowspan="2" | 9 | align="left" | {{Сцяг|Францыя}} Аляксандр Прэма | 10 || 0 || 1 || 0 || 0 || 4 || 3 || 4 || 12 || 11 |- | align="left" | {{Сцяг|Ганконг}} Дарыл О’Янг | 0 || 0 || 0 || 0 || 0 || 11 || 0 || 0 || 0 || — |- | 10 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Майк Рокэнфелер]] | 11 || 0 || 1 || 0 || 1 || 2 || 3 || 0 || 22 || 7 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Rosberg''' | 14 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} Маркус Вінкельхок | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 5 || 4 || 4 || 7 || 12 |- | 15 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Кэтрын Лег | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 14 || 14 || 2 || 0 || 18 |- | align="left" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Rookie Team Abt''' | 18 | align="left" | {{Сцяг|Іспанія}} Мігель Маліна | 11 || 0 || 0 || 0 || 1 || 4 || 4 || 3 || 15 || 10 |- |} === Сезон 2011 года === [[Файл:Martin Tomczyk (6028860546).jpg|thumb|Марцін Томчык на трасе [[Гокенгаймрынг]], 2011 год.]] [[Deutsche Tourenwagen Masters 2011|2011]] год стаў апошнім для ''Audi A4'' у DTM. Ужо ішла пабудова новых машын пад рэгламент 2012 года, а пакуль працягвалі ўдзельнічаць ''R14'' узору 2008 года і ''R14 plus'' 2009 года. Галоўная перамена, якая адбылася ў гэтым сезоне, — пастаўшчыком шын для чэмпіянату DTM стала кампанія [[Hankook Tire|Hankook]]<ref name="motorsport-total.com-2010-11-19"/>. Перад інжынерамі стаяла задача ва ўмовах замарозкі рэгламенту адаптаваць аўтамабілі пад новыя шыны, не дапускаючы пры гэтым фундаментальных змен канструкцыі<ref name="autobild.de-2011-04-16"> {{cite news |url = https://www.autobild.de/artikel/dtm-2011-1609205.html |title = DTM 2011: Bewährte Technik, neue Reifen |date = 2011-04-16 |work = [[Auto Bild]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Вызначаная рэгламентам мінімальная вага засталася ранейшай. Для аўтамабіляў пакалення 2009 года гэта 1050 кілаграмаў, для машын 2008 года — на 25 кілаграмаў менш<ref> {{cite news |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/reglement-2011-fahrzeuggewichte-bleiben-gleich-11042702 |title = Reglement 2011: Fahrzeuggewichte bleiben gleich |date = 2011-04-27 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Па выніках сезона чэмпіёнам стаў [[Марцін Томчык]]. Ён кіраваў ''Audi A4 DTM'' узору 2008 года і стаў першым чэмпіёнам серыі DTM, хто здабыў тытул на старой машыне<ref> {{cite news |url = https://www.stern.de/sport/sportwelt/motorsport-tomczyk-sichert-sich-dtm-sieg-vorzeitig-3771626.html |title = Tomczyk sichert sich DTM-Sieg vorzeitig |date = 2011-10-02 |work = [[Stern]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. Маціяс Экстром заняў другое месца. ''«Abt Sportsline»'' перамагла ў камандным заліку<ref> {{cite news |url = https://www.stern.de/sport/sportwelt/motorsport-audi-holt-auch-den-vize-titel-in-der-dtm-3876214.html |title = Audi holt auch den Vize-Titel in der DTM |date = 2011-10-23 |work = [[Stern]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} </ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%; margin:auto; clear:both; width:100%;" |+ Статыстыка выступаў у сезоне DTM 2011 года<ref>{{cite web |url = https://motorsportstats.com/series/deutsche-tourenwagen-masters/summary/2011 |title = Deutsche Tourenwagen Masters Statistics and Results 2011 |date = |work = motorsportstats.com |accessdate = 2023-11-10 |language = en }}</ref> ! Каманда ! Шасі ! № ! Пілот ! {{Tooltip|С|Старты}} ! {{Tooltip|П|Перамогі}} ! {{Tooltip|Пд|Подыумы}} ! {{Tooltip|ПП|Поўл-пазіцыі}} ! {{Tooltip|ХК|Хуткія кругі}} ! {{Tooltip|ЛС|Лепшая стартавая пазіцыя}} ! {{Tooltip|ЛФ|Лепшы фініш}} ! {{Tooltip|СХ|Сыходы}} ! {{Tooltip|А.|Ачкі}} ! {{Tooltip|М.|Месца ў чэмпіянаце}} |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt''' | rowspan="5" | Audi A4 DTM 09 | 4 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Ціма Шайдэр]] | 10 || 0 || 1 || 0 || 2 || 4 || 2 || 1 || 36 || 4 |- | 5 | align="left" | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} Олівер Джарвіс | 10 || 0 || 1 || 0 || 0 || 2 || 3 || 0 || 14 || 10 |- bgcolor="#DFDFDF" | align="left" rowspan="3" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Sportsline''' | 8 | align="left" | {{Сцяг|Швецыя}} [[Маціяс Экстром]] | 10 || 3 || 5 || 2 || 1 || 1 || 1 || 1 || 52 || 2 |- | rowspan="2" | 9 | align="left" | {{Сцяг|Германія}} [[Майк Рокэнфелер]] | 9 || 1 || 2 || 1 || 1 || 1 || 1 || 0 || 31 || 6 |- | align="left" | {{Сцяг|Данія}} [[Том Крыстэнсан]] | 1 || 0 || 0 || 0 || 0 || 7 || 7 || 0 || 2 || 15 |- bgcolor="#FFFFBF" | align="left" rowspan="2" bgcolor="F8F9FA" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Phoenix''' | rowspan="5" bgcolor="F8F9FA" | Audi A4 DTM 08 | '''14''' | align="left" | {{Сцяг|Германія}} '''[[Марцін Томчык]]''' | 10 || 3 || 8 || 1 || 1 || 1 || 1 || 0 || 72 || '''1''' |- | 15 | align="left" | {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Рахель Фрэй]] | 10 || 0 || 0 || 0 || 0 || 15 || 12 || 0 || 0 || 19 |- | align="left" rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Rosberg''' | 18 | align="left" | {{Сцяг|Партугалія}} [[Філіпі Албукеркі]] | 10 || 0 || 1 || 0 || 0 || 2 || 2 || 2 || 9 || 12 |- | 19 | align="left" | {{Сцяг|Італія}} [[Эдаарда Мартара]] | 10 || 0 || 2 || 0 || 0 || 4 || 3 || 1 || 21 || 9 |- | align="left" | {{Сцяг|Германія}} '''Audi Sport Team Abt Junior''' | 22 | align="left" | {{Сцяг|Іспанія}} Мігель Маліна | 10 || 0 || 1 || 2 || 0 || 1 || 3 || 1 || 11 || 11 |- |} == Гл. таксама == * [[Audi A4]] * [[AMG-Mercedes C-Klasse DTM (W203)]] * [[AMG-Mercedes C-Klasse DTM (W204)]] * [[Opel Vectra GTS V8 DTM]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web |url = https://www.motorsport-total.com/dtm/news/im-detail-die-technik-der-dtm-boliden-08040702 |title = Im Detail: Die Technik der DTM-Boliden |date = 2008-04-07 |work = motorsport-total.com |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} * {{cite web |url = https://www.autobild.de/artikel/tracktest-audi-a4-dtm-und-r10-tdi-814994.html |title = Meister im Ring-Kampf. Tracktest Audi A4 DTM und R10 TDI |date = 2008-12-02 |work = [[Auto Bild]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de }} * {{cite web |author = Bernd Ostmann |url = https://www.auto-motor-und-sport.de/fahrbericht/audi-r8-gt3-lms-und-a4-dtm-im-tracktest-1/ |title = Champions League im Tracktest |date = 2010-08-06 |work = [[Auto Motor und Sport]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de |archive-date = 10 лістапада 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231110130153/https://www.auto-motor-und-sport.de/fahrbericht/audi-r8-gt3-lms-und-a4-dtm-im-tracktest-1/ |url-status = dead }} * {{cite web |author = Claus Mühlberger |url = https://www.auto-motor-und-sport.de/motorsport/mattias-ekstroem-vergleicht-audi-a4-dtm-von-2004-vs-rs5-von-2015/ |title = Audi A4 DTM von 2004 vs. RS5 von 2015 |date = 2015-05-04 |work = [[Auto Motor und Sport]] |accessdate = 2023-11-10 |language = de |url-status = dead }} * {{cite web |author = Jason Barlow |url = https://www.topgear.com/car-news/motorsport/top-gears-coolest-racing-cars-audi-a4-dtm |title = Top Gear’s coolest racing cars: Audi A4 DTM |date = |work = [[Top Gear]] |accessdate = 2023-11-10 |language = en }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі Audi|A4 DTM]] [[Катэгорыя:Гоначныя аўтамабілі]] 7zzhu8a3cnose43y2osnc9znw57610b 10 752475 5152925 4623728 2026-06-09T14:32:28Z JerzyKundrat 174 стыль 5152925 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nero_pushkin.jpg|right|120px|Бюст Нерона]] '''[[Нерон]]''' (37 — 68) — [[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] [[імператар]] з 13 кастрычніка 54 года, апошні з [[дынастыя|дынастыі]] [[Юліі-Клаўдзіі|Юліяў-Клаўдзіяў]]. Падчас праўлення ён засяродзіў вялікую частку сваёй увагі на дыпламатыі і гандлі, паспрабаваў павялічыць ролю Рыма як культурнай сталіцы імперыі шляхам стварэння і прасоўвання розных тэатраў і спартыўных спаборніцтваў. Валадаранне Нерона адзначана дыпламатычнымі і ваеннымі поспехамі ў барацьбе з [[Парфянскае царства|Парфянскай імперыяй]], прыгнечаннем паўстання брытанцаў (60—61) і паляпшэннем адносін з [[Старажытная Грэцыя|Грэцыяй]]. Яго праўленне звычайна асацыіруецца з тыраніяй і экстравагантнасцю ''([[Нерон|далей…]])''. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|Нерон]] </noinclude> 4ovlyyuyd7qgeufrb15slb3v9exppim 100 753274 5152944 5152670 2026-06-09T15:51:08Z NirvanaBot 40832 +12 новых 5152944 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Піс (рака)|2026-06-09T13:26:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мілавіцы|2026-06-09T11:40:27Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ліса-над-Лабем|2026-06-09T11:28:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Добржыхавіцы|2026-06-09T11:23:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Госцівіцы|2026-06-09T11:20:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Розтакі|2026-06-09T10:45:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мнішак-пад-Брды|2026-06-09T06:52:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ржэўніцы|2026-06-09T06:44:46Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Седлец-Прчыцы|2026-06-09T06:30:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Седльчані|2026-06-09T06:23:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Нове-Страшацы|2026-06-09T06:19:02Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Есеніцы (раён Ракаўнік)|2026-06-09T05:43:41Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 9xzjez6kq87lvf0bq5jtancxrjrst5k 100 753287 5152942 5152667 2026-06-09T15:50:40Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5152942 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Дрозды (гурт)|2026-06-09T15:07:54Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2026-06-08T11:52:05Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Янаўскі край (газета)|2026-06-08T11:22:30Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Ляўданскі|2026-06-08T10:07:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандра Аляксандраўна Мамаева|2026-06-08T01:52:17Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Сцяпан Васілевіч Говін|2026-06-07T19:26:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Андрэй Міхайлавіч Арцымовіч|2026-06-07T15:02:29Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Яўгенія Лязо|2026-06-07T10:05:25Z|ZolaSukhar}} {{Новы артыкул|Аляксандр Сяргеевіч Клачко|2026-06-07T08:32:50Z|~2026-33610-84}} {{Новы артыкул|Вольга Аляксандраўна Галаўнёва|2026-06-06T20:42:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Суд Глускага раёна|2026-06-06T20:26:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Завулак Фядотава (Мінск)|2026-06-06T12:49:24Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Фядотава (Мінск)|2026-06-06T12:29:43Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Уладзімір Іванавіч Скрабатун|2026-06-06T11:29:11Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Знахарства|2026-06-06T09:51:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сасна веймутава ў сядзібе акадэміка В. В. Пашкевіча|2026-06-05T20:06:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 9ffpaxpch610n42kds0l3yvw75hh0at 0 757988 5153020 4802546 2026-06-10T05:03:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153020 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Жывёлы | image file = Coryptilum cf klugii (8409239696).jpg | image descr = {{bt-bellat||Coryptilum klugii}} | parent = | rang = Род | latin = Coryptilum | author = | syn = | typus = | wikispecies = Coryptilum | commons = Category:Coryptilum | itis = | ncbi = | eol = }} '''''Coryptilum''''' — [[Род (біялогія)|род]] [[Молі|молей]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{bt-bellat|Сапраўдныя молі|Tineidae}}<ref>[http://www.nhm.ac.uk/research-curation/projects/tineidae/ Global Taxonomic Database of Tineidae]</ref>. Быў апісаны [[Філіп Крыстоф Цэлер|Філіпам Крыстофам Цэлерам]] у 1839 годзе. Віды гэтага роду — дзённыя молі бліскучай афарбоўкі. Яны сустракаюцца ад [[Індыя|Індыі]] да [[Саламонавы Астравы|Саламонавых астравоў]]<ref>{{Cite web |url=http://www.troplep.org/TLR/9-1/pdf2.pdf |title=Heppner & Wang, 1998. ''Coryptilum'' moths in Southeast Asia (Lepidoptera: Tineidae). ''Tropical Lepidoptera''. 9(1): 4 |access-date=4 лютага 2024 |archive-date=4 лютага 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204082903/https://www.troplep.org/TLR/9-1/pdf2.pdf |url-status=dead }}</ref>. == Віды == * {{bt-latbel|Coryptilum klugii|}} <small>Zeller</small> * {{bt-latbel|Coryptilum luteum|}} <small>Diakonoff, 1968</small> * {{bt-latbel|Coryptilum rutilella|}} <small>(Walker, 1869)</small> * {{bt-latbel|Coryptilum woodfordi|}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-02-04}} [[Катэгорыя:Сапраўдныя молі]] 6ul6v5uhbqmy1c2xil3b0l3k0cvlpsx 0 763326 5152996 4712156 2026-06-09T20:58:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152996 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль | назва = Austin Champ | фота = Austin Champ2010.JPG | сегмент = | вытворца = [[Austin Motor Company]] | гады вытворчасці = {{гады аўтамабіля|1951|1956}} | платформа = | рухавік = Rolls-Royce 2838 куб.см, 80 к.с. (60 кВт), бензінавы | кпп = | маса = | падобныя = | звязаныя = | вікісховішча = Austin Champ | мадыфікацыі кузава = | пакаленні = }} '''Austin Champ''' — брытанскі [[пазадарожнік]], выраблены кампаніяй [[Austin Motor Company]]. Існуе ў цывільнай і армейскай варыяцыях. == Гісторыя == Распрацоўка пачалася ў 1947 годзе з мэтай паменшыць залежнасць ад паставак машын з [[ЗША]]. Пры стварэнні аўтамабіля распрацоўшчыкі абапіраліся на амерыканскі джып [[Willys MB]]. У першых прататыпаў спецыялісты выявілі сур’ёзныя недахопы, і канструкцыя была палепшана. З 1 верасня 1951 года Austin Champ паступіў у серыйную вытворчасць. Калі Champ паступіў на ўзбраенне арміі, стала відавочна, што ён быў занадта дарагім (1200 фунтаў стэрлінгаў па цэнах 1951 года). Гэта адбілася на кантрактах распрацоўшчыкаў з Узброенымі сіламі: замест 15000 было заказана 4000 аўтамабіляў. У сярэдзіне 1960-х гадоў было прынята рашэнне аб зняцці машын з узбраення. == Апісанне == Рухавік чатырохцыліндравы аб’ёмам 2838 куб. см, распрацаваны [[Rolls-Royce Limited|Rolls-Royce]]. Каробка перадач мела пяць перадач. Выкарыстоўвалася звычайнае счапленне Borg & Beck з механічнай сувяззю. Сістэма падвескі грунтавалася на падоўжных тарсіёнах для асноўнага рысоравання і мела цалкам незалежную падвеску ўсіх чатырох колаў на падвойных папярочных рычагах. Тармазная сістэма была пастаўлена кампаніяй Girling. У ёй выкарыстоўваліся барабаны і простая адналінейная гідраўлічная сістэма без электраўзмацняльніка. Рухавік, паліўная сістэма і ўсе электрычныя элементы былі воданепранікальнымі, каб транспартны сродак мог прабірацца ўброд на глыбіню {{Convert|6|ft|m|0}} з мінімальнай падрыхтоўкай. == Спасылкі == * [http://www.austinmemories.com Austin Memories] * [http://www.austinchamp.com Austin Champ Owners' Club]{{Недаступная спасылка}} {{Сучасныя колавыя БМП, БТР і БА}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пазадарожнікі]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі Austin|Champ]] 7c42nophpjcd54h8pfr5mz5d1mt8oo5 0 765010 5152965 5151155 2026-06-09T19:29:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152965 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | image file = | image title = | image descr = | parent = Ancylostoma | rang = Від | latin = Ancylostoma caninum | author = [[Ercolani]], 1859 | syn = Sclerostoma caninum, [[Ercolani]], 1859 | typus = | children name = | children = | wikispecies = Ancylostoma caninum }} '''Ancylostoma caninum''' — від паразітычных [[Круглыя чэрві|круглых чарвей]] сямейства {{bt-bellat||Ancylostomatidae}}. == Апісанне == [[Файл:Anterior_end_of_A._caninum.jpg|міні|250px|Рот і зубы ''A. caninum'']] [[Файл:Canine_hookworm_egg_1.JPG|міні|250px|Яйцо ''A. caninum'']] Самкі ''A. caninum'' звычайна маюць 14 — 16 мм даўжыні і 0,5 мм шырыні, у той час як самцы меншыя — каля 10 — 12 мм даўжыні і 0,36 мм шырыні<ref name="Marquardt2000" /><ref name="Olsen1986" />. У самцоў ёсць капулятыўная бурса, якая складаецца з шыпападобных спікул, размешчаных на трох цягліцавых прамянях, якія захопліваюць самку падчас спарвання<ref name="ADW" /><ref name="Marquardt2000" /><ref name="Olsen1986" />. Як і ў іншых круглых чарвей, у сперме адсутнічаюць [[жгуцік|жгуцікі]]<ref name="ADW"/>. Капулятыўная бурса з’яўляецца унікальнай асаблівасцю прадстаўнікоў {{bt-bellat||Strongylida}}, што робіць яе карысным сродкам для ідэнтыфікацыі прадстаўнікоў гэтага [[Атрад (біялогія)|падатраду]]; ён таксама выкарыстоўваецца для адрознення членаў падатраду з-за адрозненняў у знешнім выглядзе бурсаў паміж [[Біялагічны від|відамі]]<ref name="Marquardt2000" />. [[Вульва]] самак ''A. caninum'' размешчана на мяжы другой і апошняй трацін цела<ref name="ADW" />. Зубы ''A. caninum'' знаходзяцца ў букальнай капсуле і падзелены на тры групы<ref name="ADW" /><ref name="Marquardt2000" />. Два вентральныя наборы ўтвараюць эквівалент ніжняй сківіцы, у той час як дадатковы набор выступае з дарсальнага боку і няшчыльна прыраўноўваецца да верхняй сківіцы<ref name="Marquardt2000" />. Кожны вентральны набор мае тры кропкі, прычым найбольш аддаленыя па баках<ref name="ADW" /><ref name="Ruppert1994">{{cite book|author=Ruppert E|year=1994|title=Invertebrate Zoology|edition=6th|publisher=Saunders College Pub|pages=[https://archive.org/details/invertebratezool0006rupp/page/293 293]|isbn=978-0030989803|url=https://archive.org/details/invertebratezool0006rupp/page/293}}</ref>. У той час як вентральныя наборы прыкметныя, дарсальны набор схаваны глыбей у шчокавай капсуле<ref name="ADW" />. ''A. caninum'' загінаецца галаўным канцом уверх (дарсальна), што, як было адзначана, з’яўляецца патэнцыйнай крыніцай блытаніны пры вызначэнні арыентацыі анкіластомы<ref name="Marquardt2000" />. Калі чарвяк нядаўна праглынуў кроў, ''A. caninum'' мае чырвоны колер; калі не, ён выглядае шэрым<ref name="ADW"/>. ''A. caninum'' мае [[Страўнікава-кішачны тракт|стрававальны канал]], які складаецца са [[Стрававод чалавека|стрававода]], [[Страўнікава-кішачны тракт|кішачніка]] і прамой кішкі — стрававод мае вялікую мускулатуру, што адлюстроўвае яго ролю ва ўцягванні слізістай абалонкі кішачніка ў арганізм падчас харчавання<ref name="Marquardt2000" /><ref name="Olsen1986" />. Страваводнае і анальнае кольца ''A. caninum'' з’яўляюцца крыніцай [[Аксон|нервовых валокнаў]], якія цягнуцца па ўсім целе для інервацыі органаў пачуццяў, у тым ліку амфід і фазмід<ref name="ADW" /><ref name="Olsen1986" />. [[Круглыя чэрві|Яйцы]] адкладаюць самкі, як правіла, на стадыі васьмі клетак<ref name="Olsen1986" />. Яйцы 38-43 мкм у шырыню, з тонкімі сценкамі<ref name="Olsen1986" /><ref name="MVM" />. == Распаўсюджанне == Мароз, тэмпература вышэй за 37 °C, сушка або ўздзеянне на ''A. caninum'' сонечнага святла — усё гэта прыводзіць да скарачэння выжывальнасці свабодна жывучай стадыі, з узроўнем заражэння, які расце з тэмпературай, пры ўмове, што 37&nbsp;°C не перавышана<ref name="ADW" /><ref name="Marquardt2000" />. Такім чынам, ''A. caninum'' у асноўным абмежаваны цёплым вільготным кліматам, хоць інфекцыі назіраюцца ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах]] і на поўдні [[Канада|Канады]], дзе тэмпература не аптымальная<ref name="Marquardt2000" />. Існуюць таксама некаторыя нішы, таксама здольныя задаволіць экалагічныя патрабаванні ''A. caninum'', нягледзячы на тое, што яны не абавязкова знаходзяцца ў [[Тропікі|тропіках]], напрыклад [[Горная справа|шахты]]<ref name="Marquardt2000" />. == Жыццёвы цыкл == === Перадача праз навакольнае асяроддзе === Яйцы выводзяцца з арганізма гаспадара з [[Кал|фекаліямі]] і звычайна вылупляюцца на працягу сутак на вільготнай цёплай глебе ў [[Лічынка|лічынак]] з нежывым пластом кутікулы<ref name="ADW" /><ref name="Marquardt2000" /><ref name="MVM" />. На 4-5 дзень лічынкі двойчы ліняюць і пасля гэтага здольныя заразіць гаспадара<ref name="Marquardt2000" />. Адбываецца міграцыя з фекаліямі ў навакольную [[Глеба|глебу]]<ref name="Marquardt2000" />. Існуе два шляхі заражэння з навакольнага асяроддзя. Першы шлях прадугледжвае пранікненне праз [[Скура|скуру]] ў [[Валасяны фалікул|валасяныя фалікулы]] або [[потавыя залозы]], асабліва на ступнях, дзе кантакт з глебай часты і скура танчэйшая, чым у іншых выпадках<ref name="Marquardt2000" />. Лічыцца, што сакрэцыя пратэазы ''A. caninum'' дапамагае гэтаму працэсу<ref name="Marquardt2000" />. Затым лічынкі мігруюць праз скурны пакроў, трапляюць у [[Сістэма кровазвароту|крывяносную сістэму]] і пераносяцца ў [[лёгкія]]<ref name="Marquardt2000" />. Лічынкі ''A. caninum'' выходзяць з крыві праз лёгкія, рухаюцца з [[Лёгачная альвеола|альвеол]] уверх праз [[Трахея|трахею]] і праглынаюцца, каб апынуцца ў кішачніку<ref name="Marquardt2000" />. Другі і больш распаўсюджаны шлях да тонкай кішкі — прамое праглынанне ''A. caninum'' гаспадаром, але наступны працэс у абодвух выпадках ідэнтычны<ref name="Marquardt2000" /><ref name="Olsen1986" />. Падчас гэтай трэцяй стадыі лічынкі ўсталёўваюцца мужчынскія або жаночыя рэпрадуктыўныя органы<ref name="Olsen1986" />. Было паказана, што лічынкі гэтай стадыі вылучаюць малекулу (Ac-asp-2), звязаную з алергенамі яду, у адказ на спецыфічныя сігналы гаспадара; мяркуецца, што гэта можа дапамагчы ў працэсе заражэння<ref name="Hawdon1999">{{cite journal|vauthors=Hawdon J, Narasimhan S, Hotez P|title=''Ancylostoma'' secreted protein 2: cloning and characterization of a second member of a family of nematode secreted proteins from ''Ancylostoma caninum''|url=https://archive.org/details/molecular-and-biochemical-parasitology_1999-04-30_99_2/page/149|journal=Molecular and Biochemical Parasitology|volume=99|issue=2|pages=149–165|date=April 1999|doi=10.1016/S0166-6851(99)00011-0|pmid=10340481|doi-access=free}}</ref>. Адбываецца трэцяя і апошняя лінька, у выніку якой з’яўляецца сталая форма ''A. caninum,'' якая затым харчуецца слізістай абалонкай і [[Кроў|крывёй]] сценкі тонкай кішкі<ref name="Marquardt2000" />. Пускавым механізмам кармлення лічыцца рэакцыя, апасродкаваная рэцэптарамі; аднак падрабязнасці гэтага працэсу яшчэ не ўстаноўлены<ref name="Hawdon1990">{{cite journal|vauthors=Hawdon J, Schad G|title=Serum-Stimulated Feeding In vitro by Third-Stage Infective Larvae of the Canine Hookworm ''Ancylostoma caninum''|url=https://archive.org/details/journal-of-parasitology_1990-06_76_3/page/394|journal=The Journal of Parasitology|volume=76|issue=3|pages=394–398|date=February 1990|pmid=2112598|doi=10.2307/3282673|jstor=3282673}}</ref>. Палавое размнажэнне таксама адбываецца ў кішачніку для атрымання наступнага раунда яец для завяршэння цыкла<ref name="Marquardt2000" />. Лічыцца, што самкі выпрацоўваюць ферамон, які прыцягвае самцоў, і здольныя адкладаць каля 10 000 яец у дзень<ref name="ADW" /><ref name="Herrick1928">{{cite journal|author=Herrick C|title=A Quantitative Study of Infections with ''Ancylostoma caninum'' in Dogs|journal=Am. J. Epidemiol.|volume=8|issue=2|pages=125–157|date=September 1928|doi=10.1093/oxfordjournals.aje.a120994}}</ref>. === Прамая перадача === Таксама магчымая прамая перадача паміж гаспадарамі. Лічынкі, прабраўшыся праз скуру, могуць пазбегнуць выхаду праз лёгкія і застацца ў цыркуляцыі для транспарціроўкі па целе<ref name="Olsen1986" />. У [[Матачная артэрыя|матачнай артэрыі]] цяжарнай самкі лічынкі здольныя пранікаць праз [[Плацэнта|плацэнту]] і выклікаць унутрычэраўнае заражэнне [[Плод (анатомія)|плода]]<ref name="Olsen1986" />. Лічынкі заражанага плода перамяшчаюцца ў [[печань]] да нараджэння, пасля чаго міграцыя працягваецца з рухам у кішачнік праз [[кровазварот]] і лёгкія, як апісана вышэй<ref name="Olsen1986" />. У якасці альтэрнатывы, лічынкі ''A. caninum'', якія ўхіляюцца ад выхаду з цыркуляцыі ў лёгкіх, могуць замест гэтага пераносіцца ў [[малочныя залозы]] і перадавацца ад маці з яе [[малодзіва]]м або [[малако]]м яе дзіцянятам; затым інфекцыя працякае такім жа чынам, як і інфекцыя пры трапленні з навакольнага асяроддзя<ref name="Olsen1986" /><ref name="MVM" />. Устаноўлена, што інфікаваныя маці толькі ў рэдкіх выпадках перадаюць дзіцянятам інфекцыю дародавым шляхам, у той час як верагоднасць перадачы праз [[Лактацыя|лактацыйны]] шлях падчас [[Грудное выкормліванне|кармлення грудзьмі]] значна вышэйшы<ref name="Burke1985">{{cite journal|vauthors=Burke T, Roberson E|title=Prenatal and lactational transmission of Toxocara canis and ''Ancylostoma caninum'': Experimental infection of the female before pregnancy|journal=International Journal for Parasitology|volume=15|issue=1|pages=71–75|date=February 1985|doi=10.1016/0020-7519(85)90104-3|pmid=3980144}}</ref>. == Экалогія == У асноўным заражаюць [[Тонкая кішка|тонкую кішку]] [[Сабака свойскі|сабак]]<ref name="Marquardt2000">{{cite book|author=Marquardt W|author2=Demaree|author3=Grieve|year=2000|edition=2nd|title=Parasitology and Vector Biology|publisher=Harcourt Academic|pages=370–376|isbn=978-0121707552}}</ref><ref name="Olsen1986">{{cite book|author=Olsen W|year=1986|title=Animal Parasites: their lifecycles and ecology|edition=3rd|publisher=Dover|pages=[https://archive.org/details/animalparasitest0000olse/page/399 399–416]|isbn=978-0486651262|url=https://archive.org/details/animalparasitest0000olse/page/399}}</ref>. Вынікі інфікавання гэтымі нематодамі вар’іруюцца ад {{нп3|Бессімптомнае захворванне|бессімптомных||Asymptomatic}} выпадкаў да смерці сабакі; лепшае харчаванне, павелічэнне ўзросту, папярэдняе ўздзеянне ''A. caninum'' або [[Прышчэпка|вакцынацыя]] — усё гэта звязана з павышэннем выжывальнасці<ref name="Marquardt2000" /><ref name="Miller1965">{{cite journal|author=Miller|title=Influence of Age and Sex on Susceptibility of Dogs to Primary Infection with ''Ancylostoma caninum''|url=https://archive.org/details/journal-of-parasitology_1965-10_51_5/page/701|journal=The Journal of Parasitology|volume=51|issue=5|pages=701–704|year=1965|pmid=5857264|doi=10.2307/3276142|jstor=3276142}}</ref><ref name="MVM"/><ref name="Ghosh1999">{{cite journal|vauthors=Ghosh K, Hotez, P|title=Antibody-Dependent Reductions in Mouse Hookworm Burden after Vaccination with ''Ancylostoma caninum'' Secreted Protein 1|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1999-11_180_5/page/1674|journal=J Infect Dis|volume=180|issue=5|pages=1674–1681|date=January 1999|doi=10.1086/315059|pmid=10515831|doi-access=|s2cid=17298045}}</ref>. Сярод іншых гаспадароў можна адзначыць у іншых [[Мясаедныя|мясаедных]], у тым ліку ў {{bt-bellat|Воўк{{!}}ваўка|Canis lupus}}, {{bt-bellat|барсук{{!}}барсука|Meles meles}}, {{bt-bellat|Звычайны ліс{{!}}ліса|Vulpes vulpes}}, {{bt-bellat|Сабака свойскі{{!}}свойскага|Canis lupus familiaris}} і {{bt-bellat|Янотападобны сабака{{!}}янотападобнага сабакаў|Nyctereutes procyonoides}}, {{bt-bellat|Кот свойскі{{!}}свойскіх катоў|Felis silvestris catus}} і {{bt-bellat|Рысь звычайная{{!}}рысі|Lynx lynx}}<ref>{{кніга|ref=|спасылка=https://books.google.by/books?id=9NRVDwAAQBAJ&dq=Echinostoma+nasincovae&hl=ru&source=gbs_navlinks_s|аўтар=[[Лізавета Ігнатаўна Бычкова|Бычкова Е. И]], [[Людміла Мікалаеўна Акімава|Акимова Л. Н.]], [[Святлана Міхайлаўна Дзягцярык|Дегтярик С. М.]], [[Марыя Мітрафанаўна Яковіч|Якович М. М.]]|загаловак=Гельминты позвоночных животных и человека на территории Беларуси : каталог / [Е. И. Бычкова и др.] ; Национальная академия наук Беларуси, Государственное научно-производственное объединение "Научно-практический центр по биоресурсам"|адказны=|год=2017|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Беларуская навука|том=|старонкі=8-12|старонак=315|серыя=|isbn=978-985-08-2187-4|тыраж=}}</ref><ref>[[Васіль Цімафеевіч Шымалаў|Шымалаў, В. Ц.]] Значэнне драпежных млекакамячых Беларусі ў распаўсюджванні некаторых гельмінтозаў у чалавека і хатняй жывёлы / В. Ц. Шымалаў // Веснік Акадэміі навук Беларускай ССР. Серыя біялагічных навук. — 1965. — № 1. — С. 120—123</ref> з невялікай колькасцю выпадкаў, зарэгістраваных у людзей<ref name="ADW" /><ref name="Marquardt2000" />. Цёплыя і вільготныя ўмовы важныя для таго, каб дазволіць ''A. caninum'' выжыць на стадыях свабоднага жыцця, таму ён у асноўным абмежаваны [[Умераны клімат|ўмеранымі]], [[Тропікі|трапічнымі]] і [[Субтропікі|субтрапічнымі]] рэгіёнамі<ref name="Olsen1986" /><ref name="Cheng1986">{{cite book|author=Cheng T|year=1986|title=General Parasitology|url=https://archive.org/details/generalparasitol0000chen_v6h4|edition=2nd|publisher=Academic Press|pages=[https://archive.org/details/generalparasitol0000chen_v6h4/page/n116 93], 508|isbn=978-0121707552}}</ref>. У частках свету, дзе гэтыя кліматычныя патрабаванні выконваюцца, напрыклад, у [[Шры-Ланка|Шры-Ланцы]], [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] і [[Малайзія|Малайзіі]], ''A. caninum'' з’яўляецца асноўнай прычынай {{нп3|Анкіластамоз|анкіластамозу|fr|Ankylostomose}} ў [[Сабака свойскі|сабак]]<ref name="MVM" /><ref name="Cheng1986" /> . == Патагенез == === Пашкоджанне падчас міграцыі ў кішачнік === Лічынкі ''A. caninum'' наносяць шкоду гаспадару ў месцы пранікнення праз скуру, пакідаючы рану ўразлівай для другасных інфекцый<ref name="Marquardt2000" />. Калі лічынкі мігруюць праз скуру, часта стымулюецца [[Запаленне|запаленчая рэакцыя]], [[дэрматыт]], які можа ўзмацняцца ў гаспадароў, што маюць рэакцыю гіперадчувальнасці<ref name="Marquardt2000" /><ref name="MVM" />. Далейшае пашкоджанне наносіцца, калі лічынкі пакідаюць кровазварот і трапляюць у лёгкія, прычым колькасць пашкоджанняў залежыць ад ступені заражэння; [[пнеўманія]] і [[кашаль]] — агульныя наступствы<ref name="Marquardt2000" />. === Пашкоджанне ў кішачніку === Трапляючы ў кішачнік, ''A. caninum'' прымацоўваецца да слізістай абалонкі і праглынае яе разам з некаторай колькасцю крыві; да 0,1 мл за 24 гадзіны<ref name="Marquardt2000" /><ref name="MVM" />. На працягу 24 гадзін ''A. caninum'' звычайна харчуецца з шасці месцаў<ref name="Marquardt2000" />.Такое пашкоджанне слізістай парушае ахоўныя сілы арганізма і можа прывесці да другасных [[Мікраарганізмы|мікробных]] інфекцый<ref name="Cheng1986" />. Група {{нп3|Антыкаагулянты|антыкаагулянтных|ru|Антикоагулянты}} бялкоў, якія называюцца антыкаагулянтнымі бялкамі ''A. caninum'' ({{lang-en|A. caninum anticoagulant proteins}} — AcAPs), якія інгібіруюць шэраг [[Згусанне крыві|фактараў згортвання]] крыві, такіх як {{нп3|Фактар згортвання крыві X|Xa|ru|Фактор свёртывания крови X}}, выкарыстоўваюцца ''A. caninum,'' каб дапамагчы ў працэсе кармлення, прадухіляючы згусальнасць і павялічваючы страту крыві<ref name="Stanssens1996">{{cite journal|vauthors=Stanssens P, Bergum P, Gansemans Y|title=Anticoagulant repertoire of the hookworm ''Ancylostoma caninum''|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1996-03-05_93_5/page/2149|journal=PNAS|volume=93|issue=5|pages=2149–2154|date=March 1996|pmc=39925|doi=10.1073/pnas.93.5.2149|pmid=8700900|bibcode=1996PNAS...93.2149S|display-authors=etal|doi-access=free}}</ref><ref name="Cappello1995">{{cite journal|vauthors=Cappello M, Vlasuk G, Bergum P|title=''Ancylostoma caninum'' anticoagulant peptide: a hookworm-derived inhibitor of human coagulation factor Xa|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1995-06-20_92_13/page/6152|journal=PNAS|volume=92|issue=13|pages=6152–6156|date=June 1995|pmid=7597095|doi=10.1073/pnas.92.13.6152|display-authors=etal|pmc=41660|bibcode=1995PNAS...92.6152C|doi-access=free}}</ref>. Гэтыя AcAP з’яўляюцца аднымі з самых магутных прыродных антыкаагулянтаў, якія існуюць, і з’яўляюцца ключавой прычынай [[Анемія|анеміі]] і выяўлення крыві ў фекаліях інфіцыраваных гаспадароў<ref name="MVM" /><ref name="Cappello1995" />. Пік кровастраты дасягае непасрэдна перад адкладваннем яец самкамі, таму што ў гэты час іх патрэба ў ежы найбольшая; колькасць, якую яны ядуць, таксама дасягае піку, таму кішачніку наносіцца максімальная шкода<ref name="Olsen1986" />. == Дыягностыка == Аналіз фекалій<ref>{{cite web|url=http://www.pet-informed-veterinary-advice-online.com/fecal-flotation.html|title=Veterinary Advice Online – Fecal Flotation|work=Pet-Informed|access-date=16 мая 2024|archive-date=29 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929002525/http://www.pet-informed-veterinary-advice-online.com/fecal-flotation.html|url-status=dead}}</ref> з’яўляецца канчатковым метадам, з дапамогай якога пацвярджаецца меркаваная інфекцыя ''A. caninum''<ref name="Marquardt2000" />. Фекаліі бяруць і даследуюць пад мікраскопам на наяўнасць характэрных яйкаклетак з тонкай шкарлупінай ''A. caninum''<ref name="MVM">{{Cite web|url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/23507.htm|title=Hookworms in Small Animals|author=Peregrine|first=Andrew|date=March 2012|publisher=The Merck Veterinary Manual|archive-url=https://web.archive.org/web/20120711145125/http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm%2Fbc%2F23507.htm|archive-date=2012-07-11|access-date=March 20, 2013|url-status=dead}}</ref>. Адсутнасць яец у фекаліях не выключае інфекцыі; існуе значная затрымка, па меншай меры, у 5 тыдняў паміж першапачатковым заражэннем і вывядзеннем яец з фекаліямі (лічынкі павінны цалкам паспець і размножыцца, перш чым яйцы могуць быць адкладзеныя)<ref name="Olsen1986" /><ref name="MVM" />. На самай справе дзіцяняты часта паміраюць да таго, як пачнецца адыход яец з фекаліямі<ref name="MVM" />. Выкарыстанне колькасці яец у пробах кала ў якасці індыкатара ступені інвазіі патрабуе асцярожнасці, таму што было паказана, што самкі вырабляюць менш яец, калі агульная колькасць глістоў павялічваецца<ref name="Sarles1929">{{cite journal|author=Sarles M|title=The Effect of Age and Size of Infestation on the Egg Production of the Dog Hookworm ''Ancylostoma caninum''|journal=The American Journal of Hygiene|volume=10|issue=3|pages=658–666|date=November 1929|url=http://aje.oxfordjournals.org/content/10/3/658.full.pdf}}{{dead link|date=May 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>. Прыкметамі і сімптомамі, якія чакаюцца, з’яўляюцца [[млявасць]], страта вагі, слабасць, шурпатасць валасянога покрыва і бледнасць [[Слізістая абалонка|слізістых абалонак]], якія сведчаць аб анеміі<ref name="Marquardt2000" /><ref name="MVM" />. Добра ўкормленыя, пажылыя сабакі з меншай інвазіяй могуць выяўляць невялікую колькасць гэтых сімптомаў або нават не мець іх<ref name="Marquardt2000" /><ref name="MVM" />. [[Дыярэя]] сустракаецца рэдка, але стул звычайна чорны з-за прысутнасці ў ім [[гемаглабін]]у, атрыманага з крыві<ref name="Marquardt2000" />. Хвароба, якая ўзнікае ў выніку такой інфекцыі ''A. caninum,'' называецца агульным тэрмінам «анкіластамоз»<ref>{{Cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/ancylostomosis|title=Ancyclostomosis|website=Medical Dictionary}}</ref>, які адсылае да [[Род (біялогія)|роду]] нематод-узбуджальнікаў<ref name="Marquardt2000" />. == Прафілактыка і барацьба == [[Файл:Dog_kennel_Mason.jpg|міні|250px|Гадавальнік сабак: падтрыманне чысціні ў будках зніжае рызыку заражэння ''A. caninum''.]] Чыстае асяроддзе зводзіць да мінімуму рызыку заражэння ''A. caninum''; гэта можа ўключаць у сябе рэгулярна мыты [[бетон]] або [[жвір]] у будках замест глебы<ref name="Marquardt2000" /><ref name="MVM" />. Самак звычайна правяраюць перад выкарыстаннем іх для [[Жывёлагадоўля|размнажэння]] на наяўнасць такіх нематод, як ''A. caninum'', а [[нараджэнне]] і [[Грудное выкормліванне|гадаванне]] можна абмежаваць у прадэзінфікаваных месцах, каб знізіць рызыку ўскладненняў са здароўем дзіцянятаў<ref name="MVM" />. Калі выяўлена або падазраецца інфекцыя цяжарнай сабакі, самцы можна даць [[фенбендазол]] або [[івермектын]], каб пазбегнуць перадачы дзіцяці<ref name="MVM" />. Было заўважана, што сабачыя з узростам натуральна выпрацоўваюць значную ўстойлівасць да ''A. caninum''; гэтая абарона развіваецца хутчэй у самак, якія праяўляюць значна большую супраціўляльнасць, чым палаваспелыя самцы<ref name="Miller1965" />. У прыватнасці, узроставая ўстойлівасць азначае, што ''A. caninum'' патрабуе больш часу для дасягнення [[Палавая сталасць|палавой сталасці]] ў старых жывёл і меншай колькасці лічынак, якія цалкам развіваюцца<ref name="Herrick1928" />. == Вакцынацыя == Супраць ''A. caninum'' былі распрацаваны шматлікія [[Вакцына|вакцыны]] з пераменным поспехам. Выкарыстанне фермента, важнага ў працэсе кармлення чарвяка, папулярна, адным з прыкладаў з’яўляецца AcCP2, пратэаза, якая, калі выкарыстоўваецца для вакцынацыі сабак, дае моцную рэакцыю антыцелаў, зніжэнне колькасці яец, знойдзеных у кале, і памяншэнне памераў чарвякоў у кішачніку<ref name="Loukas2004">{{cite journal|vauthors=Loukas A, Bethony JM, Williamson AL|title=Vaccination of dogs with a recombinant cysteine protease from the intestine of canine hookworms diminishes the fecundity and growth of worms|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2004-05-15_189_10/page/1952|journal=J. Infect. Dis.|volume=189|issue=10|pages=1952–61|date=May 2004|pmid=15122534|doi=10.1086/386346|display-authors=etal|doi-access=free}}</ref>. Гэтыя эфекты тлумачацца зніжэннем актыўнасці AcCP2 пры звязванні [[Антыцелы|антыцелаў]]<ref name="Loukas2004" />. Падобны падыход быў прыняты з выкарыстаннем іншага стрававальнага фермента ''A. caninum'', AcGST1, але ён не даў статыстычна значных вынікаў у сабак<ref name="Zhan2005">{{cite journal|vauthors=Zhan B, Liu S, Perally S|title=Biochemical characterization and vaccine potential of a heme-binding glutathione transferase from the adult hookworm ''Ancylostoma caninum''|url=https://archive.org/details/sim_infection-and-immunity_2005-10_73_10/page/6903|journal=Infect. Immun.|volume=73|issue=10|pages=6903–11|date=October 2005|pmid=16177370|pmc=1230892|doi=10.1128/IAI.73.10.6903-6911.2005|display-authors=etal}}</ref>. Альтэрнатыўны падыход заключаўся ў тым, каб парушыць міграцыйную здольнасць ''A. caninum;'' гэта было паспяхова зроблена з выкарыстаннем бялку AcASP1 ''A. caninum,'' які дае павелічэнне ўзроўню антыцелаў усіх падкласаў, а таксама зніжае нагрузку ад глістоў<ref name="Ghosh1999" />. Іншыя даследаванні з выкарыстаннем той жа вакцыны паказалі зніжэнне нагрузкі ад глістоў на 79 %<ref>{{Cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Worm+Burden|title=Worm Burden|website=Medical Dictionary}}</ref> у выніку гэтага падыходу<ref name="Ghosh19962">{{cite journal|vauthors=Ghosh K, Hawdon J, Hotez, P|title=Vaccination with Alum-Precipitated Recombinant Ancylostoma-Secreted Protein 1 Protects Mice against Challenge Infections with Infective Hookworm (''Ancylostoma caninum'') Larvae|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1996-12_174_6/page/1380|journal=J Infect Dis|volume=174|issue=6|pages=1380–1383|date=May 1996|doi=10.1093/infdis/174.6.1380|pmid=8940240|doi-access=free}}</ref>. Жывёлы, якія раней падвяргаліся ўздзеянню ''A. caninum,'' дэманструюць павышаную ўстойлівасць, але стараннае выдаленне ўсіх глістоў ад папярэдняй інфекцыі прыводзіць да страты гэтай устойлівасці<ref name="Herrick1928" />. Даследаванні на мышах паказваюць, што ўстойлівасць з-за ўздзеяння ў мінулым можа абараніць ад смяротных доз чарвякоў і што гэта агульная форма ўстойлівасці — абарона прапануецца ад наступных інвазій і праз рот, і праз скуру<ref name="Kerr1936">{{cite journal|author=Kerr K|title=Studies on Acquired Immunity to the Dog Hookworm ''Ancylostoma caninum''|journal=Am. J. Epidemiol.|volume=24|issue=2|pages=381–406|date=June 1936|doi=10.1093/oxfordjournals.aje.a118272}}</ref>. == Лячэнне == Прэпараты, якія выкарыстоўваюцца для лячэння інфекцый ''A. caninum'' у сабак, уключаюць: {{нп3|дыхларфос||ru|Дихлорфос}}, [[фенбендазол]], [[флубендазол]], [[мебендазол]], [[нітрасканат]], [[піперазін]], [[пірантэл]], [[мілбеміцын]], [[моксідэкцін]], [[дыэцілкарбамазін]], [[оксібендазол]] і [[івермекцін]]<ref name="MVM"/>. == У людзей == У неадпаведных гаспадароў, такіх як людзі, ''A. caninum'' можа пранікаць праз скуру, але не можа пранікаць у кровазварот і далей у кішачнік; замест гэтага ўзнікае захворванне {{нп3|larva migrans||ru|Larva migrans}}, выкліканае рухам нематоды па скуры, якое можа працягвацца некалькі месяцаў без умяшання<ref name="ADW">{{Cite web|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Ancylostoma_caninum/|title=''Ancylostoma caninum''|author=Saeed|first=Sophia|publisher=Animal Diversity Web|access-date=March 20, 2013|year=2003}}</ref>. У той час як доступ да кішачніка па гэтым шляху немагчымы, гэта можа адбыцца праз прыём ежы; у справаздачы аб 93 выпадках [[энтэрыт]]у ў паўночным [[Квінсленд|Квінслендзе, Аўстралія]], якія, магчыма, былі выкліканы інфекцыяй ''A. caninum'', усе апытаныя апісвалі паводзіны, якія адпавядаюць уздзеянню ''A. caninum'', а [[калонаскапія]] аднаго пацыента дала станоўчую ідэнтыфікацыю дарослага чарвяка ''A. caninum''<ref name="Prociv1990">{{cite journal|author=Prociv P|s2cid=31286210|title=Human eosinophilic enteritis caused by dog hookworm ''Ancylostoma caninum''|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1990-06-02_335_8701/page/n11|journal=The Lancet|volume=335|issue=8701|pages=1299–1302|date=June 1990|doi=10.1016/0140-6736(90)91186-E|pmid=1971376}}</ref><ref name="Croese19942">{{cite journal|vauthors=Croese J, Loukas A, Opdebeeck J|title=Occult enteric infection by Ancylostoma caninum: a previously unrecognized zoonosis|url=https://archive.org/details/sim_gastroenterology_1994-01_106_1/page/n73|journal=Gastroenterology|volume=106|issue=1|pages=3–12|date=January 1994|pmid=8276205|display-authors=etal|doi=10.1016/S0016-5085(94)93907-1|doi-access=free}}</ref>. З тых часоў праца паказала, што ''A. caninum'' можа лёгка застацца незаўважаным або не захавацца ў аналізах, што робіць сапраўдную частату заражэння людзей вышэйшай, чым афіцыйна зафіксавана<ref name="Walker1995">{{cite journal|vauthors=Walker N, Croese J, Clouston A|title=Eosinophilic enteritis in northeastern Australia. Pathology, association with ''Ancylostoma caninum,'' and implications|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-surgical-pathology_1995-03_19_3/page/328|journal=The American Journal of Surgical Pathology|volume=19|issue=3|pages=328–337|date=March 1995|pmid=7872431|doi=10.1097/00000478-199503000-00011|display-authors=etal}}</ref>. == Эканамічны цяжар == Жывёлы, паражаныя інфекцыяй ''A. caninum,'' не выкарыстоўваюцца ў [[Ежа|харчовых]] і працоўных мэтах, таму эканамічная нагрузка ад хвароб [[Жывёлы|жывёл]] невялікая<ref name="ADW"/>. Інфекцыі чалавека ''A. caninum,'' хутчэй за ўсё, недаацэньваюцца і няправільна дыягнастуюцца; эканамічныя наступствы ад непрацаздольнасці з-за інфекцыі<ref>{{Cite web|url=http://www.hse.gov.uk/statistics/lfs/dayslost.htm|title=Measures of working days lost: Definitions and formulae|website=Health and Safety Executive (HSE)}}</ref> могуць быць недаацэненымі і значнымі<ref name="Walker1995" />. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паразіты млекакормячых]] [[Катэгорыя:Паразіты чалавека]] [[Катэгорыя:Анкіластаміды]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1859 годзе]] [[Катэгорыя:Паразіты катоў]] [[Катэгорыя:Паразіты сабак]] 9lh7wmifkg1uhrblbfneve6fmfopfpu 0 767661 5153073 5105370 2026-06-10T08:06:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153073 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Dongfeng Mengshi''' — сямейства [[MRAP]]/[[Пазадарожнік|пазадарожнікаў]], распрацаваных [[Dongfeng Motor Group]]<ref>{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/auto/2016-11/02/c_1119832090.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20161106032806/http://news.xinhuanet.com/auto/2016-11/02/c_1119832090.htm|url-status=dead|archive-date=November 6, 2016|title= 肩负强国兴军使命 东风军车珠海航展显身手 |date=2 November 2016|access-date=29 July 2017|work=[[XinhuaNet]]|language=zh}}</ref>. Раннія пакаленні аўтамабіляў пабудаваны на шасі [[Hummer H1]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120928174355/http://chinaautoweb.com/2010/11/hummer-inspired-chinese-trucks-1-dongfeng-hanma-eq2050-2058/ Hummer-Inspired Chinese Trucks (1): Dongfeng “Hanma” (EQ-2050, 2058) - ChinaAutoWeb], November 14, 2010.</ref>, у той час як пазнейшыя версіі маюць новую канструкцыю. Dongfeng Mengshi ў цэлым прытрымліваецца амерыканскіх ваенных стандартаў. Напрыклад, CSK-141 з’яўляецца кітайскай копіяй [[HMMWV|Humvee]], у той час як CSK-181 — [[Oshkosh L-ATV|Joint Light Tactical Vehicle]]<ref name="fas">{{Cite web|url=https://irp.fas.org/doddir/army/atp7-100-3.pdf|title=CHINESE TACTICS|author=Headquarters, Department of the Army|website=Federation Of American Scientists|date=9 August 2021|publisher=Army Techniques Publication}}</ref>. [[Узброеныя сілы Беларусі]] выкарыстоўваюць машыны сямейства пад пазначэннем «''Багатыр''» (бронеаўтамабіль EQ2050F)<ref>{{Cite web |url=https://auto.onliner.by/2020/09/22/police-armoured-vehicles |title=«Тигр», «Лис», «Зубр» и их «коллеги». Изучаем бронетехнику МВД РБ и стран мира |access-date=27 чэрвеня 2024 |archive-date=27 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627171434/https://auto.onliner.by/2020/09/22/police-armoured-vehicles |url-status=dead }}</ref>. == Прадстаўнікі == * '''EQ2050''' — браніраваны аўтамабіль на базе [[HMMWV|Humvee]]<ref>{{Cite web|url=http://autonews.gasgoo.com/Detail2020.aspx?ClassId=2&ArticleId=3133|title=Chinese|website=Gasgoo|access-date=27 чэрвеня 2024|archive-date=21 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521171658/https://autonews.gasgoo.com/Detail2020.aspx?ClassId=2&ArticleId=3133|url-status=dead}}</ref>. * '''CSK131''' — лёгкабраніраваны аўтамабіль. Шасі было цалкам перапрацавана. Усталяваны новы рухавік і бартавыя камп’ютэры з праграмным забеспячэннем, спадарожнікавай сувяззю і сістэмай пазіцыянавання Beidou. Абсталёўваецца вежай з ручным кіраваннем<ref>{{Cite web|url=http://www.military-today.com/trucks/dongfeng_csk131.htm|title=Dongfeng CSK131|publisher=Military Today|access-date=27 чэрвеня 2024|archive-date=9 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109084745/http://www.military-today.com/trucks/dongfeng_csk131.htm|url-status=dead}}</ref>. Выкарыстоўваецца ў якасці камандна-штабной, браняванай разведвальнай машыны<ref>{{cite web |url=https://www.sohu.com/a/401568782_120675741 |title=千里眼，顺风耳！解放军新一代侦察车大盘点 |website=Sohu News |language=zh |date=12 June 2020 |access-date=27 чэрвеня 2024 |archive-date=29 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210629034110/https://www.sohu.com/a/401568782_120675741 |url-status=dead }}</ref> і платформы ракетнага комплексу<ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/airshow_china_2018_zhuhai_news_show_daily_coverage/new_csk-131-based_tl-4_missile_launcher_unveiled_at_air_show_china_2018.html|title=New CSK-131-based TL-4 missile launcher unveiled at Air Show China 2018|website=Army Recognition|date=9 November 2018}}</ref>. * '''CSK141 (CS/VN11)''' — лёгкабраніраваны аўтамабіль. Нягледзячы на тое, што шасі CSK-141 мае шмат падабенстваў з CSK-131, яно мае значна больш працяглую колавую базу з больш доўгай кабінай экіпажа, якая змяшчае месца для 10 пяхотнікаў. Аснашчаны дыстанцыйна кіраванай вежай, на якую могуць быць устаноўлены кулямёты, супрацьтанкавыя ракеты і гранатамёты<ref>{{Cite web|url=http://www.military-today.com/trucks/dongfeng_csk141.htm|title=Dongfeng CSK141|publisher=Military Today|access-date=27 чэрвеня 2024|archive-date=5 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005150909/http://www.military-today.com/trucks/dongfeng_csk141.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/landwarfareintl/zhuhai-2016-dongfeng-finally-shows-initiative/|title=Zhuhai 2016: Dongfeng finally shows initiative - Shephard Media}}</ref><ref name="MT">{{Cite web|url=http://www.military-today.com/trucks/dongfeng_csk141.htm|title=Dongfeng CSK141 Light Protected Vehicle|date=|publisher=Military-Today.com|access-date=2022-08-20|archive-date=5 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005150909/http://www.military-today.com/trucks/dongfeng_csk141.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/airshow_china_2016_online_show_daily_news_coverage/new_norinco_cs/vn11_4x4_armoured_vehicle_personnel_carrier_at_zhuhai_airshow_china_2016_0811161.html|title=New NORINCO CS/VN11 4x4 armoured vehicle personnel carrier at Zhuhai AirShow China 2016|publisher=Army Recognition|access-date=27 чэрвеня 2024|archive-date=5 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005152909/https://www.armyrecognition.com/airshow_china_2016_online_show_daily_news_coverage/new_norinco_cs/vn11_4x4_armoured_vehicle_personnel_carrier_at_zhuhai_airshow_china_2016_0811161.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/aad_2014_show_daily_news_coverage_report/chinese_company_dongfeng_unveils_two_new_versions_of_light_armoured_tactical_vehicles_at_aad_1709145.html|title=Chinese Company Dongfeng unveils two new versions of light armoured tactical vehicles at AAD 1709145|publisher=Army Recognition|access-date=27 чэрвеня 2024|archive-date=5 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005155954/https://www.armyrecognition.com/aad_2014_show_daily_news_coverage_report/chinese_company_dongfeng_unveils_two_new_versions_of_light_armoured_tactical_vehicles_at_aad_1709145.html|url-status=dead}}</ref>. * '''EQ2111''' — прататып лёгкай тактычнай машыны MRAP. * '''CSK-182''' — скарочаная версія CSK-181 з шасцю месцамі, уключаючы для кіроўцы і аднаго аператара станцыі ўзбраення. Бранявік заснаваны на EQ2111<ref>{{Cite web|url=https://www.sohu.com/a/312594051_335714|title=解放军即将喜提新车？全新猛士车家族首次曝光！|website=Sina News|date=8 May 2019}}</ref>. * '''CSK-181''' — лёгкабраніраваная тактычная машына з адным кіроўцам і адным аператарам станцыі ўзбраення ў якасці штурмана і васьмю месцамі для дэсанту. Варыянт мае палепшаныя магчымасці спадарожнікавай сувязі, камеры начнога бачання большага радыусу дзеяння і, самае галоўнае, абаронены ад мін. Аснашчаны дыстанцыйна кіраванай вежай, на якую могуць быць устаноўлены кулямёты, супрацьтанкавыя ракеты і гранатамёты<ref>{{Cite web|url=http://www.dfyyc.net/html/2017/mengshifanghuxing_0503/14.html|title=CSK181 Mengshi|website=Dongfeng Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005141724/http://www.dfyyc.net/html/2017/mengshifanghuxing_0503/14.html|archive-date=2021-10-05|access-date=2020-05-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=zh-hans|url=http://www.igeek.com.cn/article-758554-0.html|title=Currently equipped Dongfeng brand vehicle in PLA|publisher=iGeek}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/plagfs-tibet-military-district-receives-additional-csk181-armoured-vehicles|title=PLAGF's Tibet Military District receives additional CSK181 armoured vehicles|website=Jane's|date=4 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|lang=zh-hans|url=https://weibo.com/ttarticle/p/show?id=2309404107368911795203|title=CSK-181|publisher=Weibo}}</ref>. Вырабляецца ў варыянтах камандна-штабной машыны<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/modernisation-of-plagfs-xinjiang-military-command-continues-apace|title=Modernisation of PLAGF's Xinjiang Military Command continues apace|author=Cranny-Evans|first=Samuel|website=Janes|date=17 May 2021|last2=Dominguez|first2=Gabriel}}</ref> і носьбіта СТРК<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/update-cctv-shows-footage-of-possible-new-atgm-for-chinese-army|title=Update: CCTV shows footage of possible new ATGM for Chinese army|author=Dominguez|first=Gabriel|website=Janes|date=12 March 2021}}</ref>. * '''CTL181''' і '''CTL181A''' — грузавікі, створаныя на шасі CSK-181<ref>{{Cite web|url=http://www.dfyyc.net/html/2017/mengshifanghuxing_0503/16.html|title=CTL181|website=Dongfeng Group|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005141608/http://www.dfyyc.net/html/2017/mengshifanghuxing_0503/16.html|archive-date=2021-10-05|access-date=2020-05-18|url-status=dead}}</ref>. * '''M50''' — грамадзянская версія арыгінальнага EQ2050<ref>{{Cite web|url=https://www.autohome.com.cn/news/202107/1175165.html|title=售66.88万元 民用版东风猛士M50上市|website=autohome.com.cn|date=23 July 2023}}</ref>. * '''MS600''' — цяжкі грамадзянскі пікап-пазадарожнік<ref>{{Cite web|url=http://www.jfqcgs.com/en/special.php?way=5|title=MS600|website=jfqcgs.com|date=23 July 2023|access-date=27 чэрвеня 2024|archive-date=21 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240221041559/http://jfqcgs.com/en/special.php?way=5|url-status=dead}}</ref>. * '''M-Terrain EV (Mengshi 917)''' — прататып серыйнага поўнапамернага электрычнага пазадарожніка<ref name="Mengshi brand">{{Cite web|url=https://carnewschina.com/2022/08/27/dongfeng-mengshi-warrior-brand-unveiled-with-two-1000-hp-beasts/|title=Dongfeng Mengshi (Warrior) Brand Unveiled With Two 1000-HP Beasts|website=carnewschina.com|date=23 July 2023}}</ref>.<gallery widths="200" heights="120"> Файл:Bangladesh_Army_DongFeng_EQ2050_(23373519529).jpg|EQ2050 Файл:Vostok2018-08.jpg|CSK-131. Файл:Dongfeng_Mengshi_MS600_armored_vehicle_001.jpg|alt=Dongfeng Mengshi MS600-based armored vehicle (front)|MS600 Файл:Mengshi_917_005.jpg|alt=Mengshi 917 (front)|M-Terrain EV </gallery> == Крыніцы == {{Reflist|2}} {{сучасныя колавыя БМП, БТР і БА}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Пазадарожнікі]] [[Катэгорыя:Бронеаўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бранятэхніка Кітая]] 8uqnlusa4um68gk6d26oby1t4uz469u 0 782022 5153140 4953515 2026-06-10T11:52:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153140 wikitext text/x-wiki {{картка кампаніі |назва = GMA Network Inc. |лагатып = |тып = [[Публічная кампанія]] |дэвіз = |заснавана = [[1950]] |размяшчэнне = [[Кесан-Сіці]], [[Філіпіны]] |ключавыя фігуры = Фэліпэ Гозан (старшыня і дарадца)<br />Жылберта Дуавіт-малодшы (прэзідэнт і генеральны дырэктар)<br />Фэліпэ Ялонг (выканаўчы віцэ-прэзідэнт і фінансавы дырэктар)<br />Анет Гозан-Вальдэс (старэйшы віцэ-прэзідэнт) |лік супрацоўнікаў = |галіна = |прадукцыя = |абарот = |чысты прыбытак = |сайт = [http://www.gmanetwork.com/ www.gmanetwork.com] }} '''GMA Network Inc.''' (таксама вядомая як '''GMA Network''' або проста '''GMA''') — [[Філіпіны|філіпінская]] медыякампанія са штаб-кватэрай у [[Кесан-Сіці]]. Гэта другі па велічыні медыякангламерат на Філіпінах пасля [[ABS-CBN]].<ref>{{cite web |title=GMA Network - Corporate Profile|url=https://www.gmanetwork.com/corporate/about/overview|website=GMANetwork.com |language=en}}</ref><ref name="origins" /> == Гісторыя == Кампанія была заснавана 1 сакавіка 1950 года Робертам Ла Рю Сцюартам як Loreto F. de Hemedes Inc. з запускам DZBB, мясцовай радыёстанцыі ў [[Маніла|Маніле]]. У 1957 годзе DZBB пераехаў у свой новы і цяперашні будынак у [[Кесан-Сіці]]. Кампанія пачала вяшчанне на тэлебачанні 29 кастрычніка 1961 года з першай перадачы RBS TV Channel 7.<ref name="origins" /> 28 мая 1974 года кампанія была перайменавана ў Republic Broadcasting System (RBS), у склад якой уваходзілі Гілберта Дуавіт-старэйшы, Менарда Хіменэс і Феліпе Гозан, якія перанялі кампанію ад сям’і Сцюартаў. У 1987 годзе GMA стала першай філіпінскай вяшчальнай кампаніяй у поўным стэрэа.<ref name="origins" /> У 1992 годзе Кангрэс Філіпін прыняў закон, які дае сетцы магчымасць працаваць на працягу 25 гадоў, і запусціў сетку Rainbow Satellite, зрабіўшы іх праграмы даступнымі па ўсёй краіне і Паўднёва-Усходняй Азіі. У 1996 годзе кампанія змяніла фірмовы стыль на GMA Network Inc.<ref name="origins" /> 27 кастрычніка 2002 г. сетка была запушчана пад назвай Kapuso Network. 30 ліпеня 2007 года кампанія была зарэгістраваная на Філіпінскай фондавай біржы пад сімвалам GMA7.<ref name="origins">{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/about |title=GMA Network – Overview |access-date=2024-05-14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029031035/http://www.gmanetwork.com/about |archive-date=2008-10-29}}</ref><ref>{{cite web|title=GMA Network, Inc. Company Information|url=http://edge.pse.com.ph/companyInformation/form.do?cmpy_id=610|website=PSE Edge|publisher=[[Philippine Stock Exchange|The Philippine Stock Exchange, Inc.]]|access-date=2018-01-08}}</ref> 21 красавіка 2017 г. прэзідэнт Філіпін [[Радрыга Дутэртэ]] падпісаў рэспубліканскі акт № 10925, які падоўжыў ліцэнзію GMA Network яшчэ на 25 гадоў. З тых часоў GMA Network разам з [[ABS-CBN]] стала адной з вядучых медыякампаній на Філіпінах.<ref>{{cite web|url=https://www.gmanetwork.com/news//companies/737258/gma-network-s-25-year-franchise-renewed-prior-to-expiry/story/|title=GMA Network's 25-year franchise renewed prior to expiry|publisher=gmanetwork.com|date=2020-05-07|accessdate=2020-05-07}}</ref> == Тэлеканалы == ===Нацыянальная=== ;Ток * GMA ** DZBB-TV ([[Маніла]]) ** DZEA-TV ([[Дагупан]]) ** D-12-ZB-TV ([[Батангас]]) ** DWAI-TV ([[Нага (Паўднёвы Камарынес)|Нага]]) ** DYXX-TV ([[Ілоіла]]) ** DYGM-TV ([[Бакалод]]) ** DYSS-TV ([[Себу]]) ** DXMJ-TV ([[Давао]]) * GTV<ref name="young">{{cite web |date=2021-02-19 |title=GTV offers more variety for 'young and young at heart' audience |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/776670/gtv-offers-more-variety-for-young-and-young-at-heart-audience/story/ |access-date=2021-02-19 |website=GMA News Online}}</ref> ** DWDB-TV ([[Маніла]]) * Heart of Asia<ref>{{cite web |title=GMA Network launches new digital channel 'Heart of Asia' |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/content/744301/gma-network-launches-new-digital-channel-heart-of-asia/story/ |website=GMANetwork.com |date=2020-06-26 |publisher=GMA Network, Inc. |access-date=2020-07-18}}</ref> * I Heart Movies<ref>{{cite web|title=Experience all the feels sa digital movie channel na 'I Heart Movies'|url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/75339/experience-all-the-feels-sa-digital-movie-channel-na-i-heart-movies/story|website=GMA Entertainment|access-date=2021-03-22}}</ref><ref>{{cite web|title=GMA Network launches newest digital channel "I Heart Movies"|url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/tv/i_heart_movies/75556/experience-all-the-feels-gma-network-launches-newest-digital-channel-i-heart-movies/story|website=GMA Entertainment|access-date=2021-03-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Watch your favorite local, international movies for free on 'I Heart Movies' digital channel|url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/781660/watch-your-favorite-local-international-movies-for-free-through-this-digital-channel/story|website=GMA Entertainment|date=2021-03-29 |access-date=2021-03-29}}</ref> ;Былы * Channel V Philippines * Citynet Television * DepEd TV * Fox Filipino * GMA News TV * Hallypop<ref name="hallypopoppa">{{cite news |last=Olaguera |first=Chriselle |date=2020-09-06 |title=GMA Network brings Hallypop to PH, to air Running Man, Music Bank, K-pop Star, JYP's Party People, and more! |work=Annyeong Oppa |url=https://annyeongoppa.com/2020/09/06/gma-network-brings-hallypop-to-ph-to-air-running-man-music-bank-k-pop-star-jyps-party-people-and-more/ |accessdate=2024-03-06 |archive-date=13 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200913043416/https://annyeongoppa.com/2020/09/06/gma-network-brings-hallypop-to-ph-to-air-running-man-music-bank-k-pop-star-jyps-party-people-and-more/ |url-status=dead }}</ref> * Pinoy Hits<ref>{{cite web|title=GMA launches new digital channel 'Pinoy Hits'|url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/news/96622/gma-launches-new-digital-channel-pinoy-hits/story|website=GMA Network|date=2023-01-03|access-date=2023-01-04}}</ref> * QTV/Q ===Інтэрнацыянальная=== * GMA Pinoy TV<ref>{{cite web|title=GMA Pinoy TV marks 15 years of bringing Filipinos closer to home and to each other|url=https://malaya.com.ph/news_entertainment/gma-pinoy-tv-marks-15-years-of-bringing-filipinos-closer-to-home-and-to-each-other|website=Malaya|date=2020-08-20|access-date=4 лютага 2025|archive-date=3 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230503092028/https://malaya.com.ph/news_entertainment/gma-pinoy-tv-marks-15-years-of-bringing-filipinos-closer-to-home-and-to-each-other/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=GMA Pinoy TV at 17: #StrongerTogether with global Pinoys|url=https://www.philstar.com/entertainment/2022/09/14/2209455/gma-pinoy-tv-17-strongertogether-global-pinoys|website=[[The Philippine Star]]|date=2022-09-14}}</ref> * GMA Life TV<ref>{{cite web|title=GMA Life TV fortifies programming as the only international Pinoy lifestyle channel|url=https://www.pep.ph/guide/tv/7709/gma-life-tv-fortifies-programming-as-the-only-international-pinoy-lifestyle-channel|website=Philippine Entertainment Portal|date=2011-02-24}}</ref> * GMA News TV<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/money/content/226308/gma-network-launches-third-international-channel/story/ |title=GMA Network launches third international channel |work=GMA News Online |date=2011-07-14 |access-date=2020-11-18}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gmapinoytv.com.ph/ver1/article.php?aid=328 |title=GMA News TV goes International |work=GMA Pinoy TV |access-date=2020-11-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313002911/http://www.gmapinoytv.com.ph/ver1/article.php?aid=328 |archive-date=2012-03-13}}</ref> == Радыёстанцыі == === AM (Super Radyo) === ** DZBB 594 ([[Маніла]]) ** DZSD 1548 ([[Дагупан]]) ** DYSP 909 ([[Пуэрта-Прынсеса]]) ** DYSI 1323 ([[Ілоіла]]) ** DYSB 1179 ([[Бакалод]]) ** DYSS 999 ([[Себу]]) ** DXRC 1287 ([[Замбаанга]]) ** DXGM 1125 ([[Давао]]) === FM (Barangay FM) === ** DWLS 97.1 ([[Маніла]]) ** DWRA 92.7 ([[Багіо]]) ** DWTL 93.5 ([[Дагупан]]) ** DWWQ 89.3 ([[Тугегарао]]) ** DWQL 91.1 ([[Русена]]) ** DYHY 97.5 ([[Пуэрта-Прынсеса]]) ** DWCW 96.3 ([[Нага (Паўднёвы Камарынес)|Нага]]) ** DYMK 93.5 ([[Ілоіла]]) ** DYEN 107.1 ([[Бакалод]]) ** DYRT 99.5 ([[Себу]]) ** DXLX 100.7 ([[Кагаян-дэ-Ора]]) ** DXRV 103.5 ([[Давао]]) ** DXCJ 102.3 ([[Генерал-Сантас]]) == Інтэрнэт == * GMANetwork.com * GMA News Online * GMA On Demand * Kapuso Stream == Даччыныя кампаніі == * Alta Productions Group, Inc. * Citynet Network Marketing and Productions, Inc. * GMA International * GMA Network Films, Inc. (GMA Pictures) * GMA New Media, Inc. ** Digify ** GMA Affordabox ** GMA Now * GMA Worldwide, Inc. * MediaMerge Corporation * RGMA Marketing and Productions, Inc. ** GMA Music ** GMA Playlist * Scenarios, Inc. * Script2010, Inc. == Аддзелы == * GMA Entertainment Group * GMA Integrated News * GMA Kapuso Foundation * GMA Public Affairs * GMA Radio * GMA Regional TV * GMA Sports * Sparkle GMA Artist Center * Synergy: A GMA Collaboration == Гл. таксама == * [[ABS-CBN]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.gmanetwork.com/}} [[Катэгорыя:Кампаніі Філіпін]] laz2jcp6pcr78iwxz7yr3h4lwkkq6ci 0 787476 5153094 5141668 2026-06-10T09:08:32Z 5153094 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = Sami Zayn, April 2024 (cropped).jpg }} '''Сямён Уладзіміравіч Пегаў''' ({{lang-ru|Семён Владимирович Пегов}}; нар. [[9 верасня]] [[1985]], [[Смаленск]], [[Смаленская вобласць]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — расійскі ваенны карэспандэнт, пісьменнік, прапагандыст і блогер. Заснавальнік праекта WarGonzo<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://aif.ru/society/media/voennyy_zhurnalist_osnovatel_proekta_wargonzo_semyon_pegov_dose|title=Военный журналист, основатель проекта WarGonzo Семён Пегов. Досье|author=Мария Чунихина|date=2021-12-15|publisher=Аргументы и Факты|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529170840/https://aif.ru/society/media/voennyy_zhurnalist_osnovatel_proekta_wargonzo_semyon_pegov_dose|archive-date=2023-05-29|access-date=2023-05-29}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 9 верасня 1985 года ў [[Смаленск|Смаленску]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2022/11/17/chia-telega-media|title=Чья «телега»? «Военкоры» СВО и их покровители|website=Новая газета|date=2245-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822182342/https://novayagazeta.ru/articles/2022/11/17/chia-telega-media|archive-date=2023-08-22|access-date=2023-08-22}}</ref> ў сям’і педагогаў. Вучыўся ў школе па вальдорфскай сістэме. Скончыў філалагічны факультэт [[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт|Смаленскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «журналістыка»<ref>[https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:Im0J8C_A54MJ:https://svpressa.ru/persons/semen-pegov/&cd=5&hl=ru&ct=clnk&gl=tr Семен Пегов. Журналист, поэт, писатель]</ref>. Захапляўся скалалажаннем і турызмам. Займаўся ў літаратурнай студыі «Персона». Удзельнік форуму маладых пісьменнікаў «Ліпкі-2011». Публікаваў вершы ў расійскіх альманахах «Под часами», «Персона» і «Современники» З 2006 па 2008 год працаваў на тэлеканале [[Усерасійская дзяржаўная тэлевізійная і радыёвяшчальная кампанія|УДТРК]] «Смоленск». З 2007 па 2009 год быў рэдактарам часопіса BIGmag<ref>{{Cite web|url=https://biogr.net/semen-pegov/|title=Семен Пегов (WarGonzo)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529194431/https://biogr.net/semen-pegov/|archive-date=2023-05-29|access-date=2023-05-29}}</ref>. З 2008 па 2013 год працаваў на [[Рэспубліка Абхазія|абхазскім]] тэлеканале «Абаза ТБ»<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2022/11/17/chia-telega-media|title=Чья «телега»? «Военкоры» СВО и их покровители|website=Новая газета|date=2245-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822182342/https://novayagazeta.ru/articles/2022/11/17/chia-telega-media|archive-date=2023-08-22|access-date=2023-08-22}}</ref>. Пісаў для выданняў «Нужная газета», «Чегемская правда», «Новый день». У 2014 годзе перайшоў у LifeNews, дзе атрымаў вядомасць як ваенны карэспандэнт<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/tags/persons/pegov-semen/|title=Семен Пегов — последние новости|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529170834/https://lenta.ru/tags/persons/pegov-semen/|archive-date=2023-05-29|access-date=2023-05-29}}</ref>. З 2017 года вядзе Telegram-канал WarGonzo<ref>{{Cite web|url=https://secretmag.ru/enciklopediya/kto-takoi-semyon-pegov.htm|title=Кто такой Семён Пегов и что о нём стоит знать. Только важное и интересное|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529170840/https://secretmag.ru/enciklopediya/kto-takoi-semyon-pegov.htm|archive-date=2023-05-29|access-date=2023-05-29}}</ref> (станам на лістапад 2022 года на канале 1,3 млн падпісчыкаў). У маі 2022 года канал WarGonzo быў выдалены з [[YouTube]] за парушэнне правілаў хостынгу<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2022/11/17/chia-telega-media|title=Чья «телега»? «Военкоры» СВО и их покровители|website=Новая газета|date=2245-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822182342/https://novayagazeta.ru/articles/2022/11/17/chia-telega-media|archive-date=2023-08-22|access-date=2023-08-22}}</ref>. Аўтар фільмаў «Яго Аплот», прысвечанага памяці першага кіраўніка самаабвешчанай [[Данецкая Народная Рэспубліка|ДНР]] [[Аляксандр Уладзіміравіч Захарчанка|Аляксандра Захарчанка]], і «Пазыўны "Данецк": Гісторыя аднаго аэрапорта» аб штурме данецкага аэрапорта<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2022/11/17/chia-telega-media|title=Чья «телега»? «Военкоры» СВО и их покровители|website=Новая газета|date=2245-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822182342/https://novayagazeta.ru/articles/2022/11/17/chia-telega-media|archive-date=2023-08-22|access-date=2023-08-22}}</ref>. Асвятляў ваенныя канфлікты ў [[Расійска-грузінская вайна (2008)|Грузіі]], Егіпце, [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|Сірыі]], [[Другая Карабахская вайна|Нагорным Карабаху]] і [[Расійска-ўкраінская вайна|Украіна]] (у тым ліку баявыя дзеянні ў ходзе [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі на Украіну]]). У кастрычніку 2022 года Пегаў трапіў пад абстрэл у раёне вёскі Вадзяное [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] і атрымаў адкрыты пералом двух пальцаў правай ступні<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2022/10/23/osnovatel-wargonzo-semen-pegov-ranen-pod-donetskom|title=Основатель WarGonzo Семен Пегов ранен под Донецком|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822191545/https://meduza.io/news/2022/10/23/osnovatel-wargonzo-semen-pegov-ranen-pod-donetskom|archive-date=2023-08-22|access-date=2023-08-22}}</ref>. == Санкцыі == 23 чэрвеня 2023 года Пегаў быў уключаны ў санкцыйны спіс краін [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] за актыўную падтрымку і прапаганду [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайны ва Украіне]] і [[Мабілізацыя ў Расіі (2022)|мабілізацыі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://theins.ru/news/262820|title=Под санкции ЕС попали генерал Лапин, сын экс-главы Красноярского края Артем Усс и Z-военкоры|website=The Insider|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627185303/https://theins.info/news/262820|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-08-22}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2023/1216/oj|title=EUR-Lex - 32023R1216 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu|access-date=2023-06-26}}</ref>. Таксама ў 2023 годзе Пегаў уключаны ў санкцыйны спісы Украіны<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2023/01/15/zelenskiy-vvel-sanktsii-protiv-andreya-konchalovskogo-yuriya-lozy-i-angeliny-vovk-v-mid-rossii-predlozhili-vvesti-sanktsii-protiv-hryushi-so-stepashkoy|title=Зеленский ввел санкции против Андрея Кончаловского, Юрия Лозы и Ангелины Вовк. В МИД России предложили ввести санкции против Хрюши со Степашкой|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822190712/https://meduza.io/news/2023/01/15/zelenskiy-vvel-sanktsii-protiv-andreya-konchalovskogo-yuriya-lozy-i-angeliny-vovk-v-mid-rossii-predlozhili-vvesti-sanktsii-protiv-hryushi-so-stepashkoy|archive-date=2023-08-22|access-date=2023-08-22}}</ref> і Швейцарыі за распаўсюд «дэзынфармацыі і [[Расійская прапаганда|прапаганды]] пра вайну супраць Украіны ў адпаведнасці з наратывамі Крамля»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sanctions.nazk.gov.ua/ru/sanction-person/9031/|title=ПЕГОВ Семён Владимирович - биография, досье, активы|website=Война и санкции|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822182342/https://sanctions.nazk.gov.ua/ru/sanction-person/9031/|archive-date=2023-08-22|access-date=2023-08-22}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.opensanctions.org/entities/NK-hD65g3JqvLBpkrq8NGsZd5/|title=PEGOV Semyon Vladimirovich|website=OpenSanctions|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822190711/https://www.opensanctions.org/entities/NK-hD65g3JqvLBpkrq8NGsZd5/|archive-date=2023-08-22|access-date=2023-08-22}}</ref>. Уваходзіць у базу ўкраінскага сайта «[[Міратворца (вэб-сайт)|Міратворца]]»<ref>{{Cite web|url=https://focus.ua/politics/500382-patalogicheskaya-korrumpirovannost-ukraincev-rossiyskiy-voenkor-pegov-priehal-v-odessu|title=Российский пропагандист Пегов заявил, что попал в Приднестровье через Украину (фото)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529170836/https://focus.ua/politics/500382-patalogicheskaya-korrumpirovannost-ukraincev-rossiyskiy-voenkor-pegov-priehal-v-odessu|archive-date=2023-05-29|access-date=2023-05-29}}</ref>. == Крымінальны пераслед == 12 кастрычніка 2020 года Генпракуратура Азербайджана узбудзіла крымінальную справу супраць Сямёна Пегава па трох артыкулах Крымінальнага кодэкса: публічныя заклікі да тэрарызму, публічныя заклікі, накіраваных супраць дзяржавы і незаконнае перасячэнні мяжы Азербайджана<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2022/11/17/chia-telega-media|title=Чья «телега»? «Военкоры» СВО и их покровители|website=Новая газета|date=2245-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822182342/https://novayagazeta.ru/articles/2022/11/17/chia-telega-media|archive-date=2023-08-22|access-date=2023-08-22}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2020/10/12/164865-genprokuratura-azerbaydzhana-vozbudila-delo-o-prizyvah-k-terrorizmu-i-nezakonnom-peresechenii-granitsy-protiv-blogera-pegova|title=Генпрокуратура Азербайджана возбудила дело о призывах к терроризму и незаконном пересечении границы против блогера Пегова|website=Новая газета|date=2049-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822182342/https://novayagazeta.ru/articles/2020/10/12/164865-genprokuratura-azerbaydzhana-vozbudila-delo-o-prizyvah-k-terrorizmu-i-nezakonnom-peresechenii-granitsy-protiv-blogera-pegova|archive-date=2023-08-22|access-date=2023-08-22}}</ref>. 3 лютага 2023 года Генеральная пракуратура Украіны распачала справу і завочна абвясціла падазрэнне Пегаву за апраўданне [[Расійска-ўкраінская вайна|вайны Расіі супраць Украіны]], стварэнне прапагандысцкіх матэрыялаў, распаўсюджванне дэзынфармацыі і ілжывых навін<ref>{{Cite news|title=Украина обвинила российского военкора в оправдании агрессии России|url=https://www.svoboda.org/a/voenkoru-pegovu-vynesli-podozrenie-v-opravdanii-agressii-rossii/32254407.html|website=Радио Свобода|date=2023-02-03|accessdate=2023-08-22|lang=ru|archivedate=2023-08-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230822182342/https://www.svoboda.org/a/voenkoru-pegovu-vynesli-podozrenie-v-opravdanii-agressii-rossii/32254407.html}}</ref>. == Узнагароды == * Ордэн Мужнасці (2022)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2022/11/24/putin-nagralil-osnovatelya-proekta-wargonzo-voenkora-semena-pegova-ordenom-muzhestva|title=Путин наградил основателя проекта WarGonzo «военкора» Семена Пегова орденом Мужества|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822190711/https://meduza.io/news/2022/11/24/putin-nagralil-osnovatelya-proekta-wargonzo-voenkora-semena-pegova-ordenom-muzhestva|archive-date=2023-08-22|access-date=2023-08-22}}</ref> * Медаль «За адрозненне ў ліквідацыі наступстваў надзвычайнай сітуацыі» ад [[Міністэрства надзвычайных сітуацый Расійскай Федэрацыі|МНС Расіі]] (2012)<ref>{{Cite web|url=https://www.zavtra.ru/events/voennij_korrespondent_semyon_pegov_poluchil_ranenie_na_peredovoj|title=Военный корреспондент Семён Пегов получил ранение на передовой|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529194431/https://www.zavtra.ru/events/voennij_korrespondent_semyon_pegov_poluchil_ranenie_na_peredovoj|archive-date=2023-05-29|access-date=2023-05-29}}</ref> * Прэмія Урада Расійскай Федэрацыі ў галіне сродкаў масавай інфармацыі (27 снежня 2022) — ''за прафесіяналізм і мужнасць, праяўленыя пры асвятленні спецыяльнай ваеннай аперацыі''<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/documents/2023/01/12/pravitelstvo-rasp4236-site-dok.html|title=Распоряжение Правительства Российской Федерации от 27 декабря 2022 года № 4236-р "О присуждении премий Правительства Российской Федерации 2022 года в области средств массовой информации"|archive-url=https://web.archive.org/web/20230112152600/https://rg.ru/documents/2023/01/12/pravitelstvo-rasp4236-site-dok.html|archive-date=2023-01-12|access-date=2023-01-12}}</ref> * Лаўрэат Усерасійскага Пушкінскага фестывалю «С веком наравне» (2008)<ref>{{Cite web|url=https://ren.tv/blog/semen-pegov|title=Семен Пегов|archive-url=https://web.archive.org/web/20230830201027/https://ren.tv/blog/semen-pegov|archive-date=2023-08-30|access-date=2023-05-29}}</ref> * «Чалавек года» па версіі медыяхолдынга News Media (2014)<ref>{{Cite web|url=https://readovka.by/news/4284|title=Семен Пегов — человек года по версии NewsMedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529170841/https://readovka.by/news/4284|archive-date=2023-05-29|access-date=2023-05-29}}</ref> * Залаты медаль імя [[Юрый Барысавіч Левітан|Ю. Б. Левітана]] «за выдатны ўклад у тэле- і радыёжурналістыку» міжнароднага кінафоруму «Залаты Віцязь» (2022)<ref>{{Cite web|url=https://gudvill.com/smolensk/smolenskogo-zhurnalista-semena-pegova-nagradili-medalyu-levitana/|title=Смоленского журналиста Семена Пегова наградили медалью Левитана|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529170835/https://gudvill.com/smolensk/smolenskogo-zhurnalista-semena-pegova-nagradili-medalyu-levitana/|archive-date=2023-05-29|access-date=2023-05-29}}</ref> * Прыз у спецыяльнай намінацыі «Сіла ў праўдзе» Нацыянальнай прэміі інтэрнэт-кантэнту (2022)<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2022/11/17/chia-telega-media|title=Чья «телега»? «Военкоры» СВО и их покровители|website=Новая газета|date=2245-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822182342/https://novayagazeta.ru/articles/2022/11/17/chia-telega-media|archive-date=2023-08-22|access-date=2023-08-22}}</ref> * Узнагарода за «Прафесіяналізм і мужнасць, праяўленыя пры асвятленні СВА» (2023)<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/16786865|title=Пегов, Поддубный и другие военкоры стали лауреатами премии правительства|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529170836/https://tass.ru/obschestvo/16786865|archive-date=2023-05-29|access-date=2023-05-29}}</ref> * Прэмія асветнік года таварыства «Знание», намінацыя «Мы разам» (2024)<ref>{{Cite web|url=https://www.mk-smolensk.ru/social/2024/02/27/vasiliy-anokhin-pozdravil-laureatov-premii-obshhestva-znanie.html|title=Василий Анохин поздравил лауреатов премии общества «Знание»|archive-url=https://archive.today/20250120180153/https://www.mk-smolensk.ru/social/2024/02/27/vasiliy-anokhin-pozdravil-laureatov-premii-obshhestva-znanie.html|archive-date=2025-01-20|access-date=2025-01-20}}</ref> == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Блогеры Расіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Ваенныя карэспандэнты]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Журналісты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] g9wozloik70ig3xti5068e9f339jdm2 0 792530 5153007 5137360 2026-06-10T00:36:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153007 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Blackbriar | Фота = Blackbriar_(13)_(54122267365).jpg | Апісанне_фота = Blackbriar на канцэрце ў 2022 годзе | Гады = 2012—цяпер | Адкуль = [[Асэн]], [[Нідэрланды]] | Сайт = blackbriarmusic.com | Лэйбл = [[Nuclear Blast]] | Жанры = [[Готык-метал|готык-метал]], [[Сімфонік-метал|cімфонік-метал]], [[Альтэрнатыўны метал|альтэрнатыўны метал]] | Удзельнікі = Zora Cock<br/>René Boxem<br/>Bart Winters<br/>Robin Koezen<br/>Ruben Wijga<br/>Siebe Sol Sijpkens | Былыя_ўдзельнікі = René Sempel<br/>Frank Akkerman }}'''Blackbriar''' — [[готык-метал]] гурт з [[Асен|Асэна]] (Нідэрланды). Яны выпусцілі тры альбомы і тры міні-альбомы. У кастрычніку 2019 года Blackbriar далучыліся да [[Epica (гурт)|Epica]] ў якасці афіцыйнага разагрэву падчас іх юбілейнага тура Design Your Universe, прысвечанага 10-годдзю гурта. У лістападзе 2019 года гурт Blackbriar быў запрошаны выступіць на aftershow для [[Halestorm (гурт)|Halestorm]] і [[In This Moment (гурт)|In This Moment]] на AFAS Live у Амстэрдаме.<ref>{{Cite web|url=http://www.metalfan.nl/concertreviews.php?id=1161|title=Epica, MaYaN en Blackbriar in Zwolle - Metalfan.nl Concert Review|website=Metalfan.nl|access-date=15 January 2019}}</ref> Гурт падпісаў кантракт з лэйблам Nuclear Blast у лістападзе 2022 года.<ref>{{Cite web|url=https://www.nuclearblast.com/eu/band/news/blackbriar-sign-to-nuclear-blast-records-31905|title=BLACKBRIAR - sign to Nuclear Blast Records!|website=[[Nuclear Blast|Nuclear Blast Records]]|date=17 November 2022|access-date=21 November 2022}}</ref> Гурт зняў кліп на першы сольны сінгл Дыяны ван Гірсберген «After the Storm», які выйшаў 14 лютага 2023 года.<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/diannevangiersbergenofficial/posts/pfbid02Jqs9yGujLWtzbJpETBM5RcYskuicv38xpSCuWjFvZizDDwW3H8E4tkGHUBvWpJwBl|title=OUT NOW ✧ "After the Storm" ✧ by 𝐃𝐈𝐀𝐍𝐍𝐄|website=Facebook|access-date=28 March 2023}}</ref> == Прыём == Дэбютны альбом гурта ''The Cause of Shipwreck'' выйшаў у красавіку 2021 года і атрымаў станоўчыя водгукі. ''Metal Hammer'' ''Germany'' параўнаў стыль спявачкі Зоры Кок са стылем [[Кейт Буш]] у «Wuthering Heights» і [[Эмі Лі]] ў «My Immortal».<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.metal-hammer.de/reviews/blackbriar-the-cause-of-shipwreck/|title=Blackbriar: The Cause of Shipwreck|author=Mineur|first=Matthias|website=[[Metal Hammer]]|date=23 April 2021|access-date=12 September 2021}}</ref> Фінскі часопіс ''Tuonela Magazine'' напісаў, што гурт вызначыўся тым, што дадаў «здаровую дозу гатычных вобразаў да свайго сімфанічнага металу», і назваў ''The Cause of Shipwreck'' «альбомам, які не толькі значна пашырае іх гучанне, але і ўмацоўвае яго».<ref>{{Cite web|url=https://tuonelamagazine.com/review-blackbriar-the-cause-of-shipwreck/|title=Review: Blackbriar – The Cause of Shipwreck|author=Crow|first=Andrea|website=Tuonela Magazine|date=29 April 2021|access-date=12 September 2021}}</ref> Таксама рок-музыкант Лізелот Хегт напісала, што «Зора амаль як сірэна, якая заваблівае вас у цёмныя рамантычныя сцэнарыі, выкручаныя казкі і прывідныя пейзажы», і адзначыла, што аркестравыя элементы на альбоме прысутнічалі, але не былі пераважнымі.<ref>{{Cite web|url=https://www.headbangerslifestyle.com/music/reviews/blackbriar-the-cause-of-shipwreck/|title=Blackbriar - The Cause Of Shipwreck|author=Hegt|first=Liselotte|website=HeadBangers LifeStyle|date=23 April 2021|access-date=11 March 2022}}</ref> == Удзельнікі == ; '''Дзеючыя''' [[Файл:Blackbriar_(10)_(54122089688).jpg|міні|Зора Кок, 2024]] * Зора Кок — вакал (2012—цяперашні час) * Рэнэ Боксэм — барабаны (2012—цяпер) * Барт Вінтэрс — сола-гітара (2012—цяпер) * Робін Козэн — рытм-гітара (2016—цяпер) * Рубен Війга — клавішныя (2019—цяпер) * Сібэ Сол Сіпкэнс — бас (2022 г.—цяпер, канцэрты ў 2021 г.) ; '''Былыя''' * Рэнэ Сэмпель — рытм-гітара (2012—2016) * Фрэнк Акерман — бас (2012—2022) === Храналогія === {{#tag:timeline|ImageSize=width:800 height:auto barincrement:25 PlotArea = left:110 bottom:100 top:10 right:0 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:01/01/2012 till:{{#time:m/d/Y}} TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Legend = orientation:vertical position:bottom columns:1 ScaleMajor = increment:2 start:2012 ScaleMinor = increment:1 start:2013 Colors = id:vox value:red legend:Вакал id:lead value:teal legend:Сола-гітара id:rhythm value:brightgreen legend:Рытм-гітара id:bass value:blue legend:Бас id:drums value:orange legend:Барабаны id:keys value:purple legend:Клавішныя id:studio value:black legend:Студыйны_альбом id:other value:gray(0.73) legend:Іншыя_рэлізы BarData = bar:Zora text:"Зора Кок" bar:Bart text:"Барт Вінтэрс" bar:René text:"Рэнэ Сэмпель" bar:Robin text:"Робін Козэн" bar:Frank text:"Фрэнк Акерман" bar:Siebe text:"Сібэ Сол Сіпкэнс" bar:René2 text:"Рэнэ Боксэм" bar:Ruben text:"Рубен Війга" LineData = at:05/19/2017 color:other layer:back at:10/20/2018 color:other layer:back at:12/18/2019 color:other layer:back at:04/23/2021 color:studio layer:back at:09/29/2023 color:studio layer:back at:08/22/2025 color:studio layer:back PlotData = width:11 bar:Zora from:01/01/2012 till:end color:vox bar:Bart from:01/01/2012 till:end color:lead bar:René from:01/01/2012 till:06/30/2016 color:rhythm bar:Robin from:06/30/2016 till:end color:rhythm bar:Frank from:01/01/2012 till:04/25/2022 color:bass bar:Siebe from:04/25/2022 till:end color:bass bar:René2 from:01/01/2012 till:end color:drums bar:Ruben from:10/24/2019 till:end color:keys}} == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''The Cause of Shipwreck (2021)'' * ''A Dark Euphony (2023)'' * ''A Thousand Little Deaths (2025)'' '''Міні-альбомы''' * ''Fractured Fairytales (2017)'' * ''We'd Rather Burn (2018)'' * ''Our Mortal Remains (2019)'' '''Сінглы''' * Ready to Kill (2014) * Until Eternity (2015) * Preserved Roses (2017) * Snow White and Rose Red (2019) * Mortal Remains (2019) * The Séance (2021) * Deadly Diminuendo (2021) * Selkie (2021) * Walking Over My Grave (2021) * Fairy of the Bog (2021) * Crimson Faces (2022) * My Soul's Demise (2023) * Cicada (2023) * Forever and a Day (2023) * Spirit of Forgetfulness (2023) * Moonflower (2024)<ref name="moonflower20242">{{cite web|url=https://ghostcultmag.com/blackbriar-drop-new-single-and-video-for-moonflower-featuring-marjana-semin-ka-iamthemorning-maer/|title=Blackbriar drop new single and video for Moonflower featuring Marjana Seminka (Iamthemorning, Maer)|website=Ghost Cult Magazine|date=21 March 2024|access-date=9 January 2025|url-status=dead}}</ref> * Harpy (2025)<ref>{{cite web|language=en-AU|url=https://metal-roos.com.au/blackbriar-release-new-single-harpy/|title=Blackbriar Release New Single 'Harpy'|website=Metal-Roos|date=13 June 2025|access-date=9 July 2025|last1=Lueders|first1=Michael}}</ref> * A Thousand Anemones (2026) * A Long Cursed Sleep (2026) == Відэаграфія == * Ready to Kill<ref>{{YouTube|id=sB_31ehzCVk|title=Ready to Kill (Official Music Video)}}</ref> * Until Eternity<ref>{{YouTube|id=kuvST3wGCG8|title=Until Eternity (Official Music Video)}}</ref> * I'd Rather Burn<ref>{{YouTube|id=YJp8W7FQ6FQ|title=I'd Rather Burn (Official Music Video)}}</ref> * Arms of the Ocean<ref>{{YouTube|id=VflZGJU0igw|title=Arms of the Ocean (Official Music Video)}}</ref> * Snow White and Rose Red<ref>{{YouTube|id=n9iAU3Vsz9Y|title=Snow White and Rose Red (feat. Ulli Perhonen)}}</ref> * Mortal Remains<ref>{{YouTube|id=hZUoiQIi1cs|title=Mortal Remains (Official Music Video)}}</ref> * Beautiful Delirium<ref>{{YouTube|id=Za1htsAjp2Q|title=Beautiful Delirium (Official Music Video)}}</ref> * The Séance<ref>{{YouTube|id=eP6xn8kZTeg|title=The Séance (Official Music Video)}}</ref> * Selkie<ref>{{YouTube|id=-kZct3JyG1o|title=Selkie (Official Animated Video)}}</ref> * Walking Over My Grave<ref>{{YouTube|id=-1fYyMbLYuY4|title=Walking Over My Grave (Official Music Video)}}</ref> * Weakness and Lust<ref>{{YouTube|id=dcNCIewWhBs|title=Weakness and Lust (Official Music Video)}}</ref> * You're Haunting Me<ref>{{YouTube|id=23BlU6tYG3o|title=You're Haunting Me (Official Music Video)}}</ref> * Fairy of the Bog<ref>{{YouTube|id=23BlU6tYG3o|title=Fairy of the Bog (Official Music Video)}}</ref> * Crimson Faces<ref>{{YouTube|id=9zOVTkAMY9A|title=Crimson Faces (Official Music Video)}}</ref> * My Soul's Demise<ref>{{YouTube|id=QvPS2Cf2VNw|title=My Soul's Demise (Official Music Video)}}</ref> * Cicada<ref>{{YouTube|id=cKYTrDM2mpw|title=Cicada (Official Music Video)}}</ref> * Spirit of Forgetfulness<ref>{{YouTube|id=W8lAGpklYjw|title=Spirit of Forgetfulness (Official Music Video)}}</ref> * Moonflower<ref name="moonflower20242" /> * Floriography<ref name="blackbriarflorio2">{{cite web|language=en|url=https://bravewords.com/news/blackbriar-release-new-single-and-music-video-floriography|title=Blackbriar Release New Single And Music Video "Floriography"|website=Brave Words & Bloody Knuckles|date=20 November 2024|access-date=9 January 2025}}</ref> * I Buried Us<ref name="blackbriarflorio2" /> == Зноскі == <references /> == Знешнія спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.blackbriarmusic.com|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=f}} * [https://instagram.com/blackbriarmusic Blackbriar's Instagram] * {{YouTube|u=blackbriarmusic|title=Blackbriar}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гурты альтэрнатыўнага метала]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Гурты готык-метала]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:Гурты сімфонік-метала]] 83j19i015mlaibodaxstl5hwemfakx1 0 793677 5153003 5046215 2026-06-09T22:35:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153003 wikitext text/x-wiki {{Песня |Назва = Baby’s in Black |Вокладка = | Мова = [[англійская мова|англійская]] |Выканаўца = [[The Beatles]] |Альбом = ''[[Beatles For Sale]]'' |Выпушчаны = [[4 снежня]] [[1964]] | Дата запісу = 11 жінўня 1964 |Жанр = [[кантры-рок]] |Працягласць = 2:02 |Лэйбл = [[EMI]], [[Parlophone]], [[Capitol Records|Capitol]] | Аўтар песні = [[Ленан — Мак-Картні]] |Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] |Папярэдняя = [[I’m a Loser]] |Нумар1 = 2 |Нумар2 = 3 |Наступная = [[Rock and Roll Music]] |Нумар3 = 4 }} «'''Baby’s in Black'''» ({{tr-en|Дзетка ў чорным}}) — песня гурта «[[The Beatles]]», якая была напісана сумесна [[Ленан — Мак-Картні|Джонам Ленанам і Полам Мак-Картні]]<ref>{{кніга |аўтар = Sheff, David.|загаловак = Усё, што мы кажам: Апошняе вялікае інтэрв'ю з Джонам Ленанам і Ёка Она|арыгінал = All We Are Saying: The Last Major Interview with John Lennon and Yoko Ono |спасылка = https://books.google.com.ua/books?id=HL7X-YyrINUC&dq=isbn:0312254644&hl=ru&sa=X&ei=eZYDT_nGN4SdOufzzdkI&redir_esc=y|месца = New York|выдавецтва = St. Martin’s Press|год = 2000|старонак = 229|isbn = 0-312-25464-4 |ref=Sheff}}</ref><ref>{{кніга|аўтар = Miles, Barry.|загаловак = Пол Мак-Картні: Праз шмат гадоў|арыгінал = Paul McCartney: Many Years from Now|спасылка = https://books.google.com.ua/books?id=-eh8BedNtLgC&dq=Paul+McCartney:+Many+Years+from+Now&hl=ru&sa=X&ei=95cDT-e4DcOWOuylzLQB&ved=0CDIQ6AEwAA|месца = New York|выдавецтва = Henry Holt & Company |год = 1998|старонак = 654|isbn = 0-8050-5249-6|ref=Miles}}</ref> і ўвайшла ў альбомы ''[[Beatles For Sale]]''<ref>{{кніга|аўтар = Lewisohn, Mark.|загаловак = The Beatles Recording Sessions|спасылка = https://books.google.com.ua/books?id=_FbuPAAACAAJ&dq=isbn:0-517-57066-1&hl=ru&sa=X&ei=L5wDT7SSMcSSOtr3hZAP&ved=0CC8Q6AEwAA|выданне = 2-е|месца = New York|выдавецтва = Harmony Books|год = 1988|isbn = 0-517-57066-1 |ref = Lewisohn}}</ref> і ''[[Beatles '65]]''{{sfn|Lewisohn|1988|p=201}}. == Песня == Песня была напісана сумесна Ленанам і Мак-Картні ўлетку 1964 года падчас канцэртнага тура гурта па Аўстраліі і Новай Зеландыі<ref>{{cite web|url=oldies.about.com/od/thebeatlessongs/a/babysinblack.htm|title=Baby’s in Black — The history of this classic Beatles song|author=Robert Fontenot.|publisher=About.com|access-date=2012-01-16|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67kNyNGTu?url=oldies.about.com/od/thebeatlessongs/a/babysinblack.htm|archive-date=2012-05-18|url-status=dead}}</ref>. Паводле музычнага крытыка Рычы Антэрбергера, песня ўяўляе сабой «любоўную элегію, прысвечаную расчараванай дзяўчыне; элегію больш панурую, чым любая іншая з папярэдніх песень "The Beatles"»<ref name=unter>{{cite web |url=http://www.allmusic.com/song/t462340 |title=Baby's in Black — Song Review |author=Richie Unterberger|date= |work= | publisher=allmusic.com |access-date=2012-01-16 |lang=en |archive-url=https://www.webcitation.org/6AYHCyiZb?url=http://www.allmusic.com/song/babys-in-black-mt0011818404 |archive-date=2012-09-09 |url-status=dead}}</ref>. Згодна з многімі крытыкамі і спецыялістамі па гісторыі «The Beatles», у песні спяваецца пра [[Астрыд Кірхгер]] (сябра і фатографа гурта) і пра [[Сцюарт Саткліф|Сцюарта Саткліфа]] (Астрыд была яго нявестай і была надзвычай прыгнечана яго смерцю)<ref>{{кніга|аўтар = Cross, Craig. |загаловак = The Beatles: Day-by-Day, Song-by-Song, Record-by-Record|спасылка = |выданне = |месца = Lincoln, NE|выдавецтва = iUniverse, Inc.|год = 2005|isbn = 0-595-34663-4|ref = Cross}}</ref>{{sfn|Miles|1998|pp=61, 63–64}}<ref>{{кніга|аўтар = Spitz, Bob|частка = |загаловак = Бітлз: Біяграфія|арыгінал = The Beatles: The Biography|спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Boston|выдавецтва = Little, Brown |год = 2005 |том = |старонкі = 220-224|старонак = 585 |серыя = |isbn = 0-316-80352-9|ref = Spitz}}</ref><ref>{{кніга|аўтар = Harry, Bill.|загаловак = The Beatles Encyclopedia: Revised and Updated|арыгінал = |выданне = 2nd ed |месца = London|выдавецтва = Virgin Publishing |год = 2000|isbn = 0-7535-0481-2|ref = Harry}}</ref>, аднак ніякіх афіцыйных пацверджанняў гэтай версіі не было<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesebooks.com/babys-in-black|title=«Baby’s in Black» — History|author=Dave Rybaczewski|publisher=beatlesebooks.com|access-date=2012-01-16|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67kNyqN44?url=http://www.beatlesebooks.com/babys-in-black|archive-date=2012-05-18|url-status=dead}}</ref>. {{пачатак цытаты}} О, дарагая, што я магу зрабіць.<br> Дзетка ў жалобе, а я сумую,<br> Скажы мне, о, што я магу зрабіць. Яна думае пра яго,<br> І таму яна апранута ў чорнае.<br> І нягледзячы на тое, што ён ніколі не вернецца,<br> Яна апранута ў чорнае. {{oq|en|Oh dear, what can I do<br> Baby's in black and I'm feeling blue<br> Tell me, oh, what can I do She thinks of him<br> and so she dressed in black<br> And though he'll never come back<br> she's dressed in black}} {{канец цытаты|крыніца=тэкст песні}} Нягледзячы на даволі песімістычны тэкст, песня напісана ў мажоры<ref>{{cite web|url=http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/bib.shtml|title=Нататкі пра песню «Baby’s in Black»|author=Alan W. Pollack.|date=|work=|publisher=|access-date=2012-01-16|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67kNxoSaT?url=http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/bib.shtml|archive-date=2012-05-18|url-status=dead}}</ref> і лёгкім вальсавым рытме (у трохдольным памеры 6/8). == Запіс песні == Песня была запісана 11 жніўня 1964 года на студыі «[[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]]». Песня стала першай, запісанай для альбома ''[[Beatles For Sale]]''{{sfn|Lewisohn|1988|p=47}}<ref name=bb>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/babys-in-black/|title=Біблія The Beatles: «Baby’s in Black»|author=|date=|work=|publisher=The Beatles Bible|access-date=2012-01-16|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67kNwg6VV?url=http://www.beatlesbible.com/songs/babys-in-black/|archive-date=2012-05-18|url-status=dead}}</ref>. Усяго было запісана 14 дубляў<ref name=bb />. Пры запісе песні Мак-Картні і Ленан выконвалі свае вакальныя партыі адначасова на адзін мікрафон (яны настаялі на гэтым, каб танчэй чуць адзін аднаго){{sfn|Miles|1998}}. : '''У запісе ўдзельнічалі<ref>{{кніга|аўтар = MacDonald, Ian.|загаловак = Пераварот у мазгах: запісы The Beatles і шасцідзясятыя|арыгінал = Revolution in the Head: The Beatles’ Records and the Sixties|выданне = 2nd ed|месца = London|старонак = 554|выдавецтва = Pimlico|год = 2005|isbn = 1-844-13828-3|ref = MacDonald}}</ref>:''' * [[Джон Ленан]] — асноўны вакал, рытм-гітара * [[Пол Мак-Картні]] — вакал, бас-гітара * [[Джордж Харысан]] — сола-гітара * [[Рынга Стар]] — ударныя, бубен == Лёс песні == Гурт выконваў гэтую песню на многіх сваіх канцэртах з канца 1964 года да самага апошняга тура ў 1966 годзе (пры гэтым звычайна песня ішла пасля [[Rock and Roll Music]] і [[Long Tall Sally]]<ref name=bb />). Паводле Мак-Картні, «мы звычайна ўстаўлялі яе туды і думалі: „Ну, няхай яны толкам і не разумеюць, што з гэтым рабіць, але гэта рэальна крута“»{{sfn|Miles|1998|p=175}}. Улетку 1965 года кампазіцыя ўвайшла ў міні-альбом гурта ''[[Beatles For Sale (No. 2)]]''. У 1996 годзе жывое выкананне песні было выпушчана на [[Бок «А» і бок «Б»|баку «Б»]] сінгла «[[Real Love]]», другога сінгла, апублікаванага ў межах праекта ''The Beatles Anthology''{{sfn|Cross|2005|pp=484–485, 543}}. == Крыніцы == {{крыніцы|colwidth=30em}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/babys-in-black/|title=Біблія The Beatles: «Baby’s in Black»|author=|date=|work=|publisher=The Beatles Bible|access-date=2012-01-16|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67kNwg6VV?url=http://www.beatlesbible.com/songs/babys-in-black/|archive-date=2012-05-18|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.metrolyrics.com/babys-in-black-lyrics-beatles.html|title=Тэкст песні «Baby’s in Black»|author=|date=|work=|publisher=metrolyrics.com|access-date=2016-08-21|lang=en|archive-date=28 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073105/https://www.metrolyrics.com/babys-in-black-lyrics-beatles.html|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/bib.shtml|title=Нататкі пра песню «Baby’s in Black»|author=Alan W. Pollack|date=|work=|publisher=|access-date=2012-01-16|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67kNxoSaT?url=http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/bib.shtml|archive-date=2012-05-18|url-status=dead}} * {{cite web|url=oldies.about.com/od/thebeatlessongs/a/babysinblack.htm|title=Baby’s in Black — The history of this classic Beatles song|author=Robert Fontenot.|publisher=About.com|access-date=2012-01-16|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67kNyNGTu?url=oldies.about.com/od/thebeatlessongs/a/babysinblack.htm|archive-date=2012-05-18|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.beatlesebooks.com/babys-in-black|title=«Baby’s in Black» — History|author=Dave Rybaczewski|publisher=beatlesebooks.com|access-date=2012-01-16|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67kNyqN44?url=http://www.beatlesebooks.com/babys-in-black|archive-date=2012-05-18|url-status=dead}} * [https://www.youtube.com/watch?v=rVYuGVdGhhE Відэа з гучаннем студыйнай версіі песні] {{v|2012|01|16}} * [https://www.youtube.com/watch?v=xSd3EANnbfk Відэазапіс жывога выканання песні ў Мюнхене 24 чэрвеня 1966 года] {{v|2012|01|16}} [[Катэгорыя:The Beatles]] ogtw92f13rml829iye6ixcppbb4477b 0 795758 5152999 5112881 2026-06-09T21:16:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152999 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Назва=Awake|Тып=студыйны альбом|Працягласць=42:20|Пап_год=2008|Папярэдні альбом=[[Comatose Comes Alive]]|Наступны альбом=[[The Early Years (1996–2001)]]|Наст_год=2010|Храналогія=рэлізаў|Іншае={{Спіс сінглаў | Назва = Awake | Тып = студыйны альбом | Сінгл 1 = Hero | Сінгл 1 дата = 19 мая 2009 | Сінгл 2 = Monster | Сінгл 2 дата = 14 ліпеня 2009 | Сінгл 3 = Awake and Alive | Сінгл 3 дата = 15 лютага 2010 | Сінгл 4 = Forgiven | Сінгл 4 дата = 2 жніўня 2010<ref name="allaccess1">{{Cite web |title=Future Releases for Christian Radio Stations &#124; |url=http://www.allaccess.com/christian/future-releases |publisher=Allaccess.com |accessdate=October 12, 2011 |archive-date=5 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005092728/http://www.allaccess.com/christian/future-releases |url-status=dead }}</ref> | Сінгл 5 = Lucy | Сінгл 5 дата = 27 студзеня 2011<ref name="jesusfreakhideout.com">{{Cite web |date=January 27, 2011 |title=Music News, January 2011: SKILLET ROCKS BOTH MAINSTREAM TOP ALTERNATIVE ROCK AND TOP CHRISTIAN BILLBOARD YEAR END CHARTS |url=http://www.jesusfreakhideout.com/news/2011/01/27.SKILLET%20ROCKS%20BOTH%20MAINSTREAM%20TOP%20ALTERNATIVE%20ROCK%20AND%20TOP%20CHRISTIAN%20BILLBOARD%20YEAR%20END%20CHARTS.asp |publisher=Jesusfreakhideout.com |accessdate=October 12, 2011}}</ref> | Сінгл 6 = It's Not Me, It's You | Сінгл 6 дата = 7 чэрвеня 2011 | Сінгл 7 = One Day Too Late | Сінгл 7 дата = 10 кастрычніка 2011 }}}} '''''Awake''''' — сёмы студыйны альбом амерыканскага [[Хрысціянскі рок|хрысціянскага рок-]]<nowiki/>гурта [[Skillet (гурт)|Skillet]]. Ён з'яўляецца працягам іх альбома ''[[Comatose (альбом Skillet)|Comatose]]'', намінаванага на [[Грэмі|прэмію «Грэмі»]]. Альбом быў выпушчаны 25 жніўня 2009 года лэйбламі Lava Records, Ardent Records і [[Atlantic Records]] і дэбютаваў на другім месцы ў Billboard 200.<ref name="billboard awake2">{{Cite magazine|title=Awake – Skillet|url={{BillboardURLbyName|artist=skillet|chart=all}}|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|accessdate=September 7, 2009}}</ref> Альбом атрымаў залаты сертыфікат ад Амерыканскай асацыяцыі гуказапісвальнай індустрыі (RIAA) 27 ліпеня 2010 года і з тых часоў стаў двойчы плацінавым, было прадана больш за 2 000 000 копій на сённяшні дзень. Ён быў намінаваны на прэмію «Лепшы хрысціянскі альбом» на ''Billboard'' Music Awards 2011 і перамог.<ref name="abc.go.com">{{Cite web|url=http://abc.go.com/shows/billboard-music-awards-2011|title=ABC.com - The 2011 Billboard Music Awards - Home|publisher=American Broadcasting Company|access-date=October 12, 2011}}</ref> Гэта апошні альбом з удзелам гітарыста Бэна Касікі і першы студыйны рэліз з удзелам бубначкі Джэн Леджэр. Сінглы «Awake and Alive», «Hero» і «Monster» атрымалі 2× плацінавы, 3× плацінавы і 5× плацінавы сертыфікаты адпаведна. == Перадгісторыя == Гурт Skillet пачаў запісваць альбом прыкладна ў кастрычніку 2008 года.<ref name="gmc">{{Cite web|url=http://www.gospelmusicchannel.com/musicnews/comatosetoursuccess|title=Skillet's Comatose Tour Plays To Capacity/Sold Out Crowds|date=May 4, 2009|publisher=[[Gospel Music Channel]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090516183804/http://www.gospelmusicchannel.com/musicnews/comatosetoursuccess|archive-date=May 16, 2009|access-date=May 30, 2009|url-status=live}}</ref> Гурт запісваўся ў студыі Bay7 у [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесе, штат Каліфорнія]], пад кіраўніцтвам прадзюсара Говарда Бэнсана.<ref>{{Cite web|url=http://www.jesusfreakhideout.com/news/2009/05/04.SKILLETS%20COMATOSE%20TOUR%20RAKES%20IN%20SOLD%20OUT%20AND%20CAPACITY%20CROWDS%20WHILE%20BAND%20GARNERS%20TWO%20BMI%20SONGWRITING%20AWARDS.asp|title=Skillet's Comatose Tour Rakes In Sold Out and Capacity Crowds While Band Garners Two BMI Songwriting Awards|date=May 4, 2009|publisher=Jesus Freak Hideout (The M Collective)|access-date=May 29, 2009}}</ref> Альбом змяшчае 12 песень.<ref name="Awake CD Review (coming soon)">{{Cite web|url=http://www.jesusfreakhideout.com/cdreviews/Awake.asp|title=Track List|publisher=Jesus Freak Hideout|access-date=June 29, 2009}}</ref> Вакаліст Джон Купер напісаў больш за 40 песень падчас падрыхтоўкі.<ref name="fay">{{Cite web|url=http://www.fayobserver.com/article?id=326344|title=Skillet comes to the Crown|website=[[The Fayetteville Observer]]|date=May 14, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033305/http://www.fayobserver.com/article?id=326344|archive-date=December 1, 2017|access-date=May 31, 2009|url-status=dead}}</ref> Ён сказаў, што падчас запісу альбома быў вялікі ціск: «Кожны раз, калі ты робіш новы альбом, ціск узнікае, таму што ты хочаш перасягнуць папярэдні. На гэты раз ён узмацніўся, таму што папярэдні праект быў настолькі паспяховым».<ref name="newsstar">{{Cite web|url=http://www.thenewsstar.com/article/20090507/ENTERTAINMENT/905060350|title=Christian group Skillet comes to West Monroe|author=Phillips|first=Fred|website=[[Monroe News Star]]|date=May 7, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090509065113/http://www.thenewsstar.com/article/20090507/ENTERTAINMENT/905060350|archive-date=May 9, 2009|access-date=May 31, 2009|url-status=dead}}</ref> == Прыём == {{Рэйтынгі | загаловак = | state = | rev1 = [[AllMusic]] | rev1Score = {{Rating|3|5}}<ref>{{AllMusic|class=album|id=r1626381|label=Awake}}</ref> | rev2 = Jesus Freak Hideout | rev2Score = {{Rating|3|5}}<ref name="jfhreview">{{Cite web |date=August 25, 2009 |title=Skillet, "Awake" Review |url=http://www.jesusfreakhideout.com/cdreviews/Awake.asp |publisher=Jesusfreakhideout.com |accessdate=October 12, 2011}}</ref> | rev3 = [[Ultimate-Guitar]] | rev3Score = {{Rating|8|10}} }} Альбом атрымаў змешаныя водгукі ад крытыкаў. Кевін Чэмберлін з Jesus Freak Hideout паставіў альбому 3 зоркі з 5, сказаўшы, што альбом «не адпавядае ''Comatose'' і з-за сваёй надзвычайнай стылёвай блізкасці ён у лепшым выпадку цьмяны і на мяжы нецікавага». Ён таксама заявіў, што вялікая колькасць балад на альбоме была непрымальнай, дадаўшы, што некалькі песень «носяць няспеласць, як фетравы капялюш». Ён завяршыў сваю рэцэнзію, сказаўшы, што альбом «адчуваецца як другі спад, які Skillet так і не перажыў, і разведзеная версія ''Comatose''». Нягледзячы на гэта, ''Awake'' з тых часоў стаў падвойна плацінавым у Злучаных Штатах, з агульным продажам больш за 2 000 000 копій, што болей, чым у ''Comatose''. == Спіс трэкаў == {{tracklist|collapsed=|headline=|extra_column=|total_length=42:20|title1=Hero|writer1=John Cooper, Korey Cooper|length1=3:07|title2=Monster|writer2=John Cooper, Gavin Brown|length2=2:57|title3=Don't Wake Me|writer3=John Cooper, Brian Howes|length3=3:55|title4=Awake and Alive|writer4=John Cooper, Brian Howes|length4=3:32|title5=One Day Too Late|writer5=John Cooper, Brian Howes|length5=3:40|title6=It's Not Me, It's You|writer6=John Cooper|length6=3:25|title7=Should've When You Could've|writer7=John Cooper|length7=3:31|title8=Believe|writer8=John Cooper, Dave Bassett|length8=3:50|title9=Forgiven|writer9=John Cooper|length9=3:39|title10=Sometimes|writer10=John Cooper|length10=3:28|title11=Never Surrender|writer11=John Cooper, Dave Bassett|length11=3:30|title12=Lucy|writer12=John Cooper|length12=3:40|writing_credits=yes}}{{tracklist|collapsed=|headline=Бонус-трэкі Deluxe-выдання|extra_column=|title13=Dead Inside|writer13=John Cooper|length13=2:56|title14=Would It Matter|writer14=John Cooper, Dave Bassett|length14=4:12|title15=Monster (Radio Edit)|writer15=John Cooper, Gavin Brown|length15=2:59|writing_credits=yes}}{{tracklist|collapsed=|headline=Бонус-трэк японскага выдання|extra_column=|title16=Comatose (Live)|writer16=John Cooper|length16=3:53|writing_credits=yes}} == Персанал == '''Skillet''' * Джон Купер — вакал, бас-гітара, дадатковыя аранжыроўкі для струнных інструментаў * Коры Купер — клавішныя, праграмаванне, праграмаванне клавішных, бэк-вакал, аранжыроўкі струнных інструментаў * Бэн Касіка — электрагітары, акустычныя гітары * Джэн Леджэр — ударныя, вакал (1, 4) == Сертыфікацыя == {| class="wikitable sortable" !Рэгіён !Сертыфікацыя !Сертыфікаваныя адзінкі/продаж |- !Данія (IFPI Danmark)<ref name="DenmarkSkilletAwakealbumCertRef" /> |Gold |10,000^‡ |- !Новая Зеландыя (RMNZ)<ref name="New ZealandSkilletAwakealbumCertRef" /> |Gold |7,500^‡ |- !Велікабрытанія (BPI)<ref name="BPI" /> |Silver |60,000^‡ |- !ЗША (RIAA)<ref name="RIAA" /> |2× Platinum |2,000,000^‡ |} == Узнагароды == Альбом быў намінаваны на наступныя ўзнагароды на 41-й цырымоніі ўзнагароджання GMA Dove Awards:<ref>{{Cite web|url=http://www.jesusfreakhideout.com/news/2009/05/04.SKILLETS%20COMATOSE%20TOUR%20RAKES%20IN%20SOLD%20OUT%20AND%20CAPACITY%20CROWDS%20WHILE%20BAND%20GARNERS%20TWO%20BMI%20SONGWRITING%20AWARDS.asp|title=Skillet's Comatose Tour Rakes In Sold Out and Capacity Crowds While Band Garners Two BMI Songwriting Awards|date=May 4, 2009|publisher=Jesus Freak Hideout (The M Collective)|access-date=May 29, 2009}}</ref> {| class="wikitable" ! style="width:260px;" |Узнагарода !Намінаваная песня !Вынік |- |Rock Recorded Song of the Year |"Hero" |{{Намінацыя}} |- |Rock Album of the Year |''Awake'' |{{Намінацыя}} |- | rowspan="2" |Short Form Video of the Year |"Hero" |{{Намінацыя}} |- |"Monster" |{{Намінацыя}} |} [[Billboard Music Awards|''Billboard'' Music Awards]] 2011<ref name="abc.go.com"/> {| class="wikitable" ! style="width:260px;" |Узнагарода !Намінаваная песня !Вынік |- |Top Christian Album |"Awake" |{{Перамога}} |} == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://www.skillet.com/album/awake-24651 Старонка альбома на афіцыйным сайце Skillet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331101416/https://www.skillet.com/album/awake-24651 |date=31 сакавіка 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2009 года]] [[Катэгорыя:Альбомы Atlantic Records]] [[Катэгорыя:Альбомы гурта «Skillet»]] og66w5wp9ky33u5mdtq6tjckygct9bb 0 797135 5152984 5086568 2026-06-09T19:53:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152984 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1995—цяпер }} '''Arch Enemy''' — шведскі [[меладычны дэз-метал]] гурт, першапачаткова супергурт з [[Хальмстад|Хальмстада]], створаны ў 1995 годзе. Яго ўдзельнікі былі ў такіх гуртах, як [[Carcass]], Armageddon, Carnage, Mercyful Fate, Spiritual Beggars, The Agonist, Nevermore і Eucharisti. Гурт быў заснаваны гітарыстам Carcass Майклам Эматам разам з Ёханам Лійвай, якія абодва былі ў [[дэз-метал]] гурте Carnage. Гурт выпусціў дванаццаць [[Музычны альбом|студыйных альбомаў]], тры [[Музычны альбом|канцэртныя альбомы]], тры відэаальбомы і чатыры [[Міні-альбом|міні-альбомы]]. Першапачаткова фронтмэнам гурта быў Ёхан Лійва, якога ў 2000 годзе замяніла нямецкая вакалістка Ангела Госаў. Госаў пакінула гурт у сакавіку 2014 года, пасля чаго стала менеджарам гурта, а на яе месца прыйшла канадская вакалістка Аліса Уайт-Глуз. Уайт-Глуз пакінула гурт у канцы 2025 года. == Музычны стыль == Музычны стыль Arch Enemy быў класіфікаваны як [[меладычны дэз-метал]].<ref>{{cite magazine|last=Law|first=Sam|title=Kreator plus: Arch Enemy, Shining, Marty Friedman|magazine=[[Kerrang!]]|date=17 January 2015|issue=1551|page=50|quote=Rejuvenated [[melo-death]] crew Arch Enemy bring the first metal punch tonight...}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/the-root-of-all-evil-mw0000828179|title=Arch Enemy - The Root of All Evil|author=Freeman, phil|website=[[Allmusic]]|access-date=6 September 2015}}</ref> Крытык [[AllMusic]] Стыў Х'юі апісвае гучанне гурта як «сумесь уплываў [[Прагрэсіўны метал|прагрэсіўнага]] і [[Дэз-метал|дэз-металу]]».<ref name="allmusic-biography">{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/arch-enemy-mn0000597314/biography|title=Arch Enemy - biography|author=Huey, Steve|website=[[Allmusic]]|access-date=6 September 2015}}</ref> Ранейшыя альбомы, такія як ''Burning Bridges'', хоць і класіфікуюцца як меладычны дэз-метал, больш сканцэнтраваны вакол класічнага дэз-металу.<ref name="allmusic">{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/album/burning-bridges-r424121/review|title=Review: Arch Enemy - Burning Bridges|author=Huey|first=Steve|website=[[Allmusic]]|publisher=[[All Media Guide]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110824222025/http://www.allmusic.com/album/burning-bridges-r424121/review|archive-date=24 August 2011|access-date=5 January 2017}}</ref> Invisible Oranges апісаў гучанне гурта як «своеасаблівую разводненую версію» альбома Carcass 1993 года ''Heartwork''.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.invisibleoranges.com/carcass-heartwork/|title=Carcass - Heartwork|author=Staff|first=Invisible Oranges|website=Invisible Oranges - The Metal Blog|access-date=2025-01-02|url-status=dead}}</ref> На іх моцна паўплывалі такія [[Метал (музыка)|метал]]-гурты, як [[Megadeth]], [[Scorpions]], UFO, [[Black Sabbath]], [[Deep Purple]], Death, [[Morbid Angel]] і Obituary.<ref name="metalmasterkingdom">{{Cite web|url=https://www.metalmasterkingdom.com/interviews-20182017--2016/michael-schenker-metal-master-kingdom-interview|title=Michael Schenker – Metal Master Kingdom Interview|date=17 January 2018|publisher=metalmasterkingdom.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20191217152812/https://www.metalmasterkingdom.com/interviews-2019--2018-2017--2016/michael-schenker-metal-master-kingdom-interview|archive-date=17 December 2019|access-date=19 August 2018|url-status=live}}</ref> == Удзельнікі гурта == '''Дзеючыя''' * Майкл Эмат — гітара, бэк-вакал <small>(1995–цяперашні час)</small>, бас-гітара <small>(1995–1997, 1998)</small> * Даніэль Эрландсан − барабаны, клавішныя <small>(1995–1997, 1998–цяпер)</small> * Шарлі Д'Анджэла − бас <small>(1999—цяпер)</small> * Джоі Кансепсьён — гітары, бэк-вакал <small>(2023–цяперашні час; замяняе ў 2018 годзе)</small> == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Black Earth'' (1996) * ''Stigmata'' (1998) * ''Burning Bridges'' (1999) * ''Wages of Sin'' (2001) * ''Anthems of Rebellion'' (2003) * ''Doomsday Machine'' (2005) * ''Rise of the Tyrant'' (2007) * ''Khaos Legions'' (2011) * ''War Eternal'' (2014) * ''Will to Power'' (2017) * ''Deceivers'' (2022) * ''Blood Dynasty'' (2025) == Зноскі == {{Reflist|30em}} == Спасылкі == * [https://www.archenemy.net/ Афіцыйны сайт] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Метал-гурты Швецыі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1995 годзе]] o183g6tt4gt7h7kl2jd6rbye3xqljoa 0 797153 5152890 5098688 2026-06-09T12:02:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152890 wikitext text/x-wiki '''4G''' — гэта агульная назва тэхналогій [[Сотавая сувязь|сотавай сувязі]] чацвёртага пакалення, першыя рэалізацыі якіх былі прадстаўлены ў канцы 2000-х гадоў. У параўнанні з тэхналогіямі трэцяга пакалення ([[3G]]), 4G мае значна большую прапускную здольнасць перадачы даных, што дазволіла інтэнсіўна выкарыстоўваць інтэрнэт-злучэнне з мабільных прылад. Напрыклад, 4G дазваляе прагляд патокавага відэа высокай якасці на [[смартфон]]е, або выкарыстанне [[Інтэрнэт рэчаў|інтэрнэту рэчаў]] у паўсядзённым жыцці. Першымі тэхналогіямі 4G былі [[LTE]] ({{lang-en|Long Term Evolution}}), распрацаваная кансорцыумам 3GPP, і [[WiMAX|Mobile WiMAX]] ({{lang-en|Mobile Worldwide Interoperability for Microwave Access}}).<ref>{{Cite web |last=Eberle |first=Dieter |title=LTE vs. WiMAX 4th generation telecommunication networks |url=https://3g4g.co.uk/Lte/LTE_WiMAX_WP_1101_BIT.pdf |website=3g4g.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |title=LTE vs WiMAX |url=https://www.networkworld.com/article/730980/wireless-lte-vs-wimax-2.html |access-date=2025-02-26 |website=Network World |language=en}}</ref> Станам на 2023 год многія краіны пачалі пераход ад 4G да наступнага пакалення сотавай сувязі [[5G]]. Тэхналогіі 5G прапануюць яшчэ большую хуткасць, меншую затрымку і магчымасць падключаць вялікую колькасць прылад адначасова. Плануецца, што сеткі 4G будуць суіснаваць з сеткамі 5G на працягу некалькіх гадоў, каб забяспечыць пакрыццё ў раёнах, дзе 5G яшчэ недаступны. == 4G у Беларусі == Сеткі 4G у Беларусі ствараюцца адзіным інфраструктурным аператарам — кампаніяй beCloud — і размяркоўваюцца паміж існуючымі аператарамі. Пры гэтым кожны аператар мае права ствараць уласныя сеткі 3G.<ref>{{cite web|date = 2025-10-02|url = https://tochka.by/articles/technology/pochemu_v_belarusi_ne_speshat_otklyuchat_3g_i_kogda_zapustyat_5g_otvet_eksperta/|title = Почему в Беларуси не спешат отключать 3G и когда запустят 5G – ответ эксперта|publisher = [[Точка BY]]|access-date = 2025-12-29|language = ru|archive-date = 6 студзеня 2026|archive-url = https://web.archive.org/web/20260106060129/https://tochka.by/articles/technology/pochemu_v_belarusi_ne_speshat_otklyuchat_3g_i_kogda_zapustyat_5g_otvet_eksperta/|url-status = dead}}</ref> Станам на 2025 год аператары працягвалі патрымліваць і развіваць сеткі 3G, а доля 4G заставалася невысокай. Так, напрыклад, па ацэнках кампаніі [[МТС]] толькі 15 % галасавой сувязі праходзіла праз сеткі 4G у 2025 годзе.<ref>{{cite web|author = Сергей Сергеев|authorlink = https://tech.onliner.by/author/sergej-sergeev|date = 18-03-2025|url = https://tech.onliner.by/2025/03/18/mts-rasskazal-o-4g-i-perspektivax-5g|title = «3G отключать преждевременно». МТС рассказал о 4G и перспективах 5G в Беларуси|publisher = [[Onliner]]|access-date = 2025-12-29|language = ru }}</ref> У Беларусі выкарыстоўваюцца B3 (1800MHz), B7 (2600 MHz) і B20 (800 MHz). B20 пераважае ў сельскай мясцовасці; B3 у невялікіх гарадах; B7 у вялікіх гарадах.{{крыніца?}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Стандарты мабільнай тэлефаніі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стандарты мабільнай тэлефаніі]] a8l3mm4h7rvrtah2hfj7vorapq2600k 0 804533 5152912 5144019 2026-06-09T13:54:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152912 wikitext text/x-wiki {{фарматаванне}} [[Файл:Odznaka 86pp.jpg|міні|Знак 86-га пяхотнага палка.]] [[Файл:Bitwa ciechanowiec 1920.png|міні]] [[Файл:Bitwa radzymin b 1920.png|міні]] [[Файл:86pstrz.png|міні]] [[Файл:Ofensywa lit biał.png|міні]] [[Файл:Bitwa berezyna g 1920.png|міні]] [[Файл:Bitwa lepel 1920.png|міні]] [[Файл:Bitwa czernica 1920.png|міні]] [[Файл:Bitwa lida lipiec 1920.png|міні]] [[Файл:Bitwa mosty 1920.png|міні]] [[Файл:Bitwa bransk 1920.png|міні]] [[Файл:1935_Mołodeczno_-_przywitanie_ppłk._Juliana_Czubryta_ze_sztandarem.jpg|міні|Падпалкоўнік Юліян Чубрыт (на каленях перад палкавым штандарам) займае пасаду намесніка камандзіра 86-га пяхотнага палка (Маладзечна — 1935).]] [[Файл:Mołodeczno,_uroczystość_w_86_pp_-_trzeci_z_prawej_siedzi_ppłk._Julian_Czubryt,_piąty_z_prawej_siedzi_płk_Józef_Wiatr.jpg|міні|Цырымонія ў 86-м пяхотным палку (Маладзечна) — трэці справа сядзіць '''падпалкоўнік''' '''Юліян Чубрыт''', пяты справа сядзіць палкоўнік Юзэф Вятр .]] '''86-ы пяхотны полк''' — пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|фармаванне]] [[Войска Сярэдняй Літвы|войска Сярэдняй Літвы і Войска Польскага]] ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польскай Рэспубліцы]] 1918—1939 г. Полк быў сфарміраваны 17 снежня 1918 г. як Мінскі полк стральцоў (пяхоты). {{Sfn|Prugar-Ketling (red.)|1992|loc=metryka}} Пачаткова полк набіраўся з беларусаў (католікаў і праваслаўных) і польскай (паланізаванай) шляхты. Падчас [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай]] вайны ваяваў у складзе [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] . У лютым 1919 года ўдзельнічаў ва ўзяцці [[Слонім]]а і [[Баранавічы|Баранавіч]] . Падчас [[Варшаўская бітва (1920)|бітвы пад Варшавай]] вызначыўся падчас штурмаў [[Радзымін]]а, захапіўшы горад. Затым, 22-29 верасня, падчас [[Бітва на Нёмане|бітвы на Нёмане,]] у складзе манеўранай групы ўдзельнічаў у пераходзе праз заходнюю Беларусь і Літву ў тыл савецкіх войскаў у напрамку Ліды{{Sfn|Kutrzeba|1926}}, дзе разам з Віленскім стралковым палком спрабаваў спыніць наступ 20 палкоў з 3-й арміі Чырвонай арміі {{Sfn|Waligóra|1928b}} . 8-15 кастрычніка 1920 г. удзельнічаў у [[Бунт Жалігоўскага|«паўстанні» генерала]] [[Бунт Жалігоўскага|Люцыяна Жалігоўскага]] . У міжваенны перыяд полк дыслакаваўся ў Хеленаве пад Маладзечнам і Новай Вілейцы ў складзе 19-й пяхотнай дывізіі. 1 кастрычніка 1921 года ён быў перайменаваны ў 86-ы пяхотны полк {{Sfn|Mieczkowski|1929}}. У гэты час польскія ўлады пачалі фармаваць склад палка з этнічных палякаў дасылаючы прызыўнікоў на Беларусь на тэрміновую вайсковую службу. == Арганізацыйнае фарміраванне і змены == У снежні 1918 года галоўнакамандуючы [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] зацвердзіў арганізацыйны праект [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-беларускай дывізіі]]. Дывізія павінна была складацца з трох брыгад, кожная з якіх мела па два стралковыя палкі. 3-я Літоўска-беларуская брыгада павінна была ўключаць Віленскі і Мінскі палкі стральцоў. Мінскі стралковы полк афіцыйна створаны загадам камандзіра палка палкоўніка Фабіяна Кабардо 17 снежня 1918 года. На працягу наступных двух месяцаў былі створаны штаб палка, конная разведвальная частка, 1-ы батальён, які складаўся з чатырох стралковых рот і адной кулямётнай роты, і частка 2-га батальёна. Салдаты набіраліся ў асноўным з былых палякаў — удзельнікаў [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Мінскай самаабароны]] {{Sfn|Markert|2004}} . Вясной былі сфарміраваны тэхнічная рота, а таксама 6-я, 7-я і 8-я стралковыя роты{{Sfn|Markert|2004}}. У маі 1919 года ў склад палка быў афіцыйна ўключаны штурмавы батальён DL-B. У ліпені ён стаў яго 3-м батальёнам{{Sfn|Odziemkowski|2010}} . Улетку Літоўска-беларуская дывізія была рэарганізаваная. У выніку падзелу Мінскі полк увайшоў у склад 1-й брыгады [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-беларускай дывізіі]]{{Sfn|Markert|2004}} . У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў [[Мінск]]у {{Sfn|Odziemkowski|2010}} У верасні 1921 года Мінскі стралковы полк [[Войска Сярэдняй Літвы|войска сярэдняй Літвы]] быў перайменаваны ў 86-ы пяхотны полк Польскага войска. == Полк у баях за межы адроджанай Польскай дзяржавы == === Баі за паўночна-ўсходнія памежныя тэрыторыі === 5 студзеня 1919 года бальшавікі [[Бітва за Вільню (1918—1919)|захапілі Вільню]] . 11 лютага першыя, яшчэ не цалкам падрыхтаваныя, часткі Літоўска-Беларускай дывізіі былі перавезены па чыгунцы ў [[Ваўкавыск]] . Іх задачай было стрымаць бальшавіцкія войскі і не дапусціць іх занятку тэрыторый, пакінутых нямецкімі войскамі Обер-Ост {{Sfn|Markert|2003}}. Ужо сфарміраваны 1-ы батальён Мінскага стралковага палка рушыў абараняць лінію Залевянкі паміж хутарам Жэма і Падблоцем. Ён заставаўся на гэтых пазіцыях да канца месяца, вёўшы інтэнсіўную разведку ў напрамку [[Слонім]]а {{Sfn|Markert|2004}} . У першыя дні сакавіка польскае войска пачало [[Наступ|наступальныя аперацыі]] ў напрамку Слоніма. 1-ы батальён Мінскага стралковага палка пры падтрымцы ўзвода 8-га палка палявой артылерыі і ўзвода [[10-ы літоўскі ўланскі полк|10-га палка ўланаў]] змагаўся з 3-й брыгадай {{Refn|Sztab III Brygady Dywizji Zachodniej rozmieścił się w Baranowiczach, a w jej skład w skład wchodziły: „smoleński” pułk, liczący 900 ludzi w Baranowiczach, „grodzieński” pułk, którego batalion znajdował się w Tartaku a reszta w Baranowiczach i „warszawski” pułk, liczący 500 ludzi, obsadzający Słonim. Ponadto brygada posiadała „mazowiecki” pułk huzarów czerwonych, którego szwadron znajdował się w Słonimie i pluton w Tartaku{{odn|Waligóra|1928a|s=84}}.}} бальшавіцкай Заходняй стралковай дывізіяй {{Sfn|Markert|2003}} . Дзякуючы смеламу штурму і флангаваму манеўру яны прарвалі бальшавіцкія абарончыя пазіцыі каля Слоніма і, пераследуючы ворага, захапілі горад {{Sfn|Markert|2004}}. Тут да палка далучыліся 5-я стралковая рота і 2-я кулямётная рота. 8-9 сакавіка яны вялі абарончыя баі, калі горад атакавалі бальшавіцкія падраздзяленні. Плацдарм і пераправы праз [[Шчара|раку Шчара]] некалькі разоў пераходзілі з рук у рукі. У рэшце рэшт польска-беларускія стральцы адбілі напад ворага і прымусілі яго адысці ў напрамку [[Баранавічы|Баранавічаў]] {{Sfn|Markert|2004}} . Вясной полк атрымаў далейшае падмацаванне. Жаўнеры, падчас часовага перапынка у баях, прайшлі індывідуальнае шкаленне і навучанне па групавым злажванні{{Sfn|Markert|2004}} . У сярэдзіне красавіка мінскі полк у складзе польскага войска пачаў наступ на Вільню . Першачарговай задачай павінна была быць выканана 1-й пяхотнай дывізіяй легіёнаў і кавалерыйскай групай Уладзіслава Беліны-Пражмоўскага . Літоўска-беларуская дывізія, размешчаная на [[Шчара|рацэ Шчара]], павінна была правесці падтрымліваючую атаку. Мінскі стралковы полк, які дзейнічаў у складзе групы палкоўніка Аляксандра Барушчака, павінен быў атакаваць [[Навагрудак]] і [[Баранавічы]] . 15-16 красавіка ён вёў цяжкія баі ў раёне [[Новая Мыш|Новай Мышы]], а затым удзельнічаў у наступе на Баранавічы. 19 красавіка Баранавічы былі захопленыя, і польскія часткі, пераследуючы разбітага ворага, прасуўнушыся да ліній «старых нямецкіх акопаў» і перайшлі да абароны. Абарончая дзейнасць ажыццяўлялася шляхам арганізацыі серыі рэйдаў . Найбольш зацятымі былі баі пад [[Юшкавічы (Свіслацкі раён)|Юшкевічамі]], [[Вялікая Лысіца|Вялікай Лысіцай]] і [[Студзёнкі (Нясвіжскі раён)|Студзёнкай]]. У маі 1919 года штурмавы батальён DL-B быў афіцыйна ўключаны ў склад палка. Ён стаў яго 3-м батальёнам {{Sfn|Markert|2004}} . У першыя дні ліпеня 1919 г. камандуючы Літоўска-Беларускім фронтам генерал [[Станіслаў Шаптыцкі]] распачаў наступальныя аперацыі, накіраваныя на [[Аперацыя Мінск|захоп Мінска]] і замацаванне фронту на рэках [[Бярэзіна (прыток Нёмана)|Бярэзіна]] і [[Дзвіна]]{{Sfn|Mieczkowski|1929}} . Асноўную задачу выконвала 2-я пяхотная дывізія легіёнаў, а ДЛ-Б павінна была ажыццявіць падтрымліваючую атаку. Мінскі полк стральцоў, наступаючы на Слуцк, змагаўся, сярод іншых, на [[Уша (прыток Нёмана)|рацэ]] [[Уша (прыток Віліі)|Уша]] і ў раёне [[Нясвіж]]а, а затым перайшоў да абароны на [[Пціч (рака)|рацэ Птыча]] {{Sfn|Markert|2004}} . У гэты час была завершана рэарганізацыя [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]]. Мінскі полк разам з Віленскім стралковым палком сфармаваў 1-ю [[1-я Літоўска-Беларуская брыгада|Літоўска-Беларускую брыгаду]] палкоўніка Баляслава Фрэя, якая ўвайшла ў склад новаўтворанай [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-Беларускай дывізіі]] генерала Юзэфа Ласоцкага {{Sfn|Markert|2004}} . У кастрычніку 1919 года полк павінен быў быць выведзены з фронту і пераведзены ў рэзерв. Аднак наступленне Чырвонай Арміі вымусіла камандаванне змяніць свае планы. Полк перамясціўся ў раён [[Лепель|Лепеля]] і там інтэнсіўна падтрымліваў абарону 8-й пяхотнай дывізіі . 24 кастрычніка 3-ці батальён узяў на сябе абарону пастаянна атакаванага плацдарма ў [[Беразіно|Верхняй Бярэзіне]] . 5 лістапада 1-я ДЛ-Б перайшла ў наступ. Мінскі полк атакаваў ворага і, прарваўшы яго абарону, пачаў пераслед. Яго 2-гі батальён паспяхова баяўся пад Лепелем{{Sfn|Markert|2004}} <ref>{{Кніга|загаловак=Баўтовіч Міхась. Забытая вайна ў азёрным краі (Баявыя дзеянні жнівень - лістапад 1919 г.) // Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых і міждысцыплінарных даследаванняў: зборнік навуковых артыкулаў ІІІ міжнароднай навуковай канферэнцыі (Полацк, 14-15 красавіка 2016 г.). - Наваполацк: ПДУ, 2016. - Ч.2. - С. 131-141.}}</ref>. Праз некалькі дзён бальшавіцкая 52-я стралковая дывізія [[Контратака|перайшла ў контратаку]]. У выніку жорсткіх баёў вораг быў адбіты. Абодва бакі перайшлі ў абарону і фронт стабілізаваўся. Арганізоўваліся толькі вылазкі для прасоўвання за пярэдні край абароны. Паралельна полк папаўняў свой асабісты склад, харчовае і тэхнікчнае забеспячэнне. Вясной 1920 года ў ім налічвалася 52 [[афіцэр]]ы і 1940 унтэр-афіцэраў і шэраговых {{Sfn|Markert|2004}} . === Полк падчас адступлення вясны 1920 === На беларускім тэатры ваенных дзеянняў фронт праходзіў уздоўж [[Дзвіна|Дзвіны]] і Бярэзіны. У адпаведнасці з загадам Вярхоўнага Галоўнакамандавання ад 1 красавіка структуры Польскай арміі былі рэарганізаваны. Літоўска-Беларускі фронт быў ліквідаваны, і на яго аснове былі створаны тры арміі, непасрэдна падпарадкаваныя [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскаму]]. 1-я армія генерала Стэфана Маеўскага была разгорнута ад Дзвіны да [[Барысаў|Барысава]], [[4-я армія (Войска Польскае)|4-я армія]] генерала [[Станіслаў Шаптыцкі|Станіслава Шэптыцкага]] — уздоўж Бярэзіны, а [[7-я армія (ІІ РП)|7-я армія]] генерала Густава Зыгадловіча прыкрывала ад поўначы, ад саюзнай саветам, на той момант, [[Літва|Літвы]] . Чырвоную армію [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]] на гэтым стратэгічным накірунку ўзначальваў [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]] {{Sfn|Cisek, Paduszek, Rawski|2010}} . 14 мая 1920 года пачалося бальшавіцкае наступленне. 15-я армія генерала [[Аўгуст Корк|Аўгуста Карэка]] пачала наступальныя аперацыі супраць 1-й польскай арміі і яе [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-й Літоўска-беларускай дывізіі,]] якая ваявала ў раёне Лепеля. Колькасная перавага праціўніка прывяла да страты [[Лепель|Лепеля]] . Польскія [[Контратака|контратакі]] былі няўдалымі. Адступаючы Мінскі полк стральцоў арганізаваў засады на чарговых лініях затрымкі. Ён таксама ўдзельнічаў у наступальным развароце 1-й Рэзервовай арміі, што прывяло да разгрому сіл генерала [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]]. Пасля аперацыі разам з усёй 1-й Літоўска-беларускай дывізіяй ён перайшоў у армейскі рэзерв і сканцэнтраваўся каля [[Тумілавічы|Тумілавічаў]] . Наступныя баі пачаліся ноччу з 23 на 24 чэрвеня 1920 г.. Савецкая 21-я стралковая дывізія атакавала 2-ю Літоўска-беларускую брыгаду, дыслакаваную каля ракі [[Чарніца (прыток Цны)|Чарніца]]. Ім на дапамогу прыйшлі Мінскі і Віленскі стралковыя палкі . Пасля двух дзён крывавых баёў вораг спыніў наступ і [[Адступленне|адышоў]] на ўсход {{Sfn|Markert|2004}} . 4 ліпеня 1920 войскі [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]] пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]] пачалі наступ на рэках [[Авута|Аўта]] і [[Бярэзіна (прыток Нёмана)|Бярэзіна]] . Тры бальшавіцкія дывізіі атакавалі 1-ю Літоўска-Беларускую дывізію. Колькасная перавага дазволіла ім прарваць польскую абарону. Пачалося агульнае адступленне. Абарончыя лініі былі прарваныя і абыдзены з флангаў. Войскі адышлі за [[Нёман|раку Нёман]] . Мінскі полк, пры падтрымцы 1-га батальёна Віленскага палка, 2-га і 3-га конных стралковых палкоў і бронецягніка «Ліс-Куля», спрабаваў закрыць праломы, зробленыя ворагам, але адыход польскіх флангавых частак прывёў да таго, што фронт абваліўся і ўся Літоўска-Беларуская дывізія была адрэзаная ад асноўных сілаў. 3-ці батальён Мінскага палка адыграў значную ролю ў разблакаванні шляху адступлення. Смелая атака каля Росі дазволіла дывізіі адысці за [[Буг|раку Буг]], а затым на [[Варшава|Варшаву]] . Падобным жа чынам, каля [[Браньск|Бранска]] дзеянні батальёна капітана Нядзвецкага дазволілі ўжо акружанай дывізіі вырвацца і адысці далей на захад праз Нужэц. 12 жніўня ўвесь полк змагаўся ў ізаляцыі каля [[Тлушч (Валамінскі павет)|Тлушча]], тым самым даўшы іншым падраздзяленням дывізіі магчымасць арганізаваць абарону па ўскрайках Варшавы {{Sfn|Markert|2004}} . === Баі палка на подступах да Варшавы летам 1920 === У першай палове жніўня польскія войскі рыхтавалася да рашучага сутыкнення з Чырвонай Арміяй. 1-я армія генерала Францішка Лацініка ўзяла на сябе абарону Варшаўскага плацдарма. 12 жніўня [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]] стаяла ў рэзерве каля Турава і Надажына{{Sfn|Waligóra|1928b}}. Аднак з-за прарыву 46-га пяхотнага палка пад [[Радзымін]]ам яна была адпраўлена на загражоны ўчастак у ноч з 13 на 14 жніўня{{Sfn|Markert|2003}}. 14 жніўня баі з савецкімі 21-й і 27-й стралковымі дывізіямі вяліся з пераменным поспехам. У той дзень Мінскі стралковы полк заставаўся ў рэзерве. Ён уступіў у бой толькі на наступны дзень. Першая атака была няўдалай. У наступнай атацы 1-ы і 2-і батальёны (без 5-й і 6-й рот) разам з Віленскім палком пяхоты захапілі горад і абаранілі яго ад контратаку ворага. Контратакі Чырвонай Арміі аказаліся эфектыўнымі, і абаронцы пачалі ў беспарадку адступаць. Тады камандзір дывізіі ўвёў у бой свой апошні рэзерв — 3-і батальён Мінскага стралковага палка з 5-й і 6-й ротамі 2-га батальёна. Атака, распачатая ў пралом паміж бальшавіцкімі атрадамі, ашаламіла ворага і заламала іх наступ {{Sfn|Markert|2004}}. На наступны дзень дывізія Літоўска-беларускай Брыгады аднавіла страчаныя пазіцыі і перайшла да стратэгічнай абароны {{Sfn|Markert|2004}}. 20 жніўня, пасля атакі з боку ракі Вепш, полк быў перакінуты чыгункай у раён Семятычаў, а затым пасунуты ў раён Бельска. Там ён заняў абарончыя пазіцыі і разам з іншымі падраздзяленнямі дывізіі прыкрываў фланг 2-й польскай арміі. Пасля паслаблення пагрозы на фронце полк прыняў удзел у заключным этапе пераследу разбітай Чырвонай арміі{{Sfn|Markert|2004}} . === Дзеянні палка падчас бітвы на Нёмане === [[Файл:Bitwa krwawybor 1920.png|міні]] [[Файл:B n Niemnem.png|міні]] [[Файл:19_DP_w_1938.jpg|злева|міні]] Перамогі палка на рэках [[Вісла]], Вкра і [[Вепш]], а таксама аперацыі па пераследзе вывелі 2-ю і 4-ю арміі да мяжы з [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіяй.]] У гэты момант Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага вырашыла змяніць кірунак наступлення абедзвюх аператыўных груп з паўночнага на ўсходні. 27 жніўня пачалася перагрупоўка. 2-я армія генерала [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдварда Рыдз-Сміглы]] атрымала загад заняць пазіцыі каля [[Беласток]]а. яна адказвала за раён на поўнач ад [[Гайнаўка|Гайнаўкі]]. [[4-я армія (Войска Польскае)|4-я армія]] генерала Леанарда Скерскага атрымала загад перасунуцца з [[Ломжа|Ломжы]] ў раён [[Брэст]]а і ўзяць на сябе адказнасць за ўчастак фронту ад Гайнаўкі да [[Уладава|Владавы]]. 29 жніўня была разгорнутая інтэнсіўная падрыхтоўка да наступальнай аперацыі супраць войскаў [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]]{{Sfn|Modrawski|2009}}. План [[Ваенная аперацыя|аперацыі]] прадугледжваў канцэнтрацыю асноўных намаганняў на левым флангу 2-й арміі і наступ за Нёман у напрамку [[Ліда|Ліды]]. 4-я армія павінна была пачаць падтрымліваючую атаку з Палесся ў напрамку [[Баранавічы|Баранавічаў]]{{Sfn|Modrawski|2009}} .{{Асноўны артыкул|Сярэдняя Літва}}1-я Літоўска-Беларуская дывізія разам з 1-й пяхотнай дывізіяй Легіёнаў, 2-й кавалерыйскай брыгадай і 4-й кавалерыйскай брыгадай сфармавала Паўночную ўдарную групу, задачай якой было абысці ворага з флангаў. Пасля таго, як 1-я пяхотная дывізія Легіёнаў адбіла напады літоўскіх войскаў каля [[Сэйны|Сейнаў]], дывізія Легіёнаў спачатку сканцэнтравалася каля [[Друскенікі|Друскенікаў]], а затым працягнула свой марш у напрамку [[Васілішкі|Васілішак]] {{Sfn|Markert|2003}} . Тут Мінскі полк разам з Віленскім палком заблакаваў адступленне бальшавікоў да Ліды. Аднак ён не вытрымаў паўторных атак адчайнага ворага і адышоў у «Крывавы бор». У бітве, якая вялася ў густых лясах і з частымі рукапашнымі баямі, полк панёс вялікія страты і быў расцярушаны. Яго задачу ўзяў на сябе Віленскі полк стральцоў, які, прапусціўшы адступаючых чырвонаармейцаў, зноў перакрыў дарогу на Ліду. Увечары з Гродна прыбылі асноўныя сілы адступаючай 3-й арміі [[Уладзімір Саламонавіч Лазарэвіч|Уладзіміра Лазарэвіча]]. Рэарганізаваны Мінскі полк рушыў на дапамогу адціснутым з пазіцый Віленскім стральцам. У выніку драматычнага начнога бою ў лесе адступаючага ворага не ўдалося спыніць, але яму былі нанесены значныя страты і адступленне запаволілася, што, у сваю чаргу, дазволіла 1-й пяхотнай дывізіі легіёнаў зноў замкнуць акружэнне{{Sfn|Markert|2004}} . Полк завяршыў свае дзеянні ў польска-савецкай вайне на лініі Краснае — Рыконты {{Sfn|Prugar-Ketling (red.)|1992|loc=metryka}} . === У Сярэдняй Літве === {{Асноўны артыкул|Бунт Жалігоўскага}}Бліжэй да канца [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], калі польскія войскі пачалі [[Бітва на Нёмане|контрнаступленне з боку ракі Нёман]], землі, раней страчаныя [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй,]] паступова вярталіся пад польскі кантроль. Мясцовае насельніцтва Віленшчыны і Заходняй Беларусі шляхта лічыла сябе або палякамі або «старалітвінамі» і адмаўлялася прызнаваць над сабой уладу «новалітоўскай» балтамоўнай Літвы. Літоўскія нацыяналісты лічылі Вільню сваёй гістарычнай сталіцай, але літоўскамоўных літоўцаў у горадзе і ваколіцах было менш 10 %. Паколькі і Літва і Польшча былі падтрыманыя і мілітарна забяспечаліся краінамі Антанты, любыя ваенныя дзеянні, накіраваныя на ўзяцце кантролю над Вільняй, былі немагчымыя з-за міжнародных абавязацельстваў польскага ўрада, у тым ліку дагавора ў Спа, а таксама ціску з боку [[Вялікабрытанія|брытанскага]] Міністэрства замежных спраў. У гэты момант маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] сам ураджэнец Віленшчыны, пачаў разглядаць магчымасць правядзення «неафіцыйнай» ваеннай акцыі. 20 верасня Вярхоўнае камандаванне Войска Польскага выклікала генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] на кватэру Галоўнакамандавання, якая тады знаходзілася ў [[Беласток]]у . Л. Жалігоўскі і яго ад’ютант, лейтэнант Станіслаў Лепкоўскі, з’явіліся толькі 30 верасня{{Sfn|Łach|2014}}. Падчас размовы паміж двума вайскоўцамі маршалак Польскай дзяржавы адкрыта заявіў, што ў інтарэсах Польшчы справакаваць паўстанне мясцовага насельніцтва ў Вільні, што дало б заходняй дыпламатыі зразумець, што ў горадзе жывуць палякі, якія не могуць і не хочуць прызнаваць літоўскую ўладу, не кажучы ўжо пра бальшавіцкую.{{Асноўны артыкул|Kawalerowie Virtuti Militari 1914–1921}}Марш падраздзяленняў генерала Люцыяна Жалігоўскага на Вільню пачаўся а 6-й раніцы 8 кастрычніка 1920 г. Палком камандаваў маёр Юзэф Шчэрніч, які замяніў падпалкоўніка Адамовіча, які быў у адпачынку{{Sfn|Waligóra|1930}}. Храбтом «польска-старалітоўска-беларускіх» войскаў была [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-я Літоўска-Беларуская дывізія]]. Слабы супраціў 4-га Літоўскага пяхотнага палка быў зламаны ўжо на наступны дзень, і горад быў апанаваны{{Sfn|Markert|2004}}. «Паўстанцкія» падраздзяленні былі рэарганізаваны ў [[Войска Сярэдняй Літвы|1-ы корпус войска Сярэдняй Літвы]] . Мінскі полк стральцоў быў перайменаваны ў 2-гі Мінскі пяхотны полк і ўвайшоў у склад 1-й Віленскай пяхотнай брыгады. Да перамір’я ён адбіваў атакі літоўцаў і праводзіў невялікія рэйды супраць пярэдняга краю іх абароны. Пазней у палку былі ўведзены ратацыйныя змены: адзін батальён заставаўся «на лініі», адзін складаў рэзерв камандзіра палка, а трэці адпачываў у Вільні{{Sfn|Markert|2004}} . Пасля ўключэння [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] ў склад Польшчы полк зноў увайшоў у склад Войска Польскага {{Sfn|Markert|2004}} . 1 кастрычніка 1921 г. ён атрымаў нумар '''86''' і ўвайшоў у склад 19-й пяхотнай дывізіі{{Refn|19 Dywizja Piechoty powstała w wyniku przemianowania 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej.}} === Баланс баявой актыўнасці === У баях за незалежнасць Польшчы ў складзе Мінскага стралковага палка загінула 12 афіцэраў і 316 шэраговых. 63 афіцэры і шэраговыя былі ўзнагароджаныя Срэбным крыжам [[Virtuti Militari|Ваеннага ордэна Virtuti Militari]], 107 — Крыжам Заслугі войска Сярэдняй Літвы і 152 — [[Крыж Храбрых|Крыжам Харобрых]]. Полк захапіў больш за 1000 палонных, а таксама, сярод іншага, 11 гармат і каля 100 цяжкіх кулямётаў{{Sfn|Markert|2004}}. {| class="wikitable" ! colspan="3" |[[Файл:Order_Virtuti_Militari_Krzyż_Srebrny.svg|злева|39x39пкс]] Жаўнеры палка, узнагароджаныя Срэбраным крыжам Ваеннага ордэна Virtuti Militari за вайну 1918—1920 гг. {{Sfn|Mieczkowski|1929}} {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 2 z 18 lutego 1922, s. 109}} {{Refn|Gwiazdką przy nazwisku zaznaczono nadanie [[Krzyż Zasługi Wojsk Litwy Środkowej|Krzyża Zasługi Wojsk Litwy Środkowej]]{{odn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 12 z 3 marca 1926, s. 70-76}}.}} |- | Палкавы сцяг | Падпалкоўнік Браніслаў Адамовіч* | Сяржант Станіслаў Бартковяк |- | Старшы сяржант Уладзіслаў Барташ | Сяржант Францішак Бёнк | паручнік Эдвін Белаўскі |- | паручнік Ігнацы Біруля-Бялыніцкі | ст. сярж. Валенты Ціхоцкі | Капітан Антоні Дубінскі № 4145 |- | шэраговы Станіслаў Дунай No1955 | Сяржант Леон Дык | Сяржант Браніслаў Дылеўскі |- | шэраговы Людвік Фігеланд | падпаручнік Эдвард Фрэліх | Капрал Юзаф Глінкоўскі |- | Сяржант Гжэгаж Говораў | паручнік Рышард Хепнер | Сяржант Зыгмунт Гулевіч № 1940 {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 77 z 11 sierpnia 1924, s. 442}} |- | Сяржант Валенці Яніцкі | ст. сярж. Антоні Енджэеўскі | Сяржант Ян Камінскі |- | Радавы Ян Карасевіч | Капрал Пётр Карбоўскі | Капрал Вінцэнты Казімірчак* |- | Лейтэнант Антоні Календа | Падпаручнік Багуслаў Каморніцкі No4911 | Падпаручнік Войцех Корсак No4096 |- | Сяржант Эдвард Ласота | Сяржант Стэфан Ласота | Старшы сяржант Баляслаў Леперт |- | Сяржант Антоні Лазарэвіч | Сяржант Юліян Лобейшо | Сяржант Юзэф Майк |- | Паручнік Уладзіслаў Малахоўскі | шараговы Караль Мазур | Падпаручнік Юзэф Масакоўскі |- | Сяржант Чэслаў Мроз | Капітан Казімір Нядзведзкі * | шэраговы Баляслаў Непакойчыцкі |- | шэраговы Францішак Навацкі | падхаружы Бальтазар Навакоўскі | ст. сярж. Зыгмунт Навіцкі |- | Старшы шараговы Мікалай Акалотавіч | старшы шэраговы Пётр Осухоўскі | пар. Аляксандр Пстроцкі {{Refn|Aleksander Pstrocki ur. 1 sierpnia 1894 do Wojska Polskiego został przyjęty pod nazwiskiem „Aleksander Pietrocki”. 27 kwietnia 1923, na podstawie aktu urodzenia, ogłoszono sprostowanie nazwiska z „Pietrocki” na nazwisko rodowe „Pstrocki”{{odn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 24 z 27 kwietnia 1923, s. 276}}.}} № 4910 {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 25 z 5 sierpnia 1922, s. 600, awiza}} |- | Лейтэнант Генрык Патрыцы | падпаручнік Караль Працэвіч | Сяржант Юзэф Прозаровіч |- | Маёр Вінцэнты Руткевіч No4197 | Капрал Уладзіслаў Саўда | Паручнік Юльян Сялевіч No4144 |- | Падпаручнік Антоні Сьлівінскі № 4142 | Сяржант Марцін Сукал | Капрал Вінцэнці Стахоўскі |- | шэраговы Францішак Стэмпень | Сяржант Шымон Шэлаг | Старшы шараговы Станіслаў Шэршэнь |- | шэраговы Ксаверый Шыманец | Сяржант Эўгеніюш Трумпус | Маёр Юзэф Шчэрніх No2303 |- | падпаручнік Юзэф Вераксо № 4046 | падхаружы Ян Ваўковіцкі | Сяржант Юзэф Завада |- | ст.шэраг. Ян Хіла | | |} == Полк у мірны час == [[Файл:Poświęcenie_bursy_dla_uczniów_szkół_zawodowych_w_Mołodecznie_NAC_1-N-2806.jpg|міні|Цырымонія асвячэння інтэрната для студэнтаў прафесійна-тэхнічнага вучылішча ў [[Маладзечна|Маладзечне,]] створанага дзякуючы намаганням 86-га пяхотнага палка]] З 9 сакавіка 1921 года полк дыслакаваўся ў Віленскім гарнізоне, а з верасня 1922 года — у гарнізоне [[Гарнізон у Гелянове|Маладзечна]], 3-ці батальён у [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Красным над Ушай]] {{Sfn|Satora|1990}} і рэзервовы батальён у Новай Вілейцы . Ён уваходзіў у склад 19-й пяхотнай дывізіі {{Sfn|Satora|1990}} {{Sfn|Almanach Oficerski|1923}}. ; Казармы У 1922 годзе полк афіцыйна перааформіўся ў склад польскай арміі, перагрупаваўся і пераехаў з Вільні ў Геленава пад Маладзечнам. Яго 3-ці батальён быў размешчаны ў [[Краснае над Ушай|Красным над Ушай]]. Значная аддаленасць гарнізона ад буйных гарадскіх цэнтраў стварала істотную перашкоду для культурнага жыцця жаўнераў і афіцэрства. У міжваеннай Польшчы, жаўнераў палка, згодна з афіцыйнай палітыкай, у асноўным паходзілі з цэнтральнай Польшчы, але мясцовае насельніцтва складалася пераважна з беларусаў{{Sfn|Markert|2004}} . Да тагож выдаткі на транспартыроўку палякаў на ўсход у 1930-я сталі прычынай таго, што і мясцовае беларускае насельніцтва масава прысутнічала ў шэрагах палка пры захаванні польскага афіцэрсага корпусу. У 1924 годзе на хутары Геленаў каля Маладэчна пачалося будаўніцтва новых [[Казарма|казармаў]] для падраздзялення. Падчас будаўніцтва казармаў у Геленаве брат генерала Дамб-Бернацкага быў абвінавачаны ў фінансавых махінацыях. 22 чэрвеня 1930 года ў прысутнасці прэзідэнта Польшчы [[Ігнацы Масціцкі|Ігнацыя Масціцкага]] была адкрыта Мінская брама. Гэта была робячая ўражанне канструкцыя ў форме трыумфальнай аркі, увянчанай скульптурай Нікі. Вянчала браму мемарыяльная дошка з надпісам «''Героям, якія загінулі, абараняючы Мінскую зямлю»'' {{Sfn|Markert|2004}} . Згодна з распараджэннем Міністэрства ваенных спраў Дэпартаменту пяхоты Польшчы ад 1930 года аб увядзенні пяхотнай арганізацыі мірнага часу (PS 10-50), у Польскім войску былі ўведзеныя 3 тыпы пяхотных палкоў. 86-ы пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотны полк III тыпу са станам, набліжаным да баявога. Ён быў прызначаны для прыкрыцця асноўных сілаў падчас вайны. Штогод ён прымаў каля 1010 навабранцаў. Яго асабовы склад уключаў 68 афіцэраў і 2200 унтэр-афіцэраў і жаўнераў{{Sfn|Jagiełło|2007}} . У міжваеннай Польшчы полк першынстваваў у спаборніцтвах па стральбе і лыжным спорте. Афіцэры арганізавалі Афіцэрскі спартыўны клуб Меліся секцыі па веславанні і плаванні, а таксама там быў тэнісны клуб. У палку таксама размяшчаўся «Салдацка-Народны ўніверсітэт». Істотнай перашкодай, дзеля ідэалагічнай працы, як лічылі афіцэры, была адсутнасць у пакоя адпачынку і кінатэатра ў частцы. На гэта збіраль грошы і ў выніку — рэалізавалі жаданне{{Sfn|Markert|2004}}. [[Файл:1_Zloty_86._Regiment_of_Infantry_in_Maladzechna.jpg|міні|1 злоты 86-га пяхотнага палка]] ; Кааператыў палка З-за рэгулярных фінансавых цяжкасцяў у міжваеннай Польшчы, узнікалі праблемы з фінансаваннем культурнага жыцця і банальнага ўмення пісаць сярод жаўнераў, што было асабліва важна па прычыне масавай непісменнасці сялян і дзеля дзяржаўнай палітыкі на ўскраінах — вучылі па-польску. Афіцэры і шэраговы склад «добраахвотна» ўносілі сродкі на набыццё абсталявання часткі і адукацыю шэрагоўцаў. Дзесяць працэнтаў іх заробкаў вылучалася на адукацыйныя мэты. «Кааператыў» фінансаваў Дом жаўнера з сабраных уласных сродкаў. У выніку — быў набыты кінатэатр і патрэбнае абсталяванне. У 1926 г. 20 % прыбытку было пералічана кіраўніцтву палка, 30 % — на субсідаванне аркестра, 45 % — на дзейнасць кааператыву і 5 працэнтаў — на развіццё бібліятэкі{{Sfn|Markert|2004}} ; '''Рэлігійныя, дзяржаўныя і ваенныя святы''' Пасля вайны з бальшавінамі полк у асноўным складалі каталікі, таму падчас святаў палкавы аркестр разам з ганаровай вартай палкавога штандару ўзмацнялі атмасферу набажэнстваў, якія праходзілі ў касцёле [[Маладзечна|Маладзечна.]] Жаўнеры ўдзельнічалі ў рэлігійных працэсіях. Асаблівай падзеяй было свята палкавае. Спачатку яно адзначалася 17 снежня — у гадавіну заснавання палка. Па рашэнні афіцэраў яно было перанесена на 15 жніўня — у гадавіну бітвы пад Радзымінам{{Sfn|Markert|2004}}. Падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|абарончай вайны Польшчы 1939 года]] полк уваходзіў ў склад 19-й пяхотнай дывізіі, якая ваявала ў складзе арміі «Прусы» {{Sfn|Satora|1990}} і ваявалі у Польшчы, а таксама часткі яго удзельнічала так сама ў абароне Гродна ад чырвонай арміі. === Мабілізацыя === У міжваеннай Польшчы жаўнераў — беларусаў і ўкраінцаў набраных па ўсеагульнай вайсковай павіннасці кіравалі звычайна служыць на тэрыторыю этнічнай Польшчы, а палякаў на Беларусь і Украіну. Агулам ў 1939 г. у польскае войска прызвалі 75 000 беларусаў . Калі ўзнікла вострая патрэба ў мабілізацыі дэмабілізаваныя жаўнеры ўжо прайшоўшыя тэрміновую службу былі выкліканыя ў свае старыя вайсковыя адзінкі, разам з тым сялян з бліжэйшых весак выклікалі на на мабілізацыйныя пункты ў бліжэйшыя да іх месца жыхарства часткі<ref>{{Cite web|lang=рус.|url=https://www.polskieradio.pl/397/8260/artykul/2808619,%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B-%D0%B2-%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D0%B5-1939-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B2%D1%8B-%D0%B8-%D0%B1%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8|title=Историк: Белорусы в сентябре 1939 года отличились во время обороны Варшавы и Брестской крепости|author=Ю. Грибовский}}</ref>. Таму значная частка адмабілізаваных беларускіх сялян (якія рэдка рабілі кар’еру у польскім афіцэрскім корпусе) патрапіла ваяваць шэраговымі на тэрыторыю Польшчы. У другой палове жніўня 1939 года Мінскі полк знаходзіўся на планавых летніх вучэннях. Увечары 22 жніўня камандзір 19-й пяхотнай дывізіі генерал Юзэф Квацішэўскі загадаў войскам, якія праходзілі шкаленне на [[Ваенны палігон|палігоне]], вярнуцца ў [[Гарнізон|свае гарнізоны]] і працягнуць трэніроўкі ў ваколіцах сваіх родных кашар. Аднак 23 жніўня была абвешчана мабілізацыя падраздзяленняў, пазначаных зялёным і чырвоным колерамі, па трывозе. 86 полк павінны быў дасягнуцб гатоўнасці за 36 гадзін. Мабілізацыя асабістага складу і тэхнікі праходзіла па плане і эфектыўна. Гэтаму спрыяў, сярод іншага, ранні прызыў [[Служба ў рэзерве|рэзервістаў]], якія прыбылі на летнія вучэнні. Па меры дасягнення гатоўнасці падраздзяленні перамясціліся ў лясы каля Геленова, дзе правялі вучэнні па каардынацыі. Марш да месцаў правядзення вучэнняў таксама выявіў недахопы. Некаторыя табаровыя вазы патрабавалі рамонту, шматлікія салдаты скардзіліся на нязручны абутак{{Sfn|Markert|2004}}. 26 жніўня камандзір палка, падпалкоўнік Валенты Пешэк, далажыў камандзіру 19-й пяхотнай дывізіі аб гатоўнасці падраздзялення да дзеянняў. 27 жніўня адбылася палявая імша, а на наступны дзень падраздзяленні па адным рушылі да [[Маладзечна (станцыя)|чыгуначнай станцыі Маладзечна]]{{Sfn|Markert|2004}} . Падарожжа праходзіла па маршруце Маладзечна — [[Ліда]] — [[Ваўкавыск]] — [[Варшава]] — [[Ловіч]]. Раніцай 29 жніўня ў раён канцэнтрацыі прыбыў I/86-ы пяхотны полк. Апоўдні ўзвод пяхотнай артылерыі і супрацьтанкавая рота пачалі разгрузку на станцыі Яцковіцы, а каля 15:00 II батальён высадзіўся ў Ловічы. Камандаванне палка і рэшта падраздзяленняў прыбыла на наступны дзень. Пасля разгрузкі падраздзяленні былі накіраваны на поўдзень ад Ловіча. Там яны былі размешчаныя ў лясах і навакольных вёсках {{Sfn|Markert|2004}} . === Баявыя аперацыі 1939 г. === 1 верасня галоўнакамандуючы загадаў паўночнай групоўцы арміі «Прусы» сканцэнтравацца ў раёне [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркаў-Трыбунальскі]] — [[Тамашаў Мазавецкі|Тамашоў-Мазавецкі]] . Гэта запатрабавала ад палка фарсіраванага маршу да новага раёна канцэнтрацыі. У той жа дзень ён рушыў на [[Скернявіцы|Скерневіцы]], а затым на Любохню . 4 верасня дасягнуў раёну паміж [[Вольбуж]]ам і Пётркувам-Трыбунальскім. Аднак марш у некалькі дзясяткаў кіламетраў з поўным рыштункам знясіліў пяхотнікаў. Жаўнеры масава пакутывалі ад сцертых у кроў ног і [[Дызентэрыя|дызентэрыі]] {{Sfn|Markert|2004}} . ==== Бітва каля Пётркава-Трыбунальскага ==== 4 верасня камандзір арміі «Прусы» генерал Стэфан Дамб-Бернацкі загадаў арганізаваць абарону за некалькі кіламетраў на поўдзень ад Пётркава-Трыбунальскага. Пратэсты камандзіра 19-й пяхотнай дывізіі, які хацеў, абаперці абарону альбо на гарадской забудове, альбо перамясціць лінію на поўдзень да ракі Прудка, прымусілі камандзіра арміі асабіста вызначаць на месцы разгортванне асобных батальёнаў. 86 пяхотны полк (без 1-га батальёна), 146 пяхотны полк, з 19-й дывізійнай супрацьтанкавай ротай і 19-м палком лёгкай артылерыі атрымаў загад стварыць 8-кіламетровую абарончую лінію на лініі Буйны — Вітаў, а яго 1-ы батальён павінен быў увайсці ў склад групы падпалкоўніка Густава Навасельскага, якая павінна была пачаць атаку на фланг праціўніка з лесу Любень-Ленчна {{Sfn|Markert|2004}} {{Sfn|Komorowski (red.)|2009}}. Нягледзячы на выкарыстанне пасіўнай супрацьпаветранай абароны і маскіроўкі, варожая авіяцыя выявіла падраздзяленні 19-й пяхотнай дывізіі, якія збіраліся вакол Пётркава. У выніку авіяцыйнай бамбардзіроўкі полк панёс першыя страты. Увечары нямецкі [[танк]] заспеў знянацку польскі патруль на ўскрайку горада. Палякі страцілі аднаго чалавека забітым і аднаго параненым {{Sfn|Markert|2004}} . Раніцай 5 верасня генерал Юзэф Квацішэўскі загадаў перасунуць пярэдні край абароны бліжэй да Пётркава {{Sfn|Wróblewski|1986}} . Манеўр прадугледжваў пакіданне часткова падрыхтаваных [[Акоп|акопаў]] і агнявых пазіцый . Камандуючы арміяй не зацвердзіў гэты рух, але часу на вяртанне ўжо не было. У выніку часткі палка размясціліся наступным чынам. На левым флангу, у раёне Вітува, 1/146-ы пяхотны полк маёра Валерыяна Тумановіча {{Sfn|Komorowski (red.)|2009}} абараняў дарогу [[Сулееў|Сулеюв]] — Пётрыкаў Трыбунальскі; У цэнтры, уздоўж дарогі на Розпшу, абараняўся II/86-ы пяхотны полк, а III/86-ы пяхотны полк заняў пазіцыю на правым флангу. 19-я артылерыйскі швадрон зладзіў свае агнявыя пазіцыі ў цэнтры баявой групы. Батальёны абараняліся ў адзін эшалон. Рэзервы арганізаваны не былі {{Sfn|Markert|2004}}. На світанні артылерыя 1-й нямецкай танкавай дывізіі адкрыла агонь па польскіх пазіцыях каля Пётркава-Трыбунальскага {{Sfn|Wróblewski|1986}}. У бой уступілі і нямеццкія самалёты — штурмавікі, атакуючы кожную выяўленую мэту. З’явіліся першыя забітыя, параненыя і кантужаныя. Пад інтэнсіўным абстрэлам і бамбёжкай у шматлікіх ваяроў назіраліся сімптомы нервовага зрыву{{Sfn|Markert|2004}} . Каля 10:00 танкі і пяхота нямецкай дывізіі{{Sfn|Porwit|1983}} пачалі [[Атака|атаку]], сфарміраваўшы дзве баявыя групы: справа баявая група «Нэтвіг» (1/1 супрацьтанкавая, 1-я самаходная артылерыйская ўстаноўка, 1/73-ці пяхотны батальён) атакавала праз Лонгінаўку, а злева група «Кірхнера» (II/1 супрацьтанкавая рота, 1-ы , 11/73, 11/93 пяхотныя батальёны) атакавала праз Буйны на Пётркаў. Група «Кірхнера» залягла перад паўднёва-заходняй ускраінай горада пад моцным агнём пяхоты, супрацьтанкавых гармат і артылерыі. Група «Нэтвіг» таксама паведаміла камандаванню пра моцную польскую абарону на паўднёвай ускраіне Пётркава. Мінныя палі перашкодзілі далейшаму наступу. Такім чынам Пётркаў нябыў захоплены з марша, але немцы ўбачылі магчымасць абыйсці польскую абарону на флангах{{Sfn|Komorowski (red.)|2009}} . Яшчэ адзін запланаваны нямецкі наступ быў сарваны флангавай атакай польскіх танкавых рот з 2-га батальёна лёгкіх танкаў і 11-га стралковага батальёна арміі «Лодзь» {{Sfn|Markert|2004}} . У другой палове дня нямецкія танкі аднавілі наступ. Галоўная атака была накіравана на абарону III/86-га пяхотнага палка, прычым нацысты перадыслакавалі частку сваіх сіл у незаняты прамежак паміж 19-й пяхотнай дывізіяй і аператыўнай групай «Пётркаў» {{Sfn|Wróblewski|1986}} . Абыдзены з фланга 3-ці батальён не вытрымаў ціску, а яго ўзводы першай лініі былі фактычна у поўным складзе раздушаны танкамі. Пасля 16:00 нямецкія часткі групы «Нэтвіг» увайшлі ў Пётркаў, пагражаючы II/19-му палку і тылу палка. 85-ы пяхотны полк таксама адступіў у беспарадку. Да 17:00 польская абарона ў Пётркаве была цалкам прарвана, а часткі, якія раней змагаліся на перадавой, былі акружаны{{Sfn|Markert|2004}}. У гэтай сітуацыі камандзір палка, палкоўнік Валенты Пешэк, загадаў адыходзіць{{Sfn|Wróblewski|1986}}. Салдаты невялікімі групамі спрабавалі прасачыцца праз прастрэльваемы ворагам горад і палі да лесу, а потым у напрамку Кола, дзе павінны былі сабрацца і рэарганізаць рассеяныя аддзелы{{Sfn|Markert|2004}} .У выніку перавагі нямецкай авіяцыі і танкаў пад Пётркавам 86-ы пяхотны полк страціў больш за 300 чалавек забітымі і каля 600 параненымі і палоннымі . Загінула шмат афіцэраў, у тым ліку камандзір 2-га батальёна маёр Францішак Мараўскі; камандзір 6-й роты лейтэнант Яўгені Урбанскі; камандзір 9-й роты лейтэнант Рамуальд Влодзька; і камандзір 2-й роты цяжкіх кулямётаў капітан Антон Кузян. Была страчана большая частка цяжкай тэхнікі, супрацьтанкавых гармат і цяжкіх кулямётаў{{Sfn|Markert|2004}} . ==== Пасля бітвы ==== Увечары 5 верасня салдаты разбітага 86-га пяхотнага палка збіраліся ў раёне на поўнач і ўсход ад Пётркава-Трыбунальскага. Стыхійна фармаваліся імправізаваныя падраздзяленні. За 13-й пяхотнай дывізіяй, у Любочніцкай пушчы, было сфарміравана падраздзяленне, якое складалася з рэшткаў 85-га і 86-га пяхотных палкоў, II/19-га, 19-й медыцынскай роты і 19-й інжынернай роты. Камандаванне ўзяў на сябе начальнік штаба 19-й пяхотнай дывізіі падпалкоўнік Тадэвуш Рудніцкі. Падраздзяленне накіравалася на Спалу. У Інаўлодзі да яго далучыліся групы салдат з 13-й і 29-й пяхотных дывізій . 8 верасня гэта злучэнне было разбіта атакай нямецкіх матарызаваных падраздзяленняў пры падтрымцы артылерыі і [[Авіяцыя|авіяцыі]] . З-за панікі у шэрагах падраздзяленні адыходзячых цалкам рассеяліся, ператварыўшыся ў некіруемыя групы салдат. Яшчэ адна група тых, хто выжыў, з 2-га і 3-га батальёнаў і іншых падраздзяленняў, якая налічвала каля 10 афіцэраў і 200 салдат, далучылася да палкавога камандавання ў Коле. Тых што удалося вярнуць пад кантроль арганізавалі зводны батальён. Ён меў дзве супрацьтанкавыя гарматы і некалькі цяжкіх кулямётаў {{Sfn|Komorowski (red.)|2009}}. 6 верасня батальён пераправіўся праз раку Піліцу каля Зажэнціна і 7 верасня дасягнуў Бжустава, а затым рушыў у наваколле [[Джэвіца|Джэвіцы]] . Там падпалкоўнік Пешэк асабіста спрабаваў знайсці свае іншыя падраздзяленні. Аднак быў адрэзаны і ў выніку дасягнуў Любліншчыны . Камандаванне падраздзяленнем затым прыняў камандзір 3-га батальёна падпалкоўнік Браніслаў Паплатэк . У ноч з 8 на 9 верасня зводны батальён 86-га пяхотнага палка быў падпарадкаваны групе камандзіра 19-й пяхотнай дывізіі палкоўніка Тадэвуша Пелчынскага . На наступную ноч падраздзяленні прасунуліся да лесу Пшысуха, дзе сфармавалася адносна моцная вайсковая групоўка. Аднак канцэнтрацыя польскіх сілаў была выяўлена ворагам і 12 верасня нямецкая артылерыя пачала сістэматычны абстрэл лесу. Пад яе прыкрыццём ударыла нямецкая матарызаваная пяхота {{Sfn|Markert|2004}}. З-за перавагі праціўніка і поўнага распылення 81-га пяхотнага палка камандзір групы вырашыў пакінуць цяжкую тэхніку і прарвацца невялікімі групамі пад покрывам цемры. Гэты план быў паспяхова рэалізаваны, і падраздзяленні згрупаваліся ў раёне Накельна. Адтуль яны рушылі ў раён Ліп’е ў Старахавіцкай пушчы. Пасля некалькіх дзён пастоя палкоўнік Пелчынскі распусціў групу, і толькі невялікая колькасць салдат пераправілася за Віслу {{Sfn|Markert|2004}} . === Баі 1-га батальёна 86-га пяхотнага палка === 4 верасня 1-ы батальён 86-га пяхотнага палка пад камандаваннем маёра Чэслава Скіміны ўвайшоў у склад групы падпалкоўніка Навасельскага. Яны не ўдзельнічалі у бітве пад Пётркавам-Трыбунальскім. 5 верасня, згодна з загадам камандуючага арміяй, група рушыла ў бок Кола, але, даведаўшыся пра нямецкую акупацыю горада, павярнула на поўдзень. Яна пераправілася праз раку Піліцу, рушыла ў бок вёскі Блогі, потым Антонінава. Там камандаванне падраздзяленнямі групы прыняў камандзір 85-га пяхотнага палка палкоўнік Ян Крук-Смігла {{Refn|Wyznaczony dowódca grupy ppłk Nowosielski nie przybył w rejon koncentracji i na własną rękę przeprawił się przez Wisłę.}} . У той час група складала наймацнейшую згуртаваную баявую групоўку ўсёй паўночнай групоўкі арміі «Прусы», якая налічвала каля 7000 салдат, узброеных 14 75-мм гарматамі і каля дзясятка супрацьтанкавых гармат {{Sfn|Markert|2004}} . Камандзір групы вырашыў застацца ў вялікім лясным масіве ў тыле ворага. Некалькідзённы прыпынак дазволіў групе кансалідавацца і забяспечыць салдатам адпачынак. Была арганізаваная выпечка хлеба, а кухні пачалі рэгулярна падаваць ежу. Баявыя аперацыі былі зведзены да мінімуму. Зона падрыхтоўкі прыкрывалася 77-м з поўдня, а II/85-м і I/86-м пяхотнымі палкамі з поўначы. 10 верасня на дарозе Апочна-Інаўлодзь адзін з патрулёў 77-га пяхотнага палка абстраляў нямецкі легкавы аўтамабіль, забіўшы генерала СС Вільгельма фон Рэтыга {{Sfn|Markert|2004}} . Гэта падзея прывяла да рашэння адвесці групу на ўсход. Адступаючыя былі падзеленыя на дзве маршавыя калоны: паўночную пад камандаваннем палкоўніка Крука-Сьмігля, якая складалася з I/86-га пяхотнага палка, II/85-га пяхотнага палка і Віленскай кавалерыйскай брыгады, і паўднёвую, пад камандаваннем падпалкоўніка Канстанціна Гансёрка, якая складалася з 77-га пяхотнага палка і IV/19-га пяхотнага палка {{Sfn|Markert|2004}} . 11 верасня абедзве групы пачалі свой марш і да 13 верасня дасягнулі раёна Ставішына. Выведка пацвердзіла прысутнасць нямецкай авіяцыі на палявых аэрадромах і інтэнсіўны рух матарызаванай аддзелаў праціўніка на дарозе Радом-Бялобжэгі-Груец. Камандзір групы вырашыў атакаваць аэрадромы. I/86-ы пяхотны полк павінен быў атакаваць узлётна-пасадачную паласу ў Сухай Шляхецкай. Раніцай 14 верасня немцы апярэдзілі дзеянні палякаў і атакавалі групу ў раёне мястэчка Сускі Млынок. I/86-ы пяхотны полк перайшоў у абарону каля Ставішына. Пасля уступнай выведкі боем немцы акружылі паўночную групу і цэлы дзень праводзілі знішчэнне польскай групоўкі. Нямецкая авіяцыя скідала запальныя бомбы на лес, наносячы абаронцам вялікія страты{{Sfn|Markert|2004}} . Пастаянны ціск праціўніка і бесперспектыўнасць лакалізаванай абароны прымусілі палкоўніка Крука-Сміглу прарывацца з акружэння. На змярканні абодва батальёны паўночнай групы атакавалі немцаў. Спачатку атака была няўдалай, але пасля атакі I/77-га пяхотнага палка маёра Уладзіслава Улодыгі частка салдат паўночнай калоны пранікла ў будынкі і, знішчыўшы гранатамі пазіцыі цяжкіх кулямётаў і два браняваныя аўтамабілі, выбілі ворага з мястэчка. Групы салдат, якія пранікалі праз сціснуты кулак акружэння, пачалі збірацца ў раёне Каменя. Нямецкая артылерыя адкрыла інтэнсіўны агонь, рассеяўшы буйнейшыя падраздзяленні. Большасць салдат 1-га батальёна была захоплена нацыстамі ў палон, так і не дасягнуўшы лініі ракі Вісла {{Sfn|Markert|2004}} . Частку жаўнераў удалося сабраць і адрадзіць 86 пяхотны полк але далейшыя дзеянні у тл. удзел у бітве пад Тамашовым Любельскім і баях групе «Дубна» на тэрыторыі Польшчы былі таксама няўдалымі. да канца верасня яны скончыліся разгромам, рассеяннем і ўцекамі жаўнераў па дамах. рэшта === Аддзел збору лішкаў 86 пяхотнага палка === ==== У абаронуе Гродна ==== Выконываючы загад брыгаднага генерала Вацлава Пшэздзецкага 20 верасня прыблізна а 7-й гадзіне раніцы 3-ці батальён (86 пп) разам з ротай Дзяржаўнай паліцыі адправіўся чыгункай у Гродна ўслед за 1-м і 2-м батальёнамі (77 і 85 пп). Батальён прыбыў на чыгуначную станцыю Капліца каля [[Гродна]] і ў складзе імправізаванага палка OZ 19-га дывізіі пяхоты заняў узгоркі на ўсход ад Гродна. 3-ці батальён заняў пазіцыі ў цэнтры фарміравання палка на поўнач ад Скідзельскай дарогі, на ўскрайку лесу Сакрэт. Адначасова з палка быў выдзелены рэзерв, які складаўся з 7-й стралковай роты і паліцэйскай роты. 21 верасня падпалкоўнік Блумскі загадаў змяніць угрупаванні палка і перасунуць яго бліжэй да горада Гродна. 1-ы батальён нахіліў сваё крыло на захад у паўднёвым сектары, а 3-я рота цяжкіх кулямётаў заняла так званае абарончае фармаванне ткзв. «вожык», забяспечваючы прыкрыццё фланга 3-га батальёна. Падчас манеўру савецкі 119-ы стралковы полк пачаў атаку. Полк OZ 19-й пяхотнай дывізіі быў вымушаны адступіць. Пры падтрымцы палкавога рэзерву і батальёна KАП «Араны» польскія войскі пачалі контратаку, увайшоўшы ў пралом у савецкім фармаванні і выйшаўшы на яго тылы. Удар вымусіў 119-ы стралковы полк адступіць, але прыбыццё свежых савецкіх падраздзяленняў выратавала яго ад разгрому. Савецкія падраздзяленні перагрупаваўшыся пры падтрымцы танкаў правялі дзве пяхотныя атакі на пазіцыі палка. З-за недахопу супрацьтанкавай зброі, танкі прарваліся, але савецкая пяхота была адкінута. У другой палове дня з-за заканчэння боепрыпасаў па загаду генерала Пшэздзецкага полк пачаў адступленне ў напрамку Станіславава. Адступленне батальёна і іншых падраздзяленняў палка прыкрывала, сярод іншых, 3-я рота цяжкіх кулямётаў лейтэнанта запасу Рафала Рыжэўскага . 3-я рота цяжкіх кулямётаў была акружана савецкімі танкамі ў лесе Сакрэт і атрымала загад здацца. Нягледзячы на вялікія страты ў 54 салдаты і 2 цяжкія кулямёты, ёй удалося прарвацца, і яе рэшткі дасягнулі Гожы, дзе збіраўся полк. 22 верасня 3-ці батальён разам з палком OZ 19-й пяхотнай дывізіі прайшоў абмінаючы [[Сапоцкін|Сапоцькін]] да мясцовасці Кодзе на літоўскай мяжы. 23 верасня камандзір палка, падпалкоўнік Ізідор Блумскі, выступіў з прамовай і распусціў полк. Большасць жаўнераў перасекла літоўскую мяжу і была інтэрнаваная. Астатнія разышліся, вярнуўшыся дадому {{Sfn|Markert|2004}} . ; Камандны склад 3-га (86-га пяхотнага палка) батальёна пасля 17 верасня 1939 г. {{Sfn|Markert|2004}} * Камандзір батальёна — капітан Аляксандр Габіняк * Ад’ютант батальёна — 2-і паручнік Францішак Куцько * афіцэр па харчаванні — другі лейтэнант Антоні Гаўк * камандзір 7-й стралковай роты — капітан Альфрэд Кучук-Пілецкі * Камандзір 8-й стралковай роты — капітан Тадэвуш Дурнят ** Камандзір 1-га ўзвода — другі лейтэнант Лонгін Більструб ** камандзір 2-га ўзвода — другі лейтэнант Станіслаў Асоўскі ** камандзір 3-га ўзвода — 2-гі лейтэнант Гельперн Гірш * камандзір 9-й стралковай роты — другі лейтэнант Мечыслаў Гулін * Камандзір 3-й роты цяжкіх кулямётаў — лейтэнант запасу Рафал Рыжэўскі {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="3" |Персанал і кіраўніцтва ў верасні 1939{{Sfn|Bieliński|2017}} |- !ПАСАДА !<small>Ранг, Імя прозвішча</small> !<small>ДАЛЕЙШЫ ЛЁС</small> |- ! colspan="3" |<small>Dowództwo</small> |- |кіраўнік палка |падпалкоўнік Валенты Пешак |польскія узброенныя сілы |- |I ад’ютант |капітан Багдан Галёнскі | |- |II ад’ютант |капітан . Платон Мікалай Васількоўскі | |- |інфармацыйны афіцэр |пар. Уладзімір Зайкін | |- |афіцэр па сувязі |кпт. Марыян Юзэф Гма’оўскі | |- |кварцірмістр |kpt. Петр Антоні Зарэмба | |- |афіцэр-эканаміст |NN | |- |афіцэр па харчаванні |NN | |- |галоўны лекар |падпаручнік лекар Ян Арцімовіч | |- |капелан |ксендз капелан Людвік Брыдацкі | |- |кіраўнік гаспадарчага узвода |падпаручнік рэзерву Станіслаў Навіцкі | |- ! colspan="3" |<small>I батальен</small> |- |кіраўнік батальёну |маер Чэслаў Ян Скіміна | |- |ад’ютант батальену |NN | |- |кіарўнік роты сувязі | | |- |кіраўнік 1 роты стральцоў |пар. Тадэўш Вацлаў Напяркоўскі | |- |кіраўнік 2 роты стральцоў |пар. Стэфан станіслаў Турэк | |- |кіраўнік 3 роты стральцоў |пар. рэз. Казімір Байдовіч | |- |кіраўнік 1 роты цяжкіх кулямётаў |пар. Яўгені Олех | |- ! colspan="3" |<small>II батальен</small> |- |кіраўнік батальёну |маер Францішак Міхал Мараўскі | |- |ад’ютант батальену |NN | |- |кіарўнік роты сувязі | | |- |кіраўнік 4 роты стральцоў |кпт. Эрык Батке | |- |кіраўнік 5 роты стральцоў |ппар. рэз. Ежы Савіч | |- |кіраўнік 6 роты стральцоў |пар. Эўгеніюш Урбаньскі | |- |кіраўнік 2 роты цяжкіх кулямётаў |кпт. Антоні Петр Кузян | |- ! colspan="3" |<small>III batalion</small> |- |кіраўнік батальёну |пплк | |- |ад’ютант батальену |NN | |- |кіарўнік роты сувязі | | |- |кіраўнік 7 роты стральцоў |кпт. Віктар Мячыслаў Календа | |- |кіраўнік 8 роты стральцоў |пар. Здзіслаў Кавальскі | |- |кіраўнік 9 роты стральцоў |пар. Рамуальд Валадзько | |- |кіраўнік 3 роты цяжкіх кулямётаў |пар. Казімір Антоні Младзенец | |- ! colspan="3" |<small>Спецыяльныя пададдзелы</small> |- |кіраўнік супрацьтанкавай роты |пар. Францішак Эдвард Гудз | |- |кіраўнік роты артылерыі пяхоты |кпт. Войцэх Уладыслаў Касцецкі | |- |кіраўнік роты сувязі |NN | |- |кірашнік роты выведкі |падпар. Людвіг Багдан Зволянскі | |- |кіраўнік піянерскай роты |ппар.рэз. Мельхіер Янішэўкі | |- |кіраўнік роты пгаз. |NN | |- ! colspan="3" |<small>Inni</small> |- |кіраўнік узводу цяжкіх куляметаў |ппар. пях. рэз. Віктар Барэйка |нямецкая няволя |} == Палкавыя сімвалы == [[Файл:Szkatuła_za_służbę_w_86_pp.jpg|міні|Палкавы значок на памятнай скрынцы, падоранай афіцэрскім корпусам падпалкоўніку Юліяну Чубрыту.]] ; Штандар ад жыхароў Мінска Нестатутны штандар быў прафінансаваны жыхарамі Мінска. Ён быў перададзены палку 18 сакавіка 1921 года ў Вільні дэлегатам польскага ўрада [[Уладзіслаў Рачкевіч|Уладзіславам Рачкевічам]] {{Sfn|Satora|1990}} . ; Апісанне штандара На чырвоным баку палотнішча намаляваныя два шчыты. На адным — Белы Арол, на другім — Пагоня. На белым баку палотнішча, у цэнтры, — герб Мінска з надпісам «Sigillum Civitatis Minscensis Anno 1569». На верхнім краі палотнішча надпіс па польску: «Горад Мінск 6-му Мінскаму палку стральцоў»; на ніжнім краі — такі ж надпіс на беларускай мове{{Refn|.Numeracja „6-ty” uzasadniona jest tym, że początkowo Pułk w składzie Dywizji Litewsko-Białoruskiej używał tego numeru{{odn|Prugar-Ketling (red.)|1992|loc=metryka}}.}} . Да дрэўка сцяга прымацаваны памятныя значкі палкоў-пабрацімаў дывізіі {{Sfn|Prugar-Ketling (red.)|1992|loc=metryka}} . Сцяг палка ў цяперашні час знаходзіцца ў калекцыі Музея генерала Сікорскага ў Лондане {{Sfn|Satora|1990}} ; Штандар ад жыхароў сталіцы Варшавы У жніўні 1920 года полк атрымаў другі сцяг ад грамадзян Варшавы за свае заслугі ў абароне горада. Сярэбранага арла для харугві ахвяраваў Вінцэнт Вабінскі. Штандар быў уручаны 30 сакавіка 1921 года біскупам Уладзіславам Бандурскім . Дзеля святкавання буйейшых урачыстасцяў полк выкарыстоўваў абодва штандары разам. Пазней другі сцяг быў перададзены ў Музей войска ў Варшаве {{Sfn|Mieczkowski|1929}} . ; Памятны значок 18 мая 1929 года міністр ваенных спраў маршал [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] зацвердзіў палажэнне аб памятным знаку 86-га пяхотнага палка . Знак мае форму крыжа з больш доўгім ніжнім плячом, пакрытым белай эмаллю. У цэнтры скрыжавання плячоў намаляваны срэбны арол з шырока распраўленымі крыламі, які трымае герб Мінскай зямлі, пакрыты чорна-белай эмаллю. Плечы крыжа аплятаюцца сярэбраным лаўровым вянком. Унізе даўжэшага пляча высечана дата стварэння палка — «17 снежня 1918 г.» {{Sfn|Sawicki, Wielechowski|2007}} . === Камандзіры палкоў і намеснікі камандзіраў === === Жаўнеры і афіцэры 86-га пяхотнага палка сталі таксама ахвярамі Катынскага расстрэлу === {{Асноўны артыкул|Ахвяры Катынкага злачынства - спіс забітых у Катыні і Казельску|Ахвяры Катынскага злачынства– забітыя ў Харкаве|Ахвяры Катынскага растрэлу – спіс забітых у Калініе|Ахвяры Катынскага злачынства – забітыя з Украінскага Катынскага Спісу|Ахвяры Катынскага злачынства – забітыя з Беларускага Катынскага Спісу}}''У выніку палону дамоваў паміж сталінскім СССР з нацысцкай Германіяй і Літвой, частка жаўнераў дабраахвотна вярнуліся, або былі інтэрнаваныя у СССР. У 1939—1941 г. шмат хто з іх сталі ахвярамі [[Дэпартацыі ў СССР|дэпартацый]], [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскіх рэпрэсій]] і «[[Катынскі расстрэл|Катынскага растрэлу]]''<ref>{{Кніга|спасылка=http://memo.ru/uploads/files/killed_in_katyn.pdf|загаловак=Убиты в Катыни. Книга памяти польских военнопленных - узников Козельского лагеря НКВД, расстрелянных по решению Политбюро ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года (PDF). Мемориал. 2015. ISBN 978-5-78700-123-5.|archive-date=3 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503164213/http://memo.ru/uploads/files/killed_in_katyn.pdf}}</ref>''» Біяграфіі ахвяр Катынскага расстрэлу можна знайсці, сярод іншага, у базах дадзеных, прадастаўленых польскімі Міністэрствам культуры і нацыянальнай спадчыны <ref>{{Cite web|url=https://katyn.miejscapamieci.gov.pl/page/strona-glowna/lista.php|title=Katyń – miejsca pamięci|access-date=21 сакавіка 2026|archive-date=19 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219115635/https://katyn.miejscapamieci.gov.pl/page/strona-glowna/lista.php|url-status=dead}}</ref> і [[Катынскі музей|Катынскім музеем]]'' {{Refn|Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; ''Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939''{{odn|Rocznik oficerski|1939}}.}} {{Refn|Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; [http://www.cprdip.pl/wydawnictwo,publikacje_naukowe,111,nieodnalezione_ofiary_katynia_-_maciej_wyrwa.html ''Nieodnalezione ofiary Katynia?: lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940'']{{odn|Wyrwa|2015}}.}} . == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite web|ref=Dz. Pers. MSWojsk.|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * {{кніга|ref = Bieliński|аўтар = Piotr Bieliński|частка = |загаловак = Wielka księga piechoty polskiej 1918—1939. 19 Dywizja Piechoty|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Edipresse Polska SA|год = 2017|том = 19|pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-7945-611-6|тыраж = }} * {{кніга|ref = Bieliński|аўтар = Piotr Bieliński|частка = |загаловак = Wielka księga piechoty polskiej 1918—1939. Kombinowana Dywizja Piechoty generała Wołkowickiego|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Edipresse Polska SA|год = 2019|том = 44|pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-8164-224-8|тыраж = }} * {{кніга|ref = Cisek, Paduszek, Rawski|аўтар = Janusz Cisek, Konrad Paduszek, Tadeusz Rawski|частка = |загаловак = Wojna polsko-sowiecka 1919—1921|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej|год = 2010|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Almanach Oficerski|аўтар = Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr|частка = |загаловак = Almanach oficerski na rok 1923/24 zeszyt 2, dział III|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy|год = 1923|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Jagiełło|аўтар = Zdzisław Jagiełło|частка = |загаловак = Piechota Wojska Polskiego 1918—1939|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Bellona|год = 2007|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-11-10206-4|тыраж = }} * {{кніга|ref = Komorowski (red.)|аўтар = |частка = |загаловак = Boje polskie 1939—1945; przewodnik encyklopedyczny|арыгінал = |спасылка = |адказны = Krzysztof Komorowski (red.)|выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Bellona Spółka Akcyjna|год = 2009|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-7399-353-2|тыраж = }} * {{кніга|ref = Kutrzeba|аўтар = Tadeusz Kutrzeba|частка = |загаловак = Bitwa nad Niemnem (wrzesień-październik 1920 roku)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = Napoleon V (reprint)|месца = Warszawa|выдавецтва = Wojskowy Instytut Wydawniczy|год = 1926|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-7889-669-2|тыраж = }} * {{кніга|ref = Łach|аўтар = Wiesław B. Łach|частка = |загаловак = «Bunt Żeligowskiego». Kulisy połączenia Wileńszczyzny do Polski 1920—1922|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Wydawnictwo Bellona|год = 2014|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-11-13198-9|тыраж = }} * {{кніга|ref = Markert|аўтар = Wojciech Markert|частка = |загаловак = 86 pułk piechoty|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Pruszków|выдавецтва = Oficyna Wydawnicza «Ajaks»|год = 2004|том = Zeszyt 97|pages = |allpages = |серыя = Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej|isbn = 83-88773-77-1|тыраж = }} * {{кніга|ref = Markert|аўтар = Wojciech Markert|частка = |загаловак = 85 Wileński pułk strzelców|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Pruszków|выдавецтва = Oficyna Wydawnicza «Ajaks»|год = 2003|том = Zeszyt 88|pages = |allpages = |серыя = Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej|isbn = 83-88773-53-4|тыраж = }} * {{кніга|ref = Mieczkowski|аўтар = Stanisław Mieczkowski|частка = |загаловак = Zarys historji wojennej 86-go mińskiego pułku piechoty|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Wojskowe Biuro Historyczne|год = 1929|том = |pages = |allpages = |серыя = Zarys historii wojennej pułków polskich 1918—1920|isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Modrawski|аўтар = Hubert Modrawski|частка = |загаловак = Polskie lotnictwo wojskowe. Narodziny i walka|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Wrocław|выдавецтва = Wydawnictwo Dolnośląskie|год = 2009|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-245-8844-2|тыраж = }} * {{кніга|ref = Odziemkowski|аўтар = Janusz Odziemkowski|частка = |загаловак = Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919—1920|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Oficyna Wydawnicza «Adam»|год = 2010|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-7072-650-8|тыраж = }} * {{кніга|ref =Prugar-Ketling (red.)|аўтар = |частка = |загаловак = Księga chwały piechoty|арыгінал = |спасылка = |адказны = Bronisław Prugar-Ketling (red.)|выданне = Reprint: Wydawnictwo Bellona |месца = Warszawa|выдавецтва = Departament Piechoty MSWojsk. 1937—1939|год =1992|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Porwit|аўтар = Marian Porwit|частка = |загаловак = Komentarze do historii polskich działań obronnych 1939 roku. T. 1 Plany i bitwy graniczne|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Spółdzielnia Wydawnicza «Czytelnik»|год = 1983|том = 1|pages = |allpages = |серыя = |isbn = 83-07-00645-7|тыраж = }} * {{кніга|ref = Rocznik oficerski|аўтар = Ryszard Rybka, Kamil Stepan|частка = |загаловак = Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Kraków|выдавецтва = Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Biblioteka Jagiellońska, 2006|год = 1939|том = 29|pages = |allpages = |серыя = |isbn = 83-7188-899-6|тыраж = }} * {{кніга|ref = Rybka, Stepan|аўтар = Ryszard Rybka, Kamil Stepan|частка = |загаловак = Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny «W» i jego ewolucja|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Oficyna Wydawnicza «Adiutor»|год = 2010|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-86100-83-5|тыраж = }} * {{кніга|ref = Satora|аўтар = Kazimierz Satora|частка = |загаловак = Opowieści wrześniowych sztandarów|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Instytut Wydawniczy Pax|год = 1990|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 83-211-1104-1|тыраж = }} * {{кніга|ref = Sawicki, Wielechowski|аўтар = Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski|частка = |загаловак = Odznaki Wojska Polskiego 1918—1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918—1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Pantera Books|год = 2007|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-204-3299-2|тыраж = }} * {{кніга|ref = Wróblewski|аўтар = Jan Wróblewski|частка = |загаловак = Armia «Prusy» 1939|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej|год = 1986|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 83-11-07212-4|тыраж = }} * {{кніга|ref = Waligóra|аўтар = Bolesław Waligóra|частка = |загаловак = Dzieje 85-go pułku Strzelców Wileńskich|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy|год = 1928a|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Waligóra|аўтар = Bolesław Waligóra|частка = |загаловак = Zarys historii wojennej 85-go pułku Strzelców Wileńskich|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Zakłady Graficzne «Polska Zjednoczona»|год = 1928b|том = |pages = |allpages = |серыя = Zarys historii wojennej pułków polskich 1918—1920|isbn = |тыраж = }} * {{кніга|ref = Wyrwa|аўтар = Maciej Wyrwa|частка = |загаловак = Nieodnalezione ofiary Katynia?. Lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia|год = 2015|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-64486-31-9|тыраж = }} * {{кніга|ref = Maksimiec|аўтар = Stanisław Maksimiec|частка = |загаловак = Front Północny. Organizacja i walki we wrześniu 1939 roku|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Oświęcim|выдавецтва = Wydawnictwo Napoleon V|год = 2021|том = |pages = |allpages = |серыя = |isbn = 978-83-8178-582-2|тыраж = }} * {{артыкул|ref = Waligóra|аўтар = Bolesław Waligóra|загаловак = Zajęcie Wilna przez gen. Żeligowskiego|арыгінал = |спасылка = |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Bellona|тып = |месца = Warszawa|выдавецтва = |год = 1930|выпуск = |том = XXXVI|нумар = |старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Войска Сярэдняй Літвы]] [[Катэгорыя:Войска Польскай Рэспублікі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Варшаўская бітва]] [[Катэгорыя:Польска - савецкая вайна]] [[Катэгорыя:Вайна 1939]] [[Катэгорыя:Польска-літоўская вайна]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] rz5xexh2sanbp6qq7uwaaa59y8ikf6m 0 804767 5153118 5116434 2026-06-10T10:37:11Z Autumndancer 168015 5153118 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Астар}} {{Кінематаграфіст}} '''Мэры Астар''' ({{lang-en|Mary Astor}}, сапраўднае імя '''Люсіль Васканселас Лангханке''' ({{lang-en|Lucile Vasconcellos Langhanke}}), {{ДН|3|5|1906}} — {{ДС|25|9|1987}}) — амерыканская актрыса. Найбольш вядомая па ролі Брыджыт О’Шонесі ў фільме «Мальтыйскі сокал» (1941). Астар пачала скар’еру ў кіно падлеткам, у нямых фільмах 1920-х гадоў. Неўзабаве яна перайшла ў гукавое кіно, аднак яе кар’ера была амаль разбурана з-за скандалаў у сярэдзіне 1930-х гадоў. Бацькі Астар падалі на яе ў суд, пазней яна была абвінавачаная ў шлюбнай нявернасці, а таксама была вымушана ўступіць у барацьбу з былым мужам за апеку над дачкой. Пераадолеўшы ўсе гэтыя цяжкасці ў сваім асабістым жыцці, Астар працягнула сваю паспяховую кар’еру ў кіно, у канчатковым рахунку атрымаўшы прэмію «[[Оскар]]» за найлепшую жаночую ролю другога плана (Сандра Ковак у фільме «Вялікая хлусня»). Яна падпісала сямігадовы кантракт з Metro-Goldwyn-Mayer і працягвала здымацца ў кіно і на тэлебачанні, а таксама з’яўляцца на сцэне ажно да свайго завяршэння кар’еры ў 1964 годзе. Астор таксама вядома як аўтар пяці раманаў. Яе аўтабіяграфія стала бэстсэлерам, як і яе апошняя кніга «Жыццё ў кіно» (1969), якую яна напісала пра сваю кар’еру. == Фільмаграфія == * (1932) «[[Чырвоны пыл]]» — ''Барбара Уіліс'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Астар}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] 9h06sjs8ovafp70jhiek28s457fxilc 2 805093 5153133 5149311 2026-06-10T11:01:48Z Feeleman 163471 5153133 wikitext text/x-wiki {{Userboxtop}} {{Userbox wikidays|1|02|2026}} {{Userbox/Удзельнік з Мінска}} {{Userbox1 |id = 45 |id-s = 16 |info = <center>Гэты ўдзельнік стварыў ужо [https://xtools.wmcloud.org/pages/be.wikipedia.org/Feeleman 45&nbsp;артыкулаў]</center> |info-c = white |info-s = 8 |border-c = black }} {{Userbox/Аўтадаглядчык|username=DzBar}} {{userbox|id=[[Выява:Беларускі_арнамент._Фрагмент_дэкору_посцілкі.png|border|50px]]|info=Гэты ўдзельнік — [[Беларусы|беларус]].}} {{Userboxbottom}} {{#babel:be|ru-3|en-2|uk-1}} == Погляды == {| |{{Userbox1/Супраць be-x-old}} |} 8dqylaqmsj074l1du7zwlwvfc0jugh2 0 807249 5152974 5135368 2026-06-09T19:35:41Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5152974 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Пётр''' ({{ВД-Прэамбула}}) — праваслаўны царкоўны дзеяч, пісьменнік, мітрапаліт Кіеўскі. == Біяграфія == Паходзіў з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]]. Згодна [[жыціе|жыцію]], ва ўзросце 12 гадоў пайшоў у манастыр і неўзабаве прыняў манаскі пострыг. У манастыры навучыўся [[іканапіс]]у. Побач з г. [[Белз]] пабудаваў храм «Святога Спаса», што паклала пачатак новай манаскай абіцелі, ігуменам якой стаў Пётр. Пасля 1305 г. вылучаны кандыдатам на [[Галіцкая мітраполія (1302—1401)|Галіцкую мітраполію]] (заснавана ў 1302/1303) галіцка-валынскім князем [[Юрый Львовіч|Юрыем Львовічам]]. Прыбыў у [[Канстанцінопаль]], дзе ў той жа час знаходзіўся ігумен [[Геронцій]] — кандыдат на мітраполію ўсяе Русі ад вялікага князя ўладзімірскага [[Міхаіл Яраславіч|Міхаіла Яраславіча]]. Улетку 1308 г. патрыярх Канстанцінопальскі [[Афанасій I]] пасвяціў Пятра на агульнарускую кафедру. Згодна з граматай польскага караля [[Казімір III Вялікі|Казіміра III Вялікага]] канстанцінопальскаму патрыярху [[Філафей Кокін|Філафею Кокіну]] 1370 г., папярэдне Пётр быў усё ж пастаўлены на Галіцкую кафедру. У 1308 г. прыехаў у [[Кіеў]], дзе прайшла яго інтранізацыя,. У 1309 г. хан [[Тахта-хан|Тахта]] выдаў Пятру ярлык, які вызваляў Рускую Царкву ад даніны і пошлін. У пачатку 1310 г. знаходзіўся ў [[Бранск]]у і беспаспяхова спрабаваў прымірыць князёў [[Святаслаў Глебавіч|Святаслава Глебавіча]] і [[Васіль Аляксандравіч|Васіля Аляксандравіча]], якія вялі барацьбу за валоданне [[Бранскае княства|Бранскім княствам]]; прыведзеныя князем Васілём Аляксандравічам ардынцы ўварваліся ў горад і ўчынілі пагром, Пётр хаваўся ў царкве. У канцы 1310 — пачатку 1311 гг. на царкоўным саборы ў [[Пераслаўль-Залескі|Пераяслаўлі]], скліканым па ініцыятыве вялікага князя ўладзімірскага і князя цвярскога Міхаіла Яраславіча, незадаволенага рашэннем патрыярхіі, Пётр быў абвінавачаны з боку біскупа Цвярскога Андрэя ў сімоніі і дазволе шлюбаў паміж блізкімі сваякамі. На саборным судзе прысутнічаў і пасол патрыярха Канстанцінопальскага Афанасія I, накіраваны для правядзення расследавання наконт прад’яўленых абвінавачанняў. Пасля яго даклада аб выніках расследавання ў Канстанцінопаль, там павінна было быць прынята канчатковае рашэнне аб далейшым лёсе Пятра. Новы патрыярх Канстанцінопальскі [[Ніфант I]] даверліва паставіўся да абвінавачанняў, аб якіх даведаўся ад вялікага князя Міхаіла Яраславіча, і гатовы быў выклікаць Пятра на суд, але, відаць, бок абвінавачання не знайшоў сведкаў, якія б выступілі супраць Пятра, і мітрапаліт не быў адпраўлены на судовы разбор. Неўзабаве адбылося прымірэнне Пятра і епіскапа Андрэя. Аб некаторым пацяпленні адносін паміж вялікім князем і мітрапалітам пасля Пераяслаўскага сабора сведчыць той факт, што ў 1313 г. Пётр і Міхаіл Яраславіч разам хадзілі ў [[Залатая Арда|Арду]] да новага хана [[Узбек-хан|Узбека]]. У 1310-я гады паслядоўна вызначыліся прамаскоўскія сімпатыі Пятра. У пачатку 1311 года мітрапаліт не дабраславіў князя [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]] на паход у [[Ніжні Ноўгарад]], якім авалодаў маскоўскі князь [[Юрый Данілавіч]]. Мітрапаліт Пётр зрабіў месцам свайго пастаяннага знаходжання [[Масква|Маскву]], што стала найважнейшай падзеяй для гісторыі Рускай мітраполіі (афіцыйнай мітрапалічай рэзідэнцыяй працягваў заставацца [[горад Уладзімір, Расія|Уладзімір]]). Магчыма, гэта адбылося ў гады вялікага княжання князя Юрыя Данілавіча (1317—1322), пасля атрымання ярлыка на вялікае княжанне Дзмітрыем Міхайлавічам (1322) або пасля забойства апошнім Юрыя Данілавіча (1325). Купіў для мітрапалічай кафедры ў тарускіх князёў горад [[Алексін (горад)|Алексін]]. Блаславіў маскоўскага князя [[Іван I Данілавіч|Івана I Данілавіча]] на пабудову першага каменнага храма [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскага Крамля]] — ​​[[Успенскі сабор (Масква)|Успенскага сабора]], прыняў удзел у закладцы сабора. Быў пахаваны ў алтарнай частцы недабудаванага Успенскага сабора ў Маскве. == Кананізацыя == [[Файл:Мощи_свт_Петра.jpg|thumb|left|Рака з мошчамі, Успенскі сабор, Масква.]] Кананізаваны [[РПЦ]]. Дні памяці: 21 снежня (першапачаткова прыходзіўся на 20 снежня, прынамсі з пачатку XVI ст. перанесены на 21 чысло), 24 жніўня, у Саборах Маскоўскіх свяціцеляў (5 кастрычніка), Валынскіх святых (10 кастрычніка), Усіх святых, якія ў зямлі Рускай заззялі (2-я нядзеля пасля Тройцы). Шанаванне мітрапаліта Пятра стала развівацца адразу пасля яго смерці. Неўзабаве было складзена яго [[жыціе]]. Традыцыйна выдзяляюцца дзве рэдакцыі помніка XIV ст. == Літаратура == * ''Горский А. А.'' Москва и Орда / А. А. Горский; РАН, Институт российской истории. — Москва: Наука, 2000. ISBN 5-02-009838-8 * ''Клосс Б. М.'' Избранные труды. Т. 2. Очерки по истории русской агиографии XIV—XVI веков / Б. М. Клосс. — Москва: Языки русской культуры, 2001. ISBN 5-7859-0087-4 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мітрапаліты Кіеўскія і ўсяе Русі]] 1c5tsbf76qlyvsarszekq559a8o6dzd 4 807593 5152958 5152740 2026-06-09T19:05:05Z Rabbi Mendl 19651 /* 2026 */ +1 5152958 wikitext text/x-wiki Старонка адзначэння ўдзелу ў «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю]]». == 2026 == тут бы, можа, не зашкодзілі подпісы (праз кнопку на панэлі або <nowiki>--~~~~</nowiki>) * [[User:Tess Mattew|Tess Mattew]] * [[User:Igor Tkachiov|Igor Tkachiov]] * [[User:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] * [[User:Silikat87|Silikat87]] * [[User:Dina Panayotis|Dina Panayotis]] * [[User:Vsmrdn|Vsmrdn]] * [[User:Biofeldscher1990|Biofeldscher1990]] * [[User:Mila Chibireva|Mila Chibireva]] pjdd9wkkh704518ouxuyz7a3frl3cue 10 808312 5153079 5145328 2026-06-10T08:13:11Z Autumndancer 168015 удакладненне 5153079 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Сарты вінаграду | загаловак = [[Віно|Вінныя сарты]] [[Вінаград культурны|вінаграду]] | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | клас_спісаў = hlist | стыль_загалоўкаў = text-align:center; | загаловак1 = Міжнародныя | спіс1 = {{Падгрупы навігацыйнай табліцы | клас_спісаў = hlist | стыль_загалоўкаў = text-align:center; | група1 = Белыя | спіс1 = * [[Гевурцтрамінер]] * [[Мускаты]] ** [[Мускат александрыйскі]] * [[Рызлінг]] * [[Савіньён-блан]] * [[Семільён]] * [[Шарданэ]] * [[Шэнен|Шэнен Блан]] * [[Мальвазія]] | група2 = Чырвоныя | спіс2 = * [[Ізабела (вінаград)|Ізабела]] * [[Кабернэ-савіньён]] * [[Мальбек]] * [[Мерло]] * [[Піно-нуар]] * [[Сіра (вінаград)|Сіра]] }} | загаловак2 = Рэгіянальныя | спіс2 = {{Падгрупы навігацыйнай табліцы | клас_спісаў = hlist | стыль_загалоўкаў = text-align:center; | група1 = Белыя | спіс1 = * [[Айрэн]] * [[Альбана]] * [[Альбарыньё]] * [[Алігатэ]] * [[Ансоніка]] * [[Арынту]] * [[Арнеіс]] * [[Асіртыка]] * [[Баяншыра]] * [[Вельшрызлінг]] * [[Вердэлью|Вердэльё]] * [[Вердэха]] * [[Вердыкіа]] * [[Верменціна]] * [[Відаль-блан]] * [[Альбанела (вінаград)|Альбанела]] * [[Віёнье]] * [[Гарганега]] * [[Глера]] * [[Грэкета]] * [[Грыла (вінаград)|Грыла]] * [[Гро Мансан]] * [[Грунер Вельтлінер]] * [[Дзімят]] * [[Іршаі Олівер]] * [[Vitis 'Canadice'|Канадзіс]] * [[Катарата]] * [[Казаніціс]] * [[Кісі (вінаград)|Кісі]] * [[Клерэт белы]] * [[Какур белы]] * [[Картэзэ (вінаград)|Картэзэ]] * [[Косю (вінаград)|Косю]] * [[Лідзія (вінаград)|Лідзія]] * [[Макабеа]] * [[Мальвазія]] * [[Марсан (вінаград)|Марсан]] * [[Масхафілера]] * [[Мускат белы]] * [[Мцванэ]] * [[Мюлер-Тургау|Мюлер-тургау]] * [[Паламіна (вінаград)|Паламіна]] * [[Пасерына]] * [[Педра Хіменес]] * [[Пекарына (вінаград)|Пекарына]] * [[Пігата]] * [[Піно-блан]] * [[Піно-гры]] * [[Рыбола джала]] * [[Ркацытэлі]] * [[Русан]] * [[Сары Пандас]] * [[Серэса]] * [[Сібіркавы (вінаград)|Сібіркавы]] * [[Сільванер]] * [[Скупернонг]] * [[Сухаліманскі белы]] * [[Тэльці Курук]] * [[Тарронтэс]] * [[Трэб'яна|Трэбіяна]] * [[Фалангіна]] * [[Ф'яна (вінаград)|Фіяна]] * [[Фурмінт]] * [[Харшлевелю]] * [[Хіхві]] * [[Чэрсегі Фюсерэш]] * [[Чэчыпешы]] * [[Чэшы]] * [[Шаані белы]] * [[Шасла (вінаград)|Шасла]] | група2 = Чырвоныя | спіс2 = * [[Альяніка (віно)|Альяніка]] * [[Анчэлота]] * [[Барбера (вінаград)|Барбера]] * [[Бастарда]] * [[Блаўфранкіш]] * [[Бабаль (вінаград)|Бабаль]] * [[Вранац]] * [[Гамэ]] * [[Грэнаш]] * [[Дальчэта]] * [[Дорнфельдар]] * [[Дзюрыф]] * [[Зінфандэль]] * [[Кабернэ-фран]] * [[Канаёла]] * [[Карыньян (вінаград)|Карыньян]] * [[Карменер]] * [[Карвіна (вінаград)|Карвіна]] * [[Кадарка]] * [[Кефесія]] * [[Краснастоп залатоўскі]] * [[Лагрэйн]] * [[Лістан Негра]] * [[Маўруд]] * [[Мадраса (вінаград)|Мадраса]] * [[Менсія (вінаград)|Менсія]] * [[Мантэпульчана (вінаград)|Мантэпульчана]] * [[Мурведр]] * [[Небіёла]] * [[Неграамара]] * [[Нера д’Авола]] * [[Аджалешы]] * [[Пці вердо]] * [[Піно менье]] * [[Пінатаж]] * [[Плавац Малі]] * [[Пульсар (вінаград)|Пульсар]] * [[Сагранціна]] * [[Санджовезэ]] * [[Сапераві]] * [[Сенсо]] * [[Серэксія чорная]] * [[Станушына]] * [[Сузаа]] * [[Схілатубані]] * [[Танат (віно)|Танат]] * [[Тэмпранілья]] * [[Тролінгер]] * [[Тарыга Насіянал]] * [[Усахелоўры]] * [[Фрапата]] * [[Цымлянскі чорны]] | група3 = Іншыя | спіс3 = * [[Тайговы (вінаград)|Тайговы]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Батаніка]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Ежа і напоі]] </noinclude> r0iyrbpd9dkgsj4147e9mkm3uvkiysk 0 808342 5153011 5145822 2026-06-10T02:07:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153011 wikitext text/x-wiki {{Sidebar|name=Уліковыя дадзеныя кантэнту|heading0=[[Файл:Content credentials logo.png|thumb|Лагатып уліковых дадзеных кантэнту]]|heading1=Створана|content1=Кааліцыяй па паходжанні і сапраўднасці кантэнту (C2PA)|heading2=Бягучая версія|content2=2.3 (выпушчана ў студзені 2026 г.)|heading3=Дата выпуску|content3=2021 (першы публічны праект)}} '''Уліковыя даныя кантэнту''' (таксама вядомыя як '''подпісы C2PA''') — гэта [[спецыфікацыя]] [[метаданыя|метаданых]] для [[лічбавыя медыя|лічбавых медыя]]. Яны закліканы прадастаўляць інфармацыю аб паходжанні медыяфайла (напрыклад, выявы ці відэа) і дапамагаць даказаць яго сапраўднасць. Іх апісваюць як эквівалент [[Маркіроўка харчовых прадуктаў|маркіроўкі ежы]].<ref name=":0">{{Cite web |last=Weatherbed |first=Jess |date=2024-08-21 |title=Гэтая сістэма дапаможа адрозніваць рэальныя выявы ад падробкамі ШІ — чаму платформы яе не выкарыстоўваюць? |url=https://www.theverge.com/2024/8/21/24223932/c2pa-standard-verify-ai-generated-images-content-credentials |access-date=2025-11-17 |website=The Verge |language=en-US}}</ref> Адна з заяўленых мэтаў гэтай спецыфікацыі — барацьба з анлайн-[[дэзынфармацыя]]й. Спецыфікацыя напісана і падтрымліваецца [[Кааліцыяй па паходжанні і сапраўднасці кантэнту]] ({{lang-en| Coalition for Content Provenance and Authenticity, C2PA}}), групай з многіх медыя- і тэхналагічных арганізацый, уключаючы [[Adobe]], [[Amazon]], [[BBC]], [[Google (кампанія)|Google]], [[Meta Platforms|Meta]], [[Microsoft]], [[OpenAI]] і [[Sony]]. Іншая арганізацыя, [[Ініцыятыва па сапраўднасці кантэнту]] ({{lang-en|Content Authenticity Initiative, CAI}}), адказвае за прасоўванне стандарту і паскарэнне яго ўкаранення.<ref name=":0" /> Стандарт заснаваны на крыптаграфічных [[лічбавы подпіс|лічбавых подпісах]].<ref name=":0" /> > === Вытворцы === ==== Adobe ==== [[Adobe]] — адна з першых кампаній, якія ўкаранілі гэтую спецыфікацыю, абвясціўшы аб падтрымцы ў [[Adobe Photoshop|Photoshop]] у 2021 годзе.<ref>{{Cite web |last=Allen |first=Will |title=Adobe выпускае функцыі атрыбуцыі кантэнту ў Photoshop і за яго межамі на MAX 2021{{!}}Adobe |url=https://blog.adobe.com/en/publish/2021/10/26/adobe-unleashes-content-attribution-features-photoshop-beyond-max-2021 |access-date=2025-11-17 |website=blog.adobe.com}}</ref> Уліковыя даныя кантэнту могуць быць уключаны, і поўная гісторыя змен захоўваецца. ==== Google ==== [[Google]] абвясціла аб падтрымцы Content Credentials на сваіх тэлефонах [[Google Pixel|Pixel]] 10 у жніўні 2025 года. Content Credentials убудоўваюцца ў кожную выяву, зробленую з дапамогай [[Pixel Camera]], і мадыфікацыі, выкананыя з дапамогай [[Google Photos]]. Інфармацыя ўключае адзнаку часу выявы і неідэнтыфікуемы подпіс, які даказвае, што яна была зроблена з Pixel 10. Што тычыцца [[Google Photos]], захоўваецца спіс змен, зробленых з дапамогай ШІ і без ШІ.<ref>{{Cite web |date=2025-08-20 |title=Рэдагуйце выявы ў Google Photos, проста папрасіўшы |url=https://blog.google/products/photos/ai-photo-editing-google-photos/ |access-date=2025-11-17 |website=Google |language=en-us}}</ref> Google — першая кампанія, якая прадставіла падтрымку Content Credentials на тэлефонах або спажывецкіх прыладах, а таксама першая кампанія, якая зрабіла яе даступнай бясплатна для ўсіх карыстальнікаў.<ref>{{cite web |url=https://www.dpreview.com/news/0844251010/google-brings-content-credentials-to-phones-for-the-first-time |title=Google упершыню прыносіць Content Credentials на тэлефоны |first=Abby |last=Ferguson |website=Digital Photography Review |date=August 20, 2025 |access-date=May 16, 2026}}</ref> ==== Nikon ==== [[Nikon]] абвясціла ў 2024 годзе, што іх камера Z6 III будзе падтрымліваць укараненне Content Credentials у фатаграфіі.<ref>{{Cite web |last=Schneider |first=Jaron |date=2024-10-14 |title=Nikon Will Add C2PA Content Credentials to the Z6 III by Next Year |url=https://petapixel.com/2024/10/14/nikon-will-add-c2pa-content-credentials-to-the-z6-iii-by-next-year/ |access-date=2025-11-17 |website=PetaPixel |language=en}}</ref> Аднак у 2025 годзе ў праграмным забеспячэнні камеры была выяўлена ўразлівасць, якая дазваляла спалучаць несапраўдныя выявы з сапраўднымі фатаграфіямі і пры гэтым атрымліваць выніковую выяву з сапраўдным лічбавым подпісам. Nikon анулявала сертыфікаты.<ref>{{Cite web |last=Gray |first=Jeremy |date=2025-09-05 |title=Nikon Suspends C2PA Functionality on the Z6 III Due to Authentication Issue |url=https://petapixel.com/2025/09/05/nikon-suspends-c2pa-functionality-on-the-z6-iii-due-to-authentication-issue/ |access-date=2025-11-17 |website=PetaPixel |language=en}}</ref> ==== Медыяарганізацыі ==== [[CBC News|CBC]]/[[Radio-canada|Radio-Canada]] і [[BBC]] пачалі дадаваць Content Credentials да медыякантэнту, які яны ствараюць або правяраюць.<ref>{{Cite web |date=2025-02-14 |title=Media Embrace Content Credentials to Fight Deepfakes |url=https://fstoppers.com/artificial-intelligence/media-embrace-content-credentials-fight-deepfakes-693004 |access-date=2025-11-17 |website=Fstoppers |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-09-26 |title=CBC/Radio-Canada documents video authenticity with Content Credentials on AWS {{!}} AWS for M&E Blog |url=https://aws.amazon.com/blogs/media/cbc-radio-canada-documents-video-authenticity-with-content-credentials-on-aws/ |access-date=2025-11-17 |website=aws.amazon.com}}</ref> ==== OpenAI ==== [[OpenAI]] укараняе Content Credentials у выявы і відэа, якія яна генеруе, што ўключае інфармацыю аб тым, што кантэнт быў створаны штучным інтэлектам з выкарыстаннем іх платформаў.<ref>{{Cite web |last=Weatherbed |first=Jess |date=2025-10-27 |title=Sora is showing us how broken deepfake detection is |url=https://www.theverge.com/report/806359/openai-sora-deepfake-detection-c2pa-content-credentials |access-date=2025-11-17 |website=The Verge |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=C2PA in ChatGPT Images |url=https://help.openai.com/en/articles/8912793-c2pa-in-chatgpt-images |access-date=2025-11-17 |website=OpenAI Help Center |language=en-US}}</ref> ==== Sony ==== У чэрвені 2025 года [[Sony]] абвясціла аб выпуску сваёй сістэмы Camera Verify для фотакарэспандэнтаў і рэдактараў навін з выкарыстаннем лічбавых подпісаў C2PA.<ref>{{Cite news |date=2025-06-26 |title=Sony launches "Camera Verify" feature for its Camera Authenticity Solution for News Organisations |url=https://www.sony.eu/presscentre/sony-launches-camera-verify-feature-for-its-camera-authenticity-solution-for-news-organisations |archive-url=https://web.archive.org/web/20250920100429/https://www.sony.eu/presscentre/sony-launches-camera-verify-feature-for-its-camera-authenticity-solution-for-news-organisations |archive-date=20 верасня 2025 |access-date=2025-12-23 |work=Sony Europe |language=en |url-status=live }}</ref> Першапачаткова сістэма будзе абмежавана нерухомымі выявамі, камерамі высокага класа і выбранымі інфармацыйнымі агенцтвамі. Таксама патрабуецца рэгістрацыя ў Sony Creators' Cloud.<ref>{{Cite web |last=online |first=heise |date=2025-06-26 |title=Sony tests beta version for image authentication |url=https://www.heise.de/en/news/Sony-tests-beta-version-for-image-authentication-10461371.html |access-date=2025-12-23 |website=c't Fotografie |language=en}}</ref> === Выдаўцы === ==== LinkedIn ==== У 2024 годзе [[LinkedIn]] пачаў паказваць значок «CR» на выявах, якія ўтрымліваюць Content Credentials (метаданыя кантэнту) для выяў, створаных штучным інтэлектам. У 2025 годзе яны абвясцілі пра партнёрства з [[Adobe Inc.|Adobe]], каб дазволіць фатографам пацвярджаць аўтарства выяў з дапамогай Content Credentials.<ref>{{Cite web |author1=Tom May |date=2025-10-31 |title=New LinkedIn feature helps you prove authorship of your photographs |url=https://www.digitalcameraworld.com/tech/social-media/new-linkedin-feature-helps-you-prove-authorship-of-your-photographs |access-date=2025-11-17 |website=Digital Camera World |language=en}}</ref> ==== TikTok ==== [[TikTok]] абвясціў у 2024 годзе, што пазнака «Створана ШІ» будзе прымяняцца да відэа, якія ўтрымліваюць Content Credentials, калі яны былі створаны штучным інтэлектам<ref>{{Cite web |last=Shakir |first=Umar |date=2024-05-09 |title=TikTok is adding an "AI-generated" label to watermarked third-party content |url=https://www.theverge.com/2024/5/9/24152667/tiktok-ai-generated-label-content-credentials-cai-c2pa |access-date=2025-12-23 |website=The Verge |language=en-US}}</ref>. У 2025 годзе яны паведамілі, што карыстальнікі змогуць кантраляваць колькасць кантэнту, створанага ШІ, які яны бачаць, выкарыстоўваючы самастойныя пазнакі, Content Credentials і нябачны прапрыетарны вадзяны знак ШІ, укаранёны ў відэа іх рэдактарам на базе ШІ.<ref>{{Cite web |last=Qureshi |first=Usman |date=2025-11-19 |url=https://www.iphoneincanada.ca/2025/11/19/tiktok-controls-for-ai-generated-content/ |access-date=2025-12-23 |title= TikTok Rolls Out New Controls for AI-Generated Content |language=en-US}}</ref> ==== YouTube ==== У 2024 годзе [[YouTube]] пачаў паказваць карыстальнікам пазнаку «знята на камеру» на відэа, якія з'яўляюцца сапраўднымі, неадрэдагаванымі і знятымі на камеры, сумяшчальныя з Content Credentials.<ref>{{Cite web |last=Shakir |first=Umar |date=2024-10-15 |title=YouTube takes a baby step toward labeling authentic video |url=https://www.theverge.com/2024/10/15/24271083/youtube-c2pa-captured-camera-label-content-credentials |access-date=2025-11-17 |website=The Verge |language=en-US}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-24}} [[Катэгорыя:Лічбавыя медыя]] [[Катэгорыя:Лічбавыя вадзяныя знакі]] [[Катэгорыя:Стандарты метаданых]] [[Катэгорыя:Крыптаграфічныя пратаколы]] 38oh8y4bvtqe24d1zk3c8afbtpfesis 0 808589 5153014 5147341 2026-06-10T03:09:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5153014 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Жанры = [[дэт-дум-метал]] (першы альбом) <br> [[паўэр-метал]] <br> [[сімфа-метал]]<ref>[http://www.irond.ru/bands/catharsis.html Сайт лейбла] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070217072947/http://www.irond.ru/bands/catharsis.html |date=17 лютага 2007 }}, музыкальные энциклопедии {{cite web |url=http://www.metalzone.tu1.ru/gr_catharsis.php |title=Архивированная копия |access-date=2007-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930015604/http://www.metalzone.tu1.ru/gr_catharsis.php |archive-date=2007-09-30 }}[http://muslib.ru/band5772_biography.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070217214750/http://muslib.ru/band5772_biography.html |date=17 лютага 2007 }}[http://www.irond.ru/titles/catharsis__krylja.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927223247/http://www.irond.ru/titles/catharsis__krylja.html |date=27 верасня 2007 }}</ref> <br>[[неакласік-метал]] | Сайт = http://catharsis.ru }}'''Cathаrsis''' (''[[Беларуская мова|бел.]]'' ''Катарсіс'') — [[Расія|расійскі]] [[паўэр-метал]]-гурт, створаны ў Маскве ў 1996 годзе. == Удзельнікі == === Дзеючыя === * Ігар «Jeff» Палякоў — рытм-гітара <small>(1996—цяпер)</small> * Юлія «Red» Чумакова — клавішы, бэк-вакал <small>(1997—цяпер)</small> * Алег Жылякоў — вакал <small>(1999—цяпер)</small> * Алег «Mission» Мішын — гітара, флейта <small>(2002—цяпер)</small> * Аляксандр «Граф» Ціманін — бас <small>(2002—цяпер)</small> * Анатоль Лявіцін — ударныя (часова не гастралюе) <small>(2008—цяпер)</small> * Вольга Пятрова — скрыпка <small>(2019—цяпер)</small> * Андрэй Ішчанка — ударныя <small>(2002—2006, 2024—цяпер (сесійна))</small> == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Proles Florum'' (1998, магнітаальбом) * ''Dea (2001)'' * ''Imago (2002)'' * Имаго ''(2003)'' * Крылья ''(2005)'' * Светлый альбомъ ''(2010)'' * Индиго ''(2014)'' * Зеркало Судьбы ''(2019)'' '''Зборнікі''' * Книга времён. Будущее прошлого ''(з удзелам Сімфанічнага аркестра "Globalis")'' (2022) '''Міні-альбомы''' * Febris Erotica (1999) * Призрачный свет (2004) * Баллада Земли (2007) * Иной (2010) * Острова во сне (2013) * Время Потерь (2018) * Чёрные Сфинксы (2019) == Узнагароды == * 2006 год, прэмія {{Не перакладзена 3|Russian Alternative Music Prize|Russian Alternative Music Prize|ru|Russian Alternative Music Prize}} у намінацыі "Metal-група года". == Літаратура == '''Інтэрв'ю, артыкулы''' * Інтэрв'ю часопісу Dark City № 77, 2013, стар. 79 * Інтэрв'ю часопісу Dark City № 65, 2011 год, стар. * Інтэрв'ю часопісу Dark City № 61, 2011 год, стар. 56 * Інтэрв'ю часопісу Dark City № 56, 2010 год, стар. * Артыкул аб Catharsis і [[Edguy]] у часопісе Dark City № 29, 2005 год, стар. * Інтэрв'ю часопісу Dark City № 25, 2005 год, стар. 8 * Інтэрв'ю часопісу Dark City № 11, 2002 год, стар. 14 * Інтэрв'ю часопісу Dark City № 7, 2002 год, стар. 23 * Інтэрв'ю часопісу Dark City № 3, 2001 год, стар. '''Рэцэнзіі''' * Рэцэнзія на сінгл «Острова во сне..» у часопісе Dark City № 72, 2013 год * Рэцэнзія на dvd «15 лет полёта..» у часопісе Dark City № 70, 2012 год {{Rating|5|5}} * Рэцэнзія на міні-альбом «Баллада Земли» ў часопісе Dark City № 38, 2007 год{{Rating|4|5}} * Рэцэнзія на канцэрт у часопісе [[Fuzz (часопіс)|FUZZ]] № 7, 2006 год{{Rating|5|5}} * Рэцэнзія на альбом «Верни им небо» ў часопісе Dark City № 34, 2006 год{{Rating|5|5}} * Рэцэнзія на dvd «Верни им небо» у часопісе Dark City № 29, 2005 год{{Rating|5|5}} * Рэцэнзія на міні-альбом «Призрачный свет» у часопісе Dark City № 21, 2004 год{{Rating|5|5}} * Рэцэнзія на альбом «Proles Florum» у часопісе Rock City № 25, 1999 год{{Rating|3|5}} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [http://catharsis.ru Афіцыйны сайт] * {{MySpace|catharsisofficial}} * [http://www.irond.ru/bands/catharsis.html Catharsis на сайце IronD] * [http://metal-archives.com/band.php?id=1660 Catharsis на Encyclopaedia Metallum] * [http://atlantis-tales.net/index.php?option=com_content&view=article&id=725:hist-catharsis&catid=11:-articles-&Itemid=13 Гісторыя Catharsis на Atlantis-Tales]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1996 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паўэр-метал-гурты Расіі]] jyf2ogvrztiggmhomricpa6h61okuiy 0 808695 5152988 5149709 2026-06-09T20:09:18Z Pabojnia 135280 арфаграфія 5152988 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Афганскі паход Чырвонай арміі (1929) |частка=[[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)]] |выява = Переход Красной армии через р. Душанбинка.jpg |загаловак = Пераход чырвонаармейцаў праз раку Душанбінка. |дата = красавік — май 1929 |месца = [[Афганістан]] |прычына = звяржэнне Аманулы-хана і дзейнасць басмачоў |вынік = Атрад РСЧА ўсталяваў кантроль над правінцыяй Балх, але вымушаны быў вярнуцца ў СССР пасля ўцёкаў Аманулы-хана за мяжу |праціўнік1 = [[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] [[СССР]]<br>'''пры падтрымцы:'''<br>[[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] Прыхільнікі Аманулы-хана |праціўнік2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан|Эмірат Афганістан]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Басмацтва|Басмачы]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |камандзір1 = [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў (Рагіб-бей)]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў (Алі Авзаль-хан)]]<br> [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Іван Яфімавіч Пятроў|Іван Пятроў (Зелім-хан)]] |камандзір2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Хабібула Калакані]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Ібрагім-бек]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Лоўрэнс Аравійскі]] |страты1 = 120 чал. забітых і параненых |страты2 = каля 8 тыс. чал. забітых |сілы1 = 2500 чал. |сілы2 = невядома }} '''Афганскі паход Чырвонай арміі 1929 года''' — ваенная аперацыя [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] на тэрыторыі Афганістана. == Перадгісторыя == [[Каралеўства Афганістан|Афганістан]] быў адной з першых краін, якія ўсталявалі дыпламатычныя адносіны з [[Савецкая Расія|Савецкай Расіяй]]. У прыватнасці, [[бальшавікі]] аказвалі дапамогу афганцам у [[Трэцяя англа-афганская вайна|вайне з брытанцамі 1919 года]]. У 1921 годзе Кабул і Масква падпісалі [[Савецка-афганскі дагавор (1921)|дагавор аб дружбе]]. Тым часам савецкую [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] захліснуў антысавецкі рух, вядомы як [[басмацтва]]. Паўстанцкія атрады базаваліся ў [[Іран]]е і паўночных раёнах Афганістана. У другой палове 20-х гадоў савецкі ўрад пачаў жорсткі палітычны ціск на Кабул па выправаджэнні басмацкіх сіл з яго тэрыторыі. У выніку прынятых мер дружалюбна настроены да Савецкай Расіі Аманула-хан стаў усяляк супрацьдзейнічаць паўстанцам, перакрываць іх каналы дапамогі ад брытанскіх спецслужб. У канцы 1928 года ў Афганістане пачалася [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянская вайна]]. На чале апазіцыі стаяў [[Хабібула Калакані]], падтрыманы брытанцамі і басмачамі. Аманула вымушаны быў бегчы ў горныя раёны, а адразу пасля гэтага пачалося ўварванне рэарганізаваных і пераўзброеных басмачоў з тэрыторыі Афганістана ў савецкія рэспублікі Сярэдняй Азіі. == Савецкі кантынгент== У сакавіку 1929 года [[Іосіф Сталін]] праводзіць строга канфідэнцыйную сустрэчу з міністрам замежных спраў Афганістана Сідзік-ханам. Было прынята рашэнне тэрмінова сфармаваць спецатрад з камуністаў і камсамольцаў для адпраўкі ў Афганістан. Удзельнікаў паходу асабіста адбіраў намеснік камандуючага Сярэднеазіяцкай ваеннай акругай [[Маркіян Якаўлевіч Германовіч|Маркіян Германовіч]]. Склад атрада быў наступным: дзве тысячы коннікаў, апранутых у афганскую ваенную форму, 4 горныя гарматы, 12 станковых і 12 ручных кулямётаў, магутная радыёстанцыя. Камандаваў кантынгента [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў]], які называўся «турэцкім афіцэрам Рагіб-беем». Раней, з 1927 года, ён займаў пасаду савецкага ваеннага аташэ ў Афганістане. == Правядзенне аперацыі == 15 красавіка 1929 года савецкія войскі пераправіліся праз памежную раку [[Амудар’я]] ў раёне таджыкскага горада [[Тэрмез]]. Атрад Прымакова раптам атакаваў пры падтрымцы авіяцыі пагранпост Пата-Кісар, а пасля рушыў на [[Мазары-Шарыф]], бой за які ішоў цэлы дзень. Па выніку, савецкія сілы ўзялі горад. Поспех вызначыла ўмелае кіраванне кулямётным агнём. Гарнізон суседняй крэпасці Дэйдады і мясцовае апалчэнне распачалі спробу выбіць інтэрвентаў. Да ночы афганскія камандзіры, пасля шэрагу правальных атак і вялікай колькасці страт, прыпынілі штурм. Замест гэтага Мазары-Шарыф аблажылі: перакрылі арыкі, пазбавіўшы вады савецкі полк і саюзны афганскі батальён. На дапамогу атраду Прымакова, прарваўшы мяжу, выйшаў другі атрад з 400 чырвонаармейцаў у афганскай форме пры 6 гарматах і 8 кулямётах пад камандаваннем «Зелім-хана» ([[Іван Яфімавіч Пятроў|Івана Пятрова]]). Афганская памежная застава, якая спрабавала спыніць атрад, была разбіта агнём артылерыі і кулямётаў пры падтрымцы бомба-штурмавых удараў авіяцыі. Пасля хуткага маршу да Мазары-Шарыфа і бою атрад Прымакова быў дэблакаваны. Неўзабаве савецкія войскі бяруць крэпасць Дэйдады. Савецкі атрад некалькімі калонамі накіраваўся на поўдзень. Адна з калон неўзабаве ўступіла ў бой з басмачамі [[Ібрагім-бек|Ібрагім-бека]] і афганскіх мяцежнікаў. У ходзе сутыкнення савецкія сілы разграмілі праціўніка. Атрад Прымакова бярэ адзін за адным важныя гарады Балх і Ташкурган, але яго адклікаюць у [[Масква|Маскву]], куды ён быў перакінуты спецавіярэйсам. Камандаванне атрадам прыняў «Алі Авзаль-хан» — [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў]]. Раптам Аманула-хан, які да гэтага быў настроены вельмі рашуча, адмаўляецца ад працягу барацьбы, забірае дзяржаўныя сродкі, якія былі ў яго руках, і назаўжды з’язджае на захад. Савецкая ваенная прысутнасць у Афганістане аказвалася цяпер без усялякіх дыпламатычных абгрунтаванняў і ў гэтым выпадку СССР быў бы абвешчаны агрэсарам. Таму атрад атрымаў загад вяртацца на радзіму. == Страты == Паводле савецкіх ацэнак, у ходзе аперацыі з боку Чырвонай арміі каля 120 чалавек забіты і паранены. У праціўніка — больш за 8 тысяч забітымі. == Наступствы== Хоць Аманула-хан не вярнуўся да ўлады, але падчас баявых дзеянняў былі разгромленыя базы басмачоў у Паўночным Афганістане. Звыш 300 салдат і афіцэраў з прыкладна 2500 атрымалі вышэйшую ўзнагароду СССР у тыя гады – [[ордэн Чырвонага Сцяга]]. У канцы чэрвеня 1930 года савецкія войскі, часткі зводнай кавалерыйскай брыгады зноў з’явіліся ў Афганістане па ўзгадненні з афганскімі ўладамі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1930)|для барацьбы з басмачамі]]. == Крыніцы == * [https://vkimo.com/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5-2/ Как наши воевали в Афганистане в конце 20-х годов] [[Катэгорыя:Канфлікты 1929 года]][[Катэгорыя:Войны СССР]][[Катэгорыя:Войны Афганістана]][[Катэгорыя:Красавік 1929 года]][[Катэгорыя:Май 1929 года]] ouxd3vbxtb7uahhfq31bcuk0gzd325a 0 808892 5153050 5149873 2026-06-10T07:14:14Z Autumndancer 168015 5153050 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ракаўнік}} {{НП}} '''Ракаўнік''' ({{lang-cs|Rakovník}}) — горад на захадзе [[Чэхія|Чэхіі]], у [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]]. Муніцыпалітэт з пашыранымі паўнамоцтвамі і адміністрацыйны цэнтр раёна Ракаўнік. Размешчаны за 50 км на захад ад [[Прага|Прагі]], на вышыні 350 м над узроўнем мора. Чыгуначны вузел. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] cso9z8n5ljegxxzsn2nrh58bjzrog97 0 808893 5153051 5149858 2026-06-10T07:14:52Z Autumndancer 168015 5153051 wikitext text/x-wiki '''Ракаўнік''': * [[Ракаўнік (горад)]] * [[Ракаўнік (раён)]] * [[Ракаўнік (расліна)]] {{неадназначнасць}} 8e6ozbxir5gfv3mcudioq7n2pr7cjn3 0 808938 5152968 5150210 2026-06-09T19:32:24Z Pabojnia 135280 афармленне 5152968 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Секст Аўрэлій Віктар | арыгінал імя = Sextus Aurelius Victor | дата нараджэння = каля 320-х гадоў | месца нараджэння = [[Афрыка (рымская правінцыя)|Афрыка]], [[Рымская імперыя]] | дата смерці = каля 390 | грамадзянства = [[Рымская імперыя]] | род дзейнасці = [[гісторык]], дзяржаўны дзеяч | мова твораў = [[лацінская мова]] | творы = ''[[De Caesaribus]]'' }} '''Секст Аўрэ́лій Ві́ктар''' ({{lang-la|Sextus Aurelius Victor}}; 320-ыя гады, [[Афрыка (рымская правінцыя)|Афрыка]] — каля [[390]]) — рымскі гісторык і дзяржаўны дзеяч IV стагоддзя. Аўтар кароткай гісторыі рымскіх імператараў ''[[De Caesaribus]]'' («Пра цэзараў»), у якой апісаны перыяд ад імператара [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]] да [[Канстанцый II|Канстанцыя II]].<ref name="belenc">{{cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%8E%D0%A0%D0%AD%D0%9B%D0%86%D0%99%20%D0%92%D0%86%D0%9A%D0%A2%D0%90%D0%A0|title=Аўрэлій Віктар|website=Verbum.by|publisher=Беларуская Энцыклапедыя|access-date=3 чэрвеня 2026}}</ref> Належыць да ліку лацінскіх аўтараў [[Позняя Антычнасць|позняй Антычнасці]], якія перапрацоўвалі і скарачалі ранейшыя гістарычныя творы. == Біяграфія == Звестак пра жыццё Аўрэлія Віктара захавалася няшмат. Ён паходзіў з рымскай Афрыкі. У сучасных даведніках датай яго нараджэння звычайна называюць 320-я або 325—330 гады.<ref name="iranica">{{cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/aurelius-victor-sextus-born-in-africa-ca/|title=Aurelius Victor|author=Chaumont, Marie Louise|website=Encyclopaedia Iranica|date=15 снежня 1987|access-date=3 чэрвеня 2026|language=en}}</ref> Паводле звестак, якія выводзяцца з яго ўласнага твора, Віктар нарадзіўся ў небагатай сям’і, але атрымаў добрую адукацыю; даследчыкі мяркуюць, што ён мог вучыцца ў як у [[Карфаген]]е, так і ў [[Рым]]е.<ref name="last">{{cite web|url=https://lasthistorians.shca.ed.ac.uk/victor/|title=Sex. Aurelius Victor|website=The Last Historians of Rome|publisher=University of Edinburgh; University of Nottingham|access-date=3 чэрвеня 2026|language=en}}</ref> [[Файл:Pannonia secunda.png|thumb|left|Панонія Секунда ў IV стагоддзі. У 361 годзе Аўрэлій Віктар быў прызначаны намеснікам гэтай правінцыі]] У 350-я гады Аўрэлій Віктар, верагодна, служыў у імперскай адміністрацыі ў [[Ілірык]]у. У 360 або ў пачатку 361 года ён завяршыў сваю гісторыю рымскіх імператараў. Твор зрабіў яго вядомым пры двары імператара [[Юліян Адступнік|Юліяна]], які ў 361 годзе ўшанаваў Віктара бронзавай статуяй і прызначыў яго намеснікам правінцыі [[Панонія Секунда]].<ref name="last" /> Пасля гэтага пра дзяржаўную кар’еру Віктара вядома няшмат. У 389 годзе, ужо пры імператары [[Феадосій I Вялікі|Феадосіі I]], ён стаў гарадскім прэфектам Рыма — адной з найвышэйшых пасад у адміністрацыі сталіцы.<ref name="belenc" /><ref name="last" /> Дакладная дата смерці Аўрэлія Віктара невядомая; звычайна яе адносяць да канца IV стагоддзя. == Творы == Галоўны вядомы твор Аўрэлія Віктара — ''De Caesaribus'' або ''Liber de Caesaribus'' («Пра цэзараў», «Кніга пра імператараў»). Гэта сціслая гісторыя рымскіх імператараў ад Аўгуста да Канстанцыя II.<ref name="belenc" /><ref name="latin">{{cite web|url=https://www.thelatinlibrary.com/victor/victor.caes.html|title=Sexti Aurelii Victoris Liber de Caesaribus|website=The Latin Library|access-date=3 чэрвеня 2026|language=la}}</ref> У творы паслядоўна разглядаюцца перыяды праўлення імператараў, іх паходжанне, характар, палітычныя рашэнні, адносіны з войскам і сенатам, а таксама прычыны поспеху або заняпаду дзяржавы. Аўрэлій Віктар не быў відавочцам большасці падзей, таму ён перапрацоўваў ранейшыя гістарычныя дакументы. Магчымымі крыніцамі для ягонай працы называюць творы [[Светоній|Светонія]], [[Публій Карнелій Тацыт|Тацыта]], [[Марый Максім|Марыя Максіма]], а таксама, магчыма, [[Касій Дыён|Касія Дыёна]] і [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]].<ref name="iranica" /> Ён моцна скарачаў матэрыял, таму шмат якія падзеі апісаны вельмі лаканічна. Асноўная ўвага надаецца не падрабязнаму апісанню войнаў або адміністрацыйных рэформ, а ацэнцы імператараў як асоб і кіраўнікоў. == Атрыбуцыя == З імем Аўрэлія Віктара звязвалі некалькі невялікіх гістарычных твораў. Надзейна яму прыпісваецца найперш ''De Caesaribus''.<ref name="iranica" /> Пазнейшая ''Epitome de Caesaribus'' («Кароткая вытрымка пра цэзараў»), у якой звесткі даведзены да 395 года, раней памылкова лічылася творам Аўрэлія Віктара.<ref name="belenc" /> У сучаснай навуцы пытанне пра склад і аб’ём гістарычнай спадчыны Віктара застаецца прадметам дыскусіі. Джасцін Стоўвер і Джордж Вудхайзен у даследаванні ''The Lost History of Sextus Aurelius Victor'' выказалі думку, што вядомыя кароткія тэксты маглі быць вытрымкамі або пазнейшымі скарачэннямі шырэйшай страчанай гісторыі Рымскай імперыі, напісанай Віктарам.<ref name="lost">{{cite web|url=https://edinburghuniversitypress.com/book-the-lost-history-of-sextus-aurelius-victor.html|title=The Lost History of Sextus Aurelius Victor|author=Stover, Justin A.; Woudhuysen, George|publisher=Edinburgh University Press|date=2023|access-date=3 чэрвеня 2026|language=en}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Аўрэлій Віктар // ''Беларуская энцыклапедыя'': У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — С. 88. — 477 с.: іл., карты. — ISBN 985-11-0061-7. * Bird, H. W. ''Aurelius Victor: De Caesaribus''. — Liverpool: Liverpool University Press, 1994. * Chaumont, Marie Louise. Aurelius Victor // ''Encyclopaedia Iranica''. — Vol. III, Fasc. 1. — 1987. — P. 28—29. * Dufraigne, Pierre, éd. ''Aurelius Victor. Livre des Césars''. — Paris: Les Belles Lettres, 1975. * Stover, Justin A.; Woudhuysen, George. ''The Lost History of Sextus Aurelius Victor''. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 2023. == Спасылкі == * [https://www.thelatinlibrary.com/victor/victor.caes.html ''Liber de Caesaribus''] — лацінскі тэкст на сайце The Latin Library * [https://lasthistorians.shca.ed.ac.uk/victor/ Sex. Aurelius Victor] — біяграфічны артыкул праекта The Last Historians of Rome{{Commonscat|Aurelius Victor}} {{DEFAULTSORT:Аўрэлій Віктар, Секст}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Палітыкі Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Лацінскія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі IV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Памёрлі ў IV стагоддзі]] 1kh7peo3zx1u83ww603616a93ojcpn5 5153134 5152968 2026-06-10T11:03:09Z Ueschar 151377 5153134 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Секст Аўрэлій Віктар | арыгінал імя = Sextus Aurelius Victor | дата нараджэння = каля 320-х гадоў | месца нараджэння = [[Афрыка (рымская правінцыя)|Афрыка]], [[Рымская імперыя]] | дата смерці = каля 390 | грамадзянства = [[Рымская імперыя]] | род дзейнасці = [[гісторык]], дзяржаўны дзеяч | мова твораў = [[лацінская мова]] | творы = ''[[De Caesaribus]]'' }} '''Секст Аўрэ́лій Ві́ктар''' ({{lang-la|Sextus Aurelius Victor}}; 320-ыя гады, [[Афрыка (рымская правінцыя)|Афрыка]] — каля [[390]]) — рымскі гісторык і дзяржаўны дзеяч IV стагоддзя. Аўтар кароткай гісторыі рымскіх імператараў ''[[De Caesaribus]]'' («Пра цэзараў»), у якой апісаны перыяд ад імператара [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]] да [[Канстанцый II|Канстанцыя II]].<ref name="belenc">{{cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%8E%D0%A0%D0%AD%D0%9B%D0%86%D0%99%20%D0%92%D0%86%D0%9A%D0%A2%D0%90%D0%A0|title=Аўрэлій Віктар|website=Verbum.by|publisher=Беларуская Энцыклапедыя|access-date=3 чэрвеня 2026}}</ref> Належыць да ліку лацінскіх аўтараў [[Позняя Антычнасць|позняй Антычнасці]], якія перапрацоўвалі і скарачалі ранейшыя гістарычныя творы. == Біяграфія == Звестак пра жыццё Аўрэлія Віктара захавалася няшмат. Ён паходзіў з рымскай Афрыкі. Ягонай датай нараджэння называюць 320-я або 325—330 гады.<ref name="iranica">{{cite web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/aurelius-victor-sextus-born-in-africa-ca/|title=Aurelius Victor|author=Chaumont, Marie Louise|website=Encyclopaedia Iranica|date=15 снежня 1987|access-date=3 чэрвеня 2026|language=en}}</ref> Паводле звестак з ягонага ўласнага твора, Віктар нарадзіўся ў небагатай сям’і, але атрымаў добрую адукацыю; ён мог вучыцца ў як у [[Карфаген]]е, так і ў [[Рым]]е.<ref name="last">{{cite web|url=https://lasthistorians.shca.ed.ac.uk/victor/|title=Sex. Aurelius Victor|website=The Last Historians of Rome|publisher=University of Edinburgh; University of Nottingham|access-date=3 чэрвеня 2026|language=en}}</ref> [[Файл:Pannonia secunda.png|thumb|left|Панонія Секунда ў IV стагоддзі. У 361 годзе Аўрэлій Віктар быў прызначаны намеснікам гэтай правінцыі]] У 350-я гады Аўрэлій Віктар, верагодна, служыў у імперскай адміністрацыі ў [[Ілірык]]у. У 360 або ў пачатку 361 года ён завяршыў сваю гісторыю рымскіх імператараў. Твор зрабіў яго вядомым пры двары імператара [[Юліян Адступнік|Юліяна]], які ў 361 годзе ўшанаваў Віктара бронзавай статуяй і прызначыў яго намеснікам правінцыі [[Панонія Секунда]].<ref name="last" /> Пасля гэтага пра кар’еру Віктара вядома няшмат. У 389 годзе, ужо пры імператары [[Феадосій I Вялікі|Феадосіі I]], ён стаў гарадскім прэфектам Рыма.<ref name="belenc" /><ref name="last" /> Дакладная дата смерці Аўрэлія Віктара невядомая; звычайна яе адносяць да канца IV стагоддзя. == Творы == Галоўны вядомы твор Аўрэлія Віктара — ''De Caesaribus'' або ''Liber de Caesaribus'' («Пра цэзараў», «Кніга пра імператараў»). Гэта сціслая гісторыя рымскіх імператараў ад Аўгуста да Канстанцыя II.<ref name="belenc" /><ref name="latin">{{cite web|url=https://www.thelatinlibrary.com/victor/victor.caes.html|title=Sexti Aurelii Victoris Liber de Caesaribus|website=The Latin Library|access-date=3 чэрвеня 2026|language=la}}</ref> У творы паслядоўна разглядаюцца перыяды праўлення імператараў, іх паходжанне, характар, палітычныя рашэнні, адносіны з войскам і сенатам, а таксама прычыны поспеху або заняпаду дзяржавы. Аўрэлій Віктар не быў відавочцам большасці падзей, таму ён перапрацоўваў ранейшыя гістарычныя дакументы. Магчымымі крыніцамі для ягонай працы называюць творы [[Светоній|Светонія]], [[Публій Карнелій Тацыт|Тацыта]], [[Марый Максім|Марыя Максіма]], а таксама, магчыма, [[Касій Дыён|Касія Дыёна]] і [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]].<ref name="iranica" /> Ён моцна скарачаў матэрыял, таму шмат якія падзеі апісаны вельмі лаканічна. Асноўная ўвага надаецца не падрабязнаму апісанню войнаў або адміністрацыйных рэформ, а ацэнцы імператараў як асоб і кіраўнікоў. == Атрыбуцыя == З імем Аўрэлія Віктара звязана некалькі невялікіх гістарычных твораў. Надзейна яму прыпісваецца найперш ''De Caesaribus''.<ref name="iranica" /> Пазнейшая ''Epitome de Caesaribus'' («Кароткая вытрымка пра цэзараў»), у якой звесткі даведзены да 395 года, раней памылкова лічылася творам Аўрэлія Віктара.<ref name="belenc" /> У сучаснай навуцы пытанне пра склад і аб’ём гістарычнай спадчыны Аўрэлія Віктара застаецца прадметам дыскусіі. Джасцін Стоўвер і Джордж Вудхайзен у даследаванні ''The Lost History of Sextus Aurelius Victor'' выказалі думку, што вядомыя кароткія тэксты маглі быць вытрымкамі або пазнейшымі скарачэннямі шырэйшай страчанай гісторыі Рымскай імперыі, напісанай Аўрэліям Віктарам.<ref name="lost">{{cite web|url=https://edinburghuniversitypress.com/book-the-lost-history-of-sextus-aurelius-victor.html|title=The Lost History of Sextus Aurelius Victor|author=Stover, Justin A.; Woudhuysen, George|publisher=Edinburgh University Press|date=2023|access-date=3 чэрвеня 2026|language=en}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Аўрэлій Віктар // ''Беларуская энцыклапедыя'': У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — С. 88. — 477 с.: іл., карты. — ISBN 985-11-0061-7. * Bird, H. W. ''Aurelius Victor: De Caesaribus''. — Liverpool: Liverpool University Press, 1994. * Chaumont, Marie Louise. Aurelius Victor // ''Encyclopaedia Iranica''. — Vol. III, Fasc. 1. — 1987. — P. 28—29. * Dufraigne, Pierre, éd. ''Aurelius Victor. Livre des Césars''. — Paris: Les Belles Lettres, 1975. * Stover, Justin A.; Woudhuysen, George. ''The Lost History of Sextus Aurelius Victor''. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 2023. == Спасылкі == * [https://www.thelatinlibrary.com/victor/victor.caes.html ''Liber de Caesaribus''] — лацінскі тэкст на сайце The Latin Library * [https://lasthistorians.shca.ed.ac.uk/victor/ Sex. Aurelius Victor] — біяграфічны артыкул праекта The Last Historians of Rome{{Commonscat|Aurelius Victor}} {{DEFAULTSORT:Аўрэлій Віктар, Секст}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Палітыкі Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Лацінскія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі IV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Памёрлі ў IV стагоддзі]] e7vee9huu8d4tyu8n7r2gvg1vrijdm3 0 809037 5152998 5152320 2026-06-09T21:11:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5152998 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Лога = Avatar (Swedish band) logo.png | Гады = 2001—цяпер }} '''Avatar''' — шведскі [[Метал (музыка)|метал]]-гурт, створаны ў [[Гётэбарг|Гётэбарге]] ў 2001 годзе. Гурт выпусціў дзесяць студыйных альбомаў, апошні з якіх, ''Don't Go in the Forest,'' выйшаў у кастрычніке 2025 года. == Музычны стыль і ўплывы == Avatar апісвалі як [[меладычны дэз-метал]]<ref name="AllMusic">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/avatar-mn0000761167|title=Avatar|publisher=[[AllMusic]]|access-date=7 November 2017}}</ref>, [[альтэрнатыўны метал]]<ref>{{Cite web|url=https://www.metalsucks.net/2022/08/22/avatar-think-its-their-duty-to-save-heavy-metal/|title=Avatar Think It's Their Duty to Save Heavy Metal|author=Shadows|first=Em|website=[[MetalSucks]]|date=2022-08-22|access-date=2023-08-20}}</ref> і [[груў-метал]]<ref>{{Cite web|url=http://teamrock.com/review/2014-05-27/avatar-hail-the-apocalypse|title=Avatar: Hail The Apocalypse|author=Glass|first=Polly|website=[[Metal Hammer]]|date=27 May 2014|publisher=TeamRock|access-date=7 November 2017}}</ref>. На Avatar у першую чаргу паўплываў меладычны дэз-метал гуртаў [[In Flames]] і [[:en:The_Haunted_(Swedish_band)|the Haunted]]<ref>{{Cite web|url=http://www.metalblast.net/interviews/the-last-laugh-an-interview-with-avatar/|title=The Last Laugh - An Interview with Avatar|author=Salmeron|first=J|website=Metal Blast!|date=1 December 2013|access-date=7 November 2017}}</ref>, а таксама індастрыяльны стыль [[Rammstein]], [[Мэрылін Мэнсан|Marilyn Manson]] і [[Ministry]] <ref>{{Cite web|url=http://rockrevoltmagazine.com/interview-johannes-eckerstrom-avatar/|title=Interview: Johannes Eckerstrom - Avatar|website=RockRevolt|date=24 May 2013|access-date=7 November 2017}}</ref>. Сярод самых ранніх уплываў на Avatar — [[Людвіг ван Бетховен|Бетховен]], [[The Beatles]], [[Iron Maiden]] і [[Black Sabbath]]. Стыль гурта быў натхнённы Helloween, Strapping Young Lad, Devin Townsend, Thin Lizzy, [[Meshuggah]], [[Gojira (гурт)|Gojira]] і Cryptopsy<ref>{{Cite web|url=http://mediamikes.com/2012/02/interview-with-avatars-johannes-eckerstrom/|title=Interview with Avatar's Johannes Eckerstrom|author=Lawton|first=Adam|date=23 February 2012|publisher=Media Mikes|access-date=7 November 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://teamrock.com/feature/2016-10-27/avatar-the-10-albums-that-changed-johannes-eckerstroems-life|title=Avatar: The 10 Albums That Changed Johannes Eckerström's Life|author=Goodman|first=Eleanor|website=Metal Hammer|date=27 October 2016|publisher=TeamRock|access-date=7 November 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://unskinnypop.com/2012/05/interview-with-johannes-eckerstrom-of-avatar/|title=Interview With Johannes Eckerström of Avatar|website=UNskinny Pop|date=24 May 2012|publisher=Pop Culture Madness|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108095833/http://unskinnypop.com/2012/05/interview-with-johannes-eckerstrom-of-avatar/|archive-date=8 November 2017|access-date=7 November 2017|url-status=dead}}</ref>. == Удзельнікі == '''Дзеючыя''' * Ёханес Экерстром — вакал (2002–цяпер), медныя духавыя (2014–цяпер), фартэпіяна, клавішныя (2021–цяпер) * Джон Альфрэдсан — барабаны (2001—цяпер) * Ёнас "Kungen" Ярлсбю — гітары (2001—цяпер) * Хенрык Сандэлін — бас-гітара, бэк-вакал (2003–цяпер)<ref name="Fuze2">{{Cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=QMkBjEKE-pI|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214224650/https://www.youtube.com/watch?v=QMkBjEKE-pI|archive-date=14 снежня 2021|url-status=bot: unknown|title=Avatar Interview (Johannes) – The Fuze Magazine|date=15 October 2015|type=YouTube Video|minutes=13:25|access-date=7 January 2019}}</ref> * Цім Охрстрэм — гітары, бэк-вакал (2011—цяпер)<ref name="Fuze2" /> == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === * ''Thoughts Of No Tomorrow'' (2006) * ''Schlacht'' (2007) * ''Avatar'' (2009) * ''Black Waltz'' (2012) * ''Hail The Apocalypse'' (2014) * ''Feathers & Flesh'' (2016) * ''Avatar Country'' (2018) * ''Hunter Gatherer'' (2020) * ''Dance Devil Dance'' (2023) * ''Don't Go In The Forest'' (2025) === Міні-альбомы === * ''4 Reasons to Die'' (2004) * ''Black Waltz'' (2011) * ''Whisper the Unspeakable Collection'' (2024) * ''Going Hunting'' (2024) == Узнагароды == {| class="wikitable" !Год !Узнагарода !Катэгорыя !Намінант !Вынік !Кр. |- |2015 |[[Loudwire Music Awards]] |Best Rock Video |"Vultures Fly" |{{Перамога}} |<ref>{{Cite web|url=https://loudwire.com/avatar-vultures-fly-best-rock-video-5th-annual-loudwire-music-awards/|title=Avatar's 'Vultures Fly' Wins Best Rock Video in the 5th Annual Loudwire Music Awards|website=Loudwire|date=1 December 2015|access-date=12 June 2023}}</ref> |- | rowspan="2" |2016 |[[:en:Metal_Hammer_Golden_Gods_Awards|Metal Hammer Golden Gods Awards]] |Breakthrough Band | rowspan="4" |Avatar |{{Намінацыя}} |<ref>{{Cite web|url=http://www.metalinsider.net/metal-on-metal/and-the-metal-hammer-golden-gods-awards-winners-this-year-are|title=And the Metal Hammer Golden Gods Awards winners this year are…|website=Metal Insider|date=13 June 2016|access-date=30 December 2016}}</ref> |- |The Epiphone Revolver Music Awards |Best New Talent |{{Перамога}} |<ref>{{Cite web|url=http://www.blabbermouth.net/news/metallica-megadeth-anthrax-slipknot-among-winners-at-revolver-music-awards-video/|title=METALLICA, MEGADETH, ANTHRAX, SLIPKNOT Among Winners At 'Revolver Music Awards' (Video)|website=Blabbermouth|date=14 December 2016|access-date=30 December 2016}}</ref> |- | rowspan="2" |2017 |[[:en:Metal_Hammer_Golden_Gods_Awards|Metal Hammer Golden Gods Awards]] |Breakthrough Band |{{Перамога}} |<ref name="award">{{Cite news|url=http://www.blabbermouth.net/news/black-sabbath-iron-maiden-avenged-sevenfold-exodus-honored-at-metal-hammer-golden-gods-awards/|title=BLACK SABBATH, IRON MAIDEN, AVENGED SEVENFOLD, EXODUS Honored At 'Metal Hammer Golden Gods Awards'|date=12 June 2017|work=BLABBERMOUTH.NET|access-date=26 July 2017|language=en-US}}</ref> |- |[[:en:Alternative_Press_Music_Awards|Alternative Press Music Awards]] |Breakthrough Band |{{Намінацыя}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.theprp.com/2017/07/17/news/heres-winners-2017-alternative-press-music-awards/|title=Here's The Winners Of The 2017 'Alternative Press Music Awards'|website=ThePRP|date=17 July 2017|access-date=12 June 2023}}</ref> |} == Спасылкі == <references /> == Спасылкі == {{Commonscat}} * [http://www.avatarmetal.com Афіцыйны сайт] * {{Allmusic new}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-07}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Метал-гурты Швецыі]] cg23opnu0mdkl6sa9covyii3h2zoj71 0 809179 5152898 5152455 2026-06-09T13:17:09Z JerzyKundrat 174 Артыкулу нестае спасылак на крыніцы. 5152898 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом}} '''Fireball''' — пяты студыйны альбом брытанскага рок-гурта [[Deep Purple]]. Запісаны ў перыяд з верасня 1970 да чэрвеня 1971 года, выпушчаны лэйблам Harvest Records 9 ліпеня 1971 года ў [[ЗША]] і 1 верасня таго ж года ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. У параўнанні з [[Deep Purple in Rock]] гэты альбом запісаны ў больш эксперыментальным стылі. AllMusic назваў яго адным з чатырох найважнейшых альбомаў гурта, нараўне з Machine Head, In Rock і Burn. У 2015 годзе сайт Ultimate Classic Rock паставіў Fireball на 4-е месца рэйтынгу найлепшых работ Deep Purple. {{НК}} [[Катэгорыя:Альбомы 1971 года]] [[Катэгорыя:Альбомы Deep Purple]] neb5zxp2a3v3immhylwrq2sn74r64su 0 809227 5152904 5152866 2026-06-09T13:36:56Z Feeleman 163471 афармленне 5152904 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Батлер}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=1992 – наш час }} '''Джэрард Джэймс Батлер''' ({{Lang-en|Gerard James Butler}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Шатландыя|шатландскі]] {{Акцёр|Вялікабрытаніі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{Кінапрадзюсар|Вялікабрытаніі|XX стагоддзя}}. Пасля вывучэння [[Юрыспрудэнцыя|права]] ў сярэдзіне 1990-х гадоў звярнуўся да акцёрства, атрымаўшы невялікія ролі ў такіх кінастужках, як «{{Не перакладзена 5|Місіс Браўн|4=Mrs Brown}}» (1997), «{{Не перакладзена 5|Заўтра ніколі не памрэ|4=Tomorrow Never Dies}}» (1997) і «{{Не перакладзена 5|Мумія: Прынц Егіпта|4=Tale of the Mummy}}» (1998). У 2000 годзе зыграў [[Дракула|графа Дракулу]] ў гатычным фільме жахаў «{{Не перакладзена 5|Дракула 2000|4=Dracula 2000}}». Зыграў [[Атыла|Атылу]] ў [[міні-серыял]]е «{{Не перакладзена 5|Атыла (міні-серыял)|Атыла|4=Attila (miniseries)}}» (2001), затым з’явіўся ў фільмах «{{Не перакладзена 5|Панаванне агню (фільм)|Панаванне агню|4=Reign of Fire (film)}}» (2002) і «{{Не перакладзена 5|Лара Крофт: Раскрадальніца магільняў — Калыска жыцця|4=Lara Croft: Tomb Raider – The Cradle of Life}}» (2003), перш чым зняцца ў [[Кінафантастыка|навукова-фантастычным фільме]] «{{Не перакладзена 5|Храналогія (фільм, 2003)|Храналогія|4=Timeline (2003 film)}}» (2003)<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0124930/|title=Gerard Butler {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-06-09}}</ref>. Батлер атрымаў шырокае прызнанне дзякуючы ролі [[Леанід I|цара Леаніда]] у [[Ваенны фільм|ваенным фільме]] [[Зак Снайдэр|Зака Снайдэра]] «{{Не перакладзена 5|300 спартанцаў (фільм)|300 спартанцаў|4=300 (film)}}» (2006). У 2010 годзе пачаў агучваць персанажаў [[Франшыза|франшызы]] «{{Не перакладзена 5|Як прыручыць дракона (франшыза)|Як прыручыць дракона|4=How to Train Your Dragon}}». Таксама ў 2010-я гады сыграў агента [[Сакрэтная служба ЗША|Сакрэтнай службы]] ў серыі [[Баявік (кінажанр)|баевікоў]] «{{Не перакладзена 5|Падзенне (франшыза)|Падзенне|4=Has Fallen}}», ваеннага кіраўніка ў фільме «{{Не перакладзена 5|Карыялан (фільм)|Карыялан|4=Coriolanus (film)}}» (2011) і [[Сэм Чылдэрз|Сэма Чылдэрза]] у баевіку «{{Не перакладзена 5|Прапаведнік з кулямётам|4=Machine Gun Preacher}}» (2011)<ref name=":0" />. == Біяграфія == Батлер нарадзіўся ў горадзе [[Пейслі]], [[Шатландыя]]<ref name="esq">{{cite web|lang=en|url=http://www.esquire.com/features/gerard-butler-interview-0809-2|title=300 Things We Didn't Know About Gerard Butler|date=13 чэрвеня 2009|publisher=Esquire.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100330201934/http://www.esquire.com/features/gerard-butler-interview-0809-2|archive-date=30 сакавіка 2010|access-date=2026-06-09|url-status=dead}}</ref>. Ён быў малодшым з трох дзяцей Маргарэт і Эдварда Батлераў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/5836476/Gerard-Butler-interview-for-The-Ugly-Truth.html|title=Gerard Butler interview for The Ugly Truth|date=2009-07-19|publisher=The Daily Telegraph|access-date=2026-06-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://wrathofgods.com/gerard-butler-interview/|title=Gerard Butler {{!}} Gerard Butler in Wrath of Gods|website=wrathofgods.com|access-date=2026-06-09}}</ref>, якія былі [[Рымска-Каталіцкая царква|католікамі]] [[Ірландцы|ірландскага паходжання]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=MJJmoYp_2tw|title=Gerard Butler Apologises for Irish Accent|last=Movies Ireland|date=2009-01-26|access-date=2026-06-09}}</ref><ref>{{cite news|title=Gerard Butler: 'Why I am still single'|url=http://www.no1magazine.co.uk/interviews/60_gerardbutler.html|access-date=9 чэрвеня 2026|publisher=Now Magazine|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330034813/http://www.no1magazine.co.uk/interviews/60_gerardbutler.html|archive-date=30 сакавіка 2015}}</ref>. Калі Джэрарду было шэсць месяцаў, сям’я пераехала ў [[Манрэаль]], [[Канада]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.hellomagazine.com/profiles/20091008956/gerard-butler/|title=Gerard Butler - Biography|website=HELLO!|date=2009-10-08|access-date=2026-06-09}}</ref><ref>Daily News. «[http://www.dailynews.com/celebrities/ci_12901408 Gerard Butler breaks the mold] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100304143137/http://www.dailynews.com/celebrities/ci_12901408|date=4 сакавіка 2010}}»</ref>. Праз год шлюб бацькоў распаўся, і маці вярнулася з Джэйсам у Шатландыю<ref name="telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/5836476/Gerard-Butler-interview-for-The-Ugly-Truth.htm|title=Gerard Butler interview for The Ugly Truth|first=Chloe|last=Fox|work=Daily Telegraph|date=20 ліпеня 2009|archive-date=4 сакавіка 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304140942/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/5836476/Gerard-Butler-interview-for-The-Ugly-Truth.html}}</ref>. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{У фільме|2009|[[Законапаслухмяны грамадзянін]]|Law Abiding Citizen|Клайд Шэлтан}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|0124930}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Батлер Джэрард}} [[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэта Глазга]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1969 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Вялікабрытаніі]] ezy7s06fkfsezkoic6ddctk7kfscgw0 14 809235 5152888 2026-06-09T11:59:10Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў|2017|годзе}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2017 годзе|Праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне паводле гадоў распрацоўкі|2017]]» 5152888 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў|2017|годзе}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2017 годзе|Праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне паводле гадоў распрацоўкі|2017]] kid6offj6q5zfy3i6kfd3cyvlwi619h 0 809236 5152891 2026-06-09T12:03:00Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Пейслі''': == Прозвішча == * [[Брэд Пейслі]] — амерыканскі кантры-свявак * [[Іан Пейслі]] — прэм’ер-міністр Паўночнай Ірландыі == Тапонім == * [[Пейслі]] {{неадназначнасць}}» 5152891 wikitext text/x-wiki '''Пейслі''': == Прозвішча == * [[Брэд Пейслі]] — амерыканскі кантры-свявак * [[Іан Пейслі]] — прэм’ер-міністр Паўночнай Ірландыі == Тапонім == * [[Пейслі]] {{неадназначнасць}} 4ogs6bbo95nk73ffhhap7zfzl3akbk2 0 809237 5152897 2026-06-09T13:16:44Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Піс}} {{Асоба}} '''Кенет Джэймс Піс''' ({{lang-en|K. James Peace}}; нар. {{ДН|28|9|1963}}, {{МН|Пейслі||}}, [[Шатландыя]]) — шатландскі [[кампазітар]], піяніст і мастак. == Біяграфія == У 1983 годзе ён скончыў [[Універсітэт Глазга]] і атрымаў ступень бакалаўра па спецыяльнасці педа...» 5152897 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Піс}} {{Асоба}} '''Кенет Джэймс Піс''' ({{lang-en|K. James Peace}}; нар. {{ДН|28|9|1963}}, {{МН|Пейслі||}}, [[Шатландыя]]) — шатландскі [[кампазітар]], піяніст і мастак. == Біяграфія == У 1983 годзе ён скончыў [[Універсітэт Глазга]] і атрымаў ступень бакалаўра па спецыяльнасці педагог і выканаўца музыкі (фартэпіяна). У 1984 годзе выканаў фартэпіянны канцэрт Мендэльсона № 1 разам з аркестрам Шатландскай каралеўскай акадэміі музыкі і драмы, за што Шатландская каралеўская акадэмія музыкі і драмы прысвоіла яму дыплом вышэйшай ступені. Пасля завяршэння вучобы ён карыстаўся вялікім поспехам як незалежны піяніст. У 1988 годзе ён стаў арганістам і хормайстрам Лондан Роўд Сабора ў [[Эдынбург]]у. З 1991 года Джэймс жыў у нямецкім горадзе Бад-Наўхайм. З 1998 года пачаў вывучаць танга. У 2001 годзе ён выпусціў дыск «Tango escocés» (Шатландскае танга), у які ўвайшлі яго творы, натхнёныя танга. Кансерваторыя Вікторыі выбрала яго сваім членам у галіне кампазіцыі. У 2002 годзе з’ехаў у турнэ: у Паўночную Нямеччыну — у верасні і на Далёкі Усход — у кастрычніку-лістападзе. У Ганконгу ён упершыню выканаў сваё Танга XVII. Міжнародная асацыяцыя фартэпіянных дуэтаў у Токіа перадала яму спецыяльны прыз — памятны медаль першай ступені. У наступныя гады яго канцэртная дзейнасць была звязана з Еўропай. У 2004 годзе ён правёў сольны канцэртны тур у Скандынавіі: Джэймс упершыню выканаў сваё Танга XX у Рэйк’явіку і сваё Танга IXX у Осла. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Піс}} ocz0y13rwfqlmrc85qhlz2xy6qgsido 0 809238 5152899 2026-06-09T13:26:13Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Піс}} {{Рака}} '''Піс''' ({{lang-en|Peace River}} — у перакладзе з англійскай «рака міру») — рака, якая цячэ па тэрыторыі правінцый [[Брытанская Калумбія]] і [[Альберта]], [[Канада]]. Яна фарміруе паўднёва-заходнюю галіну рачной сістэмы ракі [[Макензі]]. Даўжыня П...» 5152899 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Піс}} {{Рака}} '''Піс''' ({{lang-en|Peace River}} — у перакладзе з англійскай «рака міру») — рака, якая цячэ па тэрыторыі правінцый [[Брытанская Калумбія]] і [[Альберта]], [[Канада]]. Яна фарміруе паўднёва-заходнюю галіну рачной сістэмы ракі [[Макензі]]. Даўжыня Піс, уключаючы раку Фінлі, — 1923 км. У Піс-Пойнт рака мае сярэдні гадавы расход вады 68200 млн м³. Басейн — 293 000 км². [[Катэгорыя:Рэкі Канады]] cc6421itrxcwekypm7iwzwwi0qo4qwc 0 809239 5152900 2026-06-09T13:28:06Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Піс''': == Прозвішча == * [[Джэймс Піс]] — шатландскі кампазітар == Тапонім == * [[Піс (рака)]] {{неадназначнасць}}» 5152900 wikitext text/x-wiki '''Піс''': == Прозвішча == * [[Джэймс Піс]] — шатландскі кампазітар == Тапонім == * [[Піс (рака)]] {{неадназначнасць}} 90goiecl3rpglna6ojdbiu75z1zt4vq 10 809240 5152903 2026-06-09T13:36:20Z MocnyDuham 99818 Новая старонка: «.ts-wikidata-population-table { margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; max-width: 60em; } .ts-wikidata-population-table.cols-1 { max-width: 14em; } .ts-wikidata-population-table.cols-2 { max-width: 28em; } .ts-wikidata-population-table.cols-3 { max-width: 42em; } .ts-wikidata-population-table.cols-4 { max-width: 56em; } .ts-wikidata-population-table table { display: block; margin-top: 0; margin-bottom: 0; border: 0; background: transparent; }...» 5152903 sanitized-css text/css .ts-wikidata-population-table { margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; max-width: 60em; } .ts-wikidata-population-table.cols-1 { max-width: 14em; } .ts-wikidata-population-table.cols-2 { max-width: 28em; } .ts-wikidata-population-table.cols-3 { max-width: 42em; } .ts-wikidata-population-table.cols-4 { max-width: 56em; } .ts-wikidata-population-table table { display: block; margin-top: 0; margin-bottom: 0; border: 0; background: transparent; } .ts-wikidata-population-table caption { display: block; margin-bottom: .5em; text-align: left; } .ts-wikidata-population-table tbody { column-width: 13em; display: block; } .ts-wikidata-population-table tr { display: block; margin-bottom: -1px; } .ts-wikidata-population-table tr:last-child { margin-bottom: 0; } .ts-wikidata-population-table tr, .ts-wikidata-population-table th, .ts-wikidata-population-table td { break-inside: avoid; } .ts-wikidata-population-table th { width: 3em; } .ts-wikidata-population-table th + th { width: 8em; } .ts-wikidata-population-table td { background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); } .ts-wikidata-population-table td:nth-child(2) { width: 8em; text-align: right; } .ts-wikidata-population-table td:nth-child(3) { width: 2em; text-align: left; border-left: none; padding-left: 0; } m0iqa3lzrttjaeo9zld7ibg1haeg5b6 5152906 5152903 2026-06-09T13:42:29Z MocnyDuham 99818 Фікс 5152906 sanitized-css text/css .ts-wikidata-population-table { clear: none; margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; max-width: 100%; overflow-x: auto; } .ts-wikidata-population-table.cols-1 { max-width: 14em; } .ts-wikidata-population-table.cols-2 { max-width: 28em; } .ts-wikidata-population-table.cols-3 { max-width: 42em; } /* Важно: не даём таблице рядом с инфобоксом требовать 56em */ .ts-wikidata-population-table.cols-4 { max-width: 42em; } .ts-wikidata-population-table table { display: block; margin-top: 0; margin-bottom: 0; border: 0; background: transparent; } .ts-wikidata-population-table caption { display: block; margin-bottom: .5em; text-align: left; } .ts-wikidata-population-table tbody { column-width: 13em; display: block; } .ts-wikidata-population-table tr { display: block; margin-bottom: -1px; } .ts-wikidata-population-table tr:last-child { margin-bottom: 0; } .ts-wikidata-population-table tr, .ts-wikidata-population-table th, .ts-wikidata-population-table td { break-inside: avoid; } .ts-wikidata-population-table th { width: 3em; } .ts-wikidata-population-table th + th { width: 8em; } .ts-wikidata-population-table td { background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); } .ts-wikidata-population-table td:nth-child(2) { width: 8em; text-align: right; } .ts-wikidata-population-table td:nth-child(3) { width: 2em; text-align: left; border-left: none; padding-left: 0; } dretcalb2ylenwbyrme03f2viyovh14 5152907 5152906 2026-06-09T13:42:49Z MocnyDuham 99818 тэхнічныя каментары 5152907 sanitized-css text/css .ts-wikidata-population-table { clear: none; margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; max-width: 100%; overflow-x: auto; } .ts-wikidata-population-table.cols-1 { max-width: 14em; } .ts-wikidata-population-table.cols-2 { max-width: 28em; } .ts-wikidata-population-table.cols-3 { max-width: 42em; } .ts-wikidata-population-table.cols-4 { max-width: 42em; } .ts-wikidata-population-table table { display: block; margin-top: 0; margin-bottom: 0; border: 0; background: transparent; } .ts-wikidata-population-table caption { display: block; margin-bottom: .5em; text-align: left; } .ts-wikidata-population-table tbody { column-width: 13em; display: block; } .ts-wikidata-population-table tr { display: block; margin-bottom: -1px; } .ts-wikidata-population-table tr:last-child { margin-bottom: 0; } .ts-wikidata-population-table tr, .ts-wikidata-population-table th, .ts-wikidata-population-table td { break-inside: avoid; } .ts-wikidata-population-table th { width: 3em; } .ts-wikidata-population-table th + th { width: 8em; } .ts-wikidata-population-table td { background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); } .ts-wikidata-population-table td:nth-child(2) { width: 8em; text-align: right; } .ts-wikidata-population-table td:nth-child(3) { width: 2em; text-align: left; border-left: none; padding-left: 0; } 83ppkg8aqc9pcj59ll9z4ffkqkcwi3l 5152908 5152907 2026-06-09T13:45:50Z MocnyDuham 99818 зноў фікс 5152908 sanitized-css text/css .ts-wikidata-population-table-wrap { clear: none; display: block; width: 42em; max-width: 100%; margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; overflow-x: visible; } .ts-wikidata-population-table, .ts-wikidata-population-table.cols-1, .ts-wikidata-population-table.cols-2, .ts-wikidata-population-table.cols-3, .ts-wikidata-population-table.cols-4 { clear: none; width: 42em; max-width: 100%; margin-top: 0; margin-bottom: 0; } .ts-wikidata-population-table table { display: block; width: auto; max-width: 100%; margin-top: 0; margin-bottom: 0; border: 0; background: transparent; } .ts-wikidata-population-table caption { display: block; margin-bottom: .5em; text-align: left; } .ts-wikidata-population-table tbody { column-width: 13em; column-count: 3; display: block; } .ts-wikidata-population-table tr { display: block; margin-bottom: -1px; } .ts-wikidata-population-table tr:last-child { margin-bottom: 0; } .ts-wikidata-population-table tr, .ts-wikidata-population-table th, .ts-wikidata-population-table td { break-inside: avoid; page-break-inside: avoid; } .ts-wikidata-population-table th { width: 3em; } .ts-wikidata-population-table th + th { width: 8em; } .ts-wikidata-population-table td { background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); } .ts-wikidata-population-table td:nth-child(2) { width: 8em; text-align: right; } .ts-wikidata-population-table td:nth-child(3) { width: 2em; text-align: left; border-left: none; padding-left: 0; } eos2ze0clk0uhohuhpso9hkcnjs19vf 5152910 5152908 2026-06-09T13:49:43Z MocnyDuham 99818 Апошняя спроба і пераходжу ў асабістую прастору да вырашэння. Выбачаюся за флуд. 5152910 sanitized-css text/css .ts-wikidata-population { clear: none; display: table; width: auto; max-width: 39em; margin-top: 1em; margin-bottom: 1em; margin-left: 0; margin-right: 0; } .ts-wikidata-population .ts-wikidata-population-table, .ts-wikidata-population .ts-wikidata-population-table.cols-1, .ts-wikidata-population .ts-wikidata-population-table.cols-2, .ts-wikidata-population .ts-wikidata-population-table.cols-3, .ts-wikidata-population .ts-wikidata-population-table.cols-4 { clear: none; max-width: 39em; margin-top: 0; margin-bottom: 0; margin-left: 0; margin-right: 0; } .ts-wikidata-population table { margin-top: 0; margin-bottom: 0; background: transparent; } .ts-wikidata-population > table { display: block; width: auto; max-width: 39em; border: 0; } .ts-wikidata-population tbody { display: block; column-width: 12.5em; column-count: 3; column-gap: 0.8em; } .ts-wikidata-population tr { display: block; margin-bottom: -1px; break-inside: avoid; page-break-inside: avoid; } .ts-wikidata-population tr:last-child { margin-bottom: 0; } .ts-wikidata-population th, .ts-wikidata-population td { break-inside: avoid; page-break-inside: avoid; } .ts-wikidata-population th { width: 3em; } .ts-wikidata-population th + th { width: 8em; } .ts-wikidata-population td { background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); } .ts-wikidata-population td:nth-child(2) { width: 8em; text-align: right; } .ts-wikidata-population td:nth-child(3) { width: 2em; text-align: left; border-left: none; padding-left: 0; } dac855sdeb3opdfagnhaz5ely4gp1mn 0 809241 5152927 2026-06-09T14:34:46Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1358562901|Joe Satriani]]» 5152927 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | інструменты = Guitar<!--- If you think an instrument should be listed, a discussion to reach consensus is needed first per: https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox_musical_artist#instrument---> | гады актыўнасці = 1978–present }}'''Джозэф Сатрыяні''' (нарадзіўся 15 ліпеня 1956 г.)<ref name="allmusic2">Prato, Greg. [http://www.allmusic.com/artist/joe-satriani-mn0000805785/biography "Joe Satriani – Music Biography, Credits and Discography"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326083015/http://www.allmusic.com/artist/joe-satriani-mn0000805785/biography|date=March 26, 2014}}. ''[[AllMusic]]''. [[Rovi Corporation]]. Retrieved May 28, 2014.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.satriani.com/satch_frames/joes_bio.html|title=The Joe Satriani Biography|website=www.satriani.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605164909/http://www.satriani.com/satch_frames/joes_bio.html|archive-date=June 5, 2017|access-date=June 2, 2017|url-status=live}}</ref> — амерыканскі [[Рок-музыка|рок-]]<nowiki/>гітарыст, кампазітар, прадзюсар і аўтар песень. У пачатку сваёй кар'еры ён працаваў выкладчыкам гітары, і многія з яго былых вучняў дасягнулі вядомасці, у тым ліку Стыў Вай, Лары Лалонд, Рык Ханолт, [[Кірк Хэмет]], Эндзі Ціманс, Чарлі Хантэр, Кевін Кэдоган і Алекс Сколнік. Сатрыяні працягнуў паспяховую сольную музычную кар'еру, пачынаючы з сярэдзіны 1980-х гадоў. Ён 15 разоў быў намінаваны [[Грэмі|на прэмію «Грэмі»]] і прадаў больш за дзесяць мільёнаў адзінак альбомаў, што робіць яго самым прадаваным [[Інструментальны рок|інструментальным рок-]]<nowiki/>гітарыстам усіх часоў.<ref name="Satch_Noblepr">{{Cite web|url=http://www.noblepr.co.uk/Press_Releases/joesatriani/shockwave-uk-tour.htm|title=Shockwave UK Tour Press Release|publisher=NoblePR|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207231901/http://www.noblepr.co.uk/Press_Releases/joesatriani/shockwave-uk-tour.htm|archive-date=February 7, 2015|access-date=February 7, 2015|url-status=dead}}</ref> У 1988 годзе [[Мік Джагер]] запрасіў Сатрыяні ў якасці вядучага гітарыста для свайго першага сольнага тура.<ref>{{Cite web|url=http://www.azcentral.com/arizonarepublic/arizonaliving/articles/0307satriani0307.html|title=Joe Satriani's G3 rounds up another trio of guitar slingers|date=March 7, 2007|publisher=Azcentral.com|access-date=March 11, 2011}}</ref> Сатрыяні ненадоўга гастраляваў з [[Deep Purple]], далучыўшыся неўзабаве пасля другога сыходу [[Рычы Блэкмар|Рычы Блэкмара]] ў 1993 годзе.<ref name="BBCI">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/england/tyne|title=Joe Satriani Interview|author=Shrivastava|first=Rahul|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131412/http://www.bbc.co.uk/tyne/music/2004/06/satriani_interview.shtml|archive-date=October 12, 2007|access-date=January 13, 2007|url-status=live}}</ref> Ён працаваў з рознымі гітарыстамі падчас тура праекта G3, які ён заснаваў у 1995 годзе.<ref name="foreverjoebio">{{Cite web|url=http://foreverjoe.com/bio.htm|title=Joe Satriani Biography|author=John R.|first=Luini|publisher=ForeverJoe|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208003054/http://www.foreverjoe.com/bio.htm|archive-date=February 8, 2007|access-date=January 13, 2007|url-status=live}}</ref> Сатрыяні быў гітарыстам супергурта Chickenfoot з моманту далучэння да гурта ў 2008 годзе. == Стыль і ўплыў == [[Файл:Joe_satriani_without_sunglasses_2004.jpg|міні|Сатрыяні ў 2004 годзе]] Сатрыяні лічыцца вельмі тэхнічным гітарыстам<ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/joe-satriani-p5354/biography|title=Joe Satriani|publisher=All Music.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110124044138/http://allmusic.com/artist/joe-satriani-p5354/biography|archive-date=January 24, 2011|access-date=March 3, 2012|url-status=live}}</ref> і яго называюць віртуозам гітары вышэйшага класа<ref>{{Cite web|url=http://www.cs.auckland.ac.nz/~shane/rockguitarworld/joesatriani/index.html|title=Rock Guitar World: Joe Satriani|publisher=Cs.auckland.ac.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627093722/http://www.cs.auckland.ac.nz/~shane/rockguitarworld/joesatriani/index.html|archive-date=June 27, 2013|access-date=October 16, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.candyrat.com/artists/JoeSatriani/SuperColossal/|title=CANdYRAT Records|publisher=Candyrat.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019125206/http://candyrat.com/artists/JoeSatriani/SuperColossal/|archive-date=October 19, 2012|access-date=October 16, 2012|url-status=dead}}</ref>. На Сатрыяні паўплывалі [[Джымі Хендрыкс]] і такія англійскія рок-гітарысты, як [[Браян Мэй]], [[Эрык Клэптан]], [[Джымі Пэйдж]], [[Рычы Блэкмар]] і [[Джэф Бэк]].<ref name="BBCI">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/england/tyne|title=Joe Satriani Interview|author=Shrivastava|first=Rahul|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131412/http://www.bbc.co.uk/tyne/music/2004/06/satriani_interview.shtml|archive-date=October 12, 2007|access-date=January 13, 2007|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFShrivastava">Shrivastava, Rahul. [https://www.bbc.co.uk/news/england/tyne "Joe Satriani Interview"]. BBC. [https://web.archive.org/web/20071012131412/http://www.bbc.co.uk/tyne/music/2004/06/satriani_interview.shtml Archived] from the original on October 12, 2007<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">January 13,</span> 2007</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=http://www.metal-rules.com/interviews/SatrianiInterview.htm|title=Joe Satriani Interview|publisher=Metal-rules.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522214206/http://www.metal-rules.com/interviews/SatrianiInterview.htm|archive-date=May 22, 2011|access-date=March 11, 2011|url-status=live}}</ref> На яго таксама паўплываў джаз-ф'южн-гітарыст Алан Холдсуорт.<ref>{{Cite web|url=http://truefire.com/blog/interviews/3-questions-joe-satriani/|title=3 Questions – Joe Satriani|author=Brown, Pete|date=July 28, 2010|publisher=The Punch-In. TrueFire|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314142524/http://truefire.com/blog/interviews/3-questions-joe-satriani/|archive-date=March 14, 2012|access-date=October 16, 2012|url-status=live}}</ref> == Музычныя тэмы == У сваіх творах Сатрыяні часта спасылаецца на розныя [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычныя]] гісторыі і ідэі. «Surfing with the Alien», «Back to Shalla-Bal» і «The Power Cosmic 2000» адсылаюць да персанажа коміксаў [[Срэбны Сёрфер|Срэбнага Сёрфера]], а «Лёд 9» — да сакрэтнай урадавай ледзяной зброі з рамана [[Курт Вонегут|Курта Вонегута]] «''Cat's Cradle''». Некаторыя яго трэкі з'яўляюцца адсылкамі да сусвета «''[[Зорны шлях|Зорнага шляха]]''», у якім распавядаецца пра [[Кібернетыка|кібернетычную]] расу, вядомую як боргі. Яго альбомы і песні часта маюць патустароннія ці іншапланетныя назвы, такія як ''Not of this Earth'' ''(«Не з гэтай Зямлі»)'', ''Crystal Planet («Крыштальная планета»)'', ''[[:en:Is_There_Love_in_Space?|Is There Love in Space?]] («Ці ёсць каханне ў космасе?»)'' і ''Engines of Creation'' ''(«Рухавікі стварэння''»). == Узнагароды і намінацыі == === California Music Awards === Прэмія «Bammies», заснаваная ў 1977 годзе цяпер неіснуючым часопісам ''BAM'' як музычная прэмія Bay Area Music Awards, была пашырана і перайменавана ў 1998 годзе ў гонар музыкі па ўсёй Каліфорніі.   {| class="wikitable" !Год !Намінант !Узнагарода !Вынік |- |1991 |Джо Сатрыяні |Outstanding Guitarist |{{Перамога}} |} === Classic Rock Roll of Honour Awards === {| class="wikitable" !Год !Намінант !Узнагарода !Вынік |- |2015 |Джо Сатрыяні |The Maestro |{{Перамога}} |} === Прэмія Грэмі === Сатрыяні з'яўляецца чацвёртым па колькасці намінацый [[Грэмі|на прэмію «Грэмі»]] (15, пасля Браяна Макнайта, [[Snoop Dogg|Снуп Дога]] і [[Зубін Мета|Зубіна Мехты]]) сярод усіх выканаўцаў, але не перамагаў ні разу. Глядзіце іншых выканаўцаў.<ref>{{Cite web|url=http://www.rockonthenet.com/grammy/rockinstr.htm|title=Grammy Awards: Best Rock Instrumental Performance|publisher=Rock on the Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20101218190726/http://rockonthenet.com/grammy/rockinstr.htm|archive-date=December 18, 2010|access-date=March 11, 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rockonthenet.com/grammy/popinst.htm|title=Grammy Awards: Best Pop Instrumental Performance|publisher=Rock on the Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20120711023723/http://www.rockonthenet.com/grammy/popinst.htm|archive-date=July 11, 2012|access-date=March 11, 2011|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+Намінацыі ! Год ! Кампазіцыя ! Катэгорыя |- | rowspan="2" | 1989 |"Always With Me, Always With You" | Найлепшае інструментальнае поп-выкананне |- |Surfing with the Alien | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1990 |"The Crush of Love" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1991 |Flying in a Blue Dream | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1993 |The Extremist | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1994 |"Speed of Light" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1995 |"All Alone" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1997 |"(You're) My World" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1998 |"Summer Song" (Live) | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1999 |"A Train of Angels" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |2001 |"Until We Say Goodbye" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |2002 |"Always With Me, Always With You" (Live) | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне з ''канцэрта Live in San Francisco'' |- |2003 |"Starry Night" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |2006 |Super Colossal | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |2008 |"Always With Me, Always With You" (Live) | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне з канцэрта ''Satriani Live!'' |} == Дыскаграфія == '''Сольныя альбомы''' * ''Not of This Earth'' (1986) * ''Surfing with the Alien'' (1987) * ''Flying in a Blue Dream'' (1989) * ''The Extremist'' (1992) * ''Time Machine'' (1993) * ''Joe Satriani'' (1995) * ''Crystal Planet'' (1998) * ''Engines of Creation'' (2000) * ''Strange Beautiful Music'' (2002) * ''Is There Love in Space?'' (2004) * ''Super Colossal'' (2006) * ''Professor Satchafunkilus and the Musterion of Rock'' (2008) * ''Black Swans and Wormhole Wizards'' (2010) * ''Unstoppable Momentum'' (2013) * ''Shockwave Supernova'' (2015) * ''What Happens Next'' (2018) * ''Shapeshifting'' (2020) * ''The Elephants of Mars'' (2022) == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт|satriani.com|схаваць=а|link_text=Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя|766354}} {{Deep Purple}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1956 годзе]] [[Катэгорыя:Deep Purple]] [[Катэгорыя:Гітарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Рок-гітарысты]] [[Катэгорыя:Амерыканцы італьянскага паходжання]] 44dmewi57xsb2xj7uyd6238tclvr7re 5152928 5152927 2026-06-09T14:35:51Z DzBar 156353 выява 5152928 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | інструменты = Guitar<!--- If you think an instrument should be listed, a discussion to reach consensus is needed first per: https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox_musical_artist#instrument---> | гады актыўнасці = 1978–present | Выява = Satriani 2010 13 12 1112.jpg }}'''Джозэф Сатрыяні''' (нарадзіўся 15 ліпеня 1956 г.)<ref name="allmusic2">Prato, Greg. [http://www.allmusic.com/artist/joe-satriani-mn0000805785/biography "Joe Satriani – Music Biography, Credits and Discography"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326083015/http://www.allmusic.com/artist/joe-satriani-mn0000805785/biography|date=March 26, 2014}}. ''[[AllMusic]]''. [[Rovi Corporation]]. Retrieved May 28, 2014.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.satriani.com/satch_frames/joes_bio.html|title=The Joe Satriani Biography|website=www.satriani.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605164909/http://www.satriani.com/satch_frames/joes_bio.html|archive-date=June 5, 2017|access-date=June 2, 2017|url-status=live}}</ref> — амерыканскі [[Рок-музыка|рок-]]<nowiki/>гітарыст, кампазітар, прадзюсар і аўтар песень. У пачатку сваёй кар'еры ён працаваў выкладчыкам гітары, і многія з яго былых вучняў дасягнулі вядомасці, у тым ліку Стыў Вай, Лары Лалонд, Рык Ханолт, [[Кірк Хэмет]], Эндзі Ціманс, Чарлі Хантэр, Кевін Кэдоган і Алекс Сколнік. Сатрыяні працягнуў паспяховую сольную музычную кар'еру, пачынаючы з сярэдзіны 1980-х гадоў. Ён 15 разоў быў намінаваны [[Грэмі|на прэмію «Грэмі»]] і прадаў больш за дзесяць мільёнаў адзінак альбомаў, што робіць яго самым прадаваным [[Інструментальны рок|інструментальным рок-]]<nowiki/>гітарыстам усіх часоў.<ref name="Satch_Noblepr">{{Cite web|url=http://www.noblepr.co.uk/Press_Releases/joesatriani/shockwave-uk-tour.htm|title=Shockwave UK Tour Press Release|publisher=NoblePR|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207231901/http://www.noblepr.co.uk/Press_Releases/joesatriani/shockwave-uk-tour.htm|archive-date=February 7, 2015|access-date=February 7, 2015|url-status=dead}}</ref> У 1988 годзе [[Мік Джагер]] запрасіў Сатрыяні ў якасці вядучага гітарыста для свайго першага сольнага тура.<ref>{{Cite web|url=http://www.azcentral.com/arizonarepublic/arizonaliving/articles/0307satriani0307.html|title=Joe Satriani's G3 rounds up another trio of guitar slingers|date=March 7, 2007|publisher=Azcentral.com|access-date=March 11, 2011}}</ref> Сатрыяні ненадоўга гастраляваў з [[Deep Purple]], далучыўшыся неўзабаве пасля другога сыходу [[Рычы Блэкмар|Рычы Блэкмара]] ў 1993 годзе.<ref name="BBCI">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/england/tyne|title=Joe Satriani Interview|author=Shrivastava|first=Rahul|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131412/http://www.bbc.co.uk/tyne/music/2004/06/satriani_interview.shtml|archive-date=October 12, 2007|access-date=January 13, 2007|url-status=live}}</ref> Ён працаваў з рознымі гітарыстамі падчас тура праекта G3, які ён заснаваў у 1995 годзе.<ref name="foreverjoebio">{{Cite web|url=http://foreverjoe.com/bio.htm|title=Joe Satriani Biography|author=John R.|first=Luini|publisher=ForeverJoe|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208003054/http://www.foreverjoe.com/bio.htm|archive-date=February 8, 2007|access-date=January 13, 2007|url-status=live}}</ref> Сатрыяні быў гітарыстам супергурта Chickenfoot з моманту далучэння да гурта ў 2008 годзе. == Стыль і ўплыў == [[Файл:Joe_satriani_without_sunglasses_2004.jpg|міні|Сатрыяні ў 2004 годзе]] Сатрыяні лічыцца вельмі тэхнічным гітарыстам<ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/joe-satriani-p5354/biography|title=Joe Satriani|publisher=All Music.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110124044138/http://allmusic.com/artist/joe-satriani-p5354/biography|archive-date=January 24, 2011|access-date=March 3, 2012|url-status=live}}</ref> і яго называюць віртуозам гітары вышэйшага класа<ref>{{Cite web|url=http://www.cs.auckland.ac.nz/~shane/rockguitarworld/joesatriani/index.html|title=Rock Guitar World: Joe Satriani|publisher=Cs.auckland.ac.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627093722/http://www.cs.auckland.ac.nz/~shane/rockguitarworld/joesatriani/index.html|archive-date=June 27, 2013|access-date=October 16, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.candyrat.com/artists/JoeSatriani/SuperColossal/|title=CANdYRAT Records|publisher=Candyrat.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019125206/http://candyrat.com/artists/JoeSatriani/SuperColossal/|archive-date=October 19, 2012|access-date=October 16, 2012|url-status=dead}}</ref>. На Сатрыяні паўплывалі [[Джымі Хендрыкс]] і такія англійскія рок-гітарысты, як [[Браян Мэй]], [[Эрык Клэптан]], [[Джымі Пэйдж]], [[Рычы Блэкмар]] і [[Джэф Бэк]].<ref name="BBCI">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/england/tyne|title=Joe Satriani Interview|author=Shrivastava|first=Rahul|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131412/http://www.bbc.co.uk/tyne/music/2004/06/satriani_interview.shtml|archive-date=October 12, 2007|access-date=January 13, 2007|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFShrivastava">Shrivastava, Rahul. [https://www.bbc.co.uk/news/england/tyne "Joe Satriani Interview"]. BBC. [https://web.archive.org/web/20071012131412/http://www.bbc.co.uk/tyne/music/2004/06/satriani_interview.shtml Archived] from the original on October 12, 2007<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">January 13,</span> 2007</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=http://www.metal-rules.com/interviews/SatrianiInterview.htm|title=Joe Satriani Interview|publisher=Metal-rules.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522214206/http://www.metal-rules.com/interviews/SatrianiInterview.htm|archive-date=May 22, 2011|access-date=March 11, 2011|url-status=live}}</ref> На яго таксама паўплываў джаз-ф'южн-гітарыст Алан Холдсуорт.<ref>{{Cite web|url=http://truefire.com/blog/interviews/3-questions-joe-satriani/|title=3 Questions – Joe Satriani|author=Brown, Pete|date=July 28, 2010|publisher=The Punch-In. TrueFire|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314142524/http://truefire.com/blog/interviews/3-questions-joe-satriani/|archive-date=March 14, 2012|access-date=October 16, 2012|url-status=live}}</ref> == Музычныя тэмы == У сваіх творах Сатрыяні часта спасылаецца на розныя [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычныя]] гісторыі і ідэі. «Surfing with the Alien», «Back to Shalla-Bal» і «The Power Cosmic 2000» адсылаюць да персанажа коміксаў [[Срэбны Сёрфер|Срэбнага Сёрфера]], а «Лёд 9» — да сакрэтнай урадавай ледзяной зброі з рамана [[Курт Вонегут|Курта Вонегута]] «''Cat's Cradle''». Некаторыя яго трэкі з'яўляюцца адсылкамі да сусвета «''[[Зорны шлях|Зорнага шляха]]''», у якім распавядаецца пра [[Кібернетыка|кібернетычную]] расу, вядомую як боргі. Яго альбомы і песні часта маюць патустароннія ці іншапланетныя назвы, такія як ''Not of this Earth'' ''(«Не з гэтай Зямлі»)'', ''Crystal Planet («Крыштальная планета»)'', ''[[:en:Is_There_Love_in_Space?|Is There Love in Space?]] («Ці ёсць каханне ў космасе?»)'' і ''Engines of Creation'' ''(«Рухавікі стварэння''»). == Узнагароды і намінацыі == === California Music Awards === Прэмія «Bammies», заснаваная ў 1977 годзе цяпер неіснуючым часопісам ''BAM'' як музычная прэмія Bay Area Music Awards, была пашырана і перайменавана ў 1998 годзе ў гонар музыкі па ўсёй Каліфорніі.   {| class="wikitable" !Год !Намінант !Узнагарода !Вынік |- |1991 |Джо Сатрыяні |Outstanding Guitarist |{{Перамога}} |} === Classic Rock Roll of Honour Awards === {| class="wikitable" !Год !Намінант !Узнагарода !Вынік |- |2015 |Джо Сатрыяні |The Maestro |{{Перамога}} |} === Прэмія Грэмі === Сатрыяні з'яўляецца чацвёртым па колькасці намінацый [[Грэмі|на прэмію «Грэмі»]] (15, пасля Браяна Макнайта, [[Snoop Dogg|Снуп Дога]] і [[Зубін Мета|Зубіна Мехты]]) сярод усіх выканаўцаў, але не перамагаў ні разу. Глядзіце іншых выканаўцаў.<ref>{{Cite web|url=http://www.rockonthenet.com/grammy/rockinstr.htm|title=Grammy Awards: Best Rock Instrumental Performance|publisher=Rock on the Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20101218190726/http://rockonthenet.com/grammy/rockinstr.htm|archive-date=December 18, 2010|access-date=March 11, 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rockonthenet.com/grammy/popinst.htm|title=Grammy Awards: Best Pop Instrumental Performance|publisher=Rock on the Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20120711023723/http://www.rockonthenet.com/grammy/popinst.htm|archive-date=July 11, 2012|access-date=March 11, 2011|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+Намінацыі ! Год ! Кампазіцыя ! Катэгорыя |- | rowspan="2" | 1989 |"Always With Me, Always With You" | Найлепшае інструментальнае поп-выкананне |- |Surfing with the Alien | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1990 |"The Crush of Love" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1991 |Flying in a Blue Dream | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1993 |The Extremist | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1994 |"Speed of Light" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1995 |"All Alone" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1997 |"(You're) My World" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1998 |"Summer Song" (Live) | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1999 |"A Train of Angels" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |2001 |"Until We Say Goodbye" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |2002 |"Always With Me, Always With You" (Live) | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне з ''канцэрта Live in San Francisco'' |- |2003 |"Starry Night" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |2006 |Super Colossal | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |2008 |"Always With Me, Always With You" (Live) | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне з канцэрта ''Satriani Live!'' |} == Дыскаграфія == '''Сольныя альбомы''' * ''Not of This Earth'' (1986) * ''Surfing with the Alien'' (1987) * ''Flying in a Blue Dream'' (1989) * ''The Extremist'' (1992) * ''Time Machine'' (1993) * ''Joe Satriani'' (1995) * ''Crystal Planet'' (1998) * ''Engines of Creation'' (2000) * ''Strange Beautiful Music'' (2002) * ''Is There Love in Space?'' (2004) * ''Super Colossal'' (2006) * ''Professor Satchafunkilus and the Musterion of Rock'' (2008) * ''Black Swans and Wormhole Wizards'' (2010) * ''Unstoppable Momentum'' (2013) * ''Shockwave Supernova'' (2015) * ''What Happens Next'' (2018) * ''Shapeshifting'' (2020) * ''The Elephants of Mars'' (2022) == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт|satriani.com|схаваць=а|link_text=Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя|766354}} {{Deep Purple}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1956 годзе]] [[Катэгорыя:Deep Purple]] [[Катэгорыя:Гітарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Рок-гітарысты]] [[Катэгорыя:Амерыканцы італьянскага паходжання]] l1q6ulkj4cw6qo39w5hwwlkcm15g9xd 5152929 5152928 2026-06-09T14:45:29Z DzBar 156353 /* Дыскаграфія */ 5152929 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | інструменты = Guitar<!--- If you think an instrument should be listed, a discussion to reach consensus is needed first per: https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox_musical_artist#instrument---> | гады актыўнасці = 1978–present | Выява = Satriani 2010 13 12 1112.jpg }}'''Джозэф Сатрыяні''' (нарадзіўся 15 ліпеня 1956 г.)<ref name="allmusic2">Prato, Greg. [http://www.allmusic.com/artist/joe-satriani-mn0000805785/biography "Joe Satriani – Music Biography, Credits and Discography"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326083015/http://www.allmusic.com/artist/joe-satriani-mn0000805785/biography|date=March 26, 2014}}. ''[[AllMusic]]''. [[Rovi Corporation]]. Retrieved May 28, 2014.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.satriani.com/satch_frames/joes_bio.html|title=The Joe Satriani Biography|website=www.satriani.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605164909/http://www.satriani.com/satch_frames/joes_bio.html|archive-date=June 5, 2017|access-date=June 2, 2017|url-status=live}}</ref> — амерыканскі [[Рок-музыка|рок-]]<nowiki/>гітарыст, кампазітар, прадзюсар і аўтар песень. У пачатку сваёй кар'еры ён працаваў выкладчыкам гітары, і многія з яго былых вучняў дасягнулі вядомасці, у тым ліку Стыў Вай, Лары Лалонд, Рык Ханолт, [[Кірк Хэмет]], Эндзі Ціманс, Чарлі Хантэр, Кевін Кэдоган і Алекс Сколнік. Сатрыяні працягнуў паспяховую сольную музычную кар'еру, пачынаючы з сярэдзіны 1980-х гадоў. Ён 15 разоў быў намінаваны [[Грэмі|на прэмію «Грэмі»]] і прадаў больш за дзесяць мільёнаў адзінак альбомаў, што робіць яго самым прадаваным [[Інструментальны рок|інструментальным рок-]]<nowiki/>гітарыстам усіх часоў.<ref name="Satch_Noblepr">{{Cite web|url=http://www.noblepr.co.uk/Press_Releases/joesatriani/shockwave-uk-tour.htm|title=Shockwave UK Tour Press Release|publisher=NoblePR|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207231901/http://www.noblepr.co.uk/Press_Releases/joesatriani/shockwave-uk-tour.htm|archive-date=February 7, 2015|access-date=February 7, 2015|url-status=dead}}</ref> У 1988 годзе [[Мік Джагер]] запрасіў Сатрыяні ў якасці вядучага гітарыста для свайго першага сольнага тура.<ref>{{Cite web|url=http://www.azcentral.com/arizonarepublic/arizonaliving/articles/0307satriani0307.html|title=Joe Satriani's G3 rounds up another trio of guitar slingers|date=March 7, 2007|publisher=Azcentral.com|access-date=March 11, 2011}}</ref> Сатрыяні ненадоўга гастраляваў з [[Deep Purple]], далучыўшыся неўзабаве пасля другога сыходу [[Рычы Блэкмар|Рычы Блэкмара]] ў 1993 годзе.<ref name="BBCI">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/england/tyne|title=Joe Satriani Interview|author=Shrivastava|first=Rahul|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131412/http://www.bbc.co.uk/tyne/music/2004/06/satriani_interview.shtml|archive-date=October 12, 2007|access-date=January 13, 2007|url-status=live}}</ref> Ён працаваў з рознымі гітарыстамі падчас тура праекта G3, які ён заснаваў у 1995 годзе.<ref name="foreverjoebio">{{Cite web|url=http://foreverjoe.com/bio.htm|title=Joe Satriani Biography|author=John R.|first=Luini|publisher=ForeverJoe|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208003054/http://www.foreverjoe.com/bio.htm|archive-date=February 8, 2007|access-date=January 13, 2007|url-status=live}}</ref> Сатрыяні быў гітарыстам супергурта Chickenfoot з моманту далучэння да гурта ў 2008 годзе. == Стыль і ўплыў == [[Файл:Joe_satriani_without_sunglasses_2004.jpg|міні|Сатрыяні ў 2004 годзе]] Сатрыяні лічыцца вельмі тэхнічным гітарыстам<ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/joe-satriani-p5354/biography|title=Joe Satriani|publisher=All Music.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110124044138/http://allmusic.com/artist/joe-satriani-p5354/biography|archive-date=January 24, 2011|access-date=March 3, 2012|url-status=live}}</ref> і яго называюць віртуозам гітары вышэйшага класа<ref>{{Cite web|url=http://www.cs.auckland.ac.nz/~shane/rockguitarworld/joesatriani/index.html|title=Rock Guitar World: Joe Satriani|publisher=Cs.auckland.ac.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627093722/http://www.cs.auckland.ac.nz/~shane/rockguitarworld/joesatriani/index.html|archive-date=June 27, 2013|access-date=October 16, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.candyrat.com/artists/JoeSatriani/SuperColossal/|title=CANdYRAT Records|publisher=Candyrat.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019125206/http://candyrat.com/artists/JoeSatriani/SuperColossal/|archive-date=October 19, 2012|access-date=October 16, 2012|url-status=dead}}</ref>. На Сатрыяні паўплывалі [[Джымі Хендрыкс]] і такія англійскія рок-гітарысты, як [[Браян Мэй]], [[Эрык Клэптан]], [[Джымі Пэйдж]], [[Рычы Блэкмар]] і [[Джэф Бэк]].<ref name="BBCI">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/england/tyne|title=Joe Satriani Interview|author=Shrivastava|first=Rahul|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131412/http://www.bbc.co.uk/tyne/music/2004/06/satriani_interview.shtml|archive-date=October 12, 2007|access-date=January 13, 2007|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFShrivastava">Shrivastava, Rahul. [https://www.bbc.co.uk/news/england/tyne "Joe Satriani Interview"]. BBC. [https://web.archive.org/web/20071012131412/http://www.bbc.co.uk/tyne/music/2004/06/satriani_interview.shtml Archived] from the original on October 12, 2007<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">January 13,</span> 2007</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=http://www.metal-rules.com/interviews/SatrianiInterview.htm|title=Joe Satriani Interview|publisher=Metal-rules.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522214206/http://www.metal-rules.com/interviews/SatrianiInterview.htm|archive-date=May 22, 2011|access-date=March 11, 2011|url-status=live}}</ref> На яго таксама паўплываў джаз-ф'южн-гітарыст Алан Холдсуорт.<ref>{{Cite web|url=http://truefire.com/blog/interviews/3-questions-joe-satriani/|title=3 Questions – Joe Satriani|author=Brown, Pete|date=July 28, 2010|publisher=The Punch-In. TrueFire|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314142524/http://truefire.com/blog/interviews/3-questions-joe-satriani/|archive-date=March 14, 2012|access-date=October 16, 2012|url-status=live}}</ref> == Музычныя тэмы == У сваіх творах Сатрыяні часта спасылаецца на розныя [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычныя]] гісторыі і ідэі. «Surfing with the Alien», «Back to Shalla-Bal» і «The Power Cosmic 2000» адсылаюць да персанажа коміксаў [[Срэбны Сёрфер|Срэбнага Сёрфера]], а «Лёд 9» — да сакрэтнай урадавай ледзяной зброі з рамана [[Курт Вонегут|Курта Вонегута]] «''Cat's Cradle''». Некаторыя яго трэкі з'яўляюцца адсылкамі да сусвета «''[[Зорны шлях|Зорнага шляха]]''», у якім распавядаецца пра [[Кібернетыка|кібернетычную]] расу, вядомую як боргі. Яго альбомы і песні часта маюць патустароннія ці іншапланетныя назвы, такія як ''Not of this Earth'' ''(«Не з гэтай Зямлі»)'', ''Crystal Planet («Крыштальная планета»)'', ''[[:en:Is_There_Love_in_Space?|Is There Love in Space?]] («Ці ёсць каханне ў космасе?»)'' і ''Engines of Creation'' ''(«Рухавікі стварэння''»). == Узнагароды і намінацыі == === California Music Awards === Прэмія «Bammies», заснаваная ў 1977 годзе цяпер неіснуючым часопісам ''BAM'' як музычная прэмія Bay Area Music Awards, была пашырана і перайменавана ў 1998 годзе ў гонар музыкі па ўсёй Каліфорніі.   {| class="wikitable" !Год !Намінант !Узнагарода !Вынік |- |1991 |Джо Сатрыяні |Outstanding Guitarist |{{Перамога}} |} === Classic Rock Roll of Honour Awards === {| class="wikitable" !Год !Намінант !Узнагарода !Вынік |- |2015 |Джо Сатрыяні |The Maestro |{{Перамога}} |} === Прэмія Грэмі === Сатрыяні з'яўляецца чацвёртым па колькасці намінацый [[Грэмі|на прэмію «Грэмі»]] (15, пасля Браяна Макнайта, [[Snoop Dogg|Снуп Дога]] і [[Зубін Мета|Зубіна Мехты]]) сярод усіх выканаўцаў, але не перамагаў ні разу. Глядзіце іншых выканаўцаў.<ref>{{Cite web|url=http://www.rockonthenet.com/grammy/rockinstr.htm|title=Grammy Awards: Best Rock Instrumental Performance|publisher=Rock on the Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20101218190726/http://rockonthenet.com/grammy/rockinstr.htm|archive-date=December 18, 2010|access-date=March 11, 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rockonthenet.com/grammy/popinst.htm|title=Grammy Awards: Best Pop Instrumental Performance|publisher=Rock on the Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20120711023723/http://www.rockonthenet.com/grammy/popinst.htm|archive-date=July 11, 2012|access-date=March 11, 2011|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+Намінацыі ! Год ! Кампазіцыя ! Катэгорыя |- | rowspan="2" | 1989 |"Always With Me, Always With You" | Найлепшае інструментальнае поп-выкананне |- |Surfing with the Alien | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1990 |"The Crush of Love" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1991 |Flying in a Blue Dream | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1993 |The Extremist | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1994 |"Speed of Light" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1995 |"All Alone" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1997 |"(You're) My World" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1998 |"Summer Song" (Live) | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1999 |"A Train of Angels" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |2001 |"Until We Say Goodbye" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |2002 |"Always With Me, Always With You" (Live) | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне з ''канцэрта Live in San Francisco'' |- |2003 |"Starry Night" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |2006 |Super Colossal | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |2008 |"Always With Me, Always With You" (Live) | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне з канцэрта ''Satriani Live!'' |} == Дыскаграфія == '''Сольныя альбомы''' * ''Not of This Earth'' (1986) * ''[[Surfing with the Alien]]'' (1987) * ''Flying in a Blue Dream'' (1989) * ''The Extremist'' (1992) * ''Time Machine'' (1993) * ''Joe Satriani'' (1995) * ''Crystal Planet'' (1998) * ''Engines of Creation'' (2000) * ''Strange Beautiful Music'' (2002) * ''Is There Love in Space?'' (2004) * ''Super Colossal'' (2006) * ''Professor Satchafunkilus and the Musterion of Rock'' (2008) * ''Black Swans and Wormhole Wizards'' (2010) * ''Unstoppable Momentum'' (2013) * ''Shockwave Supernova'' (2015) * ''What Happens Next'' (2018) * ''Shapeshifting'' (2020) * ''The Elephants of Mars'' (2022) == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт|satriani.com|схаваць=а|link_text=Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя|766354}} {{Deep Purple}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1956 годзе]] [[Катэгорыя:Deep Purple]] [[Катэгорыя:Гітарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Рок-гітарысты]] [[Катэгорыя:Амерыканцы італьянскага паходжання]] s8bw329ronsltcp4w0515i8qj0eo5x3 5152938 5152929 2026-06-09T15:20:27Z DzBar 156353 /* Музычныя тэмы */ 5152938 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | інструменты = Guitar<!--- If you think an instrument should be listed, a discussion to reach consensus is needed first per: https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox_musical_artist#instrument---> | гады актыўнасці = 1978–present | Выява = Satriani 2010 13 12 1112.jpg }}'''Джозэф Сатрыяні''' (нарадзіўся 15 ліпеня 1956 г.)<ref name="allmusic2">Prato, Greg. [http://www.allmusic.com/artist/joe-satriani-mn0000805785/biography "Joe Satriani – Music Biography, Credits and Discography"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326083015/http://www.allmusic.com/artist/joe-satriani-mn0000805785/biography|date=March 26, 2014}}. ''[[AllMusic]]''. [[Rovi Corporation]]. Retrieved May 28, 2014.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.satriani.com/satch_frames/joes_bio.html|title=The Joe Satriani Biography|website=www.satriani.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605164909/http://www.satriani.com/satch_frames/joes_bio.html|archive-date=June 5, 2017|access-date=June 2, 2017|url-status=live}}</ref> — амерыканскі [[Рок-музыка|рок-]]<nowiki/>гітарыст, кампазітар, прадзюсар і аўтар песень. У пачатку сваёй кар'еры ён працаваў выкладчыкам гітары, і многія з яго былых вучняў дасягнулі вядомасці, у тым ліку Стыў Вай, Лары Лалонд, Рык Ханолт, [[Кірк Хэмет]], Эндзі Ціманс, Чарлі Хантэр, Кевін Кэдоган і Алекс Сколнік. Сатрыяні працягнуў паспяховую сольную музычную кар'еру, пачынаючы з сярэдзіны 1980-х гадоў. Ён 15 разоў быў намінаваны [[Грэмі|на прэмію «Грэмі»]] і прадаў больш за дзесяць мільёнаў адзінак альбомаў, што робіць яго самым прадаваным [[Інструментальны рок|інструментальным рок-]]<nowiki/>гітарыстам усіх часоў.<ref name="Satch_Noblepr">{{Cite web|url=http://www.noblepr.co.uk/Press_Releases/joesatriani/shockwave-uk-tour.htm|title=Shockwave UK Tour Press Release|publisher=NoblePR|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207231901/http://www.noblepr.co.uk/Press_Releases/joesatriani/shockwave-uk-tour.htm|archive-date=February 7, 2015|access-date=February 7, 2015|url-status=dead}}</ref> У 1988 годзе [[Мік Джагер]] запрасіў Сатрыяні ў якасці вядучага гітарыста для свайго першага сольнага тура.<ref>{{Cite web|url=http://www.azcentral.com/arizonarepublic/arizonaliving/articles/0307satriani0307.html|title=Joe Satriani's G3 rounds up another trio of guitar slingers|date=March 7, 2007|publisher=Azcentral.com|access-date=March 11, 2011}}</ref> Сатрыяні ненадоўга гастраляваў з [[Deep Purple]], далучыўшыся неўзабаве пасля другога сыходу [[Рычы Блэкмар|Рычы Блэкмара]] ў 1993 годзе.<ref name="BBCI">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/england/tyne|title=Joe Satriani Interview|author=Shrivastava|first=Rahul|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131412/http://www.bbc.co.uk/tyne/music/2004/06/satriani_interview.shtml|archive-date=October 12, 2007|access-date=January 13, 2007|url-status=live}}</ref> Ён працаваў з рознымі гітарыстамі падчас тура праекта G3, які ён заснаваў у 1995 годзе.<ref name="foreverjoebio">{{Cite web|url=http://foreverjoe.com/bio.htm|title=Joe Satriani Biography|author=John R.|first=Luini|publisher=ForeverJoe|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208003054/http://www.foreverjoe.com/bio.htm|archive-date=February 8, 2007|access-date=January 13, 2007|url-status=live}}</ref> Сатрыяні быў гітарыстам супергурта Chickenfoot з моманту далучэння да гурта ў 2008 годзе. == Стыль і ўплыў == [[Файл:Joe_satriani_without_sunglasses_2004.jpg|міні|Сатрыяні ў 2004 годзе]] Сатрыяні лічыцца вельмі тэхнічным гітарыстам<ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/joe-satriani-p5354/biography|title=Joe Satriani|publisher=All Music.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110124044138/http://allmusic.com/artist/joe-satriani-p5354/biography|archive-date=January 24, 2011|access-date=March 3, 2012|url-status=live}}</ref> і яго называюць віртуозам гітары вышэйшага класа<ref>{{Cite web|url=http://www.cs.auckland.ac.nz/~shane/rockguitarworld/joesatriani/index.html|title=Rock Guitar World: Joe Satriani|publisher=Cs.auckland.ac.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627093722/http://www.cs.auckland.ac.nz/~shane/rockguitarworld/joesatriani/index.html|archive-date=June 27, 2013|access-date=October 16, 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.candyrat.com/artists/JoeSatriani/SuperColossal/|title=CANdYRAT Records|publisher=Candyrat.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019125206/http://candyrat.com/artists/JoeSatriani/SuperColossal/|archive-date=October 19, 2012|access-date=October 16, 2012|url-status=dead}}</ref>. На Сатрыяні паўплывалі [[Джымі Хендрыкс]] і такія англійскія рок-гітарысты, як [[Браян Мэй]], [[Эрык Клэптан]], [[Джымі Пэйдж]], [[Рычы Блэкмар]] і [[Джэф Бэк]].<ref name="BBCI">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/england/tyne|title=Joe Satriani Interview|author=Shrivastava|first=Rahul|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012131412/http://www.bbc.co.uk/tyne/music/2004/06/satriani_interview.shtml|archive-date=October 12, 2007|access-date=January 13, 2007|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFShrivastava">Shrivastava, Rahul. [https://www.bbc.co.uk/news/england/tyne "Joe Satriani Interview"]. BBC. [https://web.archive.org/web/20071012131412/http://www.bbc.co.uk/tyne/music/2004/06/satriani_interview.shtml Archived] from the original on October 12, 2007<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">January 13,</span> 2007</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=http://www.metal-rules.com/interviews/SatrianiInterview.htm|title=Joe Satriani Interview|publisher=Metal-rules.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522214206/http://www.metal-rules.com/interviews/SatrianiInterview.htm|archive-date=May 22, 2011|access-date=March 11, 2011|url-status=live}}</ref> На яго таксама паўплываў джаз-ф'южн-гітарыст Алан Холдсуорт.<ref>{{Cite web|url=http://truefire.com/blog/interviews/3-questions-joe-satriani/|title=3 Questions – Joe Satriani|author=Brown, Pete|date=July 28, 2010|publisher=The Punch-In. TrueFire|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314142524/http://truefire.com/blog/interviews/3-questions-joe-satriani/|archive-date=March 14, 2012|access-date=October 16, 2012|url-status=live}}</ref> == Музычныя тэмы == У сваіх творах Сатрыяні часта спасылаецца на розныя [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычныя]] гісторыі і ідэі. «Surfing with the Alien», «Back to Shalla-Bal» і «The Power Cosmic 2000» адсылаюць да персанажа коміксаў [[Срэбны Сёрфер|Срэбнага Сёрфера]], а «Ice 9» — да сакрэтнай урадавай ледзяной зброі з рамана [[Курт Вонегут|Курта Вонегута]] «''Cat's Cradle''». Некаторыя яго трэкі з'яўляюцца адсылкамі да сусвета «''[[Зорны шлях|Зорнага шляха]]''», у якім распавядаецца пра [[Кібернетыка|кібернетычную]] расу, вядомую як боргі. Яго альбомы і песні часта маюць патустароннія ці іншапланетныя назвы, такія як ''Not of this Earth'' ''(«Не з гэтай Зямлі»)'', ''Crystal Planet («Крыштальная планета»)'', ''[[:en:Is_There_Love_in_Space?|Is There Love in Space?]] («Ці ёсць каханне ў космасе?»)'' і ''Engines of Creation'' ''(«Рухавікі стварэння''»). == Узнагароды і намінацыі == === California Music Awards === Прэмія «Bammies», заснаваная ў 1977 годзе цяпер неіснуючым часопісам ''BAM'' як музычная прэмія Bay Area Music Awards, была пашырана і перайменавана ў 1998 годзе ў гонар музыкі па ўсёй Каліфорніі.   {| class="wikitable" !Год !Намінант !Узнагарода !Вынік |- |1991 |Джо Сатрыяні |Outstanding Guitarist |{{Перамога}} |} === Classic Rock Roll of Honour Awards === {| class="wikitable" !Год !Намінант !Узнагарода !Вынік |- |2015 |Джо Сатрыяні |The Maestro |{{Перамога}} |} === Прэмія Грэмі === Сатрыяні з'яўляецца чацвёртым па колькасці намінацый [[Грэмі|на прэмію «Грэмі»]] (15, пасля Браяна Макнайта, [[Snoop Dogg|Снуп Дога]] і [[Зубін Мета|Зубіна Мехты]]) сярод усіх выканаўцаў, але не перамагаў ні разу. Глядзіце іншых выканаўцаў.<ref>{{Cite web|url=http://www.rockonthenet.com/grammy/rockinstr.htm|title=Grammy Awards: Best Rock Instrumental Performance|publisher=Rock on the Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20101218190726/http://rockonthenet.com/grammy/rockinstr.htm|archive-date=December 18, 2010|access-date=March 11, 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rockonthenet.com/grammy/popinst.htm|title=Grammy Awards: Best Pop Instrumental Performance|publisher=Rock on the Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20120711023723/http://www.rockonthenet.com/grammy/popinst.htm|archive-date=July 11, 2012|access-date=March 11, 2011|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" |+Намінацыі ! Год ! Кампазіцыя ! Катэгорыя |- | rowspan="2" | 1989 |"Always With Me, Always With You" | Найлепшае інструментальнае поп-выкананне |- |Surfing with the Alien | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1990 |"The Crush of Love" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1991 |Flying in a Blue Dream | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1993 |The Extremist | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1994 |"Speed of Light" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1995 |"All Alone" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1997 |"(You're) My World" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1998 |"Summer Song" (Live) | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |1999 |"A Train of Angels" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |2001 |"Until We Say Goodbye" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |2002 |"Always With Me, Always With You" (Live) | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне з ''канцэрта Live in San Francisco'' |- |2003 |"Starry Night" | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |2006 |Super Colossal | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне |- |2008 |"Always With Me, Always With You" (Live) | Найлепшае інструментальнае рок-выкананне з канцэрта ''Satriani Live!'' |} == Дыскаграфія == '''Сольныя альбомы''' * ''Not of This Earth'' (1986) * ''[[Surfing with the Alien]]'' (1987) * ''Flying in a Blue Dream'' (1989) * ''The Extremist'' (1992) * ''Time Machine'' (1993) * ''Joe Satriani'' (1995) * ''Crystal Planet'' (1998) * ''Engines of Creation'' (2000) * ''Strange Beautiful Music'' (2002) * ''Is There Love in Space?'' (2004) * ''Super Colossal'' (2006) * ''Professor Satchafunkilus and the Musterion of Rock'' (2008) * ''Black Swans and Wormhole Wizards'' (2010) * ''Unstoppable Momentum'' (2013) * ''Shockwave Supernova'' (2015) * ''What Happens Next'' (2018) * ''Shapeshifting'' (2020) * ''The Elephants of Mars'' (2022) == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт|satriani.com|схаваць=а|link_text=Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя|766354}} {{Deep Purple}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1956 годзе]] [[Катэгорыя:Deep Purple]] [[Катэгорыя:Гітарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Рок-гітарысты]] [[Катэгорыя:Амерыканцы італьянскага паходжання]] 4dwcc2po3ekn60dkajxtlheg3ml4rwq 0 809242 5152935 2026-06-09T15:07:54Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:be-tarask:Special:Redirect/revision/2672214|Дразды (гурт)]]» 5152935 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Дразды}}{{Музычны калектыў | Назва = «Дразды» | Фота = | Подпіс = | Гады = 2005-цяпер | Адкуль = [[Беларусь]], [[Мінск]] | Мова = [[расійская мова|расійская]],<br>[[Беларуская мова|беларуская]] | Жанр = | Выдавец = | Іншыя праекты = | Удзельнікі = [[Віталь Карпанаў]] і інш. | Былыя_ўдзельнікі = }}'''Дрозды''' — беларускі гурт, створаны ў 2005 годзе. == Гісторыя == Заснаваны ў 2005 годзе студэнтамі [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] Віталём Карпанавым і Ільлём Нямыткам. У тым жа годзе ў Кіеве выйшаў дэбютны альбом «Прилетели». Пачыналі з выключна расійскамоўнай творчасці. У 2013 годзе выканалі першую беларускую песню «Каханая дзяўчына», напісаную яшчэ ў школьныя часы для гурта Віталя Карпанава «ГБС» (Героі будучага стагодздзя). Шмат гастралюе па беларускіх мястэчках, выконвае патрыятычныя сьпевы, падтрымлівае дзейную ўладу. == Склад == * Віталь Карпанаў (вакал, балалайка) * Ільля Нямыцька (баян) * Андрэй Маўрын (бубны) * Сяргей Храмцоў (бас-гітара) == Дыскаграфія == * Прилетели (2005) * Любовник-герой (2008) * Три рубля (2012) * Счастье (2014) * Не танцую (2020) * Всё будет ОК! Новогодние песни (2020) * Концерт в Друзьях (2021) * Хачу дамоў (2023) * Беларусь, ты — мая! (2023) * Маё дзяцінства (2024) == Прэміі і ўзнагароды == * 3-е месца і прыз глядацкіх сымпатый музычнага конкурсу «5 звёзд» (2005, Сочы, Расія) * Прэмія ўрада Рэспублікі Беларусь за песню і кліп «Увезу в деревню» (2015) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Facebook|drazdy|Гурт „Дразды“}} * [https://vk.com/drazdy Гурт „Дразды“] [[VK|УКантакце]] * [https://m.ok.ru/profile/346327729181 Гурт «Дразды»] у [[Одноклассники|Аднакласніках]] * [https://web.archive.org/web/20231010170509/https://www.dokshitsy.by/2023/01/drozdy-dali-ognya-v-dokshicax/ «Дразды» далі вагню ў Докшыцах] // «Родныя вытокі», 30 студзеня 2023 {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гурты Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2005 годзе]] [[Катэгорыя:Поп-гурты Беларусі]] hk897n1zqq2pc7p98xcuqbi9uc0qtxj 5152936 5152935 2026-06-09T15:13:35Z DzBar 156353 дапаўненне 5152936 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Дразды}}{{Музычны калектыў | Назва = «Дразды» | Фота = | Подпіс = | Гады = 2005-цяпер | Адкуль = [[Беларусь]], [[Мінск]] | Мова = [[расійская мова|расійская]],<br>[[Беларуская мова|беларуская]] | Жанр = | Выдавец = | Іншыя праекты = | Удзельнікі = [[Віталь Карпанаў]] і інш. | Былыя_ўдзельнікі = | Сайт = drozdymusic.ru }}'''Дрозды'''<ref>назва гурта напісана рускай мовай у тым ліку [https://music.apple.com/ru/artist/дрозды/1457552035 на анлайн-пляцоўках] і вокладках беларускамоўных рэлізаў</ref> — беларускі гурт, створаны ў 2005 годзе. == Гісторыя == Заснаваны ў 2005 годзе студэнтамі [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] Віталём Карпанавым і Ільлём Нямыткам. У тым жа годзе ў Кіеве выйшаў дэбютны альбом «Прилетели». Пачыналі з выключна расійскамоўнай творчасці. У 2013 годзе выканалі першую беларускую песню «Каханая дзяўчына»<ref name="тузінвёсак" />, напісаную яшчэ ў школьныя часы для гурта Віталя Карпанава «ГБС» (Героі будучага стагодздзя)<ref name="сямейная" />. Шмат гастралюе па беларускіх мястэчках, выконвае патрыятычныя сьпевы, падтрымлівае дзейную ўладу<ref name="katolik" /><ref name="сьпяваюць" />. == Склад == * Віталь Карпанаў (вакал, балалайка) * Ільля Нямыцька (баян) * Андрэй Маўрын (бубны) * Сяргей Храмцоў (бас-гітара) == Дыскаграфія == * Прилетели (2005) * Любовник-герой (2008) * Три рубля (2012) * Счастье (2014) * Не танцую (2020) * Всё будет ОК! Новогодние песни (2020) * Концерт в Друзьях (2021) * Хачу дамоў (2023) * Беларусь, ты — мая! (2023) * Маё дзяцінства (2024) == Прэміі і ўзнагароды == * 3-е месца і прыз глядацкіх сымпатый музычнага конкурсу «5 звёзд» (2005, Сочы, Расія) * Прэмія ўрада Рэспублікі Беларусь за песню і кліп «Увезу в деревню» (2015) == Крыніцы == {{Крыніцы|refs=<ref name="сьпяваюць">{{Спасылка | аўтар = Сямён Чугун.| прозьвішча = Чугун| імя = Сямён| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 2 верасьня 2023| url = https://belsat.eu/news/01-09-2023-dyk-pra-shto-spyavayuts-drazdy-i-chym-yany-zatsikavili-prapagandystau| копія = | дата копіі = | загаловак = Дык пра што сьпяваюць „Дразды“ і чым зацікавілі прапагандыстаў?| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Белсат]]| дата доступу = 10 кастрычніка 2023 | мова = | камэнтар = }}</ref> <ref name="сямейная">{{Спасылка | аўтар = Надзея Зуева.| прозьвішча = Зуева| імя = Надзея| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 23 сьнежня 2022| url = https://zviazda.by/be/news/20221221/1671633459-vital-karpanau-nikoli-ne-saromeusya-shto-ya-z-vyoski-u-chym-sakret| копія = | дата копіі = | загаловак = Віталь Карпанаў: Ніколі не саромеўся, што я зь вёскі| фармат = | назва праекту = Сямейная газэта| выдавец = [[Зьвязда]]| дата доступу = 10 кастрычніка 2023 | мова = | камэнтар = }}</ref> <ref name="тузінвёсак">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 13 верасьня 2017| url = https://old.tuzinfm.by/videos/3960/vioska.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Віталь Карпанаў: „Жыве беларуская вёска!“ (прэм’ера)| фармат = | назва праекту = [[TuzinFM]]| выдавец = | дата доступу = 10 кастрычніка 2023 | мова = | камэнтар = }}</ref> <ref name="katolik">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 20 ліпеня 2023| url = https://katolik.life/bel/news/sotsium/item/5105-dali-kantsert-pry-tsarkve-nastupny-pry-kastsjole-gurt-drazdy-pachali-zaprashats-na-religijnyya-merapryemstvy.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Канцэрт пры царкве, пры касьцёле. Гурт „Дразды“ пачалі запрашаць на рэлігійныя мерапрыемствы| фармат = | назва праекту = Соцыюм| выдавец = Katolik.life| дата доступу = 10 кастрычніка 2023 | мова = | камэнтар = }}</ref>}} == Спасылкі == * {{Facebook|drazdy|Гурт „Дразды“}} * [https://vk.com/drazdy Гурт „Дразды“] [[VK|УКантакце]] * [https://m.ok.ru/profile/346327729181 Гурт «Дразды»] у [[Одноклассники|Аднакласніках]] * [https://web.archive.org/web/20231010170509/https://www.dokshitsy.by/2023/01/drozdy-dali-ognya-v-dokshicax/ «Дразды» далі вагню ў Докшыцах] // «Родныя вытокі», 30 студзеня 2023 {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гурты Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2005 годзе]] [[Катэгорыя:Поп-гурты Беларусі]] cb9v9i8o7dh83b7v04en7o0zsy5wccy 14 809243 5152940 2026-06-09T15:47:31Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Эканоміка паводле гадоў}}{{Навігацыя}}» 5152940 wikitext text/x-wiki {{Эканоміка паводле гадоў}}{{Навігацыя}} joofqyeazsxb524r8bqodxq5kpxusfy 14 809244 5152941 2026-06-09T15:50:28Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Літаратура паводле гадоў|1836}}» 5152941 wikitext text/x-wiki {{Літаратура паводле гадоў|1836}} gcp6jxovdixbzselttfo1b2xsou3k2n 0 809245 5152950 2026-06-09T18:37:43Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{ДД}} '''Адэадат II''' {{Папы Рымскія}} {{Бібліямнфармацыя}} [[Катэгорыя:Папы Рымскія]]» 5152950 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Адэадат II''' {{Папы Рымскія}} {{Бібліямнфармацыя}} [[Катэгорыя:Папы Рымскія]] ewcd13yks2jwnf99igivkwtan5b47cn 5152951 5152950 2026-06-09T18:39:33Z JerzyKundrat 174 5152951 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Адэадат II''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Папа Рымскі]] (672—676). {{дапісаць}} {{Папы Рымскія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Папы Рымскія]] 66sdd9n0gctubarehglvhfd2dtdry4a 5152952 5152951 2026-06-09T18:43:39Z JerzyKundrat 174 5152952 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Адэадат II''' ({{lang-la|Adeodatus PP. II}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Папа Рымскі]] (672—676). Нарадзіўся ў Рыме. Быў [[бенедыкцінцы|бенедыкцінскім]] манахам. {{дапісаць}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Папы Рымскія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Папы Рымскія]] e4u6kru9v2ju8dzwq9udb4ywdm7307f 5152954 5152952 2026-06-09T18:51:48Z JerzyKundrat 174 5152954 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Адэадат II''' ({{lang-la|Adeodatus PP. II}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Папа Рымскі]] (672—676). Нарадзіўся ў Рыме. Быў [[бенедыкцінцы|бенедыкцінскім]] манахам. {{дапісаць}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Папы Рымскія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Папы Рымскія]] psqxv0unpfdn6wbek8ro0yh0ub2fh2l 0 809246 5152955 2026-06-09T19:00:29Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Іерарх}} '''Віталіян''' ({{lang-la|Vitalianus PP.}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Папа Рымскі]] (657—672). Узышоў на папскі сталец 30 ліпеня 657 года. У 666 годзе сваім дэкрэтам увёў у літургічны ўжытак [[арган]]. {{дапісаць}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Папы Рымскія}} {{Бібліяінфармацыя}} Ка...» 5152955 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Віталіян''' ({{lang-la|Vitalianus PP.}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Папа Рымскі]] (657—672). Узышоў на папскі сталец 30 ліпеня 657 года. У 666 годзе сваім дэкрэтам увёў у літургічны ўжытак [[арган]]. {{дапісаць}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Папы Рымскія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Папы Рымскія]] 2cmzabjkxyi9g48oxdu69qhb5zd6jhq 5152959 5152955 2026-06-09T19:14:54Z JerzyKundrat 174 5152959 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Віталіян''' ({{lang-la|Vitalianus PP.}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Папа Рымскі]] (657—672). Узышоў на папскі сталец 30 ліпеня 657 года. У 663 годзе прымаў у Рыме візантыйскага імператара [[Канстант II|Канстанта II]]. У 666 годзе сваім дэкрэтам увёў у літургічны ўжытак [[арган]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{rq|refless}} {{Папы Рымскія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Папы Рымскія]] oo7tzwan4yg2y63i6jogaerkjvuhxuu 14 809247 5152957 2026-06-09T19:03:10Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{deathyr|67|2}}» 5152957 wikitext text/x-wiki {{deathyr|67|2}} 2m1lmjizapz6sr17yahma6m8ueufna2 14 809248 5152983 2026-06-09T19:53:49Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «{{deathyr|96|8}} {{Commonscat|968 deaths}}» 5152983 wikitext text/x-wiki {{deathyr|96|8}} {{Commonscat|968 deaths}} 9w7hic4o8vnzbjcx9lv75zbq1pxtynh 14 809249 5152986 2026-06-09T19:57:21Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «{{deathyr|97|4}} {{Commonscat|974 deaths}}» 5152986 wikitext text/x-wiki {{deathyr|97|4}} {{Commonscat|974 deaths}} p1b8kyw6usa9gud1y4zl61qfiiv3hsx 14 809250 5153019 2026-06-10T05:02:18Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «{{deathyr|103|8}} {{Commonscat|1038 deaths}}» 5153019 wikitext text/x-wiki {{deathyr|103|8}} {{Commonscat|1038 deaths}} q67dywi0pct92gnecs6qxnp6b5v0mwl 14 809251 5153022 2026-06-10T05:36:12Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Літаратура паводле гадоў|1899}}» 5153022 wikitext text/x-wiki {{Літаратура паводле гадоў|1899}} al042dc3kmnmkt0zoo9xbr8eok8b45s 14 809252 5153023 2026-06-10T05:38:18Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Эканоміка паводле гадоў}}» 5153023 wikitext text/x-wiki {{Эканоміка паводле гадоў}} riwlqgon1gpk0nf1e90etsrjjrtbkwr 14 809253 5153024 2026-06-10T05:40:08Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Права паводле гадоў}}» 5153024 wikitext text/x-wiki {{Права паводле гадоў}} d76hbt5o37mhb0afty89zl1esfw634h 14 809254 5153025 2026-06-10T05:43:23Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Песні паводле краін|Германія]] [[Катэгорыя:Музыка Германіі]]» 5153025 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Песні паводле краін|Германія]] [[Катэгорыя:Музыка Германіі]] k946j1qpsmg5fx7s6lexd1tpkmd0r8e 14 809255 5153026 2026-06-10T05:47:44Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя|Партал=Кінематограф}} [[Катэгорыя:Фільмы СССР паводле жанраў]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя фільмы паводле краін|СССР]]» 5153026 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя|Партал=Кінематограф}} [[Катэгорыя:Фільмы СССР паводле жанраў]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя фільмы паводле краін|СССР]] jhadguan00qoxyp2u4z957mi5kaoaru 0 809256 5153028 2026-06-10T05:59:54Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Харлау]] у [[Харлау (горад)]]: ёсць прозвішча 5153028 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Харлау (горад)]] mgs61jga4e1h6snklv3ilfg19nzc9rc 5153043 5153028 2026-06-10T06:44:13Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Харлау (горад)]] 5153043 wikitext text/x-wiki '''Харлау''': == Прозвішча == * [[Джын Харлау]] — амерыканская актрыса == Тапонім == * [[Харлау (горад)]] {{неадназначнасць}} 2i9hj1n5nv2vs2agqzdff8l3y2xukuf 0 809257 5153030 2026-06-10T06:14:15Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Харлау}} {{Кінематаграфіст}} '''Джын Харлау''' ({{lang-en|Jean Harlow}}), народжаная '''Харлін Харлау Карпентэр''' ({{lang-en|Harlean Harlow Carpenter}}; {{ДН|3|3|1911}}, {{МН|Канзас-Сіці||}}, [[Місуры]] — {{ДС|7|6|1937}}, {{МС|Лос-Анджэлес||}}, Каліфорнія) — амерыканская кінаактрыса, кіназорка і се...» 5153030 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Харлау}} {{Кінематаграфіст}} '''Джын Харлау''' ({{lang-en|Jean Harlow}}), народжаная '''Харлін Харлау Карпентэр''' ({{lang-en|Harlean Harlow Carpenter}}; {{ДН|3|3|1911}}, {{МН|Канзас-Сіці||}}, [[Місуры]] — {{ДС|7|6|1937}}, {{МС|Лос-Анджэлес||}}, Каліфорнія) — амерыканская кінаактрыса, кіназорка і секс-сімвал 1930-х гадоў. З-за колеру валасоў яе называлі «Плацінавая бландынка» — Харлау — першая галівудская дзіва, якая насіла гэтую мянушку. Асноўнымі рысамі яе экраннага ўвасаблення былі пачуццёвасць і яркая сексуальная прывабнасць. Тройчы была замужам, яе другое замужжа завяршылася трагічна — муж актрысы, прадзюсар Пол Берн, скончыў жыццё самагубствам пасля двух месяцаў шлюбу. Знаходзячыся на піку славы, Джын Харлау памерла ад урэміі ва ўзросце дваццаці шасці гадоў. Найбольш вядомыя фільмы з яе ўдзелам — «Анёлы пекла» (1930), «Вораг грамадства» (1931), «Плацінавая бландынка» (1931), «Чырвоны пыл» (1932), «Журботная бландынка» (1933), «Жонка супраць сакратаркі» (1933), «Саратога» (1937). {{DEFAULTSORT:Харлау}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] 127wgkdupjrn3vzplr4vxcl29gh8t12 5153031 5153030 2026-06-10T06:18:32Z Autumndancer 168015 5153031 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Харлау}} {{Кінематаграфіст}} '''Джын Харлау''' ({{lang-en|Jean Harlow}}), народжаная '''Харлін Харлау Карпентэр''' ({{lang-en|Harlean Harlow Carpenter}}; {{ДН|3|3|1911}}, {{МН|Канзас-Сіці||}}, [[Місуры (штат)|Місуры]] — {{ДС|7|6|1937}}, {{МС|Лос-Анджэлес||}}, Каліфорнія) — амерыканская кінаактрыса, кіназорка і секс-сімвал 1930-х гадоў. З-за колеру валасоў яе называлі «Плацінавая бландынка» — Харлау — першая галівудская дзіва, якая насіла гэтую мянушку. Асноўнымі рысамі яе экраннага ўвасаблення былі пачуццёвасць і яркая сексуальная прывабнасць. Тройчы была замужам, яе другое замужжа завяршылася трагічна — муж актрысы, прадзюсар Пол Берн, скончыў жыццё самагубствам пасля двух месяцаў шлюбу. Знаходзячыся на піку славы, Джын Харлау памерла ад урэміі ва ўзросце дваццаці шасці гадоў. Найбольш вядомыя фільмы з яе ўдзелам — «Анёлы пекла» (1930), «Вораг грамадства» (1931), «Плацінавая бландынка» (1931), «Чырвоны пыл» (1932), «Журботная бландынка» (1933), «Жонка супраць сакратаркі» (1933), «Саратога» (1937). {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Харлау}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] 31bqohato4ecldjskds16yyhdv26mni 5153045 5153031 2026-06-10T06:52:43Z Autumndancer 168015 5153045 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Харлау}} {{Кінематаграфіст}} '''Джын Харлау''' ({{lang-en|Jean Harlow}}), народжаная '''Харлін Харлау Карпентэр''' ({{lang-en|Harlean Harlow Carpenter}}; {{ДН|3|3|1911}}, [[Канзас-Сіці (Місуры)|Канзас-Сіці]], [[Місуры (штат)|Місуры]] — {{ДС|7|6|1937}}, {{МС|Лос-Анджэлес||}}, Каліфорнія) — амерыканская кінаактрыса, кіназорка і секс-сімвал 1930-х гадоў. З-за колеру валасоў яе называлі «Плацінавая бландынка» — Харлау — першая галівудская дзіва, якая насіла гэтую мянушку. Асноўнымі рысамі яе экраннага ўвасаблення былі пачуццёвасць і яркая сексуальная прывабнасць. Тройчы была замужам, яе другое замужжа завяршылася трагічна — муж актрысы, прадзюсар Пол Берн, скончыў жыццё самагубствам пасля двух месяцаў шлюбу. Знаходзячыся на піку славы, Джын Харлау памерла ад урэміі ва ўзросце дваццаці шасці гадоў. Найбольш вядомыя фільмы з яе ўдзелам — «Анёлы пекла» (1930), «Вораг грамадства» (1931), «Плацінавая бландынка» (1931), «Чырвоны пыл» (1932), «Журботная бландынка» (1933), «Жонка супраць сакратаркі» (1933), «Саратога» (1937). {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Харлау}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] fy4nozveq8m9wuz16ybpii2nvkj4sb4 5153090 5153045 2026-06-10T08:51:55Z Autumndancer 168015 5153090 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Харлау}} {{Кінематаграфіст}} '''Джын Харлау''' ({{lang-en|Jean Harlow}}), народжаная '''Харлін Харлау Карпентэр''' ({{lang-en|Harlean Harlow Carpenter}}; {{ДН|3|3|1911}}, [[Канзас-Сіці (Місуры)|Канзас-Сіці]], [[Місуры (штат)|Місуры]] — {{ДС|7|6|1937}}, {{МС|Лос-Анджэлес||}}, Каліфорнія) — амерыканская кінаактрыса, кіназорка і секс-сімвал 1930-х гадоў. З-за колеру валасоў яе называлі «Плацінавая бландынка» — Харлау — першая галівудская дзіва, якая насіла гэтую мянушку. Асноўнымі рысамі яе экраннага ўвасаблення былі пачуццёвасць і яркая сексуальная прывабнасць. Тройчы была замужам, яе другое замужжа завяршылася трагічна — муж актрысы, прадзюсар Пол Берн, скончыў жыццё самагубствам пасля двух месяцаў шлюбу. Знаходзячыся на піку славы, Джын Харлау памерла ад урэміі ва ўзросце дваццаці шасці гадоў. Найбольш вядомыя фільмы з яе ўдзелам — «Анёлы пекла» (1930), «Вораг грамадства» (1931), «Плацінавая бландынка» (1931), «Чырвоны пыл» (1932), «Журботная бландынка» (1933), «Жонка супраць сакратаркі» (1933), «Саратога» (1937). == Фільмаграфія == * (1931) «[[Агні вялікага горада]]» — ''Дзяўчына ў рэстаране'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Харлау}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] lwxc3q1r9rb6rfhndfvmybwwtuhk2tt 5153102 5153090 2026-06-10T10:00:36Z Autumndancer 168015 5153102 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Харлау}} {{Кінематаграфіст}} '''Джын Харлау''' ({{lang-en|Jean Harlow}}), народжаная '''Харлін Харлау Карпентэр''' ({{lang-en|Harlean Harlow Carpenter}}; {{ДН|3|3|1911}}, [[Канзас-Сіці (Місуры)|Канзас-Сіці]], [[Місуры (штат)|Місуры]] — {{ДС|7|6|1937}}, {{МС|Лос-Анджэлес||}}, Каліфорнія) — амерыканская кінаактрыса, кіназорка і секс-сімвал 1930-х гадоў. З-за колеру валасоў яе называлі «Плацінавая бландынка» — Харлау — першая галівудская дзіва, якая насіла гэтую мянушку. Асноўнымі рысамі яе экраннага ўвасаблення былі пачуццёвасць і яркая сексуальная прывабнасць. Тройчы была замужам, яе другое замужжа завяршылася трагічна — муж актрысы, прадзюсар Пол Берн, скончыў жыццё самагубствам пасля двух месяцаў шлюбу. Знаходзячыся на піку славы, Джын Харлау памерла ад урэміі ва ўзросце дваццаці шасці гадоў. Найбольш вядомыя фільмы з яе ўдзелам — «Анёлы пекла» (1930), «[[Вораг грамадства (фільм, 1931)|Вораг грамадства]]» (1931), «Плацінавая бландынка» (1931), «Чырвоны пыл» (1932), «Журботная бландынка» (1933), «Жонка супраць сакратаркі» (1933), «Саратога» (1937). == Фільмаграфія == * (1931) «[[Агні вялікага горада]]» — ''Дзяўчына ў рэстаране'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Харлау}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] 9wyub9rnyjacd3n99670aht6g6224lm 5153107 5153102 2026-06-10T10:07:50Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ +1 5153107 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Харлау}} {{Кінематаграфіст}} '''Джын Харлау''' ({{lang-en|Jean Harlow}}), народжаная '''Харлін Харлау Карпентэр''' ({{lang-en|Harlean Harlow Carpenter}}; {{ДН|3|3|1911}}, [[Канзас-Сіці (Місуры)|Канзас-Сіці]], [[Місуры (штат)|Місуры]] — {{ДС|7|6|1937}}, {{МС|Лос-Анджэлес||}}, Каліфорнія) — амерыканская кінаактрыса, кіназорка і секс-сімвал 1930-х гадоў. З-за колеру валасоў яе называлі «Плацінавая бландынка» — Харлау — першая галівудская дзіва, якая насіла гэтую мянушку. Асноўнымі рысамі яе экраннага ўвасаблення былі пачуццёвасць і яркая сексуальная прывабнасць. Тройчы была замужам, яе другое замужжа завяршылася трагічна — муж актрысы, прадзюсар Пол Берн, скончыў жыццё самагубствам пасля двух месяцаў шлюбу. Знаходзячыся на піку славы, Джын Харлау памерла ад урэміі ва ўзросце дваццаці шасці гадоў. Найбольш вядомыя фільмы з яе ўдзелам — «Анёлы пекла» (1930), «[[Вораг грамадства (фільм, 1931)|Вораг грамадства]]» (1931), «Плацінавая бландынка» (1931), «Чырвоны пыл» (1932), «Журботная бландынка» (1933), «Жонка супраць сакратаркі» (1933), «Саратога» (1937). == Фільмаграфія == * (1931) «[[Агні вялікага горада]]» — ''Дзяўчына ў рэстаране'' * (1931) «[[Вораг грамадства (фільм, 1931)|Вораг грамадства]]» — ''дзяўчына Тома Гвен Ален'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Харлау}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] 8ku20wtrjp8ch2krm50o805g45zzvgf 5153110 5153107 2026-06-10T10:11:58Z Autumndancer 168015 5153110 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Харлау}} {{Кінематаграфіст}} '''Джын Харлау''' ({{lang-en|Jean Harlow}}), народжаная '''Харлін Харлау Карпентэр''' ({{lang-en|Harlean Harlow Carpenter}}; {{ДН|3|3|1911}}, [[Канзас-Сіці (Місуры)|Канзас-Сіці]], [[Місуры (штат)|Місуры]] — {{ДС|7|6|1937}}, {{МС|Лос-Анджэлес||}}, Каліфорнія) — амерыканская кінаактрыса, кіназорка і секс-сімвал 1930-х гадоў. З-за колеру валасоў яе называлі «Плацінавая бландынка» — Харлау — першая галівудская дзіва, якая насіла гэтую мянушку. Асноўнымі рысамі яе экраннага ўвасаблення былі пачуццёвасць і яркая сексуальная прывабнасць. Тройчы была замужам, яе другое замужжа завяршылася трагічна — муж актрысы, прадзюсар Пол Берн, скончыў жыццё самагубствам пасля двух месяцаў шлюбу. Знаходзячыся на піку славы, Джын Харлау памерла ад урэміі ва ўзросце дваццаці шасці гадоў. Найбольш вядомыя фільмы з яе ўдзелам — «Анёлы пекла» (1930), «[[Вораг грамадства (фільм, 1931)|Вораг грамадства]]» (1931), «Плацінавая бландынка» (1931), «[[Чырвоны пыл]]» (1932), «Журботная бландынка» (1933), «Жонка супраць сакратаркі» (1933), «Саратога» (1937). == Фільмаграфія == * (1931) «[[Агні вялікага горада]]» — ''Дзяўчына ў рэстаране'' * (1931) «[[Вораг грамадства (фільм, 1931)|Вораг грамадства]]» — ''дзяўчына Тома Гвен Ален'' * (1932) «[[Чырвоны пыл]]» — ''Ванцін Джэферсан'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Харлау}} [[Катэгорыя:Актрысы ЗША]] 9exp2lf8j2ggb2i3fw6vrdutsa8503l 0 809258 5153037 2026-06-10T06:38:14Z StarDeg 16311 Новая старонка: «'''Тамім бін Хамад аль-Тані''' (араб.: الشيخ تميم بن حمد آل ثاني; нар.: 3 чэрвеня 1980 г., Доха, Катар) — эмір Катара з 25 чэрвеня 2013 г. == Біяграфія == Нарадзіўся 3 чэрвеня 1980 г. у сталіцы Катара Досе. Пасля таго, як яго дзед страціў уладу, заняў пасаду спадчынніка тр...» 5153037 wikitext text/x-wiki '''Тамім бін Хамад аль-Тані''' (араб.: الشيخ تميم بن حمد آل ثاني; нар.: 3 чэрвеня 1980 г., Доха, Катар) — эмір Катара з 25 чэрвеня 2013 г. == Біяграфія == Нарадзіўся 3 чэрвеня 1980 г. у сталіцы Катара Досе. Пасля таго, як яго дзед страціў уладу, заняў пасаду спадчынніка трона. У гэты час ён вучыўся ў Вялікабрытаніі ў школе Шэрбарн у Дорсеце (копію якой ён пазней узнавіў у Досе). Там жа скончыў вышэйшую школу — Каралеўскую ваенную акадэмію ў Сандхерсце — і служыў у катарскай арміі. Пасля вяртання на радзіму стаў памочнікам бацькі ў дзяржаўным кіраванні. Вялікую ўвагу надаў спорту, узначальвае Алімпійскі камітэт Катара і з’яўляецца членам Міжнароднага алімпійскага камітэта ад Катара. Ён узначальваў арганізацыйны камітэт летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года ў Досе, але МАК не дапусціў сталіцу Катара да фіналу. Ён шмат часу прысвячае прасоўванню спорту ў краіне. Катар змагаецца за права прымаць не толькі Алімпійскія гульні, але і многія чэмпіянаты свету па розных відах спорту. Напрыклад, сталіца краіны, Доха, прымала чэмпіянат свету па боксе, а ў 2022 годзе краіна прымала чарговы чэмпіянат свету па футболе. У 2010 годзе Доха прымала чэмпіянат свету па лёгкай атлетыцы ў памяшканні. == На чале эмірата == Летам 2013 года бацька Таміма, Хамад бін Халіфа Аль Тані, адрокся ад пасаду на карысць сына, які 25 чэрвеня стаў новым эмірам Катара. a379i8l30wpmutcv4d21vik1kvmbl36 5153038 5153037 2026-06-10T06:40:07Z StarDeg 16311 5153038 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Тамім бін Хамад аль-Тані''' (араб.: الشيخ تميم بن حمد آل ثاني; нар.: 3 чэрвеня 1980 г., Доха, Катар) — эмір Катара з 25 чэрвеня 2013 г. == Біяграфія == Нарадзіўся 3 чэрвеня 1980 г. у сталіцы Катара Досе. Пасля таго, як яго дзед страціў уладу, заняў пасаду спадчынніка трона. У гэты час ён вучыўся ў Вялікабрытаніі ў школе Шэрбарн у Дорсеце (копію якой ён пазней узнавіў у Досе). Там жа скончыў вышэйшую школу — Каралеўскую ваенную акадэмію ў Сандхерсце — і служыў у катарскай арміі. Пасля вяртання на радзіму стаў памочнікам бацькі ў дзяржаўным кіраванні. Вялікую ўвагу надаў спорту, узначальвае Алімпійскі камітэт Катара і з’яўляецца членам Міжнароднага алімпійскага камітэта ад Катара. Ён узначальваў арганізацыйны камітэт летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года ў Досе, але МАК не дапусціў сталіцу Катара да фіналу. Ён шмат часу прысвячае прасоўванню спорту ў краіне. Катар змагаецца за права прымаць не толькі Алімпійскія гульні, але і многія чэмпіянаты свету па розных відах спорту. Напрыклад, сталіца краіны, Доха, прымала чэмпіянат свету па боксе, а ў 2022 годзе краіна прымала чарговы чэмпіянат свету па футболе. У 2010 годзе Доха прымала чэмпіянат свету па лёгкай атлетыцы ў памяшканні. == На чале эмірата == Летам 2013 года бацька Таміма, Хамад бін Халіфа Аль Тані, адрокся ад пасаду на карысць сына, які 25 чэрвеня стаў новым эмірам Катара. 8gisbix1wybid5ru23i9sltzq6x6dd1 5153039 5153038 2026-06-10T06:41:13Z StarDeg 16311 /* На чале эмірата */ 5153039 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Тамім бін Хамад аль-Тані''' (араб.: الشيخ تميم بن حمد آل ثاني; нар.: 3 чэрвеня 1980 г., Доха, Катар) — эмір Катара з 25 чэрвеня 2013 г. == Біяграфія == Нарадзіўся 3 чэрвеня 1980 г. у сталіцы Катара Досе. Пасля таго, як яго дзед страціў уладу, заняў пасаду спадчынніка трона. У гэты час ён вучыўся ў Вялікабрытаніі ў школе Шэрбарн у Дорсеце (копію якой ён пазней узнавіў у Досе). Там жа скончыў вышэйшую школу — Каралеўскую ваенную акадэмію ў Сандхерсце — і служыў у катарскай арміі. Пасля вяртання на радзіму стаў памочнікам бацькі ў дзяржаўным кіраванні. Вялікую ўвагу надаў спорту, узначальвае Алімпійскі камітэт Катара і з’яўляецца членам Міжнароднага алімпійскага камітэта ад Катара. Ён узначальваў арганізацыйны камітэт летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года ў Досе, але МАК не дапусціў сталіцу Катара да фіналу. Ён шмат часу прысвячае прасоўванню спорту ў краіне. Катар змагаецца за права прымаць не толькі Алімпійскія гульні, але і многія чэмпіянаты свету па розных відах спорту. Напрыклад, сталіца краіны, Доха, прымала чэмпіянат свету па боксе, а ў 2022 годзе краіна прымала чарговы чэмпіянат свету па футболе. У 2010 годзе Доха прымала чэмпіянат свету па лёгкай атлетыцы ў памяшканні. == На чале эмірата == Летам 2013 года бацька Таміма, [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]], адрокся ад пасаду на карысць сына, які 25 чэрвеня стаў новым эмірам Катара. l8lxfmvk70gtontddjclr1gpya7p8kq 5153040 5153039 2026-06-10T06:42:06Z StarDeg 16311 5153040 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Тамім бін Хамад аль-Тані''' (араб.: الشيخ تميم بن حمد آل ثاني; нар.: 3 чэрвеня 1980 г., Доха, Катар) — эмір Катара з 25 чэрвеня 2013 г. == Біяграфія == Нарадзіўся 3 чэрвеня 1980 г. у сталіцы Катара Досе. Пасля таго, як яго дзед страціў уладу, заняў пасаду спадчынніка трона. У гэты час ён вучыўся ў Вялікабрытаніі ў школе Шэрбарн у Дорсеце (копію якой ён пазней узнавіў у Досе). Там жа скончыў вышэйшую школу — Каралеўскую ваенную акадэмію ў Сандхерсце — і служыў у катарскай арміі. Пасля вяртання на радзіму стаў памочнікам бацькі ў дзяржаўным кіраванні. Вялікую ўвагу надаў спорту, узначальвае Алімпійскі камітэт Катара і з’яўляецца членам Міжнароднага алімпійскага камітэта ад Катара. Ён узначальваў арганізацыйны камітэт летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года ў Досе, але МАК не дапусціў сталіцу Катара да фіналу. Ён шмат часу прысвячае прасоўванню спорту ў краіне. Катар змагаецца за права прымаць не толькі Алімпійскія гульні, але і многія чэмпіянаты свету па розных відах спорту. Напрыклад, сталіца краіны, Доха, прымала чэмпіянат свету па боксе, а ў 2022 годзе краіна прымала чарговы чэмпіянат свету па футболе. У 2010 годзе Доха прымала чэмпіянат свету па лёгкай атлетыцы ў памяшканні. == На чале эмірата == Летам 2013 года бацька Таміма, [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]], адрокся ад пасаду на карысць сына, які 25 чэрвеня стаў новым эмірам Катара. {{зноскі}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} 8nq3imgtl9lbj28eiazskmznnj1swnq 5153042 5153040 2026-06-10T06:43:17Z StarDeg 16311 5153042 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Тамім бін Хамад аль-Тані''' (араб.: الشيخ تميم بن حمد آل ثاني; нар.: 3 чэрвеня 1980 г., Доха, Катар) — эмір Катара з 25 чэрвеня 2013 г. == Біяграфія == Нарадзіўся 3 чэрвеня 1980 г. у сталіцы Катара Досе. Пасля таго, як яго дзед страціў уладу, заняў пасаду спадчынніка трона. У гэты час ён вучыўся ў Вялікабрытаніі ў школе Шэрбарн у Дорсеце (копію якой ён пазней узнавіў у Досе). Там жа скончыў вышэйшую школу — Каралеўскую ваенную акадэмію ў Сандхерсце — і служыў у катарскай арміі. Пасля вяртання на радзіму стаў памочнікам бацькі ў дзяржаўным кіраванні. Вялікую ўвагу надаў спорту, узначальвае Алімпійскі камітэт Катара і з’яўляецца членам Міжнароднага алімпійскага камітэта ад Катара. Ён узначальваў арганізацыйны камітэт летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года ў Досе, але МАК не дапусціў сталіцу Катара да фіналу. Ён шмат часу прысвячае прасоўванню спорту ў краіне. Катар змагаецца за права прымаць не толькі Алімпійскія гульні, але і многія чэмпіянаты свету па розных відах спорту. Напрыклад, сталіца краіны, Доха, прымала чэмпіянат свету па боксе, а ў 2022 годзе краіна прымала чарговы чэмпіянат свету па футболе. У 2010 годзе Доха прымала чэмпіянат свету па лёгкай атлетыцы ў памяшканні. == На чале эмірата == Летам 2013 года бацька Таміма, [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]], адрокся ад пасаду на карысць сына, які 25 чэрвеня стаў новым эмірам Катара. {{зноскі}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]] 1qpd34yusjaotqjuttgrv76sfctyjde 0 809259 5153046 2026-06-10T06:57:40Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Рака}} '''Арктык-Рэд-Рывер''' ({{lang-en|Arctic Red River}}, гвічын Tsiigehnjik) — рака на паўночным захадзе [[Канада|Канады]] ў [[Паўночна-Заходнія тэрыторыі|Паўночна-Заходніх тэрыторыях]], левы прыток ракі [[Макензі]]. Выток ад ледавікоў у паўночнай частцы гор Макензі ў Паўно...» 5153046 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Арктык-Рэд-Рывер''' ({{lang-en|Arctic Red River}}, гвічын Tsiigehnjik) — рака на паўночным захадзе [[Канада|Канады]] ў [[Паўночна-Заходнія тэрыторыі|Паўночна-Заходніх тэрыторыях]], левы прыток ракі [[Макензі]]. Выток ад ледавікоў у паўночнай частцы гор Макензі ў Паўночна-Заходніх тэрыторыях каля мяжы тэрыторыі Юкан. Даўжыня ракі — каля 450 км, а плошча басейна — 18 800 км². Першыя 120 км цячэ ў паўночна-паўночна-заходнім напрамку ўздоўж хрыбтоў Бэкбоўн і Каньён і спускаецца на 1300 метраў, затым дасягае перадгор’яў і цячэ ўздоўж хрыбтоў Елау і Лічэн плато Піл у глыбокім каньёне. Потым цячэ па даліне Макензі, перасякае Палярны круг і прымае два галоўныя свае прытокі Грансвік і Сайнвіл. Упадае ў раку Макензі за 25 км на поўдзень ад пачатку яе дэльты і прыносіць вялікую колькасць глею. [[Катэгорыя:Рэкі Канады]] ous72b4at7aqf954srt53qhimn7rvlw 0 809260 5153048 2026-06-10T07:09:02Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Косцелец-над-Чэрнімі-Лесі''' (({{lang-cs|Kostelec nad Černými lesy}})), да 1920 года — Чэрні-Косцелец — горад ў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]].» 5153048 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Косцелец-над-Чэрнімі-Лесі''' (({{lang-cs|Kostelec nad Černými lesy}})), да 1920 года — Чэрні-Косцелец — горад ў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]]. lwhe8elpcanulsn7xtkn5rzoawptuu5 5153049 5153048 2026-06-10T07:10:25Z Autumndancer 168015 5153049 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Косцелец-над-Чэрнімі-Лесі''' (({{lang-cs|Kostelec nad Černými lesy}})), да 1920 года — '''Чэрні-Косцелец''' — горад ў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] 6ex4vkbx31l0jm80bkf7tuz1bnwuru2 0 809261 5153052 2026-06-10T07:18:47Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Ракаўнік}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Раён Ракаўнік''' ({{lang-cs|Okres Rakovník}}) — адзін з 12 раёнаў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]]. Адміністрацыйны цэнтр - горад [[Ракаўнік (горад)|Ракаўнік]]. Плошча раёна - 896,3 км...» 5153052 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ракаўнік}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Раён Ракаўнік''' ({{lang-cs|Okres Rakovník}}) — адзін з 12 раёнаў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]]. Адміністрацыйны цэнтр - горад [[Ракаўнік (горад)|Ракаўнік]]. Плошча раёна - 896,3 км². У раёне - 83 муніцыпалітэта, з іх 3 - гарады. == Геаграфія == Раён размешчаны ў паўночна-заходняй частцы краю. Мяжуе з раёнамі Кладна і Бераўн Сярэднечэшскага краю на ўсходзе і паўднёвым усходзе; Ракіцані і Пльзень-поўнач Пльзенскага краю на поўдні і паўднёвым захадзе; Лоўні Усцецкага краю на поўначы і паўночным захадзе. {{зноскі}} i9jzaq6bxl9s4ysz4slkibrqtgmndue 5153053 5153052 2026-06-10T07:20:12Z Autumndancer 168015 5153053 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ракаўнік}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Раён Ракаўнік''' ({{lang-cs|Okres Rakovník}}) — адзін з 12 раёнаў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]]. Адміністрацыйны цэнтр - горад [[Ракаўнік (горад)|Ракаўнік]]. Плошча раёна - 896,3 км². У раёне - 83 муніцыпалітэта, з іх 3 - гарады. == Геаграфія == Раён размешчаны ў паўночна-заходняй частцы краю. Мяжуе з раёнамі Кладна і Бераўн Сярэднечэшскага краю на ўсходзе і паўднёвым усходзе; Ракіцані і Пльзень-поўнач Пльзенскага краю на поўдні і паўднёвым захадзе; Лоўні Усцецкага краю на поўначы і паўночным захадзе. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Раёны Чэхіі]] 5a9fiu28r478a9o3cgw2f4z2p8a4gmv 0 809262 5153054 2026-06-10T07:24:11Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бенешаў''' ({{lang-cs|Okres Benešov}}) — адзін з 12 раёнаў [[Сярэднячэшскі кра|Сярэднячэшскага краю]] Чэшскай Рэспублікі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Бенешоў. Плошча раёна — 1474,69 км². У раёне налічваецца 114 муніцыпалітэтаў, з іх 10 — г...» 5153054 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бенешаў''' ({{lang-cs|Okres Benešov}}) — адзін з 12 раёнаў [[Сярэднячэшскі кра|Сярэднячэшскага краю]] Чэшскай Рэспублікі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Бенешоў. Плошча раёна — 1474,69 км². У раёне налічваецца 114 муніцыпалітэтаў, з іх 10 — гарады. == Геаграфія == Раён размешчаны ў паўднёвай частцы краю. Мяжуе з раёнамі Пршыбрам, Прага-Захад, Колін і Кутна-Гора Сярэднячэшскага краю; Гаўлічкуў-Брод і Пельгржымаў краю Высочына; Табар Паўднёвачэшскага краю. dfhpmperpub4tea9yn6dxq44q37qwl2 5153055 5153054 2026-06-10T07:25:46Z Autumndancer 168015 5153055 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бенешаў''' ({{lang-cs|Okres Benešov}}) — адзін з 12 раёнаў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] Чэшскай Рэспублікі. Адміністрацыйны цэнтр — горад Бенешоў. Плошча раёна — 1474,69 км². У раёне налічваецца 114 муніцыпалітэтаў, з іх 10 — гарады. == Геаграфія == Раён размешчаны ў паўднёвай частцы краю. Мяжуе з раёнамі Пршыбрам, Прага-Захад, Колін і Кутна-Гора Сярэднячэшскага краю; Гаўлічкуў-Брод і Пельгржымаў краю Высочына; Табар Паўднёвачэшскага краю. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Раёны Чэхіі]] 7ffij8ja9ucqucu5ilrxqzo36f7p9si 0 809263 5153057 2026-06-10T07:31:28Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бераўн''' ({{lang-cs|Okres Beroun}}) — адзін з 12 раёнаў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Бераўн]]. Плошча раёна — 661,91 км². У раёне — 85 муніцыпалітэтаў, з іх 6 — гара...» 5153057 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бераўн''' ({{lang-cs|Okres Beroun}}) — адзін з 12 раёнаў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Бераўн]]. Плошча раёна — 661,91 км². У раёне — 85 муніцыпалітэтаў, з іх 6 — гарады. == Геаграфія == Раён размешчаны ў заходняй частцы краю. Мяжуе з раёнамі Пршыбрам, Кладна, Ракаўнік і Прага-Захад Сярэднячэшскага краю; Ракіцані Пльзенскага краю. 8s1xjl4q1c4d4tp7eltqm6zwvemdw7c 5153058 5153057 2026-06-10T07:32:30Z Autumndancer 168015 5153058 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бераўн''' ({{lang-cs|Okres Beroun}}) — адзін з 12 раёнаў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Бераўн]]. Плошча раёна — 661,91 км². У раёне — 85 муніцыпалітэтаў, з іх 6 — гарады. == Геаграфія == Раён размешчаны ў заходняй частцы краю. Мяжуе з раёнамі Пршыбрам, Кладна, Ракаўнік і Прага-Захад Сярэднячэшскага краю; Ракіцані Пльзенскага краю. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Раёны Чэхіі]] gzfq1svf3xlxbvlvk58t2kyv9uoml9i 0 809264 5153059 2026-06-10T07:36:36Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка}} '''Кладна''' ({{lang-cs|Okres Kladno}}) — адзін з 12 раёнаў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Кладна]]. Плошча раёна — 719,61 км². У раёне — 100 муніцыпалітэтаў, з іх 8 — гар...» 5153059 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Кладна''' ({{lang-cs|Okres Kladno}}) — адзін з 12 раёнаў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Кладна]]. Плошча раёна — 719,61 км². У раёне — 100 муніцыпалітэтаў, з іх 8 — гарады. == Геаграфія == Раён размешчаны ў паўночна-заходняй частцы краю. Мяжуе з раёнамі Ракаўнік, Прага-Захад, Бераўн і Мельнік Сярэднячэшскага краю; Лоўні і Літамержыцы Усцецкага краю. tv4vstttf9sfy62yozlkxjlfp3syav6 5153060 5153059 2026-06-10T07:37:54Z Autumndancer 168015 5153060 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Кладна''' ({{lang-cs|Okres Kladno}}) — адзін з 12 раёнаў [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Кладна]]. Плошча раёна — 719,61 км². У раёне — 100 муніцыпалітэтаў, з іх 8 — гарады. == Геаграфія == Раён размешчаны ў паўночна-заходняй частцы краю. Мяжуе з раёнамі Ракаўнік, Прага-Захад, Бераўн і Мельнік Сярэднячэшскага краю; Лоўні і Літамержыцы Усцецкага краю. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Раёны Чэхіі]] 4mbqjv7ic6or9s8tsj5sideb6urgl68 0 809265 5153061 2026-06-10T07:41:35Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Вельвары''' ({{lang-cs|Velvary}}) — горад у [[Кладна (раён)|раёне Кладна]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны ў даліне Влтавы, за 7 км на паўночны захад ад [[Кралупі-над-Влтавау]] і за 25 км на паўночны захад ад [[Прага|Прагі]] на п...» 5153061 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Вельвары''' ({{lang-cs|Velvary}}) — горад у [[Кладна (раён)|раёне Кладна]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны ў даліне Влтавы, за 7 км на паўночны захад ад [[Кралупі-над-Влтавау]] і за 25 км на паўночны захад ад [[Прага|Прагі]] на правым беразе Бакаўскага ручая. == Славутасці == * Касцёл Маці Божай Св. Кацярыны, гатычны будынак датуецца XIV стагоддзем. * Могілкавая царква Св. Георгія, пабудаваная ў 1613—1616 гг. * Гарадская бальніца * Ратуша ў стылі барока 1714 tf6fmteoj9cn01s618vbc23q9vypc70 5153062 5153061 2026-06-10T07:43:04Z Autumndancer 168015 5153062 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Вельвары''' ({{lang-cs|Velvary}}) — горад у [[Кладна (раён)|раёне Кладна]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны ў даліне Влтавы, за 7 км на паўночны захад ад [[Кралупі-над-Влтавау]] і за 25 км на паўночны захад ад [[Прага|Прагі]] на правым беразе Бакаўскага ручая. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * Касцёл Маці Божай Св. Кацярыны, гатычны будынак датуецца XIV стагоддзем. * Могілкавая царква Св. Георгія, пабудаваная ў 1613—1616 гг. * Гарадская бальніца * Ратуша ў стылі барока 1714 {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] 4k4bzzdqtnsqulityqh08yeafc9gbe8 0 809266 5153063 2026-06-10T07:46:44Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Пішалі''' ({{lang-cs|Pyšely}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]]. == Памятныя мясціны == * Замак» 5153063 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пішалі''' ({{lang-cs|Pyšely}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]]. == Памятныя мясціны == * Замак shckao1jm742e41h7nhmzc95gwi2ght 5153064 5153063 2026-06-10T07:48:25Z Autumndancer 168015 5153064 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пішалі''' ({{lang-cs|Pyšely}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Памятныя мясціны == * Замак {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] 9f5lzze13842d15rabk2ryu8ue149rk 5153065 5153064 2026-06-10T07:50:06Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5153065 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пішалі''' ({{lang-cs|Pyšely}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Памятныя мясціны == * Замак == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Эмануэль Радл]], чэшскі біёлаг, філосаф {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] tt1n5cu9cbh2q4ap7ui8bn42p0aw4ux 0 809267 5153066 2026-06-10T07:52:18Z KnowRight 131307 Створана перакладам старонкі «[[:uk:Special:Redirect/revision/48164130|Sp5der]]» 5153066 wikitext text/x-wiki '''Sp5der''' — амерыканскі стрытвэр- і модны брэнд, заснаваны ў 2019 годзе амерыканскім рэперам Джэфры Ламарам Уільямсам, таксама вядомым як Янг Таг. Штаб-кватэра брэнда знаходзіцца ў [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесе, штат Каліфорнія]], а карані — у [[Атланта|Атланце, штат Джорджыя]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://kingspider.co/pages/about|title=ABOUT {{!}} WHO OWNS SP5DER {{!}} SP5DER {{!}} KING SPIDER|website=SP5DER|access-date=2025-02-24}}</ref> [[Файл:Sp5der-Beluga-Tracksuit-Gold-1.webp|alt=Sp5der Beluga Tracksuit Gold|міні|{{Center|Спортивний костюм Sp5der}}]] У 2024 годзе Sp5der прадставіў калекцыю падчас Тыдня моды ў Нью-Ёрку. Брэнд паказаў больш за 35 дызайнаў для мужчын і жанчын. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thecoolhour.com/sp5der-fw24-nocturnal-highway-makes-nyfw-runway-debut/?|title=SP5DER FW24 "Nocturnal Highway" Makes NYFW Runway Debut|website=www.thecoolhour.com|date=2024-09-10|access-date=2025-02-24}}</ref> == Як адрозніць падробку == * Аўтэнтычныя худзі Sp5der важыць 23 унцыі (каля 780 г/м²), і выраблены з цяжкага амерыканскага флісу. * Вага флісу — 780 г/м². Падробленая флісавая куртка важыць менш за 600 г (розмер M). * Сапраўдныя цэны пачынаюцца ад 200 долараў на афіцыйным сайце kingspider.co. Прадукцыю таксама можна набыць па больш высокай цане на eBay, StockX і Grail. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://dripheat.com/blog/where-to-buy-real-sp5der-hoodies-and-scam-sites-to-avoid/|title=Where to Buy Real Sp5der Hoodies|website=dripheat.com|date=2026-05-19|access-date=2026-05-29}}</ref> == Заўвагі == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Крыніцы}} == Спасылка == * [https://spidertracksuit.com/ Афіцыйны дыстрыб'ютар Sp5der] [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі ЗША]] 7snjrebs6bby0klyjahg9hu0wdlep7q 5153067 5153066 2026-06-10T07:53:56Z KnowRight 131307 Створана перакладам старонкі «[[:uk:Special:Redirect/revision/48164130|Sp5der]]» 5153067 wikitext text/x-wiki '''Sp5der''' — амерыканскі стрытвэр- і модны брэнд, заснаваны ў 2019 годзе амерыканскім рэперам Джэфры Ламарам Уільямсам. Штаб-кватэра брэнда знаходзіцца ў [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесе, штат Каліфорнія]], а карані — у [[Атланта|Атланце, штат Джорджыя]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://kingspider.co/pages/about|title=ABOUT {{!}} WHO OWNS SP5DER {{!}} SP5DER {{!}} KING SPIDER|website=SP5DER|access-date=2025-02-24}}</ref> [[Файл:Sp5der-Beluga-Tracksuit-Gold-1.webp|alt=Sp5der Beluga Tracksuit Gold|міні|{{Center|Спортыўны камплект Sp5der}}]] Да 2023 года Sp5der выйшаў на сусветны рынак, пашырыўшы яго за межы Злучаных Штатаў на Азію і Еўропу. У 2024 годзе Sp5der прадставіў калекцыю падчас Тыдня моды ў Нью-Ёрку. Брэнд паказаў больш за 35 дызайнаў для мужчын і жанчын. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thecoolhour.com/sp5der-fw24-nocturnal-highway-makes-nyfw-runway-debut/?|title=SP5DER FW24 "Nocturnal Highway" Makes NYFW Runway Debut|website=www.thecoolhour.com|date=2024-09-10|access-date=2025-02-24}}</ref> == Як адрозніць падробку == * Аўтэнтычныя худзі Sp5der важыць 23 унцыі (каля 780 г/м²), і выраблены з цяжкага амерыканскага флісу. * Вага флісу — 780 г/м². Падробленая флісавая куртка важыць менш за 600 г (розмер M). * Сапраўдныя цэны пачынаюцца ад 200 долараў на афіцыйным сайце kingspider.co. Прадукцыю таксама можна набыць па больш высокай цане на eBay, StockX і Grail. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://dripheat.com/blog/where-to-buy-real-sp5der-hoodies-and-scam-sites-to-avoid/|title=Where to Buy Real Sp5der Hoodies|website=dripheat.com|date=2026-05-19|access-date=2026-05-29}}</ref> == Заўвагі == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Крыніцы}} == Спасылка == * [https://spidertracksuit.com/ Афіцыйны дыстрыб'ютар Sp5der] [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі ЗША]] q3yooy46vyr70ywe24ekoshsp9mn43l 5153069 5153067 2026-06-10T07:54:36Z KnowRight 131307 5153069 wikitext text/x-wiki '''Sp5der''' — амерыканскі стрытвэр- і модны брэнд, заснаваны ў 2019 годзе амерыканскім рэперам Джэфры Ламарам Уільямсам. Штаб-кватэра брэнда знаходзіцца ў [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесе, штат Каліфорнія]], а карані — у [[Атланта|Атланце, штат Джорджыя]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://kingspider.co/pages/about|title=ABOUT {{!}} WHO OWNS SP5DER {{!}} SP5DER {{!}} KING SPIDER|website=SP5DER|access-date=2025-02-24}}</ref> [[Файл:Sp5der-Beluga-Tracksuit-Gold-1.webp|alt=Sp5der Beluga Tracksuit Gold|міні|{{Center|Спортыўны камплект Sp5der}}]] Да 2023 года Sp5der выйшаў на сусветны рынак, пашырыўшы яго за межы Злучаных Штатаў на Азію і Еўропу. У 2024 годзе Sp5der прадставіў калекцыю падчас Тыдня моды ў Нью-Ёрку. Брэнд паказаў больш за 35 дызайнаў для мужчын і жанчын. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thecoolhour.com/sp5der-fw24-nocturnal-highway-makes-nyfw-runway-debut/?|title=SP5DER FW24 "Nocturnal Highway" Makes NYFW Runway Debut|website=www.thecoolhour.com|date=2024-09-10|access-date=2025-02-24}}</ref> == Як адрозніць падробку == * Аўтэнтычныя худзі Sp5der важыць 23 унцыі (каля 780 г/м²), і выраблены з цяжкага амерыканскага флісу. * Вага флісу — 780 г/м². Падробленая флісавая куртка важыць менш за 600 г (розмер M). * Сапраўдныя цэны пачынаюцца ад 200 долараў на афіцыйным сайце kingspider.co. Прадукцыю таксама можна набыць па больш высокай цане на eBay, StockX і Grail. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://dripheat.com/blog/where-to-buy-real-sp5der-hoodies-and-scam-sites-to-avoid/|title=Where to Buy Real Sp5der Hoodies|website=dripheat.com|date=2026-05-19|access-date=2026-05-29}}</ref> == Заўвагі == {{Крыніцы}} == Спасылка == * [https://spidertracksuit.com/ Афіцыйны дыстрыб'ютар Sp5der] [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі ЗША]] r2frgtpmvi8lg5khzotc15zz68c4sk2 5153080 5153069 2026-06-10T08:19:06Z KnowRight 131307 5153080 wikitext text/x-wiki '''Sp5der''' — амерыканскі стрытвэр- і модны брэнд, заснаваны ў 2019 годзе амерыканскім рэперам Джэфры Ламарам Уільямсам. Штаб-кватэра брэнда знаходзіцца ў [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесе, штат Каліфорнія]], а карані — у [[Атланта|Атланце, штат Джорджыя]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://kingspider.co/pages/about|title=ABOUT {{!}} WHO OWNS SP5DER {{!}} SP5DER {{!}} KING SPIDER|website=SP5DER|access-date=2025-02-24}}</ref> [[Файл:Sp5der-Beluga-Tracksuit-Gold-1.webp|alt=Sp5der Beluga Tracksuit Gold|міні|{{Center|Спортыўны камплект Sp5der}}]] Да 2023 года Sp5der выйшаў на сусветны рынак, пашырыўшы яго за межы Злучаных Штатаў на Азію і Еўропу. У 2024 годзе Sp5der прадставіў калекцыю падчас Тыдня моды ў Нью-Ёрку. Брэнд паказаў больш за 35 дызайнаў для мужчын і жанчын. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thecoolhour.com/sp5der-fw24-nocturnal-highway-makes-nyfw-runway-debut/?|title=SP5DER FW24 "Nocturnal Highway" Makes NYFW Runway Debut|website=www.thecoolhour.com|date=2024-09-10|access-date=2025-02-24}}</ref> == Як адрозніць падробку == * Аўтэнтычныя худзі Sp5der важыць 23 унцыі (каля 780 г/м²), і выраблены з цяжкага амерыканскага флісу. * Вага флісу — 780 г/м². Падробленая флісавая куртка важыць менш за 600 г (розмер M). * Сапраўдныя цэны пачынаюцца ад 200 долараў на афіцыйным сайце kingspider.co. Прадукцыю таксама можна набыць па больш высокай цане на eBay, StockX і Grail. * Знешні бок сапраўднага Sp5der — плоскі трыкатаж з французскага трыліну або флісу — ніколі не з плюшу, ніколі не пухнаты. Унутраны бок шліфаваны: кароткі ворс, мяккі навобмацак, з вышыняй ворсу 1–2 мм.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://dripheat.com/blog/should-a-real-sp5der-hoodie-feel-soft-or-rough-texture-guide/|title=Should a Real Sp5der Hoodie Feel Soft or Rough?|website=dripheat.com|date=2026-06-08|access-date=2026-06-10}}</ref> == Заўвагі == {{Крыніцы}} == Спасылка == * [https://spiderhoodieshop.org Афіцыйны дыстрыб'ютар Sp5der] [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі ЗША]] ceqvhslxm7we0x4ea0iej9q2kdyu56r 5153082 5153080 2026-06-10T08:25:04Z KnowRight 131307 5153082 wikitext text/x-wiki '''Sp5der''' — амерыканскі стрытвэр- і модны брэнд, заснаваны ў 2019 годзе амерыканскім рэперам Джэфры Ламарам Уільямсам. Штаб-кватэра брэнда знаходзіцца ў [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесе, штат Каліфорнія]], а карані — у [[Атланта|Атланце, штат Джорджыя]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://kingspider.co/pages/about|title=ABOUT {{!}} WHO OWNS SP5DER {{!}} SP5DER {{!}} KING SPIDER|website=SP5DER|access-date=2025-02-24}}</ref> [[Файл:Sp5der-Beluga-Tracksuit-Gold-1.webp|alt=Sp5der Beluga Tracksuit Gold|міні|{{Center|Спортыўны камплект Sp5der}}]] Да 2023 года Sp5der выйшаў на сусветны рынак, пашырыўшы яго за межы Злучаных Штатаў на Азію і Еўропу. У 2024 годзе Sp5der прадставіў калекцыю падчас Тыдня моды ў Нью-Ёрку. Брэнд паказаў больш за 35 дызайнаў для мужчын і жанчын. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thecoolhour.com/sp5der-fw24-nocturnal-highway-makes-nyfw-runway-debut/?|title=SP5DER FW24 "Nocturnal Highway" Makes NYFW Runway Debut|website=www.thecoolhour.com|author=Yuna Seong|date=2024-09-10|access-date=2025-02-24}}</ref> == Як адрозніць падробку == * Аўтэнтычныя худзі Sp5der важыць 23 унцыі (каля 780 г/м²), і выраблены з цяжкага амерыканскага флісу. * Вага флісу — 780 г/м². Падробленая флісавая куртка важыць менш за 600 г (розмер M). * Сапраўдныя цэны пачынаюцца ад 200 долараў на афіцыйным сайце kingspider.co. Прадукцыю таксама можна набыць па больш высокай цане на eBay, StockX і Grail. * Знешні бок сапраўднага Sp5der — плоскі трыкатаж з французскага трыліну або флісу — ніколі не з плюшу, ніколі не пухнаты. Унутраны бок шліфаваны: кароткі ворс, мяккі навобмацак, з вышыняй ворсу 1–2 мм.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://dripheat.com/blog/should-a-real-sp5der-hoodie-feel-soft-or-rough-texture-guide/|title=Should a Real Sp5der Hoodie Feel Soft or Rough?|website=dripheat.com|date=2026-06-08|access-date=2026-06-10}}</ref> == Заўвагі == {{Крыніцы}} == Спасылка == * [https://spiderhoodieshop.org Афіцыйны дыстрыб'ютар Sp5der] [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі ЗША]] kmd9pp7um65qbmzsruamml1j9z5ex88 5153084 5153082 2026-06-10T08:27:19Z KnowRight 131307 5153084 wikitext text/x-wiki '''Sp5der''' — амерыканскі стрытвэр- і модны брэнд, заснаваны ў 2019 годзе амерыканскім рэперам Джэфры Ламарам Уільямсам. Штаб-кватэра брэнда знаходзіцца ў [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесе, штат Каліфорнія]], а карані — у [[Атланта|Атланце, штат Джорджыя]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://kingspider.co/pages/about|title=Who Owns Sp5der|website=Official website Sp5der|access-date=2025-02-24}}</ref> [[Файл:Sp5der-Beluga-Tracksuit-Gold-1.webp|alt=Sp5der Beluga Tracksuit Gold|міні|{{Center|Спортыўны камплект Sp5der}}]] Да 2023 года Sp5der выйшаў на сусветны рынак, пашырыўшы яго за межы Злучаных Штатаў на Азію і Еўропу. У 2024 годзе Sp5der прадставіў калекцыю падчас Тыдня моды ў Нью-Ёрку. Брэнд паказаў больш за 35 дызайнаў для мужчын і жанчын. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thecoolhour.com/sp5der-fw24-nocturnal-highway-makes-nyfw-runway-debut/?|title=SP5DER FW24 "Nocturnal Highway" Makes NYFW Runway Debut|website=www.thecoolhour.com|author=Yuna Seong|date=2024-09-10|access-date=2025-02-24}}</ref> == Як адрозніць падробку == * Аўтэнтычныя худзі Sp5der важыць 23 унцыі (каля 780 г/м²), і выраблены з цяжкага амерыканскага флісу. * Вага флісу — 780 г/м². Падробленая флісавая куртка важыць менш за 600 г (розмер M). * Сапраўдныя цэны пачынаюцца ад 200 долараў на афіцыйным сайце kingspider.co. Прадукцыю таксама можна набыць па больш высокай цане на eBay, StockX і Grail. * Знешні бок сапраўднага Sp5der — плоскі трыкатаж з французскага трыліну або флісу — ніколі не з плюшу, ніколі не пухнаты. Унутраны бок шліфаваны: кароткі ворс, мяккі навобмацак, з вышыняй ворсу 1–2 мм.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://dripheat.com/blog/should-a-real-sp5der-hoodie-feel-soft-or-rough-texture-guide/|title=Should a Real Sp5der Hoodie Feel Soft or Rough?|website=dripheat.com|date=2026-06-08|access-date=2026-06-10}}</ref> == Заўвагі == {{Крыніцы}} == Спасылка == * [https://spiderhoodieshop.org Афіцыйны дыстрыб'ютар Sp5der] [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі ЗША]] ts8ibgru0fd20r98aqyoj3awvbhxmjh 5153086 5153084 2026-06-10T08:41:42Z KnowRight 131307 5153086 wikitext text/x-wiki '''Sp5der''' — амерыканскі стрытвэр- і модны брэнд, заснаваны ў 2019 годзе амерыканскім рэперам Джэфры Ламарам Уільямсам. Штаб-кватэра брэнда знаходзіцца ў [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесе, штат Каліфорнія]], а карані — у [[Атланта|Атланце, штат Джорджыя]]. [[Файл:Sp5der-Beluga-Tracksuit-Gold-1.webp|alt=Sp5der Beluga Tracksuit Gold|міні|{{Center|Спортыўны камплект Sp5der}}]] Да 2023 года Sp5der выйшаў на сусветны рынак, пашырыўшы яго за межы Злучаных Штатаў на Азію і Еўропу. У 2024 годзе Sp5der прадставіў калекцыю падчас Тыдня моды ў Нью-Ёрку. Брэнд паказаў больш за 35 дызайнаў для мужчын і жанчын. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thecoolhour.com/sp5der-fw24-nocturnal-highway-makes-nyfw-runway-debut/?|title=SP5DER FW24 "Nocturnal Highway" Makes NYFW Runway Debut|website=www.thecoolhour.com|author=Yuna Seong|date=2024-09-10|access-date=2025-02-24}}</ref> З 5 па 10 мая 2026 года SP5DER распачаў шасцідзённае разгортванне, якое ўключала штодзённыя анлайн-рэлізы і фізічнае мерапрыемства ў Нью-Ёрку.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://hypebeast.com/2026/5/sp5der-worldwide-five-day-nyc-popup|title=How To Secure the SP5DER "Worldwide Five Day" Drops and NYC Pop-Up Exclusives|website=Hypebeast |access-date=2026-05-04}}</ref> == Як адрозніць падробку == * Аўтэнтычныя худзі Sp5der важыць 23 унцыі (каля 780 г/м²), і выраблены з цяжкага амерыканскага флісу. * Вага флісу — 780 г/м². Падробленая флісавая куртка важыць менш за 600 г (розмер M). * Сапраўдныя цэны пачынаюцца ад 200 долараў на афіцыйным сайце kingspider.co. Прадукцыю таксама можна набыць па больш высокай цане на eBay, StockX і Grail. * Знешні бок сапраўднага Sp5der — плоскі трыкатаж з французскага трыліну або флісу — ніколі не з плюшу, ніколі не пухнаты. Унутраны бок шліфаваны: кароткі ворс, мяккі навобмацак, з вышыняй ворсу 1–2 мм.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://dripheat.com/blog/should-a-real-sp5der-hoodie-feel-soft-or-rough-texture-guide/|title=Should a Real Sp5der Hoodie Feel Soft or Rough?|website=dripheat.com|date=2026-06-08|access-date=2026-06-10}}</ref> == Заўвагі == {{Крыніцы}} == Спасылка == * [https://spiderhoodieshop.org Афіцыйны дыстрыб'ютар Sp5der] [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі ЗША]] pdhgbkk0c5vlr4hoymzpfhxhz9fobc7 5153087 5153086 2026-06-10T08:46:48Z KnowRight 131307 5153087 wikitext text/x-wiki '''Sp5der''' — амерыканскі стрытвэр- і модны брэнд, заснаваны ў 2019 годзе амерыканскім рэперам Джэфры Ламарам Уільямсам. Штаб-кватэра брэнда знаходзіцца ў [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесе, штат Каліфорнія]], а карані — у [[Атланта|Атланце, штат Джорджыя]]. [[Файл:Sp5der-Beluga-Tracksuit-Gold-1.webp|alt=Sp5der Beluga Tracksuit Gold|міні|{{Center|Спортыўны камплект Sp5der}}]] Да 2023 года Sp5der выйшаў на сусветны рынак, пашырыўшы яго за межы Злучаных Штатаў на Азію і Еўропу. У 2024 годзе Sp5der прадставіў калекцыю падчас Тыдня моды ў Нью-Ёрку. Брэнд паказаў больш за 35 дызайнаў для мужчын і жанчын. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thecoolhour.com/sp5der-fw24-nocturnal-highway-makes-nyfw-runway-debut/?|title=SP5DER FW24 "Nocturnal Highway" Makes NYFW Runway Debut|website=www.thecoolhour.com|author=Yuna Seong|date=2024-09-10|access-date=2025-02-24}}</ref> З 5 па 10 мая 2026 года SP5DER распачаў шасцідзённае разгортванне, якое ўключала штодзённыя анлайн-рэлізы і фізічнае мерапрыемства ў Нью-Ёрку.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://hypebeast.com/2026/5/sp5der-worldwide-five-day-nyc-popup|title=How To Secure the SP5DER "Worldwide Five Day" Drops and NYC Pop-Up Exclusives|website=Hypebeast |access-date=2026-05-04}}</ref> == Як адрозніць падробку == * Аўтэнтычныя худзі Sp5der важыць 23 унцыі (каля 780 г/м²), і выраблены з цяжкага амерыканскага флісу. * Вага [[Фліс|флісу]] — 780 г/м². Падробленая флісавая куртка важыць менш за 600 г (розмер M). * Сапраўдныя цэны пачынаюцца ад 200 долараў на афіцыйным сайце kingspider.co. Прадукцыю таксама можна набыць па больш высокай цане на [[eBay]], StockX і Grail. * Знешні бок сапраўднага Sp5der — плоскі [[трыкатаж]] з французскага трыліну або флісу — ніколі не з плюшу, ніколі не пухнаты. Унутраны бок шліфаваны: кароткі ворс, мяккі навобмацак, з вышыняй ворсу 1–2 мм.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://dripheat.com/blog/should-a-real-sp5der-hoodie-feel-soft-or-rough-texture-guide/|title=Should a Real Sp5der Hoodie Feel Soft or Rough?|website=dripheat.com|date=2026-06-08|access-date=2026-06-10}}</ref> == Заўвагі == {{Крыніцы}} == Спасылка == * [https://spiderhoodieshop.org Афіцыйны дыстрыб'ютар Sp5der] [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі ЗША]] 0kzsezvxe9czh8v0bvcxv6lt5j8zgqk 5153088 5153087 2026-06-10T08:48:58Z KnowRight 131307 5153088 wikitext text/x-wiki '''Sp5der''' — амерыканскі стрытвэр- і модны брэнд, заснаваны ў 2019 годзе амерыканскім рэперам Джэфры Ламарам Уільямсам. Штаб-кватэра брэнда знаходзіцца ў [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесе, штат Каліфорнія]], а карані — у [[Атланта|Атланце, штат Джорджыя]]. [[Файл:Sp5der-Beluga-Tracksuit-Gold-1.webp|alt=Sp5der Beluga Tracksuit Gold|міні|{{Center|Спортыўны камплект Sp5der}}]] Да 2023 года Sp5der выйшаў на сусветны рынак, пашырыўшы яго за межы Злучаных Штатаў на Азію і Еўропу. У 2024 годзе Sp5der прадставіў калекцыю падчас Тыдня моды ў Нью-Ёрку. Брэнд паказаў больш за 35 дызайнаў для мужчын і жанчын. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thecoolhour.com/sp5der-fw24-nocturnal-highway-makes-nyfw-runway-debut/?|title=SP5DER FW24 "Nocturnal Highway" Makes NYFW Runway Debut|website=www.thecoolhour.com|author=Yuna Seong|date=2024-09-10|access-date=2025-02-24}}</ref> З 5 па 10 мая 2026 года SP5DER распачаў шасцідзённае разгортванне, якое ўключала штодзённыя анлайн-рэлізы і фізічнае мерапрыемства ў [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрку]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://hypebeast.com/2026/5/sp5der-worldwide-five-day-nyc-popup|title=How To Secure the SP5DER "Worldwide Five Day" Drops and NYC Pop-Up Exclusives|website=Hypebeast |access-date=2026-05-04}}</ref> == Як адрозніць падробку == * Аўтэнтычныя худзі Sp5der важыць 23 унцыі (каля 780 г/м²), і выраблены з цяжкага амерыканскага флісу. * Вага [[Фліс|флісу]] — 780 г/м². Падробленая флісавая куртка важыць менш за 600 г (розмер M). * Сапраўдныя цэны пачынаюцца ад 200 долараў на афіцыйным сайце kingspider.co. Прадукцыю таксама можна набыць па больш высокай цане на [[eBay]], StockX і Grail. * Знешні бок сапраўднага Sp5der — плоскі [[трыкатаж]] з французскага трыліну або флісу — ніколі не з [[плюш|плюшу]], ніколі не пухнаты. Унутраны бок шліфаваны: кароткі ворс, мяккі навобмацак, з вышыняй ворсу 1–2 мм.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://dripheat.com/blog/should-a-real-sp5der-hoodie-feel-soft-or-rough-texture-guide/|title=Should a Real Sp5der Hoodie Feel Soft or Rough?|website=dripheat.com|date=2026-06-08|access-date=2026-06-10}}</ref> == Заўвагі == {{Крыніцы}} == Спасылка == * [https://spiderhoodieshop.org Афіцыйны дыстрыб'ютар Sp5der] [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі ЗША]] bnp32ac85n94qp5m2bb9h4i55gb5vit 5153092 5153088 2026-06-10T08:53:08Z KnowRight 131307 5153092 wikitext text/x-wiki '''Sp5der''' — амерыканскі стрытвэр- і модны брэнд, заснаваны ў 2019 годзе амерыканскім рэперам Джэфры Ламарам Уільямсам. Штаб-кватэра брэнда знаходзіцца ў [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесе, штат Каліфорнія]], а карані — у [[Атланта|Атланце, штат Джорджыя]]. [[Файл:Sp5der-Beluga-Tracksuit-Gold-1.webp|alt=Sp5der Beluga Tracksuit Gold|міні|{{Center|Спортыўны камплект Sp5der}}]] Да 2023 года Sp5der выйшаў на сусветны рынак, пашырыўшы яго за межы Злучаных Штатаў на Азію і Еўропу. У 2024 годзе Sp5der прадставіў калекцыю падчас Тыдня моды ў Нью-Ёрку. Брэнд паказаў больш за 35 дызайнаў для мужчын і жанчын. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thecoolhour.com/sp5der-fw24-nocturnal-highway-makes-nyfw-runway-debut/?|title=SP5DER FW24 "Nocturnal Highway" Makes NYFW Runway Debut|website=www.thecoolhour.com|author=Yuna Seong|date=2024-09-10|access-date=2025-02-24}}</ref> З 5 па 10 мая 2026 года SP5DER распачаў шасцідзённае разгортванне, якое ўключала штодзённыя анлайн-рэлізы і фізічнае мерапрыемства ў [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрку]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://hypebeast.com/2026/5/sp5der-worldwide-five-day-nyc-popup|title=How To Secure the SP5DER "Worldwide Five Day" Drops and NYC Pop-Up Exclusives|website=Hypebeast |access-date=2026-05-04}}</ref> == Як адрозніць падробку == * Аўтэнтычныя худзі Sp5der важыць 23 унцыі (каля 780 г/м²), і выраблены з цяжкага амерыканскага флісу. * Вага [[Фліс|флісу]] — 780 г/м². Падробленая флісавая куртка важыць менш за 600 г (розмер M). * Сапраўдныя цэны пачынаюцца ад 200 долараў на афіцыйным сайце kingspider.co. Прадукцыю таксама можна набыць па больш высокай цане на [[eBay]], StockX і Grail. * Знешні бок сапраўднага Sp5der — плоскі [[трыкатаж]] з французскага трыліну або флісу — ніколі не з [[плюш|плюшу]], ніколі не пухнаты. Унутраны бок шліфаваны: кароткі ворс, мяккі навобмацак, з вышыняй ворсу 1–2 мм.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://dripheat.com/blog/should-a-real-sp5der-hoodie-feel-soft-or-rough-texture-guide/|title=Should a Real Sp5der Hoodie Feel Soft or Rough?|website=dripheat.com|date=2026-06-08|access-date=2026-06-10}}</ref> == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://spiderhoodieshop.org Афіцыйны дыстрыб'ютар Sp5der] [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі ЗША]] dv13z8c8i0ir55uub84vc13gqund1q6 0 809268 5153068 2026-06-10T07:54:16Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Ты́нец-над-Са́завау''' ({{lang-cs|Týnec nad Sázavou}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны на рацэ [[Сазава]], за 9 км на паўночны захад ад горада [[Бенешаў|Бенешава]], за 18 км на поўдзень ад...» 5153068 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ты́нец-над-Са́завау''' ({{lang-cs|Týnec nad Sázavou}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны на рацэ [[Сазава]], за 9 км на паўночны захад ад горада [[Бенешаў|Бенешава]], за 18 км на поўдзень ад горада [[Ржычані]], за 23 км на паўночны ўсход ад горада [[Седльчані]] і за 26 км на паўночны захад ад горада [[Влашым]]. У 1969 годзе Тынец-над-Сазавау атрымаў статус горада. 43enva548jdrm5kclhc417ooxfsw7k8 5153070 5153068 2026-06-10T07:55:40Z Autumndancer 168015 5153070 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ты́нец-над-Са́завау''' ({{lang-cs|Týnec nad Sázavou}}) — горад у [[Бенешаў (раён)|раёне Бенешаў]] [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны на рацэ [[Сазава]], за 9 км на паўночны захад ад горада [[Бенешаў|Бенешава]], за 18 км на поўдзень ад горада [[Ржычані]], за 23 км на паўночны ўсход ад горада [[Седльчані]] і за 26 км на паўночны захад ад горада [[Влашым]]. У 1969 годзе Тынец-над-Сазавау атрымаў статус горада. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] 7cah469vu3wlartej211r0m7xpcryus 0 809269 5153071 2026-06-10T08:04:10Z Feeleman 163471 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1356287559|Law Abiding Citizen]]» 5153071 wikitext text/x-wiki {{Фільм|прадзюсар={{Plainlist| * [[Lucas Foster]] * [[Gerard Butler]] * Alan Siegel * Mark Gill * Kurt Wimmer * Robert Katz }}|мова=English}}«'''Законапаслухмяны грамадзянін'''» ({{Lang-en|Law Abiding Citizen}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]]-[[трылер]] 2009 года [[Фільм пра лінчавальнікаў|пра лінчавальніка]], зняты [[Рэжысёр|рэжысёрам]] [[Ф. Гэры Грэй|Ф. Гэры Грэем]] паводле [[Сцэнарыст|сцэнарыя]] [[Курт Уімэр|Курта Уімэра]]. Падзеі адбываюцца ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]]: галоўны герой Клайд Шэлтан становіцца сведкам згвалтавання і забойства сваёй жонкі і дачкі падчас уварвання ў дом. Пракурор Нік Райс, не жадаючы рызыкаваць сваім высокім паказчыкам асуджэнняў з-за недахопу доказаў, заключае здзелку з вінаватым — Кларэнсам Дарбі, які прызнае сябе вінаватым у менш цяжкім злачынстве ў абмен на паказанні супраць свайго саўдзельніка Рупэрта Эймза і атрымлівае зніжаны тэрмін. Праз дзесяць гадоў Шэлтан бярэ правасуддзе ў свае рукі і пачынае паляванне не толькі на Райса, але і на ўсіх, каго лічыць апорай зламанай і прагнілай сістэмы крымінальнага правасуддзя. «Законапаслухмяны грамадзянін» выйшаў у ЗША праз [[Overture Films]] 16 кастрычніка 2009 года і атрымаў адмоўныя водгукі крытыкаў, якія пахвалілі акцёрскія работы, але раскрытыкавалі рэалізацыю задумы. Асабліва была разгромлена канцоўка фільма і нярэдка лічыцца адной з найгоршых у гісторыі кіно. Нягледзячы на гэта, фільм стаў паспяховым, сабраўшы 127,9 мільёна долараў пры вытворчым бюджэце ў 53 мільёны. Фільм быў намінаваны на [[Прэмія «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм|прэмію «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм]] на [[Сатурн (прэмія, 2010)|36-й цырымоніі ўручэння прэміі «Сатурн»]]. == У ролях == * [[Джэймі Фокс]] — Нік Райс * [[Джэрард Батлер]] — Клайд Шэлтан * [[Брус Мак-Гіл]] — Джонас Кантрэл * [[Коум Міні]] — Даніган, дэтэктыў * [[Леслі Біб]] — Сара Лоўэл, памочніца Ніка * [[Рэджына Хол]] — Келі Райс * [[Майкл Ірбі]] — Гарза, дэтэктыў * [[Грэгары Іцын]] — Айгер, начальнік турмы * [[Крысціян Столтэ]] — Кларэнс Дарбі * [[Эні Корлі]] — Лора Берч, суддзя * [[Рычард Портнау]] — Біл Рэйнальдс, адвакат Дарбі * [[Джош Сцюарт]] — Рупэрт Эймз == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1197624}} * {{Rotten Tomatoes|law_abiding_citizen|Законапаслухмяны грамадзянін}} [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Браян Тайлер]] [[Катэгорыя:Фільмы пра смяротнае пакаранне]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2009 года]] i579c5xrc5bzpptbbygqwqvt06r01jj 5153072 5153071 2026-06-10T08:05:52Z Feeleman 163471 арфаграфія 5153072 wikitext text/x-wiki {{Фільм|прадзюсар={{Plainlist| * [[Lucas Foster]] * [[Gerard Butler]] * Alan Siegel * Mark Gill * Kurt Wimmer * Robert Katz }}|мова=English}}«'''Законапаслухмяны грамадзянін'''» ({{Lang-en|Law Abiding Citizen}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]]-[[трылер]] 2009 года [[Фільм пра лінчавальнікаў|пра лінчавальніка]], зняты [[Рэжысёр|рэжысёрам]] [[Ф. Гэры Грэй|Ф. Гэры Грэем]] паводле [[Сцэнарыст|сцэнарыя]] [[Курт Уімер|Курта Уімера]]. Падзеі адбываюцца ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]]: галоўны герой Клайд Шэлтан становіцца сведкам згвалтавання і забойства сваёй жонкі і дачкі падчас уварвання ў дом. Пракурор Нік Райс, не жадаючы рызыкаваць сваім высокім паказчыкам асуджэнняў з-за недахопу доказаў, заключае здзелку з вінаватым — Кларэнсам Дарбі, які прызнае сябе вінаватым у менш цяжкім злачынстве ў абмен на паказанні супраць свайго саўдзельніка Рупэрта Эймза і атрымлівае зніжаны тэрмін. Праз дзесяць гадоў Шэлтан бярэ правасуддзе ў свае рукі і пачынае паляванне не толькі на Райса, але і на ўсіх, каго лічыць апорай зламанай і прагнілай сістэмы крымінальнага правасуддзя. «Законапаслухмяны грамадзянін» выйшаў у ЗША праз [[Overture Films]] 16 кастрычніка 2009 года і атрымаў адмоўныя водгукі крытыкаў, якія пахвалілі акцёрскія работы, але раскрытыкавалі рэалізацыю задумы. Асабліва была разгромлена канцоўка фільма і нярэдка лічыцца адной з найгоршых у гісторыі кіно. Нягледзячы на гэта, фільм стаў паспяховым, сабраўшы 127,9 мільёна долараў пры вытворчым бюджэце ў 53 мільёны. Фільм быў намінаваны на [[Прэмія «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм|прэмію «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм]] на [[Сатурн (прэмія, 2010)|36-й цырымоніі ўручэння прэміі «Сатурн»]]. == У ролях == * [[Джэймі Фокс]] — Нік Райс * [[Джэрард Батлер]] — Клайд Шэлтан * [[Брус Мак-Гіл]] — Джонас Кантрэл * [[Коум Міні]] — Даніган, дэтэктыў * [[Леслі Біб]] — Сара Лоўэл, памочніца Ніка * [[Рэджына Хол]] — Келі Райс * [[Майкл Ірбі]] — Гарза, дэтэктыў * [[Грэгары Іцын]] — Айгер, начальнік турмы * [[Крысціян Столтэ]] — Кларэнс Дарбі * [[Эні Корлі]] — Лора Берч, суддзя * [[Рычард Портнау]] — Біл Рэйнальдс, адвакат Дарбі * [[Джош Сцюарт]] — Рупэрт Эймз == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1197624}} * {{Rotten Tomatoes|law_abiding_citizen|Законапаслухмяны грамадзянін}} [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Браян Тайлер]] [[Катэгорыя:Фільмы пра смяротнае пакаранне]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2009 года]] djmexk88lky0vvqzdzye0m184s5mvwh 5153074 5153072 2026-06-10T08:08:24Z Feeleman 163471 стыль 5153074 wikitext text/x-wiki {{Фільм|прадзюсар={{Plainlist| * [[Lucas Foster]] * [[Gerard Butler]] * Alan Siegel * Mark Gill * Kurt Wimmer * Robert Katz }}|мова=English}}«'''Законапаслухмяны грамадзянін'''» ({{Lang-en|Law Abiding Citizen}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]]-[[трылер]] 2009 года [[Фільм пра лінчавальнікаў|пра лінчавальніка]], зняты [[Рэжысёр|рэжысёрам]] [[Ф. Гэры Грэй|Ф. Гэры Грэем]] паводле [[Сцэнарыст|сцэнарыя]] [[Курт Уімер|Курта Уімера]]. Падзеі адбываюцца ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]]: галоўны герой Клайд Шэлтан становіцца сведкам згвалтавання і забойства сваёй жонкі і дачкі падчас уварвання ў дом. [[Пракурор]] Нік Райс, не жадаючы рызыкаваць сваім высокім паказчыкам асуджэнняў з-за недахопу доказаў, заключае здзелку з вінаватым — Кларэнсам Дарбі, які прызнае сябе вінаватым у менш цяжкім злачынстве ў абмен на паказанні супраць свайго саўдзельніка Рупэрта Эймза і атрымлівае зніжаны тэрмін. Праз дзесяць гадоў Шэлтан бярэ [[правасуддзе]] ў свае рукі і пачынае паляванне не толькі на Райса, але і на ўсіх, каго лічыць апорай зламанай і прагнілай сістэмы крымінальнага правасуддзя. «Законапаслухмяны грамадзянін» выйшаў у ЗША праз [[Overture Films]] 16 кастрычніка 2009 года і атрымаў адмоўныя водгукі крытыкаў, якія пахвалілі акцёрскія работы, але раскрытыкавалі рэалізацыю задумы. Асабліва была разгромлена канцоўка [[Фільм|фільма]] і нярэдка лічыцца адной з найгоршых у гісторыі кіно. Нягледзячы на гэта, фільм стаў паспяховым, сабраўшы 127,9 мільёна долараў пры вытворчым бюджэце ў 53 мільёны. Фільм быў намінаваны на [[Прэмія «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм|прэмію «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм]] на [[Сатурн (прэмія, 2010)|36-й цырымоніі ўручэння прэміі «Сатурн»]]. == У ролях == * [[Джэймі Фокс]] — Нік Райс * [[Джэрард Батлер]] — Клайд Шэлтан * [[Брус Мак-Гіл]] — Джонас Кантрэл * [[Коум Міні]] — Даніган, дэтэктыў * [[Леслі Біб]] — Сара Лоўэл, памочніца Ніка * [[Рэджына Хол]] — Келі Райс * [[Майкл Ірбі]] — Гарза, дэтэктыў * [[Грэгары Іцын]] — Айгер, начальнік турмы * [[Крысціян Столтэ]] — Кларэнс Дарбі * [[Эні Корлі]] — Лора Берч, суддзя * [[Рычард Портнау]] — Біл Рэйнальдс, адвакат Дарбі * [[Джош Сцюарт]] — Рупэрт Эймз == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1197624}} * {{Rotten Tomatoes|law_abiding_citizen|Законапаслухмяны грамадзянін}} [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Браян Тайлер]] [[Катэгорыя:Фільмы пра смяротнае пакаранне]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2009 года]] 0we7ht0q920w5ld5wed3uzlz9iethpv 5153078 5153074 2026-06-10T08:10:49Z Feeleman 163471 +[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]; +[[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]]; +[[Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5153078 wikitext text/x-wiki {{Фільм|прадзюсар={{Plainlist| * [[Lucas Foster]] * [[Gerard Butler]] * Alan Siegel * Mark Gill * Kurt Wimmer * Robert Katz }}|мова=English}}«'''Законапаслухмяны грамадзянін'''» ({{Lang-en|Law Abiding Citizen}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]]-[[трылер]] 2009 года [[Фільм пра лінчавальнікаў|пра лінчавальніка]], зняты [[Рэжысёр|рэжысёрам]] [[Ф. Гэры Грэй|Ф. Гэры Грэем]] паводле [[Сцэнарыст|сцэнарыя]] [[Курт Уімер|Курта Уімера]]. Падзеі адбываюцца ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]]: галоўны герой Клайд Шэлтан становіцца сведкам згвалтавання і забойства сваёй жонкі і дачкі падчас уварвання ў дом. [[Пракурор]] Нік Райс, не жадаючы рызыкаваць сваім высокім паказчыкам асуджэнняў з-за недахопу доказаў, заключае здзелку з вінаватым — Кларэнсам Дарбі, які прызнае сябе вінаватым у менш цяжкім злачынстве ў абмен на паказанні супраць свайго саўдзельніка Рупэрта Эймза і атрымлівае зніжаны тэрмін. Праз дзесяць гадоў Шэлтан бярэ [[правасуддзе]] ў свае рукі і пачынае паляванне не толькі на Райса, але і на ўсіх, каго лічыць апорай зламанай і прагнілай сістэмы крымінальнага правасуддзя. «Законапаслухмяны грамадзянін» выйшаў у ЗША праз [[Overture Films]] 16 кастрычніка 2009 года і атрымаў адмоўныя водгукі крытыкаў, якія пахвалілі акцёрскія работы, але раскрытыкавалі рэалізацыю задумы. Асабліва была разгромлена канцоўка [[Фільм|фільма]] і нярэдка лічыцца адной з найгоршых у гісторыі кіно. Нягледзячы на гэта, фільм стаў паспяховым, сабраўшы 127,9 мільёна долараў пры вытворчым бюджэце ў 53 мільёны. Фільм быў намінаваны на [[Прэмія «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм|прэмію «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм]] на [[Сатурн (прэмія, 2010)|36-й цырымоніі ўручэння прэміі «Сатурн»]]. == У ролях == * [[Джэймі Фокс]] — Нік Райс * [[Джэрард Батлер]] — Клайд Шэлтан * [[Брус Мак-Гіл]] — Джонас Кантрэл * [[Коум Міні]] — Даніган, дэтэктыў * [[Леслі Біб]] — Сара Лоўэл, памочніца Ніка * [[Рэджына Хол]] — Келі Райс * [[Майкл Ірбі]] — Гарза, дэтэктыў * [[Грэгары Іцын]] — Айгер, начальнік турмы * [[Крысціян Столтэ]] — Кларэнс Дарбі * [[Эні Корлі]] — Лора Берч, суддзя * [[Рычард Портнау]] — Біл Рэйнальдс, адвакат Дарбі * [[Джош Сцюарт]] — Рупэрт Эймз == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1197624}} * {{Rotten Tomatoes|law_abiding_citizen|Законапаслухмяны грамадзянін}} [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Браян Тайлер]] [[Катэгорыя:Фільмы пра смяротнае пакаранне]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША]] ims5hriqclq4ob7vz7sv15zujuhcqoz 5153081 5153078 2026-06-10T08:20:55Z Feeleman 163471 5153081 wikitext text/x-wiki {{Фільм|Выява=Законапаслухмяны грамадзянін лога.png}} «'''Законапаслухмяны грамадзянін'''» ({{Lang-en|Law Abiding Citizen}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]]-[[трылер]] 2009 года [[Фільм пра лінчавальнікаў|пра лінчавальніка]], зняты [[Рэжысёр|рэжысёрам]] [[Ф. Гэры Грэй|Ф. Гэры Грэем]] паводле [[Сцэнарыст|сцэнарыя]] [[Курт Уімер|Курта Уімера]]. Падзеі адбываюцца ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]]: галоўны герой Клайд Шэлтан становіцца сведкам згвалтавання і забойства сваёй жонкі і дачкі падчас уварвання ў дом. [[Пракурор]] Нік Райс, не жадаючы рызыкаваць сваім высокім паказчыкам асуджэнняў з-за недахопу доказаў, заключае здзелку з вінаватым — Кларэнсам Дарбі, які прызнае сябе вінаватым у менш цяжкім злачынстве ў абмен на паказанні супраць свайго саўдзельніка Рупэрта Эймза і атрымлівае зніжаны тэрмін. Праз дзесяць гадоў Шэлтан бярэ [[правасуддзе]] ў свае рукі і пачынае паляванне не толькі на Райса, але і на ўсіх, каго лічыць апорай зламанай і прагнілай сістэмы крымінальнага правасуддзя. «Законапаслухмяны грамадзянін» выйшаў у ЗША праз [[Overture Films]] 16 кастрычніка 2009 года і атрымаў адмоўныя водгукі крытыкаў, якія пахвалілі акцёрскія работы, але раскрытыкавалі рэалізацыю задумы. Асабліва была разгромлена канцоўка [[Фільм|фільма]] і нярэдка лічыцца адной з найгоршых у гісторыі кіно. Нягледзячы на гэта, фільм стаў паспяховым, сабраўшы 127,9 мільёна долараў пры вытворчым бюджэце ў 53 мільёны. Фільм быў намінаваны на [[Прэмія «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм|прэмію «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм]] на [[Сатурн (прэмія, 2010)|36-й цырымоніі ўручэння прэміі «Сатурн»]]. == У ролях == * [[Джэймі Фокс]] — Нік Райс * [[Джэрард Батлер]] — Клайд Шэлтан * [[Брус Мак-Гіл]] — Джонас Кантрэл * [[Коум Міні]] — Даніган, дэтэктыў * [[Леслі Біб]] — Сара Лоўэл, памочніца Ніка * [[Рэджына Хол]] — Келі Райс * [[Майкл Ірбі]] — Гарза, дэтэктыў * [[Грэгары Іцын]] — Айгер, начальнік турмы * [[Крысціян Столтэ]] — Кларэнс Дарбі * [[Эні Корлі]] — Лора Берч, суддзя * [[Рычард Портнау]] — Біл Рэйнальдс, адвакат Дарбі * [[Джош Сцюарт]] — Рупэрт Эймз == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1197624}} * {{Rotten Tomatoes|law_abiding_citizen|Законапаслухмяны грамадзянін}} [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Браян Тайлер]] [[Катэгорыя:Фільмы пра смяротнае пакаранне]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША]] sffcffeaa0j9fruxhb1a20zipwlle5z 5153083 5153081 2026-06-10T08:25:55Z Feeleman 163471 афармленне, вікіфікацыя 5153083 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Выява=Законапаслухмяны грамадзянін лога.png }} «'''Законапаслухмя́ны грамадзя́нін'''» ({{Lang-en|Law Abiding Citizen}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]]-[[трылер]] 2009 года [[Фільм пра лінчавальнікаў|пра лінчавальніка]], зняты [[рэжысёр]]ам [[Ф. Гэры Грэй|Ф. Гэры Грэем]] паводле [[Сцэнарыст|сцэнарыя]] [[Курт Уімер|Курта Уімера]]. Падзеі адбываюцца ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]]: галоўны герой Клайд Шэлтан становіцца сведкам згвалтавання і забойства сваёй жонкі і дачкі падчас уварвання ў дом. [[Пракурор]] Нік Райс, не жадаючы рызыкаваць сваім высокім паказчыкам асуджэнняў з-за недахопу доказаў, заключае здзелку з вінаватым — Кларэнсам Дарбі, які прызнае сябе вінаватым у менш цяжкім злачынстве ў абмен на паказанні супраць свайго саўдзельніка Рупэрта Эймза і атрымлівае зніжаны тэрмін. Праз дзесяць гадоў Шэлтан бярэ [[правасуддзе]] ў свае рукі і пачынае паляванне не толькі на Райса, але і на ўсіх, каго лічыць апорай зламанай і прагнілай сістэмы крымінальнага правасуддзя. «Законапаслухмяны грамадзянін» выйшаў у ЗША праз [[Overture Films]] 16 кастрычніка 2009 года і атрымаў адмоўныя водгукі крытыкаў, якія пахвалілі акцёрскія работы, але раскрытыкавалі рэалізацыю задумы. Асабліва была разгромлена канцоўка [[фільм]]а і нярэдка лічыцца адной з найгоршых у гісторыі кіно. Нягледзячы на гэта, фільм стаў паспяховым, сабраўшы 127,9 мільёна долараў пры вытворчым бюджэце ў 53 мільёны. Фільм быў намінаваны на [[Прэмія «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм|прэмію «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм]] на [[Сатурн (прэмія, 2010)|36-й цырымоніі ўручэння прэміі «Сатурн»]]. == У ролях == * [[Джэймі Фокс]] — Нік Райс * [[Джэрард Батлер]] — Клайд Шэлтан * [[Брус Мак-Гіл]] — Джонас Кантрэл * [[Коум Міні]] — Даніган, дэтэктыў * [[Леслі Біб]] — Сара Лоўэл, памочніца Ніка * [[Рэджына Хол]] — Келі Райс * [[Майкл Ірбі]] — Гарза, дэтэктыў * [[Грэгары Іцын]] — Айгер, начальнік турмы * [[Крысціян Столтэ]] — Кларэнс Дарбі * [[Эні Корлі]] — Лора Берч, суддзя * [[Рычард Портнау]] — Біл Рэйнальдс, адвакат Дарбі * [[Джош Сцюарт]] — Рупэрт Эймз == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1197624}} * {{Rotten Tomatoes|law_abiding_citizen|Законапаслухмяны грамадзянін}} [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Браян Тайлер]] [[Катэгорыя:Фільмы пра смяротнае пакаранне]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША]] 4vna93g35iuw32p1jfpfwg4s97n1s5d 5153128 5153083 2026-06-10T10:58:16Z Feeleman 163471 стыль 5153128 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Выява=Законапаслухмяны грамадзянін лога.png }} «'''Законапаслухмя́ны грамадзя́нін'''» ({{Lang-en|Law Abiding Citizen}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]]-[[трылер]] 2009 года [[Фільм пра лінчавальнікаў|пра лінчавальніка]], зняты [[рэжысёр]]ам [[Ф. Гэры Грэй|Ф. Гэры Грэем]] паводле [[Сцэнарыст|сцэнарыя]] [[Курт Уімер|Курта Уімера]]. Падзеі адбываюцца ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]]: галоўны герой Клайд Шэлтан становіцца сведкам згвалтавання і забойства сваёй жонкі і дачкі падчас уварвання ў дом. [[Пракурор]] Нік Райс, не жадаючы рызыкаваць сваім высокім паказчыкам асуджэнняў з-за недахопу доказаў, заключае здзелку з вінаватым — Кларэнсам Дарбі, які прызнае сябе вінаватым у менш цяжкім злачынстве ў абмен на паказанні супраць свайго саўдзельніка Рупэрта Эймза і атрымлівае зніжаны тэрмін. Праз дзесяць гадоў Шэлтан бярэ [[правасуддзе]] ў свае рукі і пачынае паляванне не толькі на Райса, але і на ўсіх, каго лічыць апорай зламанай і прагнілай сістэмы крымінальнага правасуддзя. «Законапаслухмяны грамадзянін» выйшаў у ЗША праз [[Overture Films]] 16 кастрычніка 2009 года і атрымаў адмоўныя водгукі крытыкаў, якія пахвалілі акцёрскія работы, але раскрытыкавалі рэалізацыю задумы. Асабліва была разгромлена канцоўка [[фільм]]а і нярэдка лічыцца адной з найгоршых у гісторыі кіно. Нягледзячы на гэта, фільм стаў паспяховым, сабраўшы 127,9 мільёна долараў пры вытворчым бюджэце ў 53 мільёны. Фільм быў намінаваны на [[Прэмія «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм|прэмію «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм]] на [[Сатурн (прэмія, 2010)|36-й цырымоніі ўручэння прэміі «Сатурн»]]. == У ролях == * [[Джэймі Фокс]] — Нік Райс * [[Джэрард Батлер]] — Клайд Шэлтан * [[Брус Мак-Гіл]] — Джонас Кантрэл * [[Коум Міні]] — Даніган, дэтэктыў * [[Леслі Біб]] — Сара Лоўэл, памочніца Ніка * [[Рэджына Хол]] — Келі Райс * [[Майкл Ірбі]] — Гарза, дэтэктыў * [[Грэгары Іцын]] — Айгер, начальнік турмы * [[Крысціян Столтэ]] — Кларэнс Дарбі * [[Эні Корлі]] — Лора Берч, суддзя * [[Рычард Портнау]] — Біл Рэйнальдс, адвакат Дарбі * [[Джош Сцюарт]] — Рупэрт Эймз == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1197624}} * {{Rotten Tomatoes|law_abiding_citizen|Законапаслухмяны грамадзянін}} [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Браян Тайлер]] [[Катэгорыя:Фільмы пра смяротнае пакаранне]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША]] dgt98ezvnywm9f4fory4fmr0qkcnd7u 5153131 5153128 2026-06-10T11:00:14Z Feeleman 163471 афармленне 5153131 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Выява=Законапаслухмяны грамадзянін лога.png }} «'''Законапаслухмя́ны грамадзя́нін'''» ({{Lang-en|Law Abiding Citizen}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]]-[[трылер]] 2009 года [[Фільм пра лінчавальнікаў|пра лінчавальніка]], зняты [[рэжысёр]]ам [[Ф. Гэры Грэй|Ф. Гэры Грэем]] паводле [[Сцэнарыст|сцэнарыя]] [[Курт Уімер|Курта Уімера]]. Падзеі адбываюцца ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]]: галоўны герой Клайд Шэлтан становіцца сведкам згвалтавання і забойства сваёй жонкі і дачкі падчас уварвання ў дом. [[Пракурор]] Нік Райс, не жадаючы рызыкаваць сваім высокім паказчыкам асуджэнняў з-за недахопу доказаў, заключае здзелку з вінаватым — Кларэнсам Дарбі, які прызнае сябе вінаватым у менш цяжкім злачынстве ў абмен на паказанні супраць свайго саўдзельніка Рупэрта Эймза і атрымлівае зніжаны тэрмін. Праз дзесяць гадоў Шэлтан бярэ [[правасуддзе]] ў свае рукі і пачынае паляванне не толькі на Райса, але і на ўсіх, каго лічыць апорай зламанай і прагнілай сістэмы крымінальнага правасуддзя<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/title/tt1197624/|title=Law Abiding Citizen|website=www.imdb.com|access-date=2026-06-10}}</ref>. «Законапаслухмяны грамадзянін» выйшаў у ЗША праз [[Overture Films]] 16 кастрычніка 2009 года і атрымаў адмоўныя водгукі крытыкаў, якія пахвалілі акцёрскія работы, але раскрытыкавалі рэалізацыю задумы. Асабліва была разгромлена канцоўка [[фільм]]а і нярэдка лічыцца адной з найгоршых у гісторыі кіно. Нягледзячы на гэта, фільм стаў паспяховым, сабраўшы 127,9 мільёна долараў пры вытворчым бюджэце ў 53 мільёны. Фільм быў намінаваны на [[Прэмія «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм|прэмію «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм]] на [[Сатурн (прэмія, 2010)|36-й цырымоніі ўручэння прэміі «Сатурн»]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/title/tt1197624/|title=Law Abiding Citizen {{!}} Awards|website=www.imdb.com|access-date=2026-06-10}}</ref>. == У ролях == * [[Джэймі Фокс]] — Нік Райс * [[Джэрард Батлер]] — Клайд Шэлтан * [[Брус Мак-Гіл]] — Джонас Кантрэл * [[Коум Міні]] — Даніган, дэтэктыў * [[Леслі Біб]] — Сара Лоўэл, памочніца Ніка * [[Рэджына Хол]] — Келі Райс * [[Майкл Ірбі]] — Гарза, дэтэктыў * [[Грэгары Іцын]] — Айгер, начальнік турмы * [[Крысціян Столтэ]] — Кларэнс Дарбі * [[Эні Корлі]] — Лора Берч, суддзя * [[Рычард Портнау]] — Біл Рэйнальдс, адвакат Дарбі * [[Джош Сцюарт]] — Рупэрт Эймз == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1197624}} * {{Rotten Tomatoes|law_abiding_citizen|Законапаслухмяны грамадзянін}} [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Браян Тайлер]] [[Катэгорыя:Фільмы пра смяротнае пакаранне]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША]] c4zb76h4ekp66s5qtkfaw9l6l88koam 5153132 5153131 2026-06-10T11:00:45Z Feeleman 163471 стыль 5153132 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Выява=Законапаслухмяны грамадзянін лога.png }} «'''Законапаслухмя́ны грамадзя́нін'''» ({{Lang-en|Law Abiding Citizen}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]]-[[трылер]] 2009 года [[Фільм пра лінчавальнікаў|пра лінчавальніка]], зняты [[рэжысёр]]ам [[Ф. Гэры Грэй|Ф. Гэры Грэем]] паводле [[Сцэнарыст|сцэнарыя]] [[Курт Уімер|Курта Уімера]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/m/law_abiding_citizen|title=Law Abiding Citizen {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-06-10}}</ref>. Падзеі адбываюцца ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]]: галоўны герой Клайд Шэлтан становіцца сведкам згвалтавання і забойства сваёй жонкі і дачкі падчас уварвання ў дом. [[Пракурор]] Нік Райс, не жадаючы рызыкаваць сваім высокім паказчыкам асуджэнняў з-за недахопу доказаў, заключае здзелку з вінаватым — Кларэнсам Дарбі, які прызнае сябе вінаватым у менш цяжкім злачынстве ў абмен на паказанні супраць свайго саўдзельніка Рупэрта Эймза і атрымлівае зніжаны тэрмін. Праз дзесяць гадоў Шэлтан бярэ [[правасуддзе]] ў свае рукі і пачынае паляванне не толькі на Райса, але і на ўсіх, каго лічыць апорай зламанай і прагнілай сістэмы крымінальнага правасуддзя<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/title/tt1197624/|title=Law Abiding Citizen|website=www.imdb.com|access-date=2026-06-10}}</ref>. «Законапаслухмяны грамадзянін» выйшаў у ЗША праз [[Overture Films]] 16 кастрычніка 2009 года і атрымаў адмоўныя водгукі крытыкаў, якія пахвалілі акцёрскія работы, але раскрытыкавалі рэалізацыю задумы. Асабліва была разгромлена канцоўка [[фільм]]а і нярэдка лічыцца адной з найгоршых у гісторыі кіно. Нягледзячы на гэта, фільм стаў паспяховым, сабраўшы 127,9 мільёна долараў пры вытворчым бюджэце ў 53 мільёны. Фільм быў намінаваны на [[Прэмія «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм|прэмію «Сатурн» за найлепшы баявік або прыгодніцкі фільм]] на [[Сатурн (прэмія, 2010)|36-й цырымоніі ўручэння прэміі «Сатурн»]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/title/tt1197624/|title=Law Abiding Citizen {{!}} Awards|website=www.imdb.com|access-date=2026-06-10}}</ref>. == У ролях == * [[Джэймі Фокс]] — Нік Райс * [[Джэрард Батлер]] — Клайд Шэлтан * [[Брус Мак-Гіл]] — Джонас Кантрэл * [[Коум Міні]] — Даніган, дэтэктыў * [[Леслі Біб]] — Сара Лоўэл, памочніца Ніка * [[Рэджына Хол]] — Келі Райс * [[Майкл Ірбі]] — Гарза, дэтэктыў * [[Грэгары Іцын]] — Айгер, начальнік турмы * [[Крысціян Столтэ]] — Кларэнс Дарбі * [[Эні Корлі]] — Лора Берч, суддзя * [[Рычард Портнау]] — Біл Рэйнальдс, адвакат Дарбі * [[Джош Сцюарт]] — Рупэрт Эймз == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|1197624}} * {{Rotten Tomatoes|law_abiding_citizen|Законапаслухмяны грамадзянін}} [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Браян Тайлер]] [[Катэгорыя:Фільмы пра смяротнае пакаранне]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2009 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША]] 3ai813curvf1lli034bpf46dqo2l92x 0 809270 5153076 2026-06-10T08:09:32Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Карвіна''' ({{lang-cs|Karviná}}) — статутны горад у [[Мараўскасілезскі край|Мараўскасілезскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]], каля мяжы з Польшчай. Размяшчаецца на рацэ [[Ольшэ]]. Адзін з найважнейшых цэнтраў здабычы вугалю Астроўска-карвінскага каменнавугальнага б...» 5153076 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Карвіна''' ({{lang-cs|Karviná}}) — статутны горад у [[Мараўскасілезскі край|Мараўскасілезскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]], каля мяжы з Польшчай. Размяшчаецца на рацэ [[Ольшэ]]. Адзін з найважнейшых цэнтраў здабычы вугалю Астроўска-карвінскага каменнавугальнага басейна. Металаапрацоўка, вытворчасць коксу. Цеплаэлектрастанцыя. 4746aonkglmjnfh1xw3u6pot40hbw96 5153077 5153076 2026-06-10T08:10:43Z Autumndancer 168015 5153077 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Карвіна''' ({{lang-cs|Karviná}}) — статутны горад у [[Мараўскасілезскі край|Мараўскасілезскім краі]] [[Чэхія|Чэхіі]], каля мяжы з Польшчай. Размяшчаецца на рацэ [[Ольшэ]]. Адзін з найважнейшых цэнтраў здабычы вугалю Астроўска-карвінскага каменнавугальнага басейна. Металаапрацоўка, вытворчасць коксу. Цеплаэлектрастанцыя. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] hgnk2gmr4tr3gkcv2gpb3y1oh3ytb9h 14 809271 5153095 2026-06-10T09:11:58Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «{{deathyr|137|2}} {{Commonscat|1372 deaths}}» 5153095 wikitext text/x-wiki {{deathyr|137|2}} {{Commonscat|1372 deaths}} hzi4djwme6mrvac8lxhp6c4dg6m1ywb 14 809272 5153096 2026-06-10T09:30:10Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «{{deathyr|134|3}} {{Commonscat|1343 deaths}}» 5153096 wikitext text/x-wiki {{deathyr|134|3}} {{Commonscat|1343 deaths}} 89h3z09jwtetffkdlz200qd6elvdwpn 14 809273 5153100 2026-06-10T09:42:03Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «{{deathyr|133|8}} {{Commonscat|1338 deaths}}» 5153100 wikitext text/x-wiki {{deathyr|133|8}} {{Commonscat|1338 deaths}} cv80fmkiy5gmwofw03ag5u84yrp7vx3 0 809274 5153103 2026-06-10T10:03:33Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Фільм}} '''«Вораг грамадства»''' ({{lang-en|The Public Enemy}}, у Вялікабрытаніі — Enemies of the Public, «Ворагі грамадства») (1931) — класічная чорна-белая гангстарская драма [[Уільям Уэлман|Уільяма Уэлмана]], экранізацыя неапублікаванага твора «Піва і кроў» двух газетчыкаў ...» 5153103 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Вораг грамадства»''' ({{lang-en|The Public Enemy}}, у Вялікабрытаніі — Enemies of the Public, «Ворагі грамадства») (1931) — класічная чорна-белая гангстарская драма [[Уільям Уэлман|Уільяма Уэлмана]], экранізацыя неапублікаванага твора «Піва і кроў» двух газетчыкаў — Джона Брайды і Кубэ Капонэ, якая працуе ў Чыкага. Галоўныя ролі выканалі [[Джэймс Кэгні]] і [[Эдвард Вудс]]. Намінант на прэмію «[[Оскар]]» за «Найлепшы арыгінальны сюжэт». «Вораг грамадства» — адзін з фільмаў своеасаблівай трылогіі (разам з «Тварам са шрамам» і «Маленькім Цэзарам»), якімі Галівуд адгукнуўся на разгул злачыннасці ў гады Вялікай дэпрэсіі. У 1998 годзе ўключаны ў Нацыянальны рэестр фільмаў, валодаючы «культурным, гістарычным або эстэтычным значэннем». Па версіі Амерыканскага інстытута кіно карціна займае шэраг месцаў: * 8-е месца спісу мужчын 100 зорак (Джэймс Кэгні) * 42-е месца ў спісе зладзеяў спісу 100 герояў і зладзеяў (Том Паўэрс) * 8-е месца ў спісе «10 найлепшых гангстарскіх фільмаў» 10 фільмаў з 10 жанраў. [[Катэгорыя:Фільмы 1931 года]] d5ng2ue6bv6tsqguoappqc2hdtsbn9t 5153104 5153103 2026-06-10T10:04:37Z Autumndancer 168015 5153104 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Вораг грамадства»''' ({{lang-en|The Public Enemy}}, у Вялікабрытаніі — Enemies of the Public, «Ворагі грамадства») (1931) — класічная чорна-белая гангстарская драма [[Уільям Уэлман|Уільяма Уэлмана]], экранізацыя неапублікаванага твора «Піва і кроў» двух газетчыкаў — Джона Брайды і Кубэ Капонэ, якая працуе ў Чыкага. Галоўныя ролі выканалі [[Джэймс Кэгні]] і [[Эдвард Вудс]]. Намінант на прэмію «[[Оскар]]» за «Найлепшы арыгінальны сюжэт». «Вораг грамадства» — адзін з фільмаў своеасаблівай трылогіі (разам з «Тварам са шрамам» і «Маленькім Цэзарам»), якімі Галівуд адгукнуўся на разгул злачыннасці ў гады Вялікай дэпрэсіі. У 1998 годзе ўключаны ў Нацыянальны рэестр фільмаў, валодаючы «культурным, гістарычным або эстэтычным значэннем». Па версіі Амерыканскага інстытута кіно карціна займае шэраг месцаў: * 8-е месца спісу мужчын 100 зорак (Джэймс Кэгні) * 42-е месца ў спісе зладзеяў спісу 100 герояў і зладзеяў (Том Паўэрс) * 8-е месца ў спісе «10 найлепшых гангстарскіх фільмаў» 10 фільмаў з 10 жанраў. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Фільмы 1931 года]] ntmcl9ffpbw02hychedeec4os4ubc4b 14 809275 5153108 2026-06-10T10:08:20Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «{{deathyr|100|6}} {{Commonscat|1006 deaths}}» 5153108 wikitext text/x-wiki {{deathyr|100|6}} {{Commonscat|1006 deaths}} 1rbnvfxtuicm1pmx8r7wvc3nd5wfspv 0 809276 5153111 2026-06-10T10:17:13Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Фільм}} '''«Чырвоны пыл»''' ({{lang-en|Red Dust}}) — меладрама, знятая [[Віктар Флемінг|Віктарам Флемінгам]] у 1932 годзе. Экранізацыя аднайменнай п’есы 1928 года. Адна з шасці карцін, дзе ў пары іграюць [[Кларк Гейбл]] і [[Джын Харлау]]. Прэм’ера фільма адбылася 22 кастрыч...» 5153111 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Чырвоны пыл»''' ({{lang-en|Red Dust}}) — меладрама, знятая [[Віктар Флемінг|Віктарам Флемінгам]] у 1932 годзе. Экранізацыя аднайменнай п’есы 1928 года. Адна з шасці карцін, дзе ў пары іграюць [[Кларк Гейбл]] і [[Джын Харлау]]. Прэм’ера фільма адбылася 22 кастрычніка 1932 года. == Сюжэт == Гісторыя любоўнага трыкутніка паміж Дэнісам Карсанам, уладальнікам каўчукавай плантацыі ў Індакітаі, жонкай яго работніка Барбарай Уіліс і прастытуткай Ванцін Джэферсан. == Цікавыя факты == * Падчас здымак фільма муж Джын Харлау, сцэнарыст і рэжысёр Пол Берн, скончыў жыццё самагубствам. * Першапачаткова на ролю Карсана быў заяўлены [[Джон Гілберт]]. * У 1953 годзе рэжысёр Джон Форд зняў рэмейк фільма пад назвай «Магамба», перанёсшы яго дзеянне ў Афрыку. Галоўную ролю зноў выконваў Гейбл, а яго партнёркамі сталі [[Ава Гарднер]] і [[Грэйс Келі]]. == У ролях == * [[Кларк Гейбл]] — ''Дэніс Карсан'' * [[Джын Харлау]] — ''Ванцін Джэферсан'' * [[Джын Рэйманд]] — ''Гэры Уіліс'' * [[Мэры Астар]] — ''Барбара Уіліс'' * [[Дональд Крысп]] — ''Гвідан'' * [[Талі Маршал]] — ''Мак-Куарг, наглядчык'' [[Катэгорыя:Фільмы 1932 года]] p8l04kfqc1r9ps5md3cyl9qtdskpbfl 0 809277 5153130 2026-06-10T10:59:06Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:uk:Special:Redirect/revision/45346131|Колонізація Степової України в XVI—XVIII століттях]]» 5153130 wikitext text/x-wiki '''Каланізацыя Стэпавай Украіны ў XVI–XVIII стагоддзях''' . == Пачаткі == [[Файл:Lob_Карта_татарских_княжеств_XV_в.svg|справа|міні|250x250пкс|Мапа татарскіх княстваў у Чарнігава-Северскай зямлі ў першай палове XV стагоддзя паводле Станіслава Кучынскага.]] Мангола-татарскія заваёвы ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй]] і [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] прывялі да буйных палітычных і дэмаграфічных зменаў. Пад ціскам войскаў [[Батый|Батыя]] значная частка насельніцтва са стэпавай і лесастэпавай зон адышла ў больш абароненыя месцы ў Карпатах, на сучасныя землі [[Палессе|Палесся]], Беларусі і Расеі, што прывяло да абязлюднення не толькі Паўночнага Прычарнамор'я, але і паўднёварускіх княстваў, якія ўваходзілі ў склад [[Залатая Арда|Залатой Арды]]. Татары пасцілі на гэтых абшарах быдла і палявалі. Вялікалітоўскія князі, пасля бітвы на [[Бітва на Сініх Водах (1362)|Сініх водах]] пасадзіўшы прадстаўнікоў сваіх дынастый у Кіеве і на Валыні ўмацоўваючы паўднёвыя межы сваёй дзяржавы, будавалі ўмацаваныя [[Крэпасць|крэпасці]] ў [[Подністров'я (регіон)|Прыднястроўі]], на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], у Падняпроўі і размяшчалі ў іх [[Гарнізон|гарнізоны]]. Гэта спрыяла перасяленню пераважна ўкраінскага насельніцтва ў стэпавую зону. Аднак гэты працэс аказаўся даволі кароткачасовым. Ужо ў канцы XV стагоддзя пад ціскам асманска-татарскай экспансіі Літва губляла свае пазіцыі ў Прычарнамор'і. У [[1482|1482 годзе]] крымскі хан [[Менглі-Гірэй I|Менглі I Герай]] падчас паходу на [[Кіеў]] з вялікім войскам спустошыў значную частку паселішчаў Стэпавай Украіны. Пасля гэтага паходу адбыўся шэраг іншых набегаў крымскіх орд на розныя рэгіёны Украіны, пад ударамі якіх украінскае насельніцтва было вымушана адступаць у больш абароненыя месцы. Таму за Паўночным Прычарнамор'ем замацавалася назва [[Дзікае поле|«Дзікае поле»]], а ў рускай дакументацыі — «Поле». Каб змагацца з экспансіянісцкімі памкненнямі асманска-татарскіх феадалаў, магнаты ВКЛ на правым беразе [[Дняпро|Дняпра]] з канца XIV стагоддзя пачалі будаваць новыя замкі, а для іх абароны фармавалі з падданых легкай кавалерыі - [[Казацтва|казацкія]] атрады, вызваляючы казакоў ад сялянскіх павіннасцей. Запрыгоньванне сялян і натуральны прырост насельніцтва выклікалі масавыя ўцёкі ад сваіх паноў на ўскраіны і паступовае засваенне незаселеных раёнаў. Важную ролю ў пранікненні хрысціянскага насельніцтва ў прычарнаморскія стэпы адыграла [[Запарожская Сеч|Запароская Сеч]] . Пабудаваная за дняпроўскімі парогамі на Ніжняй плыні Дняпра "Нізе", Сеч з другой паловы [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] стала не толькі цэнтрам казацтва, але і фарпостам і абаронай народнай каланізацыі прычарнаморскіх стэпаў. Тыя, каго выгналі са сваіх аселых месцаў як сацыяльным, так і нацыянальным прыгнётам, шукалі прытулку на Запарожжы. Тут яны станавіліся не толькі воінамі — ахоўнікамі сваёй зямлі, але і распрацоўшчыкамі прыродных рэсурсаў рэгіёна. У XV стагоддзі ўкраінскія сяляне ўсё часцей уцякалі ад сваіх паноў, галоўным чынам з заходніх і беларускіх абласцей ВКЛ, дзе феадальны прыгнёт быў больш жорсткім. Са свайго боку, феадалы ўсходніх абласцей сучаснай Украіны, маючы патрэбу ў рабочай сіле, спрабавалі прыцягнуць уцекачоў у свае маёнткі рознымі прывілеямі і абяцаннямі. Гэта рабілі і кіраўнікі маёнткаў магнаты Вялікага княства Літоўскага, а пазней Кароны Польскай (Вішнявецкія, Любамірскія, Копці, Катлы, Балабаны), якім належалі велізарныя зямельныя ўчасткі; эканамічнае асваенне гэтых участкаў расцягнулася надоўга. У ім удзельнічалі тысячы і тысячы людзей, значную частку якіх складалі перасяленцы з Заходняга Палесся і навакольных тэрыторый сучаснай Гомельшчыны і Смаленшчыны Беларускія сяляне якіх на украінцы называлі "літвінамі" прынеслі з сабой касу з большым касавішчам і серп, якія называліся "літоўскімі"<ref>{{Cite web|url=http://www.polissya.eu/2007/03/pohodzhennja-nazv-sil-sivershhyny.html|title=Історія, походження назв міст, сіл і річок Чернігівщини та Сіверщини|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126081221/http://www.polissya.eu/2007/03/pohodzhennja-nazv-sil-sivershhyny.html|archive-date=26 листопада 2012|access-date=24 січня 2013}}</ref>. Пасля няўдач у [[Паўстанне Хмяльніцкага|Вызваленчай вайне]] супраць Польшчы, вяртання шляхты і паваеннага ўладкавання у спраў яе інтарэсах на [[Валынь]], [[Падолле]] і [[Правабярэжная Украіна|Правабярэжную Украіну, а з іншага боку,]] стварэння [[Гетманшчына|Гетманшчыны]] і прапагандысцкіх гульняў Масквы міграцыйныя працэсы ва Украіне ўзмацніліся. Пачалася масавая міграцыя ўкраінскага насельніцтва на [[Левабярэжная Украіна|левабярэжжа]] і ў стэпавую зону. Дзякуючы гэтаму актыўна асвойвалася міжрэчча Дняпра і [[Дон|Дона]]. Гэта дазволіла царскаму ўраду пачаць рэалізацыю вылучаных у [[1640-я|40-х гадах]] XVII стагоддзя планаў па будаўніцтве ў гэтай мясцовасці ўмацаваных паселішчаў — фарпостаў расійскай урадавай каланізацыі ва ўсходняй частцы Запарожскіх вольнасцяў ([[Маяк]], Саляны - Тор, [[Гарадок (значэнні)|Гарадок]] — у Падонцоўе, [[Багародзіцк]] і [[Сергіївськ|Сергіеўск]] — у Падняпроўі), што яшчэ больш актывізавала засваенне стэпавай часткі левага берага Дняпра. Разгром царскімі войскамі Старой Сечы, пераход запарожцаў у межы [[Крымскае ханства|Крымскага ханства]], і, нарэшце, перанос межаў Расіі з узбярэжжа [[Азоўскае мора|Азоўскага мора]] ў міжрэчча Арла і [[Самара (прыток Дняпра)|Самары]] пасля няўдач [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]] на [[Прут|Пруце]] затармазілі засяленне рэгіёна і прывялі да скарачэння колькасці яго насельніцтва. == Уздым імперскай каланізацыі. Новасербія. == З канца 1720-х — пачатку [[1730-я|1730-х гадоў]] пачалося далейшае засяленне [[Стэп|стэпаў]], звязанае са стыхійнай міграцыяй [[Украінцы|украінцаў]] на поўдзень, арганізаваным перасяленнем [[Дзяржаўныя сяляне (Расійская імперыя)|дзяржаўных сялян]] царскім урадам, вяртаннем [[Запарожская Сеч|казакоў]] на старыя месцы і засяленнем на поўдні перасяленцаў з суседніх дзяржаў. На гэты працэс істотна паўплываў перанос расійска-асманскай мяжы пасля вайны [[1735|1735–1739]] [[1739|гадоў]] з міжрэчча Арла і Самары да ўзбярэжжа Азоўскага мора. Каб паскорыць засяленне рэгіёна і ўмацаваць свае пазіцыі ў Прычарнамор'і, царскі ўрад у [[1750-я|1750-х гадах]] звярнуўся да пасялення тут замежных вайскоўцаў ([[Сербы|сербаў]], [[Харваты|харватаў]], [[Македонцы|македонцаў]], [[Малдаване|малдаван]] і іншых), якія пагадзіліся перайсці на ваенную службу ў Расію і пасяліцца на яе ўскраінах, а таксама рускіх [[Стараверства|раскольнікаў]], якія пражывалі ў Рэчы Паспалітай і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] . З замежных вайскоўцаў было вырашана сфарміраваць два ваенна-сельскагаспадарчыя паселішчы (Новая Сербія і [[1735|Славянская Сербія) і размясціць іх на флангах пабудаванай у 1731-1735 гадах украінскай лініі]] , [[1731|каб]] ''такім'' чынам прыкрыць паўднёвыя рубяжы і ўзмацніць ціск на Запарожжа. Паколькі неабходная колькасць замежнікаў для ўкамплектавання 4 палкоў не была сабраная, царскі ўрад дазволіў запісвацца ў іх мясцовым жыхарам і перасяленцам з іншых рэгіёнаў Украіны і суседніх дзяржаў, за выключэннем памешчыцкіх сялян, якія пражывалі пад сваімі гаспадарамі больш за 10 гадоў. Аднак масавая дзяржаўная каланізацыя пачалася толькі пасля ліквідацыі Запарожскай Сечы. == Пасяленне == У [[1776|1776-1782 гадах]] у межах [[Азоўская губерня|Азоўскай]] і [[Наварасійская губерня|Наварасійскай губерняў]], створаных на Запарожскіх землях[[1782|,]] было заснавана 569 паселішчаў, у тым ліку 488 на землях, якія належалі да [[Кіш|коша]]. Сярод іх 478 знаходзіліся ў прыватнай уласнасці. На пачатак 1784 года ў Екацярынаслаўскім намесніцтве, у якое ўваходзілі Азоўская і Наварасійская губерні, налічвалася 2209 паселішчаў, у тым ліку 45 гарадскіх, у якіх пражывала 708 190 чалавек. Сярод іх украінцы складалі 73,77%, расіяне — 12,23, малдаване і румыны — 6,22, грэкі — 3,47, армяне — 2,62, а астатнія (прадстаўнікі больш чым 30 этнічных груп) складалі толькі 1,69%. Такім чынам, асноўны цяжар развіцця рэгіёна на пачатковым этапе ляжаў на ўкраінцах. Да канца XVIII стагоддзя насельніцтва ў рэгіёне дасягнула амаль 1 мільёна чалавек, але доля ўкраінцаў знізілася да 64,76%. Праект П. Румянцава-Задунайскага па перасяленні хрысціян з Крыма адпавядаў намерам Кацярыны II анексаваць Крым і каланізаваць стэпавую Украіну. 9 сакавіка 1778 г. імператрыца падпісала два рэскрыпты на імёны П. Румянцава і Г. Пацёмкіна з загадам перасяліць усіх хрысціян (грэкаў, грузінаў, армян і валахаў), якія пражывалі ў Крыме, на свабодныя землі Наварасійскай губерні і Азоўскай губерні. Рэалізацыя гэтых планаў была даручана генерал-лейтэнанту князю О. Празароўскаму, а з красавіка 1778 г. — генерал-лейтэнанту графу О. Сувораву. Агітацыя за перасяленне суправаджалася прамым і ўскосным прымусам праз распаўсюджванне дэзінфармацыі і выкарыстанне пагроз з боку расійскіх урадавых чыноўнікаў і іх эмісараў. Аднак значная колькасць хрысціян станоўча ставілася да прыняцця расійскага грамадзянства, свядома ідучы на матэрыяльныя ахвяры. Асноўнымі матывамі іх выбару былі магчымасць пазбавіцца ад наступстваў палітычнай і эканамічнай нестабільнасці на радзіме, а таксама перспектыва атрымання ад расійскага ўрада значных сацыяльна-эканамічных выгод, звязаных з набыццём статусу замежных пасяленцаў у адпаведнасці з расійскімі законамі (1751, 1762 і 1763 гг.): прадастаўленне павялічаных зямельных надзелаў, доўгатэрміновае вызваленне ад падаткаў і павіннасці і г.д. Акрамя таго, крымскія хрысціяне патрабавалі, каб асобная царская грамата гарантавала ім свабоднае эканамічнае, эканамічнае, культурнае і нацыянальнае развіццё на ўмовах адміністрацыйнай, судовай і канфесійнай аўтаноміі (сярод найважнейшых патрабаванняў — перасяленне за кошт расійскай дзяржаўнай казны; магчымасць стварэння паселішча на аснове адміністрацыйна-тэрытарыяльнай аўтаноміі, кіраванай уласным абраным органам самакіравання; пастаяннае вызваленне ад павіннасці і на 10 гадоў ад усіх падаткаў і г.д.). Перасяленчая кампанія пачалася 28 ліпеня 1778 года, калі першая група хрысціян адправілася ў Азоўскую губерню, і завяршылася 18 верасня 1778 года. Паводле няпоўных афіцыйных звестак, да канца года Крымскае ханства пакінула 31 386 хрысціян (у тым ліку 18 395 грэкаў, 12 612 армян, 218 грузінаў і 161 валах). Расійскі ўрад больш за год марудзіў з вызначэннем месца для перасялення крымскіх перасяленцаў. У чаканні загаду ім давялося перажыць суровую зіму 1778/79 года. Вясной 1779 года перасяленцы пачалі патрабаваць пасялення на землях паміж Дняпром, Самарай і Арлом (у адпаведнасці з папярэднімі рашэннямі хрысціянскай абшчыны, прынятымі ў Крыме). Але паколькі да таго часу гэтыя тэрыторыі ўжо былі заселеныя, урад серыяй указаў восенню 1779 г. — вясной 1780 г. загадаў вылучыць іншыя землі для пасялення былых крымскіх перасяленцаў. Армянам была аддадзена тэрыторыя ў ніжнім цячэнні ракі Дон, дзе быў заснаваны горад Нахічэвань (з 1838 г. Нахічэвань-на-Доне, з 1928 г. у складзе горада Растоў-на-Доне, РФ) і некалькі вёсак вакол яго — Нахічэванскі павет. Грэкі, грузіны і валахі атрымалі землі на поўначы Азоўскага мора, абмежаваныя з захаду ракой Берда, з усходу — ракой Кальміус, з поўначы — ракой Воўча (прыток ракі Самара). 15 жніўня 1780 г. быў заснаваны горад Марыупаль, які стаў цэнтрам новаўтворанага павета (пазней — Марыупальскі павет). Тут перасяленцы заснавалі 21 вёску: Бешава, Багатыр, Вялікая Каракуба, Вялікая Янісоль, Георгіеўка, Камара, Каран, Керменчык, Царград, Ласпа, Малы Янісоль, Мангуш, Сартана, Стары Крым, Стыла, Улаклы, Чэмрэк (або Джэмрэк, 1781 г. далучаны да вёскі Малы Янісоль), Чэрдаклы, Чэрмалык, Урзуф і Ялта. Паводле афіцыйных дадзеных, у 1781 г. у Марыупальскім павеце пражывала 14 483 грэкі, што амаль на 3 912 чалавек менш, чым тых, хто пакінуў Крым у 1778 г. Працяглыя хваляванні і неўпарадкаванае становішча перасяленцаў на новым месцы, высокая смяротнасць прывялі да грамадскіх хваляванняў і распаўсюджвання сярод іх настрояў рээміграцыі. Урад Кацярыны II спыніў спробы вярнуць хрысціян у Крым, выкарыстоўваючы паліцэйскія метады. У выніку перасялення хрысціянскага насельніцтва з Крыма эканоміка краіны, пазбаўленая асноўнай часткі вытворцаў, была значна падарваная, што спрыяла паскарэнню анексіі ханства Расійскай імперыяй (1783 г.) <ref>''Бацак Н. І.'' [http://history.org.ua/?termin=Pereselennya_hristiyan_nas_1778_1779 Переселення християн Кримського ханату до північного приазов'я 1778—1780] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160413195456/http://history.org.ua/?termin=Pereselennya_hristiyan_nas_1778_1779|date=13 квітня 2016}} // {{Крыніцы/ЕІУ|8|}}</ref> . [[Файл:Aivasovsky_Ivan_Constantinovich_-_Chumaks_in_Little_Russia.jpg|злева|міні|300x300пкс|Айвазоўскі. Чумакі]] Дзякуючы працавітасці насельніцтва былі асвоены розныя віды [[Прыродныя рэсурсы|прыродных рэсурсаў]] рэгіёна. Найважнейшым з іх была [[зямля]]. З больш чым 14,5 мільёна дзесяцін зямлі каля 60% да канца XVIII стагоддзя было адведзена пад ворыва, што сведчыць пра значныя дасягненні насельніцтва ў [[Земляробства|сельскай гаспадарцы]]. Важную ролю працягвала адыгрываць [[жывёлагадоўля]] . Найбольш разводзілі буйную рагатую [[Буйная рагатая жывёла|жывёлу]], [[Конь свойскі|коней]] і [[Авечка свойская|авечак]]. Развіццё [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] стымулявала стварэнне [[Прадпрыемства|прадпрыемстваў]] па перапрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі . У пачатку [[1790-я|90-х гадоў]] [[XVIII стагоддзе|18 стагоддзя]] тут працавала каля 3 тысяч розных тыпаў [[Млын|млыноў]], некаторыя з якіх мелі больш за 10 камянёў для памола збожжа, вырабу [[Крупы|круп]] і г.д. У рэгіёне працавала 113 вінакурняў і 56 розных тыпаў прадпрыемстваў, у тым ліку два [[Цукровая прамысловасць|цукровыя заводы]], якія перапрацоўвалі спачатку імпартны цукровы трыснёг. Вялікую ролю ў асваенні прыродных рэсурсаў адыгралі Торская і Бахмутская саляныя шахты, якія забяспечвалі [[Кухонная соль|соллю]] не толькі [[Слабадская Украіна|Слобажаншчыну]] і часткова [[Левабярэжная Украіна|Левабярэжную Украіну]], але і паўднёва-заходнія паветы Расіі. Іх праца была цесна звязана з пошукамі [[Каменны вугаль|вугалю]] і [[Жалезныя руды|жалезнай руды]], што паклала пачатак развіццю [[Вугледобувна промисловість|вугальнай]] і [[Металургія|металургічнай прамысловасці]] сучаснага [[Данбас|Данбаса]] . == Зноскі == {{Крыніцы}} == Крыніцы == ** [[:uk:Пірко_Василь_Олексійович|Пірко В. О.]] [http://vesna.org.ua/c/r.pl?c_=conq&textus=%EF%B3%F0%EA%EE Заселення Донеччини у XVI—XVIII ст. (короткий історичний нарис і уривки з джерел)]/ [[:uk:Український_культурологічний_центр|Український культурологічний центр]]. — Донецьк: [[:uk:Східний_видавничий_дім|Східний видавничий дім]], 2003. — 180 с. [[:uk:Special:BookSources/9667804569|ISBN 966-7804-56-9]] ** Абліцов В. Донбас: європейська Україна чи азійське Дикопілля? — К.: Інститут історії України НАН України, 2014, — 97 с. [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе]] [[Катэгорыя:XVI стагоддзе]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] c03avtcre2ueiibugkb0ecoz3lbfrrr