Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk Інданезія 0 1204 5155375 5151100 2026-06-17T16:44:35Z Pabojnia 135280 /* Сельская гаспадарка */ афармленне 5155375 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва=Рэспубліка Інданезія |Арыгінальная назва={{lang-id|Republik Indonesia}} |Родны склон=Інданезіі |Дэвіз=Bhinneka Tunggal Ika ({{нп3|Стараяванская мова|Стараяв.|en|Old Javanese}} ''Адзінства ў разнастайнасці'') |Назва гімна=Indonesia Raya |Форма кіравання=[[Прэзідэнцкая рэспубліка]] |Дата незалежнасці=17 жніўня 1945 года |Незалежнасць ад=[[Нідэрланды|Нідэрландаў]] |Найбуйнейшыя гарады=[[Джакарта]], [[Сурабая]], [[Бандунг]], [[Бекасі]], [[Медан]], [[Тангеранг]], [[Дэпак]], [[Богар]], [[Семаранг]], [[Палембанг]], [[Макасар]], [[Тангеранг-Селатан]] |Пасады кіраўнікоў=[[Прэзідэнт]]<br /><br />{{нп3|Віцэ-прэзідэнт Інданезіі|Віцэ-прэзідэнт|ru|Вице-президент Индонезии}} |Кіраўнікі=[[Прабова Субіянта]]<br /> <br />{{нп3|Гібран Ракабумінг Рака|Гібран Ракабумінг Рака|ru|Гибран Ракабуминг Рака}} |Этнахаронім=інданезіец (м. р.),<br />інданезійка (ж. р.),<br />інданезійцы (мн. л.) |Тэрыторыя=1,904,569 |Працэнт вады=4,85 |Месца па насельніцтву = 4 |Насельніцтва = {{рост}}255,461,700<ref name="bpsest">{{cite web | title =Population Projection by Province, 2010-2035 |url =http://www.bps.go.id/linkTabelStatis/view/id/1274 | publisher =Central Bureau of Statistics|access-date = 18 May 2015 }}</ref> |Год перапісу = 2015 |Шчыльнасць насельніцтва = 124,66 |ВУП=2,84 трлн |Год разліку ВУП=2015 |Месца па ВУП=8 |ВУП на душу насельніцтва=3511 |ІРЧП = 0,684 |Год разліку ІРЧП = 2014 |Месца па ІРЧП = 110 |Узровень ІРЧП = сярэдні }} '''Індане́зія''' ({{Lang-id|Indonesia}}), '''Рэспу́бліка Індане́зія''' ({{Lang-id|Republik Indonesia}}) — дзяржава ў [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], размешчаная на 17 508 астравах найбуйнейшага ў свеце [[Малайскі архіпелаг|Малайскага архіпелага]] (астравы [[востраў Калімантан|Калімантан]], [[востраў Суматра|Суматра]], [[востраў Ява|Ява]], [[Востраў Сулавесі|Сулавесі]], [[Востраў Балі|Балі]] і інш.) і заходняй частцы [[востраў Новая Гвінея|вострава Новая Гвінея]]. Мае сухапутныя межы з [[Малайзія]]й, [[Папуа-Новая Гвінея|Папуа-Новай Гвінеяй]] і [[Усходні Тымор|Усходнім Тыморам]]. Сухапутная тэрыторыя — [[Спіс краін паводле плошчы|1,9 млн км²]]. Марская акваторыя (унутранае мора, тэрытарыяльныя і архіпелагавыя воды, асобная эканамічная зона) — 7,9 млн кв. км. Насельніцтва — больш за 250 млн чалавек ([[Спіс краін паводле насельніцтва|4-е месца ў свеце]]). Сталіца — Джакарта (в. Ява) з насельніцтвам звыш 10 млн чал. Афіцыйная мова — [[Інданезійская мова|інданезійская]]. Грашовая адзінка — [[інданезійская рупія]]. Нацыянальнае свята — Дзень абвяшчэння незалежнасці (17 жніўня 1945). [[Унітарная дзяржава]], [[прэзідэнцкая рэспубліка]]. Пасаду прэзідэнта з кастрычніка 2024 г. займае [[Прабова Субіянта]], віцэ-прэзідэнта — [[Гібран Ракабумінг Рака]]. Інданезія мае значную этнакультурную разнастайнасць. Каля 88 % насельніцтва — [[мусульмане]], што робіць яе краінай з найбольшым мусульманскім насельніцтвам у свеце. Адміністрацыйны падзел: 33 адміністрацыйныя адзінкі (31 правінцыя, 2 адмысловыя адміністрацыйныя акругі — Джакарта і Джак’якарта). Незалежнасць краіны абвешчана 17 жніўня 1945. У 1942—1945 гадах яна знаходзілася пад [[Японія|японскай]] [[акупацыя]]й, а да таго была [[Каланіялізм|каланіяльным уладаннем]] [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], якія пачалі яе асваенне ў першай палове XVII ст. і аб’ядналі большую частку тэрыторыі сучаснай Інданезіі пад сваёй уладай да пачатку [[XX стагоддзе|XX ст]]. == Назва == Назва «Інданезія» з’яўляецца састаўной і паходзіць ад тапоніма ''«Індыя»'' ({{lang-la|Indus}}) у спалучэнні з вытворным ад [[Грэчаская мова|грэчаскага слова]] ''«несас»'' ({{lang-el|νῆσος}} — востраў), літаральна ''«Астраўная Індыя»''. Першыя выпадкі яго ўжывання адносяцца да канца XVIII ст.<ref name="indoety"/><ref name="EcoSeas1"/> Аднак дакументаванае ўвядзенне гэтага паняцця ў навуковы абарот адбылося толькі ў 1850 годзе, калі брытанскі этнограф Джордж Віндзар Эрл прапанаваў выкарыстаць для абагульняючай назвы жыхароў Малайскага архіпелага этнонім «індунезійцы» ({{lang-en|indunesians}}) замест этноніма «малаюнезійцы» ({{lang-en|malayunesians}}), які ўжываўся ў той час<ref name="JIAEA_1">{{cite journal|last=Earl|first=George SW|title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations|journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA)|year=1850|page = 119}}</ref>. Пазней вучань Эрла, Джэймс Рычардсан Логан, у сваіх працах упершыню ўжыў тапонім «Інданезія» ({{lang-en|Indonesia}}) як сінонім [[тапонім]]а «Індыйскі архіпелаг» ({{lang-en|Indian Archipelago}}), а нямецкі этнограф і філосаф Адольф Бастыян ({{lang-de|Adolf Bastian}}) апублікаваў [[Манаграфія|манаграфію]] пад назвай «Інданезія або астравы Малайскага архіпелага» ({{lang-de|Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels}})<ref name="indoety"/><ref name="JIAEA_3">{{cite journal|last=Logan|first=James Richardson|title = The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders|url=https://archive.org/details/ethnologyIndian00Loga|journal = Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA)|year=1850|pages=4:252–347}}; {{cite journal|last=Earl|first=George SW|title= On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA)|year=1850|pages= 254, 277–8}}</ref>. [[Файл:MuseumSumpahPemuda.jpg|міні|left|260px|Будынак у Джакарце, у якім у кастрычніку 1928 года прайшоў кангрэс моладзевых арганізацый. Зараз гэта музей ''Клятвы моладзі'']] Пры гэтым, нягледзячы на досыць хуткае распаўсюджванне тапоніма «Інданезія» у міжнародным акадэмічным асяроддзі, у [[Нідэрланды|Нідэрландах]] (каланіяльнай метраполіі гэтай тэрыторыі) ён доўгі час практычна не выкарыстоўваўся: сярод галандцаў калонія па-ранейшаму называлася як «[[Галандская Ост-Індыя]]» ({{lang-nl|Nederlandsch Oost Indië}}) альбо проста «Індыя» ({{lang-nl|Indië}}, у грамадска-палітычнай лексіцы ў яе адносінах ужывалася таксама паняцце «Усход» ({{lang-nl|de Oost}})<ref name="Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166|journal=Journal of the American Oriental Society|author = Justus M van der Kroef|volume = 71|issue = 3|pages = 166–71|year = 1951|doi=10.2307/595186|jstor=595186 |issn=0003-0279}}</ref>. Пачатак актыўнага распаўсюджвання слова «Інданезія» ў Нідэрландах і Галандскай Ост-Індыі звязаны з уздымам нацыянальна-вызваленчага руху сярод насельніцтва калоніі ў пачатку XX ст. Так, у 1913 годзе адзін з першых актывістаў руху, яванскі журналіст і публіцыст ''Сувардзі Сур’янінграт''<ref>Больш вядомы пад [[псеўданім]]ам ''Кі Хаджар Дэвантора'' ({{lang-id|Ki Hajar Dewantoro}})</ref> заснаваў у Нідэрландах прыватнае агенцтва навін пад назвай «Інданезійскае прэс-бюро» ({{lang-nl|Indonesisch Pers Bureau}})<ref name="indoety"/>. Аднак укараненне слова «Інданезія» ў сапраўды шырокі грамадскі лексікон у Галандскай Ост-Індыі звязана з правядзеннем у [[Джакарта|Джакарце]] 27-28 кастрычніка 1928 года кангрэса моладзевых арганізацый нацыянальна-вызваленчага кірунку. У ходзе мерапрыемства быў упершыню публічна выкананы [[Гімн Інданезіі|гімн «Вялікая Інданезія]]» ({{lang-id|Indonesia Raya}}), а яго ўдзельнікі прынеслі так званую «Клятву моладзі» ({{lang-id|Sumpah Pemuda}}), даўшы прысягу на вернасць адзінай радзіме — Інданезіі, адзінай нацыі — інданезійскай, адзінай мове — інданезійскай. {{цытата| Першае: Мы, сыны і дачкі Інданезіі, прызнаём адну Радзіму — інданезійскую зямлю. Другое: Мы, сыны і дачкі Інданезіі, прызнаём прыналежнасць да адной нацыі — інданезійскай нацыі. Трэцяе: Мы, сыны і дачкі Інданезіі, з'яўляемся прыхільнікамі мовы, якая нас аб'ядноўвае — інданезійскай мовы. '''Клятва моладзі, 28 кастрычніка 1928 года'''}} == Гісторыя == {{main|Гісторыя Інданезіі}} === Засяленне людзьмі, старажытны перыяд (да нашай эры) === [[Файл:Java Man.jpg|міні|right|220px|Рэканструкцыя галавы [[пітэкантрап]]а — яванскага малпачалавека]] На тэрыторыі Інданезіі знаходзяцца адны з найбольш ранніх арэалаў рассялення старажытных людзей. Выяўленыя на [[Востраў Ява|Яве]] выкапнёвыя астанкі аднаго з падвідаў чалавека прамаходзячага — [[пітэкантрап]]а, таксама вядомага як ''яванскі малпачалавек'', адносяцца да ніжняга [[палеаліт]]у (прыблізна ад 1 мільёна да 700 тысяч гадоў таму)<ref name="JM" />. Каля 45 000 гадоў таму пачалося засяленне тэрыторыі Інданезіі [[чалавек разумны|чалавекам разумным]]<ref name="Заселение" />. Пачынаючы з гэтага часу прайшло некалькі міграцыйных хваль, у ходзе якіх з кантынентальнай частцы [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] перамяшчаліся прадстаўнікі розных этнасаў, найбольш раннія з якіх належалі да [[негроідная раса|негроіднай расы]]. Пранікненне мангалоідных народнасцей, якія прынеслі з сабой высокую [[неаліт]]ычную культуру, пачалося ў другім тысячагоддзі да нашай эры. Першую буйную хвалю мангалоідаў сфарміравалі так званыя {{нп3|протамалайцы|протамалайцы|ru|протомалайцы}}, другую, якая адносіцца да сярэдзіны першага тысячагоддзя да нашай эры, — {{нп3|дэйтэрамалайцы|дэйтэрамалайцы|en|Deutero-Malays#Deutero-Malays}}. Апошнія былі носьбітамі высокаразвітай [[Бронзавы век|культуры бронзы]] і распаўсюдзілі на заселенай тэрыторыі [[земляробства]], сталі продкамі большай часткі сучасных інданезійцаў<ref name="Дейтеро" /><ref name="Индонезийцы" />. Пераход да бронзы на асноўнай тэрыторыі краіны завяршыўся да пачатку [[Наша эра|нашай эры]], тады ж у прыбярэжных раёнах пачаўся пераход да культуры [[Жалезны век|жалеза]]{{sfn|БСЭ|1972|с=241-245|name=БСЭ-История}}. === Фарміраванне дзяржаў, дакаланіяльны перыяд (I—XV стст.) === Дзяржаўныя утварэнні на тэрыторыі Інданезіі пачалі ўзнікаць ужо ў [[1 стагоддзе|I]]-[[III стагоддзе|III ст. н. э.]], аднак існаванне першых дзяржаў, назвы якіх навуцы дакладна вядомыя — {{нп3|Кутай||en|Kutai}} на ўсходнім [[Калімантан]]е і {{нп3|Тарума||ru|Тарума (государство)}} на заходняй Яве, адносіцца толькі да IV ст<ref name="БСЭ-История" /><ref name="Кутай" />. Першай дзяржавай, тэрыторыя якой распаўсюдзілася на некалькі астравоў, стала [[Шрывіджая]], заснаваная на паўднёвай [[Востраў Суматра|Суматры]] ў канцы [[7 стагоддзе|VII ст.]]: праіснаваўшы да канца [[14 стагоддзе|XIV стагоддзя]], яна ў перыяды сваёй найвышэйшай магутнасці кантралявала ўсю тэрыторыю Суматры, большую частку [[Востраў Ява|Явы]] і [[Паўвостраў Малака|Малакскага паўвострава]]{{sfn|Бандиленко и др.|1992—1993|loc=ч. 1|с=38-40}}{{sfn|Ricklefs|2001|с=19-25}}. Гэтыя і іншыя дзяржавы, якія існавалі на тэрыторыі Інданезіі ў [[4 стагоддзе|IV]]—[[13 стагоддзе|XIII стагоддзях]], знаходзіліся пад моцным культурным уплывам Індыі, а пануючай [[рэлігія]]й у большасці з іх быў [[індуізм]]. Разам з тым, досыць распаўсюджаным быў і [[будызм]]: ён, у прыватнасці, быў дзяржаўнай рэлігіяй усходнеяванскага княства [[Матарам]]{{sfn|Бандиленко и др.|1992—1993|loc=ч. 1|с=69}}<ref name="БСЭ-История" />. Найбольш буйной, магутнай і развітай у сацыяльна-эканамічным дачыненні дзяржавай дакаланіяльнага перыяду была [[імперыя]] [[Маджапахіт]], заснаваная ў 1293 годзе на ўсходняй Яве. Да канца XIV ст. тэрыторыя і [[васальная дзяржава|васальныя ўладанні]] Маджапахіта ўключалі ў сябе большую частку тэрыторыі цяперашняй Інданезіі{{sfn|Бандиленко и др.|1992—1993|loc=ч. 1|с=117-136}}. У XIII ст. пачалося актыўнае распаўсюджванне [[іслам]]у, які пранікаў галоўным чынам з [[Малакскі паўвостраў|Малакскага паўвострава]] і з усходняга ўзбярэжжа Індыі. Да канца XVI стагоддзя іслам стаў пануючай рэлігіяй на большай частцы тэрыторыі Інданезіі, хоць у многіх рэгіёнах захоўваліся абшчыны будыстаў і індуістаў, а таксама асяродкі [[Язычніцтва|традыцыйных мясцовых вераванняў]], носьбіты якіх, як правіла, цалкам бесканфліктна суіснавалі з мусульманамі<ref name="БСЭ-История" />{{sfn|Ricklefs|2001|с=3-19}}. === Каланіяльны перыяд (XVI ст. — 1942) === ==== Пранікненне еўрапейцаў, каланізацыя ГОІК (1512—1798 гады) ==== [[Файл:Pieter Both.jpg|thumb|right|220px|[[Пітэр Бот]], першы генерал-губернатар Галандскай Ост-Індыі. Партрэт XVII ст.]] Пранікненне [[Еўропа|еўрапейскіх]] [[Каланіялізм|каланізатараў]] у Інданезію, якое пачалося ў XVI ст., было выклікана высокім попытам на [[спецыі]] і вострыя [[прыправы]], якія растуць ва ўсходняй частцы [[Малайскі архіпелаг|Малайскага архіпелага]] — на [[Малукскія астравы|Малукскіх]] і [[Малыя Зондскія астравы|Малых Зондскіх астравах]], [[Востраў Сулавесі|Сулавесі]] — менавіта гэты рэгіён прадстаўляў асноўную цікавасць для еўрапейцаў. Першымі тут атабарыліся [[партугальцы]]: у 1512 мараплаўцу Францішку Серану ўдалося наладзіць пастаўкі прыпраў з Малук і застацца з часткай каманды на востраве Тэрнатэ{{sfn|Ricklefs|2001|с=27}}. У XVII стагоддзі ў барацьбу за кантроль над гандлем мясцовымі прыправамі ўключыліся іншыя еўрапейскія дзяржавы, найбольшую актыўнасць сярод якіх праявілі Нідэрланды. За некалькі дзесяцігоддзяў у галандцаў атрымалася выцесніць канкурэнтаў з архіпелага — партугальцы змаглі ўтрымаць толькі ўсходнюю частку вострава [[Востраў Тымор|Тымор]]. У 1602 была заснавана [[Галандская Ост-Індская кампанія]] (ГОІК), якая распачала засваенне не толькі ўсходняй, але і заходняй часткі цяперашняй Інданезіі. Кампанія мела ўласныя ўзброеныя сілы і наладжвала на тэрыторыі сваіх уладанняў, якія атрымалі назву [[Галандская Ост-Індыя|Галандскай Ост-Індыі]], развітую сістэму каланіяльнага кіравання на чале з генерал-губернатарам. У 1619 годзе на паўночным захадзе Явы галандцамі была закладзена сталіца калоніі — [[Батавія]] ({{lang-nl|Batavia}})<ref name="БСЭ-История" />. У XVII—XVIII стагоддзях ГОІК паступова пашырала свае ўладанні. Акрамя непасрэдна яе тэрыторый, зонай яе ўплыву былі многія фармальна незалежныя дзяржавы архіпелага, з якімі ў той ці іншай форме заключаліся нераўнапраўныя пагадненні. Да залежных кіраўнікоў, як правіла, прыстаўляліся каланіяльныя чыноўнікі — так званыя {{нп3|Рэзідэнт, Галандская Ост-Індская кампанія|рэзідэнты|nl|Resident (bestuurder)}}, якія кантралявалі іх знешнія зносіны і гаспадарчую дзейнасць. Асноўнымі метадамі эксплуатацыі калоніі ў гэты перыяд былі прымусовая вытворчасць рознай сельскагаспадарчай прадукцыі (пасля падзення ў Еўропе попыту на спецыі і вострыя прыправы асноўнымі яе відамі былі [[кава]], [[цукар]], [[тытунь]], [[індыга]], каштоўныя пароды [[Драўніна|драўніны]]) і розныя формы падаткаабкладання<ref name="БСЭ-История" />. У канцы XVIII стагоддзя пад уздзеяннем наступстваў англа-галандскай вайны 1780-84 гадоў і змяненняў міжнароднай эканамічнай кан’юнктуры ГОІК апынулася ў глыбокім крызісе, які стаў для яе пагібельным: у 1796 годзе ўпраўленне кампаніяй, якая перажывала [[банкруцтва]], было перададзена нідэрландскаму ўраду, у 1798 годзе [[Батаўская рэспубліка]] прыняла на сябе ўсе пагадненні і абавязацельствы ГОІК, а у 1800 годзе апошняя была ліквідавана<ref name="БСЭ-История" /><ref name="VOC end"/>. ==== Залежнасць ад нідэрландскай кароны (1798—1942 гады) ==== [[Файл:Evolution of the Dutch East Indies (ru).png|міні|left|360px|Пашырэнне меж нідэрландскіх уладанняў на тэрыторыі Інданезіі]] Залежнасць ад ГОІК змянілася аналагічнымі адносінамі калоніі непасрэдна з Нідэрландамі, што не прывяло да істотных змен сістэмы каланіяльнага кіравання — адміністрацыяй Ост-Індыі па-ранейшаму кіраваў [[генерал-губернатар]], які прадстаўляў ужо не ГОІК, а нідэрландскі ўрад. У той жа час, з улікам падпарадкавання ў гэты перыяд Нідэрландаў напалеонаўскай Францыі, чарговы генерал-губернатар, Герман Вілем Дэндзельс, які атрымаў гэта прызначэнне ў 1808 годзе ад [[Людовік Банапарт|Людовіка Банапарта]], праводзіў курс на забеспячэнне французскіх каланіяльных інтарэсаў{{sfn|Бандиленко и др.|1992—1993|loc=ч. 1|с=223-225}}<ref name="VOC end"/>. У 1811 годзе калонія перайшла пад кантроль [[Брытанская імперыя|Вялікабрытаніі]], якая заняла галандскія Ост-Індскія ўладанні, каб прадухіліць іх канчатковы захоп Францыяй. Брытанскім губернатарам Томасам Стэмфардам Рафлзам у кароткія тэрміны быў праведзены шэраг істотных адміністрацыйных пераўтварэнняў, прычым новыя метады кіравання і гаспадарання, як правіла, значна пераўзыходзілі па эфектыўнасці нідэрландскія. Акрамя таго, у перыяд брытанскай акупацыі адміністрацыйны цэнтр калоніі быў перанесены з [[Батавія|Батавіі]] ў {{нп3|Горад Багор|Бейтэнзорг|ru|Богор}}<ref name="theyo"/><ref name="Raffles"/>. Ост-Індыя была вернута вызваленым ад [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] Нідэрландам па ўмовах Лонданскай канвенцыі 1814 года<ref name="БСЭ-История" />. Пры аднаўленні нідэрландскай адміністрацыі значная частка ажыццёўленых брытанцамі пераўтварэнняў была адменена. Галандцы працягвалі курс на пашырэнне сваіх уладанняў і максімальнае абмежаванне аўтаноміі фармальна незалежных мясцовых дзяржаў. Разам з вывазам прадукцыі, якая выраблялася ў калоніі, забяспечвалася ператварэнне яе ў рынак збыту нідэрландскіх тавараў. Пры гэтым галандцам па-ранейшаму даводзілася пераадольваць актыўнае супраціўленне мясцовага насельніцтва: найбольш маштабнымі антыкаланіяльнымі выступленнямі былі {{нп3|Вайна Падры|вайна Падры 1821-37 гадоў|en|Padri War}} на заходняй Суматры, {{нп3|Яванская вайна|яванская вайна 1825—1830 гадоў|ru|Яванская война}} і {{нп3|Ачэхская вайна|Ачэхская вайна 1873—1913 гадоў|ru|Ачехская война}}. Пасля далучэння да Галандскай Ост-Індыі ў 1906 годзе Ачэха, а ў 1920 годзе — заходняй частцы вострава [[Новая Гвінея]] яна аб’яднала ўсю тэрыторыю цяперашняй Інданезіі<ref name="БСЭ-История" />. Метады эканамічнай эксплуатацыі калоніі змяняліся па меры эканамічнага развіцця саміх Нідэрландаў: на змену сістэме прымусовых культур у другой палове XIX стагоддзя прыйшла плантацыйная гаспадарка, усё большае значэнне набывала рэалізацыя галандскіх тавараў. З пачатку XX стагоддзя да ўдзелу ў асваенні Галандскай Ост-Індыі [[Гаага]]й былі дапушчаныя [[Манаполія|манаполіі]] іншых еўрапейскіх краін і [[ЗША]]<ref name="БСЭ-История" />. Да гэтага ж перыяду адносіцца зараджэнне ў калоніі інстытуцыялізаванага нацыянальна-вызваленчага руху: у 1900-х — 1910-х гадах быў створаны шэраг арганізацый, якія абвясцілі сваёй мэтай дасягненне дзяржаўнай незалежнасці. Пад уздзеяннем працэсаў, якія адбываліся ў Еўропе, сфарміравалася вельмі актыўнае левае крыло руху: у 1914 годзе была сфарміравана першая сацыял-дэмакратычная ячэйка, у 1920 годзе — [[Камуністычная партыя Інданезіі]]. У 1927 годзе была створана [[Нацыянальная партыя Інданезіі|Нацыянальная партыя]] на чале з [[Сукарна]] — будучым прэзідэнтам краіны, які сфармуляваў прынцыпы ''мархаэнізму'' — дактрыны, якая прадугледжвае незалежнае развіццё Інданезіі па сацыялістычным шляху з нацыянальнай спецыфікай, якая стала ідэалогіяй найбольш магутнай плыні ў рамках нацыянальна-вызваленчага руху<ref name="БСЭ-История" />. У пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] дзякуючы [[нейтралітэт]]у Нідэрландаў Інданезія не была ўцягнута ў ваенныя дзеянні ці падрыхтоўкі. Аднак пасля нямецкай акупацыі Нідэрландаў у маі 1940 года нідэрландскі ўрад перабраўся ў [[Лондан]] і абвясціў аб удзеле сваіх узброеных сіл, якія заставаліся ў калоніях, у вайне на баку [[Антыгітлераўская кааліцыя|антыгітлераўскай кааліцыі]]<ref name="ВИ10" />. ==== Перыяд японскай акупацыі (1942—1945 гады) ==== [[Файл:JapaneseOccupiedIndonesia (ru).png|міні|left|360px|Інданезія ў перыяд японскай акупацыі, размежаваная на зоны адказнасці 16-й арміі, 25-й арміі і 2-га флота]] У лютым-сакавіку 1942 года пасля нядоўгага супраціўлення размешчаных там {{нп3|ABDA|амерыкана-брытана-галандска-аўстралійскіх сіл|ru|ABDA}} Галандская Ост-Індыя была акупавана войскамі Японіі. Акупацыйнае кіраванне было дэцэнтралізавана і ажыццяўлялася праз адпаведныя структуры розных злучэнняў японскіх узброеных сіл: Ява і Мадура адводзіліся ў зону акупацыі 16-й арміі, Суматра і шэраг прылеглых астравоў — у зону акупацыі 25-й арміі, астатняя тэрыторыя — у зону акупацыі {{нп3|2-гі флот, Імператарскі флот Японіі|2-га флоту|en|2nd Fleet (Imperial Japanese Navy)}}<ref name="ВИ10" />. Як і на іншых заваяваных тэрыторыях [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], японская адміністрацыя, імкнучыся заручыцца падтрымкай мясцовага насельніцтва, праводзіла ў Інданезіі курс на заахвочванне антыеўрапейскіх настрояў, падкрэсліваючы этнакультурную блізкасць паміж [[інданезійцы|інданезійцамі]] і [[Японцы|японцамі]]. Лідары нацыянальна-вызваленчага руху прыцягваліся да супрацоўніцтва: пад кантролем акупацыйных улад ім дазвалялася стварэнне грамадска-палітычных арганізацый нацыяналістычнага кірунку<ref name="ВИ10" />. У 1945 годзе японская адміністрацыя абвясціла пра пачатак практычнай падрыхтоўкі да прадастаўлення Інданезіі дзяржаўнай незалежнасці. З гэтай мэтай у сакавіку быў створаны Даследчы камітэт па падрыхтоўцы інданезійскай незалежнасці ({{lang-id|Badan Penyelidik Usaha Persiapan Kemerdekaan Indonesia, BPUPKI}}), які аб’яднаў актывістаў мясцовага нацыянальна-вызваленчага руху (у іх ліку — [[Сукарна]] і будучы [[віцэ-прэзідэнт]] краіны {{нп3|Махамад Хата|Махамад Хата|ru|Хатта, Мохаммад}}), які падрыхтаваў праект інданезійскай [[Канстытуцыя|канстытуцыі]]. На яго чэрвеньскім пасяджэнні Сукарна абвясціў прынцыпы {{нп3|Панча Сіла|Панча Сіла|en|Pancasila (politics)}}, якія пазней сталі дзяржаўнай ідэалогіяй Інданезіі. У жніўні 1945 года для разгляду напрацовак Даследчага камітэта была сфарміравана Камісія па падрыхтоўцы незалежнасці Інданезіі ({{lang-id|Panitia Persiapan Kemerdekaan Indonesia, PPKI}}) пад старшынствам Сукарна{{sfn|Ricklefs|2001|с=149—158}}. Фармальна японская акупацыя Інданезіі завяршылася 15 жніўня 1945 года пасля [[Акт аб капітуляцыі Японіі|абвяшчэння японскім урадам аб капітуляцыі]]. Аднак японскія войскі працягвалі заставацца на інданезійскай тэрыторыі яшчэ некаторы час да іх раззбраення і вывазу сіламі саюзнікаў<ref name="ВИ10" />. === Перыяд дзяржаўнай незалежнасці (1945 год — цяперашні час) === ==== Перыяд барацьбы за незалежнасць (1945—1950 гады) ==== {{main|Вайна за незалежнасць Інданезіі}} [[Файл:Presiden Sukarno (retouched).jpg|міні|right|220px|[[Сукарна]] — першы прэзідэнт Інданезіі. Фатаграфія 1949 года]] 17 жніўня 1945 г Сукарна і Хата абвясцілі незалежнасць краіны. У якасці часовага прадстаўнічага органа дзяржавы на аснове Камісіі па падрыхтоўцы незалежнасці быў створаны Цэнтральны Нацыянальны Камітэт Інданезіі ({{lang-id|Komite Nasional Indonesia Pusat, KNIP}}), які выбраў Сукарну і Хату, адпаведна, прэзідэнтам і віцэ-прэзідэнтам краіны і зацвердзіў канстытуцыю, якая прадугледжвала пабудову ўнітарнай прэзідэнцкай рэспублікі{{sfn|Ricklefs|2001|с=150-154}}. У жніўні-верасні 1945 года ўраду Сукарны ўдалося сфарміраваць асноўныя дзяржаўныя інстытуты. Аднак у кастрычніку ўзброеныя фарміраванні Рэспублікі ўступілі ў канфлікт з войскамі Вялікабрытаніі, якія высадзіліся на Яве для раззбраення японцаў, а ў студзені 1946 года пачалі баявыя дзеянні супраць галандцаў, якія вярнуліся ў былую калонію — Гаага адмовілася прызнаваць незалежнасць краіны. З занятай галандцамі [[Джакарта|Джакарты]] сталіца Рэспублікі была перанесена ў Джак’якарту<ref name="Poerwokoeoemo" />. Пасля дзесяцімесячных баявых дзеянняў у лістападзе 1946 года было падпісана {{нп3|Лінгаджацкае пагадненне|Лінгаджацкае пагадненне|ru|Лингаджатское соглашение}}, паводле вынікаў якога Нідэрланды дэ-факта прызнавалі суверэнітэт Рэспублікі Інданезіі ў межах Явы, Суматры і Мадуры. Аднак у ліпені 1947 года іх войскі ізноў уварваліся на Яву і Суматру. Пасля маштабных баявых дзеянняў, у ходзе якіх галандцы захапілі большую частку тэрыторыі Рэспублікі, умяшалася [[ААН]]. Гэта прывяло да падпісання ў студзені 1948 года {{нп3|Рэнвільскае пагадненне|Рэнвільскага мірнага пагаднення|ru|Ренвильское соглашение}}, якое аднавіла асноўныя палажэнні Лінгаджацкай дамоўленасці. Тым не менш, выкананне гэтага пагаднення было таксама сарвана — у снежні 1948 галандцы аднавілі баявыя дзеянні, захапіўшы Джак’якарту (сталіца Рэспублікі была перанесена ў [[Букіцінгі]])<ref name="Poerwokoeoemo" />. Пасля новага ўмяшання ААН бакі вярнуліся да перамоў. Паводле вынікаў [[Гаагская канферэнцыя круглага стала|Гаагскай канферэнцыі круглага стала]] ў лістападзе 1949 года было абвешчана стварэнне Злучаных Штатаў Інданезіі, ЗШІ ({{lang-id|Republik Indonesia Serikat, RIS}}) — [[Федэрацыя|федэратыўнага]] ўтварэння, у якое разам з Рэспублікай Інданезіяй, тэрыторыю якой зрэзалі да большай часткі Суматры і прыкладна паловы Явы, уключалася група квазі-незалежных дзяржаў, створаных пры заступніцтве галандцаў на ост-індскіх тэрыторыях, якія ўтрымліваліся імі{{sfn|Бандиленко и др.|1992—1993|loc=ч. 2|с=88-90}}. Існаванне ЗШІ аказалася непрацяглым: з лютага па май 1950 года практычна ўсе штаты добраахвотна альбо пасля непрацяглых ваенных сутыкненняў увайшлі ў склад Рэспублікі Інданезія. 17 жніўня 1950 года ў Джакарце Рэспубліка Інданезія была зноў абвешчана ў якасці ўнітарнай дзяржавы, якая ўключала асноўную частку былой Галандскай Ост-Індыі (далучэнне паўднёвай частцы Малук да Рэспублікі было завершана ў кастрычніку, пад кантролем галандцаў заставалася заходняя частка [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]])<ref name="ВИ-12" />. ==== Перыяды «Ліберальнай дэмакратыі» і «Накіроўванай дэмакратыі» (1950-65 гады) ==== Адноўленая Рэспубліка Інданезія атрымала ў спадчыну шматпартыйнасць, якая сфарміравалася ў гады барацьбы за незалежнасць і абумоўлівала высокую ролю заканадаўчых органаў улады. Адначасова з абвяшчэннем унітарнай рэспублікі [[Сукарна]] пад ціскам найбуйнейшых партый пагадзіўся на прыняцце новай часовай канстытуцыі, якая прадугледжвала ператварэнне Інданезіі ў [[Парламенцкая рэспубліка|парламенцкую рэспубліку]]. Паўнамоцтвы прэзідэнта істотна звужаліся, узрастала роля [[прэм'ер-міністр]]а. З улікам падобных палітычных пераўтварэнняў сямігадовы перыяд развіцця Інданезіі атрымаў назву «{{нп3|Ліберальная дэмакратыя, Інданезія|Ліберальнай дэмакратыі|en|Liberal democracy period in Indonesia}}» ({{lang-id|Demokrasi Liberal}})<ref name="Sejarah DPR"/>. Для гэтага перыяду быў характэрны нізкі ўзровень палітычнай стабільнасці, абумоўлены як вострымі сацыяльна-эканамічнымі праблемамі, так і канфліктнымі адносінамі паміж рознымі палітычнымі партыямі. Актыўная і незалежная дзейнасць [[Савет народных прадстаўнікоў, Інданезія|парламента]] нярэдка ўступала ў супярэчнасць з інтарэсамі выканаўчай улады{{sfn|Ricklefs|2001|с=316-326}}. З сярэдзіны 1950-х гадоў Сукарна ўсё больш схіляўся да ўкаранення сацыялістычных метадаў кіравання эканомікай і палітычнага збліжэння з [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзам]], што выклікала непрыманне правых і мусульманскіх партый. Адначасова праводзіўся знешнепалітычны курс, накіраваны на замацаванне лідарства Інданезіі сярод краін, якія развіваюцца — найважнейшым крокам у гэтым кірунку стала правядзенне ў красавіку 1955 года ў [[Бандунг]]у {{нп3|Бандунгская канферэнцыя|Канферэнцыі краін Азіі і Афрыкі|ru|Бандунгская конференция}}<ref name="МИД"/>. У лютым 1957 года ў умовах чарговага палітычнага крызісу, выкліканага супрацьстаяннем паміж прэзідэнтам і {{нп3|Савет народных прадстаўнікоў, Інданезія|парламентам|ru|Совет народных представителей (Индонезия)}}, Сукарна заручыўся падтрымкай ваенных і апублікаваў дактрыну «{{нп3|Насакам|Насакам|ru|Насаком}}», якая прадугледжвала фактычную адмову ад парламентарызму, і абвясціў аб пераходзе краіны да так званай «накіроўвальнай дэмакратыі» ({{lang-id|Demokrasi Terpimpin}}), што выявілася перш за ўсё ў пашырэнні прэзідэнцкіх паўнамоцтваў пры істотным абмежаванні ролі органаў заканадаўчай улады. На працягу года была адноўленая канстытуцыя 1945 года, якая аб’яўляла Інданезію прэзідэнцкай рэспублікай, ліквідаваны пост прэм’ер-міністра і распушчаны парламент. У новым складзе парламента, зацверджаным асабіста Сукарнай, прысутнічалі толькі прадстаўнікі лаяльных прэзідэнту партый<ref name="Sejarah DPR"/>. Па меры ўмацавання асабістай улады Сукарны ўзмацняўся знешнепалітычны нахіл Інданезіі ў бок [[Сацыялістычны лагер|сацлагера]] пры астуджэнні яе адносін з Захадам. У 1960 годзе пры ваенна-тэхнічнай дапамозе і палітычнай падтрымцы з боку [[СССР]] Інданезія пайшла на ваеннае супрацьстаянне з Нідэрландамі, якія ўтрымлівалі {{нп3|Заходняя Новая Гвінея|заходнюю частку Новай Гвінеі|ru|Западная Новая Гвинея}} пад кантролем. Гэта супрацьстаянне завяршылася ў 1962 годзе перадачай гэтай тэрыторыі пад кіраванне ААН (у 1963 годзе яна была афіцыйна ўключана ў склад Рэспублікі). Іншай праявай «антыімперыялістычнай палітыкі» Сукарны стала ініцыяваная ім у 1963 [[Інданезійска-малайзійская канфрантацыя|канфрантацыя]] з [[Малайзія]]й — Джакарта выступіла катэгарычна супраць фарміравання гэтай краіны шляхам аб’яднання брытанскіх калоній на [[Малакскі паўвостраў|Малакскім паўвостраве]] і [[Калімантан]]е, баючыся яе ператварэння ў правадніка заходняга ўплыву ў рэгіёне<ref name="М в с"/><ref name="Anwar"/>. Падобны ўхіл унутранай і знешняй палітыкі Сукарны актыўна падтрымліваўся [[Камуністычная партыя Інданезіі|кампартыяй]], якая значна ўзмацніла ў гэты перыяд свой ​​уплыў, аднак выклікаў рэзкае абурэнне з боку правых партый і значнай часткі ваенных вярхоў. Гэтая сітуацыя вылілася ў верасні 1965 года ў востры палітычны крызіс, кульмінацыяй якога сталі [[Рух 30 верасня]] і контрапераварот, ажыццёўлены ваеннымі<ref name="М в с"/>. ==== Перыяд «Новага парадку» (1965—1998 гады) ==== [[Файл:President Suharto, 1993.jpg|міні|right|220px|[[Сухарта]] — прэзідэнт Інданезіі ў 1968—98 гадах. Фатаграфія 1993 года]] [[Файл:May 1998 Trisakti incident.jpg|міні|left|260px|Студэнцкія хваляванні ў Джакарце ў маі 1998 года]] Пасля падаўлення спробы перавароту 30 верасня групоўка ваенных пад кіраўніцтвам генерал-маёра [[Сухарта|Сухарты]] прыступіла да паступовай узурпацыі ўлады і падаўлення сваіх палітычных праціўнікаў. Ваенныя дамагліся ад Сукарны забароны на дзейнасць кампартыі і разгарнулі [[Масавыя забойствы ў Інданезіі (1965—1966)|маштабную кампанію тэрору супраць яе прыхільнікаў]], падчас якой загінула, паводле розных звестак, ад 500 тысяч да 2 мільёнаў чалавек{{sfn|Бандиленко и др.|1992—1993|loc=ч. 2|с=158-159}}<ref>{{cite journal|author=John Roosa and Joseph Nevins|date=5 November 2005|url=http://www.counterpunch.org/roosa11052005.html|title=40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia|access-date=12 November 2006|journal=[[CounterPunch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20061207144330/http://www.counterpunch.org/roosa11052005.html|archive-date=7 снежня 2006|url-status=dead}}</ref>. Адхіленне ад улады прэзідэнта Сукарны было паэтапным: у сакавіку 1966 пад націскам ваенных ён даў Сухарце права прымаць любыя меры, неабходныя для падтрымання бяспекі і парадку ў краіне, а ў сакавіку 1967 надзвычайная сесія {{нп3|Народны кансультатыўны кангрэс|Народнага кансультатыўнага кангрэса|en|People's Consultative Assembly}} адправіла яго ў адстаўку, прызначыўшы Сухарту выконваючым абавязкі прэзідэнта. У сакавіку 1968 яшчэ адна пазачарговая сесія НКК абрала Сухарту прэзідэнтам Інданезіі. Сфарміраваны ім урад разгарнуў маштабныя пераўтварэнні ва ўсіх сферах жыцця краіны: эпоха, якая пачалася пасля падаўлення перавароту 30 верасня 1965 года, атрымала афіцыйную назву «Новага парадку»<ref>{{cite journal|title=General Suharto's New Order|author=John D. Legge|journal=Royal Institute of International Affairs|volume=44|issue=1|year=1968|pages=40–47|jstor=2613527}}</ref>. У кароткія тэрміны ў краіне была выбудавана жорсткая вертыкаль выканаўчай улады, ключавую ролю ў якой адыгрывала армія, афіцыйна надзеленая «сацыяльна-палітычнай функцыяй». Пры гэтым роля заканадаўчых органаў была істотна зніжана. У эканоміцы быў узяты курс на паскоранае развіццё рынкавых механізмаў пры забеспячэнні актыўнай ролі дзяржавы. Рэзкі паварот адбыўся і ў знешняй палітыцы: яшчэ да фармальнага прыходу Сухарты да ўлады пачалося ўсялякае збліжэнне Інданезіі з ЗША і Захадам у цэлым пры астуджэнні адносін з СССР, Кітаем і большай часткай сацкраін. Адначасова новыя ўлады дабіліся нармалізацыі адносін з Малайзіяй і іншымі дзяржавамі-суседзямі, актыўнага падлучэння краіны да працэсаў рэгіянальнай інтэграцыі — у жніўні 1967 пры ініцыятыўнай ролі Джакарты была створана [[Асацыяцыя дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі]]<ref name="М в с" /><ref name="Saya-ABRI" />. У рамках дэлібералізацыі ўнутрыпалітычнага жыцця краіны ўрад Сухарты зрабіў больш жорсткім кантроль за дзейнасцю палітычных партый. У якасці ўласнай «палітычнай надбудовы» ваенныя і блізкія ім правыя грамадзянскія сілы выкарыстоўвалі арганізацыю Голкар, якая з 1964 года аб’ядноўвала значную частку грамадскіх арганізацый, якія лаяльна ставіліся да выканаўчай улады — яна была значна павялічана і ператворана ў палітычны блок, які пасля атрымліваў абсалютную большасць галасоў выбаршчыкаў на ўсіх парламенцкіх выбарах, якія праводзіліся, пачынаючы з 1971 года, раз у пяць гадоў. У склад парламента ўводзілася фракцыя ўзброеных сіл, члены якой прызначаліся прэзідэнтам<ref name="Golkar"/><ref name="Museum-DPR71"/>. У снежні 1975 года інданезійскія войскі [[Інданезійская акупацыя Усходняга Тымора|захапілі]] [[Усходні Тымор]], які абвясціў незадоўга да таго незалежнасць ад [[Партугалія|Партугаліі]]. У ліпені 1976 года гэтая тэрыторыя была афіцыйна ўключана ў склад Інданезіі на правах правінцыі<ref name="Saya-ABRI" />. Эканамічная палітыка «Новага парадку» аказалася вельмі эфектыўнай: к сярэдзіне 1980-х гадоў у краіну ўдалося прыцягнуць буйныя патокі замежных [[Інвестыцыя|інвестыцый]], развіць шматлікія сучасныя галіны [[Прамысловасць|прамысловасці]], дабіцца якаснага павышэння сярэдняга ўзроўню жыцця насельніцтва. Ва ўмовах росту сацыяльнага дабрабыту ўшчамленне палітычных свабод не выклікала якой-небудзь маштабнай незадаволенасці: праявы грамадзянскага пратэсту насілі, як правіла, лакальны характар і хутка душыліся. Вялікіх сіл ад улад патрабавала барацьба з сепаратысцкімі рухамі ў шэрагу рэгіёнаў — Ачэху, Усходнім Тыморы, Заходнім Ірыяне — аднак і там сітуацыю ўдавалася ў цэлым утрымліваць пад кантролем<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="autogenerated8">{{cite book|last=Vickers|first=Adrian|title=A History of Modern Indonesia|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=0-521-54262-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/historyofmoderni00adri}}</ref>. Кардынальныя змены пацягнуў за сабой {{нп3|Азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкі фінансава-эканамічны крызіс|ru|Азиатский финансовый кризис}} 1997-98 гадоў, які вельмі моцна адбіўся на эканоміцы Інданезіі. Калапс цэлых галін, рэзкае зніжэнне даходаў насельніцтва прывялі да абвастрэння сацыяльнай напружанасці, масавай незадаволенасці і эскалацыі этнаканфесіянальнага экстрэмізму. У кароткія тэрміны сфарміраваўся актыўны антыўрадавы рух, касцяком якога сталі студэнцкія і моладзевыя арганізацыі. Пасля серыі масавых пратэстаў і беспарадкаў 21 мая 1998 года прэзідэнт Сухарта сышоў у адстаўку, перадаўшы пасаду кіраўніка дзяржавы віцэ-прэзідэнту [[Бухарудзін Юсуф Хабібі|Б. Ю. Хабібі]]{{sfn|Ricklefs|2001|с=401-407}}<ref name="Resigns" />. ==== Постсухартаўскі перыяд (1998 год — цяперашні час) ==== [[Файл:SusiloBambangYudhoyono.jpg|міні|right|220px|[[Сусіла Бамбанг Юдаёна]], прэзідэнт Інданезіі з 2004 года па 2014 год. Фатаграфія 2004 года]] Урад, сфарміраваны віцэ-прэзідэнтам Хабібі, разгарнуў праграму шырокіх палітычных пераўтварэнняў, ключавым элементам якой стала [[лібералізацыя]] партыйнай сістэмы і выбарчага заканадаўства. Адначасова пад моцным міжнародным націскам Джакарта вымушана была пагадзіцца на правядзенне ў жніўні 1999 года [[Рэферэндум па самавызначэнні Усходняга Тымора|рэферэндуму аб самавызначэнні Усходняга Тымора]], падчас якога большасць жыхароў гэтай тэрыторыі выказаліся на карысць незалежнасці. Працэс суверэнізацыі Усходняга Тымора, які праходзіў пад кантролем ААН, завяршыўся ў маі 2002 года<ref name="Tokoh-Mega" />. Паводле вынікаў праведзеных у чэрвені 1999 года парламенцкіх выбараў найбольшую фракцыю ў Савеце народных прадстаўнікоў сфарміравала апазіцыйная {{нп3|Дэмакратычная партыя барацьбы Інданезіі|Дэмакратычная партыя барацьбы Інданезіі|en|Indonesian Democratic Party – Struggle}} на чале з дачкой Сукарны [[Мегаваці Сукарнапутры]]. У кастрычніку 1999 года ў ходзе сесіі НКК прэзідэнтам краіны быў абраны лідар умерана-мусульманскай Партыі нацыянальнага абуджэння [[Абдурахман Вахід]], віцэ-прэзідэнтам — Мегаваці Сукарнапутры<ref name="Tokoh-Mega" />. У перыяд прэзідэнцтва Вахіда ўдалося вырашыць некаторую частку сацыяльна-эканамічных праблем. Аднак палітычнае становішча ў краіне заставалася досыць складаным: практычна адразу абазначылася тэндэнцыя да супрацьстаяння паміж кіраўніком дзяржавы, які імкнуўся да максімальнай келейнасці прыняцця важных дзяржаўных рашэнняў, і парламентам. Гэта супрацьстаянне завяршылася вострым палітычным крызісам у чэрвені-ліпені 2001 года{{sfn|Lloyd and Smith|2001|с=29-44}}. 22 ліпеня Вахід абвясціў аб увядзенні ў краіне надзвычайнага становішча і аддаў загад узброеным сілам аб недапушчэнні правядзення пазачарговай сесіі НКК, ініцыяванай парламентарыямі для разгляду пытання аб вынясенні вотуму недаверу прэзідэнту. Прэзідэнцкі загад быў праігнараваны ваеннымі, якія ўсталі на бок парламентарыяў, у выніку чаго 23 ліпеня НКК прыняў рашэнне аб адстаўцы Вахіда і перадачы паўнамоцтваў кіраўніка дзяржавы Мегаваці Сукарнапутры<ref name="Turmoil"/><ref name="What?"/><ref name="Mega takes"/>. Урад Сукарнапутры працягнуў курс, накіраваны на аздараўленне сацыяльна-эканамічнай абстаноўкі і планамерную лібералізацыю палітычнай сістэмы. Былі ўведзеныя прамыя прэзідэнцкія выбары, завершаны працэс паэтапнага дэмантажу «сацыяльна-палітычнай функцыі» узброеных сіл<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="Tokoh-Mega" />. Пры гэтым захоўваліся вострыя этнаканфесійныя супярэчнасці ў розных рэгіёнах краіны, актыўную дзейнасць разгарнулі ісламісцкія тэрарыстычныя групоўкі<ref name="Mongabay" />. Па выніках праведзеных у два тура ў ліпені і верасні 2004 года першых у гісторыі Інданезіі прамых прэзідэнцкіх выбараў перамогу атрымаў [[Сусіла Бамбанг Юдаёна]] — лідар {{нп3|Дэмакратычная партыя, Інданезія|Дэмакратычнай партыі|ru|Демократическая партия (Индонезия)}}, адстаўны армейскі генерал, які займаў розныя пасады ва ўрадах Вахіда і Сукарнапутры<ref name="Tokoh-SBY-1" />. Яго ўраду ўдалося дабіцца значных поспехаў ва ўрэгуляванні этнаканфесійных праблем: у прыватнасці, у жніўні 2005 года пры пасрэдніцтве [[Еўрасаюз]]а было заключана мірнае пагадненне з найбольш магутнай сепаратысцкай структурай — {{нп3|Свабодны Ачэх|Рухам за свабодны Ачэх|ru|Свободный Ачех}}<ref name="Мир с Аче" />. У другой палове 2000-х гадоў істотны прагрэс быў дасягнуты ў эканамічным напрамку: у значнай ступені была адноўлена інвестыцыйная прывабнасць краіны, тэмпы эканамічнага росту ў большасці галін наблізіліся да дакрызіснага ўзроўню<ref name="Tokoh-SBY-2" />. У ходзе чарговых прэзідэнцкіх выбараў 8 ліпеня 2009 Юдаёна быў пераабраны на пасаду кіраўніка дзяржавы<ref name="Tokoh-SBY-2" />. == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Дзяржаўны лад і палітыка Інданезіі}} === Асновы дзяржаўнага ладу === Інданезія — [[Унітарная дзяржава|унітарная рэспубліка]] [[Прэзідэнцкая рэспубліка|прэзідэнцкага тыпу]]. Асноўным законам дзяржавы з’яўляецца {{нп3|канстытуцыя Інданезіі|канстытуцыя|en|Constitution of Indonesia}}, прынятая ў 1945 годзе. Яна адмянялася ў 1950 годзе, была адноўлена ў 1959 годзе і ў цяперашні час дзейнічае з шэрагам паправак, асноўныя з якіх былі прынятыя ў 1998, 1999 і 2001 гадах<ref name="UUD" /><ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref>. Гэтыя папраўкі, якія мелі ліберальна-дэмакратычны характар, атрымалі значны міжнародны резонананс. У прыватнасці, міжнароднай праваабарончай арганізацыі «[[Freedom House]]» яны далі падставу класіфікаваць Інданезію ў якасці «свабоднай краіны»<ref>{{cite web|title=Press Freedom Rankings by Region 2007|publisher=[[Freedom House]]|datepublished=2007|url=http://www.freedomhouse.org/country/indonesia|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6FQrBWz4w?url=http://www.freedomhouse.org/country/indonesia|archive-date=27 сакавіка 2013|access-date=5 красавіка 2014|url-status=live}}</ref>. Асноўныя інстытуты інданезійскай дзяржаўнасці былі сфарміраваны ў першыя гады незалежнага развіцця краіны. Разам з тым, прававыя нормы іх функцыянавання зведалі значныя змены ў ходзе ліберальна-дэмакратычных пераўтварэнняў канца 1990-х — пачатку 2000-х гадоў. Гэтыя змены ажыццяўляліся як шляхам унясення згаданых паправак у канстытуцыю, так праз прыняцце пакета прававых актаў, вядомых у Інданезіі як «Палітычныя законы» ({{lang-id|Undang-Undang Politik}}). Асноўнымі вынікамі рэформаў сталі адыход узброеных сіл ад палітычнай дзейнасці, увядзенне ў краіне рэальнай шматпартыйнасці і прамых прэзідэнцкіх выбараў, павышэнне ролі заканадаўчых органаў улады<ref name="Sonata" />. === Выканаўчая ўлада === {{Seealso|Спіс прэзідэнтаў Інданезіі|Спіс віцэ-прэзідэнтаў Інданезіі}} [[Файл:Merdeka Palace Changing Guard 2.jpg|міні|left|px380|Палац Свабоды ў Джакарце — рэзідэнцыя прэзідэнта Інданезіі]] Кіраўніком дзяржавы і кіраўніком выканаўчай галіны ўлады з’яўляецца [[прэзідэнт]], у цяперашні час — [[Прабова Субіянта]]. У выкананні абавязкаў кіраўніка дзяржавы прэзідэнту дапамагае віцэ-прэзідэнт — у цяперашні час [[Гібран Ракабумінг Рака]]. Віцэ-прэзідэнт займае пасаду прэзідэнта ў выпадку смерці або адстаўкі апошняга<ref name="UUD" />. Прэзідэнт і віцэ-прэзідэнт абіраюцца тэрмінам на пяць гадоў тайным галасаваннем на ўсеагульных прамых выбарах, адзін і той жа чалавек не можа займаць прэзідэнцкі пост больш за два тэрміны запар<ref name="UUD" /><ref>_ (2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III — The Executive Power, Art. 7.</ref>. Канстытуцыйныя нормы, якія прадугледжваюць прамое ўсенароднае абранне прэзідэнта і абмяжоўваюць яго тэрмін знаходжання ва ўладзе, былі ўведзеныя ў 2001 годзе, раней кіраўнік дзяржавы абіраўся раз у пяць гадоў у ходзе сесіі Народнага кансультатыўнага кангрэса і мог пераабірацца на гэты пост неабмежаваную колькасць разоў. Юдаёна стаў першым у гісторыі краіны ўсенародна абраным прэзідэнтам: перамогшы на прэзідэнцкіх выбарах 2004 года, ён у 2009 годзе быў пераабраны на другі тэрмін<ref name="Tokoh-SBY-2" />. Прэзідэнт фарміруе і ўзначальвае [[Урад|ўрад]]<ref name="UUD" />. Ва ўрад уваходзяць міністры-каардынатары (курыруюць па некалькі міністэрстваў і ведамстваў), міністры (узначальваюць міністэрствы), дзяржаўныя міністры (узначальваюць розныя ведамствы, або курыруюць розныя дзяржаўныя праграмы, альбо выконваюць асаблівыя даручэнні), дзяржаўны сакратар (кіраўнік прэзідэнцкай адміністрацыі) і кіраўнікі ведамстваў, якія не маюць міністэрскай пасады, але афіцыйна прыраўнаваныя да міністраў па статусе. Колькасны склад і структура ўрада не рэгламентаваныя заканадаўча і вызначаюцца прэзідэнтам<ref name="UUD" /><ref name="Kompas-KIB" />. Згодна з укаранёнай палітычнай традыцыяй, усе інданезійскія ўрады, пачынаючы з канца 1950-х гадоў, мелі афіцыйныя назвы. Афіцыйная назва дзеючага кабінета міністраў, сфармаванага Юдаёнам 21 кастрычніка 2009 г., — «Другі кабінет адзінай Інданезіі» ({{lang-id|Kabinet Indonesia Bersatu II}})<ref name="Kompas-KIB" />. === Заканадаўчая ўлада === {{Seealso|Савет народных прадстаўнікоў Інданезіі|Народны кансультатыўны кангрэс}} [[Файл:Indonesia DPR session.jpg|міні|right|px280|Пасяджэнне Савета народных прадстаўнікоў.]] Вышэйшым органам заканадаўчай улады з’яўляецца Народны кансультатыўны кангрэс, НКК ({{lang-id|Majelis Permusyawaratan Rakyat, MPR}}). НКК, які не з’яўляецца пастаянна дзеючай структурай, склікаецца на сесіі не радзей, чым раз на пяць гадоў, і складаецца з дзвюх палат: Савета народных прадстаўнікоў, СНП ({{lang-id|Dewan Perwakilan Rakyat, DPR}}) і {{нп3|Савет прадстаўнікоў рэгіёнаў|Савета прадстаўнікоў рэгіёнаў|en|Regional Representative Counci}} СПР ({{lang-id|Dewan Perwakilan Daerah, DPD}})<ref name="UUD" />. На сваіх рэгулярных сесіях НКК праводзіць {{нп3|Інаўгурацыя|інаўгурацыю|ru|Инаугурация}} абраных прэзідэнта і віцэ-прэзідэнта і зацвярджае прапанаваныя прэзідэнтам асноўныя напрамкі дзяржаўнага курсу на пяцігадовы тэрмін. Прэзідэнт нясе адказнасць перад НКК, кангрэс можа аб’явіць яму [[імпічмент]], сабраўшыся для гэтага на пазачарговую сесію<ref name="UUD" />. Колькасны склад НКК фармальна не рэгламентуецца і вызначаецца складам СНП і СПР, якія ўваходзяць у яго. У складзе НКК апошняга склікання, прыведзенага да прысягі ў кастрычніку 2014 года, 692 дэпутаты. Старшыня НКК — {{нп3|Зулкіфлі Хасан|Зулкіфлі Хасан|en|Zulkifli Hasan}} ({{lang-id|Zulkifli Hasan}}), прадстаўнік Партыі нацыянальнага мандата Інданезіі. У перапынках паміж сесіямі НКК бягучыя заканадаўчыя функцыі выконвае Савет нацыянальных прадстаўнікоў, які фактычна ўяўляе сабой пастаянна дзеючы аднапалатны парламент<ref name="UUD"/><ref name="Harijanti2006"/><ref name="UU27"/>. У кампетэнцыю СНП уваходзяць распрацоўка, прыняцце і кантроль за выкананнем [[Закон (права)|законаў]], зацвярджэнне [[Дзяржаўны бюджэт|дзяржаўнага бюджэту]], [[ратыфікацыя]] часткі міжнародных пагадненняў. Дэпутаты СНП абіраюцца на пяцігадовы тэрмін у ходзе прамых усеагульных парламенцкіх выбараў, якія праводзяцца па прапарцыянальнай сістэме ў шматмандатных акругах. Колькасны склад Савета, регламентаваны дзеючым заканадаўствам, неаднаразова мяняўся за гады існавання гэтага органа. У цяперашнім складзе СНП, сфарміраваным па выніках {{нп3|Парламенцкія выбары 2014 года ў Інданезіі|парламенцкіх выбараў 2014 года|en|Indonesian legislative election, 2014}} і прыведзеным да прысягі ў кастрычніку 2014 года, 560 чалавек. Дэпутатамі сталі прадстаўнікі дзесяці партый, якія прайшлі ў парламент. Спікер СНП — Адэ Камарудзін<ref name="DPR-Keanggotaan" /><ref name="DPR-Fraksi"/><ref name="Denny369">Denny Indrayana (2008) ''Indonesian Constitutional Reform 1999—2002: An Evaluation of Constitution-Making in Transition'', Kompas Book Publishing, Jakarta ISBN 978-979-709-394-5, p369</ref>. [[Файл:DPR_2014.png|міні|left|435px||Дыяграма, якая паказвае партыйны склад СНП склікання 2014 года. Каляровыя часткі адлюстроўваюць прапорцыі прадстаўніцтва партый у парадку іх пералічэння ў табліцы справа.]] {| class="wikitable" |- ! Фракцыя || Месцаў |- | align=left| Партыя народнай надзеі | align="center"|16 |- | align=left| Партыя «Насдэм» | align="center"|36 |- | align=left| Партыя адзінства і развіцця | align="center"|39 |- | align=left| Партыя нацыянальнага абуджэння | align="center"|47 |- | align=left| Партыя нацыянальнага мандата | align="center"|48 |- | align=left| Дэмакратычная партыя барацьбы Інданезіі | align="center"|109 |- | align=left| Дэмакратычная партыя | align="center"|61 |- | align=left| Партыя «Голкар» | align="center"|91 |- | align=left| Партыя «Рух за вялікую Інданезію» | align="center"|73 |- | align=left| Партыя справядлівасці і дабрабыту | align="center"|40 |- | align=left| '''Усяго месцаў''' | align="center"|560 |} Савет прадстаўнікоў рэгіёнаў — новае ўтварэнне ў палітычнай сістэме Інданезіі, якое існуе з 2004 года. Да гэтага ў склад НКК, акрамя дэпутатаў СНП, уваходзілі прадстаўнікі мясцовых заканадаўчых органаў улады, розных грамадскіх арганізацый, а таксама палітычных партый і ўзброеных сіл прапарцыянальна прысутнасці дэпутатаў апошніх у СНП, пры гэтым сукупнасць дэпутатаў НКК, якія не ўваходзяць у СНП, не з’яўлялася самастойным палітычным інстытутам і не мела якой-небудзь назвы<ref name="Sonata" />. Па аб’ёме паўнамоцтваў СПР значна саступае СНП. Да яго кампетэнцыі адносіцца распрацоўка законапраектаў, якія тычацца пытанняў адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўпарадкавання краіны, рэгіянальнага самакіравання, эканамічнага, сацыяльнага і культурнага развіцця рэгіёнаў для наступнай перадачы іх у СНП<ref name="UUD" />. СПР фарміруецца з прадстаўнікоў правінцый і адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Інданезіі, якія прыраўноўваюцца да правінцый — па 4 дэлегаты ад кожнай тэрыторыі. Члены СПР абіраюцца на непартыйнай аснове адначасова з дэпутатамі СНП. У цяперашнім складзе Савета, сфармаваным па выніках парламенцкіх выбараў 2014 года і прыведзеным да прысягі ў кастрычніку 2014 года, 132 дэпутаты, якія прадстаўляюць 31 правінцыю і 2 асаблівыя акругі. Старшыня СПР — Ірман Гусман<ref>{{cite book |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |format=PDF |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |author-link=People's Consultative Assembly |access-date=13 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archive-date=1 снежня 2006 |url-status=dead }}</ref>. === Судовая ўлада === [[Файл:Gedung Mahkamah Agung RI.JPG|міні|right|260px|Будынак Вярхоўнага суду Інданезіі]] Вышэйшая судовая ўлада належыць Вярхоўнаму суду ({{lang-id|Mahkamah Agung}}). У яго распараджэнні знаходзяцца сістэмы крымінальнага, грамадзянскага, адміністрацыйнага, гандлёвага і падатковага правасуддзя, ён з’яўляецца найвышэйшай [[Апеляцыя|апеляцыйнай]] інстанцыяй па адпаведных справах<ref name="UUD" /><ref name="USCONGRESS">{{cite web|title=Country Profile: Indonesia|publisher=[[Library of Congress|U.S Library of Congress]]|month=December|year=2004|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Indonesia.pdf|format=PDF|access-date=9 December 2006|archive-url=https://www.webcitation.org/616nFHRyt?url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Indonesia.pdf|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Лімітавая колькасць суддзяў Вярхоўнага суда — 60 чалавек. Суддзі Вярхоўнага суда зацвярджаюцца прэзідэнтам на падставе прапаноў Савета народных прадстаўнікоў. Старшыня абіраецца суддзямі, аднак зацвярджаецца на пасадзе прэзідэнтам. У цяперашні час старшынёй Вярхоўнага суда Інданезіі з’яўляецца {{нп3|Хата Алі|Хата Алі|en|Hatta Ali}}, які заняў гэтую пасаду ў лютым 2012 года<ref name="MA-Ketua" /><ref name="MA-Hakim" />. У 2003 годзе ў Інданезіі быў заснаваны Канстытуцыйны суд ({{lang-id|Mahkamah Konstitusi}}), у вядзенне якога з вядзення Вярхоўнага суду былі перададзеныя пытанні, звязаныя з тлумачэннем канстытуцыі і вызначэннем адпаведнасці заканадаўчых актаў канстытуцыйным нормам. У яго складзе 9 суддзяў, прызначаных прэзідэнтам. Пры гэтым 3 суддзі прызначаюцца па прадстаўленні Савета народных прадстаўнікоў, 3 — па прадстаўленні Вярхоўнага суду і 3 — па прадстаўленні самога прэзідэнта. Старшыня Канстытуцыйнага суда абіраецца суддзямі і зацвярджаецца на пасадзе прэзідэнтам. У цяперашні час старшынёй Канстытуцыйнага суда Інданезіі з’яўляецца {{нп3|Хамдан Зулва|Хамдан Зулва|id|Hamdan Zoelva}}, які заняў гэтую пасаду ў лістападзе 2013 года<ref name="UUD" /><ref name="MK" />. === Палітычныя партыі === Сучасная партыйная сістэма Інданезіі склалася ў канцы [[1990-я|1990-х]] гадоў. Тады ў выніку ліберальна-дэмакратычных пераўтварэнняў замест шматпартыйнасці намінальнай (у 1973—1999 гадах у краіне акрамя кіруючага блока Голкар дзейнічалі дзве палітычныя партыі, фармальна апазіцыйныя, але фактычна цалкам залежныя ад дзяржаўнай улады) была ўведзена рэальная шматпартыйнасць{{sfn|Sonata|1999|pp=6-21|name=Sonata}}. Дзейнасць палітычных партый рэгулюецца дзейным [[заканадаўства]]м: па стане на ліпень 2011 дзейнічае закон аб палітычных партыях, прыняты ў студзені 2008 года, з папраўкамі ад студзеня 2011 года. У адпаведнасці з ім права на стварэнне партыі маюць любыя 30 грамадзян краіны, прычым доля жанчын у ліку заснавальнікаў партыі павінна быць не менш за 30 %. Партыя падлягае рэгістрацыі ў міністэрстве юстыцыі і для пачатку палітычнай дзейнасці павінна прадставіць пасведчанне аб наяўнасці членаў ва ўсіх правінцыях краіны. Выключэнне зроблена для [[Ачэх (правінцыя)|правінцыі Ачэх]]: для зарэгістраваных там палітычных партый не абавязкова наяўнасць членаў у іншых рэгіёнах краіны, пры гэтым яны маюць права змагацца за месцы ў СНП, але галасаваць за іх могуць толькі ачэхскія выбаршчыкі. Усе партыі абавязаны прызнаваць прынцыпы «Панча Сіла» ў якасці дзяржаўнай ідэалогіі Інданезіі. Пад забаронай застаецца стварэнне камуністычных партый<ref name="UU2" />. Станам на 2012 год у Інданезіі было афіцыйна зарэгістравана больш за 70 палітычных партый. У апошніх парламенцкіх выбарах, якія адбыліся 9 красавіка 2009 года, прынялі ўдзел 44 з іх (38 агульнанацыянальных і 6 ачэхскіх). Устаноўлены законам парог у 2,5 % галасоў пераадолелі 9 агульнанацыянальных партый<ref name="KPU" /><ref name="KPU-2" />. === Прававая сістэма === ==== Агульная характарыстыка ==== Прававая сістэма Інданезіі мае смешаны характар. Большая частка [[Норма права|прававых норм]] устаноўлена па класічных еўрапейскіх узорах, перанятых у асноўным ад нідэрландскіх каланізатараў, і належыць да {{нп3|рамана-германская прававая сям'я|рамана-германскай прававой сям'і|ru|Романо-германская правовая семья}}. У той жа час, у некаторых сферах паўсюдна альбо ў асобных рэгіёнах дзейнічаюць нормы звычаёвага права (у асноўным [[адат]]) і/або [[Шарыят|ісламскага права]]. У найбольшай ступені адатнае і ісламскае рэгуляванне практыкуюцца, сярод іншага, у пытаннях [[Сям’я|сям’і]] і [[шлюб]]у, права спадчыны, зямельнай уласнасці. Рэгіёнам шырокага, але, тым не менш, абмежаванага ўжывання шарыяту з’яўляецца адмысловая [[Ачэх (правінцыя)|правінцыя Ачэх]]. Адатнае права не ўніфікавана, на пачатак 2000-х гадоў існавала 19 гістарычных абласцей, якія маюць яго ўласныя варыянты<ref name="Право-1" /><ref name="Право-Укр" /><ref name="ASEANLAW" />. Пасля краху рэжыму Сухарта ў кантэксце працэсу дэмакратычных пераўтварэнняў адбываецца маштабнае рэфармаванне прававой сістэмы, асноўнай мэтай якога абвяшчаецца забеспячэнне вяршэнства закона і незалежнасці судовай улады. Адначасова на фоне агульнай лібералізацыі заканадаўства намецілася тэндэнцыя да некаторага пашырэння сфер прымянення ісламскіх норм — прытым, што для перыяду з моманту здабыцця незалежнасці да другой паловы 1990-х гадоў было характэрна паступовае ўмацаванне дамінавання права еўрапейскага ўзору. Так, у 1998 годзе для мусульман была афіцыйна дазволена [[палігамія]] (пры выкананні мужам і жонкай значнай колькасці умоў). Адначасова прымаюцца меры па ўсталяванні больш выразных меж прымянення норм еўрапейскага, звычайнага і ісламскага права<ref name="ASEANLAW" />. ==== Забеспячэнне правоў чалавека ==== Палажэнні аб забеспячэнні [[Правы чалавека|асноўных правоў і свабод чалавека]] ад пачатку закладзеныя ў інданезійскай канстытуцыі. Разам з тым, у [[1960-я]] — [[1990-я]] ў краіне прымаліся розныя заканадаўчыя акты, якія афіцыйна абмяжоўвалі правы і свабоды асобных груп грамадзян: у прыватнасці, членаў камуністычнай партыі і іншых арганізацый левага кірунку, членаў іх сем’яў, прадстаўнікоў кітайскай абшчыны. Акрамя таго, мелі месца сістэматычныя нелегітымныя парушэння правоў і свабод грамадзян, якія прымалі найбольшы маштаб ў рамках барацьбы з палітычным іншадумствам і забеспячэння кантролю над праблемнымі тэрыторыямі — Ачэ, заходняй часткай вострава Новая Гвінея, Усходнім Тыморам. У 1993 годзе распараджэннем прэзідэнта Сухарта была заснавана Нацыянальная камісія па правах чалавека ({{lang-id|Komisi Nasional Hak Asasi Manusia}}), фармальна незалежная ад дзяржаўных уладаў, аднак фактычна жорстка кантраляваная ўрадам<ref name="ASEANLAW" /><ref name="Komnasham" />. Меры па паляпшэнню сітуацыі ў галіне правоў чалавека сталі адным з асноўных напрамкаў ліберальных рэформ, якія праводзяцца з канца 1990-х гадоў. Было прынята адпаведнае заканадаўства (Закон № 39 ад 1999 года аб асноўных правах чалавека), актывізавана праца Нацыянальнай камісіі па правах чалавека, узмоцнены дадзены кірунак у працы Мінюста, пры гэтым само ведамства афіцыйна пераназвана ў Міністэрства юстыцыі і правоў чалавека ({{lang-id|Kementerian Hukum dan Hak Azasi Manusia}}). Праведзены шэраг расследаванняў у дачыненні да выпадкаў парушэння правоў чалавека, учыненых раней<ref name="ASEANLAW" /><ref name="Минюст" /><ref name="UU39" />. Падобныя намаганні ў цэлым атрымліваюць станоўчы водгук як у краіне, так і за мяжой. Разам з тым, паводле ацэнак такіх міжнародных [[няўрадавыя арганізацыі|няўрадавых арганізацый]], як «[[Human Rights Watch]]» і «[[Міжнародная Амністыя]]», яны з’яўляюцца недастатковымі: інданезійскім уладам ставіцца ў віну, сярод іншага, працяг самавольства з боку прадстаўнікоў праваахоўных органаў і ўзброеных сіл у канфліктных раёнах, незабеспячэнне ў належнай меры свабоды [[Свабода веравызнання|веравызнання]] і [[свабода слова|свабоды слова]], эксплуатацыя дзіцячай працы, а таксама тармажэнне расследаванняў здзейсненых правапарушэнняў<ref name="HRW" /><ref name="AI" />. Больш стрымана на недастатковасць праваабарончых мер указваецца, у прыватнасці, у адпаведным дакладзе [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартамента ЗША]] — пры гэтым прызнаецца істотны прагрэс, дасягнуты Інданезіяй у гэтай галіне<ref name="State-HR" />. === Дзяржаўная сімволіка, дзяржаўныя святы === {{Main|Сцяг Інданезіі|Герб Інданезіі|Гімн Інданезіі}} Дзяржаўная сімволіка Інданезіі рэгламентуецца канстытуцыяй і дзейным заканадаўствам (Закон аб дзяржаўным сцягу, дзяржаўнай мове, дзяржаўным гербе і дзяржаўным гімне, апошняя рэдакцыя якога была прынятая ў 2009 годзе)<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. [[Сцяг Інданезіі]] ўяўляе сабой прамавугольнае палотнішча з прапорцыямі 3:2, падзеленае на дзве гарызантальныя паласы роўнага памеру — чырвоную ўверсе і белую ўнізе. Заканадаўча зацверджаны розныя памеры сцяга для розных дзяржаўных устаноў, транспартных сродкаў, палітычных і грамадскіх мерапрыемстваў, пры гэтым прапорцыя 3:2 застаецца нязменнай<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. [[Файл:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg|міні|left|260px|Герб Інданезі]] Чырвона-белы сцяг упершыню стаў выкарыстоўвацца актывістамі нацыянальна-вызваленчага руху. Гісторыя стварэння сцяга і значэнне яго колераў дакументальна не зафіксаваныя. Згодна з найбольш распаўсюджанай версіяй, ён атрымаў у спадчыну колеры сцяга сярэдневяковай дзяржавы Маджапахіт, чырвоны сімвалізуе адвагу, белы — чысціню намераў. Існуе таксама версія паходжання інданезійскага сцяга ад [[Сцяг Нідэрландаў|нідэрландскага]], ад якога былі ўзятыя два з трох колераў<ref name="Flags" />. Дзяржаўным [[герб Інданезіі|гербам Інданезіі]] з’яўляецца залатая міфічная птушка Гаруда з [[геральдычны шчыт|геральдычным шчытом]] на грудзях. Апярэнне Гаруды сімвалізуе 17 жніўня 1945 года — дату абвяшчэння Рэспублікі Інданезіі: 19 пёраў у ніжняй частцы цела і 45 на шыі — 1945 год, 8 пёраў у хвасце — месяц жнівень, 17 пёраў у кожным з крылаў — 17 дзень. У кіпцюрах Гаруда трымае сярэбраную стужку з нацыянальным дэвізам, напісаным чорнымі вялікімі літарамі на стараяванскай мове, — «Адзінства ў разнастайнасці» ({{lang-jv|Bhinneka Tunggal Ika, літаральна «разнастайнасць адзінае гэта»}})<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Шчыт на грудзях Гаруды з чатырох частак, з малым шчытком у сэрцы. Пяць элементаў герба сімвалізуюць пяць прынцыпаў дзяржаўнай ідэалогіі [[Панча Сіла]]: залатая пяціканцовая зорка ў чорным полі ў сэрцы герба — веру ў адзінага Бога; галава {{нп3|бантэнг|бантэнга|ru|Бантенг}} ў першай частцы ў барвовым полі — народнасць, кіраваную прадстаўнічымі органамі; дрэва баньян у другой у срэбры — нацыянальнае адзінства; рыс і галінка бавоўны ў трэцяй, таксама ў срэбры — усеагульную сацыяльную справядлівасць, ланцуг з круглых і прамавугольных звёнаў у чацвёртай — справядлівы і цывілізаваны гуманізм (усе фігуры натуральнага колеру). Верхнюю і ніжнюю часткі шчыта падзяляе чорны вузкі пояс, які сімвалізуе экватар, які праходзіць праз тэрыторыю Інданезіі<ref name="UUD" /><ref name="UU24" />. Герб быў распрацаваны султанам Панціянакам Хамідам II падчас яго працы ва ўрадзе Злучаных Штатаў Інданезіі і прыняты ў якасці нацыянальнага герба Рэспублікі Інданезіі 11 лютага 1950 года<ref name="Hamid" />. [[Гімн Інданезіі|Гімн Рэспублікі Інданезіі]] «Вялікая Інданезія» ({{lang-id|Indonesia Raya}}) напісаны кампазітарам {{нп3|Ваге Рудольф Супратман|Ваге Рудольфам Супратманам|en|Wage Rudolf Supratman}} у 1924 годзе і ўпершыню публічна выкананы ў ходзе кангрэса моладзевых арганізацый 28 кастрычніка 1928 года. У якасці дзяржаўнага гімна быў прыняты ў дзень абвяшчэння незалежнасці краіны 17 жніўня 1945 года<ref name="UUD" /><ref name="IR" />. '''Дзяржаўныя святы Інданезіі'''<ref name="Праздники" /> * 1 студзеня — [[Новы год]] па хрысціянскім летазлічэнні (дата вызначаецца па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]], {{lang-id|Tahun Baru Masehi}}); * 3 лютага — [[Кітайскі Новы год]] (дата вызначаецца па [[Кітайскі каляндар|кітайскім календары]], {{lang-id|Hari Imlek}}); * 15 лютага — Дзень нараджэння прарока [[Мухамад]]а (дата вызначаецца па {{нп3|ісламскі каляндар|ісламскім календары|ru|Исламский календарь}}, {{lang-id|Maulid Nabi Muhammad}}); * 5 сакавіка — Новы год па летазлічэнні, прынятым у Балійскай варыяцыі [[індуізм]]у (дата вызначаецца па Балійскім календары, {{lang-id|Tahun Baru Saka}}); * 22 красавіка — [[Вялікая пятніца]] (дата вызначаецца па грыгарыянскім календары, {{lang-id|Wafat Isa Al-Masih}}) * 17 мая — {{нп3|Дзень нараджэння Буды||ru|День рождения Будды}} (дата вызначаецца па [[будысцкі каляндар|будысцкім календары]], {{lang-id|Waisak}}); * 2 чэрвеня — [[Узнясенне Ісуса Хрыста|Узнясенне Гасподняе]] (дата вызначаецца па грыгарыянскім календары, {{lang-id|Kenaikan Isa Al-Masih}}); * 29 чэрвеня — Мірадж (дата вызначаецца па ісламскім календары, {{lang-id|Lailat Al Miraj}}); * 17 жніўня — Дзень незалежнасці ({{lang-id|Hari Proklamasi Kemerdekaan}}); * 30-31 жніўня — {{нп3|Ураза-байрам|Ураза-байрам|ru|Ураза-байрам}} (дата вызначаецца па ісламскім календары, {{lang-id|Idul Fitri}}); * 6 лістапада — [[Курбан-байрам]] (дата вызначаецца па ісламскім календары, {{lang-id|Idul Adha}}); * 27 лістапада — {{нп3|Мусульманскі Новы год|Мусульманскі Новы год|en|Islamic New Year}} (дата вызначаецца па ісламскім календары, {{lang-id|Tahun Baru Hijriyah}}); * 25 снежня — [[Каляды]] (дата вызначаецца па грыгарыянскім календары, {{lang-id|Natal}}); == Знешняя палітыка == {{main|Знешняя палітыка Інданезіі}} З першых гадоў дзяржаўнасці ў якасці асноўных прынцыпаў знешняй палітыкі Інданезіі дэкларуюцца незалежнасць і актыўнасць, а таксама роўнааддаленасць ад канфрантацыйных блокаў. У 1950-я гады Джакарта была ў ліку асноўных ініцыятараў стварэння [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]] і да гэтага часу застаецца адным з найбольш актыўных яго ўдзельнікаў (у 1991—1995 гадах старшынствавала ў Руху)<ref name="KBRI-W" /><ref name="Внешняя политика Индонезии"/><ref name="Справка посольства"/>. Пры гэтым, калі для перыяду прэзідэнцтва Сукарны было характэрна збліжэнне краіны з СССР і іншымі краінамі сацыялістычнага блока, то пасля 1965 быў узяты курс на цеснае палітычнае і эканамічнае супрацоўніцтва з Захадам. Характэрна, што калі з СССР і пасля 1965 захоўваліся паўнавартасныя [[дыпламатычныя адносіны]] і ажыццяўляліся сістэматычныя кантакты ў розных сферах, хай і на менш інтэнсіўным узроўні, чым да таго, то сувязі з Кітаем былі цалкам замарожаныя: абвінаваціўшы [[КНР]] у падтрымцы спробы дзяржаўнага перавароту 30 верасня 1965, урад Сухарты разарваў з ёй [[дыпламатычныя адносіны]] (адноўленыя ў 1990 годзе) і перапыніў кантакты ў палітычнай, эканамічнай і культурнай галінах<ref name="Внешняя политика Индонезии"/>. Акрамя гэтага, з сярэдзіны 1960-х гадоў найважнейшае месца ў шкале знешнепалітычных прыярытэтаў Інданезіі займае рэгіянальнае супрацоўніцтва. У 1967 годзе пры ініцыятыўнай ролі Інданезіі была створана [[Асацыяцыя дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі]] (АСЕАН) — з тых часоў яна нязменна застаецца нефармальным лідарам гэтай арганізацыі, выступаючы за актывізацыю інтэграцыйных працэсаў, развіццё новых форм унутрыасеанаўскага супрацоўніцтва і ўзаемадзеяння Асацыяцыі з партнёрамі за межамі Паўднёва-Усходняй Азіі — у прыватнасці, у рамках Рэгіянальнага форуму АСЕАН (АРФ) і розных дыялогавых механізмах<ref name="Anwar"/><ref name="Внешняя политика Индонезии"/><ref name="АСЕАН"/>. Таксама прыкметная роля Джакарты ў іншых шматбаковых структурах [[Азіяцка-Ціхаакіянскі рэгіён|Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёна]], у тым ліку [[Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва|АЦЭС]], [[НУМДА]], Дыялог па супрацоўніцтве ў Азіі<ref name="Справка посольства"/><ref name="USSTATE"/><ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Foreign Policy |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/97.htm |access-date=5 May 2007}}</ref>. Асноўнай мэтай міжнароднай дзейнасці Джакарты ў цяперашні час з’яўляюцца стварэнне спрыяльных знешніх умоў для сацыяльна-эканамічнага развіцця Інданезіі, яе станаўлення як дэмакратычнай умерана-мусульманскай краіны, а таксама садзейнічанне пабудове шматпалярнага палітычнага свету. Традыцыйна актыўнай з’яўляецца яе пазіцыя на карысць {{нп3|ядзернае раззбраенне|ядзернага раззбраення|ru|Ядерное разоружение}} і мірнага ўрэгулявання рэгіянальных канфліктаў: Джакарта, у прыватнасці, аказвала актыўныя пасрэдніцкія паслугі ў працэсе ўнутрыкамбаджыйскага ўрэгулявання (1989—1991 гады)<ref name="Кругосвет" />, выступала з міратворчымі ініцыятывамі ў кантэксце ўрэгулявання пагранічнай спрэчкі паміж [[Камбоджа]]й і [[Тайланд]]ам (2011 год)<ref name="К-Т" />, з 1960-х гадоў актыўна ўдзельнічае ў міратворчай дзейнасці ААН. З канца XX стагоддзя асаблівую актуальнасць для інданезійцаў набылі задачы процідзеяння змене [[клімат]]у і барацьбы з [[тэрарызм]]ам<ref name="KBRI-W" /><ref name="Справка посольства"/>. Прытрымліваючыся гэтых установак, Інданезія актыўна ўдзельнічае ў рабоце [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], перыядычна ставячы пытанне аб прадастаўленні ёй статусу пастаяннага члена [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі]], а таксама «[[Група дваццаці|Групы дваццаці]]», [[Арганізацыя Ісламская канферэнцыя|Арганізацыі ісламская канферэнцыя]] і іншых міжнародных арганізацый і форумаў. Ключавымі замежнымі партнёрамі Інданезіі ўжо некалькі дзесяцігоддзяў з’яўляюцца ЗША, Японія, краіны АСЕАН і Еўрасаюза<ref name="KBRI-W" /><ref name="Справка посольства"/><ref name="USSTATE"/>. Разам з тым, з канца 1990-х гадоў узяты курс на дыверсіфікацыю знешніх сувязей<ref name="USSTATE"/>. У студзені 2025 года абвешчана аб афіцыйным уступленні Інданезіі, як паўнапраўнага члена, у [[БРІКС]]. Кандыдатура краіны была падтрымана яшчэ ў 2023 годзе. === Беларуска-інданезійскія адносіны === Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Інданезіяй устаноўлены [[18 чэрвеня]] [[1993]] года. 22 жніўня 2011 г. пачало функцыянаваць Пасольства Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Інданезіі. Пасол Рэспублікі Беларусь у г. Джакарце — В. М. Лапата-Загорскі. [[даверчая грамата|Даверчыя граматы]] былі ўручаны Прэзідэнту Рэспублікі Інданезіі С. Б. Юдаёна 14 лютага 2012 года. == Праблемы ўнутранай бяспекі == === Міжабшчынныя супярэчнасці, экстрэмізм і тэрарызм === Паводле ацэнак урада і кіраўніцтва сілавых структур краіны, асноўныя пагрозы яе нацыянальнай бяспецы носяць унутраны характар. Найбольш важнымі з іх з’яўляюцца міжэтнічныя і міжрэлігійныя канфлікты і звязаныя з імі праявы [[тэрарызм]]у і [[экстрэмізм]]у<ref name="Mongabay" /><ref name="Buku Putih"/><ref name="Yu-Terror" /><ref name="Terror-local" />. [[Файл:Bali memorial.jpg|міні|left|280px|Помнік ахвярам тэракту 12 кастрычніка 2002 года на востраве Балі]] Міжабшчынныя супярэчнасці, якія стрымліваліся ва ўмовах жорсткай дзяржаўнай улады і ўстойлівага сацыяльна-эканамічнага росту 1970-х — 1990-х гадоў, рэзка абвастрыліся на фоне цяжкага эканамічнага крызісу і палітычнай нестабільнасці, якая суправаджала крах рэжыму Сухарты. Адной з іх першых маштабных праяў сталі кровапралітныя пагромы {{нп3|Кітайцы ў Інданезіі|этнічных кітайцаў|ru|Китайцы в Индонезии}} у Джакарце ў маі 1998 года. У далейшым найбольш канфліктнай сітуацыя была ў раёнах змешанага пражывання буйных мусульманскіх і хрысціянскіх супольнасцей, у прыватнасці, на поўначы Суматры, на Сулавесі і Малуках: на працягу некалькіх гадоў там адбываліся сутыкненні на рэлігійнай глебе, забойствы і [[Тэрарыстычны акт|тэрарыстычныя акты]], якія прыводзілі да шматлікіх ахвяр<ref name="Terror-local" /><ref name="Kerusuhan Ambon"/><ref name="Kerusuhan Maluku"/><ref name="sinar"/>. За кароткі перыяд адбыўся рэзкі рост рэлігійнага, перш за ўсё ісламскага экстрэмізму і тэрарызму: утварылася або выйшла з глыбокага падполля некалькі адпаведных арганізацый, якія наладзілі сувязі са структурамі міжнароднага тэрарызму. Найбольш буйной і ўплывовай з іх стала [[Джэмаа Ісламія]], якая ўсталявала ўзаемадзеянне з [[Аль-Каіда]]й і стварыла свае ячэйкі не толькі ў розных рэгіёнах Інданезіі, але і ў іншых краінах Паўднёва-Усходняй Азіі<ref name="Mongabay" /><ref name="About" />. Да найбольш маштабных і рэзанансных тэрактаў, учыненых Джэмаа Ісламіяй і іншымі экстрэмісцкімі групоўкамі, адносяцца {{нп3|Тэрарыстычныя акты на Балі, 2002|выбухі на востраве Балі ў кастрычніку 2002 года|ru|Террористические акты на Бали (2002)}} (202 забітых)<ref name="Hambali" /> і ў {{нп3|Тэрарыстычныя акты на Балі, 2005|кастрычніку 2005 года|en|2005 Bali bombings}} (не менш 19 забітых)<ref name="Marriott" />, {{нп3|Выбух каля гасцініцы Марыёт, 2003|выбухі каля гасцініцы Марыёт|en|2003 Marriott Hotel bombing}} ў жніўні 2003 года (12 забітых)<ref name="Marriott" /> і каля {{нп3|Тэракт каля аўстралійскага пасольства ў Джакарце|аўстралійскага пасольства ў верасні 2004 года|en|2004 Australian Embassy bombing in Jakarta}} (не менш 9 забітых)<ref name="AusEmb" /> у Джакарце<ref name="Mongabay" /><ref name="About" />. К сярэдзіне 2000-х гадоў уладам удалося нанесці сур’ёзныя ўдары па ісламісцкаму падполлю за кошт ліквідацыі або арышту шэрагу яго кіраўнікоў і актывістаў (перш за ўсё са складу Джэмаа Ісламія), а таксама мінімізаваць праявы міжабшчыннага гвалту. Тым не менш, тэрарыстычная пагроза застаецца на высокім узроўні, становішча ў шэрагу рэгіёнаў з насельніцтвам, разнародным па этнаканфесійным складзе, застаецца досыць напружаным<ref name="Terror-local" /><ref name="sinar"/><ref name="Hambali" />. === Злачыннасць === Крымінальная абстаноўка ў Інданезіі таксама істотна абвастрылася пасля эканамічнага крызісу і перыяду палітычнай нестабільнасці канца 1990-х — пачатку 2000-х гадоў. Разам з тым, рост адбыўся ў асноўным за кошт [[злачынства]]ў, якія адносяцца да катэгорыі негвалтоўных ([[крадзеж]], [[махлярства]] і інш.), у той час як колькасць злачынстваў супраць жыцця і годнасці чалавека застаецца ў кантэксце адпаведнай міжнароднай статыстыкі адносна невялікай. Так, колькасць штогадовых забойстваў на 100 тыс. чалавек насельніцтва, па дадзеных [[Інтэрпол]]а, захоўваецца на працягу 2000-х гадоў невысокай і досыць стабільнай — 0,6-0,7 выпадкаў у год. Падобная сітуацыя ў значнай ступені складаецца дзякуючы захаванню жорсткага кантролю над [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброяй]], які забяспечвае яго практычна поўную адсутнасць у грамадзянскага насельніцтва. Разам з тым, сваю ролю ў падобнай статыстычнай карціне можа адыгрываць і фактар незарэгістраваных злачынстваў<ref name="unodc" /><ref name="heuni" /><ref name="Crime and Safety" />. Да ліку гвалтоўных злачынстваў, дынаміка якіх расце, адносіцца [[пірацтва]]. У 2010 годзе ў інданезійскіх {{нп3|тэрытарыяльныя воды|тэрытарыяльных водах|ru|Территориальные воды}} было атакавана 40 судоў. Найбольш небяспечным раёнам з’яўляюцца [[Малакскі праліў]] і прылеглыя да яго акваторыі<ref name="CIA-Main" />. Станам на 2013 год у краіне было больш за 114332 зняволеныя — 59 зняволеных на 100 000 жыхароў. Запаўняльнасць турмаў склала 148,3 %.<ref>РАПСИ: [http://rapsinews.ru/international_mm/20131031/269478177.html «Заключенные в странах G20»]. 31.10.2013</ref> У краіне існуе [[смяротнае пакаранне]] праз [[расстрэл]], якое ўжываецца як найвышэйшая мера пакарання па шэрагу крымінальных артыкулаў (у тым ліку аб [[забойства|забойстве]], [[тэрарызм]]е, {{нп3|гандль наркотыкамі|гандлі наркотыкамі|ru|Наркоторговля}})<ref name="Казнь-1" />. У 2010 годзе было прыведзена ў выкананне 7 смяротных прысудаў<ref name="Казнь-2" />. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Нацыянальная армія Інданезіі}} === Гісторыя і роля ў жыцці краіны === Узброеныя сілы, афіцыйна створаныя 5 кастрычніка 1945 года, традыцыйна адыгрываюць вялікую ролю ў жыцці Інданезіі. Неабходнасць адстойваць незалежнасць у працяглай вайне з Нідэрландамі першапачаткова прадвызначыла асаблівае месца арміі ў шкале прыярытэтаў нацыянальнага развіцця. Пасля падзей 1965 года ў руках ваенных апынулася і дзяржаўная ўлада: генерал [[Сухарта]], які заняў прэзідэнцкі пост, заканадаўча замацаваў за імі так званую ''двайную функцыю'' ({{lang-id|Dwifungsi}}). Маецца на ўвазе адказнасць не толькі за абарону, але і за сацыяльна-палітычнае развіццё краіны. Больш таго, на легальнай аснове ваеннымі была наладжана камерцыйная дзейнасць як на прыватнай, так і на інстытуцыйнай аснове<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="Госдеп" />. Пасля адстаўкі Сухарты ў 1998 годзе найважнейшым напрамкам разгорнутых у Інданезіі ліберальных пераўтварэнняў стаў планамерны адыход ваенных ад палітыкі. Пры гэтым, страціўшы рычагі прамога ўплыву на прыняцце дзяржаўных рашэнняў, армія застаецца ўплывовай і аўтарытэтнай сілай<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="Госдеп" />. === Структура, колькасць, аснашчэнне і фінансаванне === Узброеныя сілы Рэспублікі Інданезіі носяць афіцыйную назву «Нацыянальная армія Інданезіі» ({{lang-id|Tentara Nasional Indonesia}}). Дзеляцца на {{нп3|Сухапутныя войскі Інданезіі|сухапутныя войскі|ru|Сухопутные войска Индонезии}} ({{lang-id|Angkatan Darat}}), {{нп3|Ваенна-марскія сілы Інданезіі|ваенна-марскія сілы|ru|Военно-морские силы Индонезии}} ({{lang-id|Angkatan Laut}}), і {{нп3|Ваенна-паветраныя сілы Інданезіі|ваенна-паветраныя сілы|ru|Военно-воздушные силы Индонезии}} ({{lang-id|Angkatan Udara}}). Да 1999 года ў іх склад у якасці асобнага віду ўзброеных сіл уваходзіла таксама паліцыя, пры гэтым ВС афіцыйна называліся «Узброеныя сілы Рэспублікі Інданезіі» ({{lang-id|Angkatan Bersenjata Republik Indonesia}})<ref name="Saya-ABRI" /><ref>{{cite news | last =Chew | first =Amy | title =Indonesia military regains ground | publisher =CNN Asia | date =7 July 2002 | url =http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/southeast/07/05/indonesia.sutarto/index.html | access-date =24 April 2007 | archive-date =14 лістапада 2017 | archive-url =https://web.archive.org/web/20171114104010/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/southeast/07/05/indonesia.sutarto/index.html | url-status =dead }}</ref>. Вярхоўным галоўнакамандуючым узброенымі сіламі з’яўляецца прэзідэнт, які ажыццяўляе кіраўніцтва імі праз міністра абароны (станам на студзень 2013 года — Пурнома Юсгіянтора, {{lang-id|Purnomo Yusgiantoro}}) і галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі (станам на жнівень 2013 года — генерал {{нп3|Мулдока|Мулдока|ru|Мулдоко}} ({{lang-id|Moeldoko}}). Агульная колькасць УС на 2011 год складае каля 428000 чалавек. Акрамя гэтага, каля 400 тысяч чалавек лічацца ў рэзерве першай чаргі<ref name="Вояки" />. Колькасць сухапутных войскаў на 2011 год — 326 тысяч чалавек. У іх складзе, акрамя рэгулярных частак і злучэнняў, сілы стратэгічнага рэзерву ({{lang-id|Komando Cadangan Strategis Angkatan Darat, KOSTRAD}}) — больш за 26 тысяч чалавек, а таксама войскі спецыяльнага прызначэння ({{lang-id|Komando Pasukan Khusus, KOPASSUS}}) — больш за 6 тысяч чалавек. Камандуючым СВ станам на студзень 2013 года з’яўляецца генерал Будзіман ({{lang-id|Budiman}}). На ўзбраенні 315 [[танк]]аў, 691 [[БТР]] і [[БМП]], 565 гармат палявой артылерыі, 730 мінамётаў, 12 РСЗА, 160 процітанкавых і 370 зенітных сродкаў, 17 [[самалёт]]аў і 64 [[верталёт]]ы армейскай авіяцыі<ref name="Вояки" /><ref name="GFP" />. Асабісты склад ваенна-марскіх сіл на 2011 год — 67 тысяч чалавек, у іх ліку корпус [[марская пяхота|марской пяхоты]] ({{lang-id|Korps Marinir}}) — каля 20 тысяч чалавек. Камандуючы ВМС, станам на студзень 2013 года — адмірал Марсеціа ({{lang-id|Marsetio}}). У баявым складзе флоту 136 вымпелаў, у тым ліку 6 [[фрэгат]]аў, 2 [[Падводная лодка|падводныя лодкі]], 1 карвет, 4 ракетныя катэры, 12 патрульных караблёў. Маецца 48 самалётаў і 45 верталётаў марской авіяцыі<ref name="Вояки" /><ref name="GFP" />. Асабісты склад ваенна-паветраных сіл на 2011 год — 34 тысячы чалавек. Камандуючы ВПС, станам на студзень 2013 года — маршал Іда Багус Путу Дуніа ({{lang-id|Ida Bagus Putu Dunia}}). На ўзбраенні ВПС складаецца 88 самалётаў баявой і 136 самалётаў дапаможнай авіяцыі, 44 верталёты дапаможнай авіяцыі<ref name="Вояки" /><ref name="GFP" />. Узброеныя сілы камплектуюцца па змяшаным кантрактна-прызыўным прынцыпе. Ваенныя асігнаванні за 2010 год склалі парадку 4,7 млрд. [[Долар ЗША|долараў ЗША]] (каля 4,5 % ВУП)<ref name="Вояки" /><ref name="GFP" />. Акрамя таго, частка патрэб узброеных сіл пакрываецца за кошт даходаў ад прадпрымальніцкай дзейнасці ваенных<ref name="Saya-ABRI" />. === Удзел у баявых дзеяннях і міратворчых аперацыях === [[Файл:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|міні|right|260px|Інданезійскі ваенны у складзе міратворчага падраздзялення ААН]] Узброеныя сілы Інданезіі пачалі сваю гісторыю з супрацьстаяння агрэсіі Нідэрландаў, якія спрабавалі аднавіць кантроль над былой [[калонія]]й ў 1945—49 гадах. У 1950-я гады яны вялі баявыя дзеянні супраць розных сепаратысцкіх і антыўрадавых фарміраванняў, у 1960-я — прымалі ўдзел у ваеннай канфрантацыі з Нідэрландамі і Малайзіяй<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="Госдеп" /><ref name="RMS"/>. Найбольш буйным ваенным канфліктам стаў [[Інданезійская акупацыя Усходняга Тымора|захоп у 1975 годзе Усходняга Тымора]] і супрацьдзеянне партызанскай дзейнасці на гэтай тэрыторыі, якая доўжылася аж да аднаўлення яе незалежнасці. Армія была таксама задзейнічана ў барацьбе з сепаратысцкімі рухамі ў Ачэху і на Заходнім Ірыяне ў 1970-х — 1990-х гадах і падаўленні сур’ёзных беспарадкаў на этнаканфесійнай глебе, якія мелі месца ў 1990-я — 2000-я гады<ref name="Saya-ABRI" /><ref name="Госдеп" />. Інданезія прымае актыўны ўдзел у [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчай дзейнасці ААН]]: пачынаючы з 1950-х гадоў яе кантынгенты агульнай колькасцю больш чым 15 800 чалавек прымалі ўдзел у аанаўскіх місіях па ўсталяванні або падтрыманні міру ў 18 краінах. Станам на 2011 год інданезійскія «блакітныя каскі» размяшчаюцца ў [[Сьера-Леонэ]], [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] і [[Кувейт|Кувейце]]<ref name="Buku Putih" />. == Адміністрацыйны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйны падзел Інданезіі}} [[Файл:Правінцыіі Інданезіі.jpg|міні|left|360px|Адміністрацыйны падзел Інданезіі]] Адміністрацыйны падзел Інданезіі рэгламентуецца канстытуцыяй і дзеючым заканадаўствам. Асноўным прававым актам у гэтай галіне на студзень 2013 года з’яўляецца Закон № 32 2004 года аб мясцовым самакіраванні. Акрамя таго, статус кожнай з асаблівых акруг і правінцый, якія маюць асаблівае становішча, рэгулюецца асобнымі законамі<ref name="UUD"/><ref name="UU32"/>. Інданезія падзяляецца на 32 правінцыі ({{lang-id|provinsi}}), тры з якіх ([[Ачэх (правінцыя)|Ачэх]], [[Правінцыя Папуа|Папуа]] і [[Правінцыя Заходняе Папуа|Заходняе Папуа]]) маюць асаблівы статус, і дзве адмысловыя адміністрацыйныя адзінкі, прыраўнаваныя па статусе да правінцыі, — Асаблівая сталічная акруга Джакарта і Асаблівая акруга Джак’якарта. На чале кожнай правінцыі і кожнай асаблівай акругі стаіць губернатар ({{lang-id|gubernur}}), які абіраецца насельніцтвам тэрмінам на 5 гадоў (да 2005 года абіраўся мясцовым органам заканадаўчай улады). Вышэйшымі органамі заканадаўчай улады ў правінцыях і асаблівых акругах з’яўляюцца мясцовыя саветы народных прадстаўнікоў, якія выбіраюцца насельніцтвам таксама тэрмінам на пяць гадоў<ref name="UU32"/>. Правінцыяй Інданезіі ў 1969 годзе была абвешчаная заходняя частка вострава [[Новая Гвінея]], занятая па выніках канфлікту з Нідэрландамі 1961—1962 гадоў (назвы — «[[Заходняя Новая Гвінея|Заходні Ірыян]]» у 1969—1973 гадах, «Ірыян Джая» у 1973—2002 гадах). Статус правінцыі меў таксама акупаваны Інданезіяй у 1975 годзе [[Усходні Тымор]] — да аддзялення гэтай тэрыторыі ад Інданезіі ў 1999 годзе<ref name="Saya-ABRI" />. Рэзкае абвастрэнне этнаканфесійных супярэчнасцей і рост сепаратысцкіх настрояў у шэрагу рэгіёнаў у кантэксце палітычнага і сацыяльна-эканамічнага крызісу канца 1990-х гадоў падштурхнулі ўлады Інданезіі да прыняцця комплексу мер па дэцэнтралізацыі дзяржаўнай улады і разбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу краіны. Яго найважнейшым элементам стала стварэнне ў перыяд з 1999 па 2007 год новых правінцый — [[Папуа (правінцыя, Інданезія)|Папуа]], [[Правінцыя Заходняе Папуа|Заходняе Папуа]], [[Бантэн]], [[Астравы Рыау|Архіпелаг Рыау]], [[Гарантала (правінцыя)|Гарантала]]. Статус правінцыі быў прадстаўлены [[Ачэх (правінцыя)|Ачэху]], які быў да гэтага асаблівай акругай<ref name="UU32"/>. Асаблівы статус Джакарты, Джак’якарты і трох правінцый (Ачэх, Папуа і Заходняе Папуа) падразумявае надзяленне ўлад гэтых рэгіёнаў некаторымі дадатковымі паўнамоцтвамі ў сацыяльнай, культурнай, духоўнай і іншых сферах. У Ачэху, у прыватнасці, разам з нацыянальным заканадаўствам Інданезіі дзейнічаюць (з абмежаваннямі) законы [[шарыят]]у<ref name="UU32"/><ref name="UU11"/>. Правінцыі дзеляцца на акругі (''кабуп́атэны'', {{lang-id|kabupaten}}) і прыраўнаваныя да акруг муніцыпалітэты (''ко́ты'', {{lang-id|kota}}), у якія вылучаюцца буйныя гарады. Акругі кіруюцца рэгентамі (''бупаці'', {{lang-id|bupati}}), муніцыпалітэты — мэрамі (''валікота'', {{lang-id|walikota}}. Паўнамоцтвы рэгентаў і мэраў ідэнтычныя, і тыя, і іншыя абіраюцца насельніцтвам на пяць гадоў. Вышэйшымі органамі заканадаўчай улады акруг і муніцыпалітэтаў з’яўляюцца мясцовыя саветы народных прадстаўнікоў, якія таксама абіраюцца насельніцтвам на пяць гадоў<ref name="UU32"/>. Сталічная акруга Джакарта мае асаблівы адміністрацыйны лад: яна падзяляецца на пяць гарадскіх адміністрацыйных акруг ({{lang-id|kota administrasi}}) і адну адміністрацыйную акругу ({{lang-id|kabupaten administrasi}}). Гэтыя адміністрацыйныя адзінкі маюць некалькі меншую ступень самакіравання, чым звычайныя гарадскія муніцыпалітэты і акругі, іх мэры і, адпаведна, рэгент прызначаюцца губернатарам Джакарты<ref name="UU32"/>. Акругі і муніцыпалітэты падзяляюцца на раёны (''кечаматаны'', {{lang-id|kecamatan}}), кіраваныя кіраўнікамі (''чама́тамі'', {{lang-id|camat}}), якія прызначаюцца рэгентам або мэрам. У акругах таксама маюцца органы заканадаўчай улады — саветы народных прадстаўнікоў<ref name="UU32"/>. У правінцыях Папуа і Заходняе Папуа акруга мае назву ''дзістрык'' ({{lang-id|distrik}}), яго кіраўнік — кіраўнік дзістрыка (''кепа́ла дзістрык'', {{lang-id|kepala distrik}})<ref name="UU32"/>. Раёны падзяляюцца на вёскі; на большай частцы тэрыторыі яны маюць назву ''дэса'' ({{lang-id|desa}}), у некаторых рэгіёнах заканадаўча замацаваны мясцовыя назвы, а таксама на паселішчы — ''келура́ханы'' ({{lang-id|kelurahan}}). Вёскі карыстаюцца большым самакіраваннем, чым паселішчы, іх кіраўнікі, якія ў большасці месцаў называюцца ''кепала дэса'' ({{lang-id|kepala desa}}), абіраюцца мясцовым насельніцтвам у адрозненне ад кіраўнікоў паселішчаў — ''лурахаў'' ({{lang-id|lurah}}), якія прызначаюцца кіраўнікамі раёнаў<ref name="UU32"/>. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфічнае становішча === {{Асноўны артыкул|Геаграфія Інданезіі}} [[Файл:Indonesia map (ru).png|міні|360px|Карта Інданезіі]] Тэрыторыя Інданезіі складае 1 919 440 км² ([[Спіс краін паводле плошчы|14-е месца па плошчы сярод краін свету]] і першае сярод краін [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]])<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |access-date=3 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522235658/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |archive-date=22 мая 2020 |url-status=dead }}</ref>. Размешчаная па абодвух баках [[экватар]]а на астравах [[Малайскі архіпелаг|Малайскага архіпелага]] і заходняй частцы [[Востраў Новая Гвінея|вострава Новая Гвінея]], абмываецца водамі [[Ціхі акіян|Ціхага]] і [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіянаў]], з’яўляецца найбуйнейшой астраўной дзяржавай свету. У склад краіны ўваходзіць не менш за 17508 астравоў, з якіх каля 6000 заселеныя, плошча падкантрольнай марской акваторыі (унутранае мора, тэрытарыяльныя і архіпелажныя воды, асобная эканамічная зона) складае 7 900 000 км². Значная частка астравоў адносіцца да [[Зондскія астравы|Зондскіх]], якія ў сваю чаргу падзяляюцца на [[Вялікія Зондскія астравы|Вялікія Зондскія]] і [[Малыя Зондскія астравы]]. Да Вялікіх Зондскіх адносяцца самыя буйныя астравы Інданезіі — [[Ява]], [[Суматра]], [[Востраў Сулавесі|Сулавесі]] і [[Калімантан]] (на апошнім, акрамя інданезійскай тэрыторыі, знаходзяцца частка тэрыторыі [[Малайзія|Малайзіі]] і дзяржава [[Бруней-Дарусалам]])<ref name="Справка посольства"/><ref name="Госдеп" />. Інданезія мае сухапутную мяжу з [[Малайзія]]й (на востраве Калімантан), [[Папуа-Новая Гвінея|Папуа-Новай Гвінеяй]] (на востраве Новая Гвінея) і [[Усходні Тымор|Усходнім Тыморам]] (на востраве [[Востраў Тымор|Тымор]]). Пры гэтым мяжа з апошнім складаецца з двух асобных участкаў: з асноўнай тэрыторыяй гэтай краіны ў цэнтральнай частцы вострава Тымор і з усходнетыморскім {{нп3|эксклаў|эксклавам|ru|Эксклав}} {{нп3|Акусі-Амбена|Акусі-Амбена|ru|Окуси-Амбено}}, акружаным тэрыторыяй інданезійскай правінцыі Усходнія Малыя Зондскія астравы. Марскія межы ёсць са згаданымі краінамі, а таксама з [[Сінгапур]]ам, [[Філіпіны|Філіпінамі]], [[Аўстралія]]й і [[Індыя]]й<ref>{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref>. === Геалагічная будова === [[Файл:Mahameru-volcano.jpeg|міні|left|Вулканы [[Семеру]] і [[Гара Брома|Брома]] на Цэнтральнай Яве]] Большая частка інданезійскай тэрыторыі ўяўляе сабой вобласці [[кайназой]]скай {{нп3|складкавасць|складкавасці|ru|тектогенез}}, толькі некаторыя рэгіёны з’яўляюцца ў геалагічным плане больш старажытнымі — поўнач Суматры і паўднёвы захад Калімантана адносяцца да вобласці [[мезазой]]скай складкавасці, паўднёвы захад Новай Гвінеі і асобныя бліжэйшыя астравы — да вобласці да[[мезазой]]скай складкавасці. У будове пераважаюць [[метамарфічныя пароды]], [[палеазой]]скія, [[мезазой]]скія і [[палеаген]]-[[неаген]]авыя эфузіўна-асадкавыя адклады рознага саставу. Характэрнымі элементамі геалагічнай структуры з’яўляюцца працяглыя астраўныя дугі і спалучаныя з імі глыбакаводныя акіянічныя [[жолаб]]ы{{sfn|БСЭ|1972|с=240|name=БСЭ-Природа}}<ref name="autogenerated5">{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list|title=Volcanoes of Indonesia|publisher=[[Smithsonian Institution]]|access-date=25 March 2007|work=Global Volcanism Program|archive-url=https://www.webcitation.org/616nG9D1H?url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Практычна ўся тэрыторыя з’яўляецца часткай так званага «[[Ціхаакіянскае вулканічнае вогненнае кальцо|Ціхаакіянскага вогненнага кальца]]», што абумоўлівае высокую ступень тэктанічнай актыўнасці. У розных раёнах краіны перыядычна адбываюцца [[землятрус]]ы, часцяком вельмі моцныя. Самым разбуральным за гістарычны перыяд было [[Землетрасенне ў Індыйскім акіяне ў 2004 годзе|землетрасенне, якое адбылося 26 снежня 2004 года]] ля заходняга ўзбярэжжа Суматры, калі ў выніку падземных штуршкоў і, галоўным чынам, выкліканых імі [[цунамі]] на розных астравах Інданезіі загінула, па розных ацэнках, ад 130 да 170 тысяч чалавек<ref name="Цунами" />. Акрамя таго, на тэрыторыі краіны знаходзіцца каля 150 дзеючых [[вулкан]]аў, найбольш буйнымі з якіх з’яўляюцца [[Вулкан Мерапі|Мерапі]], [[Гара Брома|Брома]], {{нп3|Вулкан Салак|Салак|ru|Салак (вулкан)}}, {{нп3|Вулкан Семеру|Семеру|ru|Семеру}} (востраў Ява), [[Вулкан Кракатаў|Кракатаў]] ([[Зондскі праліў]]), [[Тамбора]] (востраў Сумбава)<ref name=autogenerated5 />. Наймацнейшае [[Вывяржэнне вулкана|вывяржэнне]] за гістарычны перыяд развіцця Інданезіі — і адно з наймагутнейшых у сусветнай гісторыі наогул — зрабіў у 1883 годзе [[Вывяржэнне Кракатаў 1883 года|Кракатаў]]: у выніку вывяржэння і выкліканага ім [[цунамі]] на Яве, Суматры і невялікіх астравах [[Яванскае мора|Яванскага мора]] загінула не менш як 36 тысяч чалавек, было разбурана амаль 300 населеных пунктаў<ref name="Krakatau" />. === Рэльеф, унутраныя воды, карысныя выкапні, глебы === [[Файл:ParapatPano.jpg|міні|360px|[[Возера Тоба|Тоба]] — найбольшае возера Інданезіі]] Унутраныя раёны ўсіх буйных астравоў гарыстыя: для Явы і Суматры характэрныя просталінейныя суцэльныя [[Горны хрыбет|горныя хрыбты]] практычна па ўсёй даўжыні вострава, для Сулавесі і інданезійскіх тэрыторый Калімантана і Новай Гвінеі — больш складаныя канфігурацыі горных сістэм. Самая высокая вяршыня Інданезіі (яна ж — самая высокая вяршыня [[Акіянія|Акіяніі]]) — гара [[Джая]] (4884 м), размешчаная ў заходняй частцы Новай Гвінеі. Найбольшыя па плошчы раўнінныя тэрыторыі маюцца на Калімантане<ref name="БСЭ-Природа" />. Рэкі ў большасці рэгіёнаў ўтвараюць густую сетку і, як правіла, з’яўляюцца паўнаводнымі круглы год, хоць сезонныя ваганні бываюць прыкметныя. Найбольш доўгія і паўнаводныя працякаюць на Калімантане: [[Капуас]] (1143 км<ref name="СМ" />), {{нп3|Рака Махакам|Махакам|ru|Махакам}} (920 км<ref name="Visit" />), [[Барыта]] (900 км<ref name="Induk" />). Гэтыя і іншыя рэкі на гарыстых участках мясцовасці ўтвараюць [[Парог ракі|парогі]] і [[вадаспад]]ы. Рэчышчы раўнінных рэк на многіх участках маюць непастаянныя абрысы з прычыны значнага адкладання наносаў. Дэбіт рэк, як правіла, схільны да істотных сезонных ваганняў: у сезон дажджоў здараюцца разлівы, якія нярэдка прыводзяць да маштабных [[Паводка|паводак]]<ref name="БСЭ-Природа" />. Самае вялікае возера — [[Тоба]] ў паўночнай частцы вострава Суматра (каля 1145 км²), якое з’яўляецца найбуйнейшым вулканічным возерам планеты і, маючы глыбіню больш за 500 м, належыць да ліку найбольш глыбакаводных азёр свету<ref name="Тоба 1" />. Краіна багатая на розныя [[карысныя выкапні]]. Запасы [[Нафта|нафты]] разведаны ў тым ці іншым аб’ёме практычна ва ўсіх рэгіёнах, у тым ліку, на Суматры, Яве, Калімантане, Сулавесі, Сераме, а таксама на [[шэльф]]е гэтых астравоў. Радовішчы [[прыродны газ|прыроднага газу]] размешчаны на Паўночнай Суматры (Арун) і Усходнім Калімантане (Бадак), а таксама на берагавых шэльфах Заходняй Ірыяны і Явы — да апошніх адносіцца самае буйнае газавае радовішча Паўднёва-Усходняй Азіі Натуна Д-Альфа, якое знаходзіцца ў яванскім моры прыкладна ў 1000 км на поўнач ад Джакарты. Паводле прагнозаў, разведаных запасаў прыроднага газу краіне павінна хапіць на 50 гадоў. Акрамя таго, у розных рэгіёнах краіны ёсць істотныя запасы вугальнага [[метан]]у, агульны аб’ём якіх складае каля 13 трлн м³{{sfn| Майорец М., Симонов К.|2013|с=186}}. На Калімантане і Сулавесі маюцца залежы [[Жалезныя руды|руд жалеза]], на астравах [[Бангка]], [[Белітунг]], {{нп3|Востраў Сінгкеп|Сінгкеп|en|Singkep}} — [[волава]], на востраве [[Бінтан]] — [[баксіт]]аў і [[Алюміній|алюмінію]], на [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]] — [[Нікель|нікеля]], на Яве — [[Марганец|марганца]]<ref name="БСЭ-Природа" />. Прыкладна на 80 % тэрыторыі Інданезіі пераважаюць чырвона-жоўтыя [[латэрыт]]ныя і горныя латэрытныя [[Глеба|глебы]], у раўнінных раёнах Калімантана і Суматры распаўсюджаны таксама трапічныя [[балотныя глебы]], у заходняй частцы вострава Новая Гвінея — латэрытныя [[Глей|глеявыя]] глебы. На шэрагу астравоў паўднёва-ўсходняй часткі краіны маюцца чырвоныя латэрытныя глебы<ref name="БСЭ-Природа" />. === Клімат === Клімат на большай частцы тэрыторыі Інданезіі [[экватарыяльны клімат|экватарыяльны]], вільготны, у асобных рэгіёнах мае прыкметы субэкватарыяльнага. У раўнінных абласцях сярэднямесячны тэмпературны паказчык складае каля 26&nbsp;°C, пры гэтым яго сезонныя ваганні вельмі нязначныя — не больш за 3&nbsp;°C. У гарах пры натуральным паніжэнні тэмпературы па меры ўзрастання вышыні над узроўнем мора (парадку 1&nbsp;°C на 100 м) захоўваецца таксама невялікая амплітуда сярэдніх месячных тэмператур, на вышынях больш за 1500 м здараюцца замаразкі<ref name="БСЭ-Природа" /><ref name="Климат" />. Узровень вільготнасці вельмі высокі, у сярэднім каля 80 %. Гадавы аб’ём ападкаў вагаецца ад 1800 мм да 3200 мм у раўнінных абласцях, у некаторых горных раёнах дасягае 6100 мм. Пры гэтым для большай часткі тэрыторыі характэрна больш ці менш выяўленае чаргаванне двух сезонаў — дажджлівага (з лістапада-снежня па сакавік-красавік) і сухога (з красавіка-мая па кастрычнік-лістапад), звязанае са зменай экватарыяльных [[мусон]]аў. Падчас сухога сезона ападкі альбо адсутнічаюць, альбо выпадаюць у прыкметна меншай колькасці. [[Дождж|Дажджы]] часта выпадаюць у выглядзе ліўняў і звычайна суправаджаюцца [[навальніца]]мі<ref name="БСЭ-Природа" /><ref name="Климат" />. === Флора і фаўна === ==== Агульная характарыстыка, занаванне ==== [[Файл:Indonesia Wallacea.svg|360px|left|міні|Біягеаграфічныя зоны Інданезіі: сіняя лінія — [[лінія Уолеса]]. Чырвоным выдзелена Уолесія, на захадзе ад яе размешчаная сундаландская зона, на ўсходзе — сахулская]] Прырода Інданезіі адрозніваецца выключнай разнастайнасцю: тут на плошчы, якая складае не больш за 1,3 % сусветнай сушы, сустракаецца каля 17 % [[Біялагічны від|біялагічных відаў]] планеты. Па колькасці біялагічных відаў, якія сустракаюцца на яе тэрыторыі, краіна займае другое месца ў свеце пасля [[Бразілія|Бразіліі]]<ref name="LESTER">{{cite book|last=Lester|first=Brown, R.|title=State of the World 1997: A Worldwatch Institute Report on Progress Toward a Sustainable Society (14th edition)|publisher=W. W. Norton & Company|year=1997|location=New York|page=[https://archive.org/details/stateofworld199700brow_0/page/7 7]|isbn=0-393-04008-9|url=https://archive.org/details/stateofworld199700brow_0/page/7}}</ref><ref name=autogenerated2>{{cite web|title=Indonesia's Natural Wealth: The Right of a Nation and Her People|publisher=Islam Online|date=22 May 2003|url=http://www.islamonline.net/English/Science/2003/05/article13.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20061017034459/http://www.islamonline.net/English/Science/2003/05/article13.shtml|archive-date=17 кастрычніка 2006|access-date=6 October 2006|url-status=live}}</ref>. Найважнейшай асаблівасцю [[Экасістэма|экасістэмы]] Інданезіі з’яўляецца яе біягеаграфічнае заніраванне, вызначанае лініяй Уолеса, якая праходзіць з поўначы на поўдзень паміж астравамі Калімантан і Сулавесі і затым паміж астравамі [[Балі (востраў)|Балі]] і [[Ламбок]]. Большая частка астравоў на захад ад лініі Уолеса ў дагістарычныя часы злучалася з кантынентальнай Паўднёва-Усходняй Азіяй і ўтварала разам з ёй біягеаграфічны рэгіён Сундаланд, і таму атрымала ў спадчыну ў асноўным [[Флора|флору]] і [[Фаўна|фаўну]] азіяцкага тыпу. Новая Гвінея і шэраг астравоў, прылеглых да яе, якія знаходзяцца на ўсход ад [[Лінія Уолеса|лініі Уолеса]], складалі ў мінулым адзіны кантынент з [[Аўстралія]]й — [[Сахул]], населеныя відамі, пераважна блізкімі да аўстралійскіх. Пры гэтым найбольш своеасаблівымі ў прыродным плане з’яўляюцца раёны, прылеглыя з абодвух бакоў да лініі Уолеса — так званая вобласць Уолес, якая ўключае Сулавесі, Малукскія і вялікую частку Малых Зондскія астравоў. {{нп3|Уолесія|Уолесія|ru|Уоллесия}}, якая з’яўляецца ў біягеаграфічным плане пераходнай зонай паміж сундаландскім і сахулскім рэгіёнамі, мае ў рознай ступені рысы таго і іншага, а таксама шэраг унікальных асаблівасцей — менавіта тут сустракаецца большая частка відаў, якія з’яўляюцца [[эндэмік]]амі Інданезіі<ref name="Уоллесия" />. ==== Расліннасць ==== У пачатку XXI ст. колькасць раслінных відаў, якія сустракаюцца ў Інданезіі, ацэньвалася прыкладна ў 28 тысяч. Не менш за 60 % плошчы краіны пакрыта вільготнымі [[Вечназялёныя расліны|вечназялёнымі]] [[гілея|экватарыяльнымі лясамі]], пры гэтым найбольш лясістымі з’яўляюцца інданезійскія тэрыторыі Калімантана і Новай Гвінеі, а найменшыя плошчы лясы займаюць на Яве<ref name="БСЭ-Природа" /><ref name=autogenerated2 />. Экватарыяльныя лясы характэрныя як для раўніннай, так і для горнай мясцовасці. Да [[Вышыня над узроўнем мора|вышыні]] прыкладна 1500 м над узроўнем мора, асноўнымі відамі расліннасці ў іх з’яўляюцца [[фікус]]ы, розныя {{нп3|дыптэракарпавыя|дыптэракарпавыя|ru|Диптерокарповые}}, {{нп3|алцінгіевыя|алцінгіевыя|ru|Алтингиевые}}, {{нп3|Пандан|панданусы|ru|Пандан (растение)}}, [[пальмавыя]], [[Папарацепадобныя|драўняныя папараці]], [[бамбукавыя]]. На вышынях да 2500-3000 м распаўсюджаныя горна-трапічныя лясы з перавагай вечназялёных [[Шыракалістыя лясы|шыракалістых]] і [[Хвойныя|хвойных]] парод, яшчэ вышэй — нагорнае [[крывалессе]], [[Куст|хмызнякі]] і розныя [[трава|травы]]. У нізінных прыбярэжных раёнах (на Калімантане, Новай Гвінеі і, у меншай ступені, на Суматры) шырока распаўсюджаныя [[Мангры|мангравыя]] зараснікі. На выспах у паўднёва-ўсходняй частцы краіны маюцца таксама лістападныя [[Трапічны лес|трапічныя лясы]] і [[Саванна|саваны]], якія нярэдка ўтвараюцца пасля вырубкі лясоў. Плошча лясоў памяншаецца пад уздзеяннем гаспадарчай дзейнасці чалавека — найбольш высокімі тэмпамі гэты працэс ідзе на Яве і Суматры<ref name="БСЭ-Природа" />. ==== Жывёльны свет ==== [[Файл:Varanus komodoensis1.jpg|міні|right|260px|[[Камодскі варан]] — адзін з найбуйнейшых паўзуноў на зямлі, эндэмікаў Інданезіі, занесены ў [[Чырвоная кніга|Міжнародную чырвоную кнігу]]]] Разнастайнасцю адрозніваюцца практычна ўсе асноўныя класы жывёл, якія жывуць у Інданезіі. На пачатак XXI ст. тут было зарэгістравана 515 відаў [[Млекакормячыя|млекакормячых]], 1531 від [[Птушкі|птушак]], 122 віду [[Матылі|матылькоў]], больш за 600 відаў [[Паўзуны|паўзуноў]] і больш за 270 відаў [[Земнаводныя|земнаводных]]. Пры гэтым [[эндэмік]]амі з’яўляюцца, у прыватнасці, 39 % млекакормячых і 36 % птушак. У ліку найбольш вядомых эндэмікаў — [[камодскі варан]], {{нп3|алень Куля|алень Куля|ru|Олень Куля}}, [[бабіруса]], {{нп3|тонкскі макак|тонкскі макак|ru|Тонкский макак}}<ref name=autogenerated2 />. Многія жывёлы знаходзяцца пад пагрозай знікнення, папуляцыі некаторых відаў скарачаюцца вельмі хуткімі тэмпамі. Так, толькі з млекакормячых 140 відаў аднесены [[Міжнародны саюз аховы прыроды|Міжнародным саюзам аховы прыроды]] (МСАП) да катэгорыі відаў у небяспецы, 15 з іх лічацца відамі на мяжы знікнення. У ліку апошніх такія жывёлы, як [[арангутан]], {{нп3|яванскі насарог|яванскі насарог|ru|Яванский носорог}}, {{нп3|суматранскі тыгр|суматранскі тыгр|ru|Суматранский тигр}}<ref name=autogenerated2 /><ref name="AInfo" />. ==== Экалагічная сітуацыя, прыродаахоўная дзейнасць ==== З улікам геаграфічнага становішча Інданезіі, рознай ступені асвоенасці чалавекам яе розных рэгіёнаў экалагічная сітуацыя ў краіне з’яўляецца неаднароднай, аднак у цэлым мае тэндэнцыю да пагаршэння — перш за ўсё ў сувязі з агульным павелічэннем колькасці [[насельніцтва]] і практычна паўсюдным пашырэннем гаспадарчай дзейнасці. Асноўнымі праблемамі ў гэтай галіне з’яўляюцца аб’ём атмасферных выкідаў [[Парніковыя газы|парніковых газаў]] (Інданезія займае трэцяе месца ў свеце па гэтым паказчыку), масавая вырубка лясоў, забруджванне [[паветра]] і [[Вада|вады]] адходамі прамысловай вытворчасці, спажыванне [[Прэсная вада|прэснай вады]], якое расце<ref>{{cite news |last=Higgins |first=Andrew |title=A climate threat, rising from the soil | publisher=The Washington Post | url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/11/18/AR2009111804162.html |access-date=11 December 2009 | date=19 November 2009}}</ref><ref name="forestprob">{{Cite journal |author=Jason R. Miller |title=Deforestation in Indonesia and the Orangutan Population |publisher=TED Case Studies |date=30 January 1997 |url=http://www.american.edu/TED/orang.htm |access-date=14 August 2007}}</ref>. Велізарную шкоду навакольнаму асяроддзю наносяць [[лясны пажар|лясныя пажары]], якія перыядычна ахопліваюць значныя плошчы: іх вынікам становіцца не толькі знікненне значных масіваў расліннасці разам з жывёламі, якія насяляюць іх, але і задымленне населеных пунктаў, якія часцяком знаходзяцца на адлегласці соцень кіламетраў ад ачагоў узгарання. Найбольш катастрафічныя наступствы мелі {{нп3|Лясныя пажары|пажары ў 1997 годзе на Калімантане і Суматры|en|1997 Southeast Asian haze}}, якія лічацца самымі моцнымі за ўсю сучасную гісторыю краіны<ref name="Haze" />. Улады рэалізуюць шэраг праграм па абмежаванні шкоднага ўздзеяння прамысловай і сельскагаспадарчай дзейнасці на [[навакольнае асяроддзе]], аднак яны, як правіла, маюць абмежаваны эфект. Некалькі большую аддачу даюць намаганні па захаванні жывой прыроды ў розных рэзерватах — станам на 2008 год у Інданезіі існавала 349 [[запаведнік]]аў, [[заказнік]]аў, [[Нацыянальны парк|нацыянальных паркаў]] і ахоўных прыродных тэрыторый іншага тыпу, якія займаюць 14,63 % сушы (278315 км²) і 2,98 % марской тэрыторыі (178807 км²)<ref name="KLN" /><ref name="Охтер" />. Дзякуючы ахоўным мерам, якія часта прымаюцца ў супрацоўніцтве з [[МСАП]] і іншымі профільнымі міжнароднымі структурамі, удалося спыніць скарачэнне папуляцый некаторых уразлівых відаў жывёл і раслін, а ў асобных выпадках — дамагчыся павелічэння іх колькасці<ref name="forestprob" /><ref name="Worldlife" /><ref name="Hutan" />. == Насельніцтва == {{Асноўны артыкул|Насельніцтва Інданезіі}} === Колькасць, рассяленне === [[Файл:Jakarta.jpg|міні|260px|Джакарта — сталіца і найвялікшы горад Інданезіі з насельніцтвам больш за 9,6 мільёна чалавек]] Па выніках агульнанацыянальнага [[Перапіс насельніцтва|перапісу]], праведзенага ў маі-чэрвені 2010 года, насельніцтва Інданезіі склала 237 556 363 чалавекі<ref name="Sensus" />, а паводле ацэначных дадзеных, выведзеных з разліку існуючых тэмпаў росту насельніцтва, да ліпеня 2011 года яго колькасць павялічылася да 245 613 043 чалавек<ref name="CIA-Main" />. Інданезія, такім чынам, з’яўляецца найбольш населенай краінай Паўднёва-Усходняй Азіі і займае [[Спіс краін паводле насельніцтва|чацвёртае месца]] ў свеце па колькасці жыхароў<ref name="CIA-Main" />. Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва складае (з разліку паводле дадзеных перапісу 2010 года) каля 124 чалавекі на км², пры гэтым насельніцтва размеркавана вельмі нераўнамерна: 57,5 % інданезійцаў пражывае на Яве, якая складае менш за 7 % тэрыторыі, у выніку чаго гэты востраў з’яўляецца адным з самых густанаселеных месцаў планеты (больш за 1000 чалавек на км²)<ref name="Sensus" />. Найменшая шчыльнасць на Малукскіх астравах — 0,8 % насельніцтва (34 чалавекі на км²). Сярод адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак найбольшая шчыльнасць насельніцтва зарэгістраваная ў Асобай сталічнай акрузе — больш за 14 400 чалавек на км², найменшая — у правінцыі Папуа — менш за 8 чалавек на км²<ref name="Sensus" />. Для забеспячэння больш раўнамернага размеркавання насельніцтва па тэрыторыі краіны ўлады Інданезіі з 1950-х ажыццяўляюць маштабную праграму трансміграцый — перасялення жыхароў густанаселеных раёнаў (Явы, Мадура, Балі) на маланаселеныя астравы (Калімантан, Новая Гвінея, Малукі). У рамках гэтай праграмы к пачатку 2000-х гадоў было пераселена не менш за 5,5 мільёнаў чалавек, з якіх амаль палова — у 1970-я — 1980-я гады<ref name="Transmigrasi" />. Доля гарадскога насельніцтва складае 44 %<ref name="CIA-Main" />. Станам на 2010 год 11 гарадоў маюць насельніцтва колькасцю больш за 1 мільён чалавек, найбуйнейшы з іх — сталіца краіны Джакарта з насельніцтвам 9 607 787 чалавек<ref name="Sensus2" />. === Тэмпы росту, узроставая і гендэрная структура === За ўвесь перыяд незалежнага развіцця Інданезіі для яе быў характэрны досыць высокі прырост насельніцтва, які стаў некалькі зніжацца з 1980-х гадоў у выніку рэалізацыі дзяржаўнай праграмы {{нп3|планаванне сям'і|планавання сям'і|en|Family planning}}<ref name="UN2300" />. Паводле ацэначных дадзеных за 2011 год тэмп прыросту насельніцтва склаў 1,069 % (110-е месца ў свеце) пры нараджальнасці на ўзроўні 18,1 (104 месца ў свеце) і смяротнасці на ўзроўні 6,1 (155 месца ў свеце)<ref name="CIA-Main" />. Паводле прагнозаў профільных экспертаў ААН, у бліжэйшыя дзесяцігоддзі тэмпы росту насельніцтва ў Інданезіі будуць паступова зніжацца і, дасягнуўшы свайго максімуму ў 2055 (295 мільёнаў чалавек), насельніцтва Інданезіі пачне змяншацца<ref name="UN2300" />. '''Дынаміка росту насельніцтва Інданезіі'''<ref name="Sensus" /><ref name="UN2300" /><ref name="Laju" /> {| class="standard" !Год !1961 !1971 !1980 !1990 !2000 !2010 !2011 (ацэнка) !2025 (прагноз) !2055 (прагноз) |- !Колькасць (млн чал.) |97,1 |119,2 |146,9 |178,6 |205,1 |237,6 |245,5 |273 |295 |} Узроставая структура насельніцтва тыповая для краін, якія развіваюцца: галоўнай асаблівасцю з’яўляецца высокая доля моладзі — сярэдні ўзрост жыхара Інданезіі складае 28 гадоў. 27,3 % інданезійцаў маладзейшы за 15 гадоў, 66,5 % — ува ўзросце 15-65 гадоў і 6,1 % — старэйшыя за 65 гадоў<ref name="CIA-Main" />. Гендэрны склад насельніцтва практычна раўнамерны, паказчык суадносінаў полаў — 1,01 на карысць мужчын. Змена гэтага паказчыка ў розных узроставых групах ў цэлым адпавядае агульнасусветнай тэндэнцыі: 1,05 пры нараджэнні, 1,04 для асоб, маладзейшых за 15 гадоў, 1,01 — ад 15 да 64 гадоў і 0,79 — старэйшыя за 65 гадоў. Пры гэтым вельмі прыкметныя яго ваганні па розных рэгіёнах краіны: калі ў правінцыях Папуа і Заходняе Папуа ён складае 1,12-1,13, то ў правінцыі {{нп3|Заходнія Малыя Зондскія астравы|Заходнія Малыя Зондскія астравы|ru|Западные Малые Зондские острова}} — 0,94<ref name="Sensus" />. === Нацыянальны склад === {{seealso|Інданезійцы}} [[Файл:Sarungan.jpg|міні|right|220px|Яванцы, прадстаўнікі найбольшага народа Інданезіі, ў нацыянальным адзенні]] У Інданезіі пражывае каля 300 народаў, большая частка якіх адносіцца да аўстранезійскай групы. Аўстранезійскімі, у прыватнасці, з’яўляюцца найбольш шматлікія народы краіны — [[яванцы]] (станам на пачатак XXI ст. складаюць больш за 40 % насельніцтва), [[сунданцы]] (каля 15 %), [[мадурцы]] (каля 4 %), {{нп3|мінангкабау|мінангкабау|ru|Минангкабау (народ)}} (каля 3 %), {{нп3|бугісы|бугісы|ru|бугисы}} (каля 2,5 %)<ref name="CIA-Main" />. Разам з гэтым ва ўсходніх раёнах, у прыватнасці, на Новай Гвінеі і прылеглых да яе астравах, пражываюць народнасці, якія належаць да [[Меланезійцы|меланезійскай групы]], вялікая частка з якіх адносіцца да [[Папуасы|папуасаў]]<ref>Taylor (2003), pages 5-7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| author2 = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}; {{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref>. Большая частка карэнных народаў Інданезіі пражывае ў раёнах іх гістарычнага рассялення, аднак па меры ўзрастання міграцыйнай дынамікі павялічваецца доля тых, хто пражывае ў нетрадыцыйных раёнах. Найбольш прыкметны гэты працэс у яванцаў: займаючы, па прычыне сваёй шматлікасці, лідзіруючыя пазіцыі ў большасці сфер жыцця краіны і найбольш актыўна ўдзельнічаючы ў праграме трансміграцый (падрабязней гл. падраздзел «[[Інданезія#Насельніцтва#Колькасць, рассяленне|Колькасць, рассяленне]]»), яны ў значнай колькасці пражываюць ва ўсіх рэгіёнах краіны<ref name="Transmigrasi" /><ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref>. Сярод некарэнных народаў Інданезіі найбольш шматлікімі з’яўляюцца [[кітайцы]], якія пражываюць практычна ва ўсіх рэгіёнах краіны, пераважна ў буйных гарадах: іх колькасць, паводле розных ацэнак, вагаецца ад 2,5 да 7 мільёнаў чалавек. Дакладнае вызначэнне колькасці інданезійскіх кітайцаў уяўляецца праблематычным з-за спецыфічнага становішча, якое яны доўгі час займалі ў жыцці краіны: пачаўшы актыўна рассяляцца ў Інданезіі з XVI ст., яны традыцыйна кантралявалі значную частку эканомікі, што адбівалася на адносінах з карэнным насельніцтвам. Сацыякультурныя супярэчнасці з мясцовымі жыхарамі ў спалучэнні з жорсткай [[дыскрымінацыя]]й, якой падвяргаліся кітайцы ў перыяд прэзідэнцтва Сухарты (уключаючы поўную забарону на выкарыстанне [[Кітайская мова|роднай мовы]]), прывялі да адмовы многіх з іх ад першапачатковай этнічнай самаідэнтыфікацыі, па меншай меры, на публічным узроўні<ref name="BBC-Chi" /><ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |access-date=17 September 2006 }}; {{cite web|first=S. Long|title=The Overseas Chinese|publisher=Prospect Magazine|date=9 April 1998|url=http://www.prospect-magazine.co.uk/article_details.php?id=4212|access-date=2011-04-10|archive-url=https://www.webcitation.org/616nSHTGF?url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}{{cite web|author=M. Ocorandi|title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians|publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission|date=28 May 1998|url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html|access-date=26 September 2006|archive-url=https://www.webcitation.org/616nU6k37?url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}; {{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August |year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=id }}</ref>. У розных рэгіёнах краіны, у асноўным у буйных гарадах таксама пражываюць значныя абшчыны выхадцаў з [[Індыя|Індыі]] і [[Арабскія краіны|арабскіх краін]], а таксама нязначная колькасць людзей еўрапейскага і змешанага еўрапейска-інданезійскага паходжання{{sfn|БСЭ|1972|с=246|name=БСЭ-Население}}. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Мовы Інданезіі}} {{Seealso|Інданезійская мова|Яванская мова|Сунданская мова|Мадурская мова}} Дзяржаўнай мовай Інданезіі з’яўляецца [[інданезійская мова]] ({{lang-id|Bahasa Indonesia}}), якая адносіцца да інданезійскай галіны аўстранезійскай моўнай сям’і. Яе статус рэгламентуецца канстытуцыяй і дзеючым заканадаўствам<ref name="UUD" /><ref name="UU2" />. Пісьменства — на аснове [[Лацінскі алфавіт|лацінскага алфавіта]]<ref name="БСЭ-Bahasa" /><ref name="Bahasa" /><ref name="Коригодский" />. Інданезійская мова абавязковая для вывучэння ва ўсіх сярэднеадукацыйных установах краіны. У той ці іншай меры ёй валодае практычна ўсё дарослае насельніцтва Інданезіі, колькасць актыўных носьбітаў станам на 2009 год складае не менш за 144 мільёны чалавек — каля 60 % жыхароў краіны<ref name="etnologue" />. Разам з тым, у побыце дзяржаўнай мовай карыстаецца невялікая частка насельніцтва (па розных ацэнках, ад 12 % да 20 %) — у сямейным коле большасць інданезійцаў гаворыць на родных мясцовых мовах. Пры гэтым значная частка жыхароў двухмоўныя — аднолькава свабодна валодае роднай і дзяржаўнай мовай, многія лічаць роднымі абедзве мовы<ref name="Bahasa" /><ref name="Коригодский" /><ref name="indoCIA">{{cite web |author=Central Intelligence Agency |author-link=Central Intelligence Agency |publisher=[[The World Factbook]] |title=Indonesia |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |year=2009 |access-date=27 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |archive-date=10 снежня 2008 |url-status=dead }}</ref>. Інданезійская мова развілася да пачатку XX ст. на аснове наддыялектнай формы малайскай мовы, якая гістарычна выкарыстоўваўся ў якасці [[лінгва франка]] на астравах [[Малайскі архіпелаг|Малайскага архіпелага]]. Яе папулярызацыі істотна спрыяла адсутнасць альтэрнатыўнага сродку міжнацыянальных зносін — мова метраполіі, [[Нідэрландская мова|нідэрландская]], не атрымала за час каланізацыі шырокага распаўсюджвання сярод мясцовага насельніцтва. Першапачаткова мова працягвала называцца малайскай, паняцце «інданезійская мова» ўвайшло ў шырокі ўжытак пасля кангрэса моладзевых арганізацый 27-28 кастрычніка 1928 года (гл. раздзел «Этымалогія»)<ref name="Bahasa" /><ref name="Коригодский" />. Як і большасць іншых [[Кантактныя мовы|кантактных моў]], інданезійская мае спрошчаную [[Марфалогія мовы|марфалогію]] і [[Фанетыка|фанетыку]]. Да здабыцця краінай незалежнасці ў інданезійскай мове выкарыстоўвалася пераважна арабская пісьменнасць і, як варыянт, — лацінская, аднак у 1945 лацінка была заканадаўча замацавана ў якасці адзінай пісьменнасці<ref name="Bahasa" /><ref name="Коригодский" />. Станам на 2009 год, у Інданезіі налічвалася 719 жывых моў<ref name="etnologue-719" />. Найбольш распаўсюджанымі мясцовымі мовамі з’яўляюцца [[Яванская мова|яванская]], [[Сунданская мова|сунданская]], [[Мадурская мова|мадурская]] — адпаведна, больш за 80 мільёнаў, 30 мільёнаў і 13 мільёнаў носьбітаў<ref name="etnologue-general" />. Найбольшай лінгвістычнай разнастайнасцю адрозніваецца заходняя частка вострава Ірыян і бліжэйшыя невялікія астравы — мясцовыя жыхары размаўляюць не менш чым на 270 [[Папуаскія мовы|папуаскіх мовах]]<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP|title=Ethnologue report for Indonesia (Papua)|publisher=Ethnologue.com|access-date=28 April 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/616nUWsIN?url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. === Рэлігійны склад === {{Асноўны артыкул|Рэлігія ў Інданезіі}} Інданезія з’яўляецца [[свецкая дзяржава|свецкай дзяржавай]], канстытуцыя краіны гарантуе свабоду веравызнання<ref name="UUD" />. Пры гэтым, згодна з заканадаўствам, прынятым у 1965 годзе, асаблівы статус, які прадугледжвае падтрымку і абарону дзяржавы, прадастаўлены асноўным рэлігіям краіны — [[іслам]]у, [[пратэстантызм]]у, [[каталіцызм]]у, [[індуізм]]у, [[будызм]]у і [[канфуцыянства|канфуцыянству]] — з агаворкай аб дапушчальнасці існавання іншых веравызнанняў<ref name="Undang Agama 1965" />. У той жа час, з 1967 па 2000 год у краіне дзейнічала афіцыйная забарона на публічныя канфуцыянскія служэнні<ref name="Instruksi 1967" /><ref name="Keputusan 2000" /> — у гэты перыяд афіцыйная інданезійская статыстыка карысталася дадзенымі пра пяць рэлігій: іслам, пратэстантызм, каталіцызм, індуізм і будызм, у той час як канфуцыянства, нароўні з іншымі канфесіямі фігуравала ў перапісах насельніцтва і іншых афіцыйных статыстычных даследаваннях у шэрагу «іншых вераванняў»<ref name="Leo Suryadinata" />. Абсалютная большасць насельніцтва — больш за 88 % — вызнаюць іслам, які распаўсюдзіўся тут у асноўным у [[XIII стагоддзе|XIII]]—[[XVI стагоддзе|XVI стст.]], што робіць Інданезію найбуйнейшай мусульманскай дзяржавай свету<ref name="CIA-Main" />. Практычна ўсе інданезійскія мусульмане з’яўляюцца [[Суніты|сунітамі]], нязначная колькасць [[Шыіты|шыітаў]] (каля 1 мільёна чалавек) пражывае рассеяна, у асноўным на Яве<ref name="Shia" />. Прадстаўнікі шыіцкай меншасці, як правіла, бесканфліктна суіснуюць з навакольнымі сунітамі. Для ўмацавання ўзаемаразумення і фармалізацыі дыялогу паміж паслядоўнікамі дзвюх галін ісламу ў траўні 2011 года ў Джакарце пры падтрымцы інданезійскага ўрада быў заснаваны суніцка-шыіцкі багаслоўскі савет<ref>[http://www.thejakartapost.com/news/2011/05/21/ri-sunni-shia-council-established.html RI Sunni-Shia Council established | The Jakarta Post]</ref>. [[Хрысціянства]] распаўсюдзілася ў краіне ў каланіяльны перыяд у выніку дзейнасці еўрапейскіх, галоўным чынам галандскіх і партугальскіх місіянераў. Станам на пачатак XXI ст., яго вызнае 8,7 % інданезійцаў, 5,7 % з якіх з’яўляюцца пратэстантамі і 3 % — каталікамі. Урадавыя дадзеныя аб колькасці хрысціян і дадзеныя саміх хрысціянскіх цэркваў адрозніваюцца. Так, паводле дадзеных энцыклапедыі «Рэлігіі свету» Дж. Г. Мелтана хрысціяне складаюць 12,1 % насельніцтва краіны<ref name="encyc">{{кніга|аўтар = J. Gordon Melton, Martin Baumann| загаловак=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|спасылка= http://books.google.md/books/about/Religions_of_the_World_Second_Edition.html?id=v2yiyLLOj88C&redir_esc=y|месца=Oxford, England|выдавецтва=ABC CLIO|год=2002|старонак= 3200|старонкі = 1445 | isbn = 1-57607-223-1}}</ref>. Самыя буйныя канфесіі ўтвараюць [[Пяцідзясятніцтва|пяцідзясятнікі]] (9 450 000<ref>{{кніга |аўтар= Allan Anderson, Edmond Tang|загаловак= Asian and Pentecostal: The Charismatic Face of Christianity in Asia|спасылка= http://books.google.md/books?id=LDZgKELq7AoC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s|выдавецтва= OCMS|год= 2005|старонак= 596|старонкі= 307 — 312|isbn= 1870345436}}</ref>), {{нп3|рэфарматарства царква|рэфарматары|ru|Реформатство}} (6 800 000), [[каталікі]] (6 650 000<ref name="encyc" />) і [[лютэране]] (5 800 000<ref>{{cite web|url=http://www.lutheranworld.org/sites/default/files/LWF-Statistics-2011.pdf|title=2011 World Lutheran Membership Details|date=2001|publisher=Lutheran World Federation|access-date=2013-09-27|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6MTviXIxX?url=http://www.lutheranworld.org/sites/default/files/LWF-Statistics-2011.pdf|archive-date=8 студзеня 2014|url-status=live}}</ref>). Хрысціяне пражываюць у большасці раёнаў краіны, найбольш значныя абшчыны — у Джакарце, на Сулавесі, Малуках, Паўночнай Суматры, Заходнім Тыморы і Новай Гвінеі<ref>Ricklefs (1991), pp.28, 62; Vickers (2005), p.22; {{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref><ref>Magnis-Suseno, F. 1981, ''Javanese Ethics and World-View: The Javanese Idea of the Good Life'', PT Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 1997, pp.15-18, ISBN 979-605-406-X; {{cite press release|title=Indonesia Annual International Religious Freedom Report 2003|publisher=Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, Embassy of the United States|date=18 December 2003|location=Jakarta, Indonesia|url=http://www.usembassyjakarta.org/press_rel/religious_report2003.html|access-date=25 April 2007}}</ref>. Каля 2 % насельніцтва — [[Індуізм|індуісты]], большасць якіх складаюць балійцы, якія не прынялі ў свой час іслам, у адрозненне ад суседніх народнасцей<ref name="OEYBALI">{{артыкул|аўтар=Oey, Eric. |загаловак=Bali |выданне=3rd|месца=Singapore|выдавецтва=Periplus Editions |год=1997 |isbn=962-593-028-0}}</ref>. Прыкладна па 1 % прыпадае на [[Будызм|будыстаў]] і [[Канфуцыянства|канфуцыянцаў]] — да гэтых канфесій належаць у асноўным этнічныя кітайцы<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |access-date=15 October 2006}}</ref>. Некаторая частка карэннага насельніцтва найменш закранутых сучаснай цывілізацыяй тэрыторый — перш за ўсё на Калімантане, Новай Гвінеі, Сулавесі, Малуках — вызнае [[анімізм]] і іншыя формы [[паганства]]. Традыцыйныя мясцовыя вераванні ў рознай ступені захоўваюцца і ў іншых раёнах краіны<ref name="animisme"/>. == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Інданезіі}} === Агульны стан, асноўныя паказчыкі === Інданезія адносіцца да катэгорыі аграрна-індустрыяльных краін. Па ўзроўні {{нп3|нацыянальная канкурэнтаздольнасць|нацыянальнай канкурэнтаздольнасці|ru|Национальная конкурентоспособность}} ў 2010 годзе займала 44 месца ў свеце<ref name="Mari Pangestu" />. Адносіцца да катэгорыі найбольш перспектыўных у эканамічным плане краін, якія развіваюцца — так званай {{нп3|група адзінаццаці|групе адзінаццаці|ru|Группа одиннадцати}}<ref name="N-11" />. Аб’ём [[Валавы ўнутраны прадукт|ВУП]] па [[Парытэт пакупніцкай здольнасці|ППЗ]] за 2011 год склаў 1,125 трыльёна долараў ЗША — 16 месца ў свеце і першае — у Паўднёва-Усходняй Азіі (каля 4700 долараў ЗША на душу насельніцтва — 157 месца ў свеце)<ref name="CIA-Main" />. Тэмпы эканамічнага росту, зафіксаваныя ў 2011 годзе, — каля 6,5 % (38 месца ў свеце)<ref name="CIA-Main" />. Даходная частка [[Дзяржаўны бюджэт|дзяржаўнага бюджэту]] за 2011 год — 138 млрд дол ЗША, расходная — 147,7 млрд дол ЗША, {{нп3|дэфіцыт бюджэту|дэфіцыт бюджэту|ru|Бюджетный дефицит}} — 1,2 % ад ВУП<ref name="CIA-Main" /> Грашовая адзінка — ''[[інданезійская рупія]]'' ({{lang-id|Rupiah}}), курс на снежань 2013 года — 11886 рупій за 1 долар ЗША. Разменная адзінка — ''сен'' ({{lang-id|sen}}), адна сотая рупіі. Эмісію грошаў ажыццяўляе цэнтральны банк краіны — {{нп3|Банк Інданезіі|Банк Інданезіі|ru|Банк Индонезии}}<ref name="BI" />. Тэмпы інфляцыі па выніках 2011 года — 5,4 % (140 месца ў свеце)<ref name="CIA-Main" />. Аб’ём нацыянальных [[Золатавалютныя рэзервы|золатавалютных рэзерваў]] на ліпень 2011 года склаў 122,7 млрд дол<ref name="ЗВР" />. [[Файл:Indonesian Rupiah (IDR) banknotes2009.jpg|260px|міні|right|Інданезійскія грашовыя купюры, якія мелі хаджэнне на 2009]] год Для эканомікі, пры яе [[Рыначная эканоміка|рыначным характары]], характэрная актыўная роля дзяржавы: яна валодае прыкладна 140 буйнымі прадпрыемствамі ў розных сектарах нацыянальнай гаспадаркі, а таксама кантралюе цэны на шэраг тавараў, уключаючы асноўныя [[прадукты харчавання]] і гаруча-змазачныя матэрыялы. У аб’ёме ВУП доля [[Прамысловасць|прамысловай вытворчасці]] на 2010 год складае 47 %, [[Сфера паслуг|сферы паслуг]] — 37,6 %, [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] — 15,4 %. Пры гэтым у прамысловасці занята 12,8 %, у сельскай гаспадарцы — 38,3 % і ў сферы паслуг — 48,9 % працуючага насельніцтва. Агульная колькасць працаздольнага насельніцтва — 116,5 млн чалавек (5 месца ў свеце), узровень [[Беспрацоўе|беспрацоўя]] — 7,1 % (70 месца ў свеце)<ref name="CIA-Main" />. Для насельніцтва характэрна значнае сацыяльна-эканамічнае расслаенне, даходы найбольш заможных 10 % амаль у 11 разоў перавышаюць даходы найбольш бедных 10 % інданезійцаў. Больш за 13 % пражывае ніжэй за ўзровень беднасці<ref name="CIA-Main" />. Сур’ёзнай праблемай эканомікі з’яўляецца [[карупцыя]] — у рэйтынгах, складзеных арганізацыяй «{{нп3|Transparency International|Transparency International|ru|Transparency International}}», Інданезія доўгі час займае месца ў пачатку другой сотні<ref>{{citation|publisher=Transparency International|url=http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2003 2003/cpi/surveys_indices/policy_research|title=Policy research|access-date=7 красавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226205239/http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2003|archive-date=26 лютага 2008|url-status=dead}}.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2010/results|title=2010 Corruption Perceptions Index|publisher=Transparency International|date=2010-12-15|access-date=2011-04-10|archive-url=https://www.webcitation.org/616iLzJfB?url=http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2010/results|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. [[Сусветны эканамічны крызіс (2008—2013)|Сусветны фінансава-эканамічны крызіс 2008—2009 гадоў]] Інданезія перажыла ў цэлым даволі паспяхова, яе асноўныя макраэканамічныя паказчыкі знізіліся вельмі нязначна і хутка вярнуліся да дакрызіснага ўзроўню, пасля чаго аднавілася станоўчая дынаміка<ref>{{cite web|url=http://www.bi.go.id/web/en/Publikasi/Kebijakan+Moneter/Tinjauan+Kebijakan+Moneter/mpr_tw410.htm|title=Monetary Policy Report Quarter IV / 2010 - Central Bank of Republic of Indonesia|publisher=Bi.go.id|date=2010-12-03|access-date=2011-04-10|archive-url=https://www.webcitation.org/616naXDuJ?url=http://www.bi.go.id/web/en/Publikasi/Kebijakan+Moneter/Tinjauan+Kebijakan+Moneter/mpr_tw410.htm|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eastasiaforum.org/2010/09/25/indonesias-economy-continues-to-surprise/|title=Indonesia’s economy continues to surprise|publisher=East Asia Forum|date=2010-09-25|access-date=2011-04-10|archive-url=https://www.webcitation.org/616ncGSpo?url=http://www.eastasiaforum.org/2010/09/25/indonesias-economy-continues-to-surprise/|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2009/car072809b.htm|title=IMF Survey: Indonesia’s Choice of Policy Mix Critical to Ongoing Growth|publisher=Imf.org|date=2009-07-28|access-date=2011-04-10|archive-url=https://www.webcitation.org/616nd8hFt?url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2009/car072809b.htm|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У снежні 2011 года міжнароднае рэйтынгавае агенцтва {{нп3|Fitch Ratings|Fitch|ru|Fitch Ratings}} павысіла крэдытны рэйтынг Інданезіі са «стабільнага» да «інвестыцыйнага» ўзроўню, у студзені 2012 года аналагічнае павышэнне рэйтынгу краіны зрабіла агенцтва {{нп3|Moody’s|Moody's|ru|Moody’s}}<ref>[http://positiverussia.com/news/2011/12/15/Fitch-povysilo-dolgovoj-rejting-Indonezii-do-investicionnogo/ Fitch повысило долговой рейтинг Индонезии до инвестиционного]</ref><ref>[http://positiverussia.com/news/2012/01/17/Moodys-povysilo-suverennye-rejtingi-Indonezii/ Moody’s повысило суверенные рейтинги Индонезии]</ref>. === Прамысловасць === На 2010 год доля [[Прамысловасць|прамысловай вытворчасці]] ў структуры ВУП складала 47 %, больш за дзве траціны гэтага аб’ёму прыпадае на апрацоўваючыя галіны. Пры гэтым колькасць занятых у прамысловасці адносна невялікая — менш за 13 % працаздольнага насельніцтва. Тэмпы росту прыкметна ніжэйшыя, чым па эканоміцы ў цэлым — каля 4,3 % на 2010 год. У апрацоўчай сферы на 2009 год было зарэгістравана больш за 25 тысяч прадпрыемстваў, якія маюць статус буйных альбо сярэдніх і больш 3,2 млн малых прадпрыемстваў і надомных вытворцаў. Найбольш значнымі галінамі з’яўляюцца [[харчовая прамысловасць]] (каля 19 % усяго несыравіннай вытворчасці, амаль 6000 буйных і сярэдніх прадпрыемстваў), [[хімічная прамысловасць]] (16 %, каля 900 прадпрыемстваў), [[тэкстыльная прамысловасць]] (7 %, каля 2000 прадпрыемстваў), [[тытунёвая прамысловасць]] (7 %, больш за 1600 прадпрыемстваў), [[Машынабудаванне і металаапрацоўка|вытворчасць машын і абсталявання]] (7 %, каля 600 прадпрыемстваў), [[аўтамабільная прамысловасць]] (6 %, больш за 270 прадпрыемстваў), {{нп3|цэлюлозна-папяровая прамысловасць|цэлюлозна-папяровая прамысловасць|ru|Целлюлозно-бумажное производство}} (6 %, больш за 530 прадпрыемстваў), вытворчасць гатовага адзення (4 %, больш 2000 прадпрыемстваў)<ref name="Пром-процент" /><ref name="Пром-предприятия" />. Большая частка малых прадпрыемстваў і надомных вытворцаў дзейнічаюць у розных галінах лёгкай і харчовай прамысловасці, уключаючы традыцыйныя {{нп3|рамёства|рамёствы|ru|Ремесло}}: вытворчасць [[батык]]у, [[Кераміка|керамікі]], пляценне цыновак, выраб разьбяных вырабаў з дрэва і косці, іншай запатрабаванай [[сувенір]]най прадукцыі<ref name="Мелкий бизнес" />. У здабыўной прамысловасці дзейнічаюць у асноўным буйныя нацыянальныя кампаніі, значная частка з якіх належыць дзяржаве, а таксама заходнія сыравінныя карпарацыі. Найбуйнейшай з нацыянальных кампаній з’яўляецца дзяржаўная манаполія «{{нп3|Pertamina|Pertamina|ru|Pertamina}}», якая кантралюе здабычу і перапрацоўку [[Нафта|нафты]]<ref name="CIA-Main" />. Здабыча нафты (на 2009 год) складала больш за 1,02 млн барэляў у дзень (37 месца ў свеце), прыроднага газу — 85,7 млрд кубаметраў за год (8 месца ў свеце). Таксама ў прамысловых маштабах здабываюцца ўсе мінеральныя рэсурсы, пералічаныя ў раздзеле «Рэльеф, ўнутраныя вады, карысныя выкапні, глебы»<ref name="CIA-Main" />. === Сельская гаспадарка === [[Файл:Kerbau Jawa.jpg|250px|міні|left|Ворыва традыцыйным спосабам — у плуг запрэжаная пара буйвалаў. [[Цэнтральная Ява]]]] [[Сельская гаспадарка]] — гістарычна асноўная галіна мясцовай эканомікі, даючы крыху больш за 14 % нацыянальнага ВУП, забяспечвае занятасць значнай часткі насельніцтва — больш за 38 %. Пры гэтым яго доля і ў структуры ВУП, і з пункту гледжання занятасці паступова зніжаецца<ref name="CIA-Main" />. Асноўнай сельскагаспадарчай галіной з’яўляецца [[земляробства]]. Апрацоўваныя зямлі складаюць каля 13 % тэрыторыі краіны, па іх плошчы Інданезія займае 7-е месца ў свеце. Каля {{Дроб|1|3}} апрацоўваных зямель арашаныя. Па вытворчасці многіх сельскагаспадарчых культур краіна займае лідзіруючыя месцы ў свеце<ref name="FAO-Main" />. Асноўныя харчовыя культуры: [[рыс]] (збор у 2009 годзе — 64,4 млн т, 3-е месца ў свеце), касава (22 млн т, 1-е месца ў свеце), какосы (21,5 млн т, 1-е месца ў свеце), [[кукуруза]] (16,9 млн т, 4-е месца ў свеце), [[банан]]ы (6,3 млн т, 6-е месца ў свеце), [[батат]] (2 млн т, 4-е месца ў свеце). У вялікіх аб’ёмах вырошчваюцца алейная пальма (22,5 млн т пальмавага алею, 1-е месца ў свеце), [[сагавая пальма]] (5,2 млн т [[Сага (крупы)|сага]], 1-е месца ў свеце), [[цукровы трыснёг]] (26,5 млн т, 10-е месца ў свеце), [[какава]]-бабы (800 тыс. т, 2-е месца ў свеце), [[Кава|кавы]] (700 тыс. т бабоў, 4-е месца ў свеце), тытунь (181 тыс. т, 6-е месца ў свеце), гарбата (160 тыс. т,7- е месца ў свеце), [[Гваздзік (прыправа)|гваздзік]] (81 тыс. т, 1-е месца ў свеце), [[перац]] (80 тыс. т , 2-е месца ў свеце)<ref name="FAO-Main" />. З тэхнічных культур найбольшае значэнне маюць каўчуканосы (2,8 млн т натуральнага каўчуку, 2-е месца ў свеце)<ref name="FAO-Main" />. [[Жывёлагадоўля]] развіта ў меншай ступені. Агульнае пагалоўе [[Буйная рагатая жывёла|буйной рагатай жывёлы]] на 2010 год складае 15.23 млн галоў, у тым ліку 13,5 млн — мясныя [[Карова|каровы]], 0,53 млн — малочныя каровы і 1,2 млн — [[буйвалы]], якія выкарыстоўваюцца галоўным чынам як цяглавая скаціна<ref name="КРС" />. Паводле дадзеных на 2008 год, пагалоўе [[каза|коз]] складала 15,8 млн галоў, [[Авечка свойская|авечак]] — 10.3 млн галоў, [[Свінні|свіней]] (вырошчваюцца пераважна немусульманскім насельніцтвам) — 5,5 млн галоў<ref name="Kambing dan domba" /><ref name="Babi" />. Асноўнай хатняй птушкай з’яўляецца [[курыца]]: у 2008 годзе мелася 68 млн курэй-нясушак, было выраблена больш 1,2 млрд бройлерных куранят, больш за 1 млн т [[Яйка|яек]]<ref name="FAO-Main" /><ref name="курка-яйки"/>. Велізарнае значэнне гістарычна мае [[рыбалоўства]]: па аб’ёме ўлову рыбы і морапрадуктаў за 2013 год — больш за 6,1 млн т — Інданезія займае другое месца ў свеце<ref name="ФАО-Рыболовство-мир" />, асноўныя прамысловыя віды: [[Тунцы|тунец]], {{нп3|Скумбрыі|макрэль|ru|Скумбрии}}, [[сардзіна]], [[марскія акуні]], {{нп3|Груперы|групер|ru|Груперы}}, [[крэветкі]]<ref name="ФАО-Рыболовство-Индонезия" />. Пры гэтым па аб’ёмах вытворчасці з ім практычна зраўнялася [[рыбаводства]], якое інтэнсіўна развіваецца: па лоўлі штучна разведзенай рыбы і морапрадуктаў за 2009 год — больш за 4,7 млн т — краіна займае другое месца ў свеце. Асноўныя віды: цілапія, [[карп]], {{нп3|Гурамі|гурамі|ru|Гурами-нитеносцы}}, крэветкі, шырока практыкуецца развядзенне [[жэмчуг]]у<ref name="ФАО-Рыбоводство" />. Найважнейшай галінай з’яўляецца [[лясная гаспадарка]]: у 2009 годзе ў Інданезіі было нарыхтавана 98,7 млн м³ драўніны (8-е месца ў свеце), з якіх 36,4 м³ — бярвёны прамысловага прызначэння<ref name="ФАО-Лес" />. Сур’ёзнай праблемай у гэтай галіне з’яўляюцца незаконная высечка лесу і [[Кантрабанда|кантрабандны]] вываз каштоўных парод драўніны<ref name="Global Timber" />. === Сфера паслуг === Сфера паслуг традыцыйна займала досыць важнае месца ў інданезійскай эканоміцы (уключаючы каланіяльны перыяд), аднак пачатак яе інтэнсіўнага мэтанакіраванага развіцця адносіцца да перыяду эканамічнай мадэрнізацыі 1970-х — 1980-х гадоў. Да 2010 года доля сферы паслуг у ВУП склала 37,6 %, яна забяспечвала занятасць практычна палавіны (48,9 %) працаздольнага насельніцтва. Пры гэтым эфектыўнасць і канкурэнтаздольнасць гэтага сектара ў параўнанні з інданезійскай эканомікай у цэлым застаецца невысокай, у прыватнасці, з-за тэхналагічнай і інфраструктурнай адсталасці, недахопу кваліфікаваных кадраў<ref name="Mari Pangestu" />. У 2010 годзе ўрадам прынята праграма паскоранага развіцця сферы паслуг. Асноўнымі задачамі, пастаўленымі ў яе рамках, з’яўляюцца планамернае павышэнне яе долі ў эканоміцы да 55 % ВУП да 2025 года, а таксама якасная мадэрнізацыя яе асноўных сектараў: аховы здароўя, транспарту і сувязі, банкаўскага, гандлёвага, турыстычнага сектараў, энергетыкі<ref name="Mari Pangestu" />. ==== Банкаўскі сектар ==== Крэдытна-фінансавая сістэма Інданезіі, перажыўшы цяжкія ўзрушэнні ў ходзе крызісу 1997—1998 гадоў, у цэлым стабілізавалася ў першай палове 2000-х гадоў. У 2005 годзе Банкам Інданезіі (БІ) была разгорнута доўгатэрміновая праграма, накіраваная на мінімізацыю колькасці дзеючых у краіне прыватных банкаўскіх устаноў, у прыватнасці, за кошт зліцця найбольш дробных з іх і паглынання дробных больш буйнымі. Станам на сакавік 2011 года ў Інданезіі налічваецца 122 {{нп3|камерцыйны банк|камерцыйных банка|ru|Коммерческий банк}}, у тым ліку 28, якія ўяўляюць сабой сумесныя банкаўскія прадпрыемствы з замежнымі партнёрамі, і 10, кантрольны пакет якіх належыць замежным уласнікам. Характэрна, што 10 найбуйнейшых з іх кантралююць 63,4 % банкаўскага сектара, агульны аб’ём сродкаў якога складае каля 353 млрд долараў ЗША, у той час, як усе іншыя — не больш за 1 % (астатнія 35,6 % сектара прыпадае на долю 4 {{нп3|дзяржаўны банк|дзяржаўных банкаў|ru|Государственный банк}}, уключаючы БІ). Шэраг банкаў, якія знаходзяцца ў прыватных руках, ажыццяўляе {{нп3|ісламскі банкінг|ісламскі банкінг|ru|Исламский банкинг}}, агульны аб’ём аперацый у якім склаў у 2011 годзе каля 3,3 % ад агульнага аб’ёму банкаўскіх аперацый<ref name="Госдеп" />. На канец 2010 года [[стаўка рэфінансавання]] Банка Інданезіі складала 6,37 % (62-е месца ў свеце), базавая стаўка крэдытавання для камерцыйных банкаў — 13,25 % (65 месца ў свеце)<ref name="CIA-Main" />. ==== Гандлёвы сектар ==== Аб’ём унутранага гандлю па дадзеных на 2010 год складае больш за 50 млрд долараў ЗША (каля 5 % ВУП), колькасць гандлёвых пунктаў перавышае 2,5 мільёна (другое месца ў свеце пасля Індыі). Інтэнсіўнасць гандлёвай сеткі ў розных рэгіёнах Інданезіі ў цэлым прапарцыянальная шчыльнасці насельніцтва. Так, 57 % гандлёвых пунктаў знаходзяцца на Яве, 22 % — на Суматры, 21 % — на астатняй тэрыторыі краіны<ref name="Perdagangan" /><ref name="Perdagangan-2" />. Пры гэтым для гандлёвага сектара ў вельмі значнай ступені характэрная інфраструктурная неаднароднасць: калі ў буйных гарадах маецца вялікая колькасць [[Крама|крам]] сучаснага тыпу, то ў невялікіх населеных пунктах гандаль забяспечваецца галоўным чынам за кошт дробных крам і рынкаў традыцыйнага тыпу. Усяго, згодна з прынятай у Інданезіі класіфікацыяй, да сучасных крам адносіцца, на 2010 год, 18 152 гандлёвыя пункты, 154 з іх катэгарызуюцца як {{нп3|гіпермаркет|гіпермаркеты|ru|Гипермаркет}}, каля 2000 — як спецыялізаваныя крамы або [[супермаркет]]ы, астатнія — як «мінімаркеты». У 1990-я — 2000-я гады адбываюцца істотны рост колькасці сучасных гандлёвых прадпрыемстваў і, адначасова, скарачэнне колькасці традыцыйных. Так, калі ў 2010 годзе агульная колькасць гандлёвых пунктаў па краіне скарацілася ў параўнанні з 2009 годам на 1,3 %, то колькасць крам сучаснага тыпу вырасла за гэты ж перыяд на 38 %. Аднак у цэлым, паводле ацэнак профільных інданезійскіх улад, інфраструктурнае і тэхналагічнае забеспячэнне гандлёвага сектара застаецца нездавальняючым<ref name="Perdagangan" /><ref name="Perdagangan-2" />. ==== Турызм ==== Інданезійскія ўлады традыцыйна прыкладаюць актыўныя намаганні для развіцця ў краіне індустрыі турызму. Стаўка пры гэтым робіцца перш за ўсё на максімізацыю прытоку замежных візіцёраў, больш перспектыўных з эканамічнага пункту гледжання. З 1980-х гадоў значныя сродкі ўкладваюцца ў мадэрнізацыю і пашырэнне гасцінічнага фонду і іншай адпаведнай інфраструктуры, а таксама ў папулярызацыю нацыянальных турыстычных аб’ектаў. Станоўчую ролю ў гэтым плане адыгрывае наяўнасць значнай колькасці як гісторыка-культурных, так і прыродных славутасцей, у тым ліку тых, якія маюць сусветнае значэнне. У прыватнасці, на 2012 год у краіне мелася 8 аб’ектаў, уключаных у [[спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]] (па іх колькасці Інданезія займае першае месца сярод дзяржаў Паўднёва-Усходняй Азіі)<ref name="Turisme-Spending" /><ref name="Turisme-Kendala" /><ref name="ВНаследие" />. Разам з тым, сацыяльна-эканамічны крызіс, палітычныя ўзрушэнні, эскалацыя напружанасці на этнаканфесійнай глебе і ўсплёск тэрарызму, якія мелі месца ў канцы 1990-х — пачатку 2000-х гадоў, істотна знізілі эфектыўнасць прадпрымаемых мер. Устойлівы рост колькасці замежных турыстаў, якія наведваюць краіну, пачаўся толькі ў 2007 годзе, пры гэтым дынаміка адпаведных паступленняў у бюджэт застаецца досыць няўстойлівай. Па выніках 2011 года прагназуецца іх прыкметны рост — з 7,7 да 8,3 млрд дол (каля 8 % ВУП)<ref name="Turisme-2010-11" /><ref name="Turisme-Statistik" />. Сярод візіцёраў большую частку традыцыйна складаюць грамадзяне краін-суседзяў Інданезіі па Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёну: Сінгапура (у 2010 годзе — каля 1,37 млн чал.), Малайзіі (1,28 млн чал.), Аўстраліі (0,77 млн чал.), Кітая (0,47 млн чал.), Японіі (0,42 млн чал.)<ref name="Turisme per bangsa" />. === Энергетыка === [[Электраэнергія]]й забяспечана каля 65 % насельніцтва краіны<ref name="АЭС" />. Нацыянальныя патрэбы ў электрычнасці задавальняюцца выключна за кошт уласных магутнасцей — імпарту электраэнергіі, як і яе экспарту, не ажыццяўляецца. У 2009 годзе аб’ём вытворчасці электраэнергіі склаў больш за 142,2 млрд кВт·г (24-е месца ў свеце) пры спажыванні на ўзроўні 127,2 млрд кВт·г (26- е месца ў свеце) — розніцу паміж гэтымі паказчыкамі склалі выключна страты пры транспарціроўцы і размеркаванні — больш за 15 млрд кВт·г<ref name="Energy"/>. Каля 40,5 % спажывання электраэнергіі прыпадае на прамысловасць і будаўніцтва, 39,3 % — на бытавыя патрэбы насельніцтва, астатняе — на сельскую гаспадарку і іншыя сектары эканомікі<ref name="Energy2"/>. Манаполія на электразабеспячэнне належыць {{нп3|Дзяржаўная электраэнергетычная кампанія, Інданезія|Дзяржаўнай электраэнергетычнай кампаніі|en|Perusahaan Listrik Negara}} ({{lang-id|Perusahaan Listrik Negara}})<ref name="Energy"/>. Большая частка электраэнергіі — 87,2 % — выпрацоўваецца на цеплавых электрастанцыях, у тым ліку 44,9 % з выкарыстаннем [[Вугаль|вугалю]], 26,5 % — нафты і 15,8 % — [[Прыродны газ|прыроднага газу]]. 7,9 % вытворчасці прыпадае на долю [[Гідраэлектрастанцыя|гідраэлектрастанцый]], 4,9 % — на долю станцый, якія выкарыстоўваюць {{нп3|альтэрнатыўная энергетыка|альтэрнатыўныя крыніцы энергіі|ru|Альтернативная энергетика}} (у першую чаргу [[Геатэрмальная энергія|геатэрмальныя]], таксама маюцца станцыі на [[Біяпаліва|біяпаліве]], доля іншых неістотная)<ref name="Energy" />. На канец 2011 года [[Атамная электрастанцыя|атамных электрастанцый]] у краіне няма. Пытанне аб іх стварэнні актыўна прапрацоўваўся інданезійскімі ўладамі з 1997 года, у 2006 годзе прынята прынцыповае рашэнне на карысць развіцця атамнай энергетыкі<ref>{{cite web |url = http://www.iaea.org/NuclearPower/Downloads/2008_Nov_17-20_TechAss_WS/P6.Indonesia.pdf |title = Indonesia's perspective for the introduction of a nuclear power plant |author = Hendro Tjahjono |date = 2008-11-17 |work = Technology Assessment Workshop, Vienna |publisher = IAEA |access-date = 2011-11-26 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/659e6XaCO?url=http://www.iaea.org/NuclearPower/Downloads/2008_Nov_17-20_TechAss_WS/P6.Indonesia.pdf |archive-date = 2 лютага 2012 |url-status = dead }}</ref>. Згодна з урадавай праграмай, да 2025 года плануецца пабудаваць чатыры АЭС агульнай электрычнай магутнасцю не менш за 4 ГВт<ref name="АЭС" />. === Знешні гандаль і замежныя інвестыцыі === Аб’ём [[Знешні гандаль|знешняга гандлю]] ў 2010 годзе склаў 285,3 млрд долараў ЗША пры дадатным сальда ў памеры 31,1 млрд дол. Аб’ём [[экспарт]]у — 158,2 млрд дол, [[імпарт]]у — 127,1 млрд дол (па абодвух паказчыках — 30-е месца ў свеце)<ref name="CIA-Main" />. Асноўнымі артыкуламі экспарту з’яўляюцца газ, нафта, электраабсталяванне, тэкстыль, драўніна, фанера, каўчук. Імпартуюцца, галоўным чынам, машыны і абсталяванне, нафта, прадукцыя хімічнай прамысловасці і нафтаперапрацоўкі, асобныя віды прадуктаў харчавання. Пры гэтым аб’ём імпартаванай нафты з сярэдзіны 2000-х гадоў ва ўсё большай ступені пераўзыходзіць аб’ём экспартаванай — гэта стала прычынай выхаду Інданезіі ў 2008 годзе з [[АПЕК]], у якую яна ўваходзіла з 1962 года<ref name="CIA-Main" />. Асноўнымі спажыўцамі інданезійскага экспарту з’яўляюцца, станам на 2010 год, [[Японія]] (15,9 % ад агульнага аб’ёму), [[Кітай]] (9,9 %), [[ЗША]] (9,3 %), [[Сінгапур]] (8,8 %), [[Рэспубліка Карэя]] (7 %), [[Індыя]] (6,4 %), [[Малайзія]] (5,8 %). Большая частка імпарту паступае з Сінгапура (16,1 %), Кітая (14,5 %), Японіі (10,2 %), ЗША (7,3 %), [[Малайзія|Малайзіі]] (5,8 %), Рэспублікі Карэі (4,9 %), [[Тайланд]]а (4,8 %)<ref name="CIA-Main" />. Аб’ём {{нп3|прамыя замежныя інвестыцыі|прамых замежных інвестыцый|ru|Прямые иностранные инвестиции}} у інданезійскай эканоміцы на 2010 год складае каля 85,6 млрд дол (38 месца ў свеце). Інданезійскімі інвестарамі за мяжой размешчана больш за 33 млрд дол (37 месца ў свеце)<ref name="CIA-Main" />. == Транспарт, інфраструктура, сувязь == [[Файл:KM Lawit.JPG|260px|міні|left|Пасажырскі тэрмінал сурабайскага порта Танджунг Перак, аднаго з найбольшых у краіне]] === Водны транспарт === З улікам архіпелажнага становішча краіны водны транспарт гістарычна адыгрывае ў яе сацыяльна-эканамічным жыцці асаблівую ролю. Па працягласці афіцыйна зарэгістраваных ўнутрынацыянальных марскіх маршрутаў — 21 579 км на 2011 год — краіна займае 5 месца ў свеце<ref name="CIA-Main" />. На плаву знаходзіцца 1244 судна акіянскага класа, 87 з якіх зарэгістраваныя ў іншых краінах і 65 — належаць замежным уласнікам. 17 судоў з’яўляюцца пасажырскімі, 47 — груза-пасажырскімі, астатнія належаць да розных тыпаў грузавых судоў. Найбуйнейшыя марскія парты знаходзяцца ў [[Джакарта|Джакарце]], [[Сурабая|Сурабае]], {{нп3|Горад Банджармасін|Банджармасіне|ru|Банджармасин}}, [[Палембанг]]у, Белаване<ref name="CIA-Main" />. Рачны транспарт у той ці іншай меры выкарыстоўваецца практычна паўсюдна, аднак сур’ёзнае значэнне як сродак грузавых і пасажырскіх перавозак мае, перш за ўсё, на Калімантане: як у сілу наяўнасці там найбольш паўнаводных рэк, так і ў сілу недастатковага развіцця на інданезійскіх тэрыторыях гэтага вострава іншых відаў транспарту<ref name="СМ" /><ref name="Visit" /><ref name="Induk" />. === Аўтамабільны транспарт === Па працягласці [[Аўтамабільная дарога|аўтамабільных дарог]] — 437759 км на 2008 год — краіна займае 14 месца ў свеце. Пры гэтым 258 744 км з іх маюць [[асфальт]]авае ці іншае дарожнае пакрыццё, а 179 015 з’яўляюцца грунтавымі. Частата і якасць дарожнай сеткі ў розных рэгіёнах краіны вельмі нераўнамерныя ў сілу істотных адрозненняў у населенасці і эканамічным развіцці гэтых рэгіёнаў: найвышэйшыя адпаведныя паказчыкі з’яўляюцца на Яве, мінімальнымі — на інданезійскіх тэрыторыях Калімантана і Новай Гвінеі<ref name="CIA-Main" />. На канец 2011 года ў Інданезіі было афіцыйна зарэгістравана больш за 85 600 000 аўтатранспартных сродкаў, больш за 68 800 000 з якіх — [[матацыкл]]ы, {{нп3|матаролер|матаролеры|ru|Мотороллер}} і [[мапед]]ы, больш за 9,5 млн — [[Легкавы аўтамабіль|легкавыя аўтамабілі]], больш за 4,9 млн — [[Грузавы аўтамабіль|грузавыя аўтамабілі]], больш за 2,2 млн — [[аўтобус]]ы<ref name="Vehicles" />. === Чыгуначны транспарт === Чыгуначны транспарт пачаў развівацца ў перыяд нідэрландскай каланізацыі (першая чыгунка пракладзена ў 1867 годзе). Станам на 2009 год працягласць чыгуначных шляхоў складае 5042 км — 35-е месца ў свеце. [[Электрацягнік|Электрыфікаваных]] чыгунак 565 км. У якасці нацыянальнага стандарту прынятая так званая {{нп3|Капская каляіна|Капская каляіна|ru|Капская колея}}, якая мае шырыню 1067 мм. Для развіцця чыгуначнай сеткі характэрныя тыя ж рэгіянальныя дыспрапорцыі, што і для аўтадарожнай<ref name="CIA-Main" />. Станам на канец 2011 года [[метрапалітэн]]а ні ў адным з гарадоў краіны няма. З сярэдзіны 1990-х гадоў прапрацоўваюцца планы па яго стварэнні ў Джакарце. У 2004 годзе выбар зроблены на карысць стварэння ў інданезійскай сталіцы камбінаванай хуткаснай чыгуначнай сістэмы ({{lang-en|Jakarta Mass Rapid Transportation}}), якая спалучае сегменты эстакаднай манарэйкі з метрапалітэнам. Запуск яе першай чаргі (участак у 15,7 км з 7 надземнымі і 6 падземнымі станцыямі) запланаваны на 2016 год<ref name="JMRT" />. [[Файл:Garuda Indonesia New Livery.jpg|260px|міні|right|Самалёт «[[Боінг-737]]» найбуйнейшай інданезійскай авіякампаніі Garuda Indonesia ў аэрапорце горада [[Джак’якарта]]]] === Паветраны транспарт === [[Грамадзянская авіяцыя|Грамадзянскія]] авіязносіны былі наладжаны ў каланіяльны перыяд, у пачатку XX ст.: першы [[аэрадром]] (Кемаёран ў Джакарце) быў адкрыты ў 1910 годзе. Станам на 2010 год у краіне маецца 684 [[аэрапорт]]ы (10 месца ў свеце), а таксама 64 {{нп3|вертадром|вертадромы|ru|Вертодром}}. Пры гэтым 171 аэрапорт мае асфальтаваныя альбо [[Бетон|бетанаваныя]] [[Узлётна-пасадачная паласа|ўзлётна-пасадачныя палосы]] і 513 — грунтавыя<ref name="CIA-Main" />. На 2011 год у Інданезіі дзейнічаюць 17 [[авіякампанія|авіякампаній]], якія ажыццяўляюць рэгулярныя пасажырскія перавозкі, 32 кампаніі, якія ажыццяўляюць нерэгулярныя пасажырскія перавозкі, 3 кампаніі, якія ажыццяўляюць рэгулярныя грузавыя перавозкі, і 1 кампанія, якая ажыццяўляе нерэгулярныя грузавыя перавозкі. Акрамя таго, у шэрагу рэгіёнаў па меры неабходнасці да пасажырскіх і грузавых авіяперавозак прыцягваецца ваенна-транспартная авіяцыя<ref name="Maskapai Udara" /><ref name="Официальный сайт округа Буру56" />. === Іншыя віды транспарту === Значнае развіццё атрымаў [[трубаправод|трубаправодны транспарт]], які выкарыстоўваецца перш за ўсё для перамяшчэння вуглевадароднай сыравіны. Па тэрыторыі Інданезіі і прылеглым да яе марскім шэльфе пракладзена — станам на 2010 год — 7165 км [[газаправод]]аў, 5984 км [[нафтаправод]]аў, 885 км трубаправодаў для транспарціроўкі газавага кандэнсату і 617 км прадуктаправодаў іншага прызначэння<ref name="CIA-Main" />. У розных рэгіёнах некаторае значэнне захоўвае {{нп3|конны транспарт|конны транспарт|ru|Гужевой транспорт}} — як у сельскай, так і ў гарадской мясцовасці выкарыстоўваюцца конныя і, радзей, буйваліныя павозкі. Паўсюдна шырокае распаўсюджванне ў якасці асабістага транспарту атрымалі [[ровар]]ы. Акрамя таго, у многіх гарадах у якасці грамадскага транспарту задзейнічаны [[веларыкша|веларыкшы]] ({{lang-id|becak}})<ref name="Delman"/><ref name="becak"/>. === Сувязь === Па ступені забеспячэння насельніцтва сродкамі сувязі Інданезія знаходзіцца ў ніжэйшай групе сярэднеразвітых краін, аднак у 2000-я гады для гэтага сектара была характэрная высокая станоўчая дынаміка, у прыватнасці ў галіне [[Тэлефон|тэлефоннай сувязі]]. Так, на 100 чалавек тут прыходзіцца 14,8 стацыянарных тэлефонных ліній (рост за дзесяцігоддзе амаль у 5 разоў) і 69,2 кантрактаў на карыстанне [[Мабільны тэлефон|мабільным тэлефонам]] (рост у 38 разоў). 90 % насельніцтва пражывае ў зоне дзеяння мабільнай тэлефоннай сувязі. [[Тэлефонны код]] краіны — +62<ref name="WB-связь" />. Вельмі хутка пашыраецца і доступ насельніцтва да сеткі [[Інтэрнэт]]: калі ў 2000 годзе яго мела не больш за 1 % насельніцтва, то ў 2007 годзе гэты паказчык склаў 8,9 %, а ў 2009 годзе — 16,1 %. Гэта дазволіла Інданезіі заняць 4 месца ў Азіі па абсалютнай колькасці інтэрнэт-карыстальнікаў — пасля [[Кітай|Кітая]], [[Індыя|Індыі]] і [[Японія|Японіі]]. Доступ да {{нп3|Шырокапалосны доступ да Інтэрнэту|шырокапалоснага высакахуткаснага Інтэрнэту|ru|Широкополосный доступ в Интернет}}, застаючыся вельмі абмежаваным, пашыраецца не менш высокімі тэмпамі — 0,72 % насельніцтва ў 2009 годзе супраць 0,34 % у 2007 годзе. Пры гэтым у 2009 годзе на 100 чалавек насельніцтва прыпадала толькі 2 [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютара]], на адзін мільён насельніцтва — 2,1 бяспечных [[Вэб-сервер|інтэрнэт-сервера]]<ref name="WB-связь" /><ref name="Internet" />. [[Нацыянальны дамен верхняга ўзроўню|Нацыянальны інтэрнэт-дамен]] — [[.id]]<ref name="WB-связь" />. [[Спадарожнікавая сувязь]] забяспечваецца ў рамках нацыянальнай спадарожнікавай праграмы {{нп3|Палапа, спадарожнікавая праграма|«Палапа»|en|Palapa}}, якая рэалізуецца з 1976 года. Усяго з пачатку дзеяння праграмы запушчана 10 [[Геастацыянарная арбіта|геастацыянарных спадарожнікаў]], апошні з якіх, {{нп3|Палапа-D|«Палапа-D»|en|Palapa-D}} — у жніўні 2009 года<ref name="Palapa" />. == Ахова здароўя == {{Асноўны артыкул|Ахова здароўя ў Інданезіі}} [[Файл:Indonesia-sodis-gross.jpg|260px|міні|right|Для паляпшэння якасці пітной вады ў сельскай мясцовасці інданезійскімі санітарна-эпідэміялагічнымі службамі актыўна выкарыстоўваецца метад дэзінфекцыі з дапамогай сонечнага святла]] Нацыянальная сістэма аховы здароўя ў поўнай меры адчула на сабе наступствы крызісу 1997—1998 гадоў. К пачатку 2000-х гадоў урадам была разгорнута маштабная праграма па аднаўленню і далейшаму павышэнню яе эфектыўнасці, ключавым элементам якой з’яўляецца ўстаноўка на дэцэнтралізацыю<ref name="Sistim kesehatan" />. Пашыраецца медыцынская інфраструктура на нізавым узроўні. К канцу 2000-х гадоў у кожным раёне (кечаматане, гл. раздзел «Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел») існаваў па меншай меры адзін медыцынскі цэнтр (так званы ''цэнтр грамадскага аховы здароўя'', {{lang-id|Pusat Kesehatan Masyarakat}}), які кіраваўся дыпламаваным [[лекар]]ам, персанал якога мог аказваць меддапамогу не менш чым па 8 кірунках<ref name="Sistim kesehatan" /><ref name="Agder" />. На ніжэйшым адміністрацыйным узроўні — у вёсках і паселішчах (гл. раздзел «Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел») — акрамя магчымых дапаможных медпунктаў у абавязковым парадку маюцца ''сельскія [[Акушэрства|акушэрскія]] пункты'' ({{lang-id|Pondok Bersalin Desa}}), а таксама так званыя ''аб’яднаныя пункты абслугоўвання'' ({{lang-id|Pos Pelayanan Terpadu}}), якія адказваюць за аказанне самых простых медыцынскіх паслуг і [[Вакцынацыя|вакцынацыю]]<ref name="Sistim kesehatan" /><ref name="Agder" /><ref name="Медпункты" />. У цэлым адзін лекар прыпадае на 3472 чалавекі насельніцтва, адна [[Бальніца|бальнічная]] койка — на 1667 чалавек<ref name="CIA-Main" />. Дзяржаўныя выдаткі на ахову здароўя ў 2010 годзе склалі каля 5,5 % ад ВУП (125 месца ў свеце). {{нп3|Чаканая працягласць жыцця|Чаканая сярэдняя працягласць жыцця|ru|Ожидаемая продолжительность жизни}} інданезійцаў па разліках 2011 года дасягае 71,3 года<ref name="CIA-Main" />. Інданезія адносіцца да краін з высокім узроўнем [[Інфекцыйныя захворванні|інфекцыйных захворванняў]]. Сітуацыя з распаўсюджваннем [[ВІЧ|ВІЧ-інфекцыі]] адносна добрая<ref name="CIA-Main" />. Пры тым, што ў цэлым ахова здароўя паўсюдна забяспечваецца сродкамі канвенцыянальнай медыцыны, досыць шырока практыкуюцца метады [[Народная медыцына|народнай інданезійскай]], а таксама {{нп3|Традыцыйная кітайская медыцына|кітайскай|ru|Традиционная китайская медицина}} медыцыны<ref name="TradMed" /><ref name="ChinMed" />. Усяго, паводле ацэначных дадзеных на 2008 год, той ці іншай формай медыцынскай страхоўкі забяспечана каля 100 млн інданезійцаў<ref name="Медстрахование" />. == Адукацыя == Дзяржаўныя выдаткі на адукацыю складаюць 2,8 % ВУП (на 2008 год, 139 месца ў свеце). Узровень [[Граматнасць|граматнасці]] на 2009 год — 94,7 % дарослага (старэйшыя за 15 гадоў) насельніцтва. Колькасць непісьменных хутка скарачаецца (з 2006 па 2009 год — амаль на траціну), большую іх частку складаюць жанчыны, якія пражываюць у сельскай мясцовасці. Да 2015 года плануецца поўнасцю ліквідаваць непісьменнасць<ref name="Грамота" />. Па абсалютнай колькасці дзяцей, якія навучаюцца ў [[школа|школе]] — больш за 50 млн чалавек — Інданезія займае 3 месца ў свеце. Нацыянальная сістэма школьнага навучання мае тры ступені: пачатковая школа (1-6 класы, дзеці ад 7 да 12 гадоў), сярэдняя школа першай ступені (7-9 класы, ад 13 да 15 гадоў) і сярэдняя школа другой ступені (10-12 класы, ад 16 да 18 гадоў). Разам са свецкімі школамі (як дзяржаўнымі, так і прыватнымі), існуюць прыватныя рэлігійныя школы, якія маюць аналагічную трохстадыйную градацыю. Акрамя таго, да сярэдняй школы другой ступені прыраўноўваюцца тэхнікумы<ref name="Грамота" />. Абавязковымі з’яўляюцца дзве першых прыступкі школьнай адукацыі, гэта значыць 9 гадоў вучобы. Пачатковую школу наведвае больш за 95,1 % дзяцей адпаведнага ўзросту, сярэднюю школу першай ступені — больш за 92,5 %, сярэднюю школу другой ступені — 71,6 %. На аднаго школьнага настаўніка прыходзіцца 20,1 вучня (85 месца ў свеце)<ref name="Грамота" /><ref name="Грамота2" />. У ВНУ навучаецца каля 4,8 млн чалавек. Ахоп насельніцтва ва ўзросце ад 19 да 23 гадоў вышэйшай адукацыяй на 2010 год складае 18,4 %, да 2014 года ўрадам плануецца давесці апошні паказчык да 30 %<ref name="Студенты" />. Па стане на 2011 год у краіне маецца 83 дзяржаўных і каля 3000 прыватных ВНУ<ref name="Госвузы" /><ref name="Часвузы" />. Вядучымі сярод іх з’яўляюцца<ref name="Рейтинг вузов" />: # Бандунгскі політэхнічны інстытут ({{lang-id|Institut Teknologi Bandung, [[Бандунг]]}}) # Універсітэт «Гаджа Мада» ({{lang-id|Universitas Gadjah Mada, [[Джак’якарта|Джак'якарта]]}}) # Універсітэт «Інданезія» ({{lang-id|Universitas Indonesia, [[Дэпак]]}}) # Багорскі інстытут сельскай гаспадаркі ({{lang-id|Institut Pertanian Bogor, [[Багор]]}}) # Універсітэт «Гунадарма» ({{lang-id|Universitas Gunadarma, Дэпак}}) # Універсітэт «Дзіпанегора» ({{lang-id|Universitas Diponegoro, [[Семаранг]]}}) # Тэхналагічны інстытут «Дзесятае лістапада» ({{lang-id|Institut Teknologi Sepuluh Nopember, [[Сурабая]]}}) # Інданезійскі педагагічны універсітэт ({{lang-id|Universitas Pendidikan Indonesia, Бандунг}}) # Універсітэт «Адзінаццатае сакавіка» ({{lang-id|Universitas Sebelas Maret, [[Суракарта]]}}) # Універсітэт Паўночнай Суматры ({{lang-id|Universitas Sumatera Utara, [[Медан]]}}) == Навука == [[Файл:Caspar Georg Carl Reinwardt.jpg|240px|міні|left|{{нп3|Каспар Георг Карл Рейнварт|Каспар Георг Рейнварт|ru|Рейнвардт, Каспар Георг Карл}}, нідэрландскі натураліст нямецкага паходжання, заснавальнік і першы дырэктар {{нп3|Багорскі батанічны сад|Багорскага батанічнага саду|ru|Богорский ботанический сад}} — першай навуковай установы Інданезіі]] Асновы мясцовай навуковай школы былі закладзены яшчэ нідэрландскай каланіяльнай адміністрацыяй. Першыя навукова-даследчыя ўстановы былі створаны ёю ў XIX ст.: [[Багорскі батанічны сад]], да якога пазней былі дададзены інстытут [[Батаніка|батанічных]] даследаванняў (1884 год) і вопытная сельскагаспадарчая станцыя (1876), інстытут [[Геадэзія|геадэзіі]] ў Бандунгу (1855), інстытут [[Метэаралогія|метэаралогіі]] і [[Геафізіка|геафізікі]] ў Джакарце (1866 год), [[Медыцына|медыцынскі]] інстытут Эйкмана і інстытут ваеннай гігіены ў Джакарце (абодва — 1888), аддзяленне Інстытута Пастэра і [[Геалогія|геалагічная]] лабараторыя ў Бандунгу (абодва — 1890). У XX ст. былі заснаваныя, у прыватнасці, [[Ветэрынарыя|ветэрынарны]] інстытут (1908) і інстытут [[лесаводства]] (1913 год) у [[Горад Багор|Багоры]], інстытут [[Гідралогія|гідралогіі]] і гідраметрыі ў Бандунгу (1914), інстытут марскіх даследаванняў у Джакарце (1919){{sfn|БСЭ|1972|с=252|name=БСЭ-наука}}<ref name="LIPI" />. Даследаванні ў гэтых і іншых навуковых установах XIX ст. — першых чатырох дзесяцігоддзяў XX ст. праводзіліся ў асноўным нідэрландскімі спецыялістамі, іх задачы вызначаліся патрэбамі каланіяльнай гаспадаркі і сацыяльнымі патрэбамі галандскай абшчыны. Тым не менш, пасля здабыцця краінай незалежнасці значная частка акадэмічнай і даследчай базы, закладзенай каланізатарамі, была задзейнічана пры станаўленні ўласна інданезійскай нацыянальнай навуковай інфраструктуры. У прыватнасці, пад уплывам адпаведных прыярытэтаў галандскай навуковай дзейнасці ў калоніі сфарміраваўся спектр перадавых напрамкаў сучаснай інданезійскай навукі: [[Сельская гаспадарка|сельскагаспадарчыя]] і [[Біялогія|біялагічныя]] дысцыпліны, [[ветэрынарыя]]<ref name="theyo"/><ref name="LIPI" /><ref name="БСЭ-наука" /><ref name="cikalbogor2"/>. Значная частка створаных галандцамі навуковых устаноў у перыяд незалежнага развіцця была рэструктурыравана і ўзбуйнена, паралельна ствараліся новыя аб’екты навуковай інфраструктуры практычна ва ўсіх буйных гарадах краіны. Разам са спецыялізаванымі навуковымі цэнтрамі з канца 1940-х гадоў ствараюцца навуковыя падраздзяленні ў розных універсітэтах краіны. У адпаведнасці з адміністрацыйнай практыкай, большая частка НДІ і буйных лабараторных комплексаў адносіцца да структуры профільных міністэрстваў і ведамстваў<ref name="LIPI" /><ref name="БСЭ-наука" />. З універсітэтаў найбольш магутным навукова-даследчым патэнцыялам валодаюць Інданезійскі ўніверсітэт (больш за 100 навуковых падраздзяленняў, прыярытэтныя напрамкі — [[генетычная інжынерыя]], [[Нанатэхналогія|нанатэхналогіі]], [[інфармацыйныя тэхналогіі]] і [[інфарматыка]], [[грамадскія навукі]]), Бандунгскі політэхнічны інстытут (прыярытэтныя напрамкі — розныя [[тэхнічныя навукі]], інфармацыйныя тэхналогіі), Багорскі інстытут сельскай гаспадаркі (прыярытэтныя напрамкі — розныя галіны [[Біялогія|біялогіі]], сельскагаспадарчыя дысцыпліны, ветэрынарыя, лесаводства)<ref name="UI" /><ref name="ITB" /><ref name="IPB" />. На ўрадавым узроўні за развіццё навукі адказвае Дзяржаўнае міністэрства<ref>«Дзяржаўнае міністэрства» ({{lang-id|Kementerian Negara}}) — у інданезійскай урадавай структуры ведамства, фармальна некалькі больш нізкага ўзроўню, чым проста «міністэрства»</ref> навуковых даследаванняў і тэхналогій<ref name="Menristek" />. [[Акадэмія навук|Акадэміі навук]] у краіне на 2012 год няма, у якасці яе правобраза дзейнічае {{нп3|Навуковае таварыства Інданезіі|Навуковае таварыства Інданезіі|en|Indonesian Institute of Sciences}} ({{lang-id|Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia, LIPI}}). У рамках НТІ і каардынуецца навукова-даследчая дзейнасць па дзесятках розных прыродазнаўчых, тэхнічных і гуманітарных напрамкаў, план па стварэнні на яе базе Акадэміі навук прыняты ў 1991 годзе без пэўных часавых рамак<ref name="LIPI" />. == Культура і мастацтва == === Агульныя звесткі === Інданезія — з улікам шматнацыянальнага характару яе насельніцтва — адрозніваецца высокай ступенню этнакультурнай разнастайнасці. Найважнейшымі фактарамі развіцця мясцовай матэрыяльнай і духоўнай культуры было пачарговае ўздзеянне некалькіх рэлігій — [[будызм]]у, [[індуізм]]у, [[іслам]]у, а таксама разнастайных форм [[паганства]], якія спавядаліся ў розныя перыяды мясцовымі жыхарамі, і істотны знешні ўплыў, у прыватнасці, індыйскі, кітайскі, арабскі і еўрапейскі. Адпаведная разнастайная спадчына ў той ці іншай меры прасочваецца практычна ва ўсіх формах нацыянальнага [[мастацтва]]{{sfn|БСЭ|1972|с=252-253|name=БСЭ-Литература}}. === Літаратура === [[Файл:Abdul Muis.jpg|220px|міні|left|{{нп3|Абдул Муіс|Абдул Муіс|ru|Муис, Абдул}} (1883—1959) — адзін з першых аўтараў твораў на інданезійскай мове]] Літаратура на ўласных мовах маецца ў дзясяткаў народаў Інданезіі. Найбольш старажытнай і развітой з’яўляецца {{нп3|Яванская літаратура|яванская|ru|Яванская литература}}, першыя творы якой — перакладанні розных частак індыйскага эпасу «[[Махабхарата]]» — адносяцца да IX ст. Пазней пад уздзеяннем яванскіх літаратурных норм сфарміраваліся, у прыватнасці, сунданская і мадурская літаратуры. У той жа час літаратурныя традыцыі народаў, якія пражывалі на Суматры і Сулавесі, склаліся, галоўным чынам, пад уздзеяннем малайскага і арабскага ўплыву. У XIX ст. па меры распаўсюджвання ў Інданезіі малайскай мовы як сродку міжнацыянальных зносін з’явілася мясцовая малайскамоўная літаратура. Асобна ў гэтым плане стаіць творчасць найвялікшага пісьменніка гэтага часу — {{нп3|Эдуард Доўвес Дэкер|Эдуарда Доўвеса Дэкера|ru|Доувес Деккер, Эдуард}}, галандца, які пісаў на нідэрландскай мове і лічыцца нацыянальным пісьменнікам як у Нідэрландах, так і ў Інданезіі<ref name="БСЭ-Литература" />. Станаўленне літаратуры на інданезійскай мове, як і самой інданезійскай мовы, адносіцца да 1920-х гадоў. Для большасці аўтараў таго перыяду — {{нп3|Марах Руслі|Мараха Руслі|ru|Русли, Марах}}, [[Абдул Муіс|Абдула Муіса]], {{нп3|Мухамад Ямін|Мухамада Яміна|en|Muhammad Yamin}}, {{нп3|Хамка|Хамкі|en|Hamka}} — характэрны зварот да рамантычных і лірычных матываў у спалучэнні з досыць крытычным стаўленнем да каланіяльнай рэчаіснасці. Яшчэ больш рэзка нацыяналістычныя і антыкаланіяльныя настроі адлюстроўваюцца ў творчасці пісьменнікаў 1930-х гадоў і першых двух дзесяцігоддзяў незалежнага развіцця краіны: {{нп3|Прамудзья Ананта Тур|Прамудзьі Ананта Тура|ru|Тур, Прамудья Ананта}}, {{нп3|Ахдзіят Картаміхарджа|Ахдзіята Картаміхарджы|en|Achdiat Karta Mihardja}}, {{нп3|Утуй Татанг Сантані|Утуя Татанга Сантані|ru|Утуй Татанг Сонтани}}, [[Армейн Панэ]]. У 1950-е і першай палове 1960-х гадоў пры падтрымцы афіцыйных улад акцэнтавалася грамадскае значэнне літаратуры, яе ідэалагічная зараджанасць, актыўна прапагандаваліся прынцыпы [[Сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]]. Ідэалагічныя ўстаноўкі рэзка змяніліся пасля ўстанаўлення ў 1965-67 гадах правага ваеннага рэжыму: многія пісьменнікі левага кірунку былі рэпрэсаваныя альбо былі прымушаныя да [[Эміграцыя|эміграцыі]]. Тыя літаратары, якія працягвалі творчасць, ў асноўным або выступалі з канфармісцкіх пазіцый, або выказвалі падкрэслена апалітычныя настроі. Да апошніх адносяцца найбольш значныя аўтары канца 1960-х — 1980-х гадоў — {{нп3|Махтар Лубіс|Махтар Лубіс|en|Mochtar Lubis}}, {{нп3|Сутарджы Кальзоўм Бахры|Сутарджы Кальзоўм Бахры|en|Sutardji Calzoum Bachri}},{{нп3|Гунаван Мухамад|Гунаван Мухамад|en|Goenawan Mohamad}}, якія прыўнеслі ў інданезійскую літаратуру, у прыватнасці, элементы [[сюррэалізм]]у і [[экзістэнцыялізм]]у. У творах толькі нямногіх аўтараў — паэта і драматурга {{нп3|Рэндра|Рэндры|en|Willibrordus S. Rendra}}, публіцыста {{нп3|Ханс Багу Ясін|Ханса Ясіна|en|HB Jassin}} прысутнічала завуаляваная крытыка рэжыму<ref name="БСЭ-Литература" /><ref name="autogenerated1">{{Cite book |last=Taylor |first=Jean Gelman |title=Indonesia: Peoples and Histories |url=https://archive.org/details/indonesia00jean |publisher=Yale University Press |year=2003 |location= New Haven and London |isbn=0-300-10518-5}}, pages 299—301</ref>. Падзенне рэжыму Сухарты ў 1998 годзе і дэмакратычныя пераўтварэнні далі магчымасць для шырокага ідэйнага [[плюралізм]]у ў інданезійскай літаратуры. Вялікае развіццё атрымаў публіцыстычны жанр. Нацыянальнае і міжнароднае прызнанне атрымаў шэраг маладых аўтараў, у прыватнасці, публіцыстка і драматург {{нп3|Аю Утамі|Аю Утамі|en|Ayu Utami}}, навэліст {{нп3|Андрэа Хірата|Андрэа Хірата|en|Andrea Hirata}}. Пры гэтым актыўную творчасць у 2000-я гады працягвалі многія аўтары старэйшага пакалення, у прыватнасці, Рэндра (памёр у 2009 годзе), [[Гунаван Мухамад]] і {{нп3|Путу Віджая|Путу Віджая|en|Putu Wijaya}}<ref name=autogenerated1 />. === Выяўленчае мастацтва === Гістарычна самым раннім відам выяўленчага мастацтва, які распаўсюдзіўся ў Інданезіі, з’яўляецца [[скульптура]]. Найбольш старажытныя з захаваных скульптурных выяў адносяцца да [[VII стагоддзе|VII ст.]] Як у гэты перыяд, так і пазней у скульптуры панавала рэлігійная — індуісцкая і будысцкая тэматыка, аднак адлюстроўваліся і чыста бытавыя сюжэты (напрыклад, на [[Рэльеф (скульптура)|рэльефах]] [[Барабудур]])<ref name="БСЭ-Литература" />. [[Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Portret van de kunstschilder Raden Saleh in uniform Java TMnr 60004899.jpg|220px|міні|right|Радэн Салех (1807—1880) — заснавальнік сучаснага інданезійскага жывапісу]] Станаўленне нацыянальнай школы [[жывапіс]]у адбылося ў каланіяльны перыяд пад галандскім уплывам. Яе заснавальнікам лічыцца яванец {{нп3|Радэн Салех|Радэн Салех|en|Raden Saleh}}, аўтар эпічных палотнаў, які атрымаў мастацкую адукацыю ў Нідэрландах. Іншым буйным мастаком [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] быў ​​[[Абдулах Сурьесуброта]], майстар [[пейзаж]]нага жанру<ref name="БСЭ-Литература" /><ref name="100Tahun" />. Для пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] характэрна ўмацаванне [[Рэалізм (жывапіс)|рэалістычнага напрамку]] ў жывапісе, найбольш вядомымі прадстаўнікамі якога былі {{нп3|Басукі Абдулах|Басукі Абдулах|en|Basuki Abdullah}} (сын [[Абдулах Сур'есуброта|Абдулаха Сур’есуброта]]), {{нп3|Афандзі|Афандзі|en|Affandi}} і Сіндусударсона Суджаёна. З гэтага перыяду ўсё больш прыкметным становіцца зварот да нацыяналістычных, патрыятычных сюжэтаў, якія пасля здабыцця краінай незалежнасці становяцца дамінуючымі. Як і для літаратуры, для жывапісу 1950-х і першай паловы 1960-х гадоў характэрныя досыць высокая ідэалагізаванасць і апеляцыя да актуальных сацыяльных тэм (Рустамаджы ({{lang-id|Rustamadji}}), Сумітра ({{lang-id|Sumitro}}), Саёна ({{lang-id|Sajono}}), Саптона ({{lang-id|Saptoto}})), у той час, як для наступнага этапу — рэзкая дэідэалагізацыя (Ахмад Садалі ({{lang-id|Achmad Sadali}}), Бут Махтар ({{lang-id|But Mochtar}}), Попа Іскандар ({{lang-id|Popo Iskandar}}) і Срыхадзі Сударсона ({{lang-id|Srihadi Sudarsono}}), якія працавалі, у прыватнасці, у стылях [[абстракцыянізм]]у і [[кубізм]]у)<ref name="100Tahun" /><ref name="Congress" />. Найбольш прыкметнай з’явай культурнага жыцця Інданезіі эпохі Сухарты, якая аказала істотны ўплыў на далейшае развіццё нацыянальнага мастацтва, стаў {{нп3|Рух «Новае мастацтва», Інданезія|Рух «Новае мастацтва»|ru|Движение «Новое изобразительное искусство» (Индонезия)}} (РНМ, {{lang-id|Gerakan Seni Rupa Baru}}) — аб’яднанне мастакоў, графікаў і скульптараў — [[Нонканфармізм|нонканфармістаў]] (аднайменную назву атрымаў кірунак у інданезійскім выяўленчым мастацтве, зададзены творчасцю гэтага аб’яднання). Для твораў РНМ — пры істотнай стылявой разнастайнасці аўтараў — характэрна досыць крытычнае адлюстраванне грамадска-палітычных рэалій сухартаўскага рэжыму, працэсу вестэрнізацыі Інданезіі, спалучэнне нацыяналістычных матываў з нетрадыцыйнымі мастацкімі формамі і прыёмамі, часам — з элементамі эпатажу. Нягледзячы на распад РНМ як арганізаванага аб’яднання, многія яго прадстаўнікі, у тым ліку нефармальныя лідары Джым Супангкат ({{lang-id|Jim Supangkat}}) і Харсона ({{lang-id|Harsono}}), працягвалі актыўную творчую дзейнасць да 2000-х гадоў<ref name="100Tahun" /><ref name="Buku" /><ref name="Sarah" /><ref name="Jap" /><ref name="Supangkat" /><ref name="Harsono" /><ref name="HarsonoJP" />. У цэлым жа для выяўленчага мастацтва 2000-х гадоў характэрна наяўнасць двух асноўных плыней: т. зв. «Традыцыйнай», якая прытрымліваецца прынцыпаў рэалізму — Іван Сулісцьё ({{lang-id|Iwan Sulistyo}}), Лані Андрыяні ({{lang-id|Lanny Andriani}}), Ідран Юсуп ({{lang-id|Idran Yusup}}), Сукрыял Садзін ({{lang-id|Sukriyal Sadin}}) — і «прагрэсіўнай», да якой прынята адносіць прадстаўнікоў абстракцыянізму, сюррэалізму і т. п. — Хэры Дона {{lang-id|Heri Dono}}), Даданг Хрысціянта ({{lang-id|Dadang Christanto}}), Цісна Санджая ({{lang-id|Tisna Sanjaya}}), Марыда Насутыён ({{lang-id|Marida Nasution}}), Агус Суваге ({{lang-id|Agus Suwage}})<ref name="100Tahun" /><ref name="Congress" />. === Архітэктура === [[Файл:Borobudur-Nothwest-view.jpg|420px|міні|left|Будысцкі храм [[Барабудур]] — адна з галоўных гісторыка-архітэктурных славутасцей Інданезіі]] Да найбольш ранніх форм архітэктурнай спадчыны адносяцца мегалітычныя збудаванні эпохі [[неаліт]]у — менгіры, уступчатыя [[курган]]ы, [[дальмены]], склепы (найбольш вядомыя ўзоры знаходзяцца на Яве і Паўднёвай Суматры). З утварэннем дзяржаў найбольш значнымі архітэктурнымі збудаваннямі становяцца індуісцкія і будысцкія храмы, аблічча якіх даволі прыкметна адрозніваецца ад культавых збудаванняў гэтых рэлігій у кантынентальнай Азіі. Найбуйнейшымі і найбольш складанымі з архітэктурнага пункту гледжання з’яўляюцца будыйскі [[Барабудур]] і індуісцкі [[Прамбанан]], пабудаваныя ў IX ст. на Цэнтральнай Яве. Першы ўяўляе сабой дзесяціступенную піраміду (натуральны пагорак, абліцаваны блокамі андэзіта), увянчаную ступай, другі — комплекс аднатыпных, але розных па памеры конусападобных храмаў. Абодва храмавыя комплексы з’яўляюцца найважнейшымі архітэктурнымі славутасцямі Інданезіі, уключанымі ў [[спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]{{sfn|БСЭ|1972|с=253|name=БСЭ-Архитектура}}. Архітэктурныя формы жылля розных народнасцей Інданезіі, якія склаліся к [[Сярэднявечча|Сярэднявеччу]] і ў асноўным захоўваюцца ў сельскай мясцовасці да цяперашняга часу, вельмі разнастайныя. Найбольш характэрныя ўзоры па рэгіёнах — лёгкія каркасныя палевыя хаты з дрэва і бамбука з трысняговым або чарапічным дахам (Ява, Мадура), вялікія супольныя дамы [[свіран|свірнавага]] тыпу выцягнутай формы (Калімантан), вялікія супольныя дамы з высокім седлападобным дахам вялікага вынасу (Суматра), лёгкія трысняговыя хаціны (усходняя частка Малых Зондскіх астравоў, заходняя частка Новай Гвінеі)<ref name="БСЭ-Архитектура" />. У перыяд нідэрландскай каланізацыі былі прыцягнутыя еўрапейскія архітэктурныя формы. Да ліку найбольш буйных аб’ектаў, якія дазвалялі захоўваць і развіваць нацыянальныя архітэктурныя стылі, адносяцца палацавыя комплексы мясцовых, перш за ўсё яванскіх кіраўнікоў — ''кратоны'' ({{lang-jv|keraton, kraton}}). Для перыяду незалежнага развіцця краіны характэрна яшчэ больш актыўнае паўсюднае засваенне заходніх архітэктурных форм — нацыянальныя матывы захоўваюцца пераважна ў традыцыйных сельскіх паселішчах і рэлігійных будынках, а таксама ў элементах архітэктурнага [[дэкор]]у<ref name="БСЭ-Архитектура" />. === Музыка === [[Файл:Bonang of Gamelan Sekati, Yogyakarta.jpg|260px|міні|right|Музыканты яванскага гамелана]] Спрадвеку, пачынаючы з узнікнення музычнай культуры на побытавым узроўні, найбольш разнастайныя формы яна набывала ў народаў Явы, якія актыўна ўспрымалі знешні, перш за ўсё індыйскі культурны ўплыў, а ад іх у сваю чаргу распаўсюджвалася на іншыя часткі архіпелага. Асноўнымі {{нп3|гукарад|гукарадамі|ru|Звукоряд}} традыцыйнай інданезійскай музыкі з’яўляюцца пяціступенны ''селендэра'' ({{lang-jv|selendero}}) і сяміступенны ''пелог'' ({{lang-jv|pelog}}). У цэлым характэрныя развітая {{нп3|гетэрафанія|гетэрафанія|ru|Гетерофония}} і [[паліфонія]], пераважанне інструментальнага меладычнага складніка над вакальным. Найбольш ярка нацыянальная музычная традыцыя выказана ў жанры гамелана, які існуе з ранняга сярэднявечча — народнага інструментальнага [[аркестр]]а, галоўную ролю ў якім гуляюць самабытныя ударныя музычныя інструменты: [[ксілафон]] [[гамбанг]], металафон {{нп3|гендэр, музыкальны інструмент|гендэр|ru|Гендер (музыкальный инструмент)}}, ляжачыя {{нп3|гонгі|гонг|ru|Гонг}} {{нп3|бананг|бананг|ru|Бонанг}}, [[барабаны]] {{нп3|генданг|генданг|ru|Генданг}}. З XVI ст. развіваецца песенна-музычны жанр ''керанчонг'' ({{lang-jv|keroncong}}) — па назве {{нп3|Крангчонг|падобнага з гітарай музычнага інструмента|en|Kroncong}}, які выкарыстоўваецца пры [[акампанемент|акампанеменце]]. Ён нечым падобны да еўрапейскіх форм. У гэты ж перыяд распаўсюджванне атрымаў жанр {{нп3|Дангдут|дангдута|ru|Дангдут}}, які спалучае ў сабе элементы малайскай, арабскай і хіндустанскай музыкі{{sfn|БСЭ|1972|с=255|name=БСЭ-Музыка}}. У перыяд нідэрландскай каланізацыі пры захаванні на шырокім народным узроўні ўласных музычных традыцый на элітарным узроўні інданезійцамі было асвоена еўрапейскае музычнае мастацтва. Еўрапейскія музычныя нормы ў спалучэнні з некаторымі элементамі традыцыйных характэрныя ў цэлым для музычнай культуры ў перыяд незалежнага развіцця — гэта ўласціва як творам [[Класічная музыка|класічнай]], так і папулярнай музыкі (у тым ліку [[Поп-музыка|поп]] і [[Рок-музыка|рок-музыкі]], якая атрымала шырокую папулярнасць у канцы XX ст.). Найбуйнейшымі кампазітарамі XX ст. з’яўляюцца Суджасмін, Ахмад Пасарыбу, Сусбіні. Нацыянальная кансерваторыя была адкрыта ў 1960 годзе, нацыянальны сімфанічны аркестр быў створаны ў 1968 годзе<ref name="БСЭ-Музыка" />. === Тэатр і кінематограф === [[Файл:Wayang Pandawa.jpg|міні|left|320px|Лялькі інданезійскага тэатру ценяў {{нп3|Ваянг|ваянг-куліт|ru|Ваянг}}, якія паказваюць герояў «[[Махабхарата|Махабхараты]]» — {{нп3|Пандавы|Пандаваў|ru|Пандавы}}. Злева направа: {{нп3|Бхіма|Бхіма|ru|Бхима}}, [[Арджуна]], {{нп3|Юдхіштхіра|Юдхіштхіра|ru|Юдхиштхира}}, {{нп3|Накула|Накула|ru|Накула}} і {{нп3|Сахадэва|Сахадэва|ru|Сахадева}}]] Раннія формы сцэнічнага мастацтва ўзыходзяць да тэатралізаванага дзеяння народных свят і культавых цырымоній. Як мінімум з [[IX стагоддзе|IX ст.]] існуе тэатральны жанр ''ваянг-тапенг'' — выкананне [[танцы|танцаў]] і [[пантаміма|пантамімы]] ў масках характэрных персанажаў. Да [[XI стагоддзе|XI ст.]] адносяцца першыя згадкі пра ''ваянг-галек'' і ''ваянг-куліт'' — адпаведна, тэатры аб’ёмных марыянетак і тэатры плоскіх скураных марыянетак, іх цені праецыруюцца на тканкавы экран (рэгіянальным варыянтам апошняга з’яўляецца ваянг-келітык, плоскія лялькі якога вырабляюцца з [[дрэва]]), якія застаюцца з таго часу найбольш папулярнымі формамі нацыянальнага тэатральнага мастацтва. Ва ўсіх відах ваянга драматургічнай асновай традыцыйных уяўленняў служаць эпізоды мясцовых перакладаў індыйскага эпасу «Махабхарата» са строга абмежаваным наборам персанажаў. Уяўленні, як правіла, суправаджаюцца ігрою гамелана (гл. раздзел «Музыка»). Асаблівая папулярнасць жанру ваянг-куліт прывяла да таго, што яго часцяком — перш за ўсё за мяжой — называюць проста словам ваянг, што ўяўляе сабой першапачаткова шырэйшае абагульненае паняцце для ўсіх традыцыйных інданезійскіх жанраў тэатра марыянетак і масак{{sfn|БСЭ|1972|с=255|name=БСЭ-ТиК}}. Пад нідэрландскім уплывам з канца XIX ст. паступова распаўсюдзіліся еўрапейскія жанры сцэнічнага мастацтва, а таксама змешаныя формы, якія спалучаюць еўрапейскія і традыцыйныя прыёмы, у прыватнасці, ''кетапрак'' і ''лудрук''. У перыяд дзяржаўнай незалежнасці адбываецца развіццё ўсіх — традыцыйных, еўрапейскіх і змешаных жанраў. Найбуйнейшыя тэатры краіны знаходзяцца ў Джакарце, Джак’якарце, Сурабае<ref name="БСЭ-ТиК" />. [[Файл:Wien Schatzkammer Deutscher Orden - Kris.jpg|міні|right|220px|Рытуальны яванскі кінжал ''[[крыс]]'': клінок, [[Эфес (зброя)|эфес]] і [[ножны]], упрыгожаныя традыцыйнымі [[арнамент]]ам]] Першыя [[кінафільм]]ы былі знятыя ў Інданезіі ў 1920-х гадах нідэрландскімі рэжысёрамі. Станаўленне ўласна нацыянальнага [[кінематограф]]а адносіцца да 1930-х (першы мясцовы рэжысёр — Анджар Асмара), цэласнай нацыянальнай кінематаграфічнай школы (як [[гульнявое кіно|гульнявага кіно]], так і [[Дакументальнае кіно|дакументалістыкі]]) — да 1950-х. Для кінематографа 1950-х — першай паловы 1960-х гадоў характэрны зварот да «антыімперыялістычнай» тэматыкі і вострых сацыяльных праблем (вядучыя рэжысёры — Катот Сукардзі, Бахтыяр Сіягін, Басукі Эфендзі, Асрул Сані, Усмар Ісмаіл). Пазней жанравая і сюжэтная тэматыка істотна пашырылася (вядучыя рэжысёры — Вім Умбох, Турын Джунаідзі, Асрул Сані, Наві Ісмаіл). У 1980-я — 1990-я гады з-за шырокага пранікнення на інданезійскі кінарынак замежнай прадукцыі мясцовая кінаіндустрыя пайшла на спад, які быў пераадолены толькі к пачатку XXI ст. Для 2000-х гадоў характэрна рэзкае павышэнне як колькасных, так і якасных паказчыкаў інданезійскага кінематографа: аб’ём кінапрадукцыі штогод падвойваецца, шэраг фільмаў намінаваўся на прэміі міжнародных [[Кінафестываль|кінафестываляў]]<ref name="БСЭ-ТиК" /><ref name="kompasmovies">{{cite news |last=Kristianto |first=JB |title=Sepuluh Tahun Terakhir Perfilman Indonesia |language=id |publisher=Kompas |date=2 July 2005 |url=http://www.kompas.com/kompas-cetak/0507/02/Bentara/1857854.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080113052204/http://www.kompas.com/kompas-cetak/0507/02/Bentara/1857854.htm |archive-date=13 студзеня 2008 |access-date=2 August 2010 Web Archive |url-status=live }}</ref>. Як прыклад можна прывесці фільм [[Рэйд (фільм)|Рэйд]] ({{lang-id|Serbuan maut}}), які крытыкі і гледачы назвалі адным з найлепшых баявікоў за апошнія гады<ref>{{cite news|title= Toronto 2011: 'The Raid' Starts Midnight Madness on a Butt-Kicking Note|work=[[The Hollywood Reporter]]|date=2011-09-09|url= http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/toronto-2011-raid-starts-midnight-233268|access-date=2012-02-16|first=Borys|last=Kit}}</ref><ref>{{cite news|title= TIFF 2011: THE RAID WILL KICK YOU IN THE HEAD AND MAKE YOU LIKE IT|work= [[Twitch Film]]|url= http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php|access-date= 2012-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223230757/http://twitchfilm.com/reviews/2011/09/tiff-2011-the-raid-will-kick-you-in-the-head-and-make-you-like-it.php |archive-date=23 лютага 2012 }}</ref><ref>{{cite news|title= Watch: Red Band Trailer For ‘The Raid’ – The Best Kick-Ass Action Movie I’ve Seen in Years [TIFF 2011]|work= [[/Film]]|url= http://www.slashfilm.com/the-raid-movie-review-trailer-tiff-2011/#more-111635|access-date=2012-02-16}}</ref><ref>{{cite news|title= Toronto Review: 'The Raid' - One of the Best Action Movies in Years!|work= [[firstshowing]]|url= http://www.firstshowing.net/2011/toronto-review-the-raid-one-of-the-best-action-movies-in-years/|access-date=2012-02-16}}</ref>. === Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва === [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва]] ў поўнай меры адлюстроўвае этнакультурную разнастайнасць краіны — для розных рэгіёнаў у гэтым плане характэрныя вельмі спецыфічныя асаблівасці. Да найбольш распаўсюджаных традыцыйных мастацкіх рамёстваў, якія атрымалі міжнародную вядомасць, адносяцца вытворчасць размаляванага [[батык]]а — як гарачага, так і халоднага (Ява, Мадура, Балі, некаторыя раёны Суматры), выраб рытуальных [[кінжал]]аў — [[крыс]]аў (Ява, Балі) і куджангаў (Заходняя Ява), аб’ёмных і плоскіх лялек для тэатра ваянг (гл. раздзел «Тэатр і кінематограф»), іншых відаў {{нп3|мастацкая апрацоўка скуры|мастацкай апрацоўкі скуры|ru|Художественная обработка кожи}} (Ява, Балі, Мадура, Суматра). Практычна паўсюдна распаўсюджаныя {{нп3|разьба па дрэву|разьба па дрэву|ru|Резьба по дереву}}, вытворчасць дэкаратыўных {{нп3|Пляценне|плеценых|ru|Плетение}} вырабаў, у многіх рэгіёнах (асабліва на Суматры, Сулавесі і Малуках) — мастацкае [[ткацтва]]. На Яве традыцыйным промыслам з’яўляецца бронзавае, на Калімантане — алавянае і сярэбранае ліццё, а таксама [[чаканка]]. Вытворчасць дэкаратыўных [[Ганчарства|ганчарных]] і [[Кераміка|керамічных]] вырабаў у найбольшай ступені развіта на Малых Зондскіх астравах (асабліва на [[Востраў Ламбок|Ламбоку]]), там жа (у асаблівасці на [[Востраў Флорэс|Флорэс]]) захоўваюцца багатыя традыцыі вырабу драўляных статуэтак<ref name="БСЭ-Архитектура" />. === Кухня === {{Асноўны артыкул|Інданезійская кухня}} З улікам этнакультурнай разнастайнасці краіны яе нацыянальная кухня фактычна ўяўляе сабой спалучэнне кухань розных рэгіёнаў, якія маюць свае істотныя асаблівасці. Пры гэтым некаторыя [[Страва|стравы]], першапачаткова спецыфічныя для пэўнай мясцовасці, набылі агульнанацыянальную папулярнасць. Кулінарныя традыцыі народаў Інданезіі сфарміраваліся пры актыўным уплыве адпаведных традыцый суседніх азіяцкіх народаў: найбольш прыкметным у гэтым плане з’яўляецца ўплыў {{нп3|кітайская кухня|кітайскай кухні|ru|Китайская кухня}}<ref name="Кухня-рус" /><ref name="Кухня-англ" /><ref name="autogenerated9">{{cite book |last=Witton |first=Patrick |title=World Food: Indonesia |url=https://archive.org/details/indonesia0000witt |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2002 |location=Melbourne |isbn=1-74059-009-0}}</ref>. [[Файл:SOTO FOOD.jpg|міні|left|260px|Стравы інданезійскай кухні: суп ''сота'', шашлычкі ''сатэ'', яйкі, вараныя ў [[Соевы соус|соевым соусе]], [[гародніна]] ў кляры, халодны [[чай]] з [[лёд]]ам]] Асноўным [[Вугляводы|вугляводным]] прадуктам харчавання практычна паўсюдна з’яўляецца [[рыс]], у шэрагу рэгіёнаў істотнае месца ў рацыёне займаюць [[кукуруза]], касава, [[батат]]. Традыцыйнай ежай большасці інданезійцаў з’яўляецца вараны або смажаны рыс з тымі ці іншымі дадаткамі — у гэтай якасці, як правіла, фігуруюць [[кураціна]], [[мяса]], [[морапрадукты]], {{нп3|тэмпе|тэмпе|ru|Темпе}}, свежая або мочаная гародніна, якія альбо рыхтуюцца разам з рысам, альбо падаюцца як [[гарнір]] (у гэтым выпадку дабаўкі называюцца ''лаук-паук'' — {{lang-id|lauk-pauk}}). Найбольш распаўсюджанай з падобных страў з’яўляецца {{нп3|насі гарэнг|насі гарэнг|ru|Наси горенг}} ({{lang-id|nasi goreng, літаральна — «смажаны рыс»}}), які мае розныя мясцовыя варыяцыі — [[плоў]] з напаўненнем з морапрадуктаў альбо мяса, амлету, перцу, рознай гародніны. Найважнейшай цырыманіяльнай стравай у шматлікіх рэгіёнах з’яўляецца {{нп3|тумпенг|тумпенг|ru|Тумпенг}} — злепленая з рысу пірамідка, акружаная рознымі гарнірамі<ref name="Кухня-рус" /><ref name="Кухня-англ" />. Шырока распаўсюджаная [[локшына]] з [[Пшаніца|пшанічнай]] або рысавай [[Мука|мукі]], якая падаецца як суп альбо ў смажаным выглядзе з рознымі напаўняльнікамі, напрыклад, мі гарэнг ({{lang-id|mie goreng, літаральна — «смажаная локшына»}}). Запазычаны з еўрапейскай кухні [[хлеб]] не вельмі распаўсюджаны. Большай папулярнасцю карыстаюцца розныя віды вырабаў з цеста з начынкамі, многія з якіх таксама запазычаныя з кухань іншых краін, напрыклад, [[мартабак]]<ref name="Кухня-рус" /><ref name="Кухня-англ" /><ref name=autogenerated9 />. Мяса і бялковыя прадукты ў цэлым, з-за іх традыцыйнай дарагоўлі для большай часткі насельніцтва, прысутнічаюць на стале, як правіла, у невялікім аб’ёме. Найбольшае распаўсюджванне атрымалі кураціна, [[бараніна]], казляціна і, у прыбярэжных раёнах, [[рыба]] і морапрадукты. [[Ялавічына]] ўжываецца досыць рэдка, [[свініна]] актыўна ўжываецца ў кітайскай суполцы і сярод немусульманскіх народаў Інданезіі. Папулярнасцю карыстаюцца мясныя, рыбныя альбо курыныя [[фрыкадэлькі]] — [[баксо]] ({{lang-id|bakso}}), мініяцюрныя шашлычкі — сатэ ({{lang-id|sate, satai}}), вырабляецца часцей за ўсё з [[Курыца|курыцы]], казляціны або бараніны, а таксама {{нп3|отак-отак|отак-отак|ru|Отак-отак}} — біточкі з рыбнага [[фарш]]у, запечаныя ў бананавым або пальмавым лісці. На Яве і ў некаторых іншых рэгіёнах атрымалі распаўсюджванне [[суп]]ы (традыцыйная яванскія назва ({{lang-id|soto}})) — як правіла, з кураціны і субпрадуктаў. Паўсюдна вырабляецца і спажываецца {{нп3|крупук|крупук|ru|Крупук}} — чыпсы з [[крухмал]]у, зёлкавай, [[Крэветкі|крэветачнай]] рыбнай ці іншай мукі. У досыць вялікіх колькасцях ўжываецца розная гародніна — з улікам рэгіянальнай сельскагаспадарчай спецыфікі. На Яве вялікай папулярнасцю карыстаецца [[гадо-гадо]] — нешта падобнае да еўрапейскай [[Салата (страва)|салаты]]: сумесь з нарэзаных сырой або варанай гародніны, палітая [[арахіс]]авым [[соус]]ам. Распаўсюджаным ласункам з’яўляецца трапічная [[садавіна]]<ref>{{cite book |last=Brissendon |first=Rosemary |title=South East Asian Food |publisher=Hardie Grant Books |year=2003 |location=Melbourne|isbn=1-74066-013-7}}</ref>. У ежы паўсюдна выкарыстоўваюцца [[спецыі]] і вострыя [[прыправы]] — перш за ўсё розныя віды перцаў — а таксама соевы і арахісавы соусы. Традыцыйным напоем з’яўляецца чай, які п’ецца як гарачым, так і халодным. Дастаткова распаўсюджаная [[кава]], а таксама традыцыйныя салодкія напоі на аснове соку цукровага [[Трыснёг|трыснягу]] і [[какос]]авага малака. [[Алкаголь]] распаўсюджаны нязначна — перш за ўсё з улікам прыналежнасці большасці інданезійцаў да мусульманскай канфесіі. У шэрагу рэгіёнаў, тым не менш, існуюць традыцыі вырабу мясцовых спіртных напояў: {{нп3|Туак|туака|ru|Туак}} з рысавай або пальмавай сыравіны, {{нп3|Бамбузе|бамбузе|ru|Бамбузе}} з зерня бамбука<ref name="Кухня-рус" /><ref name="Кухня-англ" /><ref>[http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html Бамбузе на foodbook.name] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110113092119/http://foodbook.name/index.php/alkogol/bambyze.html |date=13 студзеня 2011 }}</ref>. == СМІ == === Друкаваныя СМІ === Першыя перыядычныя выданні на мясцовых мовах, ([[Малайская мова|малайскай]] і [[Яванская мова|яванскай]]) з’явіліся ў Інданезіі ў каланіяльны перыяд у пачатку XX ст., аднак шырокае развіццё друкаваныя [[сродкі масавай інфармацыі]] атрымалі толькі пасля здабыцця краінай незалежнасці. Пры гэтым, калі для 1950-х — першай паловы 1960-х гадоў была характэрная адносная {{нп3|Свабода масавай інфармацыі|свабода друку|ru|Свобода массовой информации}}, то для перыяду прэзідэнцтва [[Сухарта|Сухарты]] — жорсткая палітычная [[цэнзура]] і высокая ступень кантролю з боку ўлад. Радыкальныя зрухі ў плане забеспячэння свабоды друку адбыліся ў ходзе дэмакратычных рэформ канца 1990-х — 2000-х гадоў. У гэты перыяд адбыўся істотны рост колькасці перыядычных выданняў, досыць выразна абазначылася прыналежнасць тых ці іншых газет і часопісаў да розных палітычных і грамадскіх плынь<ref name="Первые газеты" />. Па стане на канец 2000-х гадоў у Інданезіі выдаецца больш за 170 штодзённых газет — як цэнтральных, так і мясцовых — агульным накладам каля 4,8 млн асобнікаў, а таксама больш 425 нештодзённых [[Газета|газет]] і [[часопіс]]аў агульным тыражом каля 7,8 млн асобнікаў. Вядучыя нацыянальныя газеты — {{нп3|Медыя Інданесіа|«Медыя Інданесіа»|en|Media Indonesia}}, {{нп3|Компас, газета|«Компас»|en|Kompas}}, {{нп3|Рэпубліка, інданезійская газета|«Рэпубліка»|en|Republika (Indonesian newspaper)}}, {{нп3|Джакарта Пост|«Джакарта Пост»|en|The Jakarta Post}}<ref name="Газеты" />. === Электронныя СМІ === {{Seealso|Тэлебачанне ў Інданезіі}} Першая [[Радыёвяшчанне|радыёвяшчальная]] арганізацыя была створана галандскай каланіяльнай адміністрацыяй у 1934 годзе. Станаўленне ўласна нацыянальнай сістэмы радыёвяшчання пачалося адразу пасля абвяшчэння дзяржаўнай незалежнасці. На 2009 год у краіне дзейнічала больш за 700 радыёстанцый. Дзяржаўнымі з’яўляюцца 6 агульнанацыянальных і каля 50 рэгіянальных станцый. На 1000 жыхароў прыходзілася каля 140 [[радыёпрыёмнік]]аў<ref name="CIA-Main" /><ref name="Газеты" />. Інданезійскае нацыянальнае [[тэлебачанне]] існуе з 1962 года, калі пачаў вяшчанне першы дзяржаўны тэлеканал Інданезіі — TVRI (''Тэлебачанне Рэспублікі Інданезіі'' — {{lang-id|Televisi Republik Indonesia}}). Каляровае тэлевяшчанне пачата ў 1979 годзе<ref name="Газеты" />{{sfn|Lloyd and Smith|2001|с=261-267}}. Станам на 2008 год у краіне існавалі 2 дзяржаўныя і 10 прыватных агульнанацыянальных каналаў. Акрамя таго, вяшчанне вялі больш за 100 рэгіянальных тэлестанцый. На 1000 чалавек насельніцтва прыходзілася каля 60 [[тэлевізар]]аў. З канца XX ст. развіваецца {{нп3|Спадарожнікавае тэлебачанне|спадарожнікавае|en|Спутниковое телевидение}} і {{нп3|кабельнае тэлебачанне|кабельнае тэлебачанне|ru|Кабельное телевидение}}, аднак доступ да яго мае нязначная доля жыхароў — адпаведна, 1,7 % і менш 0,1 %<ref name="CIA-Main" /><ref name="Газеты" />. == Спорт == [[Файл:BungKarno-indonoob.JPG|280px|міні|right|Джакарцкі стадыён {{нп3|Бунг Карна, стадыён|Бунг Карна|ru|Бунг Карно (стадион)}} на 100 тысяч гледачоў — найбольшы ў краіне]] Распаўсюджванне сярод інданезійцаў еўрапейскіх відаў спорту пачалося ў перыяд нідэрландскай каланізацыі — пераважна на элітарным узроўні. Улады незалежнай Інданезіі, як правіла, надавалі вялікае значэнне развіццю і папулярызацыі спорту, рэалізуючы адпаведныя дзяржаўныя праграмы праз структуры Міністэрства па справах моладзі і спорту і {{нп3|Інданезійскі нацыянальны камітэт па спорце|Інданезійскага нацыянальнага камітэта па спорце|en|National Sports Committee of Indonesia}} ({{lang-id|Komite Nasional Olahraga Indonesia}})<ref name="История спорта" /><ref name="KONI" />. Да [[XXI стагоддзе|XXI ст.]] у краіне ў той ці іншай ступені атрымалі распаўсюджванне практычна ўсе летнія віды спорту — як мужчынскія, так і жаночыя дысцыпліны. На рэгіянальным узроўні інданезійскія спартсмены належаць да ліку мацнейшых: па выніках Гульняў Паўднёва-Усходняй Азіі 2011 года, якія прайшлі ў [[Палембанг]]у, яны занялі першае месца ў камандным заліку са 182 залатымі, 151 сярэбранымі і 143 бронзавымі медалямі. Разам з тым, у больш шырокім міжнародным маштабе іх дасягненні нашмат больш сціплыя: так, на [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года]] камандай Інданезіі былі заваяваны толькі 1 сярэбраны і 1 бронзавы медалі. Традыцыйна найбольш паспяховымі з’яўляюцца інданезійскія [[Бадмінтон|бадмінтаністы]], асабліва мужчыны. Мужчынская нацыянальная каманда па бадмінтоне — Трынаццаціразовы ўладальнік Кубка Томаса, шматразовы алімпійскі чэмпіён, жаночая — двухразовы ўладальнік Кубка Юбер<ref name="Бадминтон" />. Да ліку найбольш папулярных сярод насельніцтва дысцыплін адносяцца [[футбол]], [[бадмінтон]], [[адзінаборства|адзінаборствы]], [[Матацыклетны спорт|мотаспорт]], [[шахматы]]. З традыцыйных нацыянальных відаў у найбольшай ступені распаўсюджаныя і карыстаюцца глядацкай увагай барацьба {{нп3|сілат|сілат|ru|Силат}} і {{нп3|сепактакраў|сепактакраў|ru|Сепактакрау}}, разнастайныя настольныя гульні, у тым ліку {{нп3|Маджонг|маджонг|ru|Маджонг}}, {{нп3|Манкала|манкала|ru|Манкала}}, а таксама спаборніцтвы па запуску {{нп3|Паветраны змей|паветраных змеяў|ru|Воздушный змей}} і гульні ў ваўчок — гасінг, якая мае шматлікія рэгіянальныя варыяцыі<ref name="Попспорт" /><ref name="Традспорт" /><ref name="Gasing" />. Найбуйнейшыя стадыёны — джакарцкі «[[Бунг Карна, стадыён|Бунг Карна]]» (шматфункцыянальны, на 100 тысяч гледачоў), [[Самарында|самарындскі]] «Паларан» (футбольны, на 60 тысяч гледачоў), [[палембанг]]скі «Джакабарынг» (футбольны, на 55 тысяч гледачоў), сурабайскі «Бунг Тома» (футбольны, на 50 тысяч гледачоў)<ref name="Стадионы" />. == Крыніцы == {{Reflist |refs= <ref name="indoety">{{cite news|last=Anshory|first=Irfan|title=Asal Usul Nama Indonesia|publisher=Pikiran Rakyat|date=16 August 2004|url=http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm|access-date=5 October 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061215190155/http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm|archive-date=15 снежня 2006|url-status=dead}}</ref> <ref name="EcoSeas1">{{cite book|last = Tomascik|first = T|author2=Mah, JA|author3=Nontji, A|author4=Moosa, MK|title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One|url = https://archive.org/details/ecologyofindones0007unse|publisher = Periplus Editions|year = 1996|location = Hong Kong|isbn = 962-593-078-7}}</ref> <ref name="JM">{{cite web|url=http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/trinil-2|title=Indonesia's "Java Man"|publisher=Smithsonian National Museum of Natural Histoty|access-date=5 февраля 2013 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKsMXHeK?url=http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/trinil-2|archive-date=10 лютага 2013|url-status=live}}</ref> <ref name="Заселение">{{cite web|url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/human-migration.html|title=The Great Human Migration|author=Guy Gugliotta|publisher=Smithsonian Media|datepublished=июль 2008 года|access-date=25 июня 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/616nq0St2?url=http://asia-indonesia.ru/%D0%9E%D0%A2%D0%9F%D0%95%D0%A7%D0%90%D0%A2%D0%9A%D0%98-%D0%A6%D0%90%D0%A0%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5-%D0%9D%D0%9E%D0%93/%D0%92%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%25|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Дейтеро">{{cite web|url=http://asia-indonesia.ru/ОТПЕЧАТКИ-ЦАРСТВЕННЫХ-НОГ/Второе-нашествие-монголоидов|title=Второе нашествие монголоидов|publisher=Индонезия: Туристический альманах|access-date=2011-06-25|archive-url=https://www.webcitation.org/616nq0St2?url=http://asia-indonesia.ru/%D0%9E%D0%A2%D0%9F%D0%95%D0%A7%D0%90%D0%A2%D0%9A%D0%98-%D0%A6%D0%90%D0%A0%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5-%D0%9D%D0%9E%D0%93/%D0%92%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%25|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="Индонезийцы">{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/6734/ИНДОНЕЗИЙЦЫ|title=Индонезийцы|author=Ю. В. Маретин|access-date=17 июня 2011 года|description=Советская историческая энциклопедия. Под редакцией Е. М. Жукова, 1973—1982 (электронная версия)|archive-url=https://www.webcitation.org/659e72xQM?url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/6734/%D0%98%D0%9D%D0%94%D0%9E%D0%9D%D0%95%D0%97%D0%98%D0%99%D0%A6%D0%AB|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Кутай">{{cite web|url=http://melayuonline.com/eng/history/dig/66/kutai-kingdom|title=Kutai Kingdom|access-date=17 июня 2011 года|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/616nfdAgW?url=http://melayuonline.com/eng/history/dig/66/kutai-kingdom|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="VOC end">{{cite web|url=http://www.scribd.com/doc/3736924/History-of-Indonesia1670-to-1800|title=History of Indonesia 1670 – 1800|access-date=8 декабря 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659e7tYBs?url=http://www.scribd.com/doc/3736924/History-of-Indonesia1670-to-1800|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="theyo">{{cite web|url=http://theyo.multiply.com/reviews/item/13|title=Cerita perjalanan|access-date=20 июня 2010|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/615H1KK7Y?url=http://theyo.multiply.com/reviews/item/13|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Raffles">{{cite web|url=http://www.hordern.com/stock/C712-716.aspx|title=RAFFLES, Thomas Stamford. The History of Java|access-date=16 июня 2011|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/615H2zXCk?url=http://www.hordern.com/stock/C712-716.aspx|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="ВИ10">{{кніга|загаловак = Всемирная история |месца = {{М.}}|выдавецтва = Мысль|год = 1965 |том = 10 |старонкі = 175 }}</ref> <ref name="Poerwokoeoemo">{{кніга|аўтар = Soedarisman Poerwokoeoemo |загаловак = Daerah Istimewa Yogyakarta |месца = Yogyakarta |выдавецтва = Gadjah Mada University Press |год = 1984 |старонкі = 56—63 }}</ref> <ref name="ВИ-12">{{кніга|загаловак = Всемирная история |месца = М.|выдавецтва = «Мысль»|год = 1979 |том = 12 |старонкі = 359 }}</ref> <ref name="МИД">{{cite web|url=http://menluri.info/web/h-roeslan-abdulgani.html|title=H. Roeslan Abdulgani|publisher=Deplu RI|datepublished=17 января 2010 года|access-date=1 марта 2010|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/616nnJhlD?url=http://menluri.info/cgi-sys/suspendedpage.cgi|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="М в с">{{кніга|аўтар = Н. П. Малетин |загаловак = АСЕАН в системе международных отношений |месца = М. |год = 1983 |старонкі = 4—12 }}</ref> <ref name="Anwar">{{кніга|аўтар = Anwar D. F. |загаловак = Indonesia in ASEAN. Foreign Policy and Regionalism |месца = Singapore |год = 1992 |старонкі = 26—29, 169 }}</ref> <ref name="Saya-ABRI">{{cite web|url=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|title=The Military in Indonesian Politics|author=Alexei Shilin|publisher=Moscow Defense Brief|datepublished=Май 2002 года|access-date=28 июня 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/616nqcK3T?url=http://mdb.cast.ru/mdb/5-2002/dp/mip/?form=print|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Golkar">{{cite web|url=http://www.golkar.or.id/tentang|title=Sejarah|access-date=25 июня 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт партии «Голкар»|archive-url=https://www.webcitation.org/616nnzDJH?url=http://www.golkar.or.id/tentang|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Museum-DPR71">{{cite web|url=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=64&Itemid=77|title=DPR Hasil Pemilu 1971, 1977, 1982, 1987, 1992, 1997|publisher=Museum DPR RI|access-date=28 июня 2011 года|lang=id|description=Сайт музея истории Совета народных представителей|archive-url=https://www.webcitation.org/615QJEdrQ?url=http://www.dpr-ri.org/v2/index.php?option=com_content|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Resigns">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|title=President Suharto Resigns|publisher=BBC|datepublished=21 мая 1998 года|access-date=25 июня 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKsN3a4l?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|archive-date=10 лютага 2013|url-status=live}}</ref> <ref name="Tokoh-Mega">{{cite web |url= http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat |title= Presiden Berkepribadian Kuat |publisher= Tokoh Indonesia |access-date= 28 июня 2011 года |lang= en |archive-url= https://web.archive.org/web/20110729001150/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/247-presiden-berkepribadian-kuat |archive-date= 29 ліпеня 2011 |url-status= dead }}</ref> <ref name="Turmoil">{{cite web|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|title=Indonesia Poised for New Round of Turmoil|author=Tony Karon|publisher=Time|datepublished=30 апреля 2001 года|access-date=28 июня 2011 года|lang=en|description=Электронная версия журнала «Тайм»|archive-url=https://www.webcitation.org/615Qc9HLp?url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,108073,00.html|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="What?">{{cite web|url=http://www.economist.com/node/710338|title=But What Will Megawati Do?|publisher=The Economist|datepublished=26 июля 2001 года|access-date=27 июня 2011 года|lang=en|description=Электронная версия журнала «Экономист»|archive-url=https://www.webcitation.org/615Qan8hP?url=http://www.economist.com/node/710338|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Mega takes">{{cite web|url=http://www.economist.com/node/717279|title=Mega Takes Charge|publisher=The Economist|datepublished=27 июля 2001 года|access-date=27 июня 2011 года|lang=en|description=Электронная версия журнала «Экономист»|archive-url=https://www.webcitation.org/615QaBsy0?url=http://www.economist.com/node/717279|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Tokoh-SBY-1">{{cite web |url= http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce |title= Presiden Indonesia Pertama Pilihan Rakyat |publisher= Tokoh Indonesia |access-date= 28 июня 2011 года |lang= en |archive-url= https://web.archive.org/web/20110621092132/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/2197-presiden-ri-pertama-pilihan-rakyat/related?client=resourl-Suce |archive-date= 21 чэрвеня 2011 |url-status= dead }}</ref> <ref name="Мир с Аче">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|title=Aceh Rebels Sign Peace Agreement|publisher=BBC|datepublished=15 августа 2005 года|access-date=25 июня 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKsNfarj?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|archive-date=10 лютага 2013|url-status=live}}</ref> <ref name="Tokoh-SBY-2">{{cite web |url= http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce |title= Presiden RI "Terpopuler" |publisher= Tokoh Indonesia |access-date= 28 июня 2011 года |lang= en |archive-url= https://web.archive.org/web/20110806194536/http://www.tokohindonesia.com/biografi/article/285-ensiklopedi/254-presiden-ri-terpopuler-/related?client=resourl-Suce |archive-date= 6 жніўня 2011 |url-status= dead }}</ref> <ref name="UUD">{{cite web|url=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|title=Undang-Undang Dasar Negara Republik Indonesia Tahun 1945 Dalam Satu Naskah|publisher=Sekretariat Jenderal Majelis Permusyawaratan Rakyat|format=PDF|access-date=21 декабря 2011 года|lang=id|description=Конституция Республики Индонезии (электронное издание)|archive-url=https://www.webcitation.org/659e94Wl7?url=http://tonz94.files.wordpress.com/2011/02/uud-1945-satunaskah.pdf|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Kompas-KIB">{{cite web|url=http://nasional.kompas.com/read/2009/10/21/22185589/Inilah.Susunan.Kabinet.Indonesia.Bersatu.II|title=Inilah Susunan Kabinet Indonesia Bersatu II|publisher=Kompas|datepublished=21 октября 2009 года|access-date=12 июля 2010|lang=id|description=Газета «Компас» (электронная версия)|archive-url=https://www.webcitation.org/616oBkpQi?url=http://nasional.kompas.com/read/2009/10/21/22185589/Inilah.Susunan.Kabinet.Indonesia.Bersatu.II|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="UU27">{{cite web|url=http://dwikisetiyawan.files.wordpress.com/2009/09/undang-undang-nomor-27-tahun-2009-tentang-mpr-dpr-dpd-dan-dprd.pdf|title=Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 27 Tahun 2009 Tentang Majelis Permusyawaratan Rakyat, Dewan Perwakilan Rakyat, Dewan Perwakilan Daerah, Dan Dewan Perwakilan Rakyat Daerah|format=PDF|publisher=LL Sekretariat Negara|access-date=17 января 2011 года|lang=id|description=Закон Республики Индонезии № 27 2009 года О Народном консультативном конгрессе, Совете народных представителей, Совете региональных представителей и региональных советах народных представителей|archive-url=https://www.webcitation.org/615QDE4Cy?url=http://dwikisetiyawan.files.wordpress.com/2009/09/undang-undang-nomor-27-tahun-2009-tentang-mpr-dpr-dpd-dan-dprd.pdf|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="DPR-Keanggotaan">{{cite web|url=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/keanggotaan|title=Keanggotaan|publisher=DPR RI|access-date=12 июля 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Совета народных представителей Республики Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/616oFYFf2?url=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/keanggotaan|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="DPR-Fraksi">{{cite web|url=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/fraksi|title=Fraksi|publisher=DPR RI|access-date=12 июля 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Совета народных представителей Республики Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/616oH0Hb7?url=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/fraksi|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="MA-Ketua">{{cite web|url=http://www.mahkamahagung.go.id/pnews.asp?kid=6&jid=9|title=Pimpinan Mahkamah Agung|access-date=7 июля 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Верховного суда Республики Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/616nyjmhq?url=http://www.mahkamahagung.go.id/pnews.asp?kid=6|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="MA-Hakim">{{cite web|url=http://www.mahkamahagung.go.id/pnews2.asp?bid=454|title=Daftar Hakim Agung|access-date=7 июля 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Верховного суда Республики Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/616nzbTI7?url=http://www.mahkamahagung.go.id/pnews2.asp?bid=454|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="MK">{{cite web|url=http://www.mahkamahkonstitusi.go.id/index.php?page=website.Profil.SejarahMK|title=Sejarah Pembentukan Mahkamah Konstitusi|access-date=8 июля 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Конституционного суда Республики Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/616o0K6tl?url=http://www.mahkamahkonstitusi.go.id/index.php?page=website.Profil.SejarahMK|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="UU2">{{cite web|url=http://hukumonline.com/pusatdata/download/lt4dd5e1e7e2589/parent/lt4dd5e1856ae01|title=Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 2 Tahun 2011 tentang Perubahan atas Undang-Undang Nomor 2 Tahun 2008 Tentang Partai Politik|publisher=Sekretariat Negara|access-date=11 июля 2010|lang=id|description=Закон Республики Индонезии № 2 2011 года о внесении изменений в Закон Республики Индонезии № 2 2008 года о политических партиях|archive-url=https://www.webcitation.org/659e9WAb7?url=http://hukumonline.com/pusatdata/download/lt4dd5e1e7e2589/parent/lt4dd5e1856ae01|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="KPU">{{cite web|url=http://kpu.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=5967&Itemid=83|title=Partai-Partai|publisher=KPU RI|access-date=11 июля 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Центральной избирательной комиссии Республики Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/616o9osTg?url=http://kpu.go.id/index.php?option=com_content|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="KPU-2">{{cite web|url=http://kpu.go.id/dmdocuments/angka_daftarisi.pdf|title=Pemilu 2009 Dalam Angka|publisher=KPU RI|access-date=11 июля 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Центральной избирательной комиссии Республики Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/659eA3WHa?url=http://kpu.go.id/dmdocuments/angka_daftarisi.pdf|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="UU24">{{cite web |url= http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf |title= Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 24 Tahun 2009 tentang Bendera, Bahasa dan Lambang Negara serta Lagu Kebangsaan |publisher= Sekretariat Negara |access-date= 11 июля 2010 |lang= id |description= Закон Республики Индонезии № 24 2009 года о государственном флаге, государственном языке, государственном гербе и государственном гимне |archive-url= https://web.archive.org/web/20101231110220/http://pusatbahasa.depdiknas.go.id/lamanv4/sites/default/files/UU_2009_24.pdf |archive-date= 31 снежня 2010 |url-status= dead }}</ref> <ref name="Flags">{{cite web|url=https://www.fotw.info/flags/id.html|title=Indonesia|access-date=11 июля 2010|lang=id|description=Сайт «Флаги мира»|archive-url=https://www.webcitation.org/616oBBP3M?url=https://www.fotw.info/flags/id.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Hamid">{{cite web|url=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|title=Lambang Garuda Pancasila Dirancang Seorang Sultan|publisher=Tempo|datepublished=27 января 2010 года|access-date=12 июля 2010|lang=id|description=Журнал «Темпо» (электронная версия)|archive-url=https://www.webcitation.org/616oKImA2?url=http://www.tempointeraktif.com/hg/hukum/2010/01/27/brk,20100127-221646,id.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="IR">{{cite web|url=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|title=Lagu Indonesia Raya asli dan yang dilecehkan oleh Malaysia|datepublished=4 сентябрря 2009 года|access-date=12 июля 2010|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/616oMukBd?url=http://storiesfromtheroad.wordpress.com/2009/09/04/lagu-indonesia-raya-asli-dan-yang-dilecehkan-oleh-malaysia/|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="KBRI-W">{{cite web|url=http://www.embassyofindonesia.org/foreign/foreignpolicy.htm|title=Indonesia's Foreign Policy / The Principles of the Foreign Policy|access-date=4 августа 2011|lang=en|description=Принципы внешней политики Индонезии на сайте посольства Республики Индонезии в США|archive-url=https://www.webcitation.org/616oQlPuX?url=http://www.embassyofindonesia.org/foreign/foreignpolicy.htm|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="Внешняя политика Индонезии">{{кніга|аўтар = Н. П. Малетин. |загаловак = Внешняя политика Индонезии |месца = М. |год = 1980 |старонкі = 5—43 }}</ref> <!--<ref name="MPR-Keanggotaan">{{cite web|url=http://sosialisasi.mpr.go.id/mpr/video/Anggota%20MPR%20Periode%202009-2014.pdf|title=Fraksi|publisher=MPR RI|access-date=12 июля 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Народного консультативного конгресса Республики Индонезии|archive-url=http://www.webcitation.org/616oIHGCq|archive-date=2011-08-21}}</ref>--> <ref name="Справка посольства">{{cite web|url=http://www.indonesia.mid.ru/indonesia_inf.html|title=Республика Индонезия|publisher=Посольство Российской Федерации в Республике Индонезии|access-date=4 августа 2011 года|description=Справка по Индонезии на сайте посольства Российской Федерации в Республике Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/616oTw5rI?url=http://www.indonesia.mid.ru/indonesia_inf.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> <!--<ref name="MPR-Taufiq">{{cite web|url=http://www.mpr.go.id/blog/h-muhamad-taufiq-kiemas|title=H. Muhamad Taufiq Kiemas|publisher=MPR RI|access-date=13 декабря 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Народного консультативного конгресса Республики Индонезии|archive-url=http://www.webcitation.org/659eApIa8|archive-date=2012-02-02}}</ref>--> <ref name="Sejarah DPR">{{cite web|url=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|title=Sejarah|publisher=DPR RI|access-date=8 декабря 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Совета народных представителей Республики Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/659kUsxUV?url=http://www.dpr.go.id/id/tentang-dpr/sejarah|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Mongabay">{{cite web|url=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|title=Indonesia: National Security|access-date=5 декабря 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659kGxxEc?url=http://www.mongabay.com/reference/new_profiles/311.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Право-1">{{cite web|url=http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_59.html|title=Индонезия|access-date=13 января 2012 года|archive-url=https://www.webcitation.org/659kt8fo2?url=http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_59.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Право-Укр">{{cite web|url=http://www.radnuk.info/pidrychnuku/konst-zar/449-sustema-mur/7019-2010-08-26-18-51-36.html|title=Индонезия. Республика Индонезия|access-date=13 января 2012 года|archive-url=https://www.webcitation.org/659kvGZSj?url=http://www.radnuk.info/pidrychnuku/konst-zar/449-sustema-mur/7019-2010-08-26-18-51-36.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="ASEANLAW">{{cite web|url=http://www.aseanlawassociation.org/legal-indonesia.html|title=Legal Systems in ASEAN: Indonesia|publisher=ASEAN Law Associasion|access-date=13 января 2012 года|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120123163534/http://www.aseanlawassociation.org/legal-indonesia.html|archive-date=23 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Komnasham">{{cite web|url=http://www.komnasham.go.id/profil/tentang-komnas-ham|title=Tentang Komnas HAM|publisher=Kementerian Hukum dan HAM|access-date=13 января 2012 года|lang=en|description=Официальный сайт Национальной комиссии по правам человека Республики Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/659l2WQh8?url=http://www.komnasham.go.id/profil/tentang-komnas-ham|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Минюст">{{cite web|url=http://www.kemenkumham.go.id/profil/sejarah|title=Sejarah|publisher=Kementerian Hukum dan HAM|access-date=13 января 2012 года|lang=en|description=Официальный сайт Министерства закона и прав человека Республики Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/659kz8wk1?url=http://www.kemenkumham.go.id/profil/sejarah|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="UU39">{{cite web|url=http://indonesia.ahrchk.net/news/mainfile.php/hrlaw/19|title=Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 39 Tahun 1999 Tentang Hak Asasi Manusia|publisher=Asian Human Rights Commission|access-date=13 января 2012 года|lang=id|description=Закон Республики Индонезии № 39 1999 года Об основных правах человека|archive-url=https://www.webcitation.org/659l1uMma?url=http://indonesia.ahrchk.net/news/mainfile.php/hrlaw/19|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="HRW">{{cite web|url=http://www.hrw.org/en/world-report-2011/indonesia|title=World Report 2011: Indonesia. Events of 2011|publisher=Human Rights Watch|access-date=13 января 2012 года|lang=en|description=Доклад о ситуации в области прав человека в Индонезии в 2010 году на официальном сайте «Хьюман Райтс Уотч»|archive-url=https://www.webcitation.org/659kzt6Ql?url=http://www.hrw.org/en/world-report-2011/indonesia|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="AI">{{cite web|url=http://amnesty.org./en/region/indonesia/report-2010|title=Indonesia - Amnesty International Report 2010|publisher=Amnesty International|access-date=13 января 2012 года|lang=en|description=Доклад о ситуации в области прав человека в Индонезии в 2010 году на официальном сайте «Международной амнистии»|archive-url=https://www.webcitation.org/659l18wNK?url=http://amnesty.org./en/region/indonesia/report-2010|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="State-HR">{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2010/eap/154385.htm|title=2010 Human Rights Report: Indonesia|publisher=US Department of State|access-date=13 января 2012 года|lang=en|description=Доклад о ситуации в области прав человека в Индонезии в 2010 году на официальном сайте Госдепартамент США|archive-url=https://www.webcitation.org/659l0NuIr?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/eap/154385.htm|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Праздники">{{cite web|url=http://sgholiday.com/calendar/indonesia-public-holidays-2011-calendar/|title=Indonesia Public Holidays 2011 Calendar|access-date=29 декабря 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659kmYHqz?url=http://sgholiday.com/calendar/indonesia-public-holidays-2011-calendar/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="АСЕАН">{{кніга|загаловак = АСЕАН в системе международных политических отношений |месца = М. |год = 1993 |старонкі = 85—93 }}</ref> <ref name="USSTATE">{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm|title=Background Note: Indonesia|publisher=U.S. Department of State|access-date=12 июля 2011 года|lang=en|description=Официальный сайт Народного консультативного конгресса Республики Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/616nEadEx?url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Кругосвет">{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/INDONEZIYA.html|title=Индонезия. Внешняя политика|publisher=Кругосвет|access-date=28 декабря 2011 года|description=Статья «Индонезия» в энцикопедии «Кругосвет»|archive-url=https://www.webcitation.org/659kjEjVx?url=http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/INDONEZIYA.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="К-Т">{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/24/indonesia%e2%80%99s-mediating-role-asean.html|title=Indonesia’s mediating role in ASEAN|author=Lina A. Alexandra|publisher=The Jakarta Post|datepublished=24 февраля 2011 года|access-date=28 декабря 2011 года|lang=en|description=Электронная версия газеты «Джакарта пост»|archive-url=https://www.webcitation.org/659kkm1DV?url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/24/indonesia%E2%80%99s-mediating-role-asean.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Buku Putih">{{cite web|url=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|title=Indonesia Military Strength|publisher=Kebijakan Strategis Penyelenggaraan Pertahanan Negara|access-date=8 августа 2011 года|lang=id|description=Белая книга министерства обороны Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/616oWYu8l?url=http://www.dephan.go.id/buku_putih/bab_v.htm|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="Yu-Terror">{{cite web|url=http://www.allvoices.com/contributed-news/8915867-yudhoyono-indonesia-face-terrorism-threat|title=Yudhoyono: Indonesia Face Terrorism Threat|datepublished=27 августа 2011 года|access-date=5 декабря 2011 года|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110508153246/http://www.allvoices.com/contributed-news/8915867-yudhoyono-indonesia-face-terrorism-threat|archive-date=8 мая 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="Terror-local">{{cite web|url=http://www.thejakartaglobe.com/home/indonesian-terror-threat-now-more-local-expert-says/481641|title=Indonesian Terror Threat Now More Local, Expert Says|author=Nurdin Hasan|publisher=JakartaGlobe|datepublished=29 ноября 2011 года|access-date=5 декабря 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659kEhaua?url=http://www.thejakartaglobe.com/home/indonesian-terror-threat-now-more-local-expert-says/481641|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Kerusuhan Ambon">{{cite web|url=http://www.fica.org/hr/ambon/idKronologisKerusuhanAmbonSept1999.html|title=Kronologis Kerusuhan Ambon (Sept 1999)|publisher=Yayasan Sala Waku Maluku|datepublished=сентябрь 1999|access-date=13 декабря 2011|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659eRs3rL?url=http://www.fica.org/hr/ambon/idKronologisKerusuhanAmbonSept1999.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Kerusuhan Maluku">{{cite web|url=http://eprints.undip.ac.id/3726/1/DAMPAK_KERUSUHAN_MALUKU_TERHADAP_KONDISI_SOSIAL_EKONOMI_STAKEHOLDER_PENDUKUNG_KEGIATAN_PARIWISATA_PANTAI.pdf|title=Dampak Kerusuhan Maluku Terhadap Kondisi Sosial Ekonomi Stakeholder Pendukung Kegiatan Pariwisata Pantai Namalatu Kota Ambon|publisher=Hamline University|access-date=13 декабря 2011|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659eSXO2T?url=http://eprints.undip.ac.id/3726/1/DAMPAK_KERUSUHAN_MALUKU_TERHADAP_KONDISI_SOSIAL_EKONOMI_STAKEHOLDER_PENDUKUNG_KEGIATAN_PARIWISATA_PANTAI.pdf|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="sinar">{{cite web|url=http://www.sinarharapan.co.id/berita/0405/06/sh04.html|title=Kerusuhan Ambon Meluas ke Pulau Buru|author=izc|publisher=Sinar Harapan|datepublished=6 мая 2004|access-date=4 февраля 2010|lang=id|description=Электронная версия газеты «Синар Харапан»|archive-url=https://www.webcitation.org/613IpVNtQ?url=http://www.sinarharapan.co.id/berita.html|archive-date=19 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="About">{{cite web|url=http://terrorism.about.com/od/groupsleader1/p/Jemaah_Islamiya.htm|title=Jemaah Islamiyah (JI)|author=Amy Zalman|access-date=5 декабря 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659kGUopL?url=http://terrorism.about.com/od/groupsleader1/p/Jemaah_Islamiya.htm|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Hambali">{{cite web|url=http://www.theage.com.au/news/World/Indonesia-seeks-access-US-held-Hambali/2006/09/08/1157222321992.html|title=Indonesia seeks access US held Hambali|publisher=The Age|datepublished=8 сентября 2006 года|access-date=5 декабря 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659kHROKz?url=http://www.theage.com.au/news/World/Indonesia-seeks-access-US-held-Hambali/2006/09/08/1157222321992.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Marriott">{{cite web|url=http://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2003/08/14/2003063685|title=Indonesia considers measures after attack|publisher=Taipei Times|datepublished=14 августа 2003 года|access-date=5 декабря 2011 года|lang=en|description=Электронная версия газеты «Тайбэй таймс»|archive-url=https://www.webcitation.org/659kKfbSG?url=http://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2003/08/14/2003063685|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="AusEmb">{{cite web|url=http://www.usatoday.com/news/world/2004-09-08-indonesia-blast_x.htm|title=Blast rocks Jakarta near Australian Embassy|author=Paul Dillon|publisher=[[USA Today]]|datepublished=9 августа 2004 года|access-date=5 декабря 2011 года|lang=en|description=Электронная версия газеты «Ю Эс Эй тудэй»|archive-url=https://www.webcitation.org/659kK3FLT?url=http://www.usatoday.com/news/world/2004-09-08-indonesia-blast_x.htm|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="unodc">{{cite web|url=http://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/statistics/Homicide/Globa_study_on_homicide_2011_web.pdf|title=Global Study on Homicide|publisher=United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC)|Format=PDF|access-date=5 декабря 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659k5obYT?url=http://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/statistics/Homicide/Globa_study_on_homicide_2011_web.pdf|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="heuni">{{cite web|url=http://www.heuni.fi/Satellite blobtable=MungoBlobs&blobcol=urldata&SSURIapptype=BlobServer&SSURIcontainer=Default&SSURIsession=false&blobkey=id&blobheadervalue1=inline;%20filename=Hakapaino_final_07042010.pdf&SSURIsscontext=Satellite%20Server&blobwhere=1266335656647&blobheadername1=Content-Disposition&ssbinary=true&blobheader=application/pdf|title=International Statistics on Crime and Justice|author=S. Harrendorf, M. Heiskanen, S. Malby|publisher=European Institute for Crime Prevention And Control|Format=PDF|access-date=5 декабря 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659k3a6Pe?url=http://www.heuni.fi/Satellite?blobtable=MungoBlobs|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Crime and Safety">{{cite web|url=http://www.expatfocus.com/expatriate-indonesia-crime-safety|title=Indonesia — Crime and Safety|access-date=5 декабря 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659kLvVFU?url=http://www.expatfocus.com/expatriate-indonesia-crime-safety|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="CIA-Main">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html|title=Indonesia|publisher=CIA|datepublished=16 августа 2011 года|access-date=24 августа 2011|lang=en|description=Справка по Индонезии на официальном сайте [[ЦРУ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html|archive-date=10 снежня 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name="Казнь-1">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2008/07/11/world/asia/11iht-indo.1.14421132.html|title=Indonesia Widens Use of Death Penalty|author=Peter Gelling|publisher=The New York Times|access-date=2 декабря 2011 года|lang=en|description=Электронная версия газеты «Нью-Йорк таймс» (издание для Азиатско-Тихоокеанского региона)|archive-url=https://www.webcitation.org/659k9eN87?url=http://www.nytimes.com/2008/07/11/world/asia/11iht-indo.1.14421132.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Казнь-2">{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/news/datablog/2011/mar/29/death-penalty-countries-world#zoomed-picture|title=Death Penalty Statistics, Country by Country|author=Peter Gelling|publisher=The Guardian|access-date=5 декабря 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659kAFXed?url=http://www.guardian.co.uk/news/datablog/2011/mar/29/death-penalty-countries-world#zoomed-picture|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Госдеп">{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm|title=Background Note: Indonesia|publisher=Department of State|datepublished=3 июня 2011 года|access-date=19 августа 2011|lang=en|description=Справка по Индонезии на сайте [[Госдепартамент США|Госдепартамента США]]|archive-url=https://www.webcitation.org/616nEadEx?url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Вояки">{{cite web|url=http://www.atrinfo.ru/asia/army_indonesia.html|title=Вооружённые силы Индонезии|publisher=Центр зарубежной военной информации и коммуникации Восточного военного округа Российской Федерации|access-date=5 августа 2011 года|archive-url=https://www.webcitation.org/616oUsz7k?url=http://www.atrinfo.ru/asia/army_indonesia.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="GFP">{{cite web|url=http://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=Indonesia|title=Indonesia Military Strength|publisher=Global Firepower|access-date=5 августа 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/616oVvsxF?url=http://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=Indonesia|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="RMS">{{cite web |url = http://www.humanlaw.org/KPmaluku.html |title = Republik Maluku: The Case for Self-determination |author = Karen Parker, J.D. |publisher = Association of Humanitarian Lawyers |datepublished = March 1996 |access-date = 21 февраля 2010 |lang = en |description = Доклад Ассоциации специалистов в области гуманитарного права Комиссии ООН по правам человека, март 1996 года |archive-url = https://www.webcitation.org/613ItSzNJ?url=http://www.humanlaw.org/KPmaluku.html |archive-date = 19 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> <ref name="UU32">{{cite web|url=http://www.docstoc.com/docs/22396962/UU-Nomor-32-Tahun-2004|title=Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 32 Tahun 2004 Tentang Pemerinahan Daerah|publisher=wikisource.org|access-date=21 февраля 2010|lang=id|description=Закон Республики Индонезии № 32 2004 года о местном самоуправлении|archive-url=https://www.webcitation.org/615HQIehD?url=http://www.docstoc.com/docs/22396962/UU-Nomor-32-Tahun-2004|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="UU11">{{cite web|url=http://www.scribd.com/doc/14549331/UU-No-11-tahun-2006-tentang-Pemerintahan-Aceh|title=Undang-Undang Republik Indonesia Nomor 11 Tahun 2006 Tentang Pemerinahan Aceh|access-date=15 июля 2011|lang=id|description=Закон Республики Индонезии № 11 2006 года об управлении Ачеха|archive-url=https://www.webcitation.org/616nliaMa?url=http://www.scribd.com/doc/14549331/UU-No-11-tahun-2006-tentang-Pemerintahan-Aceh|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Цунами">{{cite web|url=http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp|title=The Human Toll|publisher=UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery|datepublished=3 мая 2006 года|access-date=19 августа 2011|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKsOZb0I?url=http://www.tsunamispecialenvoy.org/|archive-date=10 лютага 2013|url-status=live}}</ref> <ref name="Krakatau">{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/news/science/how-krakatoa-made-the-biggest-bang-476616.html|title=How Krakatoa made the biggest bang|publisher=The Independent|datepublished=3 мая 2006 года|access-date=19 августа 2011|lang=en|description=Электронная версия журнала «Suara Merdeka»|archive-url=https://www.webcitation.org/659eK6ur1?url=http://www.independent.co.uk/news/science/how-krakatoa-made-the-biggest-bang-476616.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="СМ">{{cite web|url=http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/gaya/2009/08/31/622/Pesona-di-Bawah-Garis-Katulistiwa|title=Pesona di Bawah Garis Katulistiwa|author=Noni Arnee|publisher=Suara Merdeka|datepublished=21 августа 2009 года|access-date=22 марта 2010|lang=id|description=Электронная версия журнала «Suara Merdeka»|archive-url=https://www.webcitation.org/659eE4NmR?url=http://suaramerdeka.com/v1/index.php/read/gaya/2009/08/31/622/Pesona-di-Bawah-Garis-Katulistiwa|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Visit">{{cite web|url= http://www.borneotourgigant.com/Rukun_Damai.html |title= Visit Rukun Damai Dayak Longhouse |publisher= Gigantara |access-date= 2 августа 2010 |lang= en }}</ref> <ref name="Induk">{{cite web|url=http://baritobasin.wordpress.com/2008/05/26/barito-induk-sungai|title=Sungai Barito: Induk Sungai di Kalimantan Selatan dan Tengah|datepublished=26 мая 2008 года|access-date=19 августа 2011|lang=id|description=Электронная версия журнала «Suara Merdeka»|archive-url=https://www.webcitation.org/659eJgeVg?url=http://baritobasin.wordpress.com/2008/05/26/barito-induk-sungai|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Тоба 1">{{cite web|url=http://www.worldlakes.org/lakedetails.asp?lakeid=8367|title=Toba (Danau Toba)|publisher=LakeNet|access-date=19 августа 2011|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659eLF6n0?url=http://www.worldlakes.org/lakedetails.asp?lakeid=8367|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Климат">{{cite web|url=http://countrystudies.us/indonesia/29.htm |title= Climate |access-date= 22 августа 2011 |lang= en }}</ref> <ref name="Уоллесия">{{cite web|url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf|title=Neuroptera of Wallacea: A Transitional Fauna Between Major Geographical Regions|author=T. R. New|publisher=Department of Zoology, La Trobe University, Australia|format=PDF|access-date=22 августа 2011|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659eMCcnN?url=http://actazool.nhmus.hu/48Suppl2/newwallace.pdf|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="AInfo">{{cite web|url=http://www.animalinfo.org/country/indones.htm|title=Animal Info – Indonesia|author=Paul Massicot|publisher=Animal Info|access-date=17 августа 2010|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/616nICF69?url=http://www.animalinfo.org/country/indones.htm|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Haze">{{cite web|url=http://www.fire.uni-freiburg.de/iffn/country/id/id_32.htm|title=The 1997-98 Air Pollution Episode in Southeast Asia Generated by Vegetation Fires in Indonesia|access-date=22 августа 2011|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659eNF66x?url=http://www.fire.uni-freiburg.de/iffn/country/id/id_32.htm|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="KLN">{{cite web|url=http://rtrwn.penataanruang.net/lampiran_VIII.pdf|title=Kawasan Lindung Nasional|publisher=Sekretariat Negara Republik Indonesia|access-date=10 марта 2011 года|lang=en|description=Список охраняемых территорий в приложении к постановлению Правительства Республики Индонезии № 26 от 10 марта 2008 года|archive-url=https://www.webcitation.org/613JbIRpZ?url=http://rtrwn.penataanruang.net/lampiran_VIII.pdf|archive-date=19 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="Охтер">{{cite web|url=http://protectedplanet.net/countries/101|title=Охраняемые территории Индонезии|publisher=Protected Planet|access-date=25 ноября 2011 года|archive-url=https://www.webcitation.org/659e5WSrH?url=http://protectedplanet.net/countries/101|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Worldlife">{{cite web|url=http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/aa/aa0104_full.html|title=Buru rain forests|publisher=World Wildlife Fund|datepublished=2001 года|access-date=4 февраля 2010|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/613IjUFP1?url=http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/aa/aa0104_full.html|archive-date=19 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Hutan">{{cite web|url=http://bekubawean.blogspot.com/2008/10/sejarah-hutan-lindung-bawean.html|title=Sejarah Hutan Lindung Bawean|datepublished=27 октября 2008|access-date=16 августа 2010|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/60whm386O?url=http://bekubawean.blogspot.com/2008/10/sejarah-hutan-lindung-bawean.html|archive-date=15 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Sensus">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf|title=Hasil Sensus Penduduk 2010: Data Agregat per Provinsi|publisher=BPS Republik Indonesia|format=PDF|access-date=24 августа 2011|lang=id|description=Основные итоги общенациональной переписи населения 2010 года|archive-url=https://www.webcitation.org/64u0xg9z8?url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf|archive-date=23 студзеня 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Transmigrasi">{{cite web|url=http://dte.gn.apc.org/ctrans.htm|title=Indonesia's Transmigration Programme - an Update|author=M.Adriana Sri Adhiati and Armin Bobsien (ed.)|datepublished=2001 год|access-date=25 августа 2011|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659eROpCD?url=http://dte.gn.apc.org/ctrans.htm|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Sensus2">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/aboutus.php?sp=0|title=Tabel Hasil Sensus Penduduk 2010|publisher=BPS Republik Indonesia|access-date=24 августа 2011|lang=id|description=Итоги общенациональной переписи населения 2010 года с разбивкой на провинции, округа и городские муниципалитеты|archive-url=https://www.webcitation.org/659eNjBma?url=http://www.bps.go.id/aboutus.php?sp=0|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="UN2300">{{cite web|url=http://www.un.org/esa/population/publications/longrange2/WorldPop2300final.pdf|title=World Population to 2300|publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs|format=PDF|access-date=25 августа 2011|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659ePTAjJ?url=http://www.un.org/esa/population/publications/longrange2/WorldPop2300final.pdf|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Laju">{{cite web|url=http://www.datastatistik-indonesia.com/proyeksi/index.php?option=com_content&task=view&id=919&Itemid=934&lang=en|title=Proyeksi Penduduk 2000-2025|access-date=25 августа 2011|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659eP0cTU?url=http://www.datastatistik-indonesia.com/cgi-sys/suspendedpage.cgi?option=com_content|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="BBC-Chi">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4312805.stm|title=Chinese diaspora: Indonesia|publisher=BBC|datepublished=3 марта 2005 года|access-date=25 августа 2011|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659eQB6sv?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4312805.stm|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="БСЭ-Bahasa">{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Индонезийский%20язык/|title=Индонезийский язык|author=В. Д. Аракин|publisher=БСЭ|access-date=12 июля 2011|lang=en|description=Большая советская энциклопедия (электронная версия)|archive-url=https://www.webcitation.org/616oOc3WK?url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA/|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Bahasa">{{cite web|url=http://www.hawaii.edu/indolang/malay.html|title=Bahasa Indonesia: The Indonesian Language|author=Dr. George Quinn|access-date=12 июля 2011|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/616oNy6cE?url=http://www.hawaii.edu/indolang/malay.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Коригодский">{{кніга|аўтар = Р. Н. Коригодский, О. Н. Кондрашкин, Б. И. Зиновьев, В. Н. Лощагин. |загаловак = Большой индонезийско-русский словарь |месца = М.|год = 1990 |том = 1 |старонкі = 5-6 }}</ref> <ref name="etnologue">{{ethnologue|ind|Інданезійская мова}}</ref> <ref name="etnologue-719">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=ID|title=Languages of Indonesia|publisher=Etnologue|access-date=12 июля 2011|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659eDVmt0?url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=ID|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="etnologue-general">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDJ|title=Languages of Indonesia (Java and Bali)|publisher=Etnologue|access-date=12 июля 2011|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/616oNTKpM?url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDJ|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Undang Agama 1965">{{cite web|url=http://dpr.go.id/uu/uu1965/UU_1965_1.pdf|title=Penetapan Presiden Republik Indonesia Nomor 1 Tahun 1965 Tentang Pencegahan Penyalahgunaan Dan/Atau Penodaan Agama|format=PDF|publisher=DPR RI|access-date=13 сентября 2011 года|lang=id|description=Постановление Президента Республики Индонезии № 1 от 1967 года О предотвращении злоупотребления и/или очернения в отношении религии|archive-url=https://www.webcitation.org/659eVYRJi?url=http://dpr.go.id/uu/uu1965/UU_1965_1.pdf|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Instruksi 1967">{{cite web|url=http://id.wikisource.org/wiki/Instruksi_Presiden_Republik_Indonesia_Nomor_14_Tahun_1967|title=Instruksi Presiden Republik Indonesia Nomor 14 Tahun 1967 Tentang Agama Kepercayaan Dan Adat Istiadat Cina|publisher=Wikisource|access-date=16 января 2012 года|lang=id|description=Инструкция Президента Республики Индонезии № 14 от 1967 года О религии, верованиях и традициях китайцев|archive-url=https://www.webcitation.org/659eWBAFF?url=http://id.wikisource.org/wiki/Instruksi_Presiden_Republik_Indonesia_Nomor_14_Tahun_1967|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Keputusan 2000">{{cite web|url=http://id.wikisource.org/wiki/Keputusan_Presiden_Republik_Indonesia_Nomor_6_Tahun_2000|title=Keputusan Presiden Republik Indonesia Nomor 6 Tahun 2000|publisher=Wikisource|access-date=16 января 2012 года|lang=id|description=Постановление Президента Республики Индонезии № 6 от 2000 года об отмене Инструкции Президента Республики Индонезии № 14 от 1967 года О религии, верованиях и традициях китайцев|archive-url=https://www.webcitation.org/659eWsAkd?url=http://id.wikisource.org/wiki/Keputusan_Presiden_Republik_Indonesia_Nomor_6_Tahun_2000|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Leo Suryadinata">{{кніга|аўтар = Leo Suryadinata, Evi Nurvidya Arifin, Aris Ananta. |загаловак = Indonesia's Population |месца = Singapore|выдавецтва = Institute if Southeast Asian Studies |год = 2003 |старонкі = 175 |isbn = 981-230-212-3 }}</ref> <ref name="Shia">{{cite web|url=http://www.alulbayt.com/home/ShiaAroundWorld/4.doc|title=Shia Around the World|access-date=29 августа 2011|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659eTgyPe?url=http://www.alulbayt.com/home/ShiaAroundWorld/4.doc|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="animisme">{{cite web|url=http://www.philtar.ac.uk/encyclopedia/indon/geness.html|title=Indonesian Religions|access-date=29 августа 2011|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659eTBwON?url=http://www.philtar.ac.uk/encyclopedia/indon/geness.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Mari Pangestu">{{cite web|url=http://kopinews.com/bisnis/liberalisasi-sektor-jasa-tingkatkan-ekonomi/|title=Liberalisasi Sektor Jasa Tingkatkan Ekonomi|publisher=News Magazine|datepublished=15 июля 2011 года|access-date=8 декабря 2011 года|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659kWbb7O?url=http://kopinews.com/bisnis/liberalisasi-sektor-jasa-tingkatkan-ekonomi/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="N-11">{{cite web|url=http://www2.goldmansachs.com/our-thinking/brics/long-term-outlook.html|title=The Long-Term Outlook for the BRICs and N-11 Post Crisis|publisher=Goldman Sachs|access-date=26 декабря 2011 года|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659kiQaqH?url=http://www2.goldmansachs.com/our-thinking/brics/long-term-outlook.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="BI">{{cite web|url=http://www.bi.go.id/web/id/Tentang+BI/Fungsi+Bank+Indonesia/Status+dan+Kedudukan/|title=Status dan Kedudukan Bank|publisher=Bank Indonesia|access-date=1 декабря 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Банка Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/659jti4fO?url=http://www.bi.go.id/web/id/Tentang+BI/Fungsi+Bank+Indonesia/Status+dan+Kedudukan/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="ЗВР">{{cite web|url=http://us.finance.detik.com/read/2011/08/03/064538/1695208/5/cadangan-devisa-indonesia-tambah-us--27-miliar-dalam-2-pekan?f9911023|title=Cadangan Devisa Indonesia Tambah US$ 2,7 Miliar dalam 2 Pekan|author=Herdaru Purnomo|publisher=Detik|access-date=25 ноября 2011 года|lang=en|description=Электронная версия журнала «Детик»|archive-url=https://www.webcitation.org/659jwOfCu?url=http://us.finance.detik.com/read/2011/08/03/064538/1695208/5/cadangan-devisa-indonesia-tambah-us--27-miliar-dalam-2-pekan?f9911023|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Пром-процент">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/tab_sub/view.php?tabel=1&daftar=1&id_subyek=09&notab=2|title=Jumlah Perusahaan Menurut SubSektor|publisher=BPS RI|access-date=31 сентября 2011|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659eU8o67?url=http://www.bps.go.id/tab_sub/view.php?tabel=1|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Пром-предприятия">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/tab_sub/view.php?tabel=1&daftar=1&id_subyek=09&notab=3|title=Nilai Tambah Menurut Subsektor|publisher=BPS RI|access-date=31 сентября 2011|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659eUtnGP?url=http://www.bps.go.id/tab_sub/view.php?tabel=1|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Мелкий бизнес">{{кніга|аўтар = А. В. Попов.|загаловак = Мелкий бизнес Индонезии |месца = {{М.}}|выдавецтва = Наука|год = 1991 |старонкі = 6—11 }}</ref> <ref name="FAO-Main">{{cite web|url=http://faostat.fao.org/desktopdefault.aspx?pageid=339&lang=en&country=101|title=Top production — Indonesia — 2009|access-date=20 сентября 2011 года|lang=en|description=Статистические данные по сельскохозяйственному производству в Индонезии на официальном сайте [[Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН|ФАО]]|archive-url=https://www.webcitation.org/659eXTJyr?url=http://faostat.fao.org/desktopdefault.aspx?pageid=339|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="КРС">{{cite web|url=http://duniasapi.com/id/ppski/1830-indonesia-raises-15-million-cattle.html|title=Indonesia Raises 15 Million Cattle|author=P. Abrianto|publisher=Tempo|datepublished=30 июня 2011 года|access-date=31 сентября 2011|lang=en|description=Электронная версия журнала «Темпо»|archive-url=https://www.webcitation.org/659eYAQuI?url=http://duniasapi.com/id/ppski/1830-indonesia-raises-15-million-cattle.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Kambing dan domba">{{cite web|url=http://bisniskambing.blogspot.com/feeds/posts/default?orderby=updated|title=Kurban dan Peluang Bisnis Kambing|access-date=20 сентября 2011|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659eaezJJ?url=http://bisniskambing.blogspot.com/feeds/posts/default?orderby=updated|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Babi">{{cite web|url=http://www.topix.com/forum/world/malaysia/T3VMVSRGT2JIE6593|title=Wow - 7,5 Juta Populasi Ternak Babi Indonesia|access-date=20 сентября 2011|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659ea4naO?url=http://www.topix.com/forum/world/malaysia/T3VMVSRGT2JIE6593|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="курка-яйки">{{cite web|url=http://www.datacon.co.id/Livestock1-2009.html|title=Development Of Poultry Farms In Indonesia|publisher=Indonesian Commercial Newsletter|datepublished=2009 год|access-date=20 сентября 2011|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659eZcrHq?url=http://www.datacon.co.id/Livestock1-2009.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="ФАО-Рыболовство-мир">{{cite web|url=http://www.fao.org/figis/servlet/SQServlet?ds=Capture&k1=COUNTRY&k1v=1&k1s=&outtype=html|title=Capture: Quantity|publisher=FAO|access-date=20 сентября 2011 года|lang=en|description=Статистические данные по рыбоводству в странах мира на официальном сайте [[Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН|ФАО]]|archive-url=https://www.webcitation.org/659jCGQIu?url=http://www.fao.org/figis/servlet/SQServlet?ds=Capture|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="ФАО-Рыболовство-Индонезия">{{cite web|url=http://www.fao.org/fi/oldsite/FCP/en/IDN/profile.htm|title=The Republic of Indonesia|publisher=FAO|access-date=20 сентября 2011 года|lang=en|description=Обзор по рыболовству в Индонезии на официальном сайте [[Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН|ФАО]]|archive-url=https://www.webcitation.org/659jDVfLt?url=http://www.fao.org/fi/oldsite/FCP/en/IDN/profile.htm|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="ФАО-Рыбоводство">{{cite web|url=http://www.fao.org/fishery/countrysector/naso_indonesia/en|title=National Aquaculture Sector Overview — Indonesia|publisher=FAO|access-date=20 сентября 2011 года|lang=en|description=Обзор по рыбоводству в Индонезии на официальном сайте [[Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН|ФАО]]|archive-url=https://www.webcitation.org/659jBLqMx?url=http://www.fao.org/fishery/countrysector/naso_indonesia/en|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="ФАО-Лес">{{cite web|url=http://www.fao.org/forestry/country/57025/en/idn/|title=Removals and production — Indonesia|publisher=FAO|access-date=20 сентября 2011 года|lang=en|description=Обзор по производству древесины в Индонезии на официальном сайте [[Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН|ФАО]]|archive-url=https://www.webcitation.org/659jEB9vo?url=http://www.fao.org/forestry/country/57025/en/idn/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Global Timber">{{cite web|url=http://www.fao.org/forestry/country/57025/en/idn/|title=Indonesia|publisher=Global Timber|access-date=20 сентября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jEB9vo?url=http://www.fao.org/forestry/country/57025/en/idn/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Perdagangan">{{cite web|url=http://indocashregister.com/2011/03/16/jumlah-gerai-toko-di-indonesia-terbesar-kedua-di-dunia/|title=Jumlah Gerai Toko di Indonesia Terbesar Kedua di Dunia|datepublished=16 марта 2011 года|access-date=10 декабря 2011 года|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659kXd2b0?url=http://indocashregister.com/2011/03/16/jumlah-gerai-toko-di-indonesia-terbesar-kedua-di-dunia/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Perdagangan-2">{{cite web|url=http://putarbumi.wordpress.com/|title=Kepala Bappenas: Infrastruktur Menghambat Perdagangan|datepublished=30 ноября 2011 года|access-date=10 декабря 2011 года|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659kYvebW?url=http://putarbumi.wordpress.com/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Turisme-Spending">{{cite web|url=http://www.thejakartaglobe.com/business/indonesia-tourist-arrivals-rose-in-2009-but-spending-declined/350989|title=Indonesia Tourist Arrivals Rose in 2009 but Spending Declined|publisher=The Jakarta Globe|datepublished=6 октября 2010 года|access-date=10 декабря 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659kZycKa?url=http://www.thejakartaglobe.com/business/indonesia-tourist-arrivals-rose-in-2009-but-spending-declined/350989|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Turisme-Kendala">{{cite web|url=http://www.pikiran-rakyat.com/node/147530|title=Infrastruktur Jadi Pengendala Pariwisata Indonesia|publisher=Pikiran Rakyat|datepublished=4 июля 2011 года|access-date=10 декабря 2011 года|lang=id|description=Электронная версия газеты «Пикиран ракъят»|archive-url=https://www.webcitation.org/659kbkRPS?url=http://www.pikiran-rakyat.com/node/147530|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="ВНаследие">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list|title=World Heritage List|publisher=UNESCO|access-date=10 января 2012 года|lang=en|description=Список объектов Всемирного наследия на официальном сайте ЮНЕСКО|archive-url=https://www.webcitation.org/659knaRPN?url=http://whc.unesco.org/en/list|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Turisme-2010-11">{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2010/12/31/ri-launch-%E2%80%98wonderful-indonesia%E2%80%99-lure-tourists.html|title=RI to launch ‘Wonderful Indonesia’ to lure tourists|publisher=The Jakarta Post|datepublished=31 декабря 2010 года|access-date=10 декабря 2011 года|lang=en|description=Электронная версия газеты «Джакарта пост»|archive-url=https://www.webcitation.org/659kfrB9G?url=http://www.thejakartapost.com/news/2010/12/31/ri-launch-%E2%80%98wonderful-indonesia%E2%80%99-lure-tourists.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Turisme-Statistik">{{cite web|url=http://www.budpar.go.id/page.php?ic=621&id=180|title=Visitor Arrivals to Indonesia 2001-2009|publisher=Ministry of Culture and Tourism, Republic of Indonesia|access-date=10 декабря 2011 года|lang=en|description=Официальный сайт Министерства культуры и туризма Ркспублики Индонезии|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721120843/http://www.budpar.go.id/page.php?ic=621&id=180|archive-date=21 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="Turisme per bangsa">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/tab_sub/view.php?tabel=1&daftar=1&id_subyek=16&notab=16|title=Jumlah Kedatangan Wisatawan Mancanegara ke Indonesia Menurut Negara Tempat Tinggal 2002-2010|publisher=BPS RI|access-date=10 декабря 2011 года|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659khdkFE?url=http://www.bps.go.id/tab_sub/view.php?tabel=1|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="АЭС">{{cite web|url=http://www.antaranews.com/en/news/76867/indonesia-planning-to-have-four-nuke-power-plants-by-2025|title=Indonesia planning to have four nuke power plants by 2025|publisher=Antara|datepublished=23 октября 2011 года|access-date=31 октября 2011 года|lang=en|description=Сайт индонезийского государственного новостного агентства «Антара»|archive-url=https://www.webcitation.org/659jNyjoj?url=http://www.antaranews.com/en/news/76867/indonesia-planning-to-have-four-nuke-power-plants-by-2025|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Energy">{{cite web|url=http://www.tradingeconomics.com/indonesia/electricity-production-kwh-wb-data.html|title=Electricity production (kWh) in Indonesia|publisher=Trading Economics|datepublished=2011|access-date=31 октября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jLcOlq?url=http://www.tradingeconomics.com/indonesia/electricity-production-kwh-wb-data.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Energy2">{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/country/id-indonesia/ene-energy|title=Energy|access-date=4 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jM6LKv?url=http://www.nationmaster.com/country/id-indonesia/ene-energy|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Vehicles">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/tab_sub/view.php?tabel=1&id_subyek=17&notab=12|title=Perkembangan Jumlah Kendaraan Bermotor Menurut Jenis tahun 1987-2011|publisher=BPS RI|access-date=2013-07-02|lang=id|description=Данные по количеству автотранспортных средств на официальном сайте Центрального статистического агентства Республики Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/6HuPUKdrL?url=http://www.bps.go.id/tab_sub/view.php?tabel=1|archive-date=6 ліпеня 2013|url-status=live}}</ref> <ref name="JMRT">{{cite web|url=http://jakartamrt.com/index.php?option=com_content&view=article&id=50&Itemid=93&lang=en|title=Overview - About MRT Jakarta|access-date=17 января 2012 года|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659pfCQ7R?url=http://jakartamrt.com/index.php?option=com_content|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Maskapai Udara">{{cite web|url=http://hubud.dephub.go.id/?id+maskapai_armada+detail+berjadwal|title=Niaga Berjadwal|publisher=World Bank|access-date=28 октября 2011 года|lang=id|description=Перечень национальных авиакомпаний на официальном сайте Главного управления гражданской авиации Министерства транспорта и связи Республики Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/659jGV4CI?url=http://hubud.dephub.go.id/?id+maskapai_armada+detail+berjadwal|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Официальный сайт округа Буру56">{{cite web|url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=56|title=Transportasi|publisher=Pemerintah Kabupaten Buru|datepublished=13 февраля 2010 года|access-date=28 октября 2011|lang=id|description=Официальный сайт администрации округа Буру|archive-url=https://www.webcitation.org/659jHZZb0?url=http://burukab.go.id/web/index.php?option=com_content|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Delman">{{cite web|url=http://www.ooaj.com/travel/Bogor.html|title=Bogor|access-date=1 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jQAvxU?url=http://www.ooaj.com/travel/Bogor.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="becak">{{cite web|url=http://megapolitan.kompas.com/read/2009/10/23/18084019/becak.tambah.banyak.di.bogor|title=Becak Tambah Banyak di Bogor|publisher=Kompas|datepublished=23 октября 2009|access-date=1 ноября 2011|lang=id|description=Электронная версия газеты «Компас»|archive-url=https://www.webcitation.org/659jQqkYf?url=http://megapolitan.kompas.com/read/2009/10/23/18084019/becak.tambah.banyak.di.bogor|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="WB-связь">{{cite web|url=http://devdata.worldbank.org/ict/idn_ict.pdf|title=Indonesia|publisher=World Bank|access-date=30 октября 2011 года|format=PDF|lang=en|description=Данные по обеспечению населения Индонезии средствами связи на официальном сайте Всемирного банка|archive-url=https://www.webcitation.org/659jKZe23?url=http://devdata.worldbank.org/ict/idn_ict.pdf|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Internet">{{cite web|url=http://www.internetworldstats.com/stats3.htm|title=Internet World Stats|publisher=Miniwatts Marketing Group|datepublished=2011|access-date=30 октября 2011 года|lang=en|description=Статистика доступа к сети Интернет в странах Азии|archive-url=https://www.webcitation.org/659jL0Pnr?url=http://www.internetworldstats.com/stats3.htm|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Palapa">{{cite web|url=http://ridwanaz.com/umum/sejarah/sejarah-satelit-milik-indonesia/|title=Sejarah Satelit Milik Indonesia|access-date=12 января 2011 года|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659kpDz0o?url=http://ridwanaz.com/umum/sejarah/sejarah-satelit-milik-indonesia/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Sistim kesehatan">{{cite web|url=http://www.searo.who.int/en/Section313/Section1520_6822.htm|title=Indonesia. Development of the Health System|publisher=WHO|access-date=2 декабря 2011 года|lang=en|description=Даведка аб нацыянальнай сістэме аховы здароўя ў Інданезіі на афіцыйным сайце [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]]|archive-url=https://www.webcitation.org/659k0LlUy?url=http://www.searo.who.int/en/Section313/Section1520_6822.htm|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Agder">{{cite web|url=http://www.uia.no/en/div/project/studytour_indonesia_2010/facts_about_indonesia|title=Health care system in Indonesia|publisher=University of Agder|access-date=2 декабря 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659k0wgwt?url=http://www.uia.no/en/div/project/studytour_indonesia_2010/facts_about_indonesia|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Медпункты">{{cite web|url=http://www.scribd.com/doc/51889968/Pondok-bersalin-desa|title=Pondok Bersalin Desa|access-date=2 декабря 2011 года|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659k1oaJN?url=http://www.scribd.com/doc/51889968/Pondok-bersalin-desa|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="TradMed">{{cite web|url=http://www.ayurveda.hu/2007102628conf_arogya/speech%209%20-%20traditional%20medicines%20in%20indonesia.pdf|title=Traditional Medicines in Indonesia|format=PDF|access-date=1 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jSD6TJ?url=http://www.ayurveda.hu/2007102628conf_arogya/speech%209%20-%20traditional%20medicines%20in%20indonesia.pdf|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="ChinMed">{{cite web|url=http://www.thingsasian.com/stories-photos/20734|title=Traditional Chinese Medicine in Indonesia|access-date=1 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jSr24z?url=http://www.thingsasian.com/stories-photos/20734|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Медстрахование">{{cite web|url=http://www.searo.who.int/LinkFiles/Social_Health_Insurance_an3.pdf|title=Social Health Insurance in Indonesia: Current Status and the Plan for National Health Insurance|author=Hasbullah Thabrany, Ascobat Gani, Pujianto, Laura Mayanda, Mahlil, Bagus Satria Budi|Format=PDF|publisher=WHO SEARO|access-date=2 декабря 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659k31joU?url=http://www.searo.who.int/LinkFiles/Social_Health_Insurance_an3.pdf|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Грамота">{{cite web|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0019/001915/191512e.pdf|title=Country Paper: Status and Major Challenges of Literacy in Indonesia|author=Ministry of Education of Indonesia|publisher=UNESCO|format=PDF|datepublished=Июль 2010 года|access-date=4 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jUf4Qh?url=http://unesdoc.unesco.org/images/0019/001915/191512e.pdf|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Грамота2">{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/country/id-indonesia/edu-education|title=Education|access-date=4 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jV8LP9?url=http://www.nationmaster.com/country/id-indonesia/edu-education|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Студенты">{{cite web|url=http://www.allvoices.com/contributed-news/8590331-48-million-university-students-in-indonesia|title=4.8 Million University Students in Indonesia|datepublished=26 марта 2011|access-date=4 ноября 2011|lang=id|url-status=dead}}</ref> <ref name="Госвузы">{{cite web|url=http://www.evaluasi.or.id/profile-list-univs.php?area=0&origin=recap|title=Perguruan Tinggi Negeri|datepublished=2011|access-date=4 ноября 2011 года|lang=id|description=Список государственных вузов на сайте Главного управления высшего образования Министерства образования Республики Индонезии|archive-url=https://archive.today/20120905084722/http://www.evaluasi.or.id/profile-list-univs.php?area=0&origin=recap|archive-date=5 верасня 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Часвузы">{{cite web|url=http://www.pts.co.id/|title=Informasi Terlengkap Perguruan Tinggi Swasta Indonesia|publisher=PTI online|datepublished=2011|access-date=4 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jXav40?url=http://www.pts.co.id/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Рейтинг вузов">{{cite web|url=http://www.4icu.org/id/universities-indonesia.htm|title=Universities of Indonesia|datepublished=2010|access-date=4 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/615KPIeFC?url=http://www.4icu.org/id/universities-indonesia.htm|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="LIPI">{{cite web|url=http://www.lipi.go.id/|title=History|publisher=LIPI|datepublished=24 декабря 2010 года|access-date=7 декабря 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Научного общества Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/659kMxtMM?url=http://www.lipi.go.id/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="cikalbogor2">{{cite web|url=http://www.cikalbogor.20m.com/custom.html|title=Asal dan arti nama Pakuan|access-date=29 мая 2010|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/615GtWSOe?url=http://www.cikalbogor.20m.com/custom.html|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="UI">{{cite web|url=http://www.ui.ac.id/id/research/page/pengantar|title=Penelitian — Pengantar|publisher=Universitas Indonesia|access-date=8 декабря 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Индонезийского университета|archive-url=https://www.webcitation.org/659kSTdqQ?url=http://www.ui.ac.id/id/research/page/pengantar|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="ITB">{{cite web|url=http://www.itb.ac.id/about-itb/|title=Informasi Umum dan Sejarah|publisher=Institut Teknologi Bandung|access-date=8 декабря 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Бандунгского технологического института|archive-url=https://www.webcitation.org/659kTyVX7?url=http://www.itb.ac.id/about-itb/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="IPB">{{cite web|url=http://www.ipb.ac.id/index.php/research|title=Penelitian|publisher=Institut Pertanian Bogor|access-date=8 декабря 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Богорского сельскохозяйственного института|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121735/http://www.ipb.ac.id/index.php/research|archive-date=21 ліпеня 2011|url-status=live}}</ref> <ref name="Menristek">{{cite web|url=http://www.ristek.go.id/index.php/module/Profile/id/1|title=Visi Misi IPTEK 2025|publisher=KRT RI|access-date=7 декабря 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Государственного министерства науки и технологий Республики Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/659kMSLjP?url=http://www.ristek.go.id/index.php/module/Profile/id/1|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="100Tahun">{{cite web|url=http://pelukisbatam.wordpress.com/2008/10/09/100-tahun-seni-lukis-modern-indonesia/|title=100 Tahun Seni Lukis Modern Indonesia|datepublished=9 октября 2008 года|access-date=8 февраля 2011 года|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659jgTa8m?url=http://pelukisbatam.wordpress.com/2008/10/09/100-tahun-seni-lukis-modern-indonesia/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Congress">{{cite web|url=http://www.sanart.org.tr/PDFler/35b.pdf|title=International Congress of Aesthetics 2007 «Aesthetics Bridging Cultures». Post-Colonial Perils: Art and National Impossibilities|author=Patrick D. Flores|access-date=8 февраля 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jfuI5D?url=http://www.sanart.org.tr/PDFler/35b.pdf|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Buku">{{cite web|url=http://catalogue.nla.gov.au/Record/1629943|title=Gerakan seni rupa baru Indonesia : kumpulan karangan|publisher=National Library of Australia|access-date=10 февраля 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jh7do1?url=http://catalogue.nla.gov.au/Record/1629943|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Sarah">{{cite web|url=http://www.asianartnow.com/articles/pan_articles.html|title=The Art of Life, Indonesian Style|author=Sarah Murray|publisher=Urban View|datepublished=1999 год|access-date=8 февраля 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jaZQme?url=http://www.asianartnow.com/articles/pan_articles.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Jap">{{cite web |url= http://www.jpf.go.jp/e/culture/new/0401/01_02.html |title= The Japan Foundation Asia Center Art Seminar Series. International Symposium Avant-garde in Asia: Presentation Summary |publisher= Japan Foundation |access-date= 10 февраля 2011 года |lang= en |archive-url= https://web.archive.org/web/20120111130141/http://www.jpf.go.jp/e/culture/new/0401/01_02.html |archive-date= 11 студзеня 2012 |url-status= dead }}</ref> <ref name="Supangkat">{{cite web|url=http://globalartmuseum.de/site/person/222|title=Jim Supangkat|publisher=Zentrum für Kunst und Medientechnologie Karlsruhe|access-date=8 февраля 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jfDH7y?url=http://globalartmuseum.de/site/person/222|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Harsono">{{cite web|url=http://www.karbonjournal.org/en/karbon/deciphering-map-indonesian-visual-art-communities|title=Deciphering the map of Indonesian visual art communities|author=Harsono|publisher=Karbon Journal|datepublished=3 мая 2003 года|access-date=8 февраля 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jb2SA6?url=http://www.karbonjournal.org/en/karbon/deciphering-map-indonesian-visual-art-communities|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="HarsonoJP">{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2010/04/27/fx-harsono-testimonies-through-art.html|title=FX Harsono: Testimonies through art|author=Prodita Sabarini|publisher=Jakarta Post|datepublished=27 апреля 2010 года|access-date=8 февраля 2011 года|lang=en|description=Электронная версия газеты «Джакарта пост»|archive-url=https://www.webcitation.org/659jdBFS9?url=http://www.thejakartapost.com/news/2010/04/27/fx-harsono-testimonies-through-art.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Кухня-рус">{{cite web|url=http://www.kentavr.ru/indonesia/indonesiakitchen/|title=Индонезийская кухня|access-date=25 ноября 2011 года|archive-url=https://www.webcitation.org/659jrxBox?url=http://www.kentavr.ru/indonesia/indonesiakitchen/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Кухня-англ">{{cite web|url=http://www.belindo.com/default.aspx?navid=84|title=Indonesian food|access-date=25 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jt4Qjy?url=http://www.belindo.com/indonesia/indonesian-food/84|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Первые газеты">{{cite web|url=http://buchyar.pelaminanminang.com/sejarah/sejarah_surat_kabar_pertama_indonesia.html|title=Suratkabar Pertama di Indonesia|access-date=24 ноября 2011 года|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659jk6Uag?url=http://buchyar.pelaminanminang.com/sejarah/sejarah_surat_kabar_pertama_indonesia.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Газеты">{{cite web|url= http://www.pressreference.com/Gu-Ku/Indonesia.html|title= Indonesia |publisher= Advameg, Inc.|access-date= 24 ноября 2011 года |lang= en }}</ref> <ref name="История спорта">{{cite web|url=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|title=Perkembangan Olahraga pada Zaman Kemerdekaan|access-date=24 ноября 2011 года|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659jl9uf0?url=http://indonesiaindonesia.com/f/101249-perkembangan-olahraga-zaman-kemerdekaan-orde-baru/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="KONI">{{cite web|url=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|title=Sejarah|publisher=Komite Olahraga Nasional Indonesia|access-date=24 ноября 2011 года|lang=id|description=Официальный сайт Индонезийского национального комитета по спорту|archive-url=https://www.webcitation.org/659jpvhwh?url=http://www.koni.or.id/index.php/section/koni/chapter/history|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Бадминтон">{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|title=RI shuttlers see smooth start at Thomas Cup|publisher=The Jakarta Post|datepublished=13 августа 2008 года|access-date=24 ноября 2011 года|lang=en|description=Электронная версия газеты «Джакарта пост»|archive-url=https://www.webcitation.org/659jqWkg3?url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/03/13/ri-shuttlers-see-smooth-start-thomas-cup.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Попспорт">{{cite web|url=http://mostpopularsports.net/in-indonesia|title=Most Popular Sports in Indonesia|access-date=24 ноября 2011 года|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659jnQom4?url=http://mostpopularsports.net/in-indonesia|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Традспорт">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|title=Indonesia. Sports and recreation|publisher=[[Энциклопедия Британника|Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=24 ноября 2011 года|lang=en|description=Электронная версия Британской энциклопедии|archive-url=https://www.webcitation.org/659jnxceo?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/286480/Indonesia/275957/Sports-and-recreation|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Gasing">{{cite web|url=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|title=Gasing Indonesia|access-date=11 января 2012|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659kq9049?url=http://gasingindonesia.wordpress.com/2009/02/28/gasing-kalimantan-barat/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="Стадионы">{{cite web|url=http://www.worldstadiums.com/asia/countries/indonesia.shtml|title=Stadiums in Indonesia|access-date=24 ноября 2011 года|lang=en|description=Список стадионов Индонезии|archive-url=https://www.webcitation.org/659jkdd1D?url=http://www.worldstadiums.com/asia/countries/indonesia.shtml|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> }} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. — Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 * {{артыкул | загаловак = Индонезия | выданне = Большая советская энциклопедия | том = 10 | старонкі = 539—556 | месца = М. | год = 1972 | ref = БСЭ}} * {{h|Майорец М., Симонов К.|2013|3=''Майорец М.'' Сжиженный газ — будущее мировой энергетики / М. Майорец, К. Симонов. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 360 с. ISBN 978-5-9614-4403-2}} * ''Забродская М. П.'' Природа Индонезии / М. П. Забродская, Д. С. Шарец. — М., 1961. — 76 с. * {{h|Бандиленко и др.|1992—1993|История Индонезии: в 3 частях / Г. Г. Бандиленко, Е. И. Гневушева, Д. В. Деопик, В. А. Цыганов. — М., 1992—1993.}} * Индонезия. Закономерности, тенденции, перспективы развития / Л. М. Демин, А. Ю. Другов, Г. И. Чуфрин. — М., 1987. * ''Другов А. Ю.'' Индонезия: курс страноведения.— М.: Восточный Университет, 2005. * ''Погадаев В.'' Индонезия: Краткий справочник. — М.: Ключ-С, 2013. — 248 с. — ISBN 978-5-93136-203-8 * {{кніга | аўтар = Ricklefs, Merle Calvin. | загаловак = A History of Modern Indonesia since c. 1200 | выданне = 3 edition | год = 2001 | allpages = 497 | выдавецтва = Stanford University Press | isbn =0-8047-44793 | ref = Ricklefs}} * {{кніга | аўтар = Lloyd, Grayson J; Smith Shannon L. | загаловак =Indonesia Today: Challenges of History | месца = Singapore | год = 2001 | allpages = 359 | выдавецтва = Institute of Southeast Asian Studies | isbn =0-7425-1761-6 | ref = Lloyd and Smith}} * {{кніга | аўтар = Sonata, Thamrin. | загаловак= Undang-Undang Politik. Buah Reformasi Setengah Hati | месца = Jakarta | год = 1999 | выдавецтва = Yayasan Pariba | isbn = 979-95572-1-6 | ref = Sonata}} {{refend}} == Спасылкі == {{Commonscat}} * {{cite web|url=http://www.indonesia.go.id|title=Партал органаў дзяржаўнай улады і асноўных інфармацыйных рэсурсаў Рэспублікі Інданезіі|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659pfoYBX?url=http://www.indonesia.go.id/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.indonesia.go.id/en/|title=Партал органаў дзяржаўнай улады і асноўных інфармацыйных рэсурсаў Рэспублікі Інданезіі|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659pkMOk5?url=http://www.indonesia.go.id/en/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.presidenri.go.id/|title=Афіцыйны сайт прэзідэнта Рэспублікі Інданезіі|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659poQ135?url=http://www.presidenri.go.id/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.wapresri.go.id/|title=Афіцыйны сайт віцэ-прэзідэнта Рэспублікі Інданезіі|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659pqUrgz?url=http://www.wapresri.go.id/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.mpr.go.id/|title=Афіцыйны сайт Народнага кансультатыўнага кангрэса Рэспублікі Інданезіі|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659ps1BbE?url=http://www.mpr.go.id/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.dpr.go.id/|title=Афіцыйны сайт Савета народных прадстаўнікоў Рэспублікі Інданезіі|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659pueQvN?url=http://www.dpr.go.id/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.setneg.go.id/|title=Афіцыйны сайт Дзяржаўнага сакратарыята Рэспублікі Інданезіі (аб'яднаная адміністрацыя прэзідэнта і віцэ-прэзідэнта)|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659pwr46b?url=http://www.setneg.go.id/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.setkab.go.id/|title=Афіцыйны сайт апарата ўрада Рэспублікі Інданезіі|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659pxwngp?url=http://www.setkab.go.id/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.bps.go.id/|title=Афіцыйны сайт Цэнтральнага статыстычнага агенцтва Рэспублікі Інданезіі|lang=id|archive-url=https://www.webcitation.org/659q0RV9z?url=http://www.bps.go.id/|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.antara.co.id/en/|title=Афіцыйны сайт інданезійскага дзяржаўнага інфармацыйнага агенцтва «Антара»|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/65H7GEWDH?url=http://www.antaranews.com/en/|archive-date=7 лютага 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm|title=Даведка па Інданезіі на афіцыйным сайце Дзярждэпартамента ЗША|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/659q5sXwd?url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html|title=Даведка па Інданезіі на афіцыйным сайце ЦРУ ЗША|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html|archive-date=10 снежня 2008|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.indonesia.mid.ru/indonesia_inf.html|title=Даведка па Інданезіі на сайце пасольства Расіі ў Інданезіі|archive-url=https://www.webcitation.org/659q6cabZ?url=http://www.indonesia.mid.ru/indonesia_inf.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://bse.sci-lib.com/article054389.html|title=Артыкул аб Інданезіі ў Вялікай Савецкай Энцыклапедыі|archive-url=https://www.webcitation.org/659q7zHqE?url=http://bse.sci-lib.com/article054389.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}} * {{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/INDONEZIYA.html|title=Даведка па Інданезіі ў энцыклапедыі «Кругосвет»|archive-url=https://www.webcitation.org/659kjEjVx?url=http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/INDONEZIYA.html|archive-date=2 лютага 2012|url-status=live}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Інданезія ў тэмах}} {{АСЕАН}} {{АІС}} {{Краіны Азіі}} {{Краіны ля Андаманскага мора}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Інданезія| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Астраўныя дзяржавы]] 80n9ub06m66lnp6gs29pybakoaml7xf Анды 0 1318 5155422 4829081 2026-06-17T19:05:25Z Pryhoža 169928 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 5155422 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Анды |Нацыянальная назва = |Выява = Andenkette.jpg |Подпіс = Паўднёвыя Анды каля [[Сант’яга]] |Краіна = Венесуэла/Калумбія/Эквадор/Перу/Балівія/Аргенціна/Чылі |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = 9000 |Шырыня = 500 |Найвышэйшая вяршыня = Аканкагуа |Вышыня = 6962 |Пазіцыйная карта = Паўднёвая Амерыка |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} [[Выява:Cono de Arita, Salta. (Argentina).jpg|thumb|Стратавулкан]] '''А́нды''', '''Андыйскія Кардыльеры''', '''Кардыльера-дэ-лос-Андэс''' ({{lang-es|Andes; Cordillera de los Andes}}) — горная сістэма ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. Даўжыня 9000 км. Найвышэйшы пункт — [[гара Аканкагуа]]. Анды з’яўляюцца самым працяглым горным ланцугом Зямлі. Горы цягнуцца ўздоўж заходняга ўзбярэжжа Паўднёвай Амерыкі ад [[Венесуэла|Венесуэлы]] праз [[Калумбія|Калумбію]], [[Эквадор]], [[Перу]], [[Балівія|Балівію]], [[Аргенціна|Аргенціну]] і [[Чылі]]. Складаюцца з двух, у асобных частках — з некалькіх паралельных галоўных храбтоў. У сваёй сярэдняй частцы (Перу, Балівія, Паўночны Чылі і Паўночная Аргенціна) горныя храбты ляжаць на вялікай адлегласці адзін ад другога і ўтвараюць цэнтральнае нагор’е [[Альтыплана]], да якога адносіцца таксама і возера [[Тытыкака]]. Цэнтр [[Імперыя Інкаў|імперыі інкаў]], [[Куска]], знаходзіўся паўночней гэтага нагор’я. Анды — буйны міжакіянскі вадападзел; на ўсходзе ад Андаў цякуць рэкі басейна [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] (у Андах бяруць пачатак сама [[Амазонка]] і многія яе вялікія прытокі, а таксама прытокі [[Арынока]], [[Парагвай (рака)|Парагвая]], [[Парана (рака)|Параны]], рэкі [[Патагонія|Патагоніі]]), на захадзе — басейна [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] (пераважна кароткія). Анды служаць важнейшым у Паўднёвай Амерыцы кліматычным бар’ерам, які ізалюе тэрыторыі на захад ад Галоўнай [[Кардыльеры]] ад уплыву Атлантычнага Акіяна, а тэрыторыі на ўсходзе — ад уплыву Ціхага акіяна. Горы ляжаць у шасці кліматычных паясах (экватарыяльным, паўночным і паўднёвым субэкватарыяльным, паўднёвым трапічным, субтрапічным і ўмераным) і адрозніваюцца рэзкімі кантрастамі ва ўвільгатненні ўсходніх (падветраных) і заходніх (надветраных) схілаў. == Геалагічная будова і рэльеф == Анды складаюцца пераважна з субмерыдыянальных паралельных хрыбтоў — Усходняя Кардыльера Анд, Цэнтральная Кардыльера Анд (або Цэнтральная Кардыльера), Заходняя Кардыльера Анд (або Заходняя Кардыльера), Берагавая Кардыльера Анд (або прыбярэжны хрыбет), паміж якімі ляжаць унутраныя пласкагор’і і плато (усяго — Пуна, яе частку ў Балівіі і Перу носіць назву Альтыплана) і западзіны. З-за значнай працягласці Анд іх асобныя ландшафтныя часткі значна адрозніваюцца адна ад адной. Па характары рэльефу і іншымі прыроднымі адрозненнямі, звычайна вылучаюць тры асноўныя рэгіёны — Паўночныя, Цэнтральныя і Паўднёвыя Анды. Анды — адроджаныя горы, створаныя найноўшымі падняццямі на месцы так званага Андскага (Кардыльерскага) складчатага геасінклінальнага пояса; Анды з’яўляюцца адной з найбуйнейшых на планеце сістэм альпійскай складчатасці (на палеазойскім і часткова байкальскім складчатым фундаменце). Буйныя масівы Галоўных Кардыльераў і ўзбярэжжа Чылі, як і прыбярэжных хрыбтоў Перу, з’яўляецца гранітнымі інтрузіямі мелавога перыяду. Міжгорныя і краявыя прагіны (Альтыплана, Маракайба і іншыя) утварыліся ў палеагенавым і неагенавым перыядах. Тэктанічныя рухі, якія суправаджаюцца сейсмічнай і вулканічнай актыўнасцю, працягваюцца і ў наш час. Анды багатыя рудамі, галоўным чынам каляровых металаў (ванадыя, вальфраму, вісмута, волава, свінцу, цынку, мыш’яку, сурмы і іншых). Радовішчы прымеркаваны ў асноўным да палеазойскіх структур усходніх Анд і жаролаў старажытных вулканаў; на тэрыторыі Чылі — буйныя медныя радовішчы. У перадавых і перадгорных прагінах ёсць нафта і газ (у перадгор’ях Анд ў межах Венесуэлы, Перу, Балівіі, Аргенціны). У Андах таксама радовішча жалеза (у Балівіі), натрыевай салетры (у Чылі), золата, плаціны і ізумрудаў (у Калумбіі). === Паўночныя Анды === [[Файл:Bolívar usgs.jpg|thumb|250px|Гара [[Піка-Балівар]] у Венесуэле]] {{main|Паўночныя Анды}} Галоўная сістэма Анд складаецца з паралельных хрыбтоў, якія працягнуліся ў мерыдыянальным кірунку, падзеленых унутранымі пласкагор’ямі або западзінамі. Толькі Карыбскія Анды, размешчаныя ў межах Венесуэлы, якія належаць да Паўночных Анд, працягнуліся субшыротна ўздоўж узбярэжжа [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]. Гэта самы малады і адносна нізкі ўчастак Анд (да 2765 м). Да паўночных Анд адносяцца таксама эквадорскія Анды (у Эквадоры) і Паўночна-Заходнія Анды (на захадзе Венесуэлы і ў Калумбіі). Найбольш высокія грабяні Паўночных Анд маюць невялікія сучасныя ледавікі, на вулканічных конусах — вечны снег. Астравы Аруба, Банайрэ і Кюрасаа ў Карыбскім моры з’яўляюцца вяршынямі працягу Карыбскіх Анд, што апусціліся ў мора. У Паўночна-Заходніх Андах, што веерападобна разыходзяцца на поўнач ад 1° з. ш., вылучаюць тры галоўныя Кардыльеры (горных хрыбта) — Усходні, Цэнтральны і Заходні. Усе яны высокія, схіле і маюць будынак глыбокіх зморшчын. Для іх характэрныя разломы, узняцці і апусканні найноўшага часу. Галоўныя Кардыльеры падзеленыя буйнымі западзінамі — далінамі рэк Магдалены і Каукі-Паціа. Усходняя Кардыльера мае найбольшую вышыню ў сваёй паўночна-ўсходняй частцы (гара Рытакува, 5493 м.); у цэнтры Усходняй Кардыльеры — старажытнае азёрнае плато (пераважныя вышыні — 2,5 — 2,7 тыс. м); для Усходняй Кардыльеры наогул характэрныя буйныя паверхні выраўноўвання. У высакагор’ях знаходзяцца шматлікія ледавікі. На поўначы Усходняй Кардыльеры працягваюць хрыбты Кардыльера-дэ-Мерыда (вышэйшая кропка — гара Пік-Балівар, 5007 м) і Сьера-дэ-Перыха (дасягае вышыні 3540 м); паміж гэтымі хрыбтамі ў шырокай нізіннай западзіне ляжыць [[Маракайба (возера)|возера Маракайба]]. На крайнім поўначы — масіў Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта з вышынямі да 5800 м (гара Крыстабаль-Калон). Даліна ракі Магдалены аддзяляе Усходнюю Кардыльеру ад Цэнтральнай, адносна вузкай і высокай; у Цэнтральнай Кардыльеры (асабліва ў яе паўднёвай частцы) — шмат вулканаў (Уіла, 5750 м; Руіс, 5321 м, і інш.), некаторыя з якіх дзейнічаюць (Кумбаль, 4890 м). Да поўначы Цэнтральная Кардыльера некалькі зніжаецца і ўтварае масіў Антыокія, моцна раздзелены рачнымі далінамі. Заходняя Кардыльера, аддзеленая ад Цэнтральнай далінай ракі Каука, мае меншыя вышыні (да 4200 м); на поўдні Заходняй Кардыльеры — усё яшчэ актыўны вулканізм. Далей на захад — невысокі (да 1810 м) хрыбет Серанія-дэ-Бауда, пераходзячы на поўначы ў горы Панамы. Да поўначы і захаду ад Паўночна-Заходніх Анд — Прыкарыбская і Ціхаакіянская алювіяльныя нізіны. У складзе экватарыяльнах (эквадорскіх) Анд, якія даходзяць да 4° пд. ш., — дзве Кардыльеры (Заходняя і Усходняя), падзеленыя паніжэннямі вышынёй 2500—2700 м. Уздоўж разломаў, якія абмяжоўваюць гэтыя паніжэнні (западзіны), — адзін з самых высокіх у свеце вулканічных ланцугоў (найбольш высокія вулканы [[Чымбараса]], 6267 м, Катапахі, 5897 м). Гэтыя вулканы, а таксама вулканы Калумбіі, утвараюць першую вулканічную вобласць Анд. === Цэнтральныя Анды === {{main|Цэнтральныя Анды}} У Цэнтральных Андах (да 28° пд. ш.) вылучаюць Перуанскія Анды (якія цягнуцца на поўдзень да 14° 30' пд. ш.) і ўласна Цэнтральныя Анды. У перуанскіх Андах з прычыны нядаўніх падняццяў і інтэнсіўнага зразання рэк (найбуйнейшыя з якіх — Мараньён, Укаялі і Уальяга — адносяцца да сістэмы верхняй Амазонкі) утварыліся паралельныя хрыбты (Усходняя і Заходняя Кардыльеры) і сістэма глыбокіх падоўжных і папярочных каньёнаў, што расчляніла старажытную паверхню выраўноўвання. Вяршыні Кардыльераў перуанскіх Анд перавышаюць 6000 м (вышэйшы пункт — гара Уаскаран, 6768 м.). У перуанскіх Андах сучаснае абледзяненне існуе прыкладна на дзясятку горных груп, самая вялікая з якіх — Кардыльера-Бланка. Альпійскія формы рэльефу таксама развіты на хрыбтах Кардыльера-дэ-Вільканота, Кардыльера-дэ-Вількабамба і Кардыльера-дэ-Карабая. На поўдзень ад знаходзіцца самая шырокая частка Анд — Цэнтральнаандыйскае нагор’е (шырыня да 750 км), дзе пераважаюць арыдныя геамарфалагічныя працэсы. Значную частку нагор’я займае пласкагор’е Пуна, якое часта атаясамліваецца з усім нагор’ем, з вышынямі 3,5 — 4,8 тыс. м. Для Пуны характэрныя бяссцёкавыя катлавіны («Бальсон»), занятыя азёрамі (Тытыкака, Паопа і іншымі) і саланчакі (Атакама, Кайпаса, Уюні і інш.). На ўсход ад Пуны — Кардыльера-Рэаль (пік Анкоума, 6550 м) з магутным сучасным зледзяненнем. Паміж плато Альтыплана (паўночнай часткай Пуны) і Кардыльера-Рэаль, на вышыні 3700 м, знаходзіцца горад Ла-Пас, адна са сталіц Балівіі, самая высакагорная сталіца ў свеце. На ўсход ад Кардыльеры-Рэаль — субандыйскія складчатыя хрыбты Усходняй Кардыльеры, якія даходзяць да 23° пд. ш. Паўднёвым працягам Кардыльеры-Рэаль з’яўляецца Цэнтральная Кардыльера, а таксама некалькі масіваў скал (вышэйшы пункт — гара Эль-Лібертадор або Качэ, 6380 м). З захаду Пуну абрамляе Заходняя Кардыльера з інтрузіўнымі пікамі і шматлікімі вулканічнымі вяршынямі (Льюльяйльяка, 6739 м; Сан-Пэдра, 6145 м; Місці, 5821 м; і іншыя), якія ўваходзяць у другую вулканічную вобласць Анд. На поўдзень ад 19° пд. ш. заходнія схілы Заходняй Кардыльеры выходзяць да тэктанічнай западзіны падоўжнай даліны, поўдзень якой займае пустыня Атакама. Па падоўжнай далінай — невысокая (да 1500 м) інтрузіўная Берагавая Кардыльера, для якой характэрныя арыдныя скульптурныя формы рэльефу. У Пуне і ў заходняй частцы Цэнтральных Анд — вельмі высокая снегавая лінія (месцамі вышэй 6500 м), таму снег адзначаны толькі на высокіх вулканічных конусах, а ледавікі ёсць толькі ў масіве Охас-дэль-Салада (вышынёй да 6880 м). === Паўднёвыя Анды === {{main|Паўднёвыя Анды}} У Паўднёвых Андах, якія цягнуцца на поўдзень ад 28° пд. ш., вылучаюць дзве часткі — паўночную (чылійска-аргенцінскія або Субтрапічныя Анды) і паўднёвую (патагонскія Анды). У чылійскага-аргенцінскіх Андах, якія звужваюцца на поўдзень і даходзяць да 39° 41' пд.ш., ярка выяўленая трохчленная будова — Прыбярэжны хрыбет, Падоўжная даліна і Галоўная Кардыльера. У рамках апошняй, таксама вядомай як Кардыльера-фронт, знаходзіцца самая высокая вяршыня Анд, гара Аканкагуа (6962 м), а таксама значныя вяршыні Тупунгата (6570 м) і Мерседарыя (6720 м). Снегавая лінія тут вельмі высокая (пад 32° 40' пд. ш. — 6000 м). На ўсход ад Галоўнай Кардыльеры — старажытныя Прэкардыльеры. На поўдзень ад 33° пд. ш. (і да 52° пд. ш.) размяшчаецца трэцяя вулканічная вобласць Анд, дзе нямала дзеючых вулканаў (пераважна ў Галоўнай Кардыльеры і на захад ад яе) і патухлых (Тупунгата, Майпа і іншых). Пры прасоўванні на поўдзень ад снежнай лініі паступова зніжаецца і ў 41° пд.ш. дасягае адзнакі 1460 м. Высокія хрыбты набываюць рысы альпійскага тыпу, павялічваецца плошча сучаснага зледзянення, з’яўляюцца шматлікія ледніковыя азёры. Да поўдня ад 40° пд.ш. пачынаюцца патагонскія Анды з больш нізкімі, чым у чылійскага-аргенцінскіх Андах, хрыбтамі (вышэйшы пункт — гара Сан-Валянцін — 4058 м) і актыўным вулканізмам на поўначы. У раёне [[заліў Рэланкаві|заліва Рэланкаві]] ў 42° пд. ш. моцна раздзелены Прыбярэжны хрыбет апускаецца ў акіян, а яго вяршыні ўтвараюць ланцуг скалістых астравоў і архіпелагаў (найбуйнейшы — [[востраў Чылоэ]]). Падоўжная даліна ператвараецца ў сістэму параток, якія даходзяць да заходняй частцы Магеланавага праліва. У раёне Магеланавага праліва Анды (якія носяць тут назву Анд Вогненнай Зямлі) рэзка адхіляюцца на ўсход. У Патагонскіх Андах вышыня снегавой лініі ледзь-ледзь перавышае 1500 м (на крайнім поўдні яна складае 500—700 м, а з 46° 30' пд. ш. ледавікі апускаюцца да ўзроўню акіяна), пераважаюць ледніковыя формы рэльефу. Да поўдня ад 47° пд.ш. існаваў магутны патагонскі ледніковы шчыт, які зараз раскалоўся на два, агульнай плошчай больш за 20 тыс. км, адкуль на захад і ўсход апускаюцца шматкіламетровыя ледніковыя языкі. Некаторыя з даліны леднікоў усходніх схілаў заканчваюцца ў буйных азёрах. Уздоўж берагоў, моцна парэзаных фіёрдамі, падымаюцца маладыя вулканічныя конусы (Каркавада і іншыя). Анды Вогненнай Зямлі параўнальна невысокія (да 2469 м). == Жывая прырода == === Раслінны свет і глебы === Глебава-расліннае покрыва Анд вельмі разнастайнае. Гэта абумоўлена вялікімі вышынямі гор і значнай розніцай у ўвільгатненні заходніх і ўсходніх схілаў. Вышынная пояснасць у Андах ярка выяўленая. Вылучаюць тры вышынныя паясы — Цьеры кальентэ — (гарачая зямля), Цьеры фрыа (халодная зямля) і Цьеры еляда (лядовая зямля). У Карыбскіх Андах, на тэрыторыі Венесуэлы, растуць лістападныя (на час зімовай засухі) лясы і хмызнякі на горных чырвоных глебах. Ніжнія часткі наветраных схілаў ад Паўночна-Заходніх Анд і Цэнтральных Анд пакрытыя горнымі вільготнымі экватарыяльнымі і трапічнымі лясамі на латэрытных глебах (горны дажджавы лес), а таксама змяшанымі лясамі з вечназялёных і лістападных парод. Знешні выгляд экватарыяльных лясоў мала адрозніваецца ад знешняга выгляду гэтых лясоў у раўніннай частцы мацерыка. Для гэтых лясоў характэрныя пальмы, фікусы, бананы, какава і іншыя віды. Вышэй (да вышынь 2500-3000 м) характар расліннасці мяняецца, тут тыповыя бамбукі, дрэвападобная папараць, хмызняк кока (што з’яўляецца крыніцай какаіну), хіннае дрэва. Паміж 3000 м і 3800 м — высакагорны дажджавы лес з нізкарослымі дрэвамі і хмызнякамі; распаўсюджаныя эпіфіты і ліяны, характэрныя бамбукі, дрэвападобная папараць, вечназялёныя дубы, міртавыя, верасовыя. Вышэй — пераважна ксерафітная расліннасць, парах, з шматлікімі астровых, на гэтых вышынях сустракаюцца і Мохавыя балота на плоскіх участках і безжыццёвыя камяністыя прасторы на стромкіх схілах. Вышэй 4500 м — пояс вечных снягоў і льдоў. Паўднёвей, у субтрапічных чылійскіх Андах — вечназялёныя хмызнякі на карычневых глебах. У Падоўжнай даліне — глебы, па складзе нагадваюць чарназём. Расліннасць высакагорных плато: на поўначы — экватарыяльныя альпійскія лугі або парамас, у перуанскіх Андах і на ўсходзе Пуны — сухія высакагорна-трапічныя стэпы Халк, на захадзе Пуны і на ўсім ціхаакіянскім захадзе паміж 5-28 ° паўднёвай шыраты — пустынныя тыпы расліннасці (у пустыні Атакама — сукулентная расліннасць, уключаючы кактусы). Многія паверхні засоленыя, што перашкаджае развіццю расліннасці; на такіх участках сустракаюцца ў асноўным палын і [[эфедра]]. Вышэй 3000 м (прыкладна да 4500 м) — паўпустыні расліннасць, называецца сухой пунай. Тут растуць карлікавыя хмызнякі, злакі (кавыль, вейнік), лішайнікі, кактусы. На ўсход ад Галоўнай Кардыльеры, дзе больш ападкаў, — стэпавая расліннасць (пуна і вільготная пуна) з шматлікімі танканогімі (ціпчак, кавыль, вейнік) і падушкападобнымі хмызнякамі. На вільготных схілах Усходняй Кардыльеры трапічныя лясы (пальмы, хіннае дрэва) падымаюцца да 1500 м, да 3000 м даходзяць нізкарослыя вечназялёныя лясы з перавагай бамбука, папараці, ліян; на вялікіх вышынях — высакагорныя лугі. У сярэдняй частцы Чылі лясы ў значнай ступені зведзеныя, калі лясы падымаліся па Галоўнай Кардыльераў да вышынь 2500-3000 м (вышэй пачыналіся горныя лугі з альпійскімі травой і хмызнякамі, а таксама рэдкімі тарфянымі балотамі), але цяпер схілы гор практычна аголены. Зараз лясы сустракаюцца толькі ў выглядзе асобных гаяў (хвоі, чылійскай араўкарыі, эўкаліпта, бука і платана, у падлеску — жаўтазель і герань). На схілах Патагоніі Анд на поўдзень ад 38° пд.ш. — субарктычныя шмат’ярусныя лясы з высакаствольных дрэў і кустоў, пераважна вечназялёных, на бурых лясных глебах; у лясах шмат імхоў, лішайнікаў і ліян. Да поўдня ад 42° пд.ш. — змяшаныя лясы (у раёне 42° пд.ш. з’яўляецца масіў араукарыявых лясоў). Тут растуць букі, магноліі, дрэвападобная папараць, высакаствольныя іглічныя, бамбукі. На ўсходніх схілах Патагоніі Анд — у асноўным букавыя лясы. На крайнім поўдні Патагоніі Анд — тундравая расліннасць. У крайняй паўднёвай частцы Анд, на Вогненнай Зямлі, лясы (з лістападных і вечназялёных дрэў — напрыклад, паўднёвых букаў і канела) займаюць толькі вузкую прыбярэжную паласу на захадзе; вышэй мяжой леса амаль адразу пачынаецца снежны пояс. На ўсходзе і месцамі на захадзе распаўсюджаныя субантарктычныя горныя лугі і тарфянікі. Анды — радзіма хіннага дрэва, кокі, бульбы і іншых каштоўных раслін. === Жывёльны свет === [[Файл:Lama3.jpg|thumb|right|250px|[[Лама, жывёла|Ламы]]]] Жывёльны свет паўночнай часткі Анд уваходзіць у бразільскую зоагеаграфічную падвобласць і падобны з фаўнай прылеглых раўнін. Жывёльны свет Анд на поўдзень ад 5° паўднёвай шыраты адносіцца да чылійска-патагонскай падвобласці. Фаўне Анд у цэлым уласціва багацце эндэмічных родаў і відаў. Для Анд характэрныя многія віды верблюдавых: ламы, альпака (прадстаўнікі гэтых двух відаў выкарыстоўваюцца мясцовым насельніцтвам для атрымання воўны і мяса, а таксама як клуначныя жывёлы), вікуньі, гуанака<ref>{{cite web|url=http://www.ddg.com/LIS/aurelia/andfau.htm|title=Andean Fauna|work=A Guide to Andean Countries|url-status=dead|accessdate=18 лютага 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080531095011/http://www.ddg.com/LIS/aurelia/andfau.htm|archivedate=31 мая 2008}}</ref>, акрамя таго, тут жывуць капуцынавыя, рэліктавы ачковы мядзведзь, алені пуду і гаемал (эндэмік Анд), азарава лісіца, ляніўцы, [[шыншыла|шыншылы]], апосумы, мурашкаед, грызуны дэгу. На поўдні — Магеланаў сабака, эндэмічныя грызуны [[тука-тука]], [[віскаша]] і іншыя. Таксама для Анд характэрна вялікая колькасць птушак, напрыклад, калібры, андыйскі кондар (эндэмік Анд), які ўздымаецца на вышыню да 7 тыс. м, некалькі відаў ястрабаў і іншыя. Некаторыя віды (напрыклад, шыншылы, што ў 19 — пачатку 20 стагоддзя інтэнсіўна нішчыліся дзеля атрымання скурак, бяскрылая паганкі і тытыкакскі свістун, якія сустракаюцца толькі каля возера Тытыкака, і іншыя) знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Асаблівасцю Анд з’яўляецца вялікая краявідная разнастайнасць земнаводных (больш за 900 відаў). Таксама ў Андах налічваецца каля 600 відаў млекакормячых (13 % з якіх — эндэмікі), больш за 1700 відаў птушак (з іх 33,6 % — эндэмікі) і каля 400 відаў прэснаводных рыб (34,5 % эндэмікаў)<ref>[http://www.biodiversityhotspots.org/xp/hotspots/andes/Pages/biodiversity.aspx Tropical Andes Природа тропічних Анд]</ref>. === Экалогія === Адной з асноўных экалагічных праблем Анд з’яўляецца звядзенне лясоў, якія ўжо не аднаўляюцца; асабліва моцна пацярпелі вільготныя трапічныя лясы Калумбіі, якія інтэнсіўна зводзяцца пад плантацыі хіннага і кававага дрэва і каучуканосаў. Маючы развітую сельскую гаспадарку, андыйскія краіны сутыкаюцца з праблемамі дэградацыі глеб, забруджванне глеб хімікатамі, эрозіі і апустыньвання зямель у выніку перевыпаса жывёлы (асабліва на тэрыторыі Аргенціны). Экалагічныя праблемы прыбярэжных зон — забруджванне марской вады паблізу партоў і буйных гарадоў (выклікана не ў апошнюю чаргу выкідам ў акіян каналізацыйных адходаў і прамысловага смецця), некантралюемы празмерны вылаў рыбы. Як і ва ўсім свеце, у Андах востра стаіць праблема выкідаў у атмасферу парніковых газаў (галоўным чынам пры выпрацоўцы электраэнергіі, а таксама на прадпрыемствах чорнай металургіі). Значны ўклад у забруджванне навакольнага асяроддзя ўносяць таксама нафтаперапрацоўчыя заводы, нафтавыя свідравіны і шахты (іх дзейнасць прыводзіць да эрозіі глеб, забруджванне падземных вод, дзейнасць шахтаў у Патагоніі згубна паўплывала на біёту гэтай мясцовасці). З прычыны шэрагу экалагічных праблем многія віды жывёл і раслін у Андах знаходзяцца пад пагрозай знікнення. == Гаспадарчая дзейнасць == === Прамысловасць === Адна з самых значных у Андах галін гаспадаркі — горназдабыўная прамысловасць, важная для ўсёй сусветнай эканомікі, асабліва развіта на поўдні горнай сістэмы. Тут распрацоўваюцца радовішча медзі (у Чылі і Перу), жалеза (у Балівіі), золата (у Калумбіі і іншых краінах), плаціны і ізумрудаў (у Калумбіі), вальфрама, волава і срэбра (у краявых прагінах і міжгорных западзінах Аргенціны, Балівіі, Венесуэлы, Перу). Некалькі радовішчаў нафты знаходзяцца ўздоўж усходняга краю Анд. === Сельская гаспадарка === Сельская гаспадарка ў Андах даволі складаная, а ўраджаі невялікія. Збольшага гэта выклікаецца недахопам вады — значныя раёны вельмі сухія або атрымліваюць ападкі толькі на працягу кароткага сезону. На высакагор’і частыя замаразкі, памяншаючыя вегетацыйны перыяд. Тэрыторыя наогул вельмі няроўная, а глебы часта не мелі магчымасці сфармавацца, урадлівыя ж даліны звычайна вельмі вузкія і пакрываюць нязначную плошчу. Традыцыйна большая частка сельскагаспадарчай прадукцыі выраблялася на тэрасах, створаных на стромкіх горных схілах. Значных перспектыў павелічэння прыдатных для сельскай гаспадаркі зямель за кошт меліярацыі няма<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/23692/Andes-Mountains/41653/The-people|title=Andes Mountains: The economy|work=Encyclopaedia Britannica|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HWsWqaHF?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/23692/Andes-Mountains/41653/The-people|archivedate=21 чэрвеня 2013|accessdate=18 лютага 2015|url-status=live}}</ref>. Такім чынам, значная колькасць прадукцыі сельскай гаспадаркі прызначана для мясцовага спажывання. Толькі нешматлікія культуры вырошчваюцца ў колькасцях, дастатковых для экспарту, імі з’яўляюцца перш за ўсё кава (асабліва ў Калумбіі, дзе вырошчваецца да 13 % сусветнага збору), тытунь і бавоўна. Акрамя таго, з Калумбіі і ў меншай ступені з Балівіі экспартуюцца значныя колькасці кокі і атрыманага з яе какаіну, нягледзячы на намаганні ўрадаў спыніць наркагандаль. Культурамі, якія ў значных колькасцях вырошчваюцца на гэтых тэрыторыях, з’яўляюцца бананы (у Калумбіі, Эквадоры), бульба, ячмень. У Карыбскіх Андах сканцэнтраваныя раёны вырошчвання бавоўніка, тытуню і сізалю. У экватарыяльным поясе на сярэдніх вышынях вырошчваюць тытунь, каву, кукурузу, на вялікіх вышынях (да 3800 м) вырошчваюць кукурузу, пшаніцу, бульбу, а таксама кіноа, што з’яўляецца найважнейшай часткай рацыёну мясцовага індзейскага насельніцтва. На добра ўвільгатнённых схілах Кардыльеры-Арыенталь (у межах Цэнтральных Анд) вырошчваюць цукровы трыснёг, какава, каву і трапічную садавіну. Шматлікія культуры, якія гадуюцца ў Чылі, завезеныя з Еўропы — гэта аліўкі, вінаград, цытрусавыя. Асноўны напрамак жывёлагадоўлі — авечкагадоўля (у нагор’і Перу, Патагоніі, Вогненнай Зямлі). На пласкагор’ях цэнтральных Анд, Пуне, разводзяць лам, альпак і коз, радзей — скот. Так, Перу і Балівія прыкметныя экспарцёры воўны. На буйных азёрах (асабліва на возеры Тытыкака) развіта рыбалоўства. == Гл. таксама == * [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Новейший энциклопедический словарь. — М., 2004. * Манро, Д. Мир: страны, народы, достопримечательности: словарь. — М., 1999. * Поспелов, Е. М. Географические названия мира: топоним. слов. — М., 2001. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Зямлі]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Паўднёвай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Анды| ]] 45okxtaws95hz7a5254p7ypks5tscl3 1649 0 8879 5155416 5153480 2026-06-17T18:49:04Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ пунктуацыя 5155416 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[30 студзеня]]: [[Карл I Сцюарт]], кароль [[Англія|Англіі]], [[Шатландыя|Шатландыі]] і [[Ірландыя|Ірландыі]], пакараны смерцю. * [[21 лютага]]: Месцічы [[Бабруйск]]а адчынілі гарадскія вароты перад войскамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], скончылася [[Абарона Бабруйска (1649)|абарона Бабруйска]] ў ходзе [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацкага паўстання 1648—1651 гадоў]]. * [[17 чэрвеня]]: Войска [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] пад камандаю [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]] разбіла аддзел украінскіх казакоў каля [[Загалле (Хойніцкі раён)|Загалля]] на [[Прыпяць|Прыпяці]]. * [[ліпень]]: [[Багдан Хмяльніцкі]] накіраваў у межы [[ВКЛ]] 15-тысячнае казацкае войска на чале з [[Міхайла Крычэўскі|Міхайлам Крычэўскім]], каб перашкодзіць літоўскім войскам на чале з Янушам Радзівілам ісці на Украіну. * [[31 ліпеня]]: Адбылася [[Бітва пад Лоевам (1649)|бітва пад Лоевам]], казацкія войскі разбітыя арміяй ВКЛ, [[Міхайла Крычэўскі]] загінуў. * [[15 жніўня]]: Высадка арміі [[Олівер Кромвель|Олівера Кромвела]] ў [[Ірландыя|Ірландыі]] для падаўлення паўстання каталіцкіх раялістаў. * [[18 жніўня]]: Заключана Збораўскае пагадненне паміж польскім каралём [[Ян II Казімір Ваза|Янам Казімірам]] і казацкай старшынёй. == Нарадзіліся == * [[23 ліпеня]]: [[Клімент XI|Клімент XI, Папа Рымскі]] == Памерлі == * [[30 студзеня]]: [[Карл I Сцюарт]], кароль [[Англія|Англіі]], [[Шатландыя|Шатландыі]] і [[Ірландыя|Ірландыі]] * [[30 чэрвеня]]: [[Сімон Вуэ]], французскі мастак {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1649| ]] 9u395gnwmhr1pqkgs272p8oqtdvhusl Аколіца (Браслаўскі раён) 0 10098 5155358 4878971 2026-06-17T16:04:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155358 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Аколіца}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Аколіца |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat=55.5225795507431 |long=27.106959521770477 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 31|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 06|lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Ахрэмавецкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = Okolica Rudawa |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2153 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243008284 }} '''Ако́ліца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Akolica}}, {{lang-ru|Околица}}) — [[вёска]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ахрэмавецкі сельсавет|Ахрэмавецкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёска ў складзе [[Ёды (гміна)|гміны Ёды]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 156 жыхароў, 25 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 53.</ref>. * 1931 год — 253 жыхары, 48 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 7</ref>. Перад вайной у вёсцы жыло 115 чалавек у 35 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/3274 Околица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306014706/http://db.narb.by/search/3274 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. У кастрычніку 1943 года гітлераўцамі было спалена 35 дамоў, забіта 12 чалавек<ref name="Бер" />. == Вядомыя асобы == * [[Юзаф Буйноўскі]] (1910—2001) — польскі паэт, гісторык літаратуры, літаратурны крытык, эсэіст. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|IV|458|Rudawa, wieś i dobra, powiat dzisieński}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ахрэмавецкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Ахрэмавецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] 2aukxi19puahy36o54rozlrpmtg9q6p Беларусы 0 14909 5155432 5147969 2026-06-17T20:00:36Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image, corrected description. 5155432 wikitext text/x-wiki {{Этнас |назва = '''Беларусы''' |выява = Map of the Belarusian Diaspora in the World.svg |шырыня = |подпіс = |саманазва = беларусы |колькасць = каля 9 млн (2021): |рассяленне = {{BLR}}: {{num|7990519}} ([[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапіс 2019 года]]):<ref name="belstat.gov.by">[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf Вынікі перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2019 г. Том 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220222122040/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf |date=22 лютага 2022 }}{{ru icon}}</ref> <br /> * [[Файл:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] [[Мінск]]: {{num|1753122}} * [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|22px]] [[Мінская вобласць]]: {{num|1302780}} * [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]: {{num|1211234}} * [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|22px]] [[Брэсцкая вобласць]]: {{num|1171835}} * [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]: {{num|934925}} * [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|22px]] [[Магілёўская вобласць]]: {{num|915633}} * [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|22px]] [[Гродзенская вобласць]]: {{num|701190}} {{RUS}}: {{num|208046}} (перапіс [[2021]] года)<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |url-status=live |access-date=2023-02-04 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx }}</ref> {{UKR}}: {{num|275763}} (перапіс [[2001]] года)<ref name="perepisU">{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|title=Усеўкраінскі перапіс насельніцта 2001. Руская версія. Вынікі. Нацыянальнасць і родная мова|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/6171e8TFd?url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|archive-date=21 жніўня 2011|access-date=5 чэрвеня 2014|url-status=live}}</ref> {{LAT}}: {{num|68174}} (перапіс 2011 года)<ref name="Национальности Латвии 2011">[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html Population Census 2011 — Key Indicators] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120610225219/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html |date=10 чэрвеня 2012 }}{{ref-lv}}</ref> {{KAZ}}: {{num|62694}} (2012 года)<ref name="Каз2012">[https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Агенцтва Рэспублікі Казахстван па статыстыцы. Колькасць насельніцтва Рэспублікі Казахстан па асобных этнасах на 1 студзеня 2012 года.]{{ru icon}}</ref> {{POL}}: 47&nbsp;000 (перапіс 2011&nbsp;г.)<ref name="Перепись 2011">Згодна з папярэднімі вынікамі перапісу насельніцтва 2011 года (гэтым перапісам упершыню прадугледжвалася магчымасць указання дзвюх нацыянальнасцей адным і тым жа рэспандэнтам) у Польшчы налічваліся 31 тысячы людзей, якія ўказалі толькі беларускую нацыянальнасць і ніякую іншую, 6 тысяч людзей указалі беларускую нацыянальнасць у якасці першай з дзвюх, яшчэ 10 тысяч указалі беларускую нацыянальнасць другой з дзвюх магчымых. Сярод 16 тысяч людзей, якія ўказалі беларускую нацыянальнасць адной з дзвюх магчымых (першай ці другой), 15 тысяч другой нацыянальнасцю ўказалі польскую (гл. [https://web.archive.org/web/20120616192742/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf Папярэднія вынікі Нацыянальнага перапісу насельніцтва і жылля Польшчы 2011 года]).{{ref-pl}}</ref> {{LIT}}: 35&nbsp;900 (ацэнка 2010&nbsp;г.)<ref>[http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF Дэпартамент статыстыкі Літвы. База статыстычных дадзеных аб насельніцтве Літвы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161220143532/http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF |date=20 снежня 2016 }}{{ref-lt}}</ref> {{USA}}: 25&nbsp;600 (2000&nbsp;г.)<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5621578 БРЭ]</ref> {{GER}}: 21&nbsp;151 (перапіс 2015&nbsp;г.)<ref>{{cite web |url=https://de-1statista-1com-1statista.emedia1.bsb-muenchen.de/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/Statistisches |title= Bundesamt. Anzahl der Ausländer in Deutschland nach Herkunftsland in den Jahren 2014 und 2015 |access-date=9 October 2016}}</ref> {{UZB}}: 18&nbsp;500 (ацэнка 2021 г.)<ref>[https://www.gazeta.uz/ru/2021/08/20/ethnic-groups/ gazeta.uz]</ref> |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |мовы зносін = [[руская мова|руская]] |рэлігія = [[хрысціянства]] ([[праваслаўе]], [[каталіцтва]] ([[Рымска-Каталіцкая Царква|лацінскага]] і [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|візантыйскага]] абрадаў), [[пратэстанцтва]]) |раса = [[еўрапеоідная раса]] |уваходзіць = [[усходнія славяне]] |паходжанне = [[славяне]] |роднасныя = [[украінцы]], [[рускія]], [[палякі]], іншыя [[славяне]] і некаторыя [[балты]] (генетычна) |уключае = }} {{Значэнні|Беларусы (значэнні)}} {{Значэнні|Беларус (значэнні)}} '''Белару́сы''' — [[усходнія славяне|усходнеславянскі]] [[народ]]. Агульная колькасць у свеце — каля 9 млн чалавек (2021). Асноўнае насельніцтва [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], дзе налічваюць {{num|7990,7|тыс чалавек}} і складаюць 84,9 % жыхароў дзяржавы (паводле перапісу ад 2019 года). Жывуць таксама ў значнай колькасці ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Казахстан]]е і інш. Карыстаюцца [[Беларуская мова|беларускай мовай]], якая адносіцца да ўсходняй падгрупы [[Славянскія мовы|славянскай групы]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Сучасная беларуская літаратурная мова пачала стварацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] (па сучаснай класіфікацыі — мінская гаворка<ref name="ReferenceA">Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17.</ref> [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы гаворак]] беларускай мовы). Алфавіт літаратурнай мовы на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. У цяперашні час шырока распаўсюджаны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]]. Веруючыя беларусы пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; ёсць значная колькасць [[Каталіцтва|каталікоў]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref> і невялікая колькасць [[пратэстанцтва|пратэстантаў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424.</ref>. == Этнагенез == {{main|Этнагенез беларусаў|Этнічная тэрыторыя беларусаў}} Сучасная беларуская акадэмічная навука ([[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Васіль Бандарчык]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Міхаіл Піліпенка]], [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]] і інш.) лічыць, што працэс [[этнагенез беларусаў|этнаўтварэння беларусаў]] пачынаецца ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 36.</ref>, а стаў выразна ажыццяўляцца ў XIV—XV стст.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 49.</ref> У фарміраванні беларускага этнасу (у Папрыпяцці, Верхнім Панямонні, Верхнім Падзвінні і Верхнім Падняпроўі) яшчэ ў XIII—XIV стст. прынялі ўдзел значная частка ўсходніх славян («русь», «рускія»), часткова групы заходніх славян (галоўным чынам, [[палякі]] — пераважна сяліліся на [[Палессе|Палессі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 43—44.</ref>) і неславянскія этнічныя групы, асабліва [[балты|балцкія]] ([[Літва (плямёны)|літва]], [[яцвягі]], [[прусы]], [[жамойты]]), многія з якіх былі вымушанымі перасяленцамі ў адзначаныя раёны<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 44.</ref>. Усходнеславянскае насельніцтва ў сваёй масе склала аснову беларусаў, а неўсходнеславянскія групы сталі дадатковым кампанентам гэтай новай этнічнай супольнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 45.</ref>. == Антрапалогія == {{main|Антрапалогія беларусаў}} Беларусы паўночных, цэнтральных і заходніх рэгіёнаў [[Беларусь|Беларусі]] адносяцца пераважна да ўсходнееўрапейскага тыпу сярэднееўрапейскай расы (у межах вялікай [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай расы]]). Некаторыя даследчыкі вылучаюць сярод беларусаў палескі і верхнепрыдняпроўскі антрапалагічныя тыпы. Беларускі антраполаг [[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Аляксей Мікуліч]] прышоў да высновы, што сучасная карціна генафонду беларусаў сфармавалася як шляхам доўгатэрміновага прыстасавання ў выніку натуральнага адбору, так і ў выніку этнічнай кансалідацыі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 112.</ref>. Паводле вынікаў даследавання Аляксея Мікуліча, агульная характарыстыка генафонду сучасных беларусаў найбліжэй да характарыстыкі генафонду сучасных [[украінцы|украінцаў]]<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 97—98, 104.</ref> і мае даволі трывалую генетычную непарыўнасць пакаленняў у часе, бо геаграфічная структура сучаснага беларускага генафонду шмат у чым супадае з арэаламі старажытных [[археалагічная культура|археалагічных культур]] Беларусі яшчэ даславянскай эпохі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 111.</ref>. Паводле даследаванняў Рэспубліканскага цэнтра гематалогіі і перасадкі касцявога мозгу ([[Беларусь]]) сучасным беларусам па [[фенатып]]у (сукупнасць характарыстак, набытых індывідам на вызначанай стадыі свайго развіцця — пад уплывам умоў знешняга асяроддзя і выпадковых змен) найбольш блізкімі з’яўляюцца сучасныя [[немцы]] і [[палякі]]<ref>{{cite web|url= http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|title= Белорусам по фенотипу наиболее близки немцы и поляки|author= Анатолий Усс|date= 24 лютага 2016|publisher= [[Советская Белоруссия|СБ. Беларусь Сегодня]]|access-date= 28 мая 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160506225054/http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|archive-date= 6 мая 2016}}</ref>. == Этнонім == {{main|Белая Русь}} Этнонім «беларусы» паходзіць ад тапоніма «[[Белая Русь]]», які пачаткова меў рэгіянальнае значэнне і ў праваслаўна-ўніяцкай традыцыі адносіўся да паўночнай і ўсходняй часткі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — С. 158—159.</ref>. Першы зафіксаваны выпадак ужывання слова «беларус» у грэчаскім перакладзе (Leucorussus) як саманазвы выхадцаў з сучаснай этнічнай тэрыторыі Беларусі вядомы з запісу [[Саламон Рысінскі|Саламона Рысінскага]] ў Альтдорфскі ўніверсітэт у 1586 годзе<ref>''Латышонак А.'' [http://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства : XVI стагоддзе : Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск : Беларускі кнігазбор, 2005. — С. 126—131.</ref>, але азначэнне шырока не распаўсюдзілася тым часам як этнонім. Да канца XVIII ст. як саманазвы ўжываліся азначэнні «русь», «рускія», «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]» або «[[літвіны]]»<ref name="ReferenceB">''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>. [[Файл:Shljahtich Zavalnja.png|thumb|Тытульны ліст кнігі [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]», 1844—1846 гг.]] У першай палове XIX ст. азначэнне «беларусы» было распаўсюджана пераважна ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губернях]], а таксама ва ўсходняй частцы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], і мела не столькі этнічны, колькі тапанімічны характар<ref name="ReferenceB"/>. 20 студзеня (1 лютага) 1863 года назва «Беларусь» упершыню ўключана ў найменне ўраду — [[Часовы правінцыяльны ўрад Літвы і Беларусі|Часовага правінцыяльнага ўраду Літвы і Беларусі]] на чале з [[Кастусь Каліноўскі|Кастусём Каліноўскім]]. Саманазва «беларусы» як этнонім замацавалася за [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускім этнасам (амаль па ўсёй яго этнічнай тэрыторыі)]] толькі з сярэдзіны 1860-х гадоў (пасля прац расійскага этнографа [[Родэрых фон Эркерт|Родэрыха Эркерта]]<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Этнографический атлас западнорусских губерний и соседних областей. ― Берлин, 1863; ''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом) / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с.</ref>). І на працягу 1870—1880-х гадоў этнонім «беларусы» трывала і канчаткова выцясняе іншыя «канкурэнтныя» назвы («[[крывічы]]», «крывічане», «[[Чорная Русь|чарнарусы]]», «[[заходнерусізм|заходнерусы]]» і іншыя<ref name="imef.basnet.by">''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.]… С. 318.</ref>), якія прапаноўваліся ў тыя часы рознымі гісторыкамі, ідэолагамі і публіцыстамі<ref name="imef.basnet.by"/>, і лакальна-рэгіянальныя назвы ([[Загароддзе|загародцы]], пінчукі, [[палешукі]] і г.д.) для азначэння беларускага этнаса, што было звязана з папулярызацыяй гэтай назвы праз расійскую этнаграфічную і гістарычную навуку і з развіццём пачатковай адукацыі ў вёсцы, дзякуючы чаму стала мажлівым пашырэнне гістарычных ведаў і назвы «беларусы» сярод шырокіх колаў насельніцтва<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 164—166.''</ref><ref>''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.].. С. 145.</ref>. У 1903 г. этнограф [[Яўхім Карскі]] канстатаваў, што найбольш кансерватыўнаму сялянскаму слою насельніцтва назва «беларусы» была не вядома: ''«У цяперашні час просты народ у Беларусі не ведае гэтай назвы. На пытанне: хто ты? прасталюдзін адказвае — рускі, а калі ён каталік, то называе сябе або каталіком, або палякам; часам сваю радзіму назаве Літвой, а то і проста скажа, што ён „тутэйшый“ (tutejszy) — тутэйшы, вядома, супрацьпастаўляючы сябе асобе, якая гаворыць па-вялікаруску, як чужынцу ў [[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]»''<ref>''Карскій, Е. Ф.'' — Белоруссы. Т. I, гл. V., С. 116.</ref>. А [https://be.wikipedia.org/wiki/Этнічная_тэрыторыя_беларусаў#Вынікі_Першага_ўсеагульнага_перапісу_насельніцтва_Расійскай_імперыі_(1897) вынікі Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897)] прыводзяць іншыя дадзеныя па беларускім губерням. == Рэлігія == {{main|Рэлігія ў Беларусі|Праваслаўе ў Беларусі|Каталіцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім}} [[Файл:Murovanka church.jpg|thumb|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Праваслаўная Свята-Раства-Багародзіцкая царква XVI стагоддзя ў Мураванцы]]. Фота 2012 года.]] Пачаткова ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім (ВКЛ)]] у асноўным арэале фарміравання беларускага этнасу мелася пераважаючае славянамоўнае насельніцтва, якое ў асноўнай масе было хрысціянскім і прытрымлівалася [[праваслаўе|праваслаўя]]. У той жа час адбываліся кантакты з [[Балты|балтамоўным язычніцкім насельніцтвам]], якое межавала ці пранікала на славянамоўныя тэрыторыі, паступова славянізуючыся. Маюцца і факты прысутнасці яшчэ ў сярэдзіне XIII ст. хрысціянскага насельніцтва ў глыбока [[Балты|балцкіх тэрыторыях]] — прычым і ў месцах, якія сталі важнымі цэнтрамі ў працэсе генезіса [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], — у [[Вільнюс|Вільні]] і [[Кярнаве]]<ref>''Вайткявичус, В.'' Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов… С. 186.</ref>. Гэта прыводзіла да суіснавання ў ВКЛ побач з хрысціянамі [[язычніцтва|язычніцкага насельніцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 193, 197.</ref>. Вынікі гэтых кантактаў яшчэ дагэтуль з’яўляюцца прадметам навуковых дыскусій. [[Файл:Магілёўскія відарысы 06.jpg|thumb|[[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Праваслаўная царква Святога Мікалая XVII стагоддзя ў Магілёве]]. Фота 2014 года.]] Яшчэ ў 1240—1260-ыя гг. (ці нават раней) у полацкіх уладаннях ужо існавалі дзве каталіцкія [[дыяцэзія|дыяцэзіі]], падначаленыя архібіскупскай кафедры ў [[Рыга|Рызе]]: Рускае біскупства ў [[Полацкае княства|Полацкім княстве]] і Селонскае — у залежнай ад Полацку [[Сэлія|Селонскай зямлі]]. У часы [[Міндоўг]]а часова ў 1251—1260 гг. існавала каталіцкае біскупства, якое ахполівала і землі Панямоння, што было першай хваляй прыходу каталіцтва ў землі ВКЛ<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224.</ref>. Аднак пасля (да [[1387]] г.) у ВКЛ не мелася тэрытарыяльнай арганізацыі рымска-каталіцкага касцёла, хоць вядома, што ў 1320-я гг. нямецкія [[дамініканцы]] і [[францысканцы]] мелі ў [[Вільнюс|Вільні]] і [[Навагрудак|Навагрудку]] па адным каталіцкім [[Манастыр|кляштары]]<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 233.</ref> і не спынялі спроб місіянерскай дзейнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224—226.</ref>. У 1387 годзе воляй вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]] ў ВКЛ язычніцкае балцкае насельніцтва пачалі масава хрысціць па [[каталіцтва|каталіцкім абрадзе]], што лічыцца другой хваляй хрысціянізацыі балтаў у дзяржаве. Ягайлам пабудаваны каталіцкія касцёлы ў тым ліку каля Навагрудка, Мінска, Крэва, Абольцаў і іншых месцаў<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 228—229.</ref>, што было пачаткам шырокага распаўсюджання каталіцызма ў розных землях ВКЛ. Вялікія князі літоўскія (напрыклад, [[Вітаўт]]) выдавалі дазволы ''«рускім»'', ''«русінам»'' (якія былі славянамоўныя і праваслаўнымі) пры жаданні хрысціцца ў [[каталіцтва]] і праводзілі палітыку рэлігійнай талерантнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 229.</ref>. Прынцып надання пасад толькі католікам у [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|гаспадарскай паны-радзе]] не выконваўся строга<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 383—384.</ref>. [[Феадал|Феадальнае саслоўе]] ([[баяры]]/[[шляхта]]) у ВКЛ складалася з прадстаўнікоў як католікаў, так і праваслаўных<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 370—372.</ref>. Абмежаванні міжканфесійных шлюбаў цалкам ніколі не вытрымліваліся ў практыцы паўсядзённага жыцця XV — пачатку XVI ст.<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 239.</ref> Манарх меў тытул не толькі «вялікага князя літоўскага», але і «вялікага князя рускага» і «князя жамойцкага». У 1550—1580 гг. у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] пракаціліся хвалі рэлігійнай [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], а затым [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]], якія закранулі, галоўным чынам, мясцовую [[шляхта|шляхту]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 506—508.</ref>. Самай папулярнай канфесіяй сярод шляхты-пратэстантаў (у тым ліку [[магнат]]аў, якія былі на чале руху) стаў [[кальвінізм]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 509.</ref>. Аднак у 1590—1600-я гг. пратэстанцкая і праваслаўная шляхта ВКЛ у сваёй большасці перайшла ў каталіцызм, і толькі меншая частка прытрымлівалася праваслаўя ці [[пратэстанцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 519, 524—525.</ref>. У [[1596]] г. адбылася [[Берасцейская унія]], якая стварыла [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкую царкву (уніяцтва)]], да якой сталі належаць галоўным чынам славянамоўныя сяляне<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 538—540.</ref>. У [[1632]] г. польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1632—1648) [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў]] для захавання рэлігійнага спакою і ўмацавання традыцыйнай талерантнасці ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], хоць і не атрымаў згоды [[Папа Рымскі|Апостальскай сталіцы (Рыма)]], пайшоў на афіцыйнае аднаўленне праваслаўнай іерархіі, скасаванай пасля заключэння [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі (1596)]], і стварыў праваслаўную [[Магілёўская і Мсціслаўская епархія|Магілёўскую епархію]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3 : Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 49, 154.</ref>. Аднак была захавана і [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкая царква (уніяцтва)]], да якой належала большая частка сялян. Пры розным статусе канфесій у краіне захоўваўся рэлігійны мір. Нярэдкімі былі міжканфесійныя шлюбы і ў сувязі з гэтым пераходы з адной канфесіі ў другую<ref>Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.). — Мінск, 1998. — С. 5.</ref>. У адказ на прэтэнзіі [[Маскоўская дзяржава|рускага цара]] на ўсходнія рэгіёны ВКЛ, польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1648—1668) [[Ян II Казімір Ваза|Ян Казімір]] па ініцыятыве сенатараў ВКЛ таксама зрэдку пачаў (па прычыне ідэалагічнага спаборніцтва) называць сябе ў лістах ''«вялікі князь літоўскі і Белай Русі <…>»'' (адзін раз нават ''«вялікі князь літоўскі, рускі, Белай Русі і жамойцкі <…>»''), але гэты тытул не быў афіцыйна прыняты, ужываўся часова ў 1655—1656 гг. і ад гэтага выразу хутка адмовіліся<ref>''Łatyszonek, O.'' Od rusinów białych do białorusinów… С. 211—212.</ref>. Замест гэтага, каб адабраць ідэалагічныя падставы ў рускага цара прэтэндаваць на землі Рэчы Паспалітай, населеныя праваслаўнымі, [[Тытул Папы Рымскага|папа рымскі]] [[Аляксандр VII]] у 1661 г. зацвердзіў за польскім каралём і вялікім князем літоўскім (і яго наступнікамі) да яго поўнага тытулу (''«Ян Казімір, ласкай Божай кароль польскі, вялікі князь літоўскі, рускі, прускі, мазавецкі, жамойцкі, лівонскі, смаленскі, северскі, чарнігаўскі, а таксама спадчынны кароль шведаў, готаў, вэндаў»'') і дадатковы тытул ''«rex orthodoxus»'' (па-лацінску ''«праваслаўны кароль»'')<ref>Podręczna encyklopedya kościelna. — Warszawa, 1913. — t. XXXI—XXXII. — S. 292.</ref>. [[Файл:Katedralny sabor Sv Ducha - Minsk city - 2010 AD.jpg|left|thumb|Праваслаўны [[кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа]] ([[1633]]) у [[Мінск]]у. Фота 2010 года.]] [[Файл:Church of the Holy Trinity in Gierviaty.jpg|left|thumb|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|Каталіцкі касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] ([[1903]]) у [[Гервяты|Гервятах]]. Фота 2014 года.]] Высокі і афіцыйны статус каталіцызма ў дзяржаве і канфесіянальная негамагеннасць насельніцтва ([[шляхта]] — у асноўным каталікі, а [[Сялянства|сяляне]] — у асноўным праваслаўныя ці [[Уніяцтва|ўніяты]]) кампенсаваліся тым, што святарства займала другаснае становішча ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкімі [[феадал]]амі ([[баяры|баярамі]], [[шляхта]]й)<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373, 375; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>, нягледзячы на тое, што ў [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сенаце Рэчы Паспалітай]] каталіцкія [[Епіскап|біскупы]] займалі пярэднія крэслы, а праваслаўныя і ўніяцкія рэлігійныя іерархі не былі прадстаўлены ў Сенаце ўвогуле. [[Духавенства|Святарства (духавенства)]] у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] увогуле не лічылася за асобнае [[саслоўе]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373.</ref>. Таму каб зрабіцца каталіцкім арцыбіскупам, біскупам, абатам ці атрымаць якую-небудзь іншую каталіцкую пралатуру, неабходна было мець добры шляхецкі радавод. Самымі пажаданымі для шляхты ВКЛ і Рэчы Паспалітай былі пасады [[ваявода|ваявод]] і [[кашталян]]аў ці пасада [[манарх]]а, якая была выбарнай. Акрамя таго з даўніх часоў шырокае распаўсюджанне атрымала калятарскае права — калі землеўладальная свецкая шляхта, на чыіх маёнтках знаходзілася [[парафія]] (каталіцкая, праваслаўная, уніяцкая ці пратэстанцкая), ці проста шляхціц-фундатар храма (і яго нашчадкі) выдавалі рэкамендацыі на заняцце канкрэтнай духоўнай асобай пасады мясцовага парафіяльнага святара<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93.</ref>. Самі ж вярхоўныя каталіцкія, праваслаўныя і ўніяцкія духоўныя іерархі (біскупы і мітрапаліты) прызначаліся ў ВКЛ і Рэчы Паспалітай паводле ўказаў манарха (вялікага князя/караля)<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>. Праваслаўная царква прызнае вяршынства свецкай улады над царкоўнай<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 214.</ref>. Як каталіцкі касцёл, так і ўніяцкая і праваслаўная цэрквы мелі права валодаць і валодалі зямельнымі маёнткамі, прыгоннымі сялянамі; мелі свае [[Манастыр|кляштары]] і трымалі [[школа|школы]]; атрымлівалі фундушы ад свецкай шляхты. Толькі 23 ліпеня 1790 года [[Кіеўскія ўніяцкія мітрапаліты|ўніяцкі мітрапаліт]] быў уведзены ў склад Сената Рэчы Паспалітай, дзе быў прыраўняны па статусе да каталіцкага біскупа і засядаў пасля каталіцкага смаленскага біскупа<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 96.</ref>. Нежаданне шляхты доўгі час уводзіць уніяцкага мітрапаліта ў склад Сенату вынікала з прынцыпа праваслаўнай і ўніяцкай царквы, што чалавеку любога [[саслоўе|саслоўя]] можна займаць пасаду епіскапа (біскупа) ці мітрапаліта, а [[шляхта]] не хацела дапускаць у шляхецкія інстытуты ([[Павятовы соймік|соймікі]] і [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойм]]) прасталюдзінаў<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 261.</ref>. [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай (1772, 1793, 1795)]] і ўключэння беларускіх зямель у склад [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] пачаліся пераводы ўніяцкага насельніцтва (у асноўным — сялян) да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]], хоць масавы перавод усіх уніятаў да Рускай праваслаўнай царквы адбыўся пасля ліквідацыі [[Берасцейская унія|Барасцейскай царкоўнай уніі (1596)]] паводле рашэнняў [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабора (1839)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 67—72.</ref>. У сітуацыі шматканфесіянальнасці сярод сялян панавала талерантнасць, а часам і індыферэнтнасць у рэлігійным жыцці, калі сяляне хадзілі ў каталіцкія ці праваслаўныя храмы і заключалі міжканфесіянальныя шлюбы (хоць гэта непакоіла расійскія ўлады), што было абумоўлена ў не малой ступені непісьменнасцю вернікаў<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 72.</ref>. Менавіта з [[1839]] г. беларусы аж да сённяшняга часу ў сваёй пераважаючай большасці з’яўляюцца [[праваслаўе|праваслаўнымі]] і належаць да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 92—94.</ref>. Мясцовае [[Дваране|дваранства]] ў сваёй масе засталося каталіцкім і цвёрда трымалася каталіцызма, гэтак жа як частка сялян<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 229—232.</ref>. З таго часу расійская ўлада палітызавала і абвастрыла канфесійнае пытанне на беларускіх землях, імкнучыся супрацьпаставіць праваслаўных і католікаў (праваслаўныя лічыліся расійскай уладай за «рускіх», а каталікі — за «палякаў»), знізіць працэнт каталікоў у краі, а пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] увяла самыя дыскрымінацыйныя законы супраць каталіцкага насельніцтва, што дзейнічалі ў беларускіх губернях да падзення царскай улады ў ходзе [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 176—183; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 100, 103—110.</ref>. У часы Расійскай Імперыі святарства (праваслаўнае, каталіцкае і пратэстанцкае) на беларускіх землях зноў жа займала другаснае значэнне ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкім дваранствам, хоць [[Духавенства|святарства (духавенства)]] у імперыі лічылася за асобнае [[саслоўе]], а [[праваслаўе]] мела статус пануючай канфесіі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 59; Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — С. 158.</ref>. У час знаходжання Беларусі ў складзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (у форме [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]) па распараджэнні савецкіх улад праходзіла барацьба з рэлігійнасцю насельніцтва і папулярызацыя [[атэізм]]у<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 249—260.</ref>. Толькі ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ўвайшла ў склад міжваеннай Польшчы (1918—1939), захавалася каталіцкая, пратэстанцкая і праваслаўная цэрквы, хоць польскімі ўладамі праводзілася палітыка лагоднай паланізацыі беларускамоўнага насельніцтва, дыскрымінацыі праваслаўнага насельніцтва і папулярызацыі каталіцызма<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 423—445; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 264, 266, 272.</ref>. Першы поўны [[Пераклады Бібліі на беларускую мову|беларускамоўны пераклад Бібліі]] быў надрукаваны ([[тарашкевіца]]й) у [[1973]] годзе ў [[Нью-Ёрк]]у ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). [[Файл:Будслав.jpg|thumb|[[Будслаўскі фэст]] у 2008 годзе.]] Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]], у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] з 1991 г. пачалося шырокае аднаўленне рэлігійнай дзейнасці, а некаторыя рэлігійныя святы атрымалі статус дзяржаўных<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 352, 405; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 393—394.</ref>. Паводле ацэнкі супрацоўніцы Інстытута антрапалогіі і этналогіі Расійская акадэміі навук [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Рэгіны Грыгор’евай]]<ref>[http://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=66 Григорьева Регина Антоновна]</ref>, веруючыя беларусы — пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; у 1994 годзе каля 25 % беларусаў былі [[каталіцтва|католікамі]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110.</ref>, а ў 2005 г. — каля 20 %<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref>. Беларусы-каталікі прысутнічаюць як у заходніх раёнах Беларусі, так і цэнтральных і ўсходніх<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 409—410.</ref>. Невялікая колькасць веруючых беларусаў адносіцца да пратэстантаў, галоўным чынам у [[Мінск]]у і [[Беларускае Палессе|палескіх раёнах]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424—444.</ref>. У 2018 годзе «[[Будслаўскі фэст]]» (штогадовая ўрачыстасць у гонар ушанавання [[абраз Маці Божай Будслаўскай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]) быў унесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. <gallery perrow="5"> File:Paraskeva (16th c, Belarus museum).jpg|Праваслаўная ікона Святой Параскевы, 2-я палова XVI ст. Створана на Случчыне. ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]). File:Abraz.jpg|Каталіцкі [[Будслаўскі абраз Маці Божай]], 1590-я гады. File:Valarjan Pratasievič. Валяр’ян Пратасевіч (XVIII).jpg|Віленскі каталіцкі біскуп [[Валяр’ян Пратасевіч]] (к. 1509—1579) — адзін з галоўных заснавальнікаў [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскай езуіцкай акадэміі]]. File:Марыя з дзіцем. Фрагмент кампазіцыі.JPG|[[Дзева Марыя|Божая Маці]] з [[Ісус Хрыстос|Дзіцём]]. Беларуская разьбяная скульптура, пачатак XVII стагоддзя (фрагмент кампазіцыі). File:Комплекс былога езуіцкага калегіюму. г. Ворша 2.jpg|Комплекс былога [[Аршанскі езуіцкі калегіум|аршанскага езуіцкага калегіума]], XVII—XVIII стст. Фота 2012 года. </gallery> == Мова і пісьменства == {{main|Беларуская мова|Гісторыя беларускай мовы|Беларуская літаратура}} [[Файл:Francišak Skaryna.jpg|thumb|Першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. Аўтапартрэтная гравюра, 1517 год.]] Сучасныя формы гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (яе найважнейшыя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы) у форме розных дыялектаў пачалі складвацца ў XIII―XV стст. у ходзе [[этнагенез беларусаў|этнагенеза беларусаў]], а таму ў першую чаргу — у выніку цеснага ўзаемадзеяння ўсходнеславянскіх гаворак, якія апынуліся ў межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Введение в изучение языка и народной словесности|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=Варшава|год=1903|том=1|старонак=478}}</ref><ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 78, 81.</ref>. Як літаратурныя выкарыстоўвалі самыя розныя мовы, нават некалькі моў паралельна. З XIV да канца XVIII ст. як пісьмовая мова вялікакняскай канцылярыі раз-пораз выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|латынь]], аднак з XIV да сярэдзіны XVII ст. усё ж асноўнай і масавай мовай дакументаў вялікакняскай канцылярыі і мясцовых адміністрацый у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] стала славянская мова — т. зв. «руская мова», якой спачатку абазначалі [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскую мову]] (ці «старажытнарускую мову»), што паступова да сярэдзіны XVI ст. ужо набыла шмат рыс гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (асабліва ў лексіцы і фразеалогіі) і не набыла рыс балцкіх гаворак<ref name="ReferenceC">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28.</ref>. Па гэтай прычыне сучаснымі беларускімі навукоўцамі тая літаратурная «руская мова» ВКЛ абазначаецца неалагізмам як «[[старабеларуская мова]]»<ref name="ReferenceC"/>. Літаратурная «руская мова» (старабеларуская мова) ВКЛ адлюстроўвала многія моўныя з’явы, характэрныя для гутарковай беларускай мовы, хоць да канца [[XV стагоддзе|XV ст.]] яшчэ не адходзіла далёка ад традыцыйных канонаў, якія былі складзены дагэтуль, і была прадстаўлена пераважна юрыдычнымі дакументамі<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 29, 83, 89, 93.</ref>. Блізкае месца да ёй займалі мясцовыя творы на [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 83, 140.</ref>. Напрыклад, беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова друкаваных выданняў [[Біблія Францыска Скарыны|кніг Бібліі Францыска Скарыны]], зробленых ім у 1517—1519 гг., — гэта беларуская рэдакцыя [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] (''«словенским языкомъ»''), дзе маецца пэўны ўплыў гутарковай [[беларуская мова|беларускай]], [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай моў]]<ref>''Булыка, А. М.'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—123, 125—126.</ref><ref>У выданнях кніг Бібліі Францыск Скарына дадаваў на палях толькі свае пераклады на старабеларускую мову некаторых малазразумелых царкоўнаславянскіх слоў (''«положилъ есми на боцех некоторыи слова'' <…> ''русским языкомъ»'') і ўжываў старабеларускую мову шырэй у прадмовах і пасляслоўях сваіх выданняў кніг Бібліі, а таксама ў сваіх вершах, якія пісаліся і перакладаліся Скарынам да біблейскіх кніг. Гл.: ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—122.</ref><ref>[[Рэфармацыя]], якая прайшла ў Заходняй Еўропе ў XVI ст., закранула толькі каталіцкую царкву, а не праваслаўную. У праваслаўнай царкве (гэтак жа як і ва ўніяцкай у Рэчы Паспалітай) заўсёды кананічна захоўвалася на землях Беларусі, Украіны і Расіі царкоўнаславянская мова Бібліі і набажэнстваў і захоўваецца дагэтуль.</ref>. У той жа час, гэтая мова, безумоўна, была зразумела славянскамоўнаму насельніцтву ВКЛ, а друкаваныя кнігі Францыска Скарыны былі адрасаваны менавіта да яго. [[Францыск Скарына]] стаў усходнеславянскім першадрукаром. Яшчэ больш рыс гутарковай мовы беларусаў, на слоўнікавы запас якой плённа паўплывалі таксама [[Лацінская мова|латынь]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]] і іншыя мовы, [[старабеларуская мова|пісьмовая «руская мова»]] набыла з сярэдзіны XVI ст. (асабліва ў [[лексіка|лексіцы]], [[фразеалогія|фразеалогіі]] і [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], часткова — у [[фанетыка|фанетыцы]] і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісе]]) у ходзе [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі ў ВКЛ]] і шырокага размаху друкарскай справы ([[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]] і інш.)<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 93—97.</ref>. У Заходняй Еўропе менавіта царкоўная [[Рэфармацыя]] прывяла да ўзвышэння і развіцця нацыянальных літаратур і моў, якія да таго знаходзіліся ў статусе «вульгарных» у параўнанні з [[Лацінская мова|латынню]]. [[Старабеларуская мова|Пісьмовая «руская мова» ВКЛ]] у XIV—XVII стст. вылучалася шыратой грамадскіх функцый (мела статус дзяржаўнай мовы, на ёй былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]]), развітасцю [[Стыль (мова)|стыляў]] (дамінаваў [[афіцыйна-дзелавы стыль]]<ref name="ReferenceD">''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 92—94.</ref>, які найболей атрымаў рыс гутарковай беларускай мовы, у адрозненне ад [[царкоўны стыль|царкоўнага стылю]], і якім найболей карысталася свецкая шляхта<ref name="ReferenceD"/>), значнай колькасцю друкаваных выданняў, а [[Старажытнабеларуская літаратура|літаратура на ёй — развітасцю відаў і жанраў (у тым ліку, напісанне дзяржаўных летапісаў і хронік)]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Очерки словесности белорусского племени. Старая западнорусская письменность|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=П.|год=1921|том=3|старонак=246}}</ref><ref>''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 94, 108, 115, 137.</ref>. З сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII ст.]]<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref> у афіцыйным справаводстве, культурным і публічным жыцці гарадоў і вышэйшага саслоўя [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] замест «рускай мовы» пачала дамінаваць літаратурная [[польская мова]], поспех распаўсюджання якой з сярэдзіны [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] быў забяспечаны ў тым ліку тым, што ў [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|ходзе Рэфармацыі ў XVI ст. у Польскім Каралеўстве]] замест латыні ў афіцыйным справаводстве была ўведзена [[польская мова|літаратурная форма польскай мовы]], вельмі набліжаная да гутарковай. Засваенне літаратурнай польскай мовы для беларускамоўнага насельніцтва было вельмі лёгкім і значна прасцейшым (з-за блізкасці гутарковай беларускай і польскай моў), чым для балтамоўнага насельніцтва ВКЛ. У той жа час пісьмовая [[старабеларуская мова|«руская мова» (старабеларуская мова)]] выкарыстоваўлася ў афіцыйным справаводстве ВКЛ аж да самага канца існавання Рэчы Паспалітай (1795) фрагментамі і поўнымі тэкстамі (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]), якія нярэдка ўстаўляліся ў польскамоўныя дакументы, калі цытаваліся старыя «рускамоўныя» тэксты грамат, прывілеяў, актаў і г. д.<ref name="ReferenceE">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 171.</ref> Акрамя таго, у справаводстве ўніяцкай царквы побач са старабеларускай выкарыстоўвалася з 1740-х гг. яшчэ і польская мова, у набажэнстве ўвесь час — [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]]<ref>''Лісейчыкаў, Д. В.'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг… С. 86, 91, 92, 105, 106, 132.</ref>; на старабеларускай для ўніятаў былі складзены таксама некаторыя духоўныя песні («кантычкі»)<ref name="ReferenceE"/>. У каталіцкім касцёле выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|лацінская]] і польская мовы, якія ў XVII—XVIII стст. былі мовамі высокай культуры ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Сярод [[магнат]]аў у XVIII ст. атрымала значнае распаўсюджанне і [[французская мова]]<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 125, 130.</ref>. Маянтковая шляхта ведала некалькі моў паралельна, у тым ліку гутарковую беларускую мову<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 129—130.</ref>. [[Файл:Gramota Sigizmunga III.JPG|thumb|left|Прыклад выкарыстання [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]] (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) у справаводстве [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], 1844 год<ref>У рускамоўным дакуменце Валынскага дваранскага дэпутацкага сходу ([[Валынская губерня]] Расійскай Імперыі) змешчаны поўны тэкт пацвярджальнай граматы ад 29 верасня 1592 года [[Жыгімонт Ваза|польскага караля і вялікага князя літоўскага Жыгімонта III]] шляхціцам Ляўкоўскім і Булгакоўскім (на старабеларускай мове польскай лацініцай). Сам дакумент ад 1844 г. знаходзіцца ў вывадовай справе аб дваранскім паходжанні роду Ляўкоўскіх (Валынскі дваранскі дэпутацкі сход). Падобныя выпісы і копіі мелі даволі масавы характар у справаводстве Расійскай Імперыі ў [[Заходні край|заходніх губернях]] у першай палове XIX ст.</ref>.]] [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля ўключэння беларускіх зямель (1772, 1793, 1795) у склад Расійскай Імперыі]], мовай справаводства стала [[руская мова|руская мова (велікаруская мова)]], хоць да канца падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] афіцыйна выкарыстоўвалася ў [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] паралельна і [[польская мова]] ў многіх дзяржаўных установах, асабліва дваранскіх і судовых. У 1803 г. у [[Вільнюс|Вільні]] быў створаны [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскі ўніверсітэт]] (1803—1832), дзе сярод многіх выкладчыкаў і студэнтаў вялікую папулярнасць атрымаў [[рамантызм]], які заклікаў праяўляць цікавасць да простанароднай культуры і мовы<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4—5.</ref>. Пачалося збіранне, публікаванне і даследаванне помнікаў пісьменства XIV—XVII стст. на [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]] (рэлігійныя тэксты, летапісы, Статуты ВКЛ і іншыя юрыдычныя акты, і г.д.), што надало штуршок вывучэнню гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4.</ref>. А прафесары [[Іаахім Лялевель]], [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыд Гродэк]], [[Лявон Бароўскі|Леў Бароўскі]] абудзілі інтарэс у студэнтаў (асабліва членаў таварыстваў [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]] з каталіцкага [[Дваране|дваранства]]) да мовы і традыцый простых сялян, што сталася пачаткам шырокіх этнаграфічных даследаванняў у 1820—1850-я гг. і фарміравання [[беларуская мова|новай беларускай літаратурнай мовы]] і літаратуры з 1850-х гг. (прычым — польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) — на аснове гутарковай мовы беларускага сялянства, а не працягам традыцыі літаратурнай «[[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]»<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 30; ''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 7, 13.</ref>. [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] у [[Мінск]]у, фота 1863 года.]] Галоўны ўклад у 1840—1850-ыя гг. у фарміраванне новай беларускай літаратурнай мовы на аснове жывой сялянскай гаворкі (у тым ліку, з адлюстраваннем такіх з’яў як дзеканне і цеканне, аканне-яканне, [[Ў|«у» нескладовае]], [[Прыстаўны гук|прыстаўныя]] «в» і «г», інш.) быў зроблены літаратарскай дзейнасцю двараніна-каталіка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] (1808—1884) з [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 152.</ref>. У сітуацыі канфесійнай і культурнай негамагеннасці лейтматывам творчасці галоўнага паэта пакалення (Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча) стаў заклік да паразумення паміж дваранамі і сялянамі і народнага адзінства<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 201, 203—204.</ref>. Тым не менш, на працягу XIX ст. у беларускай прафесійнай культуры дамінавала [[польская мова]], а з 1860-х гг. яшчэ паралельна і [[руская мова|руская]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 139—143, 277—282.</ref>. Вынікі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] былі неспрыяльнымі для развіцця культуры, бо многія патэнцыйныя дзеячы культуры з дваранства прынялі ўдзел у паўстанні, былі рэпрэсаваны ці вымушаны былі эміграваць за межы Расійскай Імперыі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 243.</ref>. [[Руская мова]] заняла пануючае становішча ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, у тым ліку ў сферы пачатковай адукацыі. Расійскімі ўладамі было забаронена друкаваць беларускамоўныя кнігі [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] і не заахвочвалася друкаванне [[кірыліца]]й. У выніку развіццё беларускамоўнай літаратуры і мовы было спынена амаль на 30 год<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 332.</ref>. Найбольшы ўплыў на фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі сярод шырокіх кол сялянства і інтэлігенцыі быў зроблены ў пачатку 1890-х гг. пры фінансавай падтрымцы ліберальна-кансерватыўнага заможнага беларускага маянтковага каталіцкага дваранства [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], якое здолела перажыць разгром [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання]] і захаваць для новых пакаленняў маёнткі нават ва ўмовах дыскрымінацыйных законаў супраць католікаў у [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] Расійскай Імперыі. Патрыярхам прафесійнага [[беларусазнаўства]] ў 1880—1890-ыя гг. стаў заможны маянтковец-каталік [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] (1834—1916), член [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], літаратар, журналіст кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj» і першы сапраўдны беларускі энцыклапедыст, які звярнуўся і пераняў культурную традыцыю [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 450—453, 462.</ref>. Менавіта Ельскі ў Расійскай Імперыі ўсебакова асэнсаваў развіццё беларускай мовы і літаратуры, папулярызаваў развіццё беларускамоўнай культуры, стаў сапраўдным аўтарам ідэалогіі суб’ектнасці беларусаў і беларусацэнтрычнай канцэпцыі гісторыі народа<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 450—453, 462.</ref>, якая была агучана дваранінам-каталіком [[Францішак Багушэвіч|Францішкам Багушэвічам]] (1840—1900)<ref>Сам Францішак Багушэвіч таксама некалькі год быў журналістам кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj», які адлюстроўваў погляды кансерватыўнага польскамоўнага дваранства Расійскай Імперыі.</ref> у прадмове да «[[Дудка беларуская|Дудкі беларускай]]» ([[1891]]): там беларускі народ, дзе ''«наша мова жыве»''; што ''«мова нашая ёсць такая ж людская і панская»''; што наша ''«зямелька»'' — ''«Беларусь»'' (не вялікая, не малая, не чырвоная, не чорная, а белая); што Беларусь была тэрытарыяльнай асновай ВКЛ (''«як тое зярно ў гарэху»'')<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 285—286.</ref>. Сама прадмова Францішка Багушэвіча стала своеасаблівым маніфестам беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння і моцным штуршком развіцця прафесійнай беларускамоўнай культуры<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 383.</ref>. [[Файл:Yanka Kupala - Reaper - Manuscript (1911).jpg|thumb|Аўтограф верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Жняя», 1911 год.]] Пасля ўвядзення ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] ў 1904 г. свабоды выкарыстання любой мовы і [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|ў 1905 г. свабоды друку]] паскорыўся працэс фарміравання беларускамоўнай прафесійнай мастацкай культуры: узніклі беларускія выдавецтвы і перыядычныя выданні, якія друкаваліся і лацініцай, і [[кірыліца]]й (у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў 1921—1939 гг. суіснавалі лацініца і кірыліца, а ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] — выключна кірыліца з 1919 г.<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref>). Істотна паўплывалі на далейшае фарміраванне нацыянальнай ідэі і сістэмы навуковых поглядаў на беларусаў працы [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» (т. 1—3, 1903—1922), газета [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва» (1906)]], артыкулы [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], «Кароткая гісторыя Беларусі» (1910) [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], газета [[Biełarus|«Беларус» (1913)]] і інш. Характэрна, што ў Расійскай Імперыі ўпершыню [[беларуская мова|новая беларуская літаратурная мова]] пачала выкладацца як асобны прадмет менавіта ў школах [[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Польскага таварыства «Асвета» у Мінску]]. У аснову [[беларуская мова|сучаснай беларускай літаратурнай мовы]] канчаткова была пакладзена мінская гаворка [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы дыялектаў]]<ref name="ReferenceA"/> (у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] — да [[Маладзечна]] і [[Бабруйск]]а), бо на ёй стваралі свае творы самыя значныя літаратары пачатку XX ст. — [[Янка Лучына]]<ref>[[Янка Лучына]] хоць і памёр у 1897 г., але яго галоўны зборнік «Вязанка» быў выдадзены толькі ў 1903 г.</ref>, [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]] і інш.<ref>Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17, 23; ''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 58.</ref> У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|часы БССР (1919—1991)]] [[беларуская мова]] атрымала дзяржаўны статус і развівалася [[беларуская літаратура]] розных жанраў, аднак для беларусаў стаў характэрны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]] (асабліва з ростам [[урбанізацыя|урбанізацыі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 395, 404—406.</ref>. У [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] 85,6 % беларусаў падчас перапісу насельніцтва ад [[1999]] г. назвалі беларускую мову роднай, а 41,3 % — мовай, на якой яны пераважна размаўляюць дома<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 406.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Biblia Ruska.jpg|Першы аркуш Псалтыра, біблейскай кнігі старазапаветнага цыклу, выдадзенага [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]] у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), 1517 год. File:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588)]] на [[старабеларуская мова|''«старабеларускай мове»'']], які служыў зборнікам асноўных законаў дзяржавы. File:Chadkievičy. Хадкевічы (C. Götke, 1642) (2).jpg|Кніга [[Пётр Казімір Ляцкі|Пятра Казіміра Ляцкага]] аб гларыфікацыі [[Хадкевічы|роду Хадкевічаў]] «Septem Chodkiewicii heroes exercitvs Lithvanici dvces [...]» (1642), [[Вільнюс|Вільня]]. File:Manuscript of the Constitution of the 3rd May 1791 - last pages.jpg|Спіс 14 падпісантаў у рукапісным польскамоўным арыгінале [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая 1791 года]]. File:Branisłaŭ Taraškievič - Biełaruskaja gramatyka dla škoł, 1929.png|«Беларуская граматыка для школ» [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. [[Вільнюс|Вільня]], 1929 год. </gallery> == Традыцыйная культура == Беларуская традыцыйная культура цаніла ў першую чаргу натуральнасць, гарманічнасць, арганічнасць і ўпісанасць у прыроднае асяроддзе<ref name="budzma.by">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль]</ref>. Па гэтай прычыне ў беларускім мастацтве вялікая [[Прыгажосць|эстэтычная дасканаласць]] бачылася ў гарманічнай стрыманасці мастацкіх прыёмаў, дастатковым мінімалізме і пазбяганні празмернага ўпрыгожвання, а перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам. Для традыцыйнага народнага мастацтва Беларусі характэрна таксама гарманічная стрыманасць у дачыненнях з [[колер]]амі: адсутнасць яркіх фарбаў у штодзённым жыцці (абмежаванасць каларыстычных спалучэнняў [[белы колер|белым]] (сімвал [[свет]]у, [[космас]]у і [[Бог|боскага пачатку]]) і [[шэры колер|светла-шэрым]]), да якіх у святочную нагоду дадаваліся [[чырвоны колер]] (сімвал вітальнасці, багацця, дабрабыту, прыгажосці, урачыстасці і боскасці) і [[чорны колер|чорны]] (сімвал гарманічнасці і дасканаласці формы). Гэта ў першую чаргу адлюстроўвалася ў далікатнай арнаментацыі [[Строй|беларускіх сялянскіх строяў адзення]]<ref name="budzma.by"/>. Важнай лічылася інтэграванасць жытла ў прыроднае асяроддзе, натуральнасць матэрыялаў з якога яно зроблена, прапарцыйная дасканаласць формы і стрыманы, але дастатковы дэкор, каб не парушыць арганічнасць<ref name="budzma.by"/>. Цанілася лаканічнасць і рацыянальнасць форм без лішніх дэталяў, але кожная дэталь напаўнялася глыбокім зместам і сэнсам<ref name="realty.ej.by">[http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html Армен Сардаров: Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }}</ref>. === Традыцыйныя заняткі і рамёствы === {{main|Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі беларусаў|Рамесныя заняткі беларусаў}} [[Файл:Кніга Руф.jpg|left|thumb|Гравюра «Жніво» з пражскай Бібліі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], 1517—1519 гады.]] Асноўным традыцыйным заняткам [[сяляне|сялянскага насельніцтва]] было ворнае [[земляробства]] ([[жыта]], [[ячмень]], [[авёс]], [[пшаніца]], [[гарох]], з канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] — [[бульба]]; з тэхнічных культур — [[лён]], [[каноплі]]), [[жывёлагадоўля]] (коні, буйная і дробная рагатая жывёла, свіні і інш.), садаводства (яблыня, груша, вішня, сліва) і агародніцтва ([[капуста]], [[морква]], агуркі, цыбуля, [[часнок]] і інш.). [[Файл:Ruszczyc Soil.png|thumb|[[Зямля (карціна Фердынанда Рушчыца)|Карціна «Зямля», 1898 год.]] Мастак [[Фердынанд Рушчыц]].]] Ворнай прыладай з даўніх часоў была [[Саха (ворная прылада)|саха]], якую лёгка мог вырабіць сам селянін і якой зручна было манеўраваць пры апрацоўцы мясцовай глебы ў лясной паласе, дзе звычайна было многа камянёў, карэнняў ці пнёў. Саха мела свае рэгіянальныя разнавіднасці: 1) палеская саха (ці іначай — «літоўская» або «падляшская саха»), якую цягнула пара валоў; 2) віцебская саха (ці іначай — «перакладка» або «руская саха»), якую цягнуў адзін [[конь]]; і 3) падняпроўская саха (ці іначай — «магілёўская» або «беларуская саха») — цягнуў конь. Збожжавыя культуры жалі [[серп|сярпамі]], касілі косамі, прыбіралі віламі і граблямі. З XIX ст. сталі выкарыстоўвацца жалезны [[плуг]] і жалезная [[барана]]. Традыцыйнымі падсобнымі промысламі сялян былі [[збіральніцтва]] (грыбы, ягады, лекавыя травы), [[бортніцтва]] (пчалярства), [[паляўніцтва]], [[рыбалоўства]] ў [[рака|рэках]] і [[возера|азёрах]], гонка [[смала|смалы]] і [[дзёгаць|дзёгцю]] (на Палессі і Падняпроўі). У 2020 годзе «Культура [[бортніцтва]] Беларусі і Польшчы» была ўнесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Было развіта пляценне рагож і цыновак з лыка (у XIX ст. асабліва славіліся вырабы з Чэрыкаўскага і Рагачоўскага паветаў Магілёўскай губерні і Бабруйскага, Барысаўскага паветаў Мінскай губерні), выраб [[бочка|бочак]] і [[кола]]ў (вялікага прафесіяналізму ў XIX ст. гэта дасягнула ў Чавускім, Магілёўскім, Аршанскім і Гомельскім паветах Магілёўскай губерні і Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 163, 189, 206—208, 253.</ref>. <center> <gallery perrow="5"> File:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|Іканастас [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Свята-Мікольскай царквы ў Магілёве]], XVII стагоддзе. File:Royal doors 10 centuries of art of Belarus.JPG|[[Царскія вароты]] ''(дрэва, разьба, пазалота)'', XVIII стагоддзе ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Святы Мікалай Цудатворац 03 (not crop, please).JPG|Ікона Св. Мікалая Цудатворца ''(дрэва, алей)'', канец XVIII — пачатак XIX стагоддзяў [[Бабічы (Чачэрскі раён)|Вёска Бабічы (Чачэрскі раён)]] File:Майстар з в. Нахаў, Калінкавіцкі раён, Ручнік, 1910-гг..jpg|Тканы [[ручнік]] з вёскі Нахаў (каля [[Калінкавічы|Калінкавічаў]]), 1910-ыя гады. File:Кафля з гарадзішча на р. Менка.jpg|Фрагмент высокамастацкай паліванай кафлі, зробленай у [[Мінск]]у, XVI—XVII стагоддзі. </gallery> </center> [[Файл:Carskija varoty 002.jpg|150px|thumb|[[Царскія вароты]] з [[салома|саломы]] ([[Заходняе Палессе]]), XIX стагоддзе (Вышыня звыш 2 метраў).]] Было паўсюдна развіта цяслярства, сталярства, [[кавальства]] і [[ганчарства]]. Высокай якасцю і майстэрствам славіліся вырабы з белаглінянай керамікі з роспісам ангобам у вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]]<ref name="ReferenceF">Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 242.</ref>, а таксама вырабы з {{нп3|Ганчарства на Пружаншчыне|чорналашчонай керамікі ў Пружанах, Ружанах|be-x-old|Ганчарства на Пружаншчыне}} і [[Поразава|Поразаве]] (Брэсцкі павет)<ref name="ReferenceF"/>. Высокім прафесіяналізмам у шапавальным занятку ў XIX ст. славіліся майстры ў Чавускім, Мсціслаўскім і Рагачоўскім паветах Магілёўскай губерні<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 269—270.</ref>. Вытворчасць і апрацоўка скуры і футра была на высокім узроўні ў майстроў Магілёва, Віцебска, Мазыра, Смаргоні і Шклова<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 271—273.</ref>. [[Файл:Павук у Магілёўскім этнаграфічным музеі.jpg|180px|thumb|[[Павук (упрыгажэнне)|Саламянае ўпрыгажэнне («павук»)]] у [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскім абласным краязнаўчым музеі]]. Фота 2022 года.]] Паўсюдна было развіта [[Беларускае народнае ткацтва|народнае ткацтва]] ([[лён]], [[каноплі]], [[аўчына]]), пляценне з [[салома|саломы]] і лазы, у тым ліку дэкаратыўнае<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 253—263, 297—299.</ref>. Вялікай эстэтыкай адзначаюцца лазовая мэбля з Магілёўскай губерні і саламяныя іканастасы Заходняга Палесся (захавалася некалькі фенаменальных [[Царскія вароты|царскіх варот]], створаных з [[салома|саломы]] ў пачатку XIX ст.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 261—263.</ref>. Паводле ацэнкі беларускага мастацтвазнаўцы і этнолага [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўгена Сахуты]], менавіта [[беларускае саломапляценне]] за сваю развітасць і дасканаласць (як традыцыйныя ўзоры, так і сучасную творчасць майстроў — ад простых бытавых прадметаў да сапраўдных твораў мастацтва) можна лічыць своеасаблівым і адметным феноменам у нацыянальнай культуры Беларусі і ўнікальнай з’явай у народным мастацтве [[Еўропа|Еўропы]] ўвогуле<ref>''Сахута, Я. М.'' Народнае мастацтва. — Мінск, 2015. — С. 98, 176.</ref>. У 2022 годзе традыцыя беларускага саломапляцення (мастацтва, рамяство, уменні) унесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/straw-weaving-in-belarus-art-craft-and-skills-01889 Straw weaving in Belarus, art, craft and skills]</ref>. На высокім узроўні было мастацкае [[ткацтва]] (карункавыя [[ручнік]]і і [[абрус]]ы), [[вышыўка]] (асноўныя тэхнікі — набор і падліковая гладзь чырвоным і чорным колерам), вытворчасць глінянай цацкі і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 241, 245, 317—320, 331—333.</ref> Асабліва славяцца [[Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя|неглюбскія]] і [[мотальскія ручнікі]]. Распаўсюджаны і [[Пісанка|размаляваныя пісанкі]] (белы ўзор на чырвоным, чорным або карычневым фоне), блізкія стылем да пісанак [[Украінскае Палессе|украінскага Палесся]] і [[Польшча|Польшчы]]. У XIX ст. вялікага майстэрства і шырокага распаўсюджання дасягнуў мастацкі роспіс [[куфар|куфраў]], якія нават набывала [[шляхта]] ([[дваранства]]) для ўласных патрэб. Высокага ўзроўню ў XVII—XIX стст. дасягнула майстэрства вытворчасці [[гарэлка|гарэлкі]] з прымяненнем перадавых тэхналогій<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76, 81—82; ''Улащик, Н. Н.'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии. — Москва, 1965. — С. 255—261.</ref>. Напрыклад, у маёнтку [[Высокае]], які належаў князям [[Сапегі|Сапегам]], у другой палове XVIII ст. выгатаўлялася нават невялікая колькасць апельсінавай гарэлкі адмыслова для магнацкага стала<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76.</ref>. У гарадах прафесійныя рамеснікі ў канцы XV — пачатку XX ст. аб’ядноўваліся ў цэхі. Высокім майстэрствам славіліся беларускія цэхавыя майстры ў разьбе па дрэву, асабліва з Падняпроўі ([[Орша]], [[Магілёў]], [[Шклоў]]), якія дасягнулі вышынь у архітэктурнай разьбе і зрабілі шмат шэдэўраў («[[беларуская рэзь]]»). У заходніх рэгіёнах была развіта драўляная скульптура (крыжы, капліцы, выявы святых) і выраб разбяных калаўротаў. У 2024 г. беларуская [[выцінанка]] ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>{{Cite web |url=https://kultura.gov.by/be/news/belorusskaya-vytinanka-vklyuchena-v-spisok-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-yunesko/ |title=Беларуская выцінанка ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=2 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902011432/https://kultura.gov.by/be/news/belorusskaya-vytinanka-vklyuchena-v-spisok-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-yunesko/ |url-status=dead }}</ref>. У XX ст. традыцыйныя заняткі і рамёствы паступова згасаюць, хоць гэты працэс не ішоў так хутка ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў міжваенны перыяд (1921—1939) была ў складзе Польшчы і дзе традыцыйная культура захоўвалася даўжэй, чым у прымежнай [[БССР|савецкай Беларусі (БССР)]]. Так, у 1920—1950-я гг. у [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] стаў папулярным кісцевы роспіс вясковай мэблі. У савецкай Беларусі ў асобных раёнах стаў папулярным [[Маляваныя дываны|роспіс дываноў алейнымі і клеявымі фарбамі па палатне]] (напрыклад, у Слуцкім раёне творчасць мастачкі [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]). <gallery perrow="5"> Файл:Фрагмент фартуха, 1900-я гг., Клімавіцкі раён.jpg|Фрагмент тканага жаночага [[Фартух у беларускім народным касцюме|фартуха]] з [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкага павета]], 1900-я гады. Файл:Haradnaja, Lihor Hmir, Jaryna Jaromič. Гарадная, Лігор Гмір, Ярына Яроміч (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|Выраб белаглінянай керамікі ў вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]], фота 1912 года. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 37.jpg|[[Чорназадымленая кераміка|Чорналашчоная кераміка]] з [[Поразава]] і [[Пружаны|Пружан]]. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 33.jpg|Камянецкія разныя [[Прасніца|прасніцы]] (дэталі [[калаўрот]]аў). Файл:Belarusian Straw Bird.jpg|Цацка-птушка з саломы. Файл:Баяры. Капліца (02) крыж.jpg|Каваны крыж на капліцы ў [[Баяры (Глыбоцкі раён)|вёсцы Баяры (Глыбоцкі раён)]], XIX ст. Фота 2015 года. Файл:Тканіны ў Слуцкім этнаграфічным музеі 01 crop.jpg|Традыцыйныя сельскія самаробныя тканіны XX стагоддзя ([[Слуцкі краязнаўчы музей]]). Файл:Exhibition Alena Kish in Gallery Mikhail Savitski 12.12.2013 Oksana Arakcheeva.jpg|Мастачка [[Аксана Барысаўна Аракчэева|Аксана Аракчэева]] на выстаўцы [[маляваныя дываны|маляваных дываноў]] [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]. Фота 2013 года. Файл:Krošyn. Крошын (2008).jpg|Каваная жалезная [[Люстра (прыбор)|люстра]], 1881 г. Каваль [[Паўлюк Багрым|Павел Багрым]]. Файл:Belarusian folk art - Horse made of straw - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|Цацка-конь з саломы, вышыня каля 1,2 м. ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]). </gallery> === Тыпы пасяленняў і жытла === [[Файл:В. Азярцо - Пакроўская царква PICT1084.jpg|thumb|[[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўская царква з вёскі Логнавічы]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Традыцыйнымі тыпамі пасяленняў з даўніх часоў былі [[вёска]], [[сяло]] і [[горад]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 18—23.</ref>. У XV—XVI стст. да традыцыйных тыпаў дадаюцца і атрымліваюць шырокае распаўсюджанне новыя тыпы пасяленняў — [[мястэчка]], [[Двор, рэзідэнцыя феадала|шляхецкі двор (сядзіба)]], [[ваколіца]], [[засценак]], [[фальварак]], [[замак]]-рэзідэнцыя [[манарх]]а ці магната; у XVII ст. — [[палац]] (неўмацаваная рэзідэнцыя); у канцы XIX ст. — [[хутар]]; у 1938 г. — [[пасёлак гарадскога тыпу]]; у пачатку XXI ст. — [[аграгарадок]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 22—23, 38—39, 51, 100, 105, 240; ''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 34—40, 172, 177.</ref>. Да сярэдзіны XX ст. самым распаўсюджаным тыпам пасялення была вёска, у якой жыла большая частка беларускага насельніцтва. Гістарычна склалася некалькі тыпаў планіроўкі [[Беларуская вёска|беларускіх вёсак]]<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 33.</ref>: 1) скучаная (бессістэмная) — самая старажытная, паўсюль пашыраная і найболей захоўвалася да XIX ст. у Віцебскім Паазер’і і [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]] (з-за адаптацыі да складанага рэльефу), асабліва ў [[шляхта|шляхецкіх]] [[ваколіца]]х; 2) лінейная ([[хата|хаты]] ставіліся ўздоўж дарогі з аднаго боку) — лінейная вёска магла складацца з 3-5 ліній і шырокае распаўсюджванне атрымала ў XVI—XVII стст.; 3) вулічная (хаты ставіліся ўздоўж дарог з абодвух бакоў, тарцом да дарогі) — атрымала распаўсюджанне пасля [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] і з’яўляецца характэрнай рысай беларускай вёскі дагэтуль. Звычайная колькасць сялянскіх двароў у вёсцы была ад 10 да 100 (буйныя вёскі пераважалі ў [[Палессе|Палессі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 24.</ref>. [[Файл:VillageStreetState museum of folk architecture and life.JPG|thumb|Вясковая вуліца з [[хата]]мі, XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту).]] Тыповы сялянскі двор (які разам з зямельным участкам утвараў сялянскую сядзібу) складаўся з хаты, [[свіран]]а (''[[клець|клеці]]''), навеса для дроў і прылад працы (''паветкі''), хлява для жывёлы, загона для вечак, адрыны для сена (''[[еўня]]'', ''[[асець]]'', ''[[пуня]]'', ''[[гумно]]'') і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 95.</ref> Вылучаецца тры асноўныя тыпы планіроўкі сялянскіх двароў: 1) [[вяночны двор]] — увесь комплекс жылых і гаспадарчых пабудоў ўтварае звязаны прамавугольнік або квадрат; 2) [[пагонны двор]] — жылыя і гаспадарчыя пабудовы ставіліся ў прамую лінію, у некалькі дзясяткаў метраў; 3) незвязаныя пабудовы (з’явіўся нядаўна, часцей сустракаецца ў цэнтральных і заходніх раёнах [[Беларусь|Беларусі]])<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 97—101; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 242—246.</ref>. Існавалі таксама варыянты П-падобнай і Г-падобнай планіроўкі сялянскага двара<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 101.</ref>. Беларускі дом увасабляў мадэль [[свет]]у, ідэю адзінства пакаленняў і быў сугучны і сумерны чалавеку<ref name="realty.ej.by"/>. Пачатковае аднакамернае драўлянае бярвеністае жытло [[сяляне|сялян]] (''[[хата]]'') у вёсцы эвалюцыянавала ў 2-3-4-камерныя драўляныя бярвеністыя пабудовы з двухсхільным, радзей чатырохсхільным дахам, пакрытым [[салома]]й ці [[гонта]]й. Тыповыя планіроўкі традыцыйнай сялянскай хаты: 1) пакой (святліца) + сенцы; 2) [[пакой]] + [[сенцы]] + [[камора]] ([[клець]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246; ''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. Паступова з’явіўся трэці варыянт планіроўкі хаты, калі гаспадарчы пакой набыў жылую функцыю: 3) пакой + сенцы + пакой. Пазней яшчэ больш ускладнілася ўнутраная планіроўка жытла, калі вылучаліся асобныя дадатковыя памяшканні<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 115—116; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246.</ref>. [[Файл:Выстаўка ікон Бабіцкай школы. Афармленне экспазіцыі 01.JPG|thumb|150px|Іконы [[Бабічы (Чачэрскі раён)|бабіцкай школы]], XIX стагоддзе ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]).]] Унутраная планіроўка жылога пакоя хаты доўгі час была ўстойлівай — [[печ]] размяшчалася ў правым або левым куце ад уваходу і вусцем была звернута да доўгай [[сцяна|сцяны]] з [[акно]]м. У процілеглым куце (па дыяганалі ад печы) знаходзіўся [[Покуць|«чырвоны кут» (''покуць'')]] — самае ганаровае месца ў хаце. Там стаяў [[стол]] і знаходзілася [[ікона|ікона (''абраз'')]], ахопленая звычайна вышываным [[ручнік]]ом-набожнікам. Уздоўж сцен размяшчаліся [[Лава (мэбля)|лаўкі]], на якіх елі за сталом. Ад печы ўздоўж глухой сцяны былі [[палаці]], на якіх спалі. Невялікія лаўкі (''услоны'') стаялі і каля дзвярэй. Пазней у хаце з’явіліся [[ложак|ложкі]]. На сцяне і на кухні былі [[Паліца (мэбля)|паліцы]] для [[посуд]]у. Крыніцай святла быў [[лучнік]] (''светач''). Інтэр’ер пакояў і [[мэбля]] сялянскай хаты афармляўся рознымі карункамі, даматканымі [[ручнік]]амі, [[абрус]]амі і [[покрыва]]мі, [[дыван]]амі і [[коўдра]]мі<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 111—115.</ref>. Сялянскія хаты часта ўпрыгожваліся з вонкавага боку дэкаратыўна-архітэктурнымі арнаментамі: разное трохляпёскавае суквецце — сімвал жывога, елачка — дрэва жыцця, палоска зубчыкаў — засеянае поле, і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 30.</ref> Хаты да канца XIX ст. не фарбаваліся і мелі колеравую гаму сваіх будаўнічых матэрыялаў (дрэва, валун, вапна, гліна)<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 27.</ref>. У XX ст. вёскі ўзбуйняліся, замест драўляных хат пачалі будавацца [[цэгла|цагляныя]] аднапавярховыя дамы (з [[вадаправод]]ам і газам), пакрытыя [[шыфер]]ам ці [[бляха]]й, а ў XXI ст. — нярэдка двухпавярховыя [[катэдж]]ы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 174.</ref>. З 1930-х гг. адпала патрэба ў некаторых пабудовах, напрыклад, памяшканнях для абмалоту збожжа, утрымання коней, валоў і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 170—172.</ref> <gallery perrow="5"> File:Строчыца. Музей народнага дойлідства (03).jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты, XIX стагоддзя ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]). File:Stročycy - 02.jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты з [[Беларускія кросны|кроснамі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:В. Азярцо - гумно зь в. Лучнікі PICT0973.jpg|[[Гумно]] з [[Лучнікі|вёскі Лучнікі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:Дом-музэй.JPG|[[Сядзіба Міцкевічаў (Завоссе)|Шляхецкая сядзіба роду Міцкевічаў ''(рэканструкцыя)'']] у [[Завоссе|Завоссі]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2012 года. File:Застройка площади Рынок, дома ремесленников (XVIII век) 2.jpg|Дамы рамеснікаў у [[Паставы|Паставах]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2013 года. </gallery> [[Файл:Косаўскі замак.jpg|thumb|[[Музей-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі|Шляхецкая сядзіба роду Касцюшкаў]] ''(рэканструкцыя)'' ва ўрочышчы [[Мерачоўшчына]] на фоне [[Косаўскі палац|Косаўскага палаца]]. Фота 2012 года.]] Двор і жытло [[феадал]]а ([[шляхта|шляхціца]], [[дваране|двараніна]]) вызначаліся яго багаццем і [[густ]]ам<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 234.</ref>. Двары малазаможнай шляхты мала чым адрозніваліся ад сялянскіх хат і толькі з XVII ст. атрымалі такі абавязковы элемент як [[калона|калоны]] на [[ганак|ганку]] ([[порцік]]), чаго не маглі мець сялянскія хаты, — сімвал шляхецкага гонару<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 161; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 240.</ref>. Рэзідэнцыі заможных феадалаў (драўляныя і мураваныя замкі) з XVI ст. набывалі свецкія стылявыя рысы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157.</ref>. Распаўсюджанню [[палац]]авых рыс у іх забудове садзейнічала з XVII ст. [[барока]], а пазней і іншыя модныя заходнееўрапейскія [[Архітэктурны стыль|архітэктурныя стылі]]. Заходнееўрапейскія стылі паўплывалі і на афармленне інтэр’ераў заможных рэзідэнцый<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157—158; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 241.</ref>. Шляхецкія двары з XVII—XVIII стст. звычайна набывалі адмысловую планіроўку: уяздная брама са шляхецкім родавым гербам, ліпавая алея, чысты двор перад палацам («круг»), [[палац]], [[сад]] (ці [[парк]]), агарод (ці ягаднікі), вадаём, гаспадарчыя пабудовы (на акрайку) і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 37—38; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 235.</ref> Не раз з XV ст. перабудоўвалася рэзідэнцыя [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя (караля)]] у [[Гродна|Гродне]] — [[Стары замак (Гродна)|Стары замак]], на супраць якога ў 1737—1751 гг. быў пабудаваны яшчэ і [[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 115—116.</ref>. [[Гродна|Статус каралеўскага горада]] яшчэ болей узрос, калі ў [[1673]] г. была прынята соймавая канстытуцыя, паводле якой у [[Гродна|Гродне]] меў праводзіцца кожны трэці [[сойм Рэчы Паспалітай]]; тут жа прайшоў і [[Гарадзенскі сойм (1793)|апошні сойм Рэчы Паспалітай (у 1793 г.)]], на якім быў зацверджаны [[другі падзел Рэчы Паспалітай]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 100, 243.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Скокі. Сядзіба Нямцэвічаў. 2020 (03).jpg|[[Сядзібна-паркавы комплекс Нямцэвічаў (Скокі)|Палац Нямцэвічаў у Скоках, 1770-ыя гады.]] Фота 2013 года. File:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|[[Мірскі замак|Мірскі замак — рэзідэнцыя Іллінічаў, пачатак XVI ст.]] Фота 2014 года. File:Grodna 1600.jpg|[[Стары замак (Гродна)|Стары каралеўскі замак]] на панараме [[Гродна]], 1600 г. Гравюра [[Томаш Макоўскі|Томаша Макоўскага]]. File:Horadnia, Novy zamak. Горадня, Новы замак (XVIII).jpg|[[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]] у [[Гродна|Гродне]], 2-я палова XVIII стагоддзе (сучасны малюнак). File:Grodno Saint Francis Xavier Cathedral IMG 1339 2175.jpg|[[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|Касцёл Св. Францішка Ксаверыя ў Гродне]], каля якога былі будынкі соймавай залы ([[Пасольская ізба|Пасольскай ізбы]] і [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сената Рэчы Паспалітай]]). </gallery> === Грамадскія традыцыі і святы === {{main|Абрады і звычаі беларусаў}} У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] сфарміраваліся розныя праслойкі [[феадалізм|феадальнага грамадства]] — [[феадалы|феадалы (шляхта)]], [[мяшчане]] і розныя катэгорыі [[сяляне|сялян]]. Формай [[шлюб]]у была [[манагамія]], бо вызначалася [[хрысціянства]]м. Сялянскія [[сям'я|сем’і]] да [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] былі звычайна вялікія (сваякі 2-3 пакаленняў, якія вялі супольную гаспадарку), а пасля яе — з’явілася і малыя сем’і (шлюбная пара і іх дзеці)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 100—102.</ref>. Кіраўніком сям’і быў бацька, а ў выпадку яго смерці — маці (пры адсутнасці дарослага сына)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 103.</ref>. Было распаўсюджана [[прымацтва]] (прыманне ў сям’ю — зяця і чужакоў)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 101, 103.</ref>. У [[Феадалізм|феадальны перыяд]] сялянскія гаспадаркі ўваходзілі ў склад [[Сельская абшчына|сялянскай грамады (сельскай абшчыны)]], унутранае жыццё якой рэгулявалася сходам («капой» — «копным судом») і рознымі абшчыннымі традыцыямі — традыцыя супольнай дапамогі члену абшчыны ([[Талака (звычай)|талака]], [[Сябрына, звычай|сябрына]], [[Бонда, звычай|бонда]]); традыцыя супольнага адпачынку (вечарыны); [[прастольнае свята]] (дзень святога апекуна мясцовай парафіі); частаванне адзін аднаго свежыной, мёдам і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 110—113, 115; Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве / Т. А. Навагродскі [і інш.]. — Мінск : БДУ, 2009. — С. 157—158.</ref> З [[1861]] г. сталі дамінаваць малыя сялянскія сем’і і прыватныя гаспадаркі, што не адмаўляла ўзаемадапамогі аднавяскоўцаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 265, 273—274.</ref>. Паэма [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» алегарычна лічыцца «[[энцыклапедыя]]й» жыцця беларускага [[сяляне|сялянства]] канца XIX — пачатку XX ст. [[Файл:Škłoŭ-ratuša 01.jpg|left|thumb|[[Шклоўская ратуша|Ратуша ў Шклове]], 1770-я гады. Фота 2012 года.]] Жыццё гараджан вызначалася гарадскім правам (у тым ліку, [[магдэбургскае права|магдэбургскім правам]]), [[Гільдыі|цэхавымі]] статутамі і рэлігійнымі традыцыямі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 119—123.</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''«Свабода — наймілейшая і найудзячнейшая, пад ёю мы нарадзіліся, жывем і хочам яе цэлую, непарушаную нашчадкам сваім пакінуць»'' ([[1605]] год). Беларуская шляхта [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]<ref>''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 347.</ref>. |} Адносіны паміж [[шляхта|шляхціцамі]] рэгуляваліся шляхецкімі правамі, дзяржаўнымі інстытутамі і сваімі непісанымі традыцыямі шляхецкай годнасці і салідарнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 33—35.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] беларуская [[шляхта]] сумесна з польскай, украінскай і літоўскай утваралі поліэтнічную саслоўную супольнасць («шляхецкі народ Рэчы Паспалітай», а асобна ў рамках [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] — «абодва народы»), асновай якога былі толькі некаторыя кампаненты агульнай самасвядомасці, польскай шляхецкай культуры, [[Каталіцызм|каталіцкая канфесія]] і [[польская мова]]<ref>''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 95, 99, 178—179, 181.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] існавала фармальна-юрыдычная адасобленасць [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] (асобнае войска, скарб, біццё манеты, дзяржаўная канцылярыя, сімволіка, сістэма пасад, [[Статуты ВКЛ|уласныя законы ВКЛ, сабраныя ў Статуце]], і г.д.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 178; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 203.</ref>. [[Статуты ВКЛ]] прадугледжвалі [[вена, маёмасць|вена]] — маёнтак (уласнасць) [[жонка|жонкі]], які пасля [[шлюб]]у афармляўся на імя [[муж]]а, з мэтай маёмаснага забеспячэння жонкі ў выпадку спынення шлюбу. Гэта (разам з іншымі культурнымі традыцыямі) дазваляла ў ВКЛ жанчыне-[[шляхта|шляхцянцы]] займаць даволі высокі статус у грамадстве, чаго не мелі [[жанчына|жанчыны]] падобнага [[саслоўе|саслоўя]] ў іншых [[Еўропа|еўрапейскіх краінах]]<ref>''Сліж, Н.'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66.</ref>. Калі яшчэ ў [[XVI ст.]] [[эліта]] была ў многім блізкай да традыцыйнай культуры сялянства па ўспрыняцці свету і святочным абрадам (якія захоўвалі многія дахрысціянскія ўяўленні аб еднасці натуральнага і звышнатуральнага свету), то з [[XVII ст.]] культура шляхты цалкам аддалілася ад сялянскай, мела ўласныя [[Элітарная культура|выразныя элітарныя рысы]] і пераймала [[Заходняя культура|агульныя заходнееўрапейскія тэндэнцыі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 132, 159, 165.</ref>. [[Файл:Roadside cross near Jachimoŭščyna.jpg|thumb|Каменны [[крыж]], абвязаны [[ручнік]]ом, каля [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|вёскі Яхімоўшчына]] ([[Маладзечанскі раён]]). Фота 2013 года.]] Традыцыйныя сялянскія [[свята|святы]], [[абрад]]ы і [[звычай|звычаі]] былі звязаны ў першую чаргу з земляробчым цыклам і хрысціянскай культурай, якая ў паўсядзённым жыцці дапаўнялася некаторымі элементамі [[язычніцтва|дахрысціянскіх вераванняў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 165—167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. Сімвалам жыццёвага шляху беларуса-селяніна лічылася доўгае палатно: на палатняны [[ручнік]] клаўся нованароджаны, ручніком абгортвалі рукі маладых на [[вяселле|вяселлі]], ганаровыя ўдзельнікі вяселля перавязвалі ручнік цераз плячо, ручнік клаўся ў труну, на ручніках апускалі труну ў магілу, ручнік абвязваўся на магільны [[крыж]], і г.д.<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Ручнік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437.</ref> Найстаражытнейшае боства ў беларускай міфалогіі (і амаль як жывая істота-карміцелька) — [[Маці-Зямля]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 166.</ref> — у канцы XIX ст. сярод прафесійных беларускіх паэтаў стала персаніфікацыяй [[Беларусь|Беларусі]] — у выразах «Маці-зямліца»<ref>Гл. напрыклад, творчасць [[Вінцэнт Каратынскі|Вінцэнта Каратынскага]]. Гл.: Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 289.</ref> і «Маці-зямля беларуская»<ref>[[Марыян Здзяхоўскі]] (1861—1938) параўноўваў вядомага дзеяча беларускай гісторыі [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]] з «Маці-зямлёй беларускай»: «Эдвард Вайніловіч быў жывым увасабленнем любові да маці-зямлі, якая яго нарадзіла і выхавала, быў звязаны з ёй усёй сваёй душой. Калі ён казаў, я меў дзіўнае ўражанне, што яго вуснамі прамаўляе [[Беларусь|маці-зямля беларуская]], што ў словах адбіваюцца думкі і пачуцці тых доўгіх-доўгіх шэрагаў пакаленняў, якія на гэтай зямлі і з гэтай зямлі жылі, на ёй і для яе працавалі і трывалі». Гл.: ''Zdziechowski, M.'' Edward Woyniłłowicz… С. 63.</ref>. «Маці-зямліца» стала паэтычным зваротам да радзімы ў вершы [[Янка Лучына|Янкі Лучыны]] [[Роднай старонцы|«Роднай старонцы» (1891)]], радкі якога [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] паставіў эпіграфам да сваёй шматтомнай даследчай працы «Беларусы» (т. 1-3, 1903—1922). У знак шчырай веры ў вёсках і на скрыжаваннях дарог ставіліся [[Беларускія народныя крыжы|драўляныя хрысціянскія крыжы]] (часта па 6-8 метраў вышынёй)<ref>''Раманюк, М.'' Беларускія народныя крыжы. — Вільня : Наша Ніва, 2000. — С. 157, 161, 163.</ref>, якія мелі сціплы дэкор, але часта абвязваліся [[Аброчныя тканіны|аброчнымі тканінамі]] (звычайна — узорыстымі [[ручнік]]амі) — адмысловым ахвяраваннем людзей у іх крызісных сітуацыях<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Аброчныя тканіны // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16.</ref>. [[Файл:Luninets - Orthodox crosses on Shyrokaya street - 1920s AD.jpg|left|thumb|Праваслаўныя крыжы на скрыжаванні вуліц у [[Лунінец|Лунінцы]], фота 1920—1930-х гадоў ([[Заходняя Беларусь]]).]] Галоўныя каляндарныя і рэлігійныя святы: зімой — [[Каляды]], [[Грамніцы]]; вясной — [[Масленіца]] і [[Вялікдзень]]; летам — [[Сёмуха|Троіца (Сёмік, Сёмуха)]], [[Купалле|Іванаў дзень (Купалле)]]; святы [[Ураджай|ўраджаю]] ([[Зажынкі]], [[Дажынкі]], [[Багач]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. На год было некалькі дзён памінання продкаў: паводле каталіцкага звычаю, асноўным памінальным днём быў Дзень Усіх Святых восенню ([[Дзяды]], Задушны Дзень), у праваслаўных — на Масленіцу (масленічныя Дзяды), пасля Вялікадня ([[Радаўніца]], Наўскі Вялікдзень) і на [[Сёмуха|Сёмуху (траецкія Дзяды)]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 279; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 490, 493.</ref>. Галоўнымі момантамі радзільнага абраду было разбіванне чыгунка, пачастунак [[Бабіна каша|бабінай кашай]], катанне бабкі-павітухі на баране, санках, на конях<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 466.</ref>. З сямейных абрадаў найболей маляўнічым было [[вяселле]], якое магло доўжыцца некалькі дзён: найболей важнымі момантамі лічыліся пасад нявесты і жаніха, выкуп [[Каса (інструмент)|касы]], падзел [[каравай|каравая]], завязванне рук маладых [[ручнік]]ом<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 277—278.</ref>. Пахавальны абрад захаваў архаічныя рысы — памінальная трапеза з абавязковай [[куцця|куццёю]], запальванне [[свечка|свечак]] і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 166.</ref> [[Файл:Обряд кумления.JPG|thumb|Абрад кумлення на [[Сёмуха|Сёмуху]]. Фота 2008 год.]] На галоўнае зімовае свята ([[Каляды]]) дзяўчаты варажылі аб сваім лёсе, спявалі калядкі і шчадроўкі, ладзілі калядную гульню «[[Жаніцьба Цярэшкі]]» (хлопцы і дзяўчаты гулялі жартоўнае [[вяселле]] з эратычным падтэкстам) і каляднае прадстаўленне — [[Шчодры вечар|хаджэнне з «казой»]], якое сваімі каранямі ішло да старажытных татэмічных культаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 446, 452, 460.</ref>. Беларускі навагодні абрад «[[Цары Каляды]]» быў уключаны ў 2009 г. у [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва|Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)]</ref>. З усходнеславянскіх народаў абрадавы характар сустрэчы вясны («[[Гуканне вясны]]») даўжэй за ўсё захаваўся ў беларусаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 473—475.</ref>. На [[Вялікдзень (народная традыцыя)|Вялікдзень]] выконваўся [[валачобны абрад]], абмалёўвалі і каталі яйкі; на другі дзень Вялікадня вадзілі [[карагод]]ы<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 483—484.</ref>. У 2019 годзе веснавы абрад «[[Юраўскі карагод]]» у вёсцы [[Пагост (Жыткавіцкі раён)|Пагост]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ўнесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Найболей архаічныя рысы сярод традыцыйных свят захавала [[Купалле]]: ноччу палілі вогнішчы і скакалі праз іх, шукалі цудадзейную кветку папараці, купаліся, варажылі, пускалі вянкі па вадзе<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 498—500.</ref>. На [[Дажынкі]] плялі дажынковы вянок з каласоў, упрыгожвалі апошні сноп, спявалі, ладзілі святочнае частаванне<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 509—512.</ref>. Менавіта традыцыйным святам і звычаям прысвечаны вершаваныя творы пачынальніка новай беларускай літаратуры [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]] «Стаўроўскія дзяды», «Купала» і «Шчароўскія дажынкі», апісаныя з рамантычным этнаграфізмам. <gallery perrow="5"> File:Candlemas Day (98952259).jpg|Малюнак «Грамніцы» (выпальванне знаку крыжыка свечкай у хаце), XIX стагоддзе. File:Калядоўшчыкі Горацкага павета , Магілёўская губерня, 1903г.jpg|[[Каляды]] ў Горацкім павеце [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Фота 1903 года. File:1997. Stamp of Belarus 0253.jpg|Калядоўшчыкі на беларускай паштовай марцы, 1997 год. File:Belarusian Easter Eggs.jpg|Беларускія [[Велікоднае яйка|фарбаваныя велікодныя яйкі]]. File:ДажынкіМарцінкевіч.jpg|Аповесці «Шчароўскія дажынкі» і «Купала» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]], надрукаваныя ў 1910 г. выдавецтвам «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]». </gallery> === Вусная творчасць, музычнае мастацтва і танец === {{main|Беларускі фальклор|Музыка Беларусі|Беларускія народныя танцы|Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Зялёныя Сьвяткі, Магілёў 29.06.2913.jpg|thumb|Танцы ў [[строй|беларускіх традыцыйных сялянскіх строях]] на [[Сёмуха|Сёмуху]] ў горадзе [[Магілёў|Магілёве]]. Фота 2013 года.]] [[Беларускі фальклор|Фальклорная спадчына беларусаў]], якую яшчэ здолелі зафіскаваць у XIX—XX ст. шматлікія прафесійныя даследчыкі, багатая і разнастайная па жанрам — каляндарная і сямейная абрадавая паэзія, замовы, легенды, паданні, казкі, прыказкі, прымаўкі, загадкі, народны тэатр і інш. У многіх легендах, паданнях, былічках знайшлі адлюстраванне дахрысціянскія ўяўленні [[славяне|славян]] аб паходжанні свету<ref name="ReferenceG">''Фядосік, А. С.'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349</ref>. Найболей архаічны пласт беларускага [[фальклор]]у, які захаваў агульныя для многіх славянскіх народаў рысы, — каляндарна-земляробчыя песні (калядкі, шчадроўкі, масленічныя, веснавыя, валачобныя, юр’еўскія, траецкія, купальскія, жніўныя, восеньскія) і сямейна-абрадавыя песні. З эпічным размахам яны падаюць як касмалагічныя матывы стварэння [[свет]]у і [[сусвет]]у, так і цэлы гаспадарчы год селяніна-земляроба. Для іх характэрна, галоўным чынам, жаночая традыцыя выканання. Менавіта валачобныя песні складаюць спецыфіку і нацыянальную адметнасць каляндарнай песеннасці беларусаў і былі больш развіты і распаўсюджаны, чым у фальклоры суседніх народаў — [[палякі|палякаў]], [[рускія|рускіх]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]. Валачобныя песні выконваліся на [[Вялікдзень]] падчас абходу двароў [[вёска|вёскі]] валачобнікамі (дарослыя мужчыны), якія жадалі гаспадарам ураджаю ў [[Поле (сельская гаспадарка)|полі]] і багацця ў [[хата|хаце]]. Вялікай колькасцю вылучаюцца таксама пазаабрадавыя песні — лірычныя (пра каханне), жартаўлівыя «талочныя» (якія праслаўлялі салідарнасць і ўзаемадапамогу), сямейна-бытавыя, карагодныя і танцавальныя («Лявоніха», «Юрачка»)<ref name="ReferenceG"/>. У XIV—XVIII стст. фарміруецца і пласт песень выключна мужчынскага выканання — лірычныя, эпічныя, гістарычныя і ваенныя песні (песні аб крыжацкіх, татарскіх, маскоўскіх і шведскіх набегах і інш.). У XIX — пачатку XX ст. узнікаюць і рэкруцкія, салдацкія, работніцкія, батрацкія, сацыялістычна-рэвалюцыйныя песні і прыпеўкі, якія адлюстроўвалі асаблівасці складанага працэсу пераходу беларускага [[грамадства]] да [[капіталізм]]а. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] склаўся спецыфічны пласт [[беларускі фальклор|беларускага фальклору]] і прафесійнай творчасці — партызанскія песні<ref name="ReferenceG"/>. Захаваліся шматлікія і цікавыя народныя [[балада|балады]] («Была я ў матулі адна»), [[легенда|легенды]] («Колькі жыць чалавеку», «Чаму ваююць сабака, кот і мышы»; у тым ліку аб некананічныя апавяданні аб тэмах і прадметах [[Біблія|Святога Пісання (Бібліі)]], паходжанні свету і апошнім часе быцця), [[паданне|паданні]] (аб заснаванні гарадоў і вёсак; узнікненні балот і азёр; схаваных у зямлі скарбах; асілках, героях-мсціўцах і разбойніках). Паданне пра пра высакароднага разбойніка [[Машэка|Машэку]], напрыклад, стала асновай для напісання паэмы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]», балады [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «Машэка» і [[опера|оперы]] [[Рыгор Пукст|Рыгора Пукста]] «Машэка» (паводле паэмы Янкі Купалы). Разнастайным з’яўляецца і казачны фальклор беларусаў — казкі пра жывёл; чарадзейныя казкі ([https://be.wikisource.org/wiki/Аб_каралевічу-чараўніку «Аб каралевічу-чараўніку»], [https://be.wikisource.org/wiki/Музыка-чарадзей «Музыка-чарадзей»]); сацыяльна-бытавыя («Мужык і пан», «Жаласлівая пані», [https://be.wikisource.org/wiki/Цудоўная_дудка «Цудоўная дудка»])<ref name="ReferenceG"/>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Вось уздумаў пан бог край Палессе стварыць''<br /> ''І людзей, і жывёлін, і птухаў;''<br /> ''І вяроўку пачаў ён з праменьчыкаў віць,''<br /> ''І сівую патыліцу чухаў.'' ''Па вяроўцы з нябёс апусціўся ў ваду, —''<br /> ''Бог — вялікі штукар на ўсе рукі;''<br /> ''Захапіў ён з сабой самаграйку-дуду, —''<br /> ''Маюць сілу вялікую гукі. <…>'' ''Прамяністым агнём сонца грэе зямлю,''<br /> ''Аздабляе луг свежы і сочны.''<br /> ''Цеплыня… Хоць дзіцё палажы на раллю,''<br /> ''Дык пачне тут расці відавочна. <…>'' ''Ой, пачатку няма, ой, канца не відаць''<br /> ''Шчыр-красе агняцветаў і фарбаў.''<br /> ''Вось давай на дудзе бог іграць ды іграць —''<br /> ''І з’явіліся новыя скарбы…''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Змітрок Бядуля]] «Палескія байкі» (1922)''<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 228—229.</ref> |} У [[1922]] г. паэт [[Змітрок Бядуля]] апублікаваў у [[Мінск]]у свой высокамастацкі [[эпас]] «Палескія байкі» — першы беларускамоўны эпас аб стварэнні [[Свет]]у, — цэнтрам якога з’яўляецца «край Палессе». Матэрыялам для Змітрака Бядулі сталі [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|касмагенічныя]] байкі сялян беларускага [[Палессе|Палесся]], якія ў сваіх байках стварылі сабе фантастычны свет, своеасаблівую філасофію змагання [[дабро|дабра]] і [[зло|зла]], арыгінальныя разважанні аб жыцці і смерці<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 384.</ref>. Сярод самых любімых і распаўсюленых інструментаў былі — духавыя ([[жалейка]], [[Дудка (інструмент)|дудка]], [[беларуская дуда]], драўляныя і гліняныя [[флейта|флейты]], рог, [[труба]]), струнныя ([[цымбалы]], [[скрыпка]], [[колавая ліра]], народны кантрабас «[[басэтля]]») і ідзіяфоны (ляскоткі, талеркі, трохвугольнік, варган)<ref name="ReferenceH">''Мажэйка, З. Я.'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347.</ref>. Стаўленне да любімых інструментаў як спосаба музыкай выказаць сваю душу адлюстроўвалася і ў прафесійнай паэзіі. Паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў сваім [[Лірнік вясковы (Сыракомля)|вершы «Лірнік вясковы»]] атаясаміў сябе з рамантычным вандроўным [[лірнікі|лірнікам]] — і такая мянушка за паэтам замацавалася. Паэт [[Янка Лучына]] прысвяціў свайму паэтычнаму шляху верш «Лірнік вясковы»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 426.</ref>. У 1857 г. паэт [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] апублікаваў свой зборнік «Дудар беларускі»<ref>У часы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Беларуссю» называліся толькі [[Віцебская губерня]] і [[Магілёўская губерня]]. І азначэнне «беларускі» у назве «Дудар беларускі» мела рэгіянальнае значэнне — адносілася да Магілёўская губерні, дзе паэт пражываў у маёнтку Шчаўры ў [[Род Рашкоўскіх|паноў Рашкоўскіх]].</ref>. Пазней [[Аляксандр Каралевіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] назаве Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «нашым старым лірнікам»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 459.</ref>. Паэт [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцём Вярыга-Дарэўскі]] выбраў сабе творчы псеўданім «[[Беларуская дуда|Беларуская Дуда]]». Паэт [[Францішак Багушэвіч]] назваў свой першы зборнік як «[[Дудка беларуская]]» (1891), а яшчэ — «Смык беларускі» (1894) і «Скрыпачка беларуская» (неапублікаваны). Паэт [[Янка Купала]] назваў свой першы зборнік вершаў як «Жалейка» (1908). У 1910 г. Янка Купала напісаў верш [https://be.wikisource.org/wiki/Збор_твораў_(Купала,_1925—1932)/II/Сваім_і_чужым/Лірнік_вясковы «Лірнік вясковы»] і прысвяціў яго Уладзіславу Сыракомлю, а ў 1912 г. прачытаў каля памятнага каменя ў фальварку Барэйкаўшчына<ref>''Уладзімір Мархель''. [http://lyban2009.narod.ru/Zemla/Zemla-19.htm «Не забудуцца дум тваіх словы…» Уладзіслаў Сыракомля]</ref>. Пра [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|стваральніка прафесійнага беларускага тэатра і выканаўцу беларускіх народных танцаў]] Янка Купала напісаў свой верш [https://be.wikisource.org/wiki/Шляхам_жыцьця_(1913)/V/І._Буйніцкому «Ігнату Буйніцкаму» (1911)]: «Пад дуду і пад [[цымбалы]] / Топне, прыспявае… / Сцеражыцеся, ўсе людзі: / Беларус гуляе!». З [[2017]] г. у [[Глыбокае|Глыбокім]] і [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] праходзіць міжнародны фэстываль [[дуда]]рскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». [[Файл:Удзельнікі калектыву падчас параду ў межах фэсту "Дударскі рэй" 2018.jpg|thumb|Удзельнікі [[Цярэшка (народны тэатр)|народнага тэатра фальклору «Цярэшка]]» на міжнародным фэстывалі дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]» у горадзе [[Глыбокае|Глыбокім]]. Фота 2018 года.]] Аснову інструментальнай музыкі складалі песенныя і танцавальныя найгрышы, вясельныя маршы, імправізацыі. У XIX ст. паўсюль у краіне былі папулярнымі [[гармонік]], [[баян]], [[бубен]], [[барабан]]ы<ref name="ReferenceH"/>. Вялікай любоўю карыстаўся народны лялечны тэатр «[[батлейка]]»<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 169; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 241.</ref>. Усе святы і народныя абрады беларусаў суправаджаліся гульнямі, карагодамі і танцамі. З сялянскіх танцаў найболей архаічнымі з’яўляюцца [[карагод]]ныя («[[Жыта (карагод)|Жыта]]», «[[Кола (танец)|Кола]]», «[[Ручаёк]]», «[[:ru:Гусачок (танец)|Гусачок]]», «[[А мы проса сеялі]]» і інш.), захаваныя яшчэ з эпохі славянскіх плямён, — калі танцуючыя пад песню рухаюцца па крузе, ланцужком або двума шэрагамі насустрач адзін аднаму. У некаторых карагодных танцах вылучаюцца партыі салістаў. Самымі любімымі парна-масавымі танцамі былі шырока вядомыя ў краіне «[[Лявоніха]]», «[[Мяцеліца (танец)|Мяцеліца]]», «[[Крыжачок]]», «[[Каваль, танец|Каваль]]», «[[Мікіта, танец|Мікіта]]», «[[Каза (танец)|Каза]]» і іншыя, для якіх характэрны дынамічнасць і жыццерадаснасць, эмацыйнасць і калектыўны характар ​​выканання. Імправізацыйнасць характэрна часцей для сольных танцаў («Завейніца», «Скакуха», «Казачок» і інш.). У XIX ст. у вёсках, мястэчках і гарадах атрымалі распаўсюджанне новыя танцы — [[кадрыль]], «[[лянцай]]» (у асноўным у паўночнай і цэнтральнай Беларусі), розныя [[полька|полькі]] («[[Трасуха]]», «[[Какетка, танец|Какетка]]», «[[Трамблям]]»), [[вальс]] і іншыя, якія прыйшлі з краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]<ref>''Чурко, Ю. М.'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Batleika.JPG|Лялечны тэатр ''«[[батлейка]]»''. File:Цымбалы ў Нацыянальным гістарычным музеі РБ.JPG|[[Цымбалы]] ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Stamps of Belarus, 2011-874.jpg|Паштовая марка «[[Колавая ліра]]», 2011 год ([[Беларусь]]). File:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Дудар з [[Беларуская дуда|беларускай дудой]] ([[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фотапаштоўка каля 1905 года. File:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|[[Беларуская дуда|Беларуская дуда-муцянка]], фота 2009 года. </gallery> === Традыцыйны касцюм === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XIX) (3).jpg|thumb|Граф [[Ян Караль Хадкевіч]] (1560—1621) у ''«сармацкім строі»''.]] Традыцыйны мяшчанскі ці шляхецкі касцюм упісваюцца ў агульныя заходнееўрапейскія модныя тэндэнцыі, але быў створаны своеасаблівы шляхецкі «сармацкі строй», які меў выразны нацыянальны характар. Як і ва ўсёй беларускай сялянскай культуры, у традыцыйным сялянскім касцюме перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам (пераважалі [[белы колер|белы]] і [[шэры колер|шэра-белы колер]], з дамешкам [[чырвоны колер|чырвонага]] і [[чорны колер|чорнага]])<ref name="budzma.by"/>. Традыцыйны камплект сялянскага мужчынага адзення складаўся з [[белы колер|белых]] ці шэра-белых [[кашуля|кашулі]] і [[нагавіцы|нагавіц]] (паясная вопратка), да якіх з канца XIX ст. сталі дадаваць каляровую [[бандэля|бандэлю (бандану)]] і [[камізэлька|камізэльку]]. На [[свята]] ці іншыя ўрачыстасці мужчыны насілі святочную кашулю (з адкладным каўнерыкам), падпаясываліся рознакаляровым [[Пояс, дэталь адзення|поясам]]<ref name="ReferenceI">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 111.</ref>. Арнаментаваныя ўзоры і [[Вышыўка|вышыўку]] наносілі на [[каўнер]], манжэты і падол кашулі. Абуткам служылі звычайна [[лапці]], скураныя [[пастолы]], [[Боты, абутак|боты]], зімой — [[валёнкі]]<ref name="ReferenceI"/>. Галаўным уборам у мужчын летам быў звычайна саламяны капялюш з шырокімі палямі ([[брыль]]), вясной і восенню — валеная шапка ([[магерка]]), зімой — футравая шапка (аўчына, кучма, [[аблавуха]])<ref name="ReferenceI"/>. Праз плячо мужчыны-сяляне насілі (пры патрэбе) скураную сумку. [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Malaryta District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|left|[[Строй|Традыцыйнае беларускае святочнае сялянскае жаночае адзенне]] ([[маларыцкі строй]]), канец XIX стагоддзя ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]).]] Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм быў болей разнастайным за мужчынскі і выразна адлюстроўваў нацыянальную і рэгіянальную спецыфіку. Вылучаюцца чатыры комплексы: 1) [[кашуля]], [[спадніца]] і [[фартух]]; 2) кашуля, спадніца, фартух і безрукаўка (гарсэт); 3) кашуля, спадніца, да якой быў прышыты ліф-гарсэт; 4) кашуля, [[панёва]], фартух і каляровая безрукаўка (гарсэт)<ref name="ReferenceI"/>. Два першыя комплексы былі распаўсюджаны па ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], два апошніх — ва ўсходніх і паўночна-ўсходніх раёнах. Мелася тры тыпы жаночых кашуль: з прамымі плечавымі ўстаўкамі, тунікападобная і з [[какетка, дэталь адзення|какеткай]]. Арнаментаванае тканае ці вышытае аздабленне ў жаночых кашулях наносілася на рукавы. Паясное сялянскае жаночае адзенне скаладася з разнастайнага фасону спадніц ([[андарак]], [[саян]], палатнянік, летнік), а таксама [[панёва|панёвы]] і фартухаў<ref name="ReferenceI"/>. Спадніцы звычайна былі чырвоныя, сіне-зялёныя, у шэра-белую клетку, з падоўжнымі і папярочнымі палосамі — мелі свае рэгіянальныя асаблівасці. Фартухі ўпрыгожваліся карункамі, складкамі; камізэлькі (гарсэт) — вышыўкай, карункамі. Абавязковым аксесуарам быў каляровы пояс. Галаўным ўборам дзяўчат былі вузенькія рознакаляровыя стужкі (''скідачка'', ''шлячок'') ці [[Вянок|вянкі]], бо яны не хавалі цалкам валос. Замужнія жанчыны прыбіралі і хавалі валасы пад [[каптур]], апраналі ручніковы галаўны ўбор ([[намітка]]) альбо [[хустка|хустку]] — існавала мноства спосабаў іх завязваць<ref name="ReferenceI"/>. Звычайным паўсядзённым жаночым абуткам былі [[лапці]], а святочным — [[пастолы]] і хромавыя [[Боты, абутак|боты]]<ref name="ReferenceI"/>. [[Файл:Аплечча рукава кашулі, 1900-я гг., Брэсцкая вобласць.jpg|thumb|Тканы [[арнамент]] аплечча рукава жаночай [[кашуля|кашулі]] ([[Заходняе Палессе]]), 1900-я гады.]] Адметным і любімым элементам традыцыйнага беларускага народнага мастацтва ў першую чаргу было [[ткацтва]], а не [[вышыўка]], таму (па тэхналагічных прычынах) у [[арнамент]]ыцы вопраткі мужчын і жанчын пераважаюць разнастайныя лінейна-геаметрычныя формы<ref name="ReferenceJ">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент]</ref>. Тканае аздабленне святочнай кашулі выконвалася спосабам «ператыкання», у выніку чаго ствараліся розныя па шырыні паскі геаметрычнага арнаменту, вытканага чырвонымі баваўнянымі ніткамі. Найболей архаічным (верагодна, не толькі ў Беларусі, але і ва ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]) быў арнамент у «паскі», які захаваўся ў [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]]. Старадаўнім, таксама адметным і традыцыйным для беларускай народнай культуры, характэрным амаль для ўсёй тэрыторыі Беларусі, з’яўляецца крыжова-рамбічны геаметрычны арнамент: яго элементы заўсёды павернутыя на 45 градусаў адносна поля набору, а ўсе фігуры ўтвараюцца на аснове спалучэнняў [[ромб]]а і касога [[крыж]]а (якія былі сімваламі [[сонца]], урадлівасці). Каларыстыка [[арнамент]]у стрыманая, звычайна — цёмна-чырвонага (кармазынавага) колеру, часам з дамешкам чорнага колеру<ref name="ReferenceJ"/>. Раслінная і зааморфная арнаментыка, а таксама арнаменты, паўсталыя ў тэхналогіі вышывання, з’яўляюцца ў [[Беларускі нацыянальны касцюм|беларускім традыцыйным касцюме]] (гэтак жа і на [[ручнік]]ах і [[абрус]]ах) пазнейшымі запазычаннямі (з канца XIX ст.) і не могуць лічыцца традыцыйнымі і кананічнымі<ref name="ReferenceJ"/>. Верхняя мужчынская і жаночая вопратка сялян амаль не адрознівалася<ref name="ReferenceI"/>. Традыцыйным матэрыялам для яе вырабу былі валенае нефарбаванае [[сукно]] (з якога шылі [[світка|світу]], [[сярмяга|сярмягу]], [[Бурка (мужчынская вопратка)|бурку]], [[латушка|латушку]]) і [[аўчына]] (з недубленай шылі [[кажух]]і, а з дубленай — [[казачына|казачыну]])<ref name="ReferenceI"/>. Насілі таксама [[каптан]] і [[кабат]]<ref name="ReferenceK">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. У сучасным касцюме выкарыстоўваюцца традыцыі нацыянальнай вышыўкі, крою і каляровай гамы, каб падрэсліць нацыянальную адметнасць. === Традыцыі харчавання === {{main|Беларуская кухня}} [[Файл:Belarus-SMFAL-House Interior-1.jpg|thumb|[[Стол]] каля ''«[[Покуць|чырвонага кута]]»'' ў сялянскай [[хата|хаце]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Аснову харчавання беларусаў са старажытных часоў складалі [[страва|стравы]] з жытняй, пшанічнай, грэцкай, просавай, аўсянай, гарохавай мукі і розныя крупы, з якіх рабілі [[хлеб]], [[пірог|пірагі]], [[бліны]], [[каша|кашы]], [[клёцкі]], [[секанка|секанку]], розныя віды [[поліўка|полівак]] (''[[зацірка]]'', ''[[крупеня|кулеш]]'', ''[[крупеня]]''; квашаныя поліўкі — ''[[саладуха]]'', ''[[Кулага, страва|кулага]]'')<ref name="ReferenceK"/>. Сярод традыцыйных прысмак — розныя віды [[кісель|кісялю]] (''[[жур]]''), [[поліўка]], [[юшка]], [[Салата (страва)|салаты]] і інш.<ref name="ReferenceK"/> Адным з асноўных прадуктаў харчавання беларусаў здаўна была [[гародніна]]: капусту, буракі, бручку, агуркі салілі; гарох і бабы тушылі; рэпу і моркву — парылі і пяклі. [[Суп]]ы выгатаўляліся з [[капуста|капусты]] (''капуснік''), [[буракі|буракоў]] (''[[боршч]]''), шчаўя, бацвіння і інш.<ref name="ReferenceK"/> З [[мяса]] пераважна ўжывалася [[свініна]], [[бараніна]], мяса хатняй птушкі, радзей [[ялавічына]], якія спажываліся пераважна не асобна, а часцей у складзе розных страў: [[каўбаса]], [[паляндвіца]], [[крывянка]], [[халадзец]], студзень і інш. Традыцыйная беларуская мясная страва — тушанае рагу (''[[верашчака]]'', ''[[мачанка]]'')<ref name="ReferenceK"/>. З [[малако|малака]], якое спажывалася і як самастойная страва, рабілі [[смятана|смятану]], [[сметанковае масла]] і [[тварог]]. На святы спажывалі абрадавыя стравы: на [[радзіны]] падавалі [[Бабіна каша|бабіну кашу]]; на [[вяселле]] елі хлеб-[[каравай]]; на [[Вялікдзень]] — велікодную [[паска|паску]], рабілі [[каўбаса|каўбасы]] і [[Велікоднае яйка|фарбавалі яйкі]]; на [[Масленіца|Масленіцу]] рабілі [[бліны]]; на [[Купалле]] — [[Кулага (страва)|кулагу]]; на [[хаўтуры]] і [[памінкі]] нябожчыкаў ужываліся спецыяльныя памінальныя кашы і напоі ([[коліва]], [[куцця]], [[гарэлка]], [[кісель]] і інш.)<ref name="ReferenceK"/>. [[Файл:Mashed potatoes with meat - Belarus - 2015 AD.JPG|thumb|[[Тоўчанка]] з мясам і перцам.]] У сярэдзіне [[XVIII ст.]] у [[Беларусь]] пранікае [[бульба]], якая з сярэдзіны XIX ст. ужо настолькі набывае шырокае выкарыстанне ў рацыёне беларускіх сялян, што самі беларусы сталі лічыць бульбу сваім нацыянальным прадуктам харчавання. У беларускай кухні налічваецца болей за 200 страў з бульбы — адварная, печаная, смажаная, тушаная, камы, пюрэ, [[Бабка (страва)|бабка (ці драніцы)]], [[бліны]], аладкі, [[клёцкі]], [[калдуны]], гульбішнікі, запяканкі, піражкі, суп і г.д. Беларускімі нацыянальнымі стравамі з бульбы лічацца: пюрэ (''[[тоўчанка]]''), аладкі (''[[дранікі]]'', ''бульбянікі''), [[Бабка (страва)|бабка]] і інш.<ref name="ReferenceI"/> Традыцыйныя напоі — хлебны, мядовы, ягадны і бураковы [[квас]]; [[Бярозавік|бярозавы сок (бярозавік)]]; [[кляновы сок]]; [[піва]]; [[гарэлка]]; агароднінныя расолы; [[кісель|кісялі]]<ref name="ReferenceI"/>. Старажытныя традыцыі харчавання ў значнай меры захоўваюцца і зараз: у рацыёне беларусаў пераважаюць стравы з капусты і бульбы, бліны, кашы, малочныя стравы, супы. У XX ст. павялічылася разнастайнасць мясных вырабаў, узрасло спажыванне сланечнікавага алею, рыбы, памідораў, [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай прадукцыі]]. З’явіліся [[страва|стравы]], [[напой|напоі]], [[ягады]] і [[садавіна]], запазычаныя ў іншых [[народ]]аў, — [[шашлык]], [[плоў]], [[гуляш]], [[пельмені]], [[піца]] і інш. Узрасла роля прывазных напояў і экзатычнай садавіны і гародніны — [[гарбата]], [[какава]], [[кава]], [[банан]]ы, [[апельсін]]ы, [[мандарын]]ы, [[Ківі (садавіна)|ківі]], [[ананас]]ы, [[кавун]]ы і інш. Выйшлі з ужытку [[каноплі]], [[ільняное семя]], некаторыя стравы з мукі — [[саладуха]], [[Кулага (страва)|кулага]], [[талакно]], мучныя кісялі. <gallery perrow="5"> File:Belorussian borscht - 2015 AD.JPG|[[Боршч]]. File:Mushrooms and chicken in sour cream and cheese - Belarus - 2015 AD.JPG|Грыбы і курыца пад смятанай і сырам. File:Potato pancakes.jpg|[[Дранікі]]. File:Glass-of-kvass.jpg|Хлебны [[квас]]. File:Golubzi4.jpg|[[Галубцы]]. File:Babka Potato Dish-1.jpg|[[Бабка (страва)|Бабка]]. File:Chicken rolls and saltisons - Belarus - 2015 AD.JPG|Рулет з курыцы і [[сальцісон]]. File:Belaya Rus vodka.jpg|[[жыта|Жытнёвая]] [[гарэлка]]. File:Red Currant Kissel.jpg|[[Кісель]] з [[Парэчкі|парэчак]]. File:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-8.jpg|[[Каравай]] </gallery> == Сучасныя культурныя традыцыі і сацыяльныя тэндэнцыі == [[Файл:ВГАВМ - главный корпус.jpg|thumb|[[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Віцебск)|Будынак пазямельна-сялянскага банка ў Віцебску]] ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя.]] Сучасныя беларусы страцілі многія свае былыя лакальныя этнаграфічныя асаблівасці і традыцыйныя рысы матэрыяльнай і духоўнай культуры (акрамя [[мова|мовы]] і [[рэлігія|рэлігіі]]), што тлумачыцца працэсамі [[урбанізацыя|ўрбанізацыі]], інтэнсіфікацыі ўнутрыкраінных кантактаў (па прычыне развіцця сродкаў сувязі і інфраструктуры), увядзеннем стандартаў пачатковай адукацыі, узнікненнем агульнанацыянальнай прэсы і г.д. Працэс інтэнсіўнай культурнай гамагенізацыі беларусаў пачаўся ў часы [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] пасля таго, як [[Сялянская рэформа ў Расійскай Імперыі|у 1861 г. было скасавана прыгоннае права]] (хоць і да таго пэўная частка [[сяляне|сялян]] была вольнай) і сяляне атрымалі права атрымаць зямлю ва ўласнасць, чым былі створаны ўмовы для развіцця [[капіталізм|капіталістычных адносін]] і стварэння новых сацыяльных груп (буржуазіі, рабочых, інтэлігенцыі). З другой паловы XIX ст. атрымліваюць больш шырокае распаўсюджанне характэрныя для Расійскай Імперыі і [[Еўропа|Еўропы]] ў цэлым культурныя з’явы і новаўвядзенні, але пераважна сярод гарадскога насельніцтва. У [[1882]] г. у Расійскай Імперыі ўзнікла першая [[палітычная партыя]] беларусаў ([[Гоман (група)|Сацыяльна-рэвалюцыйная беларуская народная партыя]]), а пасля яшчэ і іншыя партыі. <gallery perrow="5"> File:Магілёўскія відарысы 01.jpg|[[Будынак гарадскога тэатра (Магілёў)|Будынак гарадскога тэатра ў Магілёве]] ў [[Руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускім стылі]], 1888 год. File:BelSUT Gomel-3.jpg|[[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Будынак мужчынскай гімназіі]] ў [[Гомель|Гомелі]] ў стылі [[рускі класіцызм|рускага класіцызму]], 1898 год. File:Minsk - Dom Janickaga - vulica Saveckaja nr 14.JPG|Даходны дом Оскара Яніцкага ў [[Мінск]]у ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя. File:Slucki aŭtobus.jpg|Двухпавярховыя [[аўтобус]]ы ў [[Слуцк]]у, пачатак XX стагоддзя. </gallery> Працэс заняпаду Расійскай Імперыі ў ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны (1914—1918)]] адкрыў мажлівасць для беларусаў атрымаць рэальныя формы палітычнай суб’ектнасці (аўтаномія, самастойная дзяржава ці федэрацыйны саюз з іншай дзяржавай). [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўская рэвалюцыя (1917)]] скасавала падзел [[грамадства]] на [[саслоўе|саслоўі]] і ўраўняла грамадзян у правах (уключаючы [[жанчына|жанчын]]) — Дэкрэтам аб скасаванні саслоўяў і грамадзянскіх чыноў 11 (24) лістапада 1917 года. 18 снежня 1917 г. быў уведзены [[грамадзянскі шлюб|грамадзянскі (свецкі) шлюб]]. Дзяржаўнасць [[Беларусь|Беларусі]] ў 1918—1920 гг. аб’яўлялася пяць разоў<ref>25 сакавіка 1918 г. была абвешчана [[БНР]], якая была «пераўстаноўлена» у 1920 г. У Смаленску 31 снежня 1918 г. была аб’яўлена Беларуская савецкая рэспубліка, якая 1 студзеня 1919 г. была аб’яўлена як [[БССР|ССРБ]]. У Вільні 27 лютага 1919 г. была аб’яўлена [[Літбел ССР|ССР ЛітБел]]. У Мінску 31 ліпеня 1920 г. была аб’яўлена [[БССР]]. Акрамя гэтага была спроба стварэння ў лістападзе 1918 г. [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікага Княства Літоўска-Беларускага]]. А ў 1920 г. былі спробы стварэння дзяржавы (з тэрыторый [[Грамадзянская управа ўсходніх земяль|Грамадзянскай управы ўсходніх зямель]]), якая б была ў федэрацыі з [[Польшча]]й.</ref>. Канкурэнцыя ў 1917—1921 гг. розных беларускіх дзяржаўных праектаў і палітычных груповак (пры адсутнасці кампраміса і салідарнасці<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 446.</ref>), памножаная на неспрыяльныя геапалітычныя абставіны, у выніку прывяла да падзелу ў 1921—1939 гг. [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] паміж [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчай]] і [[СССР]] па [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворы (1921)]]<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 448.</ref>, што не спрыяла далейшай культурнай гамагенізацыі і выразна ўсведамлялася беларусамі як рассечанасць народа<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 297.</ref>. Тым не менш, у [[1920]] г. беларусы атрымалі сваю палітычную суб’ектнасць у форме [[БССР]] (1920—1991) як складовай часткі [[СССР]]. Нягледзячы на ўстанаўленне ў СССР аўтарытарнага аднапартыйнага рэжыму і пачатак [[сацыялізм|сацыялістычных пераўтварэнняў]], у 1920-ыя гг. [[БССР]] захавала пэўную самастойнасць у развіцці нацыянальнай культуры, адукацыі, навукі і эканомікі<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 475—476.</ref>. Умовы для развіцця ўласнай культуры і дзяржаўны статус [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў БССР прывялі да таго, што менавіта БССР са сталіцай у [[Мінск]]у (у адрозненне ад [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў складзе Польшчы) пачала ўспрымацца беларусамі як дом для беларусаў<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 257.</ref>. У 1920-ыя гг. былі адкрыты [[Беларускі дзяржаўны тэатр]] (1920); [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1921); [[Інстытут беларускай культуры]] (1922), пераўтвораны ў [[1928]] г. у [[Акадэмія навук БССР|Акадэмію навук БССР]]; створаны нацыянальная сістэма адукацыі (якая павысіла пісьменнасць насельніцтва ва ўзросце 9-49 гадоў з 40,7 % у [[1926]] г. да 80,9 % у [[1939]] г.<ref name="ReferenceL">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 72.</ref>), літаратурныя і мастацкія аб’яднанні, [[Беларусьфільм|кінастудыя «Савецкая Беларусь»]] (1928); пабудаваны [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|мінскі тэатр оперы і балета]] (1938); узрасла колькасць спартыўных арганізацый і клубаў (напрыклад, у 1927 г. заснаваны [[ФК Дынама Мінск|мінскі футбольны клуб «Дынама»]]); беларуская мова выкладалася ў навучальных установах<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 254.</ref>. Гэта дало якасны штуршок развіццю беларускай культуры і друку. Рэалізоўвалася палітыка «карэнізацыі» (беларусізацыі) і пабудовы свецкага грамадства<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476.</ref>. З 1920-ых гг. узнікаюць новыя свецкія святы і абрады ([[акцябрыны]], чырвонае вяселле, [[Дзень Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі|Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і г.д.), якія замянілі царкоўныя святы і царкоўны шлюб<ref name="ReferenceL"/>. <gallery perrow="5"> Файл:Інбелкульт, навуковая камісія.jpg|Навуковая камісія [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульту]], 1922 год. Файл:Uzvyšša1928.jpg|Члены [[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Беларускага літаратурна-мастацкага згуртавання «Узвышша»]], 1928 год. Файл:Gomel. Lenin Avenue. House of the Commune.jpeg|[[Дом-камуна (Гомель)|Дом-камуна ў Гомелі]], 1931 год. Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Тэатр оперы і балета]] ў [[Мінск]]у ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]], 1938 год. </gallery> Устанаўленне ў [[1929]]—[[1988]] гг. у [[СССР]] жорсткай [[Таталітарызм|таталітарнай сістэмы]], манаполіі [[Камунізм|камуністычнай ідэалогіі]], [[сацыялізм|сацыялістычнага]] тыпу эканомікі і ізаляцыя ад іншых краін свету крайне адмоўна адбіліся на развіцці беларускага грамадства<ref name="ReferenceM">''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 399.</ref><ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476—477.</ref>. [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|Індустрыялізацыя прамысловасці]] не ліквідавала тэхналагічнага адставання ад сусветнага ўзроўню і праблему дэфіцыту тавараў, аднак былі створаны і перадавыя высокатэхналагічныя прадпрыемствы (пераважна — ваенна-прамысловага профілю)<ref name="ReferenceM"/>. Прымусовая [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|калектывізацыя]] і ліквідацыя [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю, прадпрыемствы і сродкі вытворчасці прыводзілі да змены шматвекавой свядомасці чалавека як ўласніка і гаспадара, да дэматывацыі працы<ref name="ReferenceN">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 477.</ref>. [[Сталінскія рэпрэсіі]], пік якіх прышоўся на 1937—1938 гг., асабліва моцна ўдарылі па нацыянальнай эліце (чыноўніцтву, інтэлігенцыі, афіцэрству)<ref name="ReferenceN"/>. Татальная ідэалагізацыя грамадскага жыцця ў СССР абумовіла далейшае звужэнне бытавання беларускага традыцыйнага мастацтва і фальклору<ref name="ReferenceN"/>. Адбывалася рэвізія зместу беларускай нацыянальнай культуры пад лозунгам «новай» сацыялістычнай культуры, у якой нацыянальнае павінна было выконваць толькі функцыі формы, а не зместу<ref name="ReferenceN"/>. Уладамі СССР свядома [[Беларуская граматыка 1934|з 1933 г. дэфармаваўся правапіс беларускай літаратурнай мовы]], каб наблізіць яе да [[руская мова|рускай мовы]]; у тэрміналогіі з’явіліся ідэалагізаваныя новаўтварэнні і канцылярызмы<ref name="ReferenceN"/>. А сама сфера ўжывання [[Беларуская мова|беларускай мовы]] з 1930-х гг. памяншалася, асабліва ў гарадах, на карысць рускай мовы, якая з 1960-х гг. пачала дамінаваць у [[горад|гарадах]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 290, 357; ''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478, 479.</ref>. У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (1921—1939), дзе былі захаваны капіталістычныя адносіны, становішча беларусаў і беларускай культуры было дыскрымінацыйным<ref name="ReferenceN"/>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (1939—1945) Заходняя Беларусь увайшла ў [[1939]] г. у склад БССР, што было актам уз’яднання [[этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] пад адным дзяржаўным кіраваннем, хоць і савецкай уладай. Пры гэтым [[Віленскі край]] быў перададзены ў [[1940]] г. [[Літоўская ССР|Літве]], а [[Беласточчына]] ў [[1945]] г. — [[Польшча|Польшчы]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478.</ref>. [[26 чэрвеня]] [[1945]] г. [[БССР]] стала адной з краін-заснавальніц [[ААН]] і фармальна яе членам. [[Файл:Pkolosa 15.jpg|thumb|[[Плошча Якуба Коласа (станцыя метро)|Станцыя метро «Плошча Якуба Коласа»]] [[Мінскі метрапалітэн|мінскага метрапалітэна]], адкрытага ў [[1984]] годзе. Фота 2011 года.]] [[Беларускі правапіс 1959|У 1957 г. быў ўдакладнены і зменены ў лепшы бок правапіс беларускай мовы]], які выправіў [[Беларуская граматыка 1934|адыёзныя рысы правапісу ад 1933 г.]] Менавіта ў [[1960]]—[[1990]] гг. [[БССР|Беларусь (БССР)]] перайшла ў разрад індустрыяльна развітых краін<ref name="ReferenceO">''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 8.</ref>: на гэтыя 30 год прыпадае бум [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] і як вынік — бум [[урбанізацыя|урбанізацыі]] (у 1975 г. працэнт гарадскога насельніцтва БССР перавысіў 50 % і была дасягнута амаль суцэльная пісьменнасць насельніцтва)<ref name="ReferenceO"/>. Гарады БССР імкліва развіваліся па перадавым савецкім стандартам [[урбаністыка|урбаністыкі]], узрастала якасць жыцця гараджан — у канцы 1970-х гг. узнікла [[грамадства спажывання]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 374; ''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 18.</ref>. Калі ў [[1959]] г. у [[Мінск]]у жыло 506 тыс., то ў [[1989]] г. ужо 1,58 млн чал.<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 27.</ref> Для БССР 1960—1990 гг. сталі і перыядам росквіту афіцыйнай беларускай культуры і [[Навука ў Беларусі|навукі]], а таксама — стварэння нешматлікіх нелегальных і нефармальных культурных суполак («На Паддашку», «[[Майстроўня]]» і інш.), якія ідэалагічна адхілялі [[сацыялізм]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 479—480; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 378—383; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 412.</ref>. Напрыклад, паводле твораў выдатнага беларускага пісьменніка [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] здымаліся кінастужкі на «[[Беларусьфільм]]е» і ставіліся оперы. З [[1952]] г. [[СССР]] стаў удзельнікам [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]], а ў [[БССР]] дзяржаўную падтрымку і папулярнасць атрымалі амаль усе алімпійскія віды спорту, асабліва лёгкая і цяжкая атлетыка, [[футбол]], [[гандбол]], [[фехтаванне]], [[Стральба кулявая|кулявая стральба]], [[гімнастыка]], [[біятлон]] і інш.<ref>Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 369.</ref><ref>[http://zakazat.by/bgufk/vitebskij-gosudarstvennyj-universitet-im-p-m-masherova/fakultet-fizicheskoj-kultury-i-sporta/366-kurs-lektsij-istoriya-fizicheskoj-kultury-i-sporta.html?start=11 Таблица. Чемпионы и призеры летних Олимпийских игр — спортсмены БССР (1952—1988 гг.)] — Узята з кнігі: ''Сазанович, В. П.'' Физическая культура и спорт в Белоруссии: Страницы летописи / В. П. Сазанович, К. А. Кулинкович, В. С. Филиппович. — Минск : Полымя, 1988. — 268 с.</ref> У [[БССР]] у [[1974]] г. 61 % спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй былі беларусамі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 403.</ref>, а ў [[1989]] г. доля беларусаў сярод студэнтаў БССР была 70,7 %<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 404.</ref>. З 1960—1970-х гг. грамадства [[СССР]] ужо не было такім цалкам закрытым і жорсткім, як раней (у часы [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]]): існавалі пэўныя мажлівасці кароткатэрміновага выязду за мяжу, знаёмства з сусветнай [[літаратура]]й (у тым ліку літаратурай [[Заходняя культура|Захада]]), пракат замежных кінафільмаў, інфармаванасць аб рэаліях жыцця за мяжой (часам большая, чым інфармаванасць жыхароў [[Заходняя культура|краін Захаду]] аб рэаліях жыцця ў СССР і іншых краінах) і г.д.<ref name="Крушение СССР и возрождение России">''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 19—20.</ref> Выказваюцца думкі, што ў [[СССР]] у 1970-ыя гг. узнік [[сярэдні клас]], хоць ён быў пазбаўлены права на [[прыватная ўласнасць|прыватную ўласнасць]] і свабодную прэсу<ref name="Крушение СССР и возрождение России"/>. [[Файл:Пётр Клімук.jpg|thumb|[[Пётр Ільіч Клімук]] — першы беларускі [[касманаўт]], які ў [[1973]] годзе здзейсніў палёт у [[Касмічная прастора|космас]].]] У 1950—1990 гг. савецкая ўлада рабіла шмат намаганняў, каб наблізіць умовы і стандарты духоўна-культурнага і матэрыяльнага жыцця на вёсцы да гарадскіх: у сельскім быце прывычнымі сталі дамы з [[цэгла|цэглы]], [[электрычнасць]], газ, [[вадаправод]], [[каналізацыя]], цэнтральнае ацяпленне, масава будаваліся дамы культуры і [[кінатэатр]]ы, цэнтры бытавога абслугоўвання і медпункты. У сельскай мясцовасці масава пачалі насіць адзенне, зробленае на [[фабрыка]]х СССР. У вёсцы прысядзібная гаспадарка была невялікай, а такія прадукты як [[хлеб]], кандытарскія вырабы, кансервацыя, вострыя прыправы і напоі сельскія жыхары пакупалі выключна ў дзяржаўных [[магазін]]ах. У [[1989]] г. у вёсках жыло толькі 3,5 % насельніцтва БССР<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 10. (Астатняе насельніцтва жыло не толькі ў гарадах, але і ў пасёлках гарадскога тыпу).</ref>. Народная мастацкая самадзейнасць арганізоўвалася адміністрацыяй дзяржаўных устаноў і прадпрыемстваў (у [[1987]] г. у ёй было задзейнічана звыш 1 млн чал.<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 76.</ref>). Рэдкасцю сталі народныя мастакі і складальнікі песень, што кампенсавалася развіццём [[поп-культура|поп-культуры]] з 1960-х гг. <gallery perrow="5"> File:Песняры.jpg|Ансамбль «[[Песняры]]» на канцэрце ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]], фота 1974 года. File:Belarus-Minsk-Belarus General Store-1.jpg|Універмаг «Беларусь», адкрыты ў [[Мінск]]у ў 1978 годзе. Фота 2005 года. File:Talaka2.jpg|Святкаванне [[Каляды|Каляд]] [[Талака (таварыства)|суполкай «Талака»]], фота 1989 года. File:RIAN archive 127423 WWII veterans.jpg|Святкаванне [[Дзень Перамогі|Дня Перамогі]] ў [[Мінск]]у, фота 9 мая 2006 года. File:Belarusian family near BelAZ 75710 - in Zhodzina city - 2015 AD.jpg|Сучасная беларуская маладая сям’я на фоне самага вялікага ў свеце самазвала «[[БелАЗ-75710]]» у горадзе [[Жодзіна]]. Фота 2015 года. </gallery> [[Файл:Belarus-Minsk-940 Anniversary near Minsk-Hero-City Monument-22.jpg|thumb|Святкаванне 940-годдзя Мінска каля манумента «[[Мінск — горад-герой]]». Фота 8 верасня 2007 года.]] [[Файл:DBW2014.jpg|thumb|[[Дзень беларускага пісьменства]] (2014) у [[Заслаўе|Заслаўі]].]] Пасля выхаду ў [[1991]] г. [[Беларусь|Беларусі]] са складу [[СССР]] і атрымання незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікай Беларусь]], што моцна і пазітыўна ўплывае на свядомасць беларусаў, [[беларуская мова]] захавала статус дзяржаўнай, а рэспубліка пачала лагодную рэвізію сацыялістычнага мінулага, аднаўленне шматпартыйнасці, развіццё культурнага плюралізму і працэс прыватызацыі, арыентуючы знешнюю палітыку на краіны [[СНД]], у першую чаргу — на [[Расія|Расію]]. Адкрыўся свабодны ўезд і выезд з краіны. Грамадства стала адкрытым да пераняцця многіх агульнаеўрапейскіх традыцый вядзення бізнесу, баўлення вольнага часу ([[свята|святы]], [[спорт]], [[турызм]] і інш.), стандартаў адукацыі, пашырэнню ўжытку замежных моў ([[англійская мова|англійскай]], [[нямецкая мова|нямецкай]]), развіццю інфармацыйнай прасторы (у тым ліку [[Інтэрнэт]]а) і г.д. Афіцыйныя ўлады імкнуцца захаваць для насельніцтва лепшыя сацыяльныя стандарты, складзеныя ў савецкія часы (бясплатныя публічныя бібліятэкі, адукацыя, медыцына, дэкрэтны адпачынак і інш.), а таксама надаюць вялікую ўвагу арганізацыі і правядзенню дзяржаўных свят ([[Дзень Перамогі]], [[Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь|Дзень Рэспублікі]], [[Дзень беларускага пісьменства]], [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] і інш.), [[Дажынкі (фестываль)|фестывалю «Дажынкі»]], [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі|фестывалю беларускай паэзіі і песні ў Маладзечне]], фестывалю «[[Славянскі базар у Віцебску]]» і развіццю [[спорт]]у за кошт рэспубліканскага [[бюджэт]]у. Юрыдычна ў сучаснай Беларусі існуе права [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю (на ўчасткі памерам не болей чым 1 [[гектар|га]]), але фактычна абароту і рынка зямлі няма, а некаторыя катэгорыі зямельных участкаў забаронена пераводзіць у прыватную ўласнасць увогуле<ref name="news.tut.by">[http://news.tut.by/economics/192390.html Экономический ликбез TUT. Земля в собственность «как иной случай»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170208064336/http://news.tut.by/economics/192390.html |date=8 лютага 2017 }}</ref>. Дагэтуль абсалютная большасць зямлі знаходзіцца ў дзяржаўнай уласнасці, таму не сфармавана катэгорыя прыватных зямельных уласнікаў<ref name="news.tut.by"/>. Не сфармавана і значная доля прыватных уласнікаў увогуле: дзяржаўны сектар з’яўляецца дамінуючым у [[Эканоміка Беларусі|эканоміцы Беларусі]] і складаў у 2011 г. (паводле дадзеных [[ЕБРР]]) каля 70 %: гэты сектар ахоплівае як стратэгічныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] ([[энергетыка]], сыравінныя матэрыялы і прамысловыя прадпрыемствы), так і значную частку вытворчасці тавараў паўсядзённага попыту і [[Сфера паслуг|сферы паслуг]]<ref>''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 71.</ref>. Паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 г.]] другой дзяржаўнай мовай у Беларусі стала [[руская мова]], якой карыстаецца пераважная большасць насельніцтва. Гэта выклікае занепакоенасць у многіх прадстаўнікоў [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] і творчай эліты адносна верагоднасці непапраўнай страты ва ўжытку беларускай мовы, сфера выкарыстання якой і так невялікая. Тым не менш, у цяперашні час гарады [[Беларусь|Беларусі]] (у тым ліку — [[Мінск]]) з’яўляюцца найважнейшымі асяродкамі беларускамоўнай культуры<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 415.</ref><ref>У Мінску знаходзяцца [[Інстытут мовазнаўства НАНБ]], [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]], галоўныя беларускамоўныя выдавецтвы, рэдакцыі галоўных беларускамоўных газет Беларусі, [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]], [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] і г.д.</ref>. Многія рысы традыцыйных абрадаў (у скарочаным або пераасэнсаваным выглядзе) набылі новае жыццё і ў сучаснай культуры беларусаў, у тым ліку — у гульнявой форме<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 422—423.</ref>. Напрыклад, у сучасную цырымонію рэгістрацыю [[шлюб]]у ўвайшлі некаторыя элементы традыцыйнага [[вяселле|вяселля]]: «выкуп» нявесты, абгортванне рук маладых [[ручнік]]ом, абсыпанне маладых [[зерне]]м і г.д.<ref>[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/965/1/TRANSFORMACIYA%20TRADICIY%20V%20SOVREMENNOY%20KUL'TURE%20BELARUSI.pdf ''Шелупеко, Н. Е.'' Трансформация традиций в современной культуре Беларуси]</ref> Традыцыйныя рамёствы звычайна выкарыстоўваюцца толькі для вырабу нацыянальных [[сувенір]]аў. Сталіцай беларускага народнага гумару лічыцца вёска Аўцюкі ([[Вялікія Аўцюкі|Вялікія]] і [[Малыя Аўцюкі]] Калінкавіцкага раёну), дзе з 1995 года праходзіць [[Аўцюкі (фестываль)|Усебеларускі фестываль народнага гумару «Аўцюкі»]]<ref>[https://www.sb.by/articles/natsyyanalnasts-a-tsyuk.html Нацыянальнасць — аўцюк]</ref><ref>[https://www.belta.by/regions/view/reportazh-o-festivalnoj-zhizni-iz-stolitsy-jumora-v-kalinkovichskom-rajone-453160-2021/ РЕПОРТАЖ о фестивальной жизни из столицы юмора в Калинковичском районе]</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/festival-avtyuki-2023-proydet-v-kalinkovichskom-rayone-28-29-iyulya.html Фестиваль юмора «Автюки-2023» пройдет в Калинковичском районе 28-29 июля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Белорусские 100 р. 1992 г.jpg|Выява [[Зубр еўрапейскі|зубра]] на банкноце ў 100 беларускіх рублёў (узору 1992 года). File:Słuckija pajasy. Mietki (silver coin, averse).png|Памятная [[Серабро|срэбная]] манета [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага Банка Беларусі]] «[[Слуцкі пояс|Слуцкія паясы]]. Меткі», 2013 год. File:Belarusian Great Patriotic War Museum (16118278048).jpg|[[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны (інтэр’ер)]] у [[Мінск]]у. Фота 2014 года. File:Мельница моды 2006 - проект Эмоции формы - автор проекта Саша Варламов.jpg|[[Аляксандр Леанідавіч Варламаў|Саша Варламаў]] прадстаўляе свой праект — мікст «Эмоцыі формы» на фестывалі «[[Млын моды]] 2006» у [[Мінск]]у. File:Victoria Azarenka, Serena Williams and Maria Sharapova with medals 2012.jpg|Тэнісісткі [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]], [[Серэна Уільямс]] і [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыя Шарапава]] на [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Летніх Алімпійскіх гульнях (2012)]] у [[Лондан]]е. </gallery> == Колькасць і рассяленне. Беларуская дыяспара == [[Файл:Hajnowka Muzeum Kultury Bialoruskiej.jpg|thumb|Музей беларускай культуры ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], Польшча.]] {{main|Этнічная тэрыторыя беларусаў|Беларуская дыяспара}} Паводле [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] Рэспублікі Беларусь ([[2009]]), колькасць беларусаў склала 7957 тыс. (83,7 % насельніцтва краіны). Беларусы жывуць таксама ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Польшча|Польшчы]] (пераважна ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]]), [[Літва|Літве]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Малдова|Малдове]], [[Казахстан]]е, [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і інш. краінах. Па звестках Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, у 2018 годзе за межамі Беларусі пражывалі 1 млн. 484 тыс. 875 беларусаў<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |title=mfa.gov.by |access-date=30 мая 2020 |archive-date=13 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813091721/http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |url-status=dead }}</ref>. ;Сучаснае рассяленне беларусаў {| class="wikitable" |- | | Агульная колькасць, тыс.ч. | [[Беларусь]] | [[Расія]] | [[Украіна]] | [[Казахстан]] | [[Латвія]] | [[Літва]] | [[Эстонія]] | [[Польшча]] |- | [[Перапіс у СССР 1979|Перапіс у СССР (1979)]] | 9463<ref>У межах [[СССР]].</ref> + ~1000<ref>За межамі [[СССР]].</ref> | 7569 | 1052 | 406 | 178 | 112 | 58 | 23 | 200<ref>[http://zbsb.org/node/1117 Наталля Гардзіенка. Беларуская дыяспара як аб’ектыў гістарычнага даследвання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160420185259/http://zbsb.org/node/1117 |date=20 красавіка 2016 }}</ref> |- | Перапісы 2000-х гадоў | | 8159<ref name="perapis_by_1999">Даныя [[Перапіс у Беларусі 1999|перапісу ў Беларусі (1999)]].</ref> | 808 | 276 | 112 | 97 | 43 | 16 | 48 |} == Знакамітыя беларусы == <div class="references" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Міхал Клеафас Агінскі]] * [[Вікторыя Азаранка]] * [[Ларыса Александроўская]] * [[Святлана Алексіевіч]] * [[Канстанцін Астрожскі]] * [[Радаслаў Астроўскі]] * [[Анатоль Багатыроў]] * [[Максім Багдановіч]] * [[Францішак Багушэвіч]] * [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]] * [[Рыгор Барадулін]] * [[Пятрусь Броўка]] * [[Янка Брыль]] * [[Сымон Будны]] * [[Ігнат Буйніцкі]] * [[Генадзь Бураўкін]] * [[Васіль Быкаў]] * [[Вітольд Бялыніцкі-Біруля]] * [[Алесь Бяляцкі]] * [[Эдвард Вайніловіч]] * [[Астафій Валовіч]] * [[Язэп Варонка]] * [[Зоська Верас]] * [[Соф’я Гальшанская]] * [[Максім Гарэцкі]] * [[Ларыса Геніюш]] * [[Ніл Гілевіч]] * [[Аляксандр Глеб]] * [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] * [[Дар’я Уладзіміраўна Домрачава]] * [[Кіпрыян Жахоўскі]] * [[Зміцер Жылуновіч]] * [[Іосіф Іосіфавіч Жыновіч]] * [[Вацлаў Іваноўскі]] * [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі]] * [[Уладзімір Васільевіч Кавалёнак|Уладзімір Кавалёнак]] * [[Кастусь Каліноўскі]] * [[Ігнат Канчэўскі]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч|Генадзь Караткевіч]] * [[Уладзімір Караткевіч]] * [[Яўхім Фёдаравіч Карскі]] * [[Тадэвуш Касцюшка]] * [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы]] * [[Пётр Ільіч Клімук]] * [[Якуб Колас]] * [[Вольга Корбут]] * [[Кандрат Крапіва]] * [[Аркадзь Куляшоў]] * [[Іасафат Кунцэвіч]] * [[Янка Купала]] * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч]] * [[Якуб Наркевіч-Ёдка]] * [[Вацлаў Ластоўскі]] * [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова]] * [[Язэп Лёсік]] * [[Арсень Ліс]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] * [[Антон Луцкевіч]] * [[Ігар Міхайлавіч Лучанок]] * [[Міхась Лынькоў]] * [[Андрэй Макаёнак]] * [[Кірыл Трафімавіч Мазураў]] * [[Галіна Кліменцьеўна Макарава]] * [[Адам Мальдзіс]] * [[Пётр Міронавіч Машэраў]] * [[Іван Мележ]] * [[Паўліна Мядзёлка]] * [[Алег Віктаравіч Навіцкі|Алег Навіцкі]] * [[Сцяпан Некрашэвіч]] * [[Зянон Пазняк]] * [[Пімен Панчанка]] * [[Іпацій Пацей]] * [[Алаіза Пашкевіч]] * [[Барыс Віктаравіч Платонаў]] * [[Войцех Пуслоўскі]] * [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі]] * [[Руслан Салей]] * [[Леў Сапега]] * [[Францыск Скарына]] * [[Соф’я Слуцкая]] * [[Ян Станкевіч]] * [[Стэфанія Станюта]] * [[Ганна Сурмач]] * [[Максім Танк]] * [[Віктар Цімафеевіч Тураў]] * [[Браніслаў Тарашкевіч]] * [[Ян Караль Хадкевіч]] * [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталь Цвірка]] * [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]] * [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхась Чарняўскі]] * [[Кузьма Чорны]] * [[Іван Шамякін]] * [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч]] * [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў]] * [[Віталь Венядзіктавіч Шчэрба]] * [[Рыгор Раманавіч Шырма]] * [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніслаў Эпімах-Шыпіла]] * [[Іван Ігнацьевіч Якубоўскі|Іван Якубоўскі]] * [[Яўгенія Янішчыц]] </div> == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : Хурсік, 2003. — 470 с. * ''[[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Бандарчык, В. К.]]'' Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. / В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1964. — 282 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.] ; АН Беларусі. [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы]]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1 : Прамысловыя і рамесныя заняткі. — 350 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2 : Дойлідства. — 389 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 3 : Гісторыя этналагічнага вывучэння. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё. — 2001. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 5 : Сям’я. — 374 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6 : Грамадскія традыцыі. — 606 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2004. — Т. 7 : Вусная паэтычная творчасць. — 586 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Піліпенка]] [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2005. — Т. 8 : Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. — 351 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — Т. 9 : Антрапалогія. — 575 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2007. — Т. 10 : Славянскія этнакультурныя традыцыі. — 514 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. [[Аляксандр Іванавіч Лакотка|А. І. Лакотка]] і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2008. — Т. 11 : Музыка. — 700 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2009. — Т. 12 : Экраннае мастацтва. — 687 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2012. — Т. 13 : Тэатральнае мастацтва. — 758 с. * Беларусы : сучасныя этнакультурныя працэсы / Г. І. Каспяровіч [і інш.]; рэдкал.: А. І. Лакотка [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2009. — 605 с. * Белоруссия // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — Санкт-Пецярбург : Тип. В. Безобразова, 1863. — Т. I. — С. 371. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Белая Русь / А. Белы // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 2 т.]] — Мінск , 2006. — Т. 1. — С. 306—308. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы / А. Белы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — 238 с. — ISBN 985-6599-12-1 * ''[[Валянціна Мікалаеўна Бялявіна|Бялявіна, В. М.]]'' Жаночы касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 350 с. * ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 303 с. * ''[[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|Булыка, А. М.]]'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі; АН БССР.І-т мовазнаўства імя Я.Коласа; Рэд. А. І. Жураўскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 253 с. * ''[[Змітрок Бядуля|Бядуля, З.]]'' Збор твораў : у 5 т. / Змітрок Бядуля; аўт. прадм. В. Каваленка. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. Вершы, паэмы. — 407 с. * ''Вайткявичус, В.'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305110625/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} // Працы гістарычнага факультэта БДУ. Навук. зборнік. — Вып. 3. — Мн., 2008. — С. 180—188. * ''Вуглік, І. Р.'' Матэрыяльная культура і быт беларусаў у XVII—XVIII стст. : вучэб.-метад. дапаможнік / І. Р. Вуглік. — Мінск : БДПУ, 2005. — 114 с. * ''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі / І. Г. Ганчарк, В. В. Грыгор’ева, А. М. Філатава, Э. С. Ярмусік // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. А. А. Глекаў. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280—283. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 2. Люты 1917 г. — 2002 г. — 472 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2: Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — 688 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.) / Ю. Бохан [і інш.]. — 344 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / [[Міхаіл Восіпавіч Біч|М. Біч]] [і інш.]. — 519 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5: Беларусь у 1917—1945 гг. / А. Вабішчэвіч [і інш.]. — 616 с. * Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Каваленя]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — 584 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 1. Даўняя літаратура, XI — першая палова XVIII стагоддзя. — 909 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — 582 с. * Грамадскі быт і культура гарадскога насельніцтва Беларусі / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 248 с. * Грамадскі быт і культура сельскага насельніцтва Беларусі / В. К. Бандарчык [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 256 с. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260—262. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110—113. * ''[[Майсей Якаўлевіч Грынблат|Гринблат, М. Я.]]'' Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории / М. Я. Гринблат. — Минск : Наука и техника, 1968. — 288 с. * Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58. * ''Казлоў, Л. Р.'' Беларусь на сямі рубяжах / Л. Р. Казлоў, [[Анатоль Кірылавіч Цітоў|А. К. Цітоў]]. — Мінск : Беларусь, 1993. — 71 с. * Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.) / В. В. Грыгор’ева [і інш.]; навук. рэд. У. І. Навіцкі. — Мінск : Экаперспектыва, 1998. — 340 с. * ''Карскі, Я.'' Беларусы / Яўхім Карскі. — Мінск : Бел. кнігазбор, 2001. — 637 с. * ''[[Павел Рыгоравіч Казлоўскі|Козловский, П. Г.]]'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в.: центральная и западная зоны / П. Г. Козловский. — Минск : Наука и техника, 1974. — 182 с. * ''[[Аляксандр Іванавіч Лакотка|Лакотка, А. І.]]'' Народнае дойлідства / А. І. Лакотка. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — 200 с. * ''[[Алег Латышонак|Латышонак, А.]]'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст. / А. Латышонак, Я. Мірановіч. — Вільня-Беласток : Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — 368 с. * ''[[Арсень Ліс|Ліс, А.]]'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 3—27. * ''[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Лісейчыкаў, Д. В.]]'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг. / Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск : Медысонт, 2011. — 198 с. * ''[[Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка|Мажэйка, З. Я.]]'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347. * ''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс, А.]]'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі / А. Мальдзіс. — Мінск : Лімарыус, 2001. — 384 с. * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' Людзі даўняй Беларусі: этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (Х—XVII ст.). — Магілёў, 2003. * ''[[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Мікуліч, А. І.]]'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу / А. І. Мікуліч. — Мінск : Тэхналогія, 2005. — 138 с. * ''[[Дарота Міхалюк|Міхалюк, Д.]]'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Нав. рэд. С. Рудовіч; пер. з польск. А. Пілецкі. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — 496 с. * Народы России. Белорусы и поляки / Издание «Досуг и дело». — Санкт-Пецярбург : Общественная польза, 1878. — 68 с. * Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]] і [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [https://www.vln.by/node/42 Беларусы: станаўленне этнасу і «национальная идея»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220304215534/https://www.vln.by/node/42 |date=4 сакавіка 2022 }} / В. Насевіч // Белоруссия и Россия: общества и государства. — Москва : Права человека, 1998. — С. 11-30. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' Беларусы: станаўленне этнасу і нацыянальная ідэя. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 526 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [http://vln.by/node/174 Основные вехи этногенеза белорусов] / В. Насевіч // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века / Составл., перевод, научное редактир. А. Е. Тараса. — Минск: Харвест, 2010. — С. 467—507. * ''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»: Этнічныя межы беларусаў у XIX — пачатку XX ст. / Я. Насытка // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 11—15. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края / Н. И. Петров. — Санкт-Пецярбург : Тип. Тов. «Общественная польза», 1890. — 585 с. [http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015141/http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Пилипенко, М. Ф.]]'' Этнография Беларуси / М. Ф. Пилипенко. — Минск: Вышэйшая школа, 1981. — 192 с. * ''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия. Эффективные схемы государственно-частного партнерства в Республике Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / А. Попкова // Беларуская думка. — 2013. — № 10. — С. 71—75. * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк, М.]]'' Беларускія народныя крыжы / М. Раманюк; рэд., уклад. і мастак [[Дзяніс Міхайлавіч Раманюк|Д. Раманюк]]; газета «Наша Ніва». — Вільня : Наша Ніва, 2000. — 222 с. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 28. — С. 318—323. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_27.pdf Статус Беларусі ў свядомасці мясцовых каталіцкіх дваран-кансерватараў канца XIX — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 27. — С. 337—342. * ''Реклю, Э.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — Санкт-Петербург : А. Ильин, 1883. — 700 с. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. * ''[[Сусана Міхайлаўна Самбук|Самбук, С. М.]]'' Политика царизма в Белоруссии во второй половине XIX века / С. М. Самбук; ред. В. П. Панютич. — Минск : Наука и техника, 1980. — 224 с. * ''[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута, Я. М.]]'' Народнае мастацтва / Я. М. Сахута. — Мінск : Беларуская навука, 2015. — 180 с. * ''Сементовский, А.'' Этнографический обзор Витебской губернии / А. Сементовский. — Санкт-Петербург : Тип. Н. Хана. — 1872. — 69 с. * ''[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі, У.]]'' Беларуская мова / У. Свяжынскі // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 300—301. * ''[[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Сліж, Н.]]'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) / Н. Сліж // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66. * ''[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр, Т.]]'' Рэканструкцыя нацый: Польшча, Украіна, Літва і Беларусь, 1569—1999 / Тымаці Снайдэр; пер. з англ. М. Раманоўскага і В. Калацкай; навук. рэд. Г. Сагановіч. — Мінск : Медысонт, 2010. — 421 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — Санкт-Пецярбург : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * ''[[Лідзія Іванаўна Цягака|Тегако, Л. И.]]'' Антропология белорусского Полесья: демография, этническая история, генетика / Л. И. Тегако, А. И. Микулич, И. И. Саливон. — Минск. — 1978. * ''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812160849/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html |date=12 жніўня 2011 }} / П. В. Терешкович. — Минск : БГУ, 2004. — 233 с. [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf] * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * ''[[Віталь Товіевіч Траццякоў|Третьяков, В.]]'' [https://elibrary.com.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России] / В. Третьяков // Политический класс. — 2006. — № 12. — С. 16—29. * ''[[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Улащик, Н. Н.]]'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии / Н. Н. Улащик. — Москва : Наука, 1965. — 480 с. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Титов, В. С.]]'' Историко-этнографическое районирование материальной культуры белорусов, XIX ― начало XX в. / В. С. Титов ; АН БССР, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора. ― Минск : Наука и техника, 1983. — 152 с. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Аброчныя тканіны / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Ручнік / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437. * Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 368—370. * ''[[Анатоль Сямёнавіч Фядосік|Фядосік, А. С.]]'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Цітоў, В. С.]]'' Этнаграфічная спадчына: Беларусь: Краіна і людзі / В. С. Цітоў. — 2-ое выд. — Мінск : Беларусь, 2001. — 208 с. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквин, И. В.]]'' Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) / И. В. Чаквин, П. В. Терешкович // Советск. этнография. — 1990. — № 6. — С. 42—54. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' Беларусы / І. Чаквін // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 303—305. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І.У Чаквін, П. У. Церашковіч // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 464—481. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І. У. Чаквін, [[Галіна Іванаўна Каспяровіч|Г. І. Каспяровіч]] // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 59—77. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf |date=29 лістапада 2014 }} / І. Чаквін // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. — Мінск : ННАЦ імя Ф. Скарыны, 1997. — Ч. 1. — С. 37—42. * ''[[Юлія Міхайлаўна Чурко|Чурко, Ю. М.]]'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354. * ''[[Леў Мікалаевіч Шакун|Шакун, Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд.спец. і праф.адукацыі БССР, 1963. — 339 с. * ''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 119 с. * ''[[Захар Шыбека|Шыбека, З.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. * ''[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт, Р. Ф.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с. * Этнаграфія беларусаў: гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — 215 с. * Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] [і інш.]. — Мінск : БелСЭ, 1989. — 575 с. * Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве : вучэб.-метад. дапам. / [[Тадэвуш Антонавіч Навагродскі|Т. А. Навагродскі]] [і інш.]. — Мінск : Беларускі дзяржаўны універсітэт, 2009. — 335 с. * ''[[Цэзары Кукла|Kuklo, C.]]'' Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej / C. Kuklo. — Warszawa : DiG, 2009. — 525 s. * ''[[Алег Юр’евіч Латышонак|Łatyszonek, O.]]'' Od rusinów białych do białorusinów. U źrodeł białoruskiej idei narodowej / O. Łatyszonek. — Białystok : Wyd-wo uniwersytetu w Białymstoku, 2006. — 390 s. * ''[[Марыуш Маркевіч|Markiewicz, M.]]'' Historia Polski 1492—1795 / M. Markiewicz. — 2-e wyd. — Kraków : Wyd-wo Literackie, 2006. — 760 s. * ''[[Рышард Радзік|Radzik, R.]]'' Między zbiorowością etniczną a wspolnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia / R. Radzik; red. E. Muszyńska. — Lublin : Uniwersytet M. Curie-Skłodowskiej, 2000. — 301 s. * ''[[Марыян Здзяхоўскі|Zdziechowski, M.]]'' Edward Woyniłłowicz w ostatnich latach swego życia. Tragedja kresów / M. Zdziechowski // Widmo przyszłości : szkice historyczno-publicystyczne / M. Zdziechowski. — Wilno : Grafika, 1939. — S. 57—85. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)] // unesco.org * [http://livingheritage.by Жывая спадчына Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170120014310/http://www.livingheritage.by/ |date=20 студзеня 2017 }} // livingheritage.by * [http://news.tut.by/culture/466853.html Шедевры народного творчества в музее белорусского народного искусства в «Раубичах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716013653/http://news.tut.by/culture/466853.html |date=16 ліпеня 2020 }} // tut.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль] // budzma.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент] // budzma.by * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' [http://www.sb.by/obshchestvo/article/a-khto-tam-idze-165992.html А хто там ідзе?] / І. Марзалюк // Беларусь сегодня. — 2014. — № 116. * [[Армен Сяргеевіч Сардараў|Армен Сардаров]] [http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html : Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} * [https://www.sb.by/articles/chto-i-sledovalo-pokazat.html Зубр, аист, василек. Какие культурные символы нас объединяют — узнали у профессора БГУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} // ej.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусы}} {{Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Беларусы| ]] [[Катэгорыя:Народы Беларусі]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Усходнія славяне]] endvirnajqoc5pqj7whhiithpasf22h Гедзімін 0 15228 5155329 5155259 2026-06-17T13:43:55Z M.L.Bot 261 /* Жыццё і дзейнасць */ 5155329 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] | імя = Гедзімін | парадак = | выява = Giedzimin. Гедзімін (A. Guagnini, 1578).jpg | подпіс = Гравюра з «[[Хроніка Еўрапейскай Сарматыі|Апісання Еўрапейскай Сарматыі]]» [[Аляксандр Гваньіні|Аляксандра Гваньіні]], 1578. Таксама гравюра ўжыта складальнікам як партрэт [[Казімір III Вялікі|Казіміра Вялікага]] | сцяг = | перыядпачатак = [[1316]] | каранацыя = | перыядканец = [[1341]] | папярэднік = [[Віцень]] | пераемнік = [[Яўнут]] | Rodovid = 116523 }} '''Гедзімін''', '''Гедымін'''<ref>Ёсць думка, напр. М. Ермаловіча, што слушная беларуская форма са змякчаным «д», т.ч. з «дз» — «Гедзімін». {{Крыніцы/Ермаловіч ВП}} C. 10.</ref> (~[[1275]] — {{ДС|||1341}}) — [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (~[[1316]]—[[1341]])<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Гедимин |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 142 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У часы Гедзіміна [[Вялікае Княства Літоўскае]] стала моцнай [[Усходняя Еўропа|усходнееўрапейскай]] дзяржавай, тэрыторыя павялічылася ўдвая. Узмацнілася запазычанне элементаў [[Заходняя Еўропа|заходнееўрапейскай]] [[культура|культуры]], адначасова Гедзімін заклаў падмурак рускаму вектару палітыкі ВКЛ. Яго шматлікія нашчадкі ўтварылі дынастыю [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. == Імя == ''Гедзімін'' — старабалцкае (старалітоўскае) двухасноўнае імя. Такія імёны дайшлі з [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскай]] эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання<ref>T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11-13.</ref>. Першая іменная аснова ''Ged-'' звязаная з літ. ''gedauti'' «жадаць», з якім таксама звязаныя літ. ''godus'' «прагны» і далей словы, вытворныя ад славянскага *''žęd''-<ref>В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. М., 1975. С. 184.</ref>, уключна з блр. ''жадаць,'' рус. ''жадный'' «сквапны, прагны» і інш. У літоўскім іменніку аснова ''Ged-'' вызначаецца высокай прадуктыўнасцю, ад яе (разам з аднаасноўнымі імёнамі) утворана больш за 80 антрапонімаў<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 90.</ref>. Другая аснова ''Min-'' звязаная з літ. ''mintis'' «думка»'', minti'' «думаць; мець на ўвазе; прыгадваць» (далей звязана з індаеўрапейскім ''men-'' «думаць; разумова ўзрушвацца»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 726.</ref>). У раннелітоўскім іменніку гэтая аснова была асабліва папулярная — з ёй вядома больш за 170 антрапонімаў<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 116.</ref>. Гэтая аснова таксама ў імені [[Міндоўг]]а. Прадуктыўнымі асновы ''Ged-'' і ''Min-'' былі і ў старапрускім іменніку, дзе ад іх так жа сама ўтвараліся і адна-, і двухасноўныя імёны<ref>R. Trautmann. Die altpreußischen Personennamen. Göttingen, 1974. С. 138, 146.</ref>. Імя Гедзімін, такім чынам, мела б значыць «прагнадумны». У беларускай навуковай літаратуры імя князя ўжываецца ў форме «Гедымін»: «Нарысы гісторыі Беларусі» (Частка 1. Мн., 1994), «Гісторыя Беларусі» (Т. 2. Мн., 2008), у тэкстах гісторыкаў [[Георгій Галенчанка|Георгія Галенчанкі]], [[Павел Лойка|Паўла Лойкі]], [[Генадзь Сагановіч|Генадзя Сагановіча]], [[Аляксандр Краўцэвіч|Аляксандра Краўцэвіча]]<ref name="svaboda.org">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29451727.html|title=«Гедымін» перамог «Гедзіміна». Навукоўцы паспрачаліся праз помнік князю ў Лідзе|date=24 жніўня 2018|publisher=[[Радыё Свабода]]}}</ref>. Пісьменнік і гісторык [[Мікола Ермаловіч]] адзначыў, што ў крыніцах імя сустракаецца ў розных варыянтах, але ва ўсіх гук «д» мяккі<ref>Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: Віленскі перыяд…</ref>. Варыянт «Гедзімін» ужываў таксама гісторык [[Вячаслаў Насевіч]]. Мовазнаўца [[Вінцук Вячорка]] звярнуў увагу, што абсалютная бальшыня старых кірылічных напісанняў імя князя — праз ''-ди-'', і ў старабеларускай мове гэта значыла мяккасць зычнага; ён таксама даў дадатковыя аргументы да напісання «Гедзімін» і выказаў меркаванне, што варыянт «Гедымін» узнік пад уплывам [[польская мова|польскай мовы]]. Тым не менш, на [[Помнік Гедыміну (Ліда)|помніку-вершніку]], які ў 2019 годзе паставілі ў [[Ліда|Лідзе]], напісана «Гедымін»<ref name="svaboda.org" />. == Паходжанне == У легендарнай частцы беларуска-літоўскіх летапісаў і ва ўсёй данавуковай літоўскай гістарыяграфіі Гедзімін паказаны як сын вялікага князя літоўскага [[Віцень|Віценя]]. Такую самую версію дае і расійская «[[Аксамітная кніга]]» XVII стагоддзя: «{{Script/Slavonic|А Витеневъ сынъ Едиманъ Князь Великий. А Едимановы дети…}}». У 2-й палове XV стагоддзя была і тэндэнцыйная версія, зафіксаваная ў хроніцы [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] і маскоўскіх крыніцах, што Гедзімін быў конюхам Віценя, забіў свайго ўладара і захапіў уладу. Аднак рыжскія ратманы ў лісце да Гедзіміна ад 1322 года называюць Віценя яго «братам і папярэднікам» (''frater vester et antecessor''), такім чынам, Гедзімін імаверна таксама быў сынам [[Будзівід]]а. З канца XIX стагоддзя ў гістарыяграфіі такое меркаванне было агульнапрынятым. У канцы XX стагоддзя некаторыя гісторыкі, на грунце словаў двух сыноў [[Альгерд]]а ў маскоўскай паэмы «{{нп5|Задоншчына (аповесць)|Задоншчына|ru|Задонщина}}»: «{{Script/Slavonic|Молвяше Андреи Олгордович своему брату: „Брате Дмитреи, сами есмя собе два браты, сынове Олгордовы, а внуки мы Доментовы, а правнуки есми Сколомендовы…“}}», — паводле Кірыла-Белазерскага спісу: «{{Script/Slavonic|Молвяше Андреи к своему брату Дмитрею: „Сама есмя два брата, дети Вольярдовы, внучата Едиментовы, правнучата Сколдимеровы“}}», — і з увагі на магчымае шырокае значэнне ''брат'', выказалі думку пра паходжанне Гедзіміна ад згаданага [[Комант|Скаламенда]]. Іншыя даследчыкі наконт такой версіі заўважаюць, што Скаламенд мог быць цесцем Гедзіміна і такім чынам прадзедам Альгердавічаў, што не супярэчыць словам рыжскіх ратманаў пра Віценя як яго брата. Таксама ў лісце да Папы Гедзімін не называе Віценя сваім «бацькам», але толькі «папярэднікам» (''praedecessor''). Таксама ёсць версія, што Гедзімін быў не родным, а стрыечным братам Віценя, а Скаламенд, адпаведна, братам Будзікіда і Будзівіда. Апроч Віценя ў Гедзіміна быў прынамсі яшчэ адзін брат — [[Воін (князь полацкі)|Воін]], вядомы як полацкі князь. Таксама не выключана, што братамі Гедзіміна былі кіеўскі князь [[Фёдар (князь кіеўскі)|Фёдар]] і жамойцкі князь [[Маргірыс]]. == Жыццё і дзейнасць == Уладарства Гедзіміна пачалося паміж кастрычнікам 1315 (апошняя згадка Віценя) і чэрвенем 1317 года. На пачатку княжання Гедзіміна была створана самастойная [[Літоўская мітраполія|Літоўская праваслаўная мітраполія]], падпарадкаваная непасрэдна [[Патрыярх Канстанцінопальскі|канстанцінопальскаму патрыярху]] (1317—1330, з цэнтрам у [[Навагрудак|Новагародку]]), і прадпрынята спроба нармалізаваць адносіны з каталіцкім Захадам. Паводле легендарнай часткі беларуска-літоўскіх летапісаў, на паляванні князь здабыў у тамтэйшых лясах [[тур (жывёла)|тура]], на тым месцы заначаваў і бачыў сон, як на гары стаіць жалезны воўк, а ў ім вые сто ваўкоў. Гедзімін спытаў пра сон свайго варажбіта Ліздзейку, той растлумачыў так, што на месцы сна паўстане магутны сталічны горад і нібыта таму Гедзімін заснаваў на гэтым месцы [[Вільня|Вільню]] і зрабіў яе сваёй рэзідэнцыяй<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 40-44.</ref>. Каля 1321 года Гедзімін пабудаваў у Вільні [[касцёл]] манахаў-[[францысканцы|францысканцаў]] і аднавіў іх касцёл у Наваградку, пабудаваны яшчэ [[Віцень|Віценем]] і спалены падчас нападу крыжакоў. У 1318 годзе сын Гедзіміна [[Альгерд]] ажаніўся з [[Марыя Віцебская|дачкой]] віцебскага князя і па яго смерці ў 1320 годзе пачаў княжыць у [[Віцебск]]у. У 1320 годзе шлюбам дачкі Гедзіміна Марыі з вялікім князем цвярскім [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыем Міхайлавічам]] змацаваны саюз з [[Цвярское княства|Вялікім княствам Цвярскім]]. У 1322 годзе гарадзенскі намеснік Гедзіміна, [[Давыд Гарадзенскі|Давыд]], кароткі час быў князем у [[Пскоў|Пскове]], такім чынам Пскоў выйшаў з-пад кантролю [[Ноўгарад]]а. Каля 1322 года пад уладу Гедзіміна перайшлі [[Берасцейская зямля]] і [[Падляшша]], праўда, пра гэта паведамляюць толькі познія летапісы (ускоснае пацверджанне — пералік ваявод [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]] 1335 года, дзе няма ваявод з гэтых зямель). У 1323 годзе вялікалітоўскі войскі напалі на наўгародскую воласць [[Вялікія Лукі]]. Пад непасрэдную ўладу Гедзіміна адышлі ў 1320-я гады {{нп3|Таропецкае княства|Таропецкае|ru|Таропецкае}} і {{нп3|Ржэўскае княства|Ржэўскае княствы|ru|Ржевское княжество}} на поўначы [[Смаленскае княства|Смаленскай зямлі]]. Актыўная палітыка Гедзіміна на [[Русь|Русі]] выклікала канфлікт з [[Залатая Арда|Залатой Ардой]]. Падчас візіту папскіх легатаў ён быў вельмі занепакоены ардынскімі справамі, а ў 1325 годзе адбыўся [[Войны Залатой Арды з Вялікім Княствам Літоўскім|татарскі наезд на Вялікае Княства Літоўскае]]. У маі 1323 года Гедзімін праз [[Рыга|Рыгу]] звярнуўся з [[Лісты Гедзіміна|шэрагам лістоў]] да [[рымская курыя|рымскай курыі]], [[Ганза|Ганзы]], [[Герцагства Саксонія|саксонскіх]] рэзідэнцый францысканскага і дамініканскага ордэнаў. У гэтых лістах Гедзімін, тытулаваны як «''кароль Літвы і Русі, уладар і князь Земгаліі''», выказваў намер прыняць [[каталіцтва]], запрашаў у ВКЛ манахаў і майстроў розных спецыяльнасцей, гарантаваў ім розныя прывілеі. 20 кастрычніка 1323 года Гедзімін заключыў мір з [[Архібіскупы рыжскія|рыжскім архібіскупам]] і магістратам Рыгі (так званы [[Дагавор 1323 года]]). Межы ВКЛ і [[Інфлянцкі (Лівонскі) ордэн|Лівонскага ордэна]] абвяшчаліся адкрытымі для гандлю і вольнага перамяшчэння людзей. Адносіны з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] на прускай мяжы засталіся варожымі, у пачатку 1324 года адбыўся шэраг нападаў на [[Жамойць]], у ліпені — аблога войскамі ВКЛ ордэнскага замка [[Скірстамоны|Хрыстмэмэль]]. У кастрычніку 1324 года рымскі Папа [[Ян XXII]] накіраваў сваіх [[аблегат|легатаў]], упаўнаважаных ахрысціць Гедзіміна. Аднак у апошні момант Гедзімін адмовіўся ад прыняцця каталіцтва, задаволіўшыся мірам з Тэўтонскім ордэнам, заключаным у лістападзе 1324 года з дапамогай легатаў. Адначасова Гедзімін наладзіў добрыя стасункі з [[Польшча]]й і ў 1325 годзе выдаў сваю дачку [[Альдона|Альдону]] за [[Казімір III Вялікі|Казіміра]], сына караля [[Уладзіслаў I Лакетак|Уладзіслава Лакетка]]. Полацкім князем быў брат Гедзіміна [[Воін Полацкі|Воін]], а менскі князь [[Васіль (князь менскі)|Васіль]] служыў Гедзіміну. З гэтага відаць, што пачатыя яшчэ пры [[Войшалк]]у стасункі ВКЛ з [[Полацкае княства|Полацкай зямлёй]] не перапыняліся, а яшчэ больш узмацніліся. Гэтыя князі ў 1326 годзе рабілі пасольства Гедзіміна ў Ноўгарадзе (Воін узначальваў яго), вынікам якога стала заключэнне міру з Ноўгарадам і аднаўленне міру з Лівоніяй. Сфера ўплыву Гедзіміна на Русі няўхільна пашыралася. У 1327—1329 гадах у Пскове княжыў цвярскі князь [[Аляксандр Міхайлавіч Цвярскі|Аляксандр Міхайлавіч]], які абапіраўся на падтрымку Гедзіміна. У 1326 годзе Гедзімін накіраваў войска ў 1200 вершнікаў на чале з гарадзенскім намеснікам Давыдам, якое спустошыла зямлю варожага Польшчы [[Маркграфства Брандэнбург|Брандэнбургскага маркграфства]]. А ў 1328 годзе ўмяшаўся ў канфлікт паміж рыжскім магістратам і Лівонскім ордэнам, напэўна, спадзеючыся, што гэта прывядзе да ліквідацыі ордэна. Восенню 1329 годзе на просьбу рыжанаў спустошыў уладанні ордэна, а вясной 1330 — уладанні рыжскага архібіскупа. Аднак канфлікт скончыўся паражэннем гараджан і заключэннем імі міру з ордэнам (30 сакавіка 1330), што прывяло да аднаўлення вайны паміж ВКЛ і крыжакамі. Сумесны напад прускай і лівонскай галін ордэна на Жамойць адбыўся ўжо ў сакавіку 1330 года. У адказ у верасні гэтага ж года Гедзімін паслаў войска на дапамогу польскаму каралю, які напаў на [[Старажытная Прусія|Прусію]]. У далейшым напады ордэнскіх рыцараў на ВКЛ сталі рэгулярнымі: яны адбываліся ў 1332, 1333 (да [[Полацк]]а), 1334 (да Полацка), 1339, 1340 гадах. Аднаўленне вайны на захадзе не спыніла рускіх спраў Гедзіміна, хоць і ўскладніла іх. Саюзнік Гедзіміна цвярскі князь Аляксандр у 1329 годзе страціў Пскоў, але ў 1331 годзе другім разам атрымаў яго пры дапамозе Гедзіміна і заставаўся пскоўскім князем да 1337 года. У 1331 годзе Гедзімін зрабіў няўдалую спробу правесці на вакантны наўгародскі епіскапскі сталец свайго стаўленіка Арсенія. Пра велічыню ўплыву Гедзіміна на Русі ў гэты час сведчыць тое, што другі кандыдат у епіскапы, якога Гедзімін імкнуўся захапіць, паехаў у Ноўгарад з [[Валынь|Валыні]] толькі вакольным шляхам праз [[Бранск]] і [[Таржок]] (гл. таксама: {{нп3|Фёдар Кіеўскі||ru|Фёдор (князь киевский)}}). Саюзнікамі Гедзіміна ў той час былі смаленскі князь [[Іван Аляксандравіч (князь смаленскі)|Іван Аляксандравіч]], [[Казельскае княства|казельскі князь]] Аляксандр Мсціславіч — зяць Гедзіміна. У 1331 годзе Гедзімін аддаў сваю дачку Яўфімію за галіцкага князя {{нп3|Юрый II Баляслаў|Баляслава-Юрыя|ru|Юрий II Болеслав}}. У 1333 годзе сын Гедзіміна [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымонт]] быў запрошаны князем у Ноўгарад, што было праявай палітычнага саюзу паміж ВКЛ і Ноўгарадам, накіраванага супраць маскоўскага князя [[Іван Каліта|Івана Каліты]]. Аднак Гедзімін у 1333 годзе аддаў дачку Аўгусту за [[Сямён Горды|Сямёна Гордага]], сына Каліты. У 1335 годзе Нарымонт з’ехаў з Ноўгарада і стаў княжыць у Полацку і, магчыма, [[Пінск]]у, але захаваў сваіх намеснікаў у шэрагу наўгародскіх валасцей (у [[Старая Ладага|Ладазе]], {{нп3|Арэшак (крэпасць)|Арэшку|ru|Орешек (крепость)}}, [[Прыазерск|Карэле]] і палове Капор’я). [[Файл:Gediminas, Kyiv (112833193).jpg|250px|міні|left|Уваход Гедзіміна ў Кіеў]] [[Файл:Lithuania Raudone Gediminas Oak.jpg|thumb|250px|Дуб каля [[Раўдоне|Баербурга]], побач якога, паводле падання, загінуў Гедзімін.]] У пазнейшых крыніцах паведамляецца пра заваяванне Гедзімінам {{нп3|Кіеўскае княства|Кіеўскай зямлі|ru|Киевское княжество}}, але гэты сюжэт большасць даследчыкаў слушна лічыць міфічным. Кіевам у 1331—1363 гадах валодаў князь {{нп3|Фёдар Кіеўскі|Фёдар|ru|Фёдор (князь киевский)}}, які падпарадкоўваўся татарскаму [[баскак]]у. Магчыма, спробы пашырыць уплыў ВКЛ на Кіеў выклікалі новы [[Татарскія паходы супраць ВКЛ|татарскі наезд на ВКЛ]] (1338). У 1340 годзе памёр апошні галіцкі князь Баляслаў-Юрый, што дазволіла ўладкавацца на Валыні малодшаму сыну Гедзіміна [[Любарт Гедзімінавіч|Любарту]]. Канчатковы падзел галіцка-валынскай спадчыны паміж ВКЛ, Ардой і Польшчай адбыўся ўжо пасля смерці Гедзіміна. Ён загінуў зімой 1341—1342 гадоў, напэўна, пры аблозе ордэнскага замка [[Раўдоне|Баербург]]<ref name="БС"/>, ад траплення з [[агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]]. З грунтам на чэшскую крыніцу ёсць версія пра атручэнне Гедзіміна, але не вельмі надзейная. == Ацэнкі == Пры Гедзіміне ВКЛ ператварылася ў адзін з галоўных цэнтраў аб’яднання ўсходнеславянскіх зямель. Ён перанёс сталіцу дзяржавы ў [[Вільня|Вільню]]. Пры тым вядучае месца ў Вялікім Княстве заняла славянская культура, а [[старабеларуская мова]] стала тут афіцыйнай. Гедзімін праводзіў мудрую ўнутраную і знешнюю палітыку, супрацьстаяў крыжацкай і татарскай агрэсіі. Пры ім актывізаваліся кантакты з Заходняй Еўропай, адкуль ён запрашаў рамеснікаў і гандляроў. У часы Гедзіміна ВКЛ упершыню ўступіла ў антыгерманскі саюз з Польшчай<ref>Гісторыя Беларусі са старажытных часоў да канца XV ст.: вучэб. дапам. для 6-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання. Ч. 2 / пад рэд. Ю. М. Бохана. — Мн., 2016. ISBN 978-985-553-392-5</ref>. Падчас панавання Гедзіміна ВКЛ стала моцнай усходнееўрапейскай дзяржавай, яго тэрыторыя павялічылася ўдвая. Апрача Вільні, мураваныя замкі былі ўзведзеныя ў [[Медніцкі замак|Медніках]], [[Лідскі замак|Лідзе]], [[Крэўскі замак|Крэве]]. Пачалося запазычанне першых элементаў заходнееўрапейскай культуры. Адначасова Гедзімін заклаў падмурак рускаму вектару палітыкі ВКЛ, які развіваўся ў наступныя дзесяцігоддзі. Гісторык [[Алег Латышонак]] падкрэслівае, што Гедзімін не быў беларусам, а быў проста акупантам<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/aleg-latyshonak-zhyve-belarus-lepshay-nacidei-ya-na-syonnya-ne-bachu|title=Алег Латышонак: "Жыве Беларусь!" — лепшай націдэі я на сёння не бачу {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2019-10-03|access-date=2024-06-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/239210|title=Алег Латышонак: ВКЛ было рабаўладальніцкай дзяржавай, а Гедымін — акупантам ВІДЭА|website=Наша Ніва|date=2019-10-14|access-date=2024-06-27}}</ref>. Сумненні ў слушнасці такіх ацэнак выказалі іншыя эксперты, напрыклад [[Алесь Краўцэвіч]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30218286.html|title=Ці былі Міндоўг і Гедымін «акупантамі Беларусі», а Сапега — беларусам|website=Радыё Свабода|date=2023-07-20|access-date=2024-06-27}}</ref>. Гісторык [[Альфрэдас Бумблаўскас]] казаў, што, уяўляючы сабе, як Жалезны воўк завыў і ўзнікла Вільня, варта мець на ўвазе, што Жалезны воўк выў па-беларуску<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30173471.html|title=Літоўскі гісторык Бумблаўскас: У сьне Гедзіміна жалезны воўк выў па-беларуску|website=Радыё Свабода|date=2019-09-19|access-date=2024-06-27}}</ref>. == Шлюбы і дзеці == Колькасць шлюбаў Гедзіміна дыскусійная — адзін, што найбольш імаверна, або два ці тры, у якіх нарадзілася сем сыноў, паміж імі яшчэ пры жыцці бацькі былі падзелены ўладанні. * {{нп3|Монтвід||ru|Монтвид}} (каля 1300 — 1348) атрымаў [[Кярнаве|Кернаў]] і [[Слонім]]; * [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымонт]] (у хрышчэнні ''Глеб''; каля 1300 — 1348) — [[Пінск]]; * [[Альгерд]] (каля 1296 — 1377) — [[Крэва]]; * [[Карыят]] (у хрышчэнні ''Міхаіл''; каля 1300 — каля 1362) — [[Навагрудак|Наваградак]]; * [[Любарт Гедзімінавіч|Любарт]] (у хрышчэнні ''Дзмітрый''; каля 1300 — 1384) — [[Уладзімір (горад, Украіна)|Уладзімір]], [[Луцк]] і [[Валынь]]; * [[Кейстут]] (1297—1382) — [[Жамойць]], [[Трокі]] і [[Гродна|Гародню]]; * [[Яўнут]] (у хрышчэнні ''Іван'') — Вільню. У нашчадках [[Монтвід]]а, [[Кейстут]]а, [[Карыят]]а і [[Любарт Гедзімінавіч|Любарта]] род згас у другім ці трэцім пакаленні. Нашчадкі [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымонта]], [[Альгерд]]а і [[Яўнут]]а — роды, якія агулам прынята называць [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічамі]]. Акрамя гэтага, меў 7 дачок: * Марыя (пам. 1349), з 1320 года жонка [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча Грозныя Вочы]], вялікага князя цвярскога і ўладзімірскага, * [[Данміла Гедзімінаўна|Данміла]] (Елізавета) (каля 1302 — 1364), з 1316 года жонка [[Вацлаў, князь плоцкі|Вацлава]], князя плоцкага, * [[Яўфімія Гедзімінаўна|Офка]] (Яўфімія) (каля 1310 — 5 лютага 1342) — з 1331 года жонка [[Юрый II Баляслаў|Юрыя II Баляслава]], караля Русі, князя галіцка-валынскага, * [[Альдона]] (Ганна) (1311 — 25 мая 1339), з 1325 года жонка караля польскага [[Казімір III|Казіміра III]], * [[Бірута Гедзімінаўна|Бірута]] (умоўнае імя; каля 1315/1319 — чэрвень 1339), жонка Андрэя Казельскага, * [[Аўгуста Гедзімінаўна|Айгуста]], у хрышчэнні Анастасія (каля 1316/1321 — 11 сакавіка 1345), з 1333 года жонка [[Сямён Горды|Сімяона Гордага]], князя маскоўскага і вялікага князя ўладзімірскага. * [[Марыя Гедзімінаўна, малодшая|Марыя]] (малодшая) == Гл. таксама == * [[Вежа Гедзіміна]] * [[Акмянская бітва (1331)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Hiedymin // {{Крыніцы/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * ''Prochaska А.'' О prawdziwości listow Gedymina. — Kr.: Rozprawy (Sprawozdailia) Akademii umiejtności, Wydz. historyczno-filozoficzny, 1895. — Ser, 2. — Т. 7. * ''Ермаловіч М.'' Старажытная Беларусь: Віленскі перыяд. — Гіст. дасл. Мн.: Выд. цэнтр «Бацькаўшчына»: МП «Бесядэь», 1994. — 91 с. ISBN 985-6026-01-6 * ''Казбярук У.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/kazbiaruk1/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D1%8F%D1%80%D1%83%D0%BA_%D0%A3._%D0%93%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D1%96%D0%BD_%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%85.html Гедымін у летапісах] // Спадчына № 5-1992. — С. 93-96. * ''Краўцэвіч А. К.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/08/%D0%93%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D1%96%D0%BD_(1316-1341)._%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8B_i_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%96.html Гедымін (1316—1341). Каралеўства Літвы i Русі = Hiedymin. (1316—1341). Kingdom of Lithuania and Rutenia : нарыс.] — Мінск, 2012. — 152 с. * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=520|артыкул=Гедзімін|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Gediminas}} {{Вялікія князі літоўскія}} {{нашчадкі|descendants=3}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манархі, якія загінулі ў баі]] [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад агнястрэльнай зброі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гедзімін| ]] 8lax46hb4lnzwra998a8726u74l0nfo 5155331 5155329 2026-06-17T13:53:10Z JerzyKundrat 174 /* Жыццё і дзейнасць */ 5155331 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] | імя = Гедзімін | парадак = | выява = Giedzimin. Гедзімін (A. Guagnini, 1578).jpg | подпіс = Гравюра з «[[Хроніка Еўрапейскай Сарматыі|Апісання Еўрапейскай Сарматыі]]» [[Аляксандр Гваньіні|Аляксандра Гваньіні]], 1578. Таксама гравюра ўжыта складальнікам як партрэт [[Казімір III Вялікі|Казіміра Вялікага]] | сцяг = | перыядпачатак = [[1316]] | каранацыя = | перыядканец = [[1341]] | папярэднік = [[Віцень]] | пераемнік = [[Яўнут]] | Rodovid = 116523 }} '''Гедзімін''', '''Гедымін'''<ref>Ёсць думка, напр. М. Ермаловіча, што слушная беларуская форма са змякчаным «д», т.ч. з «дз» — «Гедзімін». {{Крыніцы/Ермаловіч ВП}} C. 10.</ref> (~[[1275]] — {{ДС|||1341}}) — [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (~[[1316]]—[[1341]])<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Гедимин |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 142 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У часы Гедзіміна [[Вялікае Княства Літоўскае]] стала моцнай [[Усходняя Еўропа|усходнееўрапейскай]] дзяржавай, тэрыторыя павялічылася ўдвая. Узмацнілася запазычанне элементаў [[Заходняя Еўропа|заходнееўрапейскай]] [[культура|культуры]], адначасова Гедзімін заклаў падмурак рускаму вектару палітыкі ВКЛ. Яго шматлікія нашчадкі ўтварылі дынастыю [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. == Імя == ''Гедзімін'' — старабалцкае (старалітоўскае) двухасноўнае імя. Такія імёны дайшлі з [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскай]] эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання<ref>T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11-13.</ref>. Першая іменная аснова ''Ged-'' звязаная з літ. ''gedauti'' «жадаць», з якім таксама звязаныя літ. ''godus'' «прагны» і далей словы, вытворныя ад славянскага *''žęd''-<ref>В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. М., 1975. С. 184.</ref>, уключна з блр. ''жадаць,'' рус. ''жадный'' «сквапны, прагны» і інш. У літоўскім іменніку аснова ''Ged-'' вызначаецца высокай прадуктыўнасцю, ад яе (разам з аднаасноўнымі імёнамі) утворана больш за 80 антрапонімаў<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 90.</ref>. Другая аснова ''Min-'' звязаная з літ. ''mintis'' «думка»'', minti'' «думаць; мець на ўвазе; прыгадваць» (далей звязана з індаеўрапейскім ''men-'' «думаць; разумова ўзрушвацца»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 726.</ref>). У раннелітоўскім іменніку гэтая аснова была асабліва папулярная — з ёй вядома больш за 170 антрапонімаў<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 116.</ref>. Гэтая аснова таксама ў імені [[Міндоўг]]а. Прадуктыўнымі асновы ''Ged-'' і ''Min-'' былі і ў старапрускім іменніку, дзе ад іх так жа сама ўтвараліся і адна-, і двухасноўныя імёны<ref>R. Trautmann. Die altpreußischen Personennamen. Göttingen, 1974. С. 138, 146.</ref>. Імя Гедзімін, такім чынам, мела б значыць «прагнадумны». У беларускай навуковай літаратуры імя князя ўжываецца ў форме «Гедымін»: «Нарысы гісторыі Беларусі» (Частка 1. Мн., 1994), «Гісторыя Беларусі» (Т. 2. Мн., 2008), у тэкстах гісторыкаў [[Георгій Галенчанка|Георгія Галенчанкі]], [[Павел Лойка|Паўла Лойкі]], [[Генадзь Сагановіч|Генадзя Сагановіча]], [[Аляксандр Краўцэвіч|Аляксандра Краўцэвіча]]<ref name="svaboda.org">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29451727.html|title=«Гедымін» перамог «Гедзіміна». Навукоўцы паспрачаліся праз помнік князю ў Лідзе|date=24 жніўня 2018|publisher=[[Радыё Свабода]]}}</ref>. Пісьменнік і гісторык [[Мікола Ермаловіч]] адзначыў, што ў крыніцах імя сустракаецца ў розных варыянтах, але ва ўсіх гук «д» мяккі<ref>Ермаловіч М. Старажытная Беларусь: Віленскі перыяд…</ref>. Варыянт «Гедзімін» ужываў таксама гісторык [[Вячаслаў Насевіч]]. Мовазнаўца [[Вінцук Вячорка]] звярнуў увагу, што абсалютная бальшыня старых кірылічных напісанняў імя князя — праз ''-ди-'', і ў старабеларускай мове гэта значыла мяккасць зычнага; ён таксама даў дадатковыя аргументы да напісання «Гедзімін» і выказаў меркаванне, што варыянт «Гедымін» узнік пад уплывам [[польская мова|польскай мовы]]. Тым не менш, на [[Помнік Гедыміну (Ліда)|помніку-вершніку]], які ў 2019 годзе паставілі ў [[Ліда|Лідзе]], напісана «Гедымін»<ref name="svaboda.org" />. == Паходжанне == У легендарнай частцы беларуска-літоўскіх летапісаў і ва ўсёй данавуковай літоўскай гістарыяграфіі Гедзімін паказаны як сын вялікага князя літоўскага [[Віцень|Віценя]]. Такую самую версію дае і расійская «[[Аксамітная кніга]]» XVII стагоддзя: «{{Script/Slavonic|А Витеневъ сынъ Едиманъ Князь Великий. А Едимановы дети…}}». У 2-й палове XV стагоддзя была і тэндэнцыйная версія, зафіксаваная ў хроніцы [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] і маскоўскіх крыніцах, што Гедзімін быў конюхам Віценя, забіў свайго ўладара і захапіў уладу. Аднак рыжскія ратманы ў лісце да Гедзіміна ад 1322 года называюць Віценя яго «братам і папярэднікам» (''frater vester et antecessor''), такім чынам, Гедзімін імаверна таксама быў сынам [[Будзівід]]а. З канца XIX стагоддзя ў гістарыяграфіі такое меркаванне было агульнапрынятым. У канцы XX стагоддзя некаторыя гісторыкі, на грунце словаў двух сыноў [[Альгерд]]а ў маскоўскай паэмы «{{нп5|Задоншчына (аповесць)|Задоншчына|ru|Задонщина}}»: «{{Script/Slavonic|Молвяше Андреи Олгордович своему брату: „Брате Дмитреи, сами есмя собе два браты, сынове Олгордовы, а внуки мы Доментовы, а правнуки есми Сколомендовы…“}}», — паводле Кірыла-Белазерскага спісу: «{{Script/Slavonic|Молвяше Андреи к своему брату Дмитрею: „Сама есмя два брата, дети Вольярдовы, внучата Едиментовы, правнучата Сколдимеровы“}}», — і з увагі на магчымае шырокае значэнне ''брат'', выказалі думку пра паходжанне Гедзіміна ад згаданага [[Комант|Скаламенда]]. Іншыя даследчыкі наконт такой версіі заўважаюць, што Скаламенд мог быць цесцем Гедзіміна і такім чынам прадзедам Альгердавічаў, што не супярэчыць словам рыжскіх ратманаў пра Віценя як яго брата. Таксама ў лісце да Папы Гедзімін не называе Віценя сваім «бацькам», але толькі «папярэднікам» (''praedecessor''). Таксама ёсць версія, што Гедзімін быў не родным, а стрыечным братам Віценя, а Скаламенд, адпаведна, братам Будзікіда і Будзівіда. Апроч Віценя ў Гедзіміна быў прынамсі яшчэ адзін брат — [[Воін (князь полацкі)|Воін]], вядомы як полацкі князь. Таксама не выключана, што братамі Гедзіміна былі кіеўскі князь [[Фёдар (князь кіеўскі)|Фёдар]] і жамойцкі князь [[Маргірыс]]. == Жыццё і дзейнасць == Уладарства Гедзіміна пачалося паміж кастрычнікам 1315 (апошняя згадка Віценя) і чэрвенем 1317 года. На пачатку княжання Гедзіміна была створана самастойная [[Літоўская мітраполія|Літоўская праваслаўная мітраполія]], падпарадкаваная непасрэдна [[Патрыярх Канстанцінопальскі|канстанцінопальскаму патрыярху]] (1317—1330, з цэнтрам у [[Навагрудак|Новагародку]]), і прадпрынята спроба нармалізаваць адносіны з каталіцкім Захадам. Паводле легендарнай часткі беларуска-літоўскіх летапісаў, на паляванні князь здабыў у тамтэйшых лясах [[тур (жывёла)|тура]], на тым месцы заначаваў і бачыў сон, як на гары стаіць жалезны воўк, а ў ім вые сто ваўкоў. Гедзімін спытаў пра сон свайго варажбіта Ліздзейку, той растлумачыў так, што на месцы сна паўстане магутны сталічны горад і нібыта таму Гедзімін заснаваў на гэтым месцы [[Вільня|Вільню]] і зрабіў яе сваёй рэзідэнцыяй<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 40-44.</ref>. Каля 1321 года Гедзімін пабудаваў у Вільні [[касцёл]] манахаў-[[францысканцы|францысканцаў]] і аднавіў іх касцёл у Наваградку, пабудаваны яшчэ [[Віцень|Віценем]] і спалены падчас нападу крыжакоў. У 1318 годзе сын Гедзіміна [[Альгерд]] ажаніўся з [[Марыя Віцебская|дачкой]] віцебскага князя і па яго смерці ў 1320 годзе пачаў княжыць у [[Віцебск]]у. У 1320 годзе шлюбам дачкі Гедзіміна Марыі з вялікім князем цвярскім [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыем Міхайлавічам]] змацаваны саюз з [[Цвярское княства|Вялікім княствам Цвярскім]]. У 1322 годзе гарадзенскі намеснік Гедзіміна, [[Давыд Гарадзенскі|Давыд]], кароткі час быў князем у [[Пскоў|Пскове]], такім чынам Пскоў выйшаў з-пад кантролю [[Ноўгарад]]а. Каля 1322 года пад уладу Гедзіміна перайшлі [[Берасцейская зямля]] і [[Падляшша]], праўда, пра гэта паведамляюць толькі познія летапісы (ускоснае пацверджанне — пералік ваявод [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]] 1335 года, дзе няма ваявод з гэтых зямель). У 1323 годзе вялікалітоўскі войскі напалі на наўгародскую воласць [[Вялікія Лукі]]. Пад непасрэдную ўладу Гедзіміна адышлі ў 1320-я гады {{нп3|Таропецкае княства|Таропецкае|ru|Таропецкае}} і {{нп3|Ржэўскае княства|Ржэўскае княствы|ru|Ржевское княжество}} на поўначы [[Смаленскае княства|Смаленскай зямлі]]. Актыўная палітыка Гедзіміна на [[Русь|Русі]] выклікала канфлікт з [[Залатая Арда|Залатой Ардой]]. Падчас візіту папскіх легатаў ён быў вельмі занепакоены ардынскімі справамі, а ў 1325 годзе адбыўся [[Войны Залатой Арды з Вялікім Княствам Літоўскім|татарскі наезд на Вялікае Княства Літоўскае]]. У маі 1323 года Гедзімін праз [[Рыга|Рыгу]] звярнуўся з [[Лісты Гедзіміна|шэрагам лістоў]] да [[рымская курыя|рымскай курыі]], [[Ганза|Ганзы]], [[Герцагства Саксонія|саксонскіх]] рэзідэнцый францысканскага і дамініканскага ордэнаў. У гэтых лістах Гедзімін, тытулаваны як «''кароль Літвы і Русі, уладар і князь Земгаліі''», выказваў намер прыняць [[каталіцтва]], запрашаў у ВКЛ манахаў і майстроў розных спецыяльнасцей, гарантаваў ім розныя прывілеі. 20 кастрычніка 1323 года Гедзімін заключыў мір з [[Архібіскупы рыжскія|рыжскім архібіскупам]] і магістратам Рыгі (так званы [[Дагавор 1323 года]]). Межы ВКЛ і [[Інфлянцкі (Лівонскі) ордэн|Лівонскага ордэна]] абвяшчаліся адкрытымі для гандлю і вольнага перамяшчэння людзей. Адносіны з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] на прускай мяжы засталіся варожымі, у пачатку 1324 года адбыўся шэраг нападаў на [[Жамойць]], у ліпені — аблога войскамі ВКЛ ордэнскага замка [[Скірстамоны|Хрыстмэмэль]]. У кастрычніку 1324 года рымскі Папа [[Ян XXII]] накіраваў сваіх [[аблегат|легатаў]], упаўнаважаных ахрысціць Гедзіміна. Аднак у апошні момант Гедзімін адмовіўся ад прыняцця каталіцтва, задаволіўшыся мірам з Тэўтонскім ордэнам, заключаным у лістападзе 1324 года з дапамогай легатаў. Адначасова Гедзімін наладзіў добрыя стасункі з [[Польшча]]й і ў 1325 годзе выдаў сваю дачку [[Альдона|Альдону]] за [[Казімір III Вялікі|Казіміра]], сына караля [[Уладзіслаў I Лакетак|Уладзіслава Лакетка]]. Полацкім князем быў брат Гедзіміна [[Воін Полацкі|Воін]], а менскі князь [[Васіль (князь менскі)|Васіль]] служыў Гедзіміну. З гэтага відаць, што пачатыя яшчэ пры [[Войшалк]]у стасункі ВКЛ з [[Полацкае княства|Полацкай зямлёй]] не перапыняліся, а яшчэ больш узмацніліся. Гэтыя князі ў 1326 годзе рабілі пасольства Гедзіміна ў Ноўгарадзе (Воін узначальваў яго), вынікам якога стала заключэнне міру з Ноўгарадам і аднаўленне міру з Лівоніяй. Сфера ўплыву Гедзіміна на Русі няўхільна пашыралася. У 1327—1329 гадах у Пскове княжыў цвярскі князь [[Аляксандр Міхайлавіч Цвярскі|Аляксандр Міхайлавіч]], які абапіраўся на падтрымку Гедзіміна. У 1326 годзе Гедзімін накіраваў войска ў 1200 вершнікаў на чале з гарадзенскім намеснікам Давыдам, якое спустошыла зямлю варожага Польшчы [[Маркграфства Брандэнбург|Брандэнбургскага маркграфства]]. А ў 1328 годзе ўмяшаўся ў канфлікт паміж рыжскім магістратам і Лівонскім ордэнам, напэўна, спадзеючыся, што гэта прывядзе да ліквідацыі ордэна. Восенню 1329 годзе на просьбу рыжанаў спустошыў уладанні ордэна, а вясной 1330 — уладанні рыжскага архібіскупа. Аднак канфлікт скончыўся паражэннем гараджан і заключэннем імі міру з ордэнам (30 сакавіка 1330), што прывяло да аднаўлення вайны паміж ВКЛ і крыжакамі. Сумесны напад прускай і лівонскай галін ордэна на Жамойць адбыўся ўжо ў сакавіку 1330 года. У адказ у верасні гэтага ж года Гедзімін паслаў войска на дапамогу польскаму каралю, які напаў на [[Старажытная Прусія|Прусію]]. У далейшым напады ордэнскіх рыцараў на ВКЛ сталі рэгулярнымі: яны адбываліся ў 1332, 1333 (да [[Полацк]]а), 1334 (да Полацка), 1339, 1340 гадах. Аднаўленне вайны на захадзе не спыніла рускіх спраў Гедзіміна, хоць і ўскладніла іх. Саюзнік Гедзіміна цвярскі князь Аляксандр у 1329 годзе страціў Пскоў, але ў 1331 годзе другім разам атрымаў яго пры дапамозе Гедзіміна і заставаўся пскоўскім князем да 1337 года. У 1331 годзе Гедзімін зрабіў няўдалую спробу правесці на вакантны наўгародскі епіскапскі сталец свайго стаўленіка Арсенія. Пра велічыню ўплыву Гедзіміна на Русі ў гэты час сведчыць тое, што другі кандыдат у епіскапы, якога Гедзімін імкнуўся захапіць, паехаў у Ноўгарад з [[Валынь|Валыні]] толькі вакольным шляхам праз [[Бранск]] і [[Таржок]] (гл. таксама: {{нп3|Фёдар Кіеўскі||ru|Фёдор (князь киевский)}}). Саюзнікамі Гедзіміна ў той час былі смаленскі князь [[Іван Аляксандравіч (князь смаленскі)|Іван Аляксандравіч]], [[Казельскае княства|казельскі князь]] Аляксандр Мсціславіч — зяць Гедзіміна. У 1331 годзе Гедзімін аддаў сваю дачку Яўфімію за галіцкага князя {{нп3|Юрый II Баляслаў|Баляслава-Юрыя|ru|Юрий II Болеслав}}. У 1333 годзе сын Гедзіміна [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымонт]] быў запрошаны князем у Ноўгарад, што было праявай палітычнага саюзу паміж ВКЛ і Ноўгарадам, накіраванага супраць маскоўскага князя [[Іван Каліта|Івана Каліты]]. Аднак Гедзімін у 1333 годзе аддаў дачку Аўгусту за [[Сямён Горды|Сямёна Гордага]], сына Каліты. У 1335 годзе Нарымонт з’ехаў з Ноўгарада і стаў княжыць у Полацку і, магчыма, [[Пінск]]у, але захаваў сваіх намеснікаў у шэрагу наўгародскіх валасцей (у [[Старая Ладага|Ладазе]], {{нп3|Арэшак (крэпасць)|Арэшку|ru|Орешек (крепость)}}, [[Прыазерск|Карэле]] і палове Капор’я). [[Файл:Gediminas, Kyiv (112833193).jpg|250px|міні|left|Уваход Гедзіміна ў Кіеў]] У пазнейшых крыніцах паведамляецца пра заваяванне Гедзімінам {{нп3|Кіеўскае княства|Кіеўскай зямлі|ru|Киевское княжество}}, але гэты сюжэт большасць даследчыкаў слушна лічыць міфічным. Кіевам у 1331—1363 гадах валодаў князь {{нп3|Фёдар Кіеўскі|Фёдар|ru|Фёдор (князь киевский)}}, які падпарадкоўваўся татарскаму [[баскак]]у. Магчыма, спробы пашырыць уплыў ВКЛ на Кіеў выклікалі новы [[Татарскія паходы супраць ВКЛ|татарскі наезд на ВКЛ]] (1338). У 1340 годзе памёр апошні галіцкі князь Баляслаў-Юрый, што дазволіла ўладкавацца на Валыні малодшаму сыну Гедзіміна [[Любарт Гедзімінавіч|Любарту]]. Канчатковы падзел галіцка-валынскай спадчыны паміж ВКЛ, Ардой і Польшчай адбыўся ўжо пасля смерці Гедзіміна. [[Файл:Lithuania Raudone Gediminas Oak.jpg|thumb|250px|Дуб каля [[Раўдоне|Баербурга]], побач якога, паводле падання, загінуў Гедзімін]] Ён загінуў зімой 1341—1342 гадоў, напэўна, пры аблозе ордэнскага замка [[Раўдоне|Баербург]]<ref name="БС"/>, ад траплення з [[агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]]. З грунтам на чэшскую крыніцу ёсць версія пра атручэнне Гедзіміна, але не вельмі надзейная. == Ацэнкі == Пры Гедзіміне ВКЛ ператварылася ў адзін з галоўных цэнтраў аб’яднання ўсходнеславянскіх зямель. Ён перанёс сталіцу дзяржавы ў [[Вільня|Вільню]]. Пры тым вядучае месца ў Вялікім Княстве заняла славянская культура, а [[старабеларуская мова]] стала тут афіцыйнай. Гедзімін праводзіў мудрую ўнутраную і знешнюю палітыку, супрацьстаяў крыжацкай і татарскай агрэсіі. Пры ім актывізаваліся кантакты з Заходняй Еўропай, адкуль ён запрашаў рамеснікаў і гандляроў. У часы Гедзіміна ВКЛ упершыню ўступіла ў антыгерманскі саюз з Польшчай<ref>Гісторыя Беларусі са старажытных часоў да канца XV ст.: вучэб. дапам. для 6-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання. Ч. 2 / пад рэд. Ю. М. Бохана. — Мн., 2016. ISBN 978-985-553-392-5</ref>. Падчас панавання Гедзіміна ВКЛ стала моцнай усходнееўрапейскай дзяржавай, яго тэрыторыя павялічылася ўдвая. Апрача Вільні, мураваныя замкі былі ўзведзеныя ў [[Медніцкі замак|Медніках]], [[Лідскі замак|Лідзе]], [[Крэўскі замак|Крэве]]. Пачалося запазычанне першых элементаў заходнееўрапейскай культуры. Адначасова Гедзімін заклаў падмурак рускаму вектару палітыкі ВКЛ, які развіваўся ў наступныя дзесяцігоддзі. Гісторык [[Алег Латышонак]] падкрэслівае, што Гедзімін не быў беларусам, а быў проста акупантам<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/aleg-latyshonak-zhyve-belarus-lepshay-nacidei-ya-na-syonnya-ne-bachu|title=Алег Латышонак: "Жыве Беларусь!" — лепшай націдэі я на сёння не бачу {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2019-10-03|access-date=2024-06-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/239210|title=Алег Латышонак: ВКЛ было рабаўладальніцкай дзяржавай, а Гедымін — акупантам ВІДЭА|website=Наша Ніва|date=2019-10-14|access-date=2024-06-27}}</ref>. Сумненні ў слушнасці такіх ацэнак выказалі іншыя эксперты, напрыклад [[Алесь Краўцэвіч]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30218286.html|title=Ці былі Міндоўг і Гедымін «акупантамі Беларусі», а Сапега — беларусам|website=Радыё Свабода|date=2023-07-20|access-date=2024-06-27}}</ref>. Гісторык [[Альфрэдас Бумблаўскас]] казаў, што, уяўляючы сабе, як Жалезны воўк завыў і ўзнікла Вільня, варта мець на ўвазе, што Жалезны воўк выў па-беларуску<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30173471.html|title=Літоўскі гісторык Бумблаўскас: У сьне Гедзіміна жалезны воўк выў па-беларуску|website=Радыё Свабода|date=2019-09-19|access-date=2024-06-27}}</ref>. == Шлюбы і дзеці == Колькасць шлюбаў Гедзіміна дыскусійная — адзін, што найбольш імаверна, або два ці тры, у якіх нарадзілася сем сыноў, паміж імі яшчэ пры жыцці бацькі былі падзелены ўладанні. * {{нп3|Монтвід||ru|Монтвид}} (каля 1300 — 1348) атрымаў [[Кярнаве|Кернаў]] і [[Слонім]]; * [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымонт]] (у хрышчэнні ''Глеб''; каля 1300 — 1348) — [[Пінск]]; * [[Альгерд]] (каля 1296 — 1377) — [[Крэва]]; * [[Карыят]] (у хрышчэнні ''Міхаіл''; каля 1300 — каля 1362) — [[Навагрудак|Наваградак]]; * [[Любарт Гедзімінавіч|Любарт]] (у хрышчэнні ''Дзмітрый''; каля 1300 — 1384) — [[Уладзімір (горад, Украіна)|Уладзімір]], [[Луцк]] і [[Валынь]]; * [[Кейстут]] (1297—1382) — [[Жамойць]], [[Трокі]] і [[Гродна|Гародню]]; * [[Яўнут]] (у хрышчэнні ''Іван'') — Вільню. У нашчадках [[Монтвід]]а, [[Кейстут]]а, [[Карыят]]а і [[Любарт Гедзімінавіч|Любарта]] род згас у другім ці трэцім пакаленні. Нашчадкі [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымонта]], [[Альгерд]]а і [[Яўнут]]а — роды, якія агулам прынята называць [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічамі]]. Акрамя гэтага, меў 7 дачок: * Марыя (пам. 1349), з 1320 года жонка [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча Грозныя Вочы]], вялікага князя цвярскога і ўладзімірскага, * [[Данміла Гедзімінаўна|Данміла]] (Елізавета) (каля 1302 — 1364), з 1316 года жонка [[Вацлаў, князь плоцкі|Вацлава]], князя плоцкага, * [[Яўфімія Гедзімінаўна|Офка]] (Яўфімія) (каля 1310 — 5 лютага 1342) — з 1331 года жонка [[Юрый II Баляслаў|Юрыя II Баляслава]], караля Русі, князя галіцка-валынскага, * [[Альдона]] (Ганна) (1311 — 25 мая 1339), з 1325 года жонка караля польскага [[Казімір III|Казіміра III]], * [[Бірута Гедзімінаўна|Бірута]] (умоўнае імя; каля 1315/1319 — чэрвень 1339), жонка Андрэя Казельскага, * [[Аўгуста Гедзімінаўна|Айгуста]], у хрышчэнні Анастасія (каля 1316/1321 — 11 сакавіка 1345), з 1333 года жонка [[Сямён Горды|Сімяона Гордага]], князя маскоўскага і вялікага князя ўладзімірскага. * [[Марыя Гедзімінаўна, малодшая|Марыя]] (малодшая) == Гл. таксама == * [[Вежа Гедзіміна]] * [[Акмянская бітва (1331)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Hiedymin // {{Крыніцы/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} * ''Prochaska А.'' О prawdziwości listow Gedymina. — Kr.: Rozprawy (Sprawozdailia) Akademii umiejtności, Wydz. historyczno-filozoficzny, 1895. — Ser, 2. — Т. 7. * ''Ермаловіч М.'' Старажытная Беларусь: Віленскі перыяд. — Гіст. дасл. Мн.: Выд. цэнтр «Бацькаўшчына»: МП «Бесядэь», 1994. — 91 с. ISBN 985-6026-01-6 * ''Казбярук У.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/kazbiaruk1/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D1%8F%D1%80%D1%83%D0%BA_%D0%A3._%D0%93%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D1%96%D0%BD_%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%85.html Гедымін у летапісах] // Спадчына № 5-1992. — С. 93-96. * ''Краўцэвіч А. К.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/kraucewicz/08/%D0%93%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D1%96%D0%BD_(1316-1341)._%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8B_i_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%96.html Гедымін (1316—1341). Каралеўства Літвы i Русі = Hiedymin. (1316—1341). Kingdom of Lithuania and Rutenia : нарыс.] — Мінск, 2012. — 152 с. * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=520|артыкул=Гедзімін|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Gediminas}} {{Вялікія князі літоўскія}} {{нашчадкі|descendants=3}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манархі, якія загінулі ў баі]] [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад агнястрэльнай зброі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XIV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гедзімін| ]] ob4q70jmstpq7atdt9khnqnecrfnjxp Пінск 0 15251 5155622 5088009 2026-06-18T11:35:41Z JerzyKundrat 174 5155622 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Пінск |вобласць = Брэсцкая |раён = Пінскі |унутранае дзяленне =Мікрараёны: Бяляўшчына, Верасы, Загорскі, Жамчужны, Заходні, Казляковічы, Калонія, Крайновічы, Красічын, Лугі, Паўночны, Саломінка, Цэнтральны, Альбрэхтава, Каралін, Лешчы, перабор, Сонечны, Стары горад |першае згадванне =1097 |ранейшыя імёны =Піньск, Пінеск |этнахаронім =пінчукі, пінчук, пінчанка }} '''Пінск'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Pinsk}}) — горад абласнога падпарадкавання ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Пінскі раён|Пінскага раёна]], каля зліцця рэк [[Піна]] і [[Прыпяць]]. За 180 км на ўсход ад [[Брэст]]а. [[Пінск (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі Брэст — [[Лунінец]]. Вузел аўтадарог на [[Іванава]] ({{таблічка-by|М|10}}), [[Івацэвічы]] і [[Столін]] ({{таблічка-by|Р|6}}), [[Лунінец]] ({{таблічка-by|Р|8}}). Рачны порт. Пінск называюць сталіцай [[Палессе|Палесся]], тут знаходзяцца 44 гістарычна-культурныя помнікі, якія ахоўваюцца Рэспублікай Беларусь. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Пінска}} === У Сярэднявеччы === Назва Пінска ўтворана ад ракі [[Піна|Піны]]. У гістарычных крыніцах таксама згадваецца як ''Пиньск''<ref name="PSRL" />, ''Пинеск''<ref name="Cichamiraŭ" />. Першы згадка Пінска («''Пінеск''») у «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» датуецца 1097 годам<ref name="pinskhistory" />. Узнікненне горада ў XI стагоддзі пацвярджаюць археалагічныя звесткі. Да XII стагоддзя ён уваходзіў у склад [[Тураўскае княства|Тураўскага княства]]. У 1174 годзе Пінск стаў сталіцай [[Пінскае княства|удзельнага княства]]. У летапісах згадваюцца князі пінскія: [[Яраслаў Юр’евіч|Яраслаў]] (1183) і [[Яраполк Юр’евіч|Яраполк]] (1190). На той час горад меў гандлёвыя сувязі з [[Валынь|Валынню]], Сярэднім Падняпроўем і Паўночным Прычарнамор’ем<ref name="pinskhistory"/>. У XIII стагоддзі Пінск стаў цэнтрам [[Пінска-Тураўская епархія|Пінска-Тураўскай епархіі]]<ref name="evkl"/>. Пад 1263 годам упершыню ўпамінаецца праваслаўны храм пры манастыры ў прадмесці Лешча — рэлігійным і асветніцкім цэнтры Піншчыны. У пачатку XIV стагоддзя Пінскае княства далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Неўзабаве ў самім горадзе збудавалі замак. З 1320 года тут княжыў [[Нарымунт Гедзімінавіч]], які ў 1348 годзе загінуў у [[Бітва на Стрэве (1348)|бітве з крыжакамі на рацэ Стрэве]]. У 1396 годзе будучы князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] заснаваў у Пінску касцёл [[Францысканцы|францысканцаў]]<ref name="evkl-2"/>. Станам на 1471 год у горадзе валадарыла княгіня Марыя — удава князя [[Сямён Алелькавіч|Сямёна Алелькавіча]]. У вялікай колькасці яе дароўных грамат упершыню згадваюцца многія вёскі Піншчыны<ref name="ehb-1"/>. У 1521 годзе вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] перадаў Пінск сваёй жонцы вялікай княгіні [[Бона Сфорца|Боне]], якая пачала актыўна праводзіць аграрныя пераўтварэнні на [[Палессе|Палессі]]. У 1527 годзе сцены [[Пінскі замак|Пінскага замка]] спынілі апошні набег татар на Літву. З 1539 года горад стаў цэнтрам [[Пінскае староства|староства]]. У сярэдзіне XVI стагоддзя ў Пінску было 27 вуліц і 800 двароў, а таксама магутная сістэма ўмацаванняў<ref name="evkl"/>. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) горад стаў сталіцай [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. <center><gallery caption="Сімволіка [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|гістарычнай Піншчыны]]" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Fiodar Pinski, Pahonia. Фёдар Пінскі, Пагоня (1515).jpg|Пячатка князя пінскага Ф. Яраславіча, XVI ст. Выява:Pinsk. Пінск (XVII).png|Пячатка магістрата з [[Герб Пінска|гербам горада]], XVII ст. Выява:Pinsk, Pahonia. Пінск, Пагоня (1674).png|Пячатка Пінскага земскага суда Выява:Pinsk, Pahonia. Пінск, Пагоня (1733).png|Пячатка канцылярыі земскай каптуровай Пінскага павета </gallery></center> === У Рэчы Паспалітай === [[12 студзеня]] [[1581]] года [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Стэфан Баторый]] надаў Пінску [[магдэбургскае права]] (пацвярджалася ў 1589, 1633, 1650, 1785 гадах) і герб: ''«у чырвоным полі шчыта залаты лук са стралой і нацягнутай цецівой»''<ref name="HBH"/>. Неўзабаве тут збудавалі [[Пінская ратуша|ратушу]]. Пасля заключэння [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] (1596) утварылася [[Турава-Пінская грэка-каталіцкая епархія]]. У 1636—1675 гадах у горадзе ўзвялі мураваныя езуіцкія касцёл і калегіум<ref name="evkl-3"/>. У 1648 годзе на [[Запарожская Сеч|Запарожжы]] пачалося [[паўстанне Хмяльніцкага]], якое набыла характар рэлігійнай вайны. Хваляванні дайшлі і да Пінска, але іх удзельнікаў разам з казакамі разбіў [[Гетман польны літоўскі|гетман польны]] [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]]. У сярэдзіне XVII стагоддзя горад быў важным цэнтрам гандлю, тут праходзіў шлях з [[Балтыя|Балтыі]] да паўднёвых гарадоў [[Карона Польскага каралеўства|Каралеўства Польскага]]. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) 5 кастрычніка 1655 года маскоўскі ваявода Валконскі заняў Пінск, разрабаваў яго і спаліў разам з навакольнымі слабодамі<ref name="ehb"/>. Пазней у 1660—1664 гадах горад неаднаразова трымаў аблогу казацкіх і маскоўскіх загонаў, якія 25 чэрвеня 1660 года зноў узялі яго штурмам<ref name="evkl"/>. У 1705 годзе князь [[Міхал Сервацы Вішнявецкі|Міхал Вішнявецкі]] і яго жонка Кацярына заснавалі ў Пінску кляштар [[Цыстэрцыяны|бернардзінцаў]] (праіснаваў да 1832 года). У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] ў 1706 годзе кароль [[Швецыя|Швецыі]] [[Карл XII]] заняў горад, разрабаваў і спаліў яго. Разбурэнні спазнаў і [[Каралінскі замак|бастыённы замак]] у прадмесці [[Каралін (прадмесце)|Каралін]], збудаваны спярша для [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалка вялікага]] і перададзены пазней князям [[Вішнявецкія|Вішнявецкім]]. У 1710 годзе ў Пінску, [[Парахонск]]у, [[Плешчыцы (Пінскі раён)|Плешчыцах]], [[Марозавічы (Пінскі раён)|Марозавічах]], [[Лапаціна (Пінскі раён)|Лапаціне]], [[Калбы|Калбах]] спыняўся [[Васіль Тацішчаў]] — аўтар пяцітомнай «Гісторыі Расійскай», навуковец, дыпламат, асветнік, падарожнік, дзяржаўны дзеяч XVIII стагоддзя. Таго ж года на Піншчыне па загаду цара маскоўскага [[Пётр I|Пятра I]] ён зладзіў вытворчасць 30 гармат і 7 суднаў. У 1729—1746 гадах пры Пінскім езуіцкім калегіуме працавала друкарня. У 1750—1782 гадах на паўночна-ўсходняй ускраіне прадмесця Каралін айцы-[[камуністы]] збудавалі мураваны касцёл, вядомы цяпер пад тытулам Карла Барамея. У 1784 годзе ў Пінску спыняўся [[Кароль польскі|кароль]] і [[Вялікі князь літоўскі|вялікі князь]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які прысутнічаў на цырымоніі закладкі [[Палац Бутрымовічаў|Палаца Бутрымовічаў]] і наведаў таксама вёскі Лапаціна, [[Горнава (Пінскі раён)|Горнава]] і [[Альбрэхтова]]. У 1787 годзе пачалося будаўніцтва мураванага касцёла пры кляштары дамініканцаў. 1 ліпеня 1791 года пачала працу [[Пінская генеральная кангрэгацыя (1791)|Пінская генеральная кангрэгацыя]], чыёю мэтай было ўтварэнне аўтакефальнай праваслаўнай царквы Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага. Аднак другі і трэці падзелы Рэчы Паспалітай не дазволілі здзейсніцца гэтым планам<ref name="evkl-4"/>. <center><gallery caption="Старыя выявы горада" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Pinsk. Пінск (J. I. Krašeŭski, XIX).jpg|Панарама, каля 1860 Выява:Pinsk 1863 197.jpg|Краявід з берагу Піны, 1863 Выява:Pinsk, Stary Rynak, Katedra-Jezuicki. Пінск, Стары Рынак, Катэдра-Езуіцкі (XIX).jpg|Касцёл і калегіум езуітаў, XIX ст. Выява:Pinsk, Katedra-Jezuicki. Пінск, Катэдра-Езуіцкі (1800).jpg|Калегіум езуітаў, абмерны [[чарцёж]], 1800 Выява:Pinsk. Пінск (W. Zamarajew, XIX).jpg|Калегіум езуітаў з боку ракі, 1886 Выява:Pinsk. Пінск (1861).jpg|Крыж перад францысканскім касцёлам, 1861 Выява:Lešča. Лешча (XIX).jpg|Лешча, царква, XIX ст. Выява:Pinščyna. Піншчына (1886).jpg|Места і ваколіцы, 1886 </gallery></center> === У Расійскай Імперыі === У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Пінск апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе з 1795 года атрымаў статус павятовага горада [[Мінскае намесніцтва|Мінскага намесніцтва]]. У 1804 годзе на землях памешчыка Рыдзеўскага знайшлі [[Пінскі манетны скарб|вялікі манетны скарб]]. У сяряэдзіне XIX стагоддзя Пінск стаў буйным цэнтрам гандлю, тут працавалі 2 гарбарні, завод апрацоўкі медзі, піваварня, тытунёвая фабрыка, млын. У 1857 годзе ў горадзе адкрылася гімназія, пераўтвораная ў 1878 годзе ў [[Пінскае рэальнае вучылішча|рэальнае вучылішча]]. У 1865 годзе муж і жонка Фляросы заснавалі ў Пінску бальніцу. У 1882 годзе праз горад прайшла паўднёвая лінія [[Палескія чыгункі|Палескіх чыгунак]]<ref name="ehb"/>. У 1885 годзе пачалі працаваць суднарамонтны і механічны завод, у 1892 годзе — запалкавая фабрыка «Прагрэс — Вулкан». У пачатку XX стагоддзя ў Пінску было 5 бальніц, 3 аптэкі, 3 царквы, мужчынскі манастыр, 2 касцёлы, 2 сінагогі, паштова-тэлеграфная кантора, турэмны замак, 22 фабрыкі і заводы з 1100 рабочымі. Станцыя Палескай чыгункі, суднаходства па Прыпяці. Акрамя грузавой прыстані, мелася параходная пасажырская з лініямі Пінск — [[Кіеў]], Пінск — [[Любяшоў]], Пінск — [[Целяханы]]. У горадзе працавалі Азова-Данскі камерцыйны банк, рэстарацыя, тэатр, [[Пінскае рэальнае вучылішча|рэальнае вучылішча]], жаночая гімназія, 6 прыходскіх школ, 2 пачатковыя вучэльні, 2 прыватныя гімназіі, 3 прыватныя пачатковыя навучальныя ўстановы, мужчынская духоўнае вучылішча, кнігарні, фатаграфіі, крамы і розныя адміністрацыйныя ўстановы<ref name="cel"/>. У сакавіку 1904 года ў Пінску з’явілася тэлефонная сетка (станам на 1910 год яе паслугамі карысталіся 196 абанентаў). У лістападзе 1911 года ў горадзе пачаліся першыя сеансы [[кінематограф]]а. У 1912—1914 гадах тут жыў і працаваў народны паэт Беларусі [[Якуб Колас]]. <center><gallery caption="Пінск: работы [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 2-я пал. XIX ст." widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Pinsk. Пінск (N. Orda, 1868).jpg|Панарама Выява:Karalin. Каралін (N. Orda, 1868).jpg|Прадмесце Каралін Выява:Pinsk-Karalin, Napaleon Orda.jpg|Руіны замка ў Караліне Выява:Vojšałk Monastery in Lešča (Pinsk), N. Orda.jpg|Лешчанскі манастыр </gallery></center> === Найноўшы час === У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] 15 верасня 1915 года Пінск занялі нямецкія войскі. 4 сакавіка 1918 года ўрад [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]] III Устаноўчай граматай ад лістапада 1917 года абвясціў горад часткай украінскай дзяржавы, адначасова з 25 сакавіка таго ж года Пінск уключаны ў склад [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Тэрыторыя [[Палессе|Палесся]] была прадметам перагавораў паміж БНР і УНР<ref name="Liebiedzieva"/>. Пад канец 1918 года германскія войскі зышлі з Палесся. 1 студзеня 1919 года Пінск занялі бальшавікі, якія, у адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б) Беларусі]], далучылі яго да [[БССР]] як цэнтр павета («падраёна») Брэсцкага раёна<ref name="at"/>. 22 студзеня 1919 года войскі [[УНР]] пакінулі Пінск. 5 сакавіка 1919 года адбылася бітва за Пінск паміж Палескай групай войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і бальшавікамі, у выніку якой палякі здабылі горад, а таксама цягнікі, ваенныя склады, калону пантонаў і ўзялі ў палон некалькі дзясяткаў салдат<ref name="Wyszczelski"/>. У жніўні 1920 года Пінск зноў занялі бальшавікі, якія ўтрымлівалі горад да 26 верасня 1920 года, але вымушаны былі адступіць. [[Файл:Old Bazar2.jpg|thumb|Рыначная плошча каля 1930 года]] Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Пінск апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў сталіцай павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У міжваенны перыяд Пінск быў адным з найзначнейшых у Польшчы цэнтраў пасялення расійскай эміграцыі (гл. [[Рускае дабрачыннае таварыства, Польшча|Рускае дабрачыннае таварыства]], [[Рускае таварыства моладзі, Польшча|Рускае таварыства моладзі]]), а таксама самы «яўрэйскі» горад на [[Усходнія Крэсы|Усходніх Крэсах]]<ref name="Zienkiewicz"/>. 7 верасня 1921 года здарыўся вялікі пажар: агонь знішчыў практычна ўсю цэнтральную частку горада. У 1924 годзе ў Пінску заснавалі краязнаўчы музей (адкрыўся ў 1926 годзе). Увосень 1934 года Пінск і сучасны [[Пінскі раён]] з навуковай экспедыцыяй наведала сусветна вядомая амерыканская даследчыца [[Луіза Арнер Бойд]]. У 1936 годзе ў гарадскім парку «Лешча» прайшла вялікая сельскагаспадарчая выстаўка, напярэдадні якой выйшаў «Informator m. Pinska»<ref name="informator"/>. [[Файл:Вид Пинска. Иван Димич, масло. Музей Белорусского Полесья.jpg|злева|thumb|Краявід Пінска, [[Іван Дзіміч]]. [[Музей Беларускага Палесся]]]] У 1939 годзе Пінск увайшоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], у кастрычніку таго ж года савецкія карныя органы расстралялі ці вывезлі ў [[Катынь (сяло)|Катынь]] больш за 500 палякаў і беларусаў. [[Васіль Корж]] і яго паплечнікі з [[НКВД]] бралі ўдзел у забойстве людзей. [[4 снежня]] [[1939]] года горад стаў цэнтрам [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]] (існавала да [[1 жніўня]] [[1954]]). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[4 ліпеня]] [[1941]] да [[14 ліпеня]] [[1944]] года Пінск знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. [[10 жніўня]] [[1946]] года распачаўся рух на першым аўтобусным маршруце. У [[1953]] у Пінску ўсталявалі першыя чатыры [[тэлефоны-аўтаматы]]. У [[1956]] годзе пры рэканструкцыі горада быў знішчаны помнік архітэктуры барока — [[Касцёл Святога Станіслава (Пінск)|Касцёл Св. Станіслава]], Рыначная плошча з [[Гандлёвыя рады (Пінск)|гандлёвымі радамі]], а таксама рэнесансная [[Вялікая сінагога, Пінск|Вялікая сінагога]]. 30 ліпеня 1958 года ў межы горада ўвайшлі вёскі [[Альбрэхтава (Пінскі раён)|Альбрэхтава]], [[Казлякевічы (Пінскі раён)|Казлякевічы]], [[Калонія (Пінскі раён)|Калонія]] і пасёлак пяньковага завода<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Пінска рада населеных пунктаў Пінскага раёна ад 30 ліпеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 7.</ref>. У [[1960]] годзе пачалася будова аўтамабільнай трасы Пінск — Столін, у [[1965]] годзе — камбіната верхняга трыкатажу, вядомага цяпер як ААТ «Палессе». [[17 студзеня]] [[1987]] года ў Пінску адкрыўся новы будынак аўтавакзала, [[5 красавіка]] таго ж года да новага Пінскага порта прычаліла першае судна. [[7 лістапада]] [[1989]] года ў горадзе адкрыўся новы будынак Цэнтральнай [[бібліятэка|бібліятэкі]]. [[15 жніўня]] [[1992]] ода выйшла першая тэлепраграма пінскага тэлеканала «[[Вараг (тэлеканал)|Вараг]]». === Рэспубліка Беларусь === [[25 кастрычніка]] [[2010]] года на заводзе «[[Пінскдрэў]]» [[Выбух і пажар на заводзе «Пінскдрэў-ДСП» (2010)|адбыліся выбух і пажар]], у выніку якіх загінула 14 чалавек. [[9 жніўня|9]] і [[10 жніўня]] [[2020]] года ў Пінску адбываліся жорсткія сутыкненні паміж супрацоўнікамі МУС і пратэстоўцамі: людзі заблакавалі будынак [[Пінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Пінскага гарадскога выканаўчага камітэта]] і сталі патрабаваць сумленнага падліку галасоў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]. Як кажуць сведкі тых падзей, жыхары Пінска накіраваліся да выбарчых участкаў дазнацца вынікі галасавання на прэзідэнцкіх выбарах, але іх накіроўвалі ў выканкам, маўляў, усе вынікі перадалі туды. Такім чынам людзі і пазбіраліся пад будынкам выканаўчага камітэта. На прапанову ўладаў, пяць прадстаўнікоў грамадзян пайшлі ў будынак «паразмаўляць», астатнія мірна чакалі, пляскалі ў ладкі, смяяліся, нават перакідваліся словамі з міліцыянтамі, сярод якіх было шмат знаёмых. А ў гэты час мясцовыя ўлады пільна сцягвалі дадатковыя сілы праваахоўнікаў, пасля чаго людзей узялі ў кола, а людзі спрабавалі вырвацца з гэтага ачаплення, баронячыся ад узброеных сілавікоў. У выніку супрацьстаяння ўладамі была распачата «[[Пінская справа]]». <center><gallery caption="Места на старых фатаздымках" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Pinsk. Пінск (XX).jpg|Набярэжная Піны і кляштар францысканцаў, 1930-я Выява:Pinsk-Rynak.jpg|Рынак, 1930-я Выява:Pinsk, Rynak, Katedra. Пінск, Рынак, Катэдра (1919-39).jpg|Касцёл Св. Станіслава, каля 1939 Выява:Pinsk, Stary Rynak. Пінск, Стары Рынак (1930).jpg|Капліца на Рынку, каля 1931 Выява:Pinsk, Daminikanski. Пінск, Дамініканскі (1919-39).jpg|Касцёл Св. Дамініка, каля 1939 Выява:Pinsk, Kamunistaŭski. Пінск, Камуністаўскі (1901-39) (2).jpg|Касцёл Св. Карла Барамея, каля 1939 Выява:Synagogue in Pinsk.jpg|Сінагога Вялікая, (год ?) Выява:Pinsk, Vialikaja-Rynak. Пінск, Вялікая-Рынак (1930-39).jpg|Галоўная вуліца, 1930-я </gallery></center> == Геаграфія == [[Файл:Пинск. Река Пина..JPG|thumb|Рака Піна]] Пінск стаіць у вусці ракі [[Піна|Піны]] ля месца яе ўпадзення ў [[Прыпяць]], якая аддзяляе горад ад прылеглых балот. У старажытнасці балоты, якія лічыліся дном міфічнага «[[Герадотава мора]]», былі адзінай прыроднай абаронай ад захопнікаў. Раней Піна і Струмень (так [[палешукі]] называюць Прыпяць у верхнім цячэнні), зліваліся насупраць [[Стары замак, Пінск|старога замка]]. Рэчышча ракі ў межах Пінска зрэзанае, шырыня складае 35—55 метраў<ref name="narod"/>. Пінск знаходзіцца ў [[часавы пояс|часавым поясе]], які пазначаецца па міжнародным стандарце як Eastern European Time ([[Усходнееўрапейскі час]]), EET ([[UTC+2]]). Улетку ў [[Беларусь|Беларусі]] выкарыстоўваецца [[усходнееўрапейскі летні час|ўсходнееўрапейскі летні час]] ([[UTC+3]]). === Прырода === Горад атачае лесапаркавая зона «Лугі». На тэрыторыі Пінска знаходзіцца некалькі паркаў (у тым ліку [[парк культуры і адпачынку, Пінск|парк культуры і адпачынку]], дзіцячы гарадок на вул. Заслонава) і сквераў. Ландшафт навакольных тэрыторый галоўным чынам антрапагенны — сельскагаспадарчыя ўгоддзі, дачныя пасёлкі, сустракаюцца асобныя лясныя масівы ([[сасна]], [[бяроза]] і г.д.). Пінск — цэнтр [[Меліярацыя Палессі|меліярацыі Палесся]] на некалькі дзесяцігоддзяў. У наш час у горадзе працягвае сваю працу РУП «Палессегіправадхаз». === Клімат === Пінск размяшчаецца ў зоне [[кантынентальны клімат|ўмерана кантынентальнага клімату]]<ref name="Prakapovič-1"/>. Праз уплыў марскіх паветраных мас тут мяккая зіма і ўмерана цёплае лета. [[Цыклон]]ы, якія з’яўляюцца прычынай гэтага, перамяшчаюцца з [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] з захаду на ўсход. Сярэдняя тэмпература студзеня складае −4,5&nbsp;°C, ліпеня 18,5&nbsp;°C. Гадавая колькасць ападкаў — каля 630 мм. Колькасць дзён з тэмпературай, вышэйшай за нуль, складае 253. У сярэднім назіраецца 165 дзён з ападкамі<ref name="Prakapovič-2"/>. {{Клімат мясцовасці | Горад_род = Пінска | Крыніца = {{Спасылка | url = http://www.hmn.ru/index.php?index=76&value=33019 | загаловак = Клімат Пінску | назва праекта = [http://www.hmn.ru/ Метеоновости] | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = ru }}, [https://meteolabs.by/бел/клімат/пінск/ Пінск Надвор'е і клімат] (Абсалютны максімум, Сярэдні максімум, Сярэдні мінімум, Абсалютны мінімум) <!-- сярэдняя тэмпература --> | Сту_сяр = −4.5 | Лют_сяр = −3 | Сак_сяр = 1.5 | Кра_сяр = 8 | Май_сяр = 14 | Чэр_сяр = 17 | Ліп_сяр = 18.5 | Жні_сяр = 17.5 | Вер_сяр = 13.5 | Кас_сяр = 8 | Ліс_сяр = 2.5 | Сне_сяр = −1.5 <!-- колькасць ападкаў --> | Сту_сяр_апад = 40 | Лют_сяр_апад = 30 | Сак_сяр_апад = 30 | Кра_сяр_апад = 40 | Май_сяр_апад = 60 | Чэр_сяр_апад = 70 | Ліп_сяр_апад = 80 | Жні_сяр_апад = 75 | Вер_сяр_апад = 50 | Кас_сяр_апад = 40 | Ліс_сяр_апад = 50 | Сне_сяр_апад = 45 |Сту_а_макс = 11.2 |Лют_а_макс = 16.4 |Сак_а_макс = 21.2 |Кра_а_макс = 30.2 |Май_а_макс = 31.8 |Чэр_а_макс = 34.0 |Ліп_а_макс = 35.8 |Жні_а_макс = 35.8 |Вер_а_макс = 35.5 |Кас_а_макс = 29.5 |Ліс_а_макс = 20.3 |Сне_а_макс = 18.0 |Жыл__а_макс = 35.8 |Сту_а_мін = -30.6 |Лют_а_мін = -28.1 |Сак_а_мін = -24.2 |Кра_а_мін = -6.3 |Май_а_мін = -7.0 |Чэр_а_мін = 1.0 |Ліп_а_мін = 1.4 |Жні_а_мін = 2.9 |Вер_а_мін = -4.5 |Кас_а_мін = -8.6 |Ліс_а_мін = -18.1 |Сне_а_мін = -26.6 |Жыл__а_мін = -30.6 |Сту_сяр_макс = -1.3 |Лют_сяр_макс = 0.3 |Сак_сяр_макс = 5.8 |Кра_сяр_макс = 13.7 |Май_сяр_макс = 20.0 |Чэр_сяр_макс = 22.5 |Ліп_сяр_макс = 24.7 |Жні_сяр_макс = 24.0 |Вер_сяр_макс = 18.4 |Кас_сяр_макс = 12.0 |Ліс_сяр_макс = 5.0 |Сне_сяр_макс = 0.4 |Жыл__сяр_макс = 12.1 |Сту_сяр_мін = -6.7 |Лют_сяр_мін = -6.0 |Сак_сяр_мін = -2.3 |Кра_сяр_мін = 3.5 |Май_сяр_мін = 8.6 |Чэр_сяр_мін = 11.8 |Ліп_сяр_мін = 13.9 |Жні_сяр_мін = 12.8 |Вер_сяр_мін = 8.4 |Кас_сяр_мін = 3.6 |Ліс_сяр_мін = -0.5 |Сне_сяр_мін = -4.4 |Жыл__сяр_мін = 3.6 }} == Насельніцтва == <div style="float:right" caption="Дынаміка змянення колькасці насельніцтва Пінска (XVI—ХХI стагоддзі)" > {{Graph:Chart|width=500|height=180|xAxisTitle=Год|yAxisTitle=Колькасць насельніцтва|yAxisMin=0|type=line|y=3500,5000,30000,10000,3716,4200,6800,8600,11300,18000,22967,28028,36409,23500,33500,35900,41500,77100,112600,123000,130000,130000,132600,129900,131000,130800,130355,138415,138202|x=1550,1600,1625,1650,1794,1825,1841,1860,1861,1870,1887,1897,1910,1921,1931,1939,1959,1974,1986,1993,1995,1996,2000,2006,2007,2008,2009,2016,2017}} </div> * '''XVI стагоддзе''': сяр. 1550 — каля 3,5 тыс. чал.<ref name="evkl"/>, 1600 — каля 5 тыс. чал. * '''XVII стагоддзе''': 1625 — каля 30 тыс. чал.<ref name="sg"/>, 1650 — каля 10 тыс. чал.<ref name="evkl"/> * '''XVIII стагоддзе''': 1794 — 3&nbsp;716 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1825 — 4,2 тыс. чал.; 1841 — 6,8 тыс. чал.; 1860 — 8,6 тыс. чал.<ref name="sg"/>; 1861 — 11,3 тыс. чал.; 1870 — 18 тыс. чал.<ref name="sg"/>; 1887 — 22&nbsp;967 чал. (11&nbsp;847 муж. і 11&nbsp;120 жан.), у тым ліку паводле стану: шляхты — 266 муж. і 275 жан., духоўнікаў праваслаўных — 49 муж. і 37 жан., духоўнікаў каталіцкіх — 3 чал., купцоў і ганаровых грамадзян — 208 муж. і 224 жан., мяшчан і цэхавых — 10&nbsp;806 муж., 10&nbsp;439 жан., вайскоўцаў — 325 муж., сялян — 190 муж. і 145 жан.; паводле веры: 2&nbsp;848 праваслаўных, 1&nbsp;082 каталікоў, 20 евангелістаў, 19&nbsp;017 іўдзеяў<ref name="sg"/>; 1897 — 28&nbsp;028 чал. (13&nbsp;649 муж. і 14&nbsp;379 жан.)<ref name="academic"/>; 1900 — 29,5 тыс. чал. [[Файл:Kac 1924-10-19 Pinsk jews reading mishnah colored.jpg|thumb|Пінскія яўрэі чытаюць [[Мішна|Мішну]]. Фрагмент фотаработы «Пінскія партрэты»]] * '''XX стагоддзе''': 1907 — 34&nbsp;756 чал.<ref name="DLB"/>; 1910 — 36&nbsp;409 чал., у тым ліку 26&nbsp;626 яўрэяў<ref name="Pinsk-900"/>; 1921 — 23,5 тыс. чал.; 1931 — 33,5 тыс. чал., з іх 73,5 % складалі яўрэі, да 10 % — «рускія»; палякі складалі некалькі працэнтаў і былі ў асноўным прыбылым элементам — ваенныя, ксяндзы, служачыя, настаўнікі<ref name="Zienkiewicz"/>; 1939 — 35,9 тыс. чал.; 1959 — 41,5 тыс. чал.; 1974 — 77,1 тыс. чал.<ref name="VSE"/>; 1986—112,6 тыс. чал.; 1993—123 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1995—130 тыс. чал.<ref name="HSB"/>; 1996—130 тыс. чал.; 1998—132,6 тыс. чал.<ref name="ehb-3"/>.; 2000—132,6 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2006—129,9 тыс. чал.; 2007—131,0 тыс. чал.; 2008—130,8 тыс. чал.; 2009—131,2 тыс. чал.<ref name="nn-dem"/>; 2009—130&nbsp;355 (перапіс), у тым ліку больш за 85 % беларусаў, каля 9 % рускіх, каля 3,5 % украінцаў, каля 1 % палякаў, каля 0,15 % яўрэяў<ref name="belstat2009"/><ref name="Prakapovič-3"/><ref name="belstat"/>; 2016—138&nbsp;415 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017—138&nbsp;202 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == [[Файл:Пинск. Спичечная фабрика..JPG|thumb|злева|Запалкавая фабрыка ЗАТ «Пінскдрэў»]] Прадпрыемствы машынабудаўнічай, лёгкай, дрэваапрацоўчай, харчовай, мікрабіялагічнай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Пінск — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы «Аэліта», «Прыпяць», «Спорт». У 1836—1910 гадах працаваў [[Альбрэхтаўскі стэарынавы і мылаварны купецкі завод]]. == Транспарт == [[Файл:Пинск. Автобусный парк..jpg|thumb|злева|Аўтобусны парк]] Пінск — значны [[чыгунка|чыгуначны]], аўтамабільны, рачны транспартны вузел. Працуюць два аўтапаркі (пасажырскі і грузавы), некалькі аўтамабільных баз. Эксплуатацыяй ракі [[Піна|Піны]] займаецца РУЭСП «Дняпроўска-Бугскі водны шлях». У сферы чыгуначнага транспарту працуе «Даследчы завод шляхавых машынаў». Грамадскі транспарт у Пінску прадстаўлены [[аўтобус]]амі. Аўтобусная сетка Пінска адкрылася [[10 жніўня]] [[1946]] і налічвае цяпер больш за 40 маршрутаў<ref name="pinskap-1" />. Рухомы састаў — галоўным чынам аўтобусы [[МАЗ-103]], [[МАЗ-105]] і [[МАЗ-107]]. Прыгарадныя і міжгародныя аўтобусныя рэйсы ажыццяўляюцца з аўтавакзала. Аўтобусныя маршруты злучаюць Пінск з [[Брэст]]ам, [[Гродна]], [[Мінск]]ам і іншымі гарадамі [[Беларусь|Беларусі]], а таксама з [[Варшава]]й, [[Вільня]]й, [[Масква|Масквой]], [[Чарнаўцы|Чарнаўцамі]]<ref name="pinskap-2"/>. [[Файл:Пинск. Речной вокзал..JPG|thumb|Рачны вакзал]] Чыгуначная станцыя «Пінск» адкрылася ў [[1884]] годзе. Чыгуначныя маршруты злучаюць Пінск з многімі гарадамі Беларусі, [[Украіна|Украіны]] і [[Расія|Расіі]]. Цягнікі далёкага руху ходзяць праз Пінск да Мінска, [[Смаленск]]а, [[Масква|Масквы]], [[Гомель|Гомеля]], [[Віцебск]]а, [[Кіеў|Кіева]], [[Сімферопаль|Сімферопаля]]. Праз горад праходзяць маршруты прыгарадных цягнікоў: [[Брэст]] — [[Лунінец]], [[Драгічын]] — [[Лунінец]] і іншыя. == Культура == [[Файл:Theater, Pinsk.JPG|thumb|Палескі драматычны тэатр]] У Пінску дзейнічаюць гарадскі Дом культуры, Палац культуры «Трыкатажнік», Дом культуры ЗАТ «[[Пінскдрэў]]», дзяржаўны [[Музей Беларускага Палесся]], гарадскі парк культуры і адпачынку, [[Палескі драматычны тэатр]], гарадская кінавідэасетка (кінатэатр «Перамога», відэатэка), кінавідэапракат, гарадская канцэртная зала. У горадзе працуюць [[тэатр-студыя «Дыяген»]] і [[народны моладзевы тэатр «Візаві»]]. [[Файл:Library, Pinsk.JPG|міні|Гарадская цэнтральная бібліятэка]] Дзейнічае цэнтралізаваная бібліятэчная сістэма, у якую ўваходзяць: цэнтральная [[бібліятэка]] для дарослых, дзіцячая бібліятэка і 7 філіялаў з агульным кніжным фондам у 600 тысяч асобнікаў. У [[1986]] адкрылася дзіцячая бібліятэка, у фондах якой больш за 100 тысяч кніг<ref name="epinsk"/>. У горадзе налічваецца больш за 100 калектываў мастацкай самадзейнасці: харавыя, харэаграфічныя, тэатральныя, інструментальныя, вакальныя, эстрадна-цыркавыя. 34 калектывы маюць званне «народны» і «ўзорны». Дзейнічае 5 навучальных устаноў, дзе навучаецца больш за 1,5 тысячы навучэнцаў, вучэльня мастацтваў, дзіцячыя музычныя школы № 1, № 2, дзіцячая харэаграфічная школа, дзіцячая школа выяўленчага мастацтва<ref name="Пінскі гарадскі партал"/>. Раз у два-тры гады ў канцы вясны — пачатку лета ў Пінску праходзіць Міжнародны фестываль фальклору «Палескі карагод». У апошні месяц зімы ў горадзе традыцыйна праходзяць творчыя сустрэчы пад агульнай назвай «Лютаўскія музычныя вечары». Раз у два гады ў красавіку праходзіць традыцыйнае свята гітарнай музыкі «Каралеўская фіеста». Таксама раз у два гады ў маі праходзіць музычнае свята «Віват, баян!» Летам ці ў пачатку восені ў наваколлях Пінска праходзіць міжнародны мотафестываль «Пінск»<ref name="інтэрфакс"/>. == Адукацыя == [[Файл:Пинск. Университет..JPG|thumb|Галоўны корпус Палескага дзяржаўнага ўніверсітэта]] У Пінску працуе 33 дзіцячых дашкольных устаноў; 15 сярэдніх школ; 3 [[гімназія|гімназіі]]; ПУА «Сярэдняя школа „Бейс-Агарон“»; ліцэй УА «Палескі дзяржаўны ўніверсітэт»; цэнтр карэкцыйна-развіваючага навучання і рэабілітацыі; сацыяльна-педагагічны цэнтр; цэнтр сучасных сродкаў навучання; цэнтр тэхнічнай і мастацкай творчасці дзяцей і моладзі<ref name="edu"/>. У горадзе працуюць 2 музычныя школы, дзіцячая харэаграфічная школа, школа выяўленчага мастацтва. Атрыманне прафесійна-тэхнічнай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі забяспечваюць: * Пінскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя А. Я. Кляшчова (раней — сельскагаспадарчы тэхнікум, гідрамеліярацыйны тэхнікум імя А. Я. Кляшчова) * Пінскі дзяржаўны аграрны тэхналагічны каледж (раней — тэхналагічны тэхнікум, тэхнікум мясной і малочнай прамысловасці, каледж мясной і малочнай прамысловасці) * Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж (раней — ПТВ № 137 машынабудавання, прафесійны ліцэй машынабудавання, прафесійна-тэхнічны каледж машынабудавання) * Пінскі дзяржаўны каледж будаўнікоў (раней — ПТВ № 88 будаўнікоў, прафесійны ліцэй будаўнікоў) * Пінскі дзяржаўны каледж мастацтваў (раней — вучылішча мастацтваў) * Пінскі дзяржаўны медыцынскі каледж (раней — фельчарска-акушэрская школа, медыцынскае вучылішча) * Пінскі дзяржаўны каледж тэхнікі і тэхналогій' (раней — ПТВ № 108 трыкатажнікаў, вышэйшае прафесійнае вучылішча лёгкай прамысловасці, прафесійна-тэхнічны каледж лёгкай прамысловасці) * Пінскі каледж УА "Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна (раней — педагагічнае вучылішча імя А. С. Пушкіна, педагагічны каледж імя А. С. Пушкіна) * Пінскі індустрыяльна-педагагічны каледж (раней — індустрыяльны тэхнікум, індустрыяльна-педагагічны тэхнікум, індустрыяльна-педагагічны каледж) Атрыманне вышэйшай адукацыі забяспечвае [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт]] і Пінскі філіял [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]]. 12 верасня 2001 года ў Пінску адбылося адкрыццё [[Міждыяцэзіяльная вышэйшая духоўная семінарыя імя Святога Тамаша Аквінскага|Міждыяцэзіяльнай вышэйшай духоўнай семінарыі імя Святога Тамаша Аквінскага]]. == Спорт == [[Файл:Chess Club, Pinsk.JPG|thumb|Былы шахматна-шашачны клуб]] Пінск — адзін з самых спартыўных гарадоў Беларусі, у [[2009]] годзе ён заняў 2 месца ў гэтай намінацыі. У Пінску размяшчаецца Спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая школа алімпійскага рэзерву ў вяслярных відах спорту, выхаванцы якой — алімпійскія чэмпіёнкі 1996 года [[Тамара Давыдзенка]], [[Яраслава Паўловіч]]. Тры чэмпіянаты Еўропы па мотаболе прымаў за апошнія паўтара дзесяцігоддзі спартыўны комплекс БЕЛАСТТ. Станам на 1 студзеня 2003 года ў Пінску было 128 спартыўных збудаванняў, у тым ліку 3 стадыёны з трыбунамі, 50 спартыўных зал, 2 басейны, 11 міні-басейнаў, 38 прыстасаваных памяшканняў. У спартыўных школах горада займалася каля 30 тысяч юных спартсменаў па 15 відах спорту. Апроч таго, у горадзе працуе шахматна-шашачны клуб. === Спарткомплекс «Хваля» === Універсальны [[спартыўны комплекс «Хваля»]], які займае плошчу 32.740 м², аб’ядноўвае ў сабе футбольны стадыён з трыбунамі, медыцынска-аднаўленчы цэнтр, лядовую арэну, басейны і ўніверсальную спартыўную залю. Адначасова наведваць яго могуць больш за 5000 чалавек. Спартыўнае збудаванне ўяўляе сабой 2-3-павярховы комплекс з аб’ёмаў розных форм і памераў. Увод у эксплуатацыю лядовай арэны «Хваля» адбыўся 29 снежня 2007 года. Унікальнасць яе ў тым, што тут упершыню ў Беларусі выкарыстоўваюцца гнута-клееныя драўляныя аркі пад дахам. Асноўныя параметры арэны адпавядаюць еўрапейскім стандартам: шырыня лядовага пакрыцця — 29 м, даўжыня — 60 м, агульная плошча — 8450 м², колькасць гледачоў — звыш 600 чалавек. Басейны прызначаюцца не толькі для студэнцкіх заняткаў, але і для ўсіх жыхароў Пінска. Пры неабходнасці спаборніцтва могуць глядзець каля 500 чалавек. Стадыён мае сучаснае інжынернае абсталяванне, яго трыбуны разлічаны на больш чым 3000 гледачоў. === ФК «Хваля-Пінск» === У Пінску ёсць уласны футбольны клуб «Хваля», заснаваны ў [[1987]] годзе, зваўся «Камунальнік» (1989—1996), «Пінск-900» (1997—2005). Хатнія гульні праводзіць на стадыёне «Хваля» (умяшчальнасцю 3100 месцаў). Срэбны прызёр чэмпіянату Беларусі ў першай лізе, а таксама 4-разовы бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі. За 18 сезонаў, праведзеных у чэмпіянатах і Кубках Беларусі, «Хваля» згуляла 497 матчаў: 238 перамогаў, 94 нічыі, 165 паразаў, розніца мячоў 806:597 (станам на 1 студзеня 2009). === «Аўтамабіліст» === Найбольш тытулаваны клуб [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]], заснаваны ў [[1979]] годзе. 17-разовы чэмпіён [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]], 6-разовы срэбны прызёр, 16 разоў здабываў кубак [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]], срэбны прызёр чэмпіянату Усходне-Еўрапейскай лігі 2007 года, бронзавы прызёр 2006 года. == Медыцына == Медыцынскія паслугі насельніцтву Пінска аказвае шэраг спецыялізаваных устаноў аховы здароўя. У горадзе дзейнічае УАЗ «Пінская цэнтральная паліклініка» (1 філіял), УАЗ «Пінская цэнтральная бальніца» (1 філіял), УАЗ «Дзіцячая бальніца» (1 філіял), УАЗ «Міжраённы радзільны дом» (2 філіяла), УАЗ «Стаматалагічная паліклініка» (1 філіял). У горадзе ёсць філіялы наступных устаноў: «Міжраённы скурна-венералагічны дыспансэр», «Міжраённы псіханеўралагічны дыспансэр», «Міжраённы супрацьсухотны дыспансэр», «Міжраённы наркалагічны дыспансэр», «Станцыя пералівання крыві», «Спецыялізаваны дом дзіцяці», «Станцыя хуткай медыцынскай дапамогі» Дзяржаўны санітарны нагляд у забеспячэнні санітарна-эпідэмічнага дабрабыту насельніцтва ажыццяўляе ДУ «Пінскі занальны цэнтр гігіены і эпідэміялогіі». == Турыстычная інфармацыя == [[Файл:Цэнтр Пінска 12.jpg|thumb|Калегіум езуітаў]] Пінск — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння<ref name="TEB"/>. У колішнім кляштары езуітаў працуе [[Музей Беларускага Палесся]]. Гатэлі: «Аэліта», «Прыпяць», «Спорт», «Хваля», «Пінскі дворык». Пінск з’яўляецца другім па колькасці захаваных помнікаў архітэктуры ў Беларусі горадам пасля [[Гродна]]. На працягу стагоддзяў у Пінску ўзводзіліся грамадзянскія і сакральныя збудаванні, у якіх не толькі захоўваліся мясцовыя традыцыі і рысы Палескага [[дойлідства]] папярэдніх эпох, але і выкарыстоўваліся дасягненні еўрапейскай архітэктуры. == Архітэктура Пінска == Архітэктурнае аблічча Пінска складвалася з [[XVI стагоддзе|XVI ст.]]: у гэты час існавалі Траецкі мост, 2 брамы, 14 цэркваў, 3 праваслаўныя манастыры ([[Пінскі Ляшчынскі манастыр|Лешчанскі]], Варварынскі і Богаяўленскі) і 2 каталіцкія кляштары (францысканцаў і дамініканцаў). Цягам [[XVII стагоддзе|XVII]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст. сфарміраваўся архітэктурны цэнтр горада: тут збудавалі мураваныя езуіцкі касцёл і калегіум, дамініканскі і кармеліцкі кляштары, [[Пінская ратуша|ратушу]], [[палац Бутрымовічаў]], кляштар бернардзінцаў, у прадмесці [[Каралін (прадмесце)|Каралін]] — [[Каралінскі замак|замак]], [[Касцёл Карла Барамея (Пінск)|касцёл Карла Барамея]]. Аснову планіроўкі Пінска склалі гарадскія вуліцы, крыніцамі назваў якіх служылі асабістыя імёны князёў і мяшчан, геаграфічныя назвы, прыродныя ўмовы мясцовасці, рамесныя заняткі часткі мяшчан, нацыянальная прыналежнасць жыхароў. Яшчэ з [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] згадваюцца асобныя пінскія вуліцы: Вялікая Спаская, Замкавая, Вароўская і іншыя. Вуліцы масціліся лесам, што было асабліва важна ва ўмовах вялікай забалочанасці гарадской тэрыторыі. Брукоўка на цэнтральных вуліцах Пінска з’явіліся ў канцы [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Да нашага часу ў горадзе захавалася частка яго даўняй радыяльна-паўкольцавай планіроўкі. <gallery align="center" widths="150px" perrow="5" caption="Забудова"> Image:Пинск. Новый квартал..JPG|Новая забудова ў цэнтры горада Image:Пинск. Корпус Полесского университета..JPG|Корпус Палескага ўніверсітэта Image:Пинск. Сталинка..JPG|Будынак савецкага часу пабудовы </gallery> == Славутасці == [[Файл:Пiнск,Касцёл.JPG|thumb|злева|180пкс|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі пры кляштары францысканцаў]] [[Файл:Палац Бутрымовіча 3.jpg|thumb|Палац Бутрымовічаў]] * Гарадзішча (XI—XIII стст.) — {{ГККРБ 4|113В000532}} * Гістарычная забудова (XIX—XX стст.) — {{ГККРБ 4|112Е000529}} * [[Пінскі езуіцкі калегіум|Калегіум езуітаў]] (1635—1675) — {{ГККРБ 4|112Г000536}} * Капліца (XVII ст.) * [[Свята-Варварынскі сабор (Пінск)|Касцёл (1786; цяпер царква Святой Варвары)]] і кляштар бернардзінцаў — {{ГККРБ 4|112Г000544}} * [[Касцёл Карла Барамея (Пінск)|Касцёл ордэна камуністаў (барталамітаў) Святога Карла Барамея]] (1770—1782) — {{ГККРБ 4|112Г000534}} * [[Кафедральны касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Пінск)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1712—1730) і кляштар францысканцаў]] (XVIII ст.) — {{ГККРБ 4|111Г000538}} * [[Палац Бутрымовічаў]] (1784—1790) — {{ГККРБ 4|112Г000539}} * Парк Лешчанскі (XVIII ст.) * [[Сінагога, Пінск|Сінагога]] (1900) — {{ГККРБ 4|113Г000736}} * Сядзіба Асмалоўскіх (XIX—XX стст.) * [[Свята-Фёдараўскі сабор (Пінск)|Свята-Фёдараўскі сабор]] === Страчаная спадчына === [[Файл:Pinsk, Nabiarežnaja-Rynak. Пінск, Набярэжная-Рынак (1920).jpg|thumb|Касцёлы Св. Дамініка і Св Станіслава, знішчаныя бальшавікамі]] * Капліца Святога Георгія (пач. XX ст.) * Касцёл Маці Божай Балеснай (1820) * Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1635) * Касцёл Святога Дамініка (1787) * Кляштар бернардзінцаў (XVIII ст.) * Кляштар кармелітаў (1734) * Кляштар марыявітак (XVIII ст.) * Манастыр і царква Яўлення Гасподняга (1596) * Сінагога Вялікая (1506) * Царква Святога Хведара (XII ст.) * Царква Святога Мікалая (1823) == Вядомыя асобы == [[Файл:Ryszard Kapuściński Birthplace.JPG|thumb|Будынак, у якім нарадзіўся [[Рышард Капусцінскі]]]] {{main|Вядомыя асобы Пінска|Ганаровыя грамадзяне Пінска}} * [[Лявон Бароўскі]] (1784—1846) — літаратуразнавец, філолаг, гісторык і тэарэтык літаратуры, педагог і публіцыст * [[Ігнацій Іздэбскі]], дзеяч каталіцкай царквы. * [[Хаім Вейцман]], яўрэйскі палітык * [[Іван Пятровіч Доўбня]] (1853—1912) — рускі [[матэматык]], доктар фізіка-матэматычных навук<ref name="БЭ6">{{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 187.</ref> * князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] (1861—1919), гаспадарчы і палітычны дзеяч, [[пісьменнік]] * [[Іван Уладзіслававіч Жалтоўскі]], беларускі і расійскі [[архітэктар]] * [[Рышард Капусцінскі]] (1932—2007), польскі [[журналіст]] * [[Пётр Юльянавіч Корбут]] (1908—1944), удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Мікалай Лагодзіч]] (1928—2009), іншадумца, палітычны вязень у БССР * [[Голда Меір]], яўрэйскі палітык * [[Эдуард Баляслававіч Нордман]], (1922—2006), ганаровы грамадзянін Пінска, адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на Палессі * [[Барыс Міронавіч Фельдман]], савецкі военачальнік * [[Яўген Сяргеевіч Шатохін|Яўген Шатохін]] (1947—2012), мастак * [[Міхаіл Сцяпанавіч Бастынец]] * [[Святлана Кудзеліч]] * [[Аляксандр Карпавіч Васільеў]] * [[Міхаіл Давыдавіч Шыла]] (1920—1998), удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, Герой Савецкага Саюза == Гарады-пабрацімы == # {{сцяг Германіі}} [[Альтэна]], [[Германія]] # {{сцяг Балгарыі}} [[Добрыч]], [[Балгарыя]] # {{сцяг Польшчы}} [[Чэнстахова]], [[Польшча]] # {{сцяг Расіі}} [[Істра]], [[Расія]] # {{сцяг Расіі}} [[Балахна]], [[Расія]] === Былыя гарады-пабрацімы === # {{сцяг Украіны}} [[Ковель]], [[Украіна]] (2003—2022)<ref>{{Cite web |url=https://kowelrada.gov.ua/vidbulas-dvadczyat-persha-sesiya-miskoyi-rady/ |title=Відбулась двадцять перша сесія міської ради |accessdate=28 красавіка 2022 |archive-date=3 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503105759/https://kowelrada.gov.ua/vidbulas-dvadczyat-persha-sesiya-miskoyi-rady/ }}</ref> == Гл. таксама == * [[Мацей Бутрымовіч]] * [[Спіс вуліц Пінска]] * [[Пінская разня]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://archive.today/20120523225241/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Вынікі перапісу 2009 года]</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> <ref name="PSRL">[[ПСРЛ]]. Т.1. — М., 1962. С. 258.</ref> <ref name="Cichamiraŭ">М. Н. Тихомиров. Список русских городов дальних и ближних // Исторические записки. Т. 40. — М., 1952.</ref> <ref name="pinskhistory">{{Спасылка |url = http://www.pinsk-history.ru/index.php?option=com_flexicontent&view=items&cid=78:history&id=205:2010-12-11-16-29-16&Itemid=34 |загаловак = Згадкі пра Пінск у летапісе |выданне = [http://www.pinsk-history.ru/ Гісторыя Пінска] |дата = 14 кастрычніка 2011 |мова = ru |title = Архіўная копія |access-date = 11 лютага 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120119100519/http://www.pinsk-history.ru/index.php?option=com_flexicontent&view=items&cid=78:history&id=205:2010-12-11-16-29-16&Itemid=34 |archive-date = 19 студзеня 2012 |url-status = dead }}</ref> <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=432|артыкул=Пінск|аўтар=}}</ref> <ref name="evkl-2">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=436|артыкул=Пінскі кляштар францысканцаў|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}}</ref> <ref name="ehb-1">Пісцовая кніга Пінскага і Клецкага княстваў // {{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 508.</ref> <ref name="HBH">[http://knihi.com/hierb/pinsk.html Пінск] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}</ref> <ref name="evkl-3">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=435|артыкул=Пінскі езуіцкі калегіум|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}}</ref> <ref name="ehb">[[Юлія Гаева]]. [[Пётр Лысенка]]. Пінск // {{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 495.</ref> <ref name="evkl-4">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=434|артыкул=Пінская кангрэгацыя|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}}</ref> <ref name="cel">Пінск // Целеш, В. Гарады Беларусі на старых паштоўках. — Мн.: Беларусь, 2001. С. 209.</ref> <ref name="Liebiedzieva">Валянціна Лебедзева. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/15/15art_lebiedzieva.htm Дыпламатычная місія БНР у перамовах з Украінай (1918 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081119070727/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/15/15art_lebiedzieva.htm |date=19 лістапада 2008 }} // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne nr 15.</ref> <ref name="at">[http://knihi.com/pytanni/108.html У якіх межах былі абвешчаныя Беларуская Народная Рэспубліка і БССР?] // {{Крыніцы/150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}}</ref> <ref name="Wyszczelski">Lech Wyszczelski. Wojna polsko-rosyjska 1919—1920. Wyd. 1. — Warszawa: Bellona, 2010. S. 65.</ref> <ref name="Zienkiewicz">Tadeusz Zienkiewicz. Rosyjskie zycie kulturalno-literackie w Pinsku 1918—1939 // Acta Polono-Ruthenica XII, 2007. Uniwersytet Warminsko-Mazurski w Olsztynie. ISSN 1427-549X. С.8.</ref> <ref name="informator">Informator m. Pinska. Rok 1936.</ref> <ref name="narod">{{Спасылка | url = http://fishermenfrompinsk.narod.ru/Index2-2/pina.htm | загаловак = Апісанне ракі Піна| назва праекта = [http://fishermenfrompinsk.narod.ru/ FisherMenFromPinsk] | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова =ru }}</ref> <ref name="Prakapovič-1">Т. М. Прокопович, Атлас географии Беларуси. — РУП «Белкартография», Минск, 2004. С. 14.</ref> <ref name="Prakapovič-2">Т. М. Прокопович. Атлас географии Беларуси. — РУП «Белкартография», Минск, 2004. С. 16.</ref> <ref name="sg">Pińsk // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8}} S. 174.</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/79788/Пинск Пинск] // {{Крыніцы/ЭСБЕ}}</ref> <ref name="DLB">[http://pawet.net/book/przewodnik/p.html Pińsk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120127114946/http://pawet.net/book/przewodnik/p.html |date=27 студзеня 2012 }} // {{Крыніцы/Даведнік па Літве і Беларусі}}</ref> <ref name="Pinsk-900">Наш Пинск исторический. — Пинск: Пинск-900, 1997.</ref> <ref name="VSE">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/120527/Пинск Пинск] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/233970 Пинск] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="HSB">Pinsk // {{Крыніцы/Гістарычны слоўнік Беларусі, 1998|к}} P. 172.</ref> <ref name="ehb-3">[[Юлія Гаева]]. [[Пётр Лысенка]]. Пінск // {{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 494.</ref> <ref name="nn-dem">[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=24919 У 14 гарадах Беларусі колькасць насельніцтва перавышае 100 тыс. чалавек] // «[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]», [[26 сакавіка]] [[2009]] г.</ref> <ref name="Prakapovič-3">Т. М. Прокопович. Атлас географии Беларуси. — Минск: РУП «Белкартография», 2004. С. 32.</ref> <ref name="belstat">https://web.archive.org/web/20111011125310/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions_annual_data/1_Brest/03.pdf</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="pinskap-1">{{Cite web |url=http://pinskap.by/content/traffic/urban_transport/ |title=Расписание движения городских автобусов // ОАО «Пинский автобусный парк» |access-date=31 сакавіка 2016 |archive-date=31 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331140810/http://pinskap.by/content/traffic/urban_transport/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="pinskap-2">{{Cite web |url=http://pinskap.by/content/traffic/pinsk.php |title=Отправления автобусов от АВ «Пинск» // ОАО «Пинский автобусный парк» |access-date=31 сакавіка 2016 |archive-date=31 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331201815/http://pinskap.by/content/traffic/pinsk.php |url-status=dead }}</ref> <ref name="epinsk">{{Спасылка | url = http://epinsk.net/dlyachel.html | загаловак = Пинск — город для человека | назва праекта = [http://epinsk.net Epinsk.net] | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = ru | access-date = 11 лютага 2013 | archive-date = 6 студзеня 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090106235749/http://epinsk.net/dlyachel.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="Пінскі гарадскі партал">{{Спасылка | url = http://pinsk-city.info/index.php?name=Pages&op=page&pid=20 | загаловак = Пинск. Культура и искусство | назва праекта = [http://pinsk-city.info Pinsk-city.info] | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = ru | title = Архіўная копія | access-date = 11 лютага 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130311001616/http://pinsk-city.info/index.php?name=Pages&op=page&pid=20 | archive-date = 11 сакавіка 2013 | url-status = dead }}</ref> <ref name="інтэрфакс">{{Спасылка | url = http://www.interfax.by/article/14565 | загаловак = Столица Белорусского Полесья | назва праекту = [http://%20interfax.by Interfax.by] | дата = 15 кастрычніка 2011 | мова = ru | title = Архіўная копія | access-date = 11 лютага 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110427222838/http://www.interfax.by/article/14565 | archive-date = 27 красавіка 2011 | url-status = dead }}</ref> <ref name="edu">{{Cite web |url=http://goo.pinsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=2681 |title=Образовательное пространство города Пинска // Отдел образования, спорта и туризма Пинского городского исполнительного комитета |access-date=31 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402041838/http://goo.pinsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=2681 |archive-date=2 красавіка 2016 |url-status=dead }}</ref> <ref name="TEB">Пинск // {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * Pińsk // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/167 167]—183. * Наш Пинск исторический. — Пинск: «Пинск-900», 1997. — 48 с. * ''[[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алесь Карлюкевіч]]''. Падарожжа па вуліцах Пінска // Беларусь: палітыка, эканоміка, культура. Штомесячны часопіс. — Мн., № 1, 2008 == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Pinsk|Пінск}} {{OSM relation|1749248|Пінск}} * [http://www.panoramas.lt/m_katalog.php?p_id=1339&lg=8 Будынак езуіцкага каледжа] * [http://www.panoramas.lt/m_katalog.php?p_id=1333&lg=8 Царква Св. Барбары ў г. Пінск] * [http://www.panoramas.lt/m_katalog.php?p_id=1315&lg=8 Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Дзевы Марыі ў Пінску] * [http://www.panoramas.lt/m_katalog.php?p_id=1269&lg=8 Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Дзевы Марыі ў Пінску] * [http://pinsk.by Афіцыйная старонка Пінскага гарвыканкама] * [http://pinsk-history.ru «Гісторыя Пінска»] * [http://brestobl.com/16pinsk/st1.htm Інфармацыя на старонцы BrestObl.com] * [http://pinsk-city.info Неафіцыйная старонка горада Пінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130620110000/http://pinsk-city.info/ |date=20 чэрвеня 2013 }} * [http://www.mypinsk.com Неафіцыйная старонка горада Пінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180827190510/http://mypinsk.com/ |date=27 жніўня 2018 }} * [https://ldd.by/pinsk-history/ История Пинска на LDD.by. Пинск — столица Полесья — город, в котором я живу!] {{Славутасці Пінска}} {{Пінскі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} [[Катэгорыя:Пінск| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] ovaj38jf1gdytdu1leokeq467my32g0 Аляксандр Іосіфавіч Падлужны 0 15275 5155527 5130941 2026-06-18T07:01:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155527 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Аляксандр Іосіфавіч Падлу́жны'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[мовазнавец]], [[доктар філалагічных навук]] ([[1982]]), [[прафесар]] ([[1989]]), акадэмік [[НАН Беларусі]] (1994)<ref>Па спецыяльнасці [[мовазнаўства]].</ref>, сакратар [[Аддзяленне гуманітарных навук і мастацтваў НАН Беларусі|Аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў]] НАН Беларусі (1997—2002), дырэктар [[Інстытут мовазнаўства|Інстытута мовазнаўства]] (1989—2003). == Біяграфія == Скончыў Аддзяленне беларускай мовы і літаратуры [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (1959), аспірантуру пры [[Інстытут мовазнаўства|Інстытуце мовазнаўства]] (1964). [[Кандыдат навук|Кандыдацкая]] дысертацыя на тэму «Фаналагічная сістэма беларускай літаратурнай мовы». 3 1962 года ў Інстытуце мовазнаўства (з 1969 загадчык аддзела, з 1983 намеснік дырэктара, з 1989 дырэктар), адначасова з 1997 акадэмік-сакратар Аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў Нацыянальнай АН Беларусі. == У навуцы == Займаўся праблемамі сучаснай беларускай мовы і сацыялінгвістыкі, у раздзелах беларускай фанетыкі і фаналогіі, сучаснай беларускай лексікалогіі, граматыкі, правапісу і культуры мовы, моўнай палітыкі. Аўтар больш за 150 навуковых прац, у т.л. 16 манаграфій. У 1990-я гады быў намеснікам старшыні Дзяржаўнай камісіі па ўдасканаленні беларускага правапісу і кіраўніком рабочай групы па падрыхтоўцы праекту новай рэдакцыі «Правіл беларускай арфаграфіі і пунктуацыі». Пад яго кіраўніцтвам былі складзеныя «Высновы» камісіі з апісаннем асноўных падыходаў да змянення існуючых правапісных норм, і праект новай рэдакцыі «Правіл беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» (праект асвятляўся ў друку каля 2000—2002, але не ажыццяўляўся). Быў старшынём Навуковай рады «Беларуская мова і шляхі яе развіцця», членам рабочай групы і кіраўніком беларускай нацыянальнай групы Міжнароднай камісіі па «Агульнаславянскім мовазнаўчым атласе», членам Камісіі па фанетыцы і фаналогіі пры Міжнародным камітэце славістаў, членам рэдакцыі бюлетэню «[[Беларуская лінгвістыка (1972)|Беларуская лінгвістыка]]», старшынём Рэспубліканскай тэрміналагічнай камісіі пры НАН Беларусі. Падрыхтаваў 12 кандыдатаў навук, і сярод яго вучняў — некалькі дактароў навук. З 1989 года галоўны рэдактар часопіса «[[Беларуская лінгвістыка (1972)|Беларуская лінгвістыка]]»{{sfn|Беларусь|1995}}. == Ацэнкі == Лічыцца заснавальнікам беларускай фанетычнай школы<ref name=L2005>[Лукашанец 2005].</ref>. На пасадах намесніка дырэктара па навуковай рабоце і дырэктара [[Інстытут мовазнаўства|Інстытуту мовазнаўства]] на працягу 20 гадоў фактычна ажыццяўляў каардынацыю ўсёй лінгвістычнай навукі ў Беларусі, а на пасадзе сакратара Аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў НАН Беларусі вызначаў напрамкі даследаванняў у галіне ўсёй гуманітарнай навукі ў краіне<ref name=L2005/>. Сваім удзелам у фундаментальных працах па нармалізацыі беларускага літаратурнага маўлення «Слоўнік беларускай мовы: Арфаэпія, арфаграфія, акцэнтуацыя, словазмяненне» і «Беларуская граматыка», дапамог «''стрымаць дэструктыўныя тэндэнцыі ў сістэме беларускай літаратурнай мовы ў канцы XX ст. і захаваць адносную стабільнасць норм беларускай літаратурнай мовы і яе функцыянаванне ў грамадстве''»<ref name=L2005/>. == Працы == * «Фаналагічная сістэма беларускай літаратурнай мовы» (1969), манаграфія, у якой упершыню даследаваны фанемны склад беларускай мовы і разгледжаны механізм функцыянавання гукаў, які не паддаецца непасрэднаму назіранню. Гэта даследаванне з’явілася тэарэтычнай асновай для эксперыментальнага вывучэння гукаў беларускай мовы<ref name=L2005/>. * «Гукі беларускай мовы» (1973; супольна з [[В. М. Чэкман]]ам), праца, у якой разгледжаны асаблівасці ўтварэння галосных і зычных гукаў беларускай мовы, і такое апісанне ўпершыню ў беларускім мовазнаўстве ажыццёўлена на эксперыментальным матэрыяле. Праца дала пачатак стварэнню навуковай апісальнай фанетыкі сучаснай беларускай літаратурнай мовы, і да нашага часу з’яўляецца базай усёй навучальнай літаратуры па фанетыцы і фаналогіі беларускай мовы<ref name=L2005/>. * «Нарыс акустычнай фанетыкі беларускай мовы» (1977), манаграфія. * «Фанетычная сістэма беларускай мовы» (1981), доктарская дысертацыя, у якой упершыню ў беларускім мовазнаўстве прыведзены атрыманыя эксперыментальным шляхам звесткі пра акустычную будову маўлення і асаблівасці яго ўспрымання, і прапанавана акустычная класіфікацыя гукаў на аснове гэтай структуры. * «Фанетыка слова ў беларускай мове» (1983), манаграфія. * «Фанетыка беларускай літаратурнай мовы» (1989), манаграфія. * «Пытанні тэорыі і практыкі беларускай навуковай тэрміналогіі» (1999), манаграфія. === Калектыўныя працы === * Нарматыўная «Беларуская граматыка» (частка 1, 1985), аўтар, супольна з акадэмікам [[М. В. Бірыла]]м, раздзелаў «Фаналогія» і «Арфаэпія». * Нарматыўны «Слоўнік беларускай мовы: Арфаэпія, арфаграфія, акцэнтуацыя, словазмяненне» (1987), адзін з аўтараў і член рэдкалегіі. Рэестр слоўніка пакладзены ў аснову акадэмічнага [[Слоўнік беларускай мовы|Слоўніка беларускай мовы]] (2012). * Энцыклапедыя «Беларуская мова» (1994), адзін з аўтараў і член рэдкалегіі. == Узнагароды == * [[Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] (1983), * [[ордэн «Знак Пашаны»]] (1986), * [[Прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1995). * [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (1999). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Падлужны Аляксандр Іосіфавіч|Календа Л. В.|}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Падлужны Аляксандр Іосіфавіч|старонкі=548}} * ''[[Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец|Лукашанец А. А.]]'' Аляксандр Іосіфавіч Падлужны (Да 70-годдзя з дня нараджэння) // Весці Нацыянальнай акадэміі Беларусі. Нумар 3, 2005. — С. 120—122. [https://web.archive.org/web/20080213173137/http://www.ac.by/publications/vestih/vgm05_3b.html У Сеціве], [http://nasb.gov.by/bel/publications/vestih/vgm05_3b.php У Сеціве (копія)]. == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/83348/padlujny-alyaksandr-iosifavich/ Аляксандр Іосіфавіч Падлужны] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] * {{bis.nlb.by|132043|Падлужны Аляксандр Іосіфавіч}} {{Фанетыка і фаналогія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Падлужны Аляксандр Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] 728azqx9tcanz0nbna3bnq79nonlbvz Аер звычайны 0 17193 5155315 5146212 2026-06-17T12:50:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155315 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | image file = AcorusCalamus.jpg | image title = Аер звычайны | image descr = | parent = Acorus | rang = Від | latin = Acorus calamus | author = [[L.]], 1753 | syn = {{bt-latbel|s=0|Calamus aromaticus|aut=[[Garsault]], 1764}}<ref name="ipni">{{IPNI|664972-1|''Calamus aromaticus''}}</ref> | typus = | children = | range map = Map-Acoraceae.PNG | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC | iucn = | wikispecies = Acorus calamus | commons = Category:Acorus calamus | itis = 564989 | ncbi = 4465 | eol = 1123481 | grin = 1358 | ipni = 84009 | tpl = kew-2304 }} '''Ае́р звыча́йны<ref name="ЛРКЛ">Назва згодна з {{ЛРКЛ}}</ref>, Аiр, Аер'''<ref name="ЛР">{{кніга |аўтар = |частка = Аир обыкновенный |загаловак = Лекарственные растения и их применение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 5-е, перераб. и. доп. |месца = Мн. |выдавецтва = «Наука и техника» |год = 1974 |том = |старонкі = 81-84 |старонак = 592 |серыя = |isbn = |тыраж = 120 000 }}</ref><ref>''Калініна З. А.'' Аер // {{Крыніцы/ЭПБ|1}} — С. 41.</ref><ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref> (''Acorus calamus'') — [[біялагічны від|від]] прыбярэжных, [[водныя расліны|водных]] і балотных [[шматгадовыя расліны|шматгадовых]] [[Травяністыя расліны|траў]] з [[манатыпія, біялагічная сістэматыка|манатыпнага]] [[сямейства]] ''Acoraceae'', [[тыпавы від]]<ref>[http://botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Acorus Род ''Acorus'' у базе даных Index Nominum Genericorum (ING)] {{ref-en}} {{V|18|5|2009}}</ref> роду [[Аер]]. == Назва == Навуковая назва віду літаральна значыць «аер трысняговы». Слова {{lang-la|calamus}} перакладаецца як «чарот, трыснёг, сцябло», яно сугучна з {{lang-grc|κάλαμος}} з такім жа сэнсам. Грэчаскае слова паходзіць ад {{lang-x-ie|k̂ólhₓōm}} ([[родны склон|р. скл.]] ''k̂l̥hₓmós'')<ref name="Mallory">{{кніга|аўтар=J. P. Mallory, Douglas Q. Adams.|загаловак=Encyclopedia of Indo-European culture|спасылка= http://books.google.ru/books?id=tzU3RIV2BWIC&pg=PA542#v=onepage&q&f=false |месца=London|выдавецтва=Fitzroy Dearborn Publishers|год=1997|pages=542|isbn=9781884964985}} {{v|3|8|2010}}</ref>(у Пакорнага: {{lang-x-ie|*k̂olǝmo-s, k̂olǝmā}}), якое ў іншых інда-еўрапейскіх мовах дала: {{lang-la|culmus}} «сцябло, саломіна, салома», {{lang-be|салома}} (з {{lang-x-slav|*solma}}), {{lang-ang|healm}} (> {{lang-en|haulm}}) і інш., з іншым пашырэннем кораня: {{lang-sa|}}{{IAST|çalākas}} «сцябло, колас»<ref>[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/etymology.cgi?single=1&basename=/data/ie/pokorny&text_number=+996&root=config Pokorny. P. 612]</ref>. Словы са значэннем «палачка для пісьма» ў многіх іншых мовах былі запазычаныя непасрэдна са (старажытна)грэчаскай, напр. {{lang-sa|कलम}} {{IAST|kaláma}}<ref>{{cite web|url=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0260-karSaphala.jpg|title=Санскритско-английский словарь Моньера-Вильямса|accessdate=2010-07-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/6547WcFfz?url=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=%2Fscans%2FMWScan%2FMWScanjpg%2Fmw0260-karSaphala.jpg|archivedate=30 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> ці {{lang-ar|قَلَم}} (qálam). Спрадвечнае лацінскае слова для паняцця «чарот, трыснёг» ''(h)arundo''. Назвы на розных мовах<ref>Ramawat, K. G., Ed. (2004). ''Biotechnology of Medicinal Plants: Vitalizer and Therapeutic'' Enfield, New Hampshire: Science Publishers, Inc. 5.</ref><ref name="Путырский">Универсальная энциклопедия лекарственных растений / сост. И. Н. Путырский, В. Н. Прохоров. — М.: Махаон, 2000. — С. 47—49. — 15 000 экз. — ISBN 5-88215-969-5.</ref><ref name="GRIN">Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).</ref>: * на беларускай: я́ер<ref name="Фасмер" />, плюшнік, плюшня́, явар, аір, аер, ірны корань, шувар<ref name="ReferenceA">{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Acorus Calamus/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref>, ярай<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|8}}</ref>, касатар, ярай, яір<ref name="Верас" /><ref>[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921</ref><ref>Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref>[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref>, аэр<ref>{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918</ref>, калмус, явер<ref name="ReferenceA"/><ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Добровольский В. Н.]] Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914</ref>, авер, агір, арэй<ref>Рэгіянальны слоўнік Віцебшчыны. У 2 ч. 2012. ISBN 978-985-517-365-7</ref>. * на рускай: аир, аир болотный, гавиар, игир, ир, ирный корень, касатик, касатник, косатик, лепёха, лепёшник, пищалка, татарник, татарский сабельник, татарское зелье, явр.<ref name="Фасмер">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/vasmer/36100/аир Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера — аир] {{v|18|5|2009}}</ref><ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc2p/245890 Толковый словарь Даля — ИГИР] {{v|18|5|2009}}</ref><ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc2p/249370 Толковый словарь Даля — ИР] {{v|18|5|2009}}</ref><ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/vasmer/41658/косатик Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера — косатик] {{v|18|5|2009}}</ref> * на украінскай: аїр<ref name="Фасмер" />, татарське зілля, лепеха, шувар. * на англійскай: ''calamus'', ''flagroot'', ''myrtle-flag'', ''sweet calamus'', ''sweet-flag'', ''sweetroot''. * на французскай: ''acore calame'', ''acore odorant'', ''acore vrai''. * у іншых мовах: нямецкая — ''Kalmus'', італьянская — ''calamo'', іспанская — ''cálamo aromático'', ''calamís''. * на санскрыце — ''vacha''. Аер — усходнеславянскае запазычанне з [[Асманская мова|асманскай мовы]] (aǵir)<ref>[[ЭСБМ]] том 1</ref>. == Распаўсюджанне і экалогія == Меркаваная радзіма гэтага віду — [[Індыя]] і [[Кітай]], але ўжо ў старажытнасці з дапамогай чалавека расліна распаўсюдзілася ва ўсёй [[Азія|Азіі]]. Сучасны [[арэал]] віду выразна дзеліцца на чатыры зоны<ref name="Атлас">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений СССР|арыгінал = |спасылка = |адказны = Под редакцией П. С. Чикова|выданне = |месца = М.|выдавецтва = Издательство ГУТК|год = 1980|том = |старонкі = |старонак = 340|серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>: * азіяцкая — [[Індыя]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія]]; * сібірская — [[Усурыйскі край]], поўдзень [[Сібір]]ы і [[Далёкі Усход]]; * еўрапейская — [[Еўропа]] і [[еўрапейская частка Расіі]]; * амерыканская — [[Бразілія]], паўднёвая частка [[Канада|Канады]] і [[ЗША]]. Зараз расліну культывуюць у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], [[Кітай|Кітаі]], [[Індыя|Індыі]], [[М’янма|М’янме]], [[Інданезія|Інданэзіі]], [[Бразілія|Бразіліі]]<ref name="GRIN" />. Аер расце ў плыткіх месцах, па берагах ціхіх заток і павольных рэк, азёр, у канавах, на закінутых прыбярэжных, забалочаных [[луг]]ах<ref name="ЛР"/><ref name="Жигар" />. Пашыраны па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]] па берагах рэк, азёр, [[старыца|старыц]], на балотах утварае зараснікі. == Біялагічнае апісанне == {{Фотакалонка|Illustration Acorus calamus0 clean.jpg|Illustration Acorus calamus0 clean fragment.jpg|Illustration Acorus calamus0 clean fragment2.jpg|align=left|ш=180|border=0|тэкст=Аер звычайны. {{Бат.іл.|3}}|color=lightgreen}} [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовая трава]]<ref name="ЛР"/> з прамастаячым, неразгалінаваным, трохгранным, вострарабровым [[кветканос]]ным [[сцябло]]м, з жалабком па адным рабры; ва ўмовах [[Беларусь|Беларусі]] і [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] дарослыя расліны маюць вышыню ад 50 да 120 см<ref name="Губанов">{{кніга |аўтар = Губанов И. А., Новиков В. С., Тихомиров В. Н.|частка = |загаловак = Определитель высших растений средней полосы европейской части СССР: Пособие для учителей|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М.|выдавецтва = Просвещение|год = 1981|том = |старонкі = 82|старонак = 237|серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref><ref name="ЛО">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Иллюстрированный определитель растений Ленинградской области|арыгінал = |спасылка = |адказны = Под редакцией А. Л. Буданцева и [[Генадзь Паўлавіч Якаўлеў|Г. П. Яковлева]]|выданне = |месца = М.|выдавецтва = Товарищество научных изданий КМК|год = 2006|том = |старонкі = 737—739|старонак = 799|серыя = |isbn = 5-87317-260-9|тыраж = 700}}</ref><ref name="ЭДСР">[http://flower.onego.ru/voda/acorus.html Аир обыкновенный в Энциклопедии декоративных садовых растений] {{ref-ru}} {{V|18|5|2009}}</ref>. [[Карэнішча]] пляската-цыліндрычнае, губчатае, тоўстае, гарызантальнае, звілістае, паўзучае, дыяметрам да 3 см, даўжынёй да 1,5 м, звонку буравата- або зелянява-жоўтае, усярэдзіне белае, знізу пасаджана шматлікімі шнурападобнымі каранямі<ref name="ЛР"/> даўжынёй да 50 см, размешчанымі ў адзін рад зігзагападобна, зверху пакрыта рэшткамі ліставых [[похва, батаніка|похваў]]<ref name="ЛР"/>. Карэнішчы размешчаны амаль у паверхні глебы, радзей на глыбіні да 10 см. [[Смак]] карэнішча горка-пякучы, даўкі, рэзкі; [[пах]] моцны, прыемна рэзкі<ref name="ЛР"/>. {{Біяфота|Acorus-calamus-foliage.jpg|Лісце аера звычайнага. {{нп3|Камуна Одэр|Одэр|ru|Оддер (коммуна)}}, [[Данія]]}} [[Лісце]] доўгае, вузкалінейнае, ярка-зялёнае, мясістае, мечападобнае, чарговае, шырынёй 2-5 і даўжынёй 60-120 см, з аднаго боку жалабковае, з другога — з вострым рубам, лісты размешчаны на верхавінах і бакавых адгалінаваннях карэнішчаў. Яны зрастаюцца адзін з адным, акружаючы галоўнае сцябло, так што [[суквецце]] як бы выходзіць з сярэдзіны ліста. [[Кветка|Кветкі]] двухполыя, дробныя, зеленавата-жоўтыя<ref name="ЛР"/>. [[Калякветнік]] шасціліставы, просты, правільны. Кветкі сабраны ў цыліндрычныя [[катах]]і даўжынёй ад 4 да 12 см і да 1 см у дыяметры (пры плодзе — да 2 см); шчыльна прыціснутыя адзін да аднаго на мясістай восі пачаткаў. Ад асновы катаха адыходзіць доўгі (да 50 см) [[прыкветак]]. [[Завязь]] верхняя, трохгнёздавая. [[Тычынка|Тычынак]] шэсць, [[песцік]] адзін. У кветках спачатку спеюць [[рыльцы]], а [[пыльнік]]і раскрываюцца толькі пасля таго, як рыльцы губляюць здольнасць успрымаць [[пылок]]. У еўрапейскай частцы Расіі квітнее ў чэрвені — ліпені<ref name="ИОРСР">{{кніга|аўтар=Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н.|загаловак=Иллюстрированный определитель растений Средней России|месца=М.|выдавецтва=Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований|год=2002|том=1|старонкі=407|isbn=5-87317-091-6}}</ref>. [[Формула кветкі]]: {{Nobr|<math>\ast P_{3+3} \; A_6 \; G_{(\underline3)}</math>}}<ref name="Barabanov"> {{кніга|аўтар=Барабанов Е. И.|загаловак=Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений|месца=М.|выдавецтва=Издательский центр «Академия»|год=2006|старонкі=374|старонак=448|isbn=5-7695-2656-4}}</ref>. [[Плод|Плады]] — [[насенне|шматнасенныя]] скурыстыя, сухія (сухаватыя) даўгаватыя [[ягада|ягады]]<ref name="ЛР"/> чырвонага ці зялёнага колеру. На тэрыторыі [[Расія|Расіі]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] гэты від размнажаецца толькі [[Вегетатыўнае размнажэнне|вегетатыўна]]<ref name="ЛО"/> — кавалкамі ломкага карэнішча, якія ўтвараюцца пры [[крыгаход]]зе і разліве рэк і плаваюць у вадзе, пакуль не прыб’юцца да берага і не прарастуць. Расліна тут не плоданосіць, бо для гэтых рэгіёнаў яна занасная, і [[насякомыя]], якія маглі б яе [[апыленне|апыляць]], тут не жывуць<ref name="Жигар">{{кніга |аўтар = Николайчук Л. В., Жигар М. П.|частка = |загаловак = Целебные растения: Лекарственные свойства. Кулинарные рецепты. Применение в косметике|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 2-е изд., стереотип|месца = Х.|выдавецтва = Прапор|год = 1992|том = |старонкі = 27—29|старонак = 239|серыя = |isbn = 5-7766-0516-4|тыраж = 100 000}}</ref>. Цвіце ў [[май|маі]] — [[чэрвень|чэрвені]]<ref name="ЛР"/>. == Класіфікацыя == === Таксанамічнае становішча === Аер звычайны ўваходзіць у род {{bt-bellat|Аер|Acorus}} манатыпнага сямейства {{bt-bellat|Аерныя|Acoraceae}} манатыпнага [[атрад|парадку]] {{bt-bellat|Аеракветныя|Acorales}} {{Табліца12112 |a=аддзел [[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]] |b1=парадак [[Аеракветныя]] |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін |c=сямейства [[Аерныя]] |d=род [[Аер]] |e1=яшчэ пяць відаў, з якіх найбольш вядомы {{bt-bellat||Acorus gramineus}} |e2=від <span style="font-weight:900; font-size:135%">Аер звычайны |bgcolor=#BDDCCB |color=#235421 }} Адрозніваюць некалькі [[разнавіднасць|разнавіднасцяў]] аеру звычайнага<ref name="CoL2">[http://eol.org/pages/1123481/names/related_names Flagroot — ''Acorus calamus'' — Related names — Encyclopedia of Life]</ref>: * {{bt|Acorus calamus|var=americanus|[[Raf.]]}} — [[Плоіднасць|дыплоідныя]] расліны, распаўсюджаныя ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] і [[Азія|Азіі]]; * {{bt|Acorus calamus|var=angustatus|[[Besser]]}} — тэтраплоідныя расліны, сустракаюцца ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], [[Расія|Расіі]], [[Казахстан]]е, [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]], на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], у [[Кітай|Кітаі]], [[Японія|Японіі]] і на [[Тайвань|Тайвані]]; * {{bt|Acorus calamus|var=calamus|aut1=[[L.]]}} — трыплоідныя стэрыльныя расліны, якія распаўсюдзіліся з [[Азія|Азіі]] і рассяліліся ў многіх раёнах [[Еўропа|Еўропы]]. == Гісторыя == Радзіма — [[Цэнтральная Азія]]. На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] аерам пачалі гандляваць каля 4000 гадоў таму<ref name="ЖР">''Грудзинская И. А.'' Семейство аронниковые… (см. раздел [[#Літаратура|Литература]]).</ref>. З Усходу ў высушаным выглядзе ён трапіў у [[Старажытная Грэцыя|Старажытную Грэцыю]] і [[Старажытны Рым|Рым]]. Паводле адной з версій, у [[Еўропа|Еўропу]] аер завезлі [[арабы|арабскія]] і [[фінікійцы|фінікійскія]] купцы. Распаўсюджанне аеру таксама звязвалі з тым, што ён расце па берагах вадаёмаў, прыдатных для піцця, таму качэўнікі і гандляры, фарсіруючы водныя перашкоды, раскідвалі яго карэнішчы. Больш распаўсюджаная версія — што гэтая заслуга належыць [[татары|татарам]], якія нібыта вазілі з сабой карэнішчы аеру, адмыслова засяляючы ім вадаёмы<ref name="Телятьев">{{кніга |аўтар = Телятьев В. В.|загаловак = Полезные растения Центральной Сибири|спасылка = |адказны = |выданне = 3-е изд., испр. и доп|месца = Иркутск|выдавецтва = Вост.-Сиб. кн. изд-во|год = 1985|старонкі = 54—55|старонак = 384|isbn =}}</ref>, у якіх паілі сваіх коней. Лічылася, што аер расце толькі ў «здаровай» вадзе ці нават што карані аеру могуць чысціць вадаёмы і ваду, і з такіх вадаёмаў можна піць, не рызыкуючы захварэць. [[Палякі]] таму і называюць аер «татарак». Паступова аер распаўсюджваўся з усходу на захад Еўропы. У [[15 стагоддзе|XV]] — [[16 стагоддзе|XVI]] стагоддзях аер яшчэ не рос у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] духмяны корань прывозілі праз [[Турцыя|Турцыю]] ў Еўропу толькі ў зацукраваным выглядзе як [[усходнія прысмакі]] з [[ВКЛ]], [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], і таямніцу гэтай «пахкай палачкі» туркі старанна хавалі. Еўрапейскія энцыклапедыі XVI стагоддзя паведамлялі, што найбольш аеру паходзіць менавіта з Белай Русі. Нарыхтоўка карэння захоўвала на беларускіх землях сваё значэнне яшчэ ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]]. Усё ж у 1574 годзе аўстрыйскаму паслу ў Турцыі ўдалося даслаць {{нп3|Карл Клузіус|К. Клузіусу|ru|Клузиус, Карл}}, дырэктару Венскага батанічнага саду, пасылку з духмянымі карэнішчамі аеру, прыдатнымі для пасадкі. Аказалася, што для [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] гэта зусім не экзатычная расліна, а звычайная, вядомая пад назвай «татарская трава» або «татарскае зелле». З [[16 стагоддзе|XVI стагоддзя]] аер як лекавую расліну сталі разводзіць у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] расліна з’явілася ў 1783 годзе<ref name="Путырский" />. == Раслінная сыравіна == {{біяфота|Acorus calamus seeds.jpg|Насенне}} === Хімічны склад === У карэнішчах аеру звычайнага ўтрымліваецца каля 5 % [[Эфірныя алеі|эфірнага алею]], у склад якога ўваходзіць рад [[сесквітэрпены|сесквітэрпенаў]] — [[азарон]], [[пінен|β-пінен]] (1 %), [[каламен|β-каламен]] (10 %), [[каламенон]], [[каламендыёл]], [[ізакаламендыёл]], [[сесквітэрпенавы спірт]] [[каламеол]], а таксама [[камфен|D-камфен]] (7 %), [[камфара|D-камфара]] (8,7 %), [[барнеёл]] (3 %), [[эўгенол]], [[метылэўгенол]], [[карыяфілен]], [[элемен]], [[куркумен]], [[праазулен]], [[акарон]], [[ізаакарон]], [[акаламон]], [[каларэн]], [[неакарон]], [[воцатная кіслата|воцатная]] і [[Валяр’янавая кіслата|валяр’янавая]] кіслоты, [[фітанцыды]] і іншыя рэчывы. Утрыманне эфірнага алею ў дыплоідных раслінах складае ў сярэднім 2,2 %, у трыплоідных — 3,1 %, у тэтраплоідных — 6,8 %<ref name="Турова">{{кніга |аўтар = Турова А. Д., Сапожникова Э. Н.|частка = |загаловак = Лекарственные растения СССР и их применение|арыгінал = |спасылка = |адказны= |выданне = 4-е изд., стереотип|месца = М.|выдавецтва = Медицина|год = 1984|том = |старонкі = 179—181|старонак = 304|серыя = |isbn = |тыраж = 100 000}}</ref><ref name="Муравьёва">{{кніга |аўтар = Муравьёва А. Д., Самылина И. А., Яковлев Г. П.|частка = |загаловак = Фармакогнозия: Учебник|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 4-е изд., перераб. и доп|месца = М.|выдавецтва = Медицина|год = 2002|том = |старонкі = 244—246|старонак = 656|серыя = |isbn = 5-225-04417-9|тыраж = }}</ref>. Асноўным кампанентам эфірнага алею з’яўляецца [[азарон]], вытворнае [[Фенілпрапаноіды|фенілпрапану]]. Ён існуе ў выглядзе двух [[ізамер]]аў: β-азарон (цыс) і α-азарон (транс), звычайна іх сумарная колькасць у эфірным алеі складае каля 10 %. Тым не менш эфірны алей асобных [[#Разнавіднасці|разнавіднасцяў аеру]] змяшчае да 75 % β-азарон. Алей, атрыманы з [[Плоіднасць|трыплоідных]] і асабліва [[Плоіднасць|тэтраплоідных]] раслін, утрымлівае да 90 % β-азарону. Эфірны алей [[Плоіднасць|дыплоіднай]] [[разнавіднасць|разнавіднасці]] {{bt|Acorus calamus|var=americanus|[[Raf.]]}} практычна пазбаўлены β-азарону. Акрамя эфірнага алею, у карэнішчах аеру знойдзены спецыфічны для расліны горкі [[гліказід]] [[акарын]], [[горыч]] [[акарэцін]], а таксама гліказід [[люцэніён]], [[алкалоід]] [[каламін]], [[дубільныя рэчывы]] — [[Катэхіны|катэхінавыя]] [[таніны]], [[смолы]], [[слізь]], [[акоравая кіслата]], [[аскарбінавая кіслата|аскарбінавая]] (да 150 мг%) і [[пальміцінавая кіслата|пальміцінавая]] кіслоты, [[крухмал]] (да 20 %), [[халін]], [[вітаміны]], [[ёд]] (1, 2-1,9 мг%). Носьбітам паху з’яўляецца [[азарон|азарынавы]] [[альдэгід]]<ref name="Путырский" /><ref name="Мазнев">{{кніга |аўтар = Мазнев Н. И.|частка = |загаловак = Энциклопедия лекарственных растений|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 3-е изд., испр. и доп|месца = М.|выдавецтва = Мартин|год = 2004|том = |старонкі = 59—60|старонак = 496|серыя = |isbn = 5-8475-0213-3|тыраж = 10 000}}</ref>. === Фармакалагічныя ўласцівасці === Рэчывы, якія змяшчаюцца ў карэнішчах расліны, галоўным чынам эфірны алей і горкі гліказід акарын, уздзейнічаючы на заканчэнні смакавых [[рэцэптар]]аў, павышаюць [[апетыт]], паляпшаюць [[страваванне]], узмацняюць вылучэнне [[страўнікавы сок|страўнікавага соку]]. Карэнішчы аеру аказваюць таксама супрацьзапаленчае, раназагойнае, болесуцішальнае, заспакаяльнае дзеянні. Аер танізуе [[сэрца]], умацоўвае [[крывяносныя сасуды|сасуды]] [[мозг]]у і тым самым паляпшае [[памяць]], узмацняе [[Зрокавая сістэма|зрок]]<ref name="ЛР"/><ref name="Путырский" />. Эксперыментальна даказана, што [[Лекавыя сродкі|прэпараты]] аеру аказваюць некаторае спазмалітычнае дзеянне і, за кошт утрымання ў карэнішчах расліны тэрпеноідаў ([[праазулен]], [[азарон]]), валодаюць бактэрыястатычнымі і супрацьзапаленчымі ўласцівасцямі. [[Галенавыя прэпараты|Галенавыя формы]] аеру спрыяльна ўздзейнічаюць на [[тонус]] [[Жоўцевы пузыр|жоўцевага пузыра]], павышаюць [[жоўць чалавека|жоўцевыдзяленне]] і [[Дыўрэтыкі|дыўрэз]]. Ёсць звесткі пра заспакаяльнае дзеянне карэнішчаў расліны і пра слабы абязбольвальны эфект<ref name="Мазнев" />. {{біяфота|Acorus calamus2.jpg|left|Маладыя расліны}} === Збор сыравіны === У лекавых мэтах выкарыстоўваюцца карэнішчы аеру ({{lang-la|Rhizoma Calami}})<ref name="ЛР"/>, якія нарыхтоўваюць увосень — у пачатку зімы, калі зніжаецца ўзровень вады, ці вясной. Найлепшыя якасці маюць карэнішчы двух-трохгадовых раслін (утрымліваюць да 4,8 % [[эфірныя алеі|эфірных алеяў]], [[дубільныя рэчывы]]), якія нарыхтоўваюць з [[верасень|верасня]] да глыбокай восені, сушаць і захоўваюць у сухім памяшканні, скрынях або мяшках. Сабраныя карэнішчы мыюць у халоднай вадзе, карані і лісце абразаюць, правяльваюць на паветры некалькі дзён. Пасля чаго доўгія карэнішчы разразаюць на кавалкі даўжынёй 15-20 см, тоўстыя — расшчапляюць уздоўж і сушаць пад навесам, расклаўшы ў адзін пласт<ref name="ЛР"/>. Можна прымяніць і цеплавую сушку, але пры тэмпературы не вышэй 25-30&nbsp;°C, бо эфірны алей, які змяшчаецца ў карэнішчах, пры вышэйшай тэмпературы знікае, ад чаго якасць [[Лекавая раслінная сыравіна|сыравіны]] зніжаецца<ref name="Телятьев"/>. Добра высушаныя кавалкі карэнішчаў павінны не гнуцца, а ламацца<ref name="ЛР"/>. На зломе маюць бялёса-ружовы колер (зрэдку з жоўтым або зеленаватым адценнем). Тэрмін прыдатнасці сыравіны — 2-3 гады. == Значэнне і ўжыванне == Як спецыя Аер звычайны быў вядомы яшчэ старажытным [[персы|персам]] і [[яўрэі|яўрэям]], а як лекавы сродак — [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскім]] і [[Старажытны Рым|старажытнарымскім]] лекарам. [[Гіпакрат]] пісаў пра лекі з ірнага кораня (аеру). Старажытнагрэчаскі лекар [[Дыяскарыд]] рэкамендаваў прымяняць гэтую расліну пры захворваннях печані, [[селязёнка|селязёнкі]], дыхальных шляхоў, а таксама як мачагонны і танізавальны сродак. Старажытнарымскі навуковец і лекар [[Пліній Старэйшы]] апісаў у сваіх працах аер і лекі з яго. Авіцэна рэкамендаваў яго ў якасці мачагоннага сродку, як ачышчальнае пры захворваннях печані і страўніка<ref name="Путырский" />. Зараснікі аеру служаць прытулкам для [[вадаплаўныя птушкі|вадаплаўных птушак]]. [[Андатра]] і [[хахуля]] сілкуюцца карэнішчамі, а [[качкі]] — насеннем (там, дзе яно ўтвараецца і выспявае) аеру звычайнага<ref>[http://plants.usda.gov/factsheet/pdf/fs_acca4.pdf USDA NRCS — Acorus calamus L. Plant Fact Sheet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090413001022/http://plants.usda.gov/factsheet/pdf/fs_acca4.pdf |date=13 красавіка 2009 }}{{ref-en}} {{v|19|5|2009}}</ref>. [[Выява:1996. Stamp of Belarus 0165.jpg|250px|thumb|Паштовая марка Беларусі]] === У афіцыйнай медыцыне === Карэнішчы — [[Лекавая раслінная сыравіна|лекавая сыравіна]], уключаная ў I—XI выданні расійскіх [[Фармакапея|фармакапей]]. Уваходзіць у склад прэпаратаў [[вікаір]], [[вікалін]] і [[ілімецін]]<ref name="Муравьёва" />. Важны лекавы сродак, як унутраны (узбуджае апетыт, дапамагае ад захворванняў [[страўнік]]а, [[пячонка|пячонкі]]), так і вонкавы (узмацняе [[цыбуліны валасоў]], дапамагае пры [[рэўматызм]]е). У навуковай медыцыне [[спірт]]авыя [[экстракт]]ы і эфірны алей выкарыстоўваюць для паляпшэння стрававання і ўзбуджэння апетыту, пры страўнікава-кішачных захворваннях, пры хваробах [[печань|печані]], жоўцевага пузыра, [[селязёнка|селязёнкі]] і [[Нырка|нырак]], як адхарквальны, танізуючы і бактэрыцыдны сродак. Ужываюць таксама як складовую частку [[Лекавы збор|збору]] для дзіцячых [[Ванны, медыцынскія|ваннаў]] пры [[рахіт|рахіце]] і [[дыятэз]]е. [[Адвары]] карэнішчаў ужываюць у якасці араматычнай горычы для падвышэння апетыту і паляпшэння [[Страваванне|стрававання]], як танізавальнае для прыгнечанай [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэмы]], часам пры хваробах нырак, печані і [[мачавы пузыр|мачавога пузыра]]. Ужываюць пры [[гепатыт|жаўтусе]], [[малярыя|малярыі]], для паласкання поласці роту, пры зубным болі<ref name="ЛР"/><ref name="ЛО" /><ref name="Телятьев" /><ref name="Мазнев" />. Настоі і адвары эфектыўныя пры прамыванні [[гной]]ных [[Рана|ран]] і [[фурункул]]аў. Найбольш часта выкарыстоўваюць расліну ў складзе комплексных лекавых збораў (для падвышэння апетыту, страўнікавых і іншых) і лячэбнай гарбаты<ref name="Мазнев" />. === У народнай медыцыне === {{біяфота|Acorus calamus1.jpg|Суквецце}} У карэйскай медыцыне — як танізавальны і араматычны страўнікавы сродак, а таксама пры [[Дыстанія|дыстаніі]]<ref name="ЛР"/>, страце памяці, паслабленні зроку, хранічным [[гастрыт|гастрыце]], болях у жываце, успушаным жываце, зніжэнні апетыту, нястраўнасці, [[кардыянеўроз]]е, рэўматычным [[артрыт|артрыце]], а ў выглядзе [[Парашок (лекавая форма)|парашка]] — пры [[фурункулёз]]е і ранках<ref name="Дудченко">Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.</ref>. У [[Традыцыйная кітайская медыцына|кітайскай медыцыне]] — пры [[эпілепсія|эпілепсіі]], [[рэўматызм]]е, як гарачкапаніжальнае і бактэрыцыднае пры [[халера|халеры]]; для паляпшэння і абвастрэння [[слых]]у. У індыйскай — як бактэрыцыдны сродак, які забівае [[сухоты|сухотныя палачкі]]. У [[тыбет]]скай — як эфектыўны сродак пры [[язва]]х у горле і [[гастраэнтэрыт]]ах. У балгарскай народнай медыцыне — пры [[анемія|малакроўі]], як сродак, што рэгулюе [[менструацыя|менструацыі]], пры захворванні нырак, печані і жоўцевага пузыра, пры [[істэрыя|істэрыі]] і страўнікавых [[коліка]]х. У еўрапейскай народнай медыцыне дыяпазон прымянення прэпаратаў аеру звычайнага вельмі шырокі<ref name="Путырский" /><ref name="Жигар" />: * Парашок з карэнішчаў выкарыстоўваюць пры пякотцы, [[цынга|цынзе]], для гаення ран, якія гнаяцца, язваў, пры болях у [[сустаў|суставах]], [[вадзянка|вадзянцы]], [[Вострая рэспіраторная вірусная інфекцыя|прастудных захворваннях]] (макротным [[удушша|удушшы]]), запаленні нырачных лаханак, падчас [[эпідэмія|эпідэмій]] як прафілактычны сродак ад халеры і [[тыф]]у. * Жвуць карэнішча пры пякотцы, [[зубны боль|зубным болі]], для прафілактыкі [[грып]]у, умацавання [[Дзясны|дзясен]], засцярогі зубоў ад разбурэння, пры гэтым узмацняецца [[Ваніты|ванітавы рэфлекс]], што раней выкарыстоўвалі тыя, хто хацеў кінуць [[Тытунекурэнне|курыць]]. * Адвары і настойкі карэнішча ўжываюць пры [[артрыт]]ах, хваробах печані, нырак, страўнікава-кішачнага тракта і жоўцевага пузыра, выкарыстоўваюць як болесуцішальны, раназагойны сродак, дэзінфектар, бактэрыцыдны сродак для паласкання роту і ўмацавання валасоў, пры пякотцы, [[анемія|анеміі]], [[падагра|падагры]], [[алергія|алергіі]], [[рахіт|рахіце]] і [[малярыя|малярыі]]; як антысептычны і адхарквальны сродак пры [[абсцэс]]ах і [[пнеўманія|запаленні лёгкіх]]; хваробах нервовай сістэмы, якія суправаджаюцца [[Спазма|курчамі]]; пры [[рэўматызм]]е шаруюць хворыя суставы; пры жаночых захворваннях робяць спрынцаванні адварам ці сядзячыя ванны<ref name="ЛР"/>. * Настой, адвар — пры [[ліхаманка|ліхаманцы]] (замест кары [[Хіннае дрэва|хіннага дрэва]]), [[грып]]е. Адвар з малаком даюць дзецям пры [[эпілепсія|эпілепсіі]]. * Сок — паляпшае зрок і памяць. Даўней карэнішчы і мяккія сакавітыя сцёблы аеру звычайнага жавалі з прафілактычнай мэтай падчас эпідэмій [[халера|халеры]], [[сыпны тыф|сыпнога тыфу]], грыпу<ref name="Турова" />. === У кулінарыі === З яго гатуюць [[гарбата|гарбату]], якая ўзбуджае апетыт, памяншае [[пякотка|пякотку]] і паляпшае дзейнасць [[жоўцевы пузыр|жоўцевага пузыра]]. У невялікіх колькасцях ужываюць пры падрыхтоўцы розных [[суп]]оў, [[булён]]аў, [[соус]]аў, капусты, смажанага мяса і бульбы, пры кансерваванні рыбы, дадаецца ў [[кампот]]ы са свежых і сухіх [[яблык]]аў, [[груша|груш]] і [[рэвень|рэвеню]]. Многія цэняць гэтую расліну пры падрыхтоўцы салодкіх страў, фруктовых супоў і фруктовых [[Салата (страва)|салатаў]], [[араматызатары|араматызацыі]] кандытарскіх вырабаў, хлеба. Карэнішчы вараць у [[цукар|цукровым]] [[сіроп]]е, зацукроўваюць для кандытарскіх вырабаў. Карэнішчы і эфірнае масла ўжываюць пры вытворчасці розных напояў, напрыклад, абсенту<ref name="Путырский" /><ref name="Жигар" />. Як замяняльнік [[імбір]]у, [[карыца|карыцы]], [[мускатны арэх|мускатнага арэху]] карэнішчы ўжываюць для араматызацыі [[пудынг]]аў, [[Пячэнне|пячэння]], [[крэм]]аў<ref name="Телятьев" />. Ужываецца ў якасці рэзка-араматычнай расліны як заменнік [[лаўровы ліст|лаўровага ліста]]<ref name="Телятьев" />. Аер выкарыстоўвалі ў піваварстве заміж [[хмель|хмелю]], дадавалі ў [[збіцень]], рабілі папулярную настойку на [[гарэлка|гарэлцы]] — аераўку. Вясной беднякі ўжывалі ў ежу маладыя парасткі аеру без апрацоўкі. Аер, таксама як лісце [[клён]]а і [[дуб]]а, выкарыстоўвалі пры выпечцы [[хлеб]]а. У [[Турцыя|Турцыі]] зацукраваныя карэнішчы аеру звычайнага — дарагі ласунак. У [[Польшча|Польшчы]] лісце дадаюць у цеста для надання хлебу водару. У [[Індыя|Індыі]] аерам запраўляюць мяса, птушку і рыбу. === У садаводстве === Для [[дэкаратыўнае садоўніцтва|дэкаратыўнага садаводства]] быў выведзены шэраг [[сорт|сартоў]], некаторыя з іх: * {{bt|Acorus calamus|cv=Albovariegatus|}} * {{bt|Acorus calamus|cv=Aureovariegatus}} * {{bt|Acorus calamus|cv=Purpureus}} * {{bt|Acorus calamus|cv=Variegatus}} — расліна з паласатым лісцем; вясной колер палосак ружовы, затым становіцца крэмавым. Гэты культывар таксама выкарыстоўваюць пры стварэнні [[бансай]] у якасці спадарожнай расліны<ref name="bot">{{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: Пер. с [[Англійская мова|англ.]]|арыгінал=Botanica|спасылка=|адказны=ред. Д. Григорьев и др|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Könemann|год=2006 (русское издание)|том=|старонкі=54|старонак=1020|серыя=|isbn=3-8331-1621-8|тыраж=}}</ref>. Расліна валодае [[Інсектыцыды|інсектыцыдным дзеяннем]], што дазваляе выкарыстоўваць яго для дэкарыравання штучных [[вадаём]]аў. ==== Агратэхніка ==== Расліна добра расце ў любых багністых месцах, у плыткай вадзе па краях [[сажалка|сажалак]], не патрабуючы якіх-небудзь асаблівых умоў. Размнажэнне — шляхам дзялення. Марозаўстойлівасць вельмі высокая. Часам трэба абмяжоўваць за моцнае распаўсюджванне расліны<ref name="bot"/>. === Іншае прымяненне === У некаторых мясцовасцях лісце расліны ўносяць у дом для водару і барацьбы з рознымі казуркамі. Духмянымі лісцем аеру высцілаюць падлогі, упрыгожваюць сцены памяшканняў<ref name="Мазнев" />. У [[Кітай|Кітаі]] кожны год пятага чысла пятага месяца пучкі лісця гэтай расліны кладуць каля ложкаў, а галінкі і кавалкі карэнішчаў змяшчаюць каля дзвярэй і вокнаў. Гэта, на думку кітайцаў, адпуджвае ўсякае зло, якое можа трапіць у дом. Карэнішчы выкарыстоўваюць для абмыванняў і ваннаў. З іх робяць [[Клёпка|клёпкі]] для дзежак, [[бочка|бочак]]. На [[Каўказ]]е выкарыстоўваюць для [[Дубленне|дублення]] скур. {{нп3|Аерны алей|Эфірны алей карэнішчаў аеру|uk|Аїрна олія}} ўжываецца ў [[парфумерная прамысловасць|парфумернай]] (для араматызацыі туалетнага [[мыла]], [[пудра|пудры]], зубных [[Эліксір, лекавая форма|эліксіраў]], [[Зубны парашок|парашкоў]] і [[Зубная паста|паст]], [[Крэм, касметыка|крэмаў]] і [[Памада|памад]]), [[лікёра-гарэлачная прамысловасць|лікёра-гарэлачнай]] (для падрыхтоўкі горкіх [[гарэлка|гарэлак]], [[лікёр]]аў, [[піва]], фруктовых [[эсэнцыя, рэчыва|эсэнцый]]) і [[рыбная прамысловасць|рыбнай прамысловасці]] (для надання рыбе прыемнага водару і гаркавага прысмаку), кулінарнай і кандытарскай вытворчасці. == Аер у культуры == [[Уолт Уітмэн]] у зборнік вершаў «{{нп3|Лісце травы, зборнік|Лісце травы|ru|Листья травы (сборник)}}» (1860) уключыў {{нп3|Літаратурны цыкл|цыкл|ru|Литературный цикл}} «Аер пахучы». Аер, які валодае стойкім духмяным пахам, сімвалізуе ў «Лісці травы» сталасць і жыццёвую сілу<ref>[http://poetry.myriads.ru/%D3%E8%F2%EC%E5%ED+%D3%EE%EB%F2/734/4.htm Уолт Уитмен. Стихотворения и поэмы — Из цикла «Аир благовонный»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081015232257/http://poetry.myriads.ru/%D3%E8%F2%EC%E5%ED+%D3%EE%EB%F2/734/4.htm |date=15 кастрычніка 2008 }} {{v|18|5|2009}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Аер}} * {{Крыніцы/ЭПБ|1|Аер|Калініна З. А.|41}} * {{кніга|аўтар=Грудзинская И. А.|частка=Семейство аронниковые, или ароидные (Araceae)|загаловак=Жизнь растений. В 6-ти т.|арыгінал=|спасылка=|адказны=Гл. ред. [[Армен Лявонавіч Тахтаджан|А. Л. Тахтаджян]]|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Просвещение|год=1981|том=6. Цветковые растения. / Под ред. [[Армен Лявонавіч Тахтаджан|А. Л. Тахтаджяна]]|старонкі=466—493|старонак=543|серыя=|isbn=|тыраж=300 000}} (У гэтым выданні род Аер аднесены да ароннікавых.) * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Лекарственные растения луга|арыгінал= |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М.|выдавецтва = Изобразительное искусство|год = 1993|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж =}} * {{ІВРСР|частка=303. ''Acorus calamus'' L. — Аир обыкновенный, или тростниковый|том=1|стар=407}} * Морозюк С. С., Протопопова В. В. ''Альбом з ботаніки''."Радянська школа", Київ, 1979 (IV кв.) * Мамчур Ф. І. ''Довідник з фіто-терапії''. «Здоров’я», Київ, 1986 == Спасылкі == * [http://www.provisor.com.ua/archive/2002/N8/art_34.htm Журнал «Провизор». Аир тростниковый (Аир обыкновенный)] {{V|18|5|2009}} {{ref-ru}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Аир, растение}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Ир, растение}} {{V|13|5|2009}} {{Спецыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аерныя]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя садовыя расліны]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Спецыі]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] [[Катэгорыя:Расліны на марках]] hr87fww8ra1spubo80guv7v9qr2cu7t Абрыкос 0 17416 5155371 5043624 2026-06-17T16:40:44Z Pabojnia 135280 /* Значэнне і выкарыстанне */ афармленне 5155371 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Armeniaca |ref = |comment = |rang = Від |latin = Prunus armeniaca |author = [[L.]] (1753) |syn = <center>{{btname|Armeniaca vulgaris|[[Lam.]]}}</center> |typus = |children name = |children = |range map = 2012apricot.png |range map caption = Ареал |range map width = |range legend = |iucnstatus = EN |iucn = 63405 |wikispecies = Prunus armeniaca |commons = Category:Prunus armeniaca |itis = 24769 |ncbi = 36596 |eol = 301091 |grin = 29841 |ipni = 729463 |tpl = tro-27801087 }} '''Абрыкос звычайны''', '''Абрыкос''', '''Морэля'''<ref name="Інбелкульт">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў |арыгінал = |спасылка = http://www.slounik.org/bnt08/l1 |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Інбелкульт |год = 1926 |том = Вып. 8 |старонкі = |старонак = 80 |серыя = . |isbn = |тыраж = }} у крыніцы пад назвай {{btname|Armeniaca vulgaris|[[Lam.]]}}</ref> (''Prunus armeniaca'') — пладовае дрэва з [[Род (біялогія)|роду]] [[сліва]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] Ружавыя. == Гісторыя == === Паходжанне і распаўсюджанне === У сучаснай навуковай літаратуры вылучаюць ад трох да шасці магчымых {{нп3|Цэнтры паходжання культурных раслін|цэнтраў паходжання|ru|Центры происхождения культурных растений}} абрыкоса. Сярод іх найбольш верагодным першасным цэнтрам лічыцца раён [[Цянь-Шань|Цянь-Шаня]] ў [[Кітай|Кітаі]]<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/30806/apricot Apricot] — [[Энцыклапедыя Брытаніка]]</ref><ref name="dalby">''{{нп3|Эндру Долбі|Andrew Dalby|en|Andrew Dalby}}''.&nbsp; Food in the ancient world from A to Z. [http://books.google.com/books?id=FtIXAe2qYDgC&pg=PA20&dq=This+name+betrays+a+confusion:+the+fruit+did+not+come+from+Armenia&hl=ru&ei=2jQjTuC6Dcbvsgb55bWIAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=This%20name%20betrays%20a%20confusion%3A%20the%20fruit%20did%20not%20come%20from%20Armenia&f=false p.20]</ref><ref name="folta">''[http://www.kevinfolta.com/5yearCV.pdf Kevin M. Folta] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120722043426/http://www.kevinfolta.com/5yearCV.pdf |date=22 ліпеня 2012 }}''.&nbsp; Genetics and Genomics of Rosaceae, Springer, 2009, [http://books.google.com/books?id=YoQYCgTOregC&pg=PA317&dq=Apricots+were+extensively+cultivated+in+Armeina+and+eventually+engrained+in+the+culture&hl=ru&ei=QD8jTufVIs3dsga7vtSDAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false p.316—317]</ref><ref name="faust">''Faust et al.''&nbsp; Origin and Dissemination of Apricot, in Horticultural Reviews (1998), [http://books.google.com/books?id=lVlilno_NacC&pg=PA225&dq=origin+and+dissemination+of+apricot&hl=ru&ei=CT4jTrq9C4XDswbL8tG6BQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=origin%20and%20dissemination%20of%20apricot&f=false p.242 и далее]</ref><ref>''Mark Rieger''.&nbsp; Introduction to Fruit Crops, [http://books.google.de/books?id=hF8bpk7fbsQC&pg=PA65&dq=Apricot+origin&hl=ru&sa=X&ei=QzWdT4GuDITZsgbNuPRR&ved=0CDYQ6AEwAQ#v=onepage&q=Apricot%20origin&f=false p. 65]</ref>. У той жа час адзначаецца, што адназначных доказаў на карысць кітайскай версіі па-ранейшаму не хапае<ref name="zohary">''Daniel Zohary, Maria Hopf, Ehud Weiss''.&nbsp; Domestication of Plants in the Old World, [http://books.google.ru/books?id=1hHSYoqY-AwC&pg=PA144&lpg=PA144&dq=However,+the+evidence+supporting+a+Chinese+origin+is+still+scanty.+We+still+know+very+little+about+the+early+history+of+apricot+domestication+in+central+Asia,+or+Armenia%E2%80%94territories+where+wild+forms+apricot+occur+as+well&source=bl&ots=Iw78qI9PmL&sig=a5dqg_NQmlZ7pGAJc7tBEyNizhw&hl=ru&sa=X&ei=w4yqT-LhJMyD-wban4meCg&ved=0CFMQ6AEwAA#v=onepage&q=However%2C%20the%20evidence%20supporting%20a%20Chinese%20origin%20is%20still%20scanty.%20We%20still%20know%20very%20little%20about%20the%20early%20history%20of%20apricot%20domestication%20in%20central%20Asia%2C%20or%20Armenia%E2%80%94territories%20where%20wild%20forms%20apricot%20occur%20as%20well&f=false стр. 144]</ref>. У мінулым радзімай абрыкоса нярэдка лічылі [[Арменія|Арменію]], што звязана з гісторыяй пранікнення абрыкоса з Азіі ў Еўропу. Біёлаг Дэ Паэрдэрле ({{lang-fr|De Poerderlé}}) пісаў у XVIII стагоддзі: «назва гэтага дрэва паходзіць з Арменіі, азіяцкай правінцыі, дзе яно з’явілася і адкуль было прывезена ў Еўропу…»<ref name="poer">{{cite book | first=M. le Baron.| last=De Poerderlé | title=Manuel de l'Arboriste et du Forestier Belgiques: Seconde Édition: Tome Premier | publisher=Emmanuel Flon | location=à Bruxelles | date=MDCCLXXXVIII (1788) | page=682}} Downloadable Google Books: <blockquote>Cet arbre tire son nom de l’Arménie, province d’Asie, d’où il est originaire et d’où il fut porté en Europe…</blockquote></ref> У XIX стагоддзі лічылася, што абрыкос быў завезены з Арменіі ў Грэцыю [[Аляксандр Македонскі|Аляксандрам Македонскім]], а з Грэцыі трапіў у Італію<ref name="faust" /><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Абрикос}}</ref>. Аднак гэтая версія не пацвярджаецца рымскімі і грэчаскімі пісьмовымі крыніцамі таго часу: абрыкос у іх не згадваецца. У той жа час, абрыкос згадваецца ў крыніцах I стагоддзя, што можа сведчыць аб траплянні абрыкоса ў Італію ў I стагоддзі да н.э., пасля {{нп3|Рымска-парфянскія войны|рымска-парфянскіх войнаў|ru|Римско-парфянские войны}}. [[Пліній Старэйшы|Пліній]], {{нп3|Дыяскарыд||ru|Диоскорид}} і {{нп3|Калумела||ru|Колумелла}} называюць абрыкос «армянскім яблыкам» ({{lang-lat|Mela armeniaca}}, {{lang-lat|pomum armeniacum}}), што дазваляе выказаць здагадку, што абрыкос быў завезены ў Рым з Арменіі або армянскімі купцамі<ref name="faust" /><ref name="moore">''[http://www.ag.purdue.edu/hla/Pages/janick.aspx Jules Janick] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110720033255/http://www.ag.purdue.edu/hla/Pages/janick.aspx |date=20 ліпеня 2011 }}, James N. Moore.''&nbsp; Fruit Breeding: Tree and tropical fruits. — John Wiley and Sons, 1996. [http://books.google.com/books?id=7YBrT6Up_S0C&pg=PA81&dq=Apricots+apparently+moved+from+central+Asia&hl=ru&ei=uVQjTtTNDc6SswbXtPSTAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=Apricots%20apparently%20moved%20from%20central%20Asia&f=false p.81]: <blockquote>Apricots apparently moved from central Asia through Iran into the Transcaucasian area and westward. Such movement must have occurred as as a part of the military, economic, and cultural exchange that followed Alexandes of Macedon’s penetrations into Turkestanas far as the Fergana valley during the fourth century B.C. The further movement of apricots westward into Europe seems to have occurred in two steps. Apricots came to be known in Greece and Italy as an aftermath of Roman-Persian wars during the first century B.C. The specific or generic name, Armeniaca, certainly suggests that the apricot was first distributed in Italy and Greece by Armenian traders. It was many years later that apricot was cultivated in other southern European countries.</blockquote></ref>. У той жа час, абрыкос культываваўся паўсюль у Азіі, і цяжка пазначыць дакладна, адкуль менавіта абрыкос трапіў у Еўропу<ref name="faust" />. У Расію абрыкос трапіў з Захаду ў XVII стагоддзі, а на Украіну, Каўказ і ў Крым ён патрапіў наўпрост з [[Сярэдні Усход|Блізкага і Сярэдняга Усходу]]. Украінская назва абрыкоса — «жерделей» — паказвае на прамое пранікненне з Персіі<ref name="faust" />. === Назва === Назва «абрыкос» верагодна запазычаная з рускай мовы, а ў рускай мове з’явілася з галандскай ([[нідэрландская мова|нідэрландскай]]) у XVIII стагоддзі; {{lang-nl|abrikoos}} праз французскае ці іспанскае ({{lang-fr|abricot}}, {{lang-es|albercoque}}, ''albaricoque'') паходзіць ад [[арабская мова|арабскага]] ''al-birquq''<ref>{{З|{{нп3|Этымалагічны слоўнік рускай мовы М. Фасмера|Этымалагічнага слоўніка рускай мовы М. Фасмера|ru|Этимологический словарь русского языка М. Фасмера}}|http://www.slovopedia.com/22/192/1629754.html|загаловак=Абрикос}}</ref>. У арабскую мову гэта слова праз {{lang-gkm|πρεκόκκια}} прыйшло з латыні<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=apricot&searchmode=none Apricot] — Online Etymology Dictionary</ref>, а {{lang-la|praecox}} ‘хуткаспелы’ (форма [[жаночы род|жаночага роду]] ''praecoqua'') складаецца з [[Прыстаўка (мова)|прыстаўкі]] ''prae-'' ‘наперад, перш’ і [[дзеяслоў|дзеяслоўнай асновы]] ''coquere'' ‘рабіць гатовым’<ref>{{кніга|аўтар=[[Галіна Паўлаўна Цыганенка|Цыганенко Г. П.]]&nbsp;|загаловак=Этимологический словарь русского языка. 2-е изд|месца=Киев|выдавецтва=Радянська школа|год=1989|старонак=511|isbn=5-330-00735-6}}. — С. 12.</ref>. У дачыненні да абрыкоса слова ''praecoqua'' выкарыстаў [[Пліній Старэйшы|Пліній]] у сваёй «{{нп3|Натуральная гісторыя|Натуральнай гісторыі|ru|Естественная история}}», пазначаючы адрозненне абрыкоса («ранняга плада») ад [[персік]]а («позняга плада»). Лацінская відавая назва была ўпершыню ўведзена ў 1700 годзе французскім батанікам {{нп3|Жазеф Пітон дэ Турнефор|дэ Турнефорам|ru|Питтон де Турнефор, Жозеф}} у форме {{lang-la|Armeniaca}}. [[Карл Ліней|Ліней]] у 1737 годзе назваў абрыкос {{lang-lat|Prunus foliis ovato-cordatis}}, але ўлічыў назву, дадзеную дэ Турнефорам, паказаўшы ў якасці сінонімаў {{lang-lat|Malus armeniaca}} і {{lang-lat|Armeniaca malus}}<ref name="faust" />. == Распаўсюджанне і экалогія == Абрыкосавае дрэва здаўна вырошчваецца ў многіх краінах цёплага [[умераны клімат|ўмеранага клімату]]. Для паўночных краін, такіх як Беларусь, гэта расліна з’яўляецца дэкаратыўнай. Але ёсць асобныя гатункі і гібрыды, якія можна вырошчваць у адкрытым грунце. == Батанічнае апісанне == [[Файл:Turkey apricot RHS.jpeg|thumb|left|250 px|Абрыкос. [[Батанічная ілюстрацыя]]. <br /> [[Гравюра]], размаляваная ад рукі, па [[малюнак|малюнку]] {{нп3|Аўгуста Інес Уітэрс|Аўгусты Інес Уітэрс|en|Augusta Innes Withers}}, з першага тома часопіса [[Джон Ліндлі|Джона Ліндлі]] ''Pomological Magazine'']] [[Файл:Prunus armeniaca flowers in Kharkov.jpg|thumb|left|250 px|Цвіценне абрыкоса. [[Горад Харкаў|Харкаў]]]] [[Лістападныя расліны|Лістападнае]] дрэва сярэдняй вышыні (5-8&nbsp;м, часам да 10 метраў<ref name="ДПЯ">{{кніга |аўтар = Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. |частка = Абрикос |загаловак = Дикорастущие плоды, ягоды и их применение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Ураджай |год = 1975 |том = |старонкі = 16-17 |старонак = 200 |серыя = |isbn = |тыраж = 130 000 }}</ref>) і акружнасці [[Дрэва#Крона|кроны]]. Ствол можа дасягаць 25-30&nbsp;см у дыяметры<ref name="ДПЯ"/>. Кара на старых ствалах шэра-бурая, падоўжна рэпаецца. Маладыя парасткі бліскучыя, голыя, чырванавата-карычневыя, са шматлікімі дробнымі [[Чачавічкі|чачавічкамі]]<ref name="ДПЯ"/>. [[Лісце]] чаргуючае, чарашковае, акруглае, яйкападобнае або эліптычнае, на верхавіне адцягненае, дробназубчастае або падвоена-зубчастае; 6-9&nbsp;см даўжынёй<ref name="ДПЯ"/>. Хвосцікі тонкія, жалабковыя з залозкамі пры аснаванні пласцінкі<ref name="ДПЯ"/>. [[Кветка|Кветкі]] адзінкавыя сядзячыя або на вельмі кароткіх кветаножках, 25-30&nbsp;мм у дыяметры, пяцімерныя. [[Гіпантый]] цыліндрычны, зелянява-чырвоны з пяццю авальнымі, цёмна-чырвонымі чашалісцікамі, якія пры цвіценні адгінаюцца ўніз. Пялёсткі белыя з ружовымі прожылкамі або ружовыя, круглявыя, эліптычныя ці зваротна-яйкападобныя<ref name="ДПЯ"/>. [[Тычынка|Тычынак]] 25-45. [[Гінецэй]] адзін, сядзіць на дне гіпантыя. Кветкі распускаюцца да з’яўлення лісця<ref name="sergievskaya">{{кніга|аўтар=Сергиевская, Е. В.|загаловак=Систематика высших растений. Практический курс|выданне=2-е изд|месца=СПб.|выдавецтва=Лань|год=2002|старонкі=229—230|старонак=448|isbn=5-8114-0452-2}}</ref>. Цвіце ў сакавіку-красавіку. [[Плод]] — сакавітая [[касцянка|аднакасцянка]] жаўтлява-чырвонага («абрыкосавага») колеру, у абрысе круглявая, эліптычная ці зваротна-яйкападобная, з падоўжнай баразёнкай<ref name="ДПЯ"/>. [[Костачка]] таўстасценная, гладкая<ref name="sergievskaya"/> ці шурпатая. Скурка аксаміціста-апушаная, ад жоўтага да аранжавага колеру, звычайна з чырванаватым аднабаковым «загарам»; мякаць плоду ў культурных сартоў салодкая, сакавітая, у дзікарослых — грубавалакністая з гаркаватым прысмакам. Насенне плоскае, зваротна-яйкападобнае, са шчыльнай светла-карычневай лупінай, горкае або салодкае. Вага плоду ў дзікарослых формаў 3-18&nbsp;г, у культурных 5-80&nbsp;г. Вага 1000 «семачак» (костачак) 1800—2100&nbsp;г<ref name="Атлас">{{кніга|загаловак=Атлас лекарственных растений СССР|адказны=Гл. ред. акад. Н. В. Цицин |месца={{М.}}|выдавецтва=Медгиз|год=1962|старонкі=2|старонак=702}}</ref>. Плоданосіць у чэрвені — жніўні. Дрэва абрыкоса расце доўга, у цёплым клімаце да 100 гадоў. Кветкавыя пупышкі падмярзаюць пры тэмпературы −16 … −21&nbsp;°C. Большасць сартоў абрыкоса марозаўстойлівыя, вытрымліваюць маразы да −25&nbsp;°C, а больш устойлівыя да −30&nbsp;°C. Дрэвы ўстойлівыя да засухі (за кошт глыбокага пранікнення каранёў), іх можна вырошчваць у гарачых рэгіёнах з мінімальнай колькасцю ападкаў. == Склад пладоў == [[Файл:ArmenianStamps-407.jpg|right|thumb|250px|Абрыкос на паштовай марцы Арменіі]] Мякаць свежых абрыкосаў утрымлівае ад 4,7 да 27&nbsp;% [[цукар|цукраў]] (у спелых пладах пераважае [[цукроза]]), невялікую колькасць [[дэкстрын]]у, [[інулін]]у і [[крухмал]]у. Змест [[харчовыя валокны|клятчаткі]] — 0,8&nbsp;%, [[арганічныя кіслоты|арганічных кіслот]] — 3,0-3,8&nbsp;%<ref name="ДПЯ"/>. У пладах таксама ёсць [[лімонная кіслата|лімонная]], [[яблычная кіслата|яблычная]], [[вінная кіслата|вінная]] і ў невялікай колькасці [[саліцылавая кіслата|саліцылавая кіслоты]], [[кверцэтын]], [[ізакверцэтын]], [[лікапін]] і [[дубільныя рэчывы]] (да 1&nbsp;%). [[Аскарбінавая кіслата|Вітаміна С]] у свежых абрыкосах няшмат (7-14,2&nbsp;[[міліграм-працэнт|мг%]]<ref name="ДПЯ"/>), ёсць вітаміны [[Вітамін P|Р]], [[Тыямін|В1]] і [[Нікацінавая кіслата|РР]], але больш за ўсё [[карацін]]у (правітаміна А) — да 16&nbsp;мг%. Такой колькасці каратыну няма ні ў якой іншай садавіне ва Усходняй Еўропе. У свежых пладах змяшчаецца каля 305&nbsp;мг соляў [[калій|калію]] (у сушаных — у 5-6 разоў больш). Таму абрыкосы рэкамендуюць людзям з захворваннямі [[Сардэчна-сасудзістая сістэма|сардэчна-сасудзістай сістэмы]] і [[Нырка|нырак]]. Маюцца таксама мінеральныя рэчывы — [[калій]], [[магній]], [[фосфар]]. [[Біялагічна значныя элементы|Мікраэлементы]] прадстаўлены солямі [[жалеза]] (2,1 мг %) і злучэннямі [[ёд]]у, якога асабліва шмат у армянскіх гатунках абрыкосаў. Аднак для лячэння і прафілактыкі [[авітаміноз]]у і [[гіпавітаміноз]]у [[Рэтынол|вітаміна А]] пры захворваннях [[печань|печані]] і паніжэнні функцыі [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]] ўжываць абрыкосы не варта, бо правітамін А, які ёсць у абрыкосах, пры гэтых захворваннях не засвойваецца, і таму мэтазгодней прымаць чысты вітамін А. З іншых рэчываў у абрыкосах прысутнічае [[пектын]], які валодае здольнасцю выводзіць з арганізма [[Таксін|таксічныя]] прадукты абмену і [[халестэрын]]. Ёсць у абрыкосах [[дубільныя рэчывы]], якія надаюць пладам некаторую даўкасць і вяжучы смак і мацавальныя ўласцівасці. [[Сок]] абрыкосаў валодае [[Антыбіётыкі|антыбіятычнай]] актыўнасцю, у прыватнасці, прыгнятальна дзейнічае на [[Гніенне|гніласныя бактэрыі]]. У костачках абрыкоса ўтрымліваецца ад 35 да 60&nbsp;% невысыхаючага тлустага алею, па хімічным складзе блізкага да персікавага (у склад алею ўваходзяць [[Алеінавая кіслата|алеінавая]] і [[ліналенавая кіслата|ліналенавую кіслоты]])<ref name="ДПЯ"/>. Абрыкосавы алей мае нізкую [[Вадародны паказчык|кіслотнасць]] і невялікую [[глейкасць]], яго выкарыстоўваюць у [[медыцына|медыцыне]] і [[касметыка|касметыцы]]. У насенні абрыкоса ўтрымліваюцца таксама [[Гліказіды|гліказід]] [[амігдалін]] (да 8,43&nbsp;%), [[ферменты]] [[эмульсін]], [[лактоза]] і [[сінільная кіслата]]. Макуха змяшчае значную колькасць бялковых і некаторых іншых арганічных рэчываў, ужываецца ў кандытарскай вытворчасці<ref name="ДПЯ"/>. == У культуры == [[Файл:Apricot and cross section.jpg|left|thumb|250px|left|Плод]] === Сарты === [[Файл:Apricots one open.jpg|250px|thumb|left|Абрыкос як [[садавіна]]]] Вядома больш за 20 [[сорт|сартоў]], якія размножваюцца [[насенне]]м і [[Прышчэпка, батаніка|прышчэпкай]]. Сярэднеазіяцкія сарты абрыкоса, якія маюць малы памер плоду, называюць ''урук''. Уручныя сарты абрыкоса цеплалюбныя, ва ўмовах Усходняй Еўропы звычайна вымярзаюць. У Японіі вырошчваюць спецыяльныя сарты абрыкоса. Плады зялёныя, нясмачныя, кісла-горкія. Яны ўжываюцца падобна агуркам у Беларусі, кіслымі ў салёным расоле. На [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]] і ў [[Малдова|Малдове]] дзікі абрыкос называюць ''жердела́'' (''жердёлы'') ці ''за́рзары''. Такія абрыкосы свабода [[гібрыд]]ызуецца з сартавымі абрыкосамі, валодае падвышанай холадаўстойлівасцю, костачка мае даўгаватую форму (як у слівы) і ў спелых пладоў свабодна аддзяляецца ад мякаці, плод менш салодкі. Костачкі зарзараў горкія на смак, іх не рэкамендуецца ўжываць у ежу. Рэдка сустракаецца ў культуры чорны абрыкос ({{bt-bellat||Armeniaca dasycarpa}}). Ва Усходняй Сібіры расце даўрскі абрыкос ({{bt-bellat||Armeniaca sibirica}}) з ядомымі пладамі. У Францыі {{bt-bellat||Armeniaca brigantica}} лічыцца продкам {{нп3|Мірабэль|мірабэляў|ru|Мирабель}} і {{нп3|ранклод|ранклодаў|ru|Ренклод}}. === У Беларусі === На [[Беларусь|Беларусі]] абрыкос звычайны культывуецца аматарамі. Вядомы з сярэдзіны ХІХ&nbsp;ст., завезены ў паўднёвыя рэгіёны (на Брэстчыну і Гомельшчыну) з [[Украіна|Украіны]]. Адчувальны да вясновых замаразкаў, ва ўмовах Беларусі пладаносіць 6-7 разоў на 10 гадоў, жыве 20-25, максімум да 40 гадоў. Пачынае пладаносіць на 4-5-ы год. Плады выспяваюць у [[ліпень|ліпені]]-[[жнівень|жніўні]]. Выведзены перспектыўныя гібрыды прыдатныя для культывацыі на поўдні і паўднёвым захадзе Беларусі. === У Арменіі === Абрыкос вырошчваецца ў Арменіі са старажытных часоў і займае асаблівае месца ў нацыянальнай культуры, шануецца як адзін з нацыянальных сімвалаў. Некаторыя навукоўцы лічаць абрыкос у Арменіі абарыгеннай раслінай. Згодна з аглядам Фаўста, Г. С. Есаян у 1977 годзе<ref>''Есаян Г. С.''&nbsp; Культура абрикоса в Армении. — Ереван: Айастан, 1977.</ref> абгрунтаваў гэта меркаванне доўгай гісторыяй вырошчвання абрыкоса ў Арменіі, асабліва ў раёне [[Ерэван]]а. [[Насенне]] абрыкоса, датаваныя прыкладна 3000&nbsp;г. да н.э., былі выяўлены ў {{нп3|Шэнгавіт|Шэнгавіце|ru|Шенгавит}} і {{нп3|Сяло Гарні|Гарні|ru|Гарни (село)}}, аднак на думку {{нп3|Бабкен Мікалаевіч Аракелян|Аракеляна|ru|Аракелян, Бабкен Николаевич}}, плод, які даў гэта насенне, быў, хутчэй, прывезены ў Арменію, чым вырашчаны там. Фаўст прыводзіць звесткі, што {{нп3|Ан Казімір Пірам Дэкандоль|Дэкандоль|ru|Декандоль, Анн Казимир Пирам}} у 1886 годзе, вырабляючы агляд звестак пра дзікія абрыкосы ў Арменіі, устанавіў, што шэраг кваліфікаваных падарожнікаў не знайшлі там дзікі абрыкос. Знойдзеныя абрыкосы былі выгадаванымі або здзічэлымі. На аснове гэтай інфармацыі Дэкандоль зрабіў выснову, што Арменія не з’яўляецца радзімай абрыкоса<ref name="faust" />. Аднак шэраг пазнейшых крыніц паведамляе пра вырастанне дзікага абрыкоса на тэрыторыі Арменіі<ref name="zohary" /><ref>''Степанян Н. П., Степанян Р. А.''.&nbsp; [http://takhtajania.asj-oa.am/38/1/190.pdf Новое местонахождение дикорастущего абрикоса (''Armeniaca vulgaris'' Lam.) в Армении] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131220034413/http://takhtajania.asj-oa.am/38/1/190.pdf |date=20 снежня 2013 }}. — ''Takhtajania'' / Армянское ботаническое общество, Институт ботаники НАН РА, 2011, 1. — С. 190—191.</ref>. Э. С. Марыкян (Армянскі НДІ вінаградарства, вінаробства і пладаводства) выступаў з дакладам на V, VI и VII International Symposium on Apricot Culture and Decline (1981, 1983), дзе адзначаў, што абрыкос на тэрыторыі Арменіі вырошчваецца з 4-га тысячагоддзя да н.э. (калі не існавала гандлёвых сувязяў з Кітаем), што пацвярджаецца раскопкамі 1964 і 1967 гг<ref>''Agulian S. L., Sanagian M. B., Morikian E. S., Avetisian M.A.''&nbsp; [http://www.actahort.org/books/85/85_40.htm Apricot Selection in Armenia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130426002521/http://www.actahort.org/books/85/85_40.htm |date=26 красавіка 2013 }} // ISHS Acta Horticulturae 85: V and VI International Symposium on Apricot Culture and Decline.</ref><ref>''Morikian E. S.''.&nbsp; [http://www.actahort.org/books/121/121_36.htm Apricots of Armenia: Origin and Classification of Varietes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20030521122201/http://www.actahort.org/books/121/121_36.htm |date=21 мая 2003 }} // ISHS Acta Horticulturae 121: VII Symposium on Apricot Culture and Decline.</ref>. У той жа час адзначаецца, што аб раннім этапе [[Прыручэнне|прыручэння]] абрыкоса ў Арменіі вядома вельмі мала<ref name="zohary" />. === Ва Украіне === Ва Украіне ў дзікім стане не расце, яго разводзяць у [[сад]]ах, прыдарожных насаджэннях, [[лесапаласа|лесапалосах]] [[стэп]]авых, радзей [[лесастэп]]авых раёнаў. Плоданосіць на 3-4-ы год. Ураджайнасць 100—300&nbsp;ц/га. Каштоўнай для абрыкоса [[прышчэпа]]й ва Украіне з’яўляюцца жэрдзелі. Сартавы абрыкос распаўсюджаны ў асноўным на поўдні Украіны, але і там ён плоданосіць нерэгулярна. Часта ў дрэў зімой падмярзаюць пладовыя пупышкі, а ўвесну кветкі, паколькі абрыкос рана квітнее. У палескай і лесастэпавай зонах Украіны ў асноўным вырошчваюць дрэвы абрыкоса з насення, іх называюць «жэрдзелі». Абрыкосы даюць, як правіла, дробныя плады, якія не адметныя высокімі смакавымі якасцямі, але дрэвы іх менш патрабавальныя да ўмоў Асноўны і самы распаўсюджаны сорт ''Червонощокий'' ({{lang-be|Чырвонашчокі}}). Раяніраваны амаль ва ўсіх абласцях Украіны, за выключэннем Палесся і некаторых абласцей лесастэпавай зоны. Дрэвы хуткаплодныя, высокаўраджайныя, але недастаткова зімаўстойлівыя ў паўночных раёнах Украіны. Плады сярэдняй велічыні ці буйныя, вельмі смачныя, выкарыстоўваюцца ў свежым выглядзе і для тэхнічнай перапрацоўкі. Сорт самаплодны<ref name="Советы">Советы по ведению приусадебного хозяйства / Ф.&nbsp;Я.&nbsp;Попович, Б.&nbsp;К.&nbsp;Гапоненко, Н.&nbsp;М.&nbsp;Коваль и др.; Под ред. Ф.&nbsp;Я.&nbsp;Поповича.&nbsp;— Киев : Урожай, 1985.— с.664, ил.</ref>. Акрамя Чырвонашчокага, у паўднёвых абласцях Украіны раянаваны гатункі: Нікітінський, Ананасовий цюрупинський, Мелітопольський ранній, Консервний пізній, Арзамі, Угорський найкращий, Ювілейний і іншыя. Для Палесся і Лесастэпу ўяўляюць цікавасць наступныя сарты: Ананасовий київський, Київський ароматний, Поліський великоплідний, Шабловський, Колгоспний, Березняківський<ref name="Советы"/>. == Значэнне і выкарыстанне == [[Файл:Turkey.Pasa Baglari005.jpg|thumb|Абрыкосавае дрэва ў цэнтральнай [[Кападокія|Кападокіі]], [[Турцыя]]]] Абрыкос мае добрыя смакавыя якасці. Плады ўтрымліваюць цукры, арганічныя кіслоты, карацін, вітамін С. Плады абрыкосаў ужываюцца як у свежым, так і ў сушоным выглядзе (урук ({{lang-kk|өрік}} {{IPA|/ʷøˈryk/}}) (з костачкай), кайса, {{нп3|курага||ru|Курага}}, {{нп3|пасціла||ru|Пастила}}). Хворым на [[цукровы дыябет]] варта абмяжоўваць ужыванне абрыкосаў з-за высокага ўтрымання ў іх [[цукар|цукру]]<ref name="ДПЯ"/>. З абрыкосаў гатуюць [[абрыкосавая гарэлка|абрыкосавую гарэлку]], прычым сок абрыкосаў падвяргаецца [[закісанне|закісанню]] і потым [[Дыстыляцыя|перагонцы]]. Насенне (костачкі) ужываюцца ў ежу як [[Міндаль]], а з дапамогай выціскання з іх атрымліваюць малако ({{lang-fr|Huille de marmotte}}). Насенне выкарыстоўваюць для вытворчасці [[Трыгліцэрыды|тлустага алею]], названага [[Абрыкосавы алей|абрыкосавым]], які ўжываецца ў медыцыне ў якасці [[растваральнік]]а<ref name="ДПЯ"/><ref name="БФС">{{кніга|аўтар=Блинова, К. Ф. и др.|частка=Абрикос обыкновенный|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=161|isbn=5-06-000085-0}}</ref> некаторых лекавых рэчываў (напрыклад, {{нп3|Камфара|камфары|ru|Камфора}}) для падрыхтоўкі {{нп3|Ін'екцыя|ін'екцыйных раствораў|ru|Инъекция}} і як аснова для вадкіх мазяў. Насенне горкіх сартоў выкарыстоўваецца для падрыхтоўкі [[Міндальная вада|міндальнай вады]]<ref name="Атлас" />. З перапаленых костачак абрыкоса робіцца [[туш]], высакаякасны [[актывіраваны вугаль]] і чорная фарба<ref name="ДПЯ"/>. У кітайскай нацыянальнай медыцыне насенне абрыкоса ўжываюцца ў якасці заспакаяльнага сродка пры [[кашаль|кашлі]], [[ікаўка|ікаўцы]]. У Кітаі рэкамендуюць прымаць насенне абрыкоса ў спалучэнні з іншымі лекавымі раслінамі пры [[бранхіт|бранхіце]], [[трахеіт|трахеіце]], [[ларынгіт|ларынгіце]], [[коклюш]]ы, а таксама [[Нефрыт (захворванне)|нефрыце]]. Выступаючыя з натуральных расколін абрыкосавых дрэў нацёкі засыхаюць на паветры, утвараючы так званую абрыкосавую {{нп3|камедзь||ru|Камедь}}. Здробненая ў парашок абрыкосавая камедзь выкарыстоўваецца ў медыцыне як паўнавартасны заменнік [[гуміарабік]]а. Па эмульгіруючай здольнасці, стойкасці прыгатаваных на ёй алейных [[эмульсія|эмульсій]] і глейкасці яна пераўзыходзіць гуміарабік. Ужываюць абрыкосавую камедзь часам як ахінальны сродак<ref>Лекарственные растения в научной и народной медицине. — Саратов: Изд-во Саратовского ун-та, 1974.</ref>. У склад камедзі ўваходзяць [[галактоза]] (44&nbsp;%), {{нп3|арабіноза||ru|Арабиноза}} (41&nbsp;%), {{нп3|глюкуронавая кіслата||ru|Глюкуроновая кислота}} (16,4&nbsp;%), а таксама мінеральныя (2,4&nbsp;%) і бялковыя (0,6&nbsp;%) рэчывы<ref name="Атлас" />. Драўніна абрыкосавага дрэва выкарыстоўваецца народамі Каўказа для вырабу музычных інструментаў, такіх як армянскі [[дудук]], [[Балабан (інструмент)|балабан]], {{нп3|шві||ru|Шви}}, [[Сурма (музычны інструмент)|зурна]] і іншыя. == Вытворчасць == {| class="wikitable" align=left <!--style="clear:right"--> ! colspan=2|Сусветная вытворчасць абрыкосаў па гадах (тысяч тон) |- | [[1965]] || align="right" | 1 362 |- | [[1970]] || align="right" | 1 630 |- | [[1975]] || align="right" | 1 546 |- | [[1980]] || align="right" | 1 734 |- | [[1985]] || align="right" | 2 029 |- | [[1990]] || align="right" | 2 189 |- | [[1995]] || align="right" | 2 104 |- | [[2000]] || align="right" | 2 922 |- | [[2005]] || align="right" | 3 551 |- | [[2006]] || align="right" | 3 286 |- | [[2007]] || align="right" | 3 368 |- | [[2008]] || align="right" | 3 716 |- | [[2009]] || align="right" | 3 728 |} {| class="wikitable" align=center <!--style="clear:right"--> ! colspan=5|15 буйнейшых вытворцаў абрыкосаў (тысяч тон) |- ! Краіна || [[1985]] || [[1995]] || [[2005]] || [[2009]] |- | {{TUR}} || 202 || 281 || 894 || 695 |- | {{IRN}} || 100 || 193 || 275 || 397 |- | {{UZB}} || н/д || 55 || 170 || 290 |- | {{ITA}} || 195 || 104 || 232 || 233 |- | {{ALG}} || 42 || 41 || 145 || 202 |- | {{PAK}} || 53 || 190 || 197 || 193 |- | {{FRA}} || —<ref>{{Cite web |url=http://faostat.fao.org/site/613/DesktopDefault.aspx?PageID=613#ancor |title=FAOSTAT database |access-date=19 лютага 2014 |archive-date=6 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106174539/http://faostat.fao.org/site/613/DesktopDefault.aspx?PageID=613#ancor |url-status=dead }}</ref> || 110 || 162 || 175 |- | {{MAR}} || 73 || 78 || 103 || 122 |- | {{UKR}} || н/д || 97 || 74 || 115 |- | {{JPN}} || н/д || н/д || 123 || 115 |- | {{EGY}} || 23 || 54 || 73 || 100 |- | {{SYR}} || 80 || 30 || 65 || 99 |- | {{ESP}} || 150 || 138 || 137 || 97 |- | {{CHN}} || н/д || 48 || 91 || 90 |- | {{GRC}} || 131 || 42 || 73 || 77 |- |colspan=7 style="font-size:.7em"| Крыніца: {{нп3|Харчовая і сельскагаспадарчая арганізацыя ААН||ru|Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН}}'' |} == У выяўленчым мастацтве == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Злуецца часамі вясновы мароз,''<br /> ''Хай трохі яшчэ паблукае,''<br /> ''Не ў змозе чакаць i цвіце абрыкос,''<br /> ''I вішня вясну сустракае.''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''Анатоль Балуценка. «Вясновы мароз»''.<ref>[http://ab24b.narod.ru/f20_1.htm Анатоль Балуценка. «Вясновы мароз»]</ref> |} Абрыкос малявалі такія мастакі, як [[Адрыян Кортэ]], [[Луіс Мелендэс]], {{нп3|Канстанцін Даніэль Стахі||en|Constantin Daniel Stahi}}, {{нп3|П'ер Дзюпуа||en|Pierre Dupuis}}, {{нп3|Эмілі Прэер||de|Emilie Preyer}}, {{нп3|Георг Флегель||ru|Флегель, Георг}}, {{нп3|Ян Давідс дэ Хем||ru|Хем, Ян Давидс де}}, {{нп3|Ян ван Хёйсум||ru|Хёйсум, Ян ван}}, {{нп3|Ісаак Саро||de|Isaak Soreau}}, {{нп3|Якаб ван Эс||ru|Jacob van Es}}, {{нп3|Ёзеф Плеп||de|Joseph Plepp}}, [[Любен Бажэн]], [[Луіза Муаён]], [[Асіяс Берт Старэйшы]] і іншыя. <gallery mode="packed"> (Agen) Nature mort aux branches d'abricots et de prunes - Pierre Dupuis - Musée des Beaux-Arts d'Agen.jpg|{{нп3|П'ер Дзюпуа||en|Pierre Dupuis}}. «Нацюрморт са слівамі і абрыкосамі» Выява:Emilie Preyer - Pflaumen und Aprikosen.jpg|{{нп3|Эмілі Прэер||de|Emilie Preyer}}. «Сліва і абрыкос» Выява:Louise Moillon - Basket of Apricots - WGA16078.jpg|[[Луіза Муаён]]. «Кошык абрыкосаў» File:Theodor Aman - Crenguta cu caise.jpg|[[Асіяс Берт Старэйшы]]. «Кампазіцыя з галінкай абрыкоса» </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Советы по ведению приусадебного хозяйства / Ф.&nbsp;Я.&nbsp;Попович, Б.&nbsp;К.&nbsp;Гапоненко, Н.&nbsp;М.&nbsp;Коваль и др.; Под ред. Ф.&nbsp;Я.&nbsp;Поповича.&nbsp;— Киев : Урожай, 1985.— с.664, ил. * Єлін Ю. Я., Оляніцька Л. Г., Івченко С.&nbsp;Г.&nbsp;Шкільний визначник рослин.&nbsp;— К.: «Радянська школа», 1988 * Сорта плодових и ягодных культур. М., 1953. * ''Жучков Н. Г.'' Частное плодоводство. М., 1954. * {{З ВСЭ|Абрикос|1}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Абрикос}} * {{ФлораСССР|аўтар=Костина, К. Ф.|частка=Род 768. Абрикос — Armeniaca Mill.|том=10|стар=584—600|ref=Флора СССР}} * {{кніга|аўтар=Вульф Е. В., Малеева О. Ф.|загаловак=Мировые ресурсы полезных растений: Справочник|адказны=Отв. ред. Ф. Х. Бахтеев|выданне=АН СССР—БИН им. В. Л. Комарова|месца=Л|выдавецтва=Изд-во «Наука», Ленингр. отд-е|год=1969|старонкі=|старонак=566|тыраж=7500|ref=Вульф}} * {{кніга|аўтар= Тийна Орасмяэ-Медер, Оксана Шатрова|загаловак= Наука красоты: Из чего на самом деле состоит косметика|арыгінал= |выдавецтва= [[Альпина Паблишер]]|год= 2016 |месца = М.|серыя= |старонак= 376|isbn= 978-5-9614-5457-4|ref= Тийна Орасмяэ-Медер}} {{Сімвалы Арменіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Пладовыя дрэвы]] [[Катэгорыя:Садавіна]] [[Катэгорыя:Сліва]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] 1rxtgzkmeu4scl2864oksyyj0opxb0d 5155372 5155371 2026-06-17T16:41:30Z Pabojnia 135280 афармленне 5155372 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Armeniaca |ref = |comment = |rang = Від |latin = Prunus armeniaca |author = [[L.]] (1753) |syn = <center>{{btname|Armeniaca vulgaris|[[Lam.]]}}</center> |typus = |children name = |children = |range map = 2012apricot.png |range map caption = Ареал |range map width = |range legend = |iucnstatus = EN |iucn = 63405 |wikispecies = Prunus armeniaca |commons = Category:Prunus armeniaca |itis = 24769 |ncbi = 36596 |eol = 301091 |grin = 29841 |ipni = 729463 |tpl = tro-27801087 }} '''Абрыкос звычайны''', '''Абрыкос''', '''Морэля'''<ref name="Інбелкульт">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў |арыгінал = |спасылка = http://www.slounik.org/bnt08/l1 |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Інбелкульт |год = 1926 |том = Вып. 8 |старонкі = |старонак = 80 |серыя = . |isbn = |тыраж = }} у крыніцы пад назвай {{btname|Armeniaca vulgaris|[[Lam.]]}}</ref> (''Prunus armeniaca'') — пладовае дрэва з [[Род (біялогія)|роду]] [[сліва]] [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] Ружавыя. == Гісторыя == === Паходжанне і распаўсюджанне === У сучаснай навуковай літаратуры вылучаюць ад трох да шасці магчымых {{нп3|Цэнтры паходжання культурных раслін|цэнтраў паходжання|ru|Центры происхождения культурных растений}} абрыкоса. Сярод іх найбольш верагодным першасным цэнтрам лічыцца раён [[Цянь-Шань|Цянь-Шаня]] ў [[Кітай|Кітаі]]<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/30806/apricot Apricot] — [[Энцыклапедыя Брытаніка]]</ref><ref name="dalby">''{{нп3|Эндру Долбі|Andrew Dalby|en|Andrew Dalby}}''.&nbsp; Food in the ancient world from A to Z. [http://books.google.com/books?id=FtIXAe2qYDgC&pg=PA20&dq=This+name+betrays+a+confusion:+the+fruit+did+not+come+from+Armenia&hl=ru&ei=2jQjTuC6Dcbvsgb55bWIAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=This%20name%20betrays%20a%20confusion%3A%20the%20fruit%20did%20not%20come%20from%20Armenia&f=false p.20]</ref><ref name="folta">''[http://www.kevinfolta.com/5yearCV.pdf Kevin M. Folta] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120722043426/http://www.kevinfolta.com/5yearCV.pdf |date=22 ліпеня 2012 }}''.&nbsp; Genetics and Genomics of Rosaceae, Springer, 2009, [http://books.google.com/books?id=YoQYCgTOregC&pg=PA317&dq=Apricots+were+extensively+cultivated+in+Armeina+and+eventually+engrained+in+the+culture&hl=ru&ei=QD8jTufVIs3dsga7vtSDAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false p.316—317]</ref><ref name="faust">''Faust et al.''&nbsp; Origin and Dissemination of Apricot, in Horticultural Reviews (1998), [http://books.google.com/books?id=lVlilno_NacC&pg=PA225&dq=origin+and+dissemination+of+apricot&hl=ru&ei=CT4jTrq9C4XDswbL8tG6BQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=origin%20and%20dissemination%20of%20apricot&f=false p.242 и далее]</ref><ref>''Mark Rieger''.&nbsp; Introduction to Fruit Crops, [http://books.google.de/books?id=hF8bpk7fbsQC&pg=PA65&dq=Apricot+origin&hl=ru&sa=X&ei=QzWdT4GuDITZsgbNuPRR&ved=0CDYQ6AEwAQ#v=onepage&q=Apricot%20origin&f=false p. 65]</ref>. У той жа час адзначаецца, што адназначных доказаў на карысць кітайскай версіі па-ранейшаму не хапае<ref name="zohary">''Daniel Zohary, Maria Hopf, Ehud Weiss''.&nbsp; Domestication of Plants in the Old World, [http://books.google.ru/books?id=1hHSYoqY-AwC&pg=PA144&lpg=PA144&dq=However,+the+evidence+supporting+a+Chinese+origin+is+still+scanty.+We+still+know+very+little+about+the+early+history+of+apricot+domestication+in+central+Asia,+or+Armenia%E2%80%94territories+where+wild+forms+apricot+occur+as+well&source=bl&ots=Iw78qI9PmL&sig=a5dqg_NQmlZ7pGAJc7tBEyNizhw&hl=ru&sa=X&ei=w4yqT-LhJMyD-wban4meCg&ved=0CFMQ6AEwAA#v=onepage&q=However%2C%20the%20evidence%20supporting%20a%20Chinese%20origin%20is%20still%20scanty.%20We%20still%20know%20very%20little%20about%20the%20early%20history%20of%20apricot%20domestication%20in%20central%20Asia%2C%20or%20Armenia%E2%80%94territories%20where%20wild%20forms%20apricot%20occur%20as%20well&f=false стр. 144]</ref>. У мінулым радзімай абрыкоса нярэдка лічылі [[Арменія|Арменію]], што звязана з гісторыяй пранікнення абрыкоса з Азіі ў Еўропу. Біёлаг Дэ Паэрдэрле ({{lang-fr|De Poerderlé}}) пісаў у XVIII стагоддзі: «назва гэтага дрэва паходзіць з Арменіі, азіяцкай правінцыі, дзе яно з’явілася і адкуль было прывезена ў Еўропу…»<ref name="poer">{{cite book | first=M. le Baron.| last=De Poerderlé | title=Manuel de l'Arboriste et du Forestier Belgiques: Seconde Édition: Tome Premier | publisher=Emmanuel Flon | location=à Bruxelles | date=MDCCLXXXVIII (1788) | page=682}} Downloadable Google Books: <blockquote>Cet arbre tire son nom de l’Arménie, province d’Asie, d’où il est originaire et d’où il fut porté en Europe…</blockquote></ref> У XIX стагоддзі лічылася, што абрыкос быў завезены з Арменіі ў Грэцыю [[Аляксандр Македонскі|Аляксандрам Македонскім]], а з Грэцыі трапіў у Італію<ref name="faust" /><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Абрикос}}</ref>. Аднак гэтая версія не пацвярджаецца рымскімі і грэчаскімі пісьмовымі крыніцамі таго часу: абрыкос у іх не згадваецца. У той жа час, абрыкос згадваецца ў крыніцах I стагоддзя, што можа сведчыць аб траплянні абрыкоса ў Італію ў I стагоддзі да н.э., пасля {{нп3|Рымска-парфянскія войны|рымска-парфянскіх войнаў|ru|Римско-парфянские войны}}. [[Пліній Старэйшы|Пліній]], {{нп3|Дыяскарыд||ru|Диоскорид}} і {{нп3|Калумела||ru|Колумелла}} называюць абрыкос «армянскім яблыкам» ({{lang-lat|Mela armeniaca}}, {{lang-lat|pomum armeniacum}}), што дазваляе выказаць здагадку, што абрыкос быў завезены ў Рым з Арменіі або армянскімі купцамі<ref name="faust" /><ref name="moore">''[http://www.ag.purdue.edu/hla/Pages/janick.aspx Jules Janick] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110720033255/http://www.ag.purdue.edu/hla/Pages/janick.aspx |date=20 ліпеня 2011 }}, James N. Moore.''&nbsp; Fruit Breeding: Tree and tropical fruits. — John Wiley and Sons, 1996. [http://books.google.com/books?id=7YBrT6Up_S0C&pg=PA81&dq=Apricots+apparently+moved+from+central+Asia&hl=ru&ei=uVQjTtTNDc6SswbXtPSTAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=Apricots%20apparently%20moved%20from%20central%20Asia&f=false p.81]: <blockquote>Apricots apparently moved from central Asia through Iran into the Transcaucasian area and westward. Such movement must have occurred as as a part of the military, economic, and cultural exchange that followed Alexandes of Macedon’s penetrations into Turkestanas far as the Fergana valley during the fourth century B.C. The further movement of apricots westward into Europe seems to have occurred in two steps. Apricots came to be known in Greece and Italy as an aftermath of Roman-Persian wars during the first century B.C. The specific or generic name, Armeniaca, certainly suggests that the apricot was first distributed in Italy and Greece by Armenian traders. It was many years later that apricot was cultivated in other southern European countries.</blockquote></ref>. У той жа час, абрыкос культываваўся паўсюль у Азіі, і цяжка пазначыць дакладна, адкуль менавіта абрыкос трапіў у Еўропу<ref name="faust" />. У Расію абрыкос трапіў з Захаду ў XVII стагоддзі, а на Украіну, Каўказ і ў Крым ён патрапіў наўпрост з [[Сярэдні Усход|Блізкага і Сярэдняга Усходу]]. Украінская назва абрыкоса — «жерделей» — паказвае на прамое пранікненне з Персіі<ref name="faust" />. === Назва === Назва «абрыкос» верагодна запазычаная з рускай мовы, а ў рускай мове з’явілася з галандскай ([[нідэрландская мова|нідэрландскай]]) у XVIII стагоддзі; {{lang-nl|abrikoos}} праз французскае ці іспанскае ({{lang-fr|abricot}}, {{lang-es|albercoque}}, ''albaricoque'') паходзіць ад [[арабская мова|арабскага]] ''al-birquq''<ref>{{З|{{нп3|Этымалагічны слоўнік рускай мовы М. Фасмера|Этымалагічнага слоўніка рускай мовы М. Фасмера|ru|Этимологический словарь русского языка М. Фасмера}}|http://www.slovopedia.com/22/192/1629754.html|загаловак=Абрикос}}</ref>. У арабскую мову гэта слова праз {{lang-gkm|πρεκόκκια}} прыйшло з латыні<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=apricot&searchmode=none Apricot] — Online Etymology Dictionary</ref>, а {{lang-la|praecox}} ‘хуткаспелы’ (форма [[жаночы род|жаночага роду]] ''praecoqua'') складаецца з [[Прыстаўка (мова)|прыстаўкі]] ''prae-'' ‘наперад, перш’ і [[дзеяслоў|дзеяслоўнай асновы]] ''coquere'' ‘рабіць гатовым’<ref>{{кніга|аўтар=[[Галіна Паўлаўна Цыганенка|Цыганенко Г. П.]]&nbsp;|загаловак=Этимологический словарь русского языка. 2-е изд|месца=Киев|выдавецтва=Радянська школа|год=1989|старонак=511|isbn=5-330-00735-6}}. — С. 12.</ref>. У дачыненні да абрыкоса слова ''praecoqua'' выкарыстаў [[Пліній Старэйшы|Пліній]] у сваёй «{{нп3|Натуральная гісторыя|Натуральнай гісторыі|ru|Естественная история}}», пазначаючы адрозненне абрыкоса («ранняга плада») ад [[персік]]а («позняга плада»). Лацінская відавая назва была ўпершыню ўведзена ў 1700 годзе французскім батанікам {{нп3|Жазеф Пітон дэ Турнефор|дэ Турнефорам|ru|Питтон де Турнефор, Жозеф}} у форме {{lang-la|Armeniaca}}. [[Карл Ліней|Ліней]] у 1737 годзе назваў абрыкос {{lang-lat|Prunus foliis ovato-cordatis}}, але ўлічыў назву, дадзеную дэ Турнефорам, паказаўшы ў якасці сінонімаў {{lang-lat|Malus armeniaca}} і {{lang-lat|Armeniaca malus}}<ref name="faust" />. == Распаўсюджанне і экалогія == Абрыкосавае дрэва здаўна вырошчваецца ў многіх краінах цёплага [[умераны клімат|ўмеранага клімату]]. Для паўночных краін, такіх як Беларусь, гэта расліна з’яўляецца дэкаратыўнай. Але ёсць асобныя гатункі і гібрыды, якія можна вырошчваць у адкрытым грунце. == Батанічнае апісанне == [[Файл:Turkey apricot RHS.jpeg|thumb|left|250 px|Абрыкос. [[Батанічная ілюстрацыя]]. <br /> [[Гравюра]], размаляваная ад рукі, па [[малюнак|малюнку]] {{нп3|Аўгуста Інес Уітэрс|Аўгусты Інес Уітэрс|en|Augusta Innes Withers}}, з першага тома часопіса [[Джон Ліндлі|Джона Ліндлі]] ''Pomological Magazine'']] [[Файл:Prunus armeniaca flowers in Kharkov.jpg|thumb|left|250 px|Цвіценне абрыкоса. [[Горад Харкаў|Харкаў]]]] [[Лістападныя расліны|Лістападнае]] дрэва сярэдняй вышыні (5-8&nbsp;м, часам да 10 метраў<ref name="ДПЯ">{{кніга |аўтар = Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. |частка = Абрикос |загаловак = Дикорастущие плоды, ягоды и их применение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Ураджай |год = 1975 |том = |старонкі = 16-17 |старонак = 200 |серыя = |isbn = |тыраж = 130 000 }}</ref>) і акружнасці [[Дрэва#Крона|кроны]]. Ствол можа дасягаць 25-30&nbsp;см у дыяметры<ref name="ДПЯ"/>. Кара на старых ствалах шэра-бурая, падоўжна рэпаецца. Маладыя парасткі бліскучыя, голыя, чырванавата-карычневыя, са шматлікімі дробнымі [[Чачавічкі|чачавічкамі]]<ref name="ДПЯ"/>. [[Лісце]] чаргуючае, чарашковае, акруглае, яйкападобнае або эліптычнае, на верхавіне адцягненае, дробназубчастае або падвоена-зубчастае; 6-9&nbsp;см даўжынёй<ref name="ДПЯ"/>. Хвосцікі тонкія, жалабковыя з залозкамі пры аснаванні пласцінкі<ref name="ДПЯ"/>. [[Кветка|Кветкі]] адзінкавыя сядзячыя або на вельмі кароткіх кветаножках, 25-30&nbsp;мм у дыяметры, пяцімерныя. [[Гіпантый]] цыліндрычны, зелянява-чырвоны з пяццю авальнымі, цёмна-чырвонымі чашалісцікамі, якія пры цвіценні адгінаюцца ўніз. Пялёсткі белыя з ружовымі прожылкамі або ружовыя, круглявыя, эліптычныя ці зваротна-яйкападобныя<ref name="ДПЯ"/>. [[Тычынка|Тычынак]] 25-45. [[Гінецэй]] адзін, сядзіць на дне гіпантыя. Кветкі распускаюцца да з’яўлення лісця<ref name="sergievskaya">{{кніга|аўтар=Сергиевская, Е. В.|загаловак=Систематика высших растений. Практический курс|выданне=2-е изд|месца=СПб.|выдавецтва=Лань|год=2002|старонкі=229—230|старонак=448|isbn=5-8114-0452-2}}</ref>. Цвіце ў сакавіку-красавіку. [[Плод]] — сакавітая [[касцянка|аднакасцянка]] жаўтлява-чырвонага («абрыкосавага») колеру, у абрысе круглявая, эліптычная ці зваротна-яйкападобная, з падоўжнай баразёнкай<ref name="ДПЯ"/>. [[Костачка]] таўстасценная, гладкая<ref name="sergievskaya"/> ці шурпатая. Скурка аксаміціста-апушаная, ад жоўтага да аранжавага колеру, звычайна з чырванаватым аднабаковым «загарам»; мякаць плоду ў культурных сартоў салодкая, сакавітая, у дзікарослых — грубавалакністая з гаркаватым прысмакам. Насенне плоскае, зваротна-яйкападобнае, са шчыльнай светла-карычневай лупінай, горкае або салодкае. Вага плоду ў дзікарослых формаў 3-18&nbsp;г, у культурных 5-80&nbsp;г. Вага 1000 «семачак» (костачак) 1800—2100&nbsp;г<ref name="Атлас">{{кніга|загаловак=Атлас лекарственных растений СССР|адказны=Гл. ред. акад. Н. В. Цицин |месца={{М.}}|выдавецтва=Медгиз|год=1962|старонкі=2|старонак=702}}</ref>. Плоданосіць у чэрвені — жніўні. Дрэва абрыкоса расце доўга, у цёплым клімаце да 100 гадоў. Кветкавыя пупышкі падмярзаюць пры тэмпературы −16 … −21&nbsp;°C. Большасць сартоў абрыкоса марозаўстойлівыя, вытрымліваюць маразы да −25&nbsp;°C, а больш устойлівыя да −30&nbsp;°C. Дрэвы ўстойлівыя да засухі (за кошт глыбокага пранікнення каранёў), іх можна вырошчваць у гарачых рэгіёнах з мінімальнай колькасцю ападкаў. == Склад пладоў == [[Файл:ArmenianStamps-407.jpg|right|thumb|250px|Абрыкос на паштовай марцы Арменіі]] Мякаць свежых абрыкосаў утрымлівае ад 4,7 да 27&nbsp;% [[цукар|цукраў]] (у спелых пладах пераважае [[цукроза]]), невялікую колькасць [[дэкстрын]]у, [[інулін]]у і [[крухмал]]у. Змест [[харчовыя валокны|клятчаткі]] — 0,8&nbsp;%, [[арганічныя кіслоты|арганічных кіслот]] — 3,0-3,8&nbsp;%<ref name="ДПЯ"/>. У пладах таксама ёсць [[лімонная кіслата|лімонная]], [[яблычная кіслата|яблычная]], [[вінная кіслата|вінная]] і ў невялікай колькасці [[саліцылавая кіслата|саліцылавая кіслоты]], [[кверцэтын]], [[ізакверцэтын]], [[лікапін]] і [[дубільныя рэчывы]] (да 1&nbsp;%). [[Аскарбінавая кіслата|Вітаміна С]] у свежых абрыкосах няшмат (7-14,2&nbsp;[[міліграм-працэнт|мг%]]<ref name="ДПЯ"/>), ёсць вітаміны [[Вітамін P|Р]], [[Тыямін|В1]] і [[Нікацінавая кіслата|РР]], але больш за ўсё [[карацін]]у (правітаміна А) — да 16&nbsp;мг%. Такой колькасці каратыну няма ні ў якой іншай садавіне ва Усходняй Еўропе. У свежых пладах змяшчаецца каля 305&nbsp;мг соляў [[калій|калію]] (у сушаных — у 5-6 разоў больш). Таму абрыкосы рэкамендуюць людзям з захворваннямі [[Сардэчна-сасудзістая сістэма|сардэчна-сасудзістай сістэмы]] і [[Нырка|нырак]]. Маюцца таксама мінеральныя рэчывы — [[калій]], [[магній]], [[фосфар]]. [[Біялагічна значныя элементы|Мікраэлементы]] прадстаўлены солямі [[жалеза]] (2,1 мг %) і злучэннямі [[ёд]]у, якога асабліва шмат у армянскіх гатунках абрыкосаў. Аднак для лячэння і прафілактыкі [[авітаміноз]]у і [[гіпавітаміноз]]у [[Рэтынол|вітаміна А]] пры захворваннях [[печань|печані]] і паніжэнні функцыі [[шчытападобная залоза|шчытападобнай залозы]] ўжываць абрыкосы не варта, бо правітамін А, які ёсць у абрыкосах, пры гэтых захворваннях не засвойваецца, і таму мэтазгодней прымаць чысты вітамін А. З іншых рэчываў у абрыкосах прысутнічае [[пектын]], які валодае здольнасцю выводзіць з арганізма [[Таксін|таксічныя]] прадукты абмену і [[халестэрын]]. Ёсць у абрыкосах [[дубільныя рэчывы]], якія надаюць пладам некаторую даўкасць і вяжучы смак і мацавальныя ўласцівасці. [[Сок]] абрыкосаў валодае [[Антыбіётыкі|антыбіятычнай]] актыўнасцю, у прыватнасці, прыгнятальна дзейнічае на [[Гніенне|гніласныя бактэрыі]]. У костачках абрыкоса ўтрымліваецца ад 35 да 60&nbsp;% невысыхаючага тлустага алею, па хімічным складзе блізкага да персікавага (у склад алею ўваходзяць [[Алеінавая кіслата|алеінавая]] і [[ліналенавая кіслата|ліналенавую кіслоты]])<ref name="ДПЯ"/>. Абрыкосавы алей мае нізкую [[Вадародны паказчык|кіслотнасць]] і невялікую [[глейкасць]], яго выкарыстоўваюць у [[медыцына|медыцыне]] і [[касметыка|касметыцы]]. У насенні абрыкоса ўтрымліваюцца таксама [[Гліказіды|гліказід]] [[амігдалін]] (да 8,43&nbsp;%), [[ферменты]] [[эмульсін]], [[лактоза]] і [[сінільная кіслата]]. Макуха змяшчае значную колькасць бялковых і некаторых іншых арганічных рэчываў, ужываецца ў кандытарскай вытворчасці<ref name="ДПЯ"/>. == У культуры == [[Файл:Apricot and cross section.jpg|left|thumb|250px|left|Плод]] === Сарты === [[Файл:Apricots one open.jpg|250px|thumb|left|Абрыкос як [[садавіна]]]] Вядома больш за 20 [[сорт|сартоў]], якія размножваюцца [[насенне]]м і [[Прышчэпка, батаніка|прышчэпкай]]. Сярэднеазіяцкія сарты абрыкоса, якія маюць малы памер плоду, называюць ''урук''. Уручныя сарты абрыкоса цеплалюбныя, ва ўмовах Усходняй Еўропы звычайна вымярзаюць. У Японіі вырошчваюць спецыяльныя сарты абрыкоса. Плады зялёныя, нясмачныя, кісла-горкія. Яны ўжываюцца падобна агуркам у Беларусі, кіслымі ў салёным расоле. На [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]] і ў [[Малдова|Малдове]] дзікі абрыкос называюць ''жердела́'' (''жердёлы'') ці ''за́рзары''. Такія абрыкосы свабода [[гібрыд]]ызуецца з сартавымі абрыкосамі, валодае падвышанай холадаўстойлівасцю, костачка мае даўгаватую форму (як у слівы) і ў спелых пладоў свабодна аддзяляецца ад мякаці, плод менш салодкі. Костачкі зарзараў горкія на смак, іх не рэкамендуецца ўжываць у ежу. Рэдка сустракаецца ў культуры чорны абрыкос ({{bt-bellat||Armeniaca dasycarpa}}). Ва Усходняй Сібіры расце даўрскі абрыкос ({{bt-bellat||Armeniaca sibirica}}) з ядомымі пладамі. У Францыі {{bt-bellat||Armeniaca brigantica}} лічыцца продкам {{нп3|Мірабэль|мірабэляў|ru|Мирабель}} і {{нп3|ранклод|ранклодаў|ru|Ренклод}}. === У Беларусі === На [[Беларусь|Беларусі]] абрыкос звычайны культывуецца аматарамі. Вядомы з сярэдзіны ХІХ&nbsp;ст., завезены ў паўднёвыя рэгіёны (на Брэстчыну і Гомельшчыну) з [[Украіна|Украіны]]. Адчувальны да вясновых замаразкаў, ва ўмовах Беларусі пладаносіць 6-7 разоў на 10 гадоў, жыве 20-25, максімум да 40 гадоў. Пачынае пладаносіць на 4-5-ы год. Плады выспяваюць у [[ліпень|ліпені]]-[[жнівень|жніўні]]. Выведзены перспектыўныя гібрыды прыдатныя для культывацыі на поўдні і паўднёвым захадзе Беларусі. === У Арменіі === Абрыкос вырошчваецца ў Арменіі са старажытных часоў і займае асаблівае месца ў нацыянальнай культуры, шануецца як адзін з нацыянальных сімвалаў. Некаторыя навукоўцы лічаць абрыкос у Арменіі абарыгеннай раслінай. Згодна з аглядам Фаўста, Г. С. Есаян у 1977 годзе<ref>''Есаян Г. С.''&nbsp; Культура абрикоса в Армении. — Ереван: Айастан, 1977.</ref> абгрунтаваў гэта меркаванне доўгай гісторыяй вырошчвання абрыкоса ў Арменіі, асабліва ў раёне [[Ерэван]]а. [[Насенне]] абрыкоса, датаваныя прыкладна 3000&nbsp;г. да н.э., былі выяўлены ў {{нп3|Шэнгавіт|Шэнгавіце|ru|Шенгавит}} і {{нп3|Сяло Гарні|Гарні|ru|Гарни (село)}}, аднак на думку {{нп3|Бабкен Мікалаевіч Аракелян|Аракеляна|ru|Аракелян, Бабкен Николаевич}}, плод, які даў гэта насенне, быў, хутчэй, прывезены ў Арменію, чым вырашчаны там. Фаўст прыводзіць звесткі, што {{нп3|Ан Казімір Пірам Дэкандоль|Дэкандоль|ru|Декандоль, Анн Казимир Пирам}} у 1886 годзе, вырабляючы агляд звестак пра дзікія абрыкосы ў Арменіі, устанавіў, што шэраг кваліфікаваных падарожнікаў не знайшлі там дзікі абрыкос. Знойдзеныя абрыкосы былі выгадаванымі або здзічэлымі. На аснове гэтай інфармацыі Дэкандоль зрабіў выснову, што Арменія не з’яўляецца радзімай абрыкоса<ref name="faust" />. Аднак шэраг пазнейшых крыніц паведамляе пра вырастанне дзікага абрыкоса на тэрыторыі Арменіі<ref name="zohary" /><ref>''Степанян Н. П., Степанян Р. А.''.&nbsp; [http://takhtajania.asj-oa.am/38/1/190.pdf Новое местонахождение дикорастущего абрикоса (''Armeniaca vulgaris'' Lam.) в Армении] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131220034413/http://takhtajania.asj-oa.am/38/1/190.pdf |date=20 снежня 2013 }}. — ''Takhtajania'' / Армянское ботаническое общество, Институт ботаники НАН РА, 2011, 1. — С. 190—191.</ref>. Э. С. Марыкян (Армянскі НДІ вінаградарства, вінаробства і пладаводства) выступаў з дакладам на V, VI и VII International Symposium on Apricot Culture and Decline (1981, 1983), дзе адзначаў, што абрыкос на тэрыторыі Арменіі вырошчваецца з 4-га тысячагоддзя да н.э. (калі не існавала гандлёвых сувязяў з Кітаем), што пацвярджаецца раскопкамі 1964 і 1967 гг<ref>''Agulian S. L., Sanagian M. B., Morikian E. S., Avetisian M.A.''&nbsp; [http://www.actahort.org/books/85/85_40.htm Apricot Selection in Armenia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130426002521/http://www.actahort.org/books/85/85_40.htm |date=26 красавіка 2013 }} // ISHS Acta Horticulturae 85: V and VI International Symposium on Apricot Culture and Decline.</ref><ref>''Morikian E. S.''.&nbsp; [http://www.actahort.org/books/121/121_36.htm Apricots of Armenia: Origin and Classification of Varietes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20030521122201/http://www.actahort.org/books/121/121_36.htm |date=21 мая 2003 }} // ISHS Acta Horticulturae 121: VII Symposium on Apricot Culture and Decline.</ref>. У той жа час адзначаецца, што аб раннім этапе [[Прыручэнне|прыручэння]] абрыкоса ў Арменіі вядома вельмі мала<ref name="zohary" />. === Ва Украіне === Ва Украіне ў дзікім стане не расце, яго разводзяць у [[сад]]ах, прыдарожных насаджэннях, [[лесапаласа|лесапалосах]] [[стэп]]авых, радзей [[лесастэп]]авых раёнаў. Плоданосіць на 3-4-ы год. Ураджайнасць 100—300&nbsp;ц/га. Каштоўнай для абрыкоса [[прышчэпа]]й ва Украіне з’яўляюцца жэрдзелі. Сартавы абрыкос распаўсюджаны ў асноўным на поўдні Украіны, але і там ён плоданосіць нерэгулярна. Часта ў дрэў зімой падмярзаюць пладовыя пупышкі, а ўвесну кветкі, паколькі абрыкос рана квітнее. У палескай і лесастэпавай зонах Украіны ў асноўным вырошчваюць дрэвы абрыкоса з насення, іх называюць «жэрдзелі». Абрыкосы даюць, як правіла, дробныя плады, якія не адметныя высокімі смакавымі якасцямі, але дрэвы іх менш патрабавальныя да ўмоў Асноўны і самы распаўсюджаны сорт ''Червонощокий'' ({{lang-be|Чырвонашчокі}}). Раяніраваны амаль ва ўсіх абласцях Украіны, за выключэннем Палесся і некаторых абласцей лесастэпавай зоны. Дрэвы хуткаплодныя, высокаўраджайныя, але недастаткова зімаўстойлівыя ў паўночных раёнах Украіны. Плады сярэдняй велічыні ці буйныя, вельмі смачныя, выкарыстоўваюцца ў свежым выглядзе і для тэхнічнай перапрацоўкі. Сорт самаплодны<ref name="Советы">Советы по ведению приусадебного хозяйства / Ф.&nbsp;Я.&nbsp;Попович, Б.&nbsp;К.&nbsp;Гапоненко, Н.&nbsp;М.&nbsp;Коваль и др.; Под ред. Ф.&nbsp;Я.&nbsp;Поповича.&nbsp;— Киев : Урожай, 1985.— с.664, ил.</ref>. Акрамя Чырвонашчокага, у паўднёвых абласцях Украіны раянаваны гатункі: Нікітінський, Ананасовий цюрупинський, Мелітопольський ранній, Консервний пізній, Арзамі, Угорський найкращий, Ювілейний і іншыя. Для Палесся і Лесастэпу ўяўляюць цікавасць наступныя сарты: Ананасовий київський, Київський ароматний, Поліський великоплідний, Шабловський, Колгоспний, Березняківський<ref name="Советы"/>. == Значэнне і выкарыстанне == [[Файл:Turkey.Pasa Baglari005.jpg|thumb|Абрыкосавае дрэва ў цэнтральнай [[Кападокія|Кападокіі]], [[Турцыя]]]] Абрыкос мае добрыя смакавыя якасці. Плады ўтрымліваюць цукры, арганічныя кіслоты, карацін, вітамін С. Плады абрыкосаў ужываюцца як у свежым, так і ў сушоным выглядзе (урук ({{lang-kk|өрік}} {{IPA|/ʷøˈryk/}}) (з костачкай), кайса, {{нп3|курага||ru|Курага}}, {{нп3|пасціла||ru|Пастила}}). Хворым на [[цукровы дыябет]] варта абмяжоўваць ужыванне абрыкосаў з-за высокага ўтрымання ў іх [[цукар|цукру]]<ref name="ДПЯ"/>. З абрыкосаў гатуюць [[абрыкосавая гарэлка|абрыкосавую гарэлку]], прычым сок абрыкосаў падвяргаецца [[закісанне|закісанню]] і потым [[Дыстыляцыя|перагонцы]]. Насенне (костачкі) ужываюцца ў ежу як [[Міндаль]], а з дапамогай выціскання з іх атрымліваюць малако ({{lang-fr|Huille de marmotte}}). Насенне выкарыстоўваюць для вытворчасці [[Трыгліцэрыды|тлустага алею]], названага [[Абрыкосавы алей|абрыкосавым]], які ўжываецца ў медыцыне ў якасці [[растваральнік]]а<ref name="ДПЯ"/><ref name="БФС">{{кніга|аўтар=Блинова, К. Ф. и др.|частка=Абрикос обыкновенный|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=161|isbn=5-06-000085-0}}</ref> некаторых лекавых рэчываў (напрыклад, {{нп3|Камфара|камфары|ru|Камфора}}) для падрыхтоўкі {{нп3|Ін'екцыя|ін'екцыйных раствораў|ru|Инъекция}} і як аснова для вадкіх мазяў. Насенне горкіх сартоў выкарыстоўваецца для падрыхтоўкі [[Міндальная вада|міндальнай вады]]<ref name="Атлас" />. З перапаленых костачак абрыкоса робіцца [[туш]], высакаякасны [[актывіраваны вугаль]] і чорная фарба<ref name="ДПЯ"/>. У кітайскай нацыянальнай медыцыне насенне абрыкоса ўжываюцца ў якасці заспакаяльнага сродка пры [[кашаль|кашлі]], [[ікаўка|ікаўцы]]. У Кітаі рэкамендуюць прымаць насенне абрыкоса ў спалучэнні з іншымі лекавымі раслінамі пры [[бранхіт|бранхіце]], [[трахеіт|трахеіце]], [[ларынгіт|ларынгіце]], [[коклюш]]ы, а таксама [[Нефрыт (захворванне)|нефрыце]]. Выступаючыя з натуральных расколін абрыкосавых дрэў нацёкі засыхаюць на паветры, утвараючы так званую абрыкосавую {{нп3|камедзь||ru|Камедь}}. Здробненая ў парашок абрыкосавая камедзь выкарыстоўваецца ў медыцыне як паўнавартасны заменнік [[гуміарабік]]а. Па эмульгіруючай здольнасці, стойкасці прыгатаваных на ёй алейных [[эмульсія|эмульсій]] і глейкасці яна пераўзыходзіць гуміарабік. Ужываюць абрыкосавую камедзь часам як ахінальны сродак<ref>Лекарственные растения в научной и народной медицине. — Саратов: Изд-во Саратовского ун-та, 1974.</ref>. У склад камедзі ўваходзяць [[галактоза]] (44&nbsp;%), {{нп3|арабіноза||ru|Арабиноза}} (41&nbsp;%), {{нп3|глюкуронавая кіслата||ru|Глюкуроновая кислота}} (16,4&nbsp;%), а таксама мінеральныя (2,4&nbsp;%) і бялковыя (0,6&nbsp;%) рэчывы<ref name="Атлас" />. Драўніна абрыкосавага дрэва выкарыстоўваецца народамі Каўказа для вырабу музычных інструментаў, такіх як армянскі [[дудук]], [[Балабан (інструмент)|балабан]], {{нп3|шві||ru|Шви}}, [[Сурма (музычны інструмент)|зурна]] і іншыя. == Вытворчасць == {| class="wikitable" align=left <!--style="clear:right"--> ! colspan=2|Сусветная вытворчасць абрыкосаў па гадах (тысяч тон) |- | [[1965]] || align="right" | 1 362 |- | [[1970]] || align="right" | 1 630 |- | [[1975]] || align="right" | 1 546 |- | [[1980]] || align="right" | 1 734 |- | [[1985]] || align="right" | 2 029 |- | [[1990]] || align="right" | 2 189 |- | [[1995]] || align="right" | 2 104 |- | [[2000]] || align="right" | 2 922 |- | [[2005]] || align="right" | 3 551 |- | [[2006]] || align="right" | 3 286 |- | [[2007]] || align="right" | 3 368 |- | [[2008]] || align="right" | 3 716 |- | [[2009]] || align="right" | 3 728 |} {| class="wikitable" align=center <!--style="clear:right"--> ! colspan=5|15 буйнейшых вытворцаў абрыкосаў (тысяч тон) |- ! Краіна || [[1985]] || [[1995]] || [[2005]] || [[2009]] |- | {{TUR}} || 202 || 281 || 894 || 695 |- | {{IRN}} || 100 || 193 || 275 || 397 |- | {{UZB}} || н/д || 55 || 170 || 290 |- | {{ITA}} || 195 || 104 || 232 || 233 |- | {{ALG}} || 42 || 41 || 145 || 202 |- | {{PAK}} || 53 || 190 || 197 || 193 |- | {{FRA}} || —<ref>{{Cite web |url=http://faostat.fao.org/site/613/DesktopDefault.aspx?PageID=613#ancor |title=FAOSTAT database |access-date=19 лютага 2014 |archive-date=6 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106174539/http://faostat.fao.org/site/613/DesktopDefault.aspx?PageID=613#ancor |url-status=dead }}</ref> || 110 || 162 || 175 |- | {{MAR}} || 73 || 78 || 103 || 122 |- | {{UKR}} || н/д || 97 || 74 || 115 |- | {{JPN}} || н/д || н/д || 123 || 115 |- | {{EGY}} || 23 || 54 || 73 || 100 |- | {{SYR}} || 80 || 30 || 65 || 99 |- | {{ESP}} || 150 || 138 || 137 || 97 |- | {{CHN}} || н/д || 48 || 91 || 90 |- | {{GRC}} || 131 || 42 || 73 || 77 |- |colspan=7 style="font-size:.7em"| Крыніца: {{нп3|Харчовая і сельскагаспадарчая арганізацыя ААН||ru|Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН}}'' |} == У выяўленчым мастацтве == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Злуецца часамі вясновы мароз,''<br /> ''Хай трохі яшчэ паблукае,''<br /> ''Не ў змозе чакаць i цвіце абрыкос,''<br /> ''I вішня вясну сустракае.''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''Анатоль Балуценка. «Вясновы мароз»''.<ref>[http://ab24b.narod.ru/f20_1.htm Анатоль Балуценка. «Вясновы мароз»]</ref> |} Абрыкос малявалі такія мастакі, як [[Адрыян Кортэ]], [[Луіс Мелендэс]], {{нп3|Канстанцін Даніэль Стахі||en|Constantin Daniel Stahi}}, {{нп3|П'ер Дзюпуа||en|Pierre Dupuis}}, {{нп3|Эмілі Прэер||de|Emilie Preyer}}, {{нп3|Георг Флегель||ru|Флегель, Георг}}, {{нп3|Ян Давідс дэ Хем||ru|Хем, Ян Давидс де}}, {{нп3|Ян ван Хёйсум||ru|Хёйсум, Ян ван}}, {{нп3|Ісаак Саро||de|Isaak Soreau}}, {{нп3|Якаб ван Эс||ru|Jacob van Es}}, {{нп3|Ёзеф Плеп||de|Joseph Plepp}}, [[Любен Бажэн]], [[Луіза Муаён]], [[Асіяс Берт Старэйшы]] і іншыя. <gallery mode="packed"> (Agen) Nature mort aux branches d'abricots et de prunes - Pierre Dupuis - Musée des Beaux-Arts d'Agen.jpg|{{нп3|П'ер Дзюпуа||en|Pierre Dupuis}}. «Нацюрморт са слівамі і абрыкосамі» Выява:Emilie Preyer - Pflaumen und Aprikosen.jpg|{{нп3|Эмілі Прэер||de|Emilie Preyer}}. «Сліва і абрыкос» Выява:Louise Moillon - Basket of Apricots - WGA16078.jpg|[[Луіза Муаён]]. «Кошык абрыкосаў» File:Theodor Aman - Crenguta cu caise.jpg|[[Асіяс Берт Старэйшы]]. «Кампазіцыя з галінкай абрыкоса» </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Советы по ведению приусадебного хозяйства / Ф.&nbsp;Я.&nbsp;Попович, Б.&nbsp;К.&nbsp;Гапоненко, Н.&nbsp;М.&nbsp;Коваль и др.; Под ред. Ф.&nbsp;Я.&nbsp;Поповича.&nbsp;— Киев : Урожай, 1985.— с.664, ил. * Єлін Ю. Я., Оляніцька Л. Г., Івченко С.&nbsp;Г.&nbsp;Шкільний визначник рослин.&nbsp;— К.: «Радянська школа», 1988 * Сорта плодових и ягодных культур. М., 1953. * ''Жучков Н. Г.'' Частное плодоводство. М., 1954. * {{З ВСЭ|Абрикос|1}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Абрикос}} * {{ФлораСССР|аўтар=Костина, К. Ф.|частка=Род 768. Абрикос — Armeniaca Mill.|том=10|стар=584—600|ref=Флора СССР}} * {{кніга|аўтар=Вульф Е. В., Малеева О. Ф.|загаловак=Мировые ресурсы полезных растений: Справочник|адказны=Отв. ред. Ф. Х. Бахтеев|выданне=АН СССР—БИН им. В. Л. Комарова|месца=Л|выдавецтва=Изд-во «Наука», Ленингр. отд-е|год=1969|старонкі=|старонак=566|тыраж=7500|ref=Вульф}} * {{кніга|аўтар= Тийна Орасмяэ-Медер, Оксана Шатрова|загаловак= Наука красоты: Из чего на самом деле состоит косметика|арыгінал= |выдавецтва= [[Альпина Паблишер]]|год= 2016 |месца = М.|серыя= |старонак= 376|isbn= 978-5-9614-5457-4|ref= Тийна Орасмяэ-Медер}} {{Сімвалы Арменіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Пладовыя дрэвы]] [[Катэгорыя:Садавіна]] [[Катэгорыя:Сліва]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] mj6ve7lsqk9eym74p25k5lihj3joh0f Міхаіл Мікалаевіч Загоскін 0 17993 5155512 4619094 2026-06-18T05:00:54Z StarDeg 16311 5155512 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Загоскін}} {{значэнні|Спасылка=Міхаіл Загоскін, значэнні}} '''Міхаіл Мікалаевіч Загоскін''' ({{lang-ru|Михаил Николаевич Загоскин}}) ([[25 ліпеня|14 (25) ліпеня]] [[1789]], с. Рамзай Пензенскага ўезда, цяпер Макшанскага раёна Пензенскай вобласці — [[5 ліпеня|23 чэрвеня (5 ліпеня)]] [[1852]], [[Масква]]) — рускі пісьменнік, драматург, аўтар гістарычных раманаў. З [[1802]] года служыў у [[Санкт-Пецярбург]]у, падчас [[Айчынная вайна 1812 года|Айчыннай вайны 1812 года]] паступіў у апалчэнне, быў паранены пад [[Полацк]]ам. Пасля вайны быў дырэктарам шэрагу маскоўскіх тэатраў, з [[1842]] года — дырэктар Аружэйнай палаты. У літаратуры дэбютыраваў камедыяй «Гарэзнік» ({{lang-ru|«Проказник»}}) ([[1815]]). У яго п’есах «Багатонаў в вёсцы, ці Сурпрыз самому сабе» ({{lang-ru|«Богатонов в деревне, или Сюрприз самому себе»}}) ([[1821]]), «Урок халастым, ці Спадчыннікі» ({{lang-ru|«Урок холостым, или Наследники»}}) ([[1822]]), «Вясковы філосаф» ({{lang-ru|«Деревенский философ»}}) ([[1822]]), «Рэпетыцыя на станцыі» ({{lang-ru|«Репетиция на станции»}}) ([[1827]]), «Благародны тэатр» ({{lang-ru|«Благородный театр»}}) ([[1827]]) знаходзяць перайманне французскай камедыі. Першы раман — «Юры Міласлаўскі, альбо Рускія ў 1612 годзе» ({{lang-ru|«Юрий Милославский, или Русские в 1612 году»}}) ([[1829]]) карыстаўся вялікай папулярнасцю. Іншыя раманы і аповесці: * «Раслаўлёў, альбо Рускія ў 1812 годзе» ({{lang-ru|Рославлев, или Русские в 1812 году}}) ([[1831]]) * «Аскольдава магіла» ({{lang-ru|Аскольдова могила}}) ([[1833]]) * «Кузьма Рошчын» ({{lang-ru|Кузьма Рощин}}) ([[1836]]) * «Спакуснік» ({{lang-ru|Искуситель}}) ([[1838]]) * «Сумота па Радзіме» ({{lang-ru|Тоска по родине}}) ([[1839]]) * «Кузьма Пятровіч Мірошаў» ({{lang-ru|Кузьма Петрович Мирошев}}) ([[1841]]) * «Брынскі лес» ({{lang-ru|Брынский лес}}) ([[1845]]) * «Рускія ў пачатку XVIII стагоддзя» ({{lang-ru|Русские в начале XVIII столетия}}) ([[1848]]) Пра прыжыццёвую папулярнасць Загоскіна гаворыць такі факт: у вядомай камедыі [[Мікалай Васільевіч Гогаль|Гогаля]] «Рэвізор» галоўны герой, прайдзісвет Хлестакоў, спрабуе выдаць за сваю літаратурную творчасць менавіта раман «Юры Міласлаўскі», але прысутныя ўзгадваюць, што гэта «спадара Загоскіна сачыненне», і Хлестакову даводзіцца апраўдвацца. == Гл. таксама == * [[Лаўрэнцій Аляксеевіч Загоскін]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://az.lib.ru/z/zagoskin_m_n/ Загоскін у бібліятэке Максіма Машкова] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Загоскін Міхаіл Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пензенскай вобласці]] kovc4xr2qwq020e3k9vgalrq7sq4io9 Алесь Салагуб 0 18195 5155474 4663175 2026-06-18T01:59:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155474 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя =Алесь Феафілавіч Салагуб |Арыгінал імя = |Выява = |Подпіс = |Псеўданімы = ''Лявон Адраджэнец'', ''Лявон Чачотка'' |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = [[СССР]] |Род дзейнасці = |Гады актыўнасці = |Кірунак = турэмная лірыка |Жанр = |Мова твораў = |Вікісховішча = Alieś Salahub |Вікікрыніца = }} {{Цёзкі2|Салагуб}} '''Алесь Салагуб''' ({{ДН|18|10|1906}}, в. [[Зарудзічы]], цяпер {{МН|Смаргонскі раён|у Смаргонскім раёне|}} — {{ДС|17|5|1934}}) — беларускі [[паэт]], вязень [[Лукішкаўская турма|Лукішак]]. [[Файл:Aleś Sałahub. Алесь Салагуб (1927).jpg|міні|злева|Алесь Салагуб]] [[Файл:Лукішкі (1929).pdf|міні|злева|Зборнік «Лукішкі». 1929]] Скончыў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]] (1927), у 1928 годзе нелегальна перайшоў у [[БССР]], дзе скончыў [[БДУ]] (1931). 10 жніўня 1933 г. арыштаваны і 17 мая 1934 г. расстраляны. Друкаваўся з 1925 года, у 1929 г. у [[Мінск]]у выйшаў зборнік вершаў «Лукішкі»<ref>Лукішкі: Зб. вершаў. — Мн. : Белдзяржвыд, 1929. — 126 с.</ref>. У 1961 годзе ў часопісе «[[Полымя (1922)|Полымя]]» апублікаваны яго «Лукішскі дзёньнік». {{зноскі}} == Літаратура == * Беларускія пісьменнікі : біябібліягр. слоўн. Т. 5. — Мн., 1995. — С. 239. * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі. Т. 4. — Мн., 1986. — С. 613. * Беларускія пісьменнікі (1917—1990). — Мн., 1994. — С. 481. * Беларуская ССР : карот. энцыкл. Т. 5. — Мн., 1981. — С. 534. * Беларуская энцыклапедыя. Т. 14. — Мн., 2002. — С. 96. == Спасылкі == {{Commons|Category:Alieś Salahub}} * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19771 Алесь Салагуб у зборніку «Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794—1991»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714223140/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19771 |date=14 ліпеня 2014 }} {{ref-by}} * [http://slounik.org/81313.html Алесь Салагуб у энцыклапедыі slounik.org] {{ref-by}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Салагуб Алесь}} [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы]] lb16jh746drb3jwv517mb6hx17v637r Альберт Эйнштэйн 0 23397 5155502 5146428 2026-06-18T03:51:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155502 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Альберт Эйнштэйн | Арыгінал імя = {{lang-de|Albert Einstein}} | Выява = | Грамадзянства = - | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Навуковая сфера = | Месца працы = Патэнтавае бюро ў [[Берн]]е/<br />[[Цюрыхскі ўніверсітэт]]/<br />[[Карлаў універсітэт]]/<br />[[Інстытут Кайзера Вільгельма]]/<br />[[Лейдэнскі ўніверсітэт]]/<br />{{нп4|Інстытут фундаментальных даследаванняў|Інстытут фундаментальных даследаванняў|en|Institute for Advanced Study}} | Альма-матэр =[[Швейцарская вышэйшая тэхнічная школа Цюрыха|Вышэйшая тэхнічная школа Цюрыха]]<ref>{{YouTube|ZaD6SwxxkTs|How much Einstein is there in ETH Zurich?|logo=1}}</ref> | Вядомы як = Стваральнік [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай]] і [[Спецыяльная тэорыя адноснасці|спецыяльнай]] [[тэорыя адноснасці|тэорыі адноснасці]] | Узнагароды і прэміі = {{Нобелеўскі медаль|1921}} [[Нобелеўская прэмія па фізіцы]] ([[1921]])<br />[[медаль Коплі]]<br />[[Медаль імя Макса Планка|медаль Планка]]<br />{{нп4|медаль Матэўчы|медаль Матэўчы|en|Matteucci Medal}}<br />{{нп4|медаль Франкліна|медаль Франкліна|en|Franklin Medal}} | Роспіс = Эйнштейн Альберт автограф ЖЗЛ.JPG }}{{Агульная тэорыя адноснасці}}{{Квантавая механіка}} '''Альбе́рт Эйнштэ́йн''' ({{lang-de|Albert Einstein}}; {{ДН|14|3|1879}}, {{МН|Ульм|ва Ульме}}, [[Вюртэмберг|Каралеўства Вюртэмберг]], [[Германская імперыя]] — {{ДС|18|4|1955}}, {{МС|Прынстан|3=Прынстан, Нью-Джэрсі}}, [[Нью-Джэрсі]], [[ЗША]]) — нямецкі [[фізік]]-[[тэарэтычная фізіка|тэарэтык]]. Стваральнік тэорыі адноснасці (з якой шырока вядома [[эквівалентнасць масы і энергіі]], {{math|''E'' {{=}} ''mc''<sup>2</sup>}}). Атрымаў у [[1921]] годзе [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскую прэмію па фізіцы]] «''за заслугі ў тэарэтычнай фізіцы, і асабліва за адкрыццё закону фотаэлектрычнага эфекту''». Унёсак Эйнштэйна ў тэарэтычную фізіку ўключае [[Спецыяльная тэорыя адноснасці|спецыяльную тэорыю адноснасці]], якая ўвязвае механіку і электрамагнетызм, і [[Агульная тэорыя адноснасці|агульную тэорыю адноснасці]], якая пашырыла прынцып адноснасці на неаднародны рух, стварыўшы тым самым новую тэорыю гравітацыі. Сярод іншых прац — рэлятывісцкая касмалогія, капілярнае дзеянне, крытычнае выпраменьванне, класічныя праблемы статыстычнай механікі і іх дастасаванне да квантавай тэорыі, тлумачэнне броўнаўскага руху малекул, імавернасць пераносу атамаў, квантавая тэорыя монаатамнага газу, цеплавыя ўласцівасці святла з нізкай шчыльнасцю выпраменьвання (фундамент тэорыі фатонаў), тэорыя выпраменьвання ўключна з вымушанай эмісіяй, канцэпцыя адзінай тэорыі поля, і геаметрызацыя фізікі. Ён таксама прадказаў «''[[Квантавая тэлепартацыя|квантавую тэлепартацыю]]''», прадказаў і вымераў гірамагнітны [[эфект Эйнштэйна — дэ Хааза]]. З 1933 года працаваў над праблемамі [[касмалогія|касмалогіі]] і [[Адзіная тэорыя поля|адзінай тэорыі поля]]. Альберт Эйнштэйн стварыў больш за 300 навуковых прац па фізіцы, а таксама каля 150 кніг і артыкулаў у галіне гісторыі і філасофіі навукі, публіцыстыкі і інш. Актыўна выступаў супраць вайны, супраць прымянення [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]], за [[гуманізм]], павагу правоў чалавека, паразуменне паміж народамі. Эйнштэйну належыць вырашальная роля ў папулярызацыі і ўвядзенні ў навуковы абарот новых фізічных канцэпцый і тэорый. У першую чаргу гэта тычыцца перагляду разумення фізічнай сутнасці [[Прастора-час|прасторы і часу]] і пабудовы новай тэорыі гравітацыі ўзамен ньютанаўскай. Эйнштэйн таксама, разам з [[Макс Планк|Планкам]], заклаў асновы квантавай тэорыі. Гэтыя канцэпцыі, шматкроць пацверджаныя эксперыментамі, утвараюць падмурак сучаснай фізікі. == Біяграфія == [[Файл:Ульм. Памятник Эйнштейну.jpg|thumb|right|Помнік ва Ульме на месцы дома, дзе нарадзіўся Эйнштэйн.]] === Раннія гады === Альберт Эйнштэйн нарадзіўся [[14 сакавіка]] [[1879]] года ў паўднёвагерманскім горадзе Ульме, у небагатай яўрэйскай сям’і{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=25—26. }}. {{Фотарадок|Hermann einstein.jpg|Pauline Koch.jpg|ш1=145|ш2=149|тэкст=Герман Эйнштэйн і Паўліна Эйнштэйн (народжаная Кох), бацька і маці вучонага|align=left}} Бацька, Герман Эйнштэйн ([[1847]]—[[1902]]), быў у гэты час саўладальнікам невялікага прадпрыемства па вытворчасці пёравага начыння для матрацаў і пярын. Маці, Паўліна Эйнштэйн (народжаная Кох, [[1858]]—[[1920]]), паходзіла з сям’і заможнага прадаўца [[кукуруза|кукурузы]] Юліуса Дэрцбахера (у 1842 годзе ён змяніў прозвішча на Кох) і Еты Бернхаймер<ref>[http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinpauline_content.html Einstein: Science and Religion. Short life history: Pauline Einstein] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722183452/http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinpauline_content.html |date=22 ліпеня 2011 }}{{ref-en}}</ref>. Улетку 1880 года сям’я перасялілася ў [[Мюнхен]], дзе Герман Эйнштэйн разам з братам Якабам заснаваў невялікую фірму па гандлі электрычным абсталяваннем. У Мюнхене нарадзілася малодшая сястра Альберта — Марыя (Мая, [[1881]]—[[1951]]). Пачатковую адукацыю Альберт Эйнштэйн атрымаў у мясцовай [[Каталіцызм|каталіцкай]] школе. Паводле яго ўспамінаў, у дзяцінстве ён перажыў стан глыбокай рэлігійнасці, які абарваўся ў 12 гадоў. Праз чытанне {{нп4|навукова-папулярная літаратура|навукова-папулярных кніг|ru|Научно-популярная литература}} ён прыйшоў да пераканання, што шмат выкладзенага ў [[Біблія|Бібліі]] не можа быць праўдай, а дзяржава наўмысна займаецца падманам маладога пакалення. Усё гэта зрабіла яго вальнадумцам і назаўжды спарадзіла скептычнае стаўленне да аўтарытэтаў<ref>{{cite web|url=http://www.einsteinandreligion.com/freethink.html|title=Einstein: Science and Religion. Becoming a Freethinker and a Scientist|access-date=19 лютага 2009|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820185823/http://einsteinandreligion.com/freethink.html|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Эйнштэйн пазней успамінаў найбольш моцныя дзіцячыя ўражанні: [[компас]], «''Пачаткі''» [[Эўклід]]а і (каля [[1889]] года) «''{{нп4|Крытыка чыстага розуму|Крытыку чыстага розуму|en|Critique of Pure Reason}}''» [[Імануіл Кант|Імануіла Канта]]. Па ініцыятыве маці ён з шасці гадоў пачаў займацца ігрой на [[Скрыпка|скрыпцы]]. Захапленне музыкай захоўвалася ў Эйнштэйна на працягу ўсяго жыцця. Ужо знаходзячыся ў [[ЗША]] ў [[Прынстан (Нью-Джэрсі)|Прынстане]], у [[1934]] годзе Альберт Эйнштэйн даў дабрачынны канцэрт, дзе выконваў на скрыпцы творы [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]] на карысць навукоўцаў-эмігрантаў і дзеячаў культуры з [[нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]]. [[Файл:Albert Einstein as a child.jpg|thumb|left|Эйнштэйн у 14 гадоў.]] У гімназіі (цяпер {{нп4|Гімназія імя Альберта Эйнштэйна|Гімназія імя Альберта Эйнштэйна|de|Albert-Einstein-Gymnasium München}} ў Мюнхене) ён не быў у ліку першых вучняў (выключэнне [[матэматыка]] і [[латынь]]). Сістэма механічнага завучвання матэрыялу (якая, як ён пазней казаў, наносіць шкоду самому духу вучобы і творчаму мысленню), а таксама аўтарытарнае стаўленне настаўнікаў да вучняў выклікала ў Альберта непрыманне, таму ён часта ўступаў у спрэчкі са сваімі выкладчыкамі. У [[1894]] годзе Эйнштэйны пераехалі з Мюнхена ў італьянскі горад [[Павія]], блізу [[Мілан]]а, куды браты Герман і Якаб перавялі сваю фірму. Сам Альберт заставаўся са сваякамі ў Мюнхене яшчэ пэўны час, каб скончыць усе шэсць класаў гімназіі. Так і не атрымаўшы {{нп4|атэстат сталасці|атэстата сталасці|en|Abitur}}, у [[1895]] годзе ён далучыўся да сваёй сям’і ў Павіі. [[Файл:Albert_Einstein's_exam_of_maturity_grades_(color2).jpg|thumb|Атэстат Эйнштэйна ў Аарау (ацэнкі па шасцібальнай шкале).]] Увосень 1895 года Альберт Эйнштэйн прыбыў у Швейцарыю, каб здаць уступныя экзамены ў [[Швейцарская вышэйшая тэхнічная школа Цюрыха|Вышэйшае тэхнічнае вучылішча (палітэхнікум) у Цюрыху]] і па заканчэнні навучання стаць выкладчыкам фізікі. Бліскуча праявіўшы сябе на экзамене па матэматыцы, ён у той жа час праваліў экзамены па [[Батаніка|батаніцы]] і [[Французская мова|французскай мове]], што не дазволіла яму паступіць у Цюрыхскі палітэхнікум. Аднак дырэктар вучылішча параіў маладому чалавеку паступіць у выпускны клас школы ў [[Аарау]] (Швейцарыя), каб атрымаць атэстат і паступаць яшчэ раз. У кантанальнай школе Аарау Альберт Эйнштэйн прысвячаў свой свабодны час вывучэнню электрамагнітнай тэорыі [[Джэймс Клерк Максвел|Максвела]]. У верасні [[1896]] года ён паспяхова здаў усе выпускныя іспыты ў школе, за выключэннем іспыту па французскай мове, і атрымаў атэстат, а ў кастрычніку 1896 года быў прыняты ў палітэхнікум на педагагічны факультэт{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=32.}}. Тут ён пасябраваў з аднакурснікам, матэматыкам {{нп4|Марсель Гросман|Марселем Гросманам|en|Marcel Grossmann}} (1878—1936), а таксама пазнаёміўся з сербскай студэнткай факультэта медыцыны [[Мілева Марыч|Мілевай Марыч]] (на 4 гады старэйшай за яго), якая пазней стала яго жонкай. У гэтым жа годзе Эйнштэйн адмовіўся ад германскага грамадзянства. Каб атрымаць швейцарскае грамадзянства, патрабавалася выплаціць 1000 [[Швейцарскі франк|швейцарскіх франкаў]], аднак бядотнае матэрыяльнае становішча сям’і дазволіла яму зрабіць гэта толькі праз 5 гадоў. Прадпрыемства бацькі ў гэтым годзе канчаткова згалела, бацькі Эйнштэйна пераехалі ў Мілан, дзе Герман Эйнштэйн, ужо без брата, адкрыў фірму па гандлі электраабсталяваннем. Стыль і методыка выкладання ў палітэхнікуме істотна адрозніваліся ад закасцянелай і аўтарытарнай прускай школы, таму далейшае навучанне давалася юнаку лягчэй. У яго былі першакласныя выкладчыкі, у тым ліку выдатны геометр [[Герман Мінкоўскі]] (яго лекцыі Эйнштэйн часта прапускаў, пра што потым шчыра шкадаваў) і аналітык {{нп4|Адольф Гурвіц|Адольф Гурвіц|en|Adolf Hurwitz}}. === Пачатак навуковай дзейнасці === У [[1900]] годзе Эйнштэйн скончыў палітэхнікум, атрымаўшы дыплом выкладчыка матэматыкі і фізікі. Экзамены ён здаў паспяхова, але не бліскуча. Многія прафесары высока ацэньвалі здольнасці студэнта Эйнштэйна, але ніхто не пажадаў дапамагчы яму працягнуць навуковую кар’еру. Сам Эйнштэйн пазней успамінаў{{sfn |Львов В. Е.|1959|с=15.}}: <blockquote> Я быў трэціраваны маімі настаўнікамі, якія не любілі мяне з-за маёй незалежнасці і закрылі мне шлях у навуку. </blockquote> [[Файл:Albert Einstein ETH-Bib Portr 05937.jpg|thumb|Эйнштэйн у патэнтавым бюро (1905).]] Хоць у наступным, [[1901]] годзе, Эйнштэйн стаў грамадзянінам Швейцарыі, але аж да вясны [[1902]] года не мог знайсці сталага месца працы — нават школьным настаўнікам. Не маючы заробку ён літаральна галадаў, не прымаючы ежу па некалькі дзён запар, што стала прычынай хваробы печані, ад якой навуковец пакутаваў да канца жыцця. Нягледзячы на цяжкасці, Эйнштэйн знаходзіў час і сілы для далейшага вывучэння фізікі. У 1901 годзе берлінскія ''«Аналы фізікі''» ({{lang-de|''Annalen der Physik''}}) апублікавалі яго першы артыкул «''Следствы з тэорыі капілярнасці''» ({{lang-de|''Folgerungen aus den Capillaritätserscheinungen''}}), прысвечаны аналізу сіл прыцягнення між атамамі вадкасцей на падставе тэорыі капілярнасці. Пераадолець нягоды дапамог былы аднакурснік Марсель Гросман, які рэкамендаваў Эйнштэйна на пасаду эксперта III класа ў Федэральнае Бюро патэнтавання вынаходстваў ([[Берн]]) з акладам 3500 франкаў у год (у гады студэнцтва ён жыў на 100 франкаў у месяц{{sfn |Пайс А.|1989|с=50 }}). Эйнштэйн працаваў у Бюро патэнтаў з ліпеня 1902 па кастрычнік [[1909]] года, займаючыся пераважна экспертнай ацэнкай заявак на вынаходствы. У [[1903]] годзе ён стаў пастаянным работнікам Бюро. Характар ​​працы дазваляў Эйнштэйну прысвячаць вольны час даследаванням у галіне тэарэтычнай фізікі. [[Файл:Albert Einstein and his wife Mileva Maric.jpg|thumb|right|Эйнштэйн са сваёй першай жонкай [[Мілева Марыч|Мілевай Марыч]] (каля 1905 года).]] У кастрычніку 1902 года Эйнштэйн атрымаў вестку з Італіі аб хваробе бацькі; Герман Эйнштэйн памёр праз некалькі дзён пасля прыезда сына. [[6 студзеня]] [[1903]] года Эйнштэйн ажаніўся з дваццацісямігадовай Мілевай Марыч. У іх нарадзіліся трое дзяцей{{efn|Першай нарадзілася дачка (1902), але высветліць яе лёс біёграфам не атрымалася, хутчэй за ўсё, яна памерла ў маленстве<ref>{{cite web |url = http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinlieserl.html |title = Short life history: Lieserl Einstein-Maric |access-date = 10 лютага 2009 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110722184159/http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinlieserl.html |archive-date = 22 ліпеня 2011 |url-status = dead }}</ref>.}}. З 1904 года Эйнштэйн супрацоўнічаў з вядучым фізічным часопісам Германіі «''Аналы фізікі''», падаючы для яго рэфератыўнага дадатка анатацыі новых артыкулаў па [[Тэрмадынаміка|тэрмадынаміцы]]<ref>{{артыкул|аўтар=Визгин В. П., Кобзарев И. Ю., Явелов В. Е. |загаловак=Научное творчество и жизнь Альберта Эйнштейна: рецензия на книгу А. Пайса |выданне=Эйнштейновский сборник, 1984—1985 |год=1988 |месца=М. |выдавецтва=Наука |старонкі=304 |isbn=5-02-000006-Х }}</ref>. Магчыма, набыты гэтым аўтарытэт у рэдакцыі садзейнічаў яго уласным публікацыям 1905 года. === 1905 — «Год цудаў» === [[1905]] год увайшоў у гісторыю фізікі як «''Год цудаў''» ({{lang-la|Annus Mirabilis}})<ref>{{cite web|author=Dirk Soltau.|url=http://www.wissen.de/wde/generator/wissen/ressorts/sport/Formel1/index,page=1306822.html|title=Albert Einstein: 1905 – das Wunderjahr auf dem Papier|access-date=20 жніўня 2010|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXoeSUf?url=http://www.wissen.de/wde/generator/wissen/ressorts/sport/Formel1/index,page=1306822.html|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У гэтым годзе «''Аналы фізікі''» апублікавалі тры выдатныя артыкулы Эйнштэйна, якія паклалі пачатак новай навуковай рэвалюцыі: # «''Да электрадынамікі цел, якія рухаюцца''» ({{lang-de|''Zur Elektrodynamik bewegter Körper''}}). З гэтага артыкула пачынаецца [[Спецыяльная тэорыя адноснасці|тэорыя адноснасці]]<ref> ''А. Эйнштейн'' [http://path-2.narod.ru/02/03/kedt.pdf «К электродинамике движущихся тел»], Эйнштейн, А. Собр. науч. тр. в 4 тт. Т. 1. Работы по теории относительности. 1905—1920. — М.: Наука. 1965. С.56-57.</ref>. # «''Аб адным эўрыстычным пункце гледжання, які тычыцца ўзнікнення і ператварэння святла''» ​​({{lang-de|''Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichts betreffenden heuristischen Gesichtspunkt''}}). Адна з работ, якія заклалі падмурак [[Квантавая механіка|квантавай тэорыі]]. # «''Аб руху часціц, якія ўзважаныя ў вадкасці, патрабаваным малекулярна-кінетычнай тэорыяй цеплаты''» ({{lang-de|''Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen''}}) — праца, прысвечаная [[Броўнаўскі рух|броўнаўскаму руху]], якая істотна прасунула [[Статыстычная фізіка|статыстычную фізіку]]. Эйнштэйну часта задавалі пытанне: як яму ўдалося стварыць тэорыю адноснасці? Паўжартам, напалову сур’ёзна ён адказваў<ref>{{кніга |аўтар= Einstein A. |загаловак= Lettres a Maurice Solovine |месца= Paris |год= 1956 |pages=21 }}</ref>: <blockquote>Чаму менавіта я стварыў тэорыю адноснасці? Калі я задаю сабе такое пытанне, мне здаецца, што прычына ў наступным. Нармальны дарослы чалавек наогул не задумваецца над праблемай прасторы і часу. На яго думку, ён ужо думаў аб гэтай праблеме ў дзяцінстве. Я ж развіваўся інтэлектуальна так павольна, што прастора і час займалі мае думкі, калі я стаў ужо дарослым. Натуральна, я мог глыбей пранікаць у праблему, чым дзіця з нармальнымі схільнасцямі.</blockquote> ==== Спецыяльная тэорыя адноснасці ==== {{Асноўны артыкул|Спецыяльная тэорыя адноснасці}} На працягу ўсяго [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] матэрыяльным носьбітам электрамагнітных з’яў лічылася гіпатэтычнае асяроддзе — [[Эфір (фізіка)|эфір]]. Аднак да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] высветлілася, што ўласцівасці гэтага асяроддзя цяжка ўзгадніць з [[класічная фізіка|класічнай фізікай]]. З аднаго боку, [[аберацыя святла]] схіляе да думкі, што эфір абсалютна нерухомы, з другога — {{нп4|вопыт Фізо|вопыт Фізо|ru|Опыт Физо}} сведчыў на карысць гіпотэзы, што эфір часткова захопліваецца матэрыяй, якая рухаецца. [[Вопыт Майкельсана|Вопыты Майкельсана]] ([[1881]]), аднак, паказалі, што ніякага «''эфірнага ветру''» не існуе. У [[1892]] годзе [[Хендрык Лорэнц]] і (незалежна ад яго) {{нп4|Джордж Фрэнсіс Фіцджэральд|Джордж Фіцджэральд|en|George Francis FitzGerald}} выказалі дапушчэнне, што эфір нерухомы, а даўжыня любога цела скарачаецца ў кірунку яго руху. Заставалася, аднак, адкрытым пытанне, чаму даўжыня скарачаецца дакладна ў такой прапорцыі, каб кампенсаваць «''эфірны вецер''» і не даць выявіць існаванне эфіру. Адначасова вывучалася пытанне, пры якіх пераўтварэннях каардынатаў [[ураўненні Максвела]] інварыянтныя. Правільныя формулы ўпершыню выпісалі {{нп4|Джозеф Лармор|Лармор|en|Joseph Larmor}} ([[1900]]) і [[Анры Пуанкарэ|Пуанкарэ]] ([[1905]]), апошні даказаў іх групавыя ўласцівасці і прапанаваў назваць [[Пераўтварэнні Лорэнца|пераўтварэннямі Лорэнца]]. Пуанкарэ таксама даў абагульненую фармулёўку [[Прынцып адноснасці Эйнштэйна|прынцыпу адноснасці]], якая ахоплівае і [[Электрадынаміка|электрадынаміку]]. Тым не менш, ён працягваў прызнаваць эфір, хоць прытрымліваўся думкі, што яго ніколі не атрымаецца выявіць<ref>Гл. даклад Пуанкарэ на фізічным кангрэсе, [[1900]] года: {{кніга |аўтар= Пуанкаре Анри. |загаловак= О науке |месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1983 |старонкі=524 }}</ref>. У дакладзе на фізічным кангрэсе (1900) Пуанкарэ ўпершыню выказвае думку, што адначасовасць падзей не абсалютная, а ўяўляе сабой умоўнае пагадненне («''{{нп4|Канвенцыяналізм|канвенцыю|ru|Конвенционализм}}''»). Было выказана таксама меркаванне аб крайняй [[хуткасць святла|хуткасці святла]]. Такім чынам, у пачатку XX стагоддзя існавалі дзве несумяшчальныя кінематыкі: класічная, з [[Прынцып адноснасці Галілея|пераўтварэннямі Галілея]], і электрамагнітная, з пераўтварэннямі Лорэнца. [[Файл:Albert einstein house bern.JPG|thumb|''Einsteinhaus'' — дом Эйнштэйна ў Берне, дзе нарадзілася тэорыя адноснасці.]] Эйнштэйн, разважаючы на гэтыя тэмы ў значнай ступені незалежна, выказаў здагадку, што першая з’яўляецца [[Апраксімацыя|набліжаным]] выпадкам другой для малых хуткасцей, а тое, што лічылася ўласцівасцямі эфіру, ёсць насамрэч праява аб’ектыўных уласцівасцей прасторы і часу{{efn|Пуанкарэ разглядаў сваю матэматычную мадэль, якая фармальна супадае з эйнштэйнаўскай, як адлюстраванне не фізічнай рэальнасці, а суб’ектыўных (канвенцыянальных) паняццяў фізікаў.}}. Эйнштэйн прыйшоў да высновы, што недарэчна прыцягваць паняцце эфіру толькі для таго, каб даказаць немагчымасць яго назірання, і што корань праблемы ляжыць не ў дынаміцы, а глыбей — у кінематыцы. У згаданым вышэй асноватворным артыкуле «''Да электрадынамікі цел, якія рухаюцца''» ён прапанаваў два пастулаты: усеагульны [[Прынцып адноснасці Эйнштэйна|прынцып адноснасці]] і сталасць хуткасці святла; з іх лёгка выводзіцца {{нп4|лорэнцава скарачэнне|лорэнцава скарачэнне|en|Length contraction}}, формулы пераўтварэнняў Лорэнца, адноснасць адначасовасці, непатрэбнасць эфіру, новая формула складання хуткасцей, узрастанне інерцыі з хуткасцю і г. д.{{efn|У некалькіх выступленнях Эйнштэйн ужываў тэрмін «''эфір''» як сінонім «''фізічнай прасторы''», гл. ніжэй раздзел [[#Эфір і тэорыя адноснасці]]. Аднак гэты новы сэнс старога тэрміна не прыжыўся ў навуцы.}}. У другім яго артыкуле, які выйшаў у канцы года, з’явілася і формула [[Эквівалентнасць масы і энергіі|<math>E=mc^2</math>]], якая вызначае сувязь масы і энергіі. Частка навукоўцаў адразу прыняла гэтую тэорыю, якая пазней атрымала назву «''[[спецыяльная тэорыя адноснасці]]''» (СТА); [[Макс Планк]] ([[1906]]) і сам Эйнштэйн ([[1907]]) пабудавалі рэлятывісцкую [[Дынаміка|дынаміку]] і [[Тэрмадынаміка|тэрмадынаміку]]. Былы настаўнік Эйнштэйна, [[Герман Мінкоўскі]], у 1907 годзе прадставіў матэматычную мадэль кінематыкі тэорыі адноснасці ў выглядзе геаметрыі [[Прастора Мінкоўскага|чатырохмернага нееўклідавага свету]] і распрацаваў тэорыю інварыянтаў гэтага свету (першыя вынікі ў гэтым кірунку апублікаваў Пуанкарэ ў 1905 годзе). Аднак нямала навукоўцаў палічылі «''новую фізіку''» залішне рэвалюцыйнай. Яна адмяняла эфір, абсалютную прастору і абсалютны час, рэвізавала механіку [[Ісаак Ньютан|Ньютана]], якая 200 гадоў служыла апорай фізікі і нязменна пацвярджалася назіраннямі. Час у тэорыі адноснасці цячэ па-рознаму ў розных [[Сістэма адліку|сістэмах адліку]], [[інерцыя]] і даўжыня залежаць ад хуткасці, рух хутчэй святла немагчымы, узнікае «''[[парадокс блізнят]]''» — усе гэтыя незвычайныя следствы былі непрымальнымі для кансерватыўнай часткі навуковай супольнасці. Справа ўскладнялася таксама тым, што СТА не прадказвала спачатку ніякіх новых назіраных эфектаў, а вопыты {{нп4|Вальтэр Кауфман|Вальтэра Кауфмана|de|Walter Kaufmann (Physiker)}} ([[1905]]—[[1909]]) многія трактавалі як абвяржэнне краевугольнага каменя СТА — прынцыпу адноснасці (гэты аспект канчаткова праясніўся на карысць СТА толькі ў [[1914]]—[[1916]] гадах){{sfn |Пайс А.|1989|с=155-156. }}. Некаторыя фізікі ўжо пасля 1905 года спрабавалі распрацаваць альтэрнатыўныя тэорыі (напрыклад, {{нп4|Вальтэр Рытц|Рытц|ru|Ритц, Вальтер}} у [[1908]] годзе), аднак пазней высветлілася неадольнае разыходжанне гэтых тэорый з эксперыментам<ref name=SP183>{{кніга |аўтар= Спасский Б. И. |загаловак= История физики |месца= М. |выдавецтва= Высшая школа |год= 1977 |том= 2 |старонкі=183—187}}</ref>. Многія вядомыя фізікі засталіся вернымі класічнай механіцы і канцэпцыі эфіру, сярод іх [[Хендрык Антон Лорэнц|Лорэнц]], [[Джозеф Джон Томсан|Дж. Дж. Томсан]], [[Філіп Эдуард Антон фон Ленард|Ленард]], {{нп4|Олівер Джозеф Лодж|Лодж|en|Oliver Lodge}}, [[Вальтэр Герман Нернст|Нернст]], [[Вільгельм Він|Він]]<ref name=SP183/>. Пры гэтым некаторыя з іх (напрыклад, сам Лорэнц) не адпрэчвалі вынікаў спецыяльнай тэорыі адноснасці, аднак інтэрпрэтавалі іх у духу тэорыі Лорэнца, аддаючы перавагу погляду на прасторава-часавую канцэпцыю Эйнштэйна-Мінкоўскага як на чыста матэматычны прыём. Вырашальным аргументам на карысць праўдзівасці СТА сталі вопыты па праверцы [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] (гл. ніжэй). З часам паступова назапашваліся і вопытныя пацверджанні самой СТА. На ёй заснаваныя [[квантавая тэорыя поля]], тэорыя [[Паскаральнік зараджаных часціц|паскаральнікаў]], яна ўлічваецца пры праектаванні і працы [[GPS|спадарожнікавых сістэм навігацыі]] (тут спатрэбіліся нават папраўкі агульнай тэорыі адноснасці)<ref>{{cite web|author=Neil Ashby|url=http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/|title=Relativity in the Global Positioning System|access-date=19 лютага 2009|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20050906104857/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/|archive-date=6 верасня 2005|url-status=dead}}</ref> і г. д. ==== Квантавая тэорыя ==== {{main|Гісторыя квантавай механікі|Гісторыя ўзнікнення квантавай фізікі}} [[Файл:Max planck.jpg|thumb|[[Макс Планк]].]] Для вырашэння праблемы, якая ўвайшла ў гісторыю пад назвай «''{{нп4|ультрафіялетавая катастрофа|ультрафіялетавай катастрофы|en|Ultraviolet catastrophe}}''», і адпаведнага ўзгаднення тэорыі з эксперыментам [[Макс Планк]] выказаў дапушчэнне ([[1900]]), што выпраменьванне святла рэчывам адбываецца дыскрэтна (непадзельнымі порцыямі), і энергія выпраменьванай порцыі залежыць ад частаты святла. Некаторы час гэтую гіпотэзу нават сам яе аўтар разглядаў як умоўны матэматычны прыём, аднак Эйнштэйн у другім з вышэйзгаданых артыкулаў прапанаваў далёка ідучае яе абагульненне і з поспехам ужыў для тлумачэння уласцівасцей [[фотаэфект]]у. Эйнштэйн высунуў тэзіс, што не толькі выпраменьванне, але і распаўсюджанне і паглынанне святла дыскрэтныя; пазней гэтыя порцыі ([[квант]]ы) атрымалі назву [[фатон]]аў. Гэты тэзіс дазволіў яму растлумачыць два дапушчэнні фотаэфекту: чаму фататок узнікаў не пры адвольнай частаце святла, а толькі пачынаючы з пэўнага парога, які залежыць толькі ад віду металу, а энергія і хуткасць выбітых электронаў залежалі не ад інтэнсіўнасці святла, а толькі ад яго частаты. Тэорыя фотаэфекту Эйнштэйна з высокай дакладнасцю адпавядала вопытным дадзеным, што пазней пацвердзілі эксперыменты [[Роберт Эндрус Мілікен|Мілікена]] ([[1916]]). Першапачаткова гэтыя погляды сустрэлі неразуменне большасці фізікаў, нават Планка Эйнштэйну прыйшлося пераконваць у рэальнасці квантаў{{efn|У рэкамендацыю для абрання Эйнштэйна ў Прускую Акадэмію навук (1912), падпісаную Планкам і шэрагам іншых найбуйнейшых фізікаў Германіі, аўтары ўключылі прабачэнне за «''легкадумную''» веру Эйнштэйна ў існаванне фатонаў: «''Тое, што ён у сваіх развагах часам выходзіць за межы мэты, як, напрыклад, у сваёй гіпотэзе светлавых квантаў, нельга занадта ставіць яму ў папрок. Бо, не вырашыўшы пайсці на рызыку, нельга ажыццявіць праўдзіва новага, нават у самым дакладным прыродазнаўстве.''»<ref>{{артыкул |аўтар=Макс Борн. |загаловак = Альберт Эйнштейн и световые кванты |выданне = Успехи физических наук |спасылка = http://ufn.ru/ufn56/ufn56_5/Russian/r565h.pdf |год = 1956 |том = 59 |нумар = 1 |старонкі = 127}}</ref>.}}. Паступова, аднак, былі назапашаныя вопытныя дадзеныя, якія пераканалі скептыкаў у дыскрэтнасці электрамагнітнай энергіі. Апошнюю кропку ў спрэчцы паставіў [[эфект Комптана]] ([[1923]]). У [[1907]] годзе Эйнштэйн апублікаваў квантавую тэорыю цеплаёмістасці (старая тэорыя пры нізкіх тэмпературах моцна разыходзілася з эксперыментам). Пазней ([[1912]]) [[Петэр Дэбай|Дэбай]], [[Макс Борн|Борн]] і {{нп4|Тэадор фон Карман|Карман|en|Theodore von Kármán}} удакладнілі тэорыю цеплаёмістасці Эйнштэйна, і была дасягнутая выдатная суадноснаць з вопытам<ref>{{cite web|author=Кудрявцев П. С.|url=http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000004/st048.shtml|title=История физики. Развитие квантовой теории Эйнштейном|access-date=13 августа 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217201926/http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000004/st048.shtml|archive-date=17 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. ==== Броўнаўскі рух ==== У [[1827]] годзе [[Роберт Броўн]] назіраў пад мікраскопам і пазней апісаў хаатычны рух кветкавага пылку, які плаваў у вадзе<ref>{{кніга |аўтар=Спасский Б. И. |загаловак=История физики |месца= М. |выдавецтва= Высшая школа |год=1977 |том=II |спасылка=http://osnovanija.narod.ru/History/Spas/T2_1.djvu |старонкі=74 }} </ref>. Эйнштэйн, на аснове [[Малекулярная фізіка|малекулярнай тэорыі]], распрацаваў статыстыка-матэматычную мадэль падобнага руху. На падставе яго мадэлі дыфузіі можна было, апроч іншага, з добрай дакладнасцю ацаніць памер малекул і іх колькасць у адзінцы аб’ёму. Адначасова да аналагічных высноў прыйшоў [[Марыян Смалухоўскі]], артыкул якога быў апублікаваны на некалькі месяцаў пазней. Свае работы па статыстычнай механіцы, пад назвай «''Новае вызначэнне памераў малекул''», Эйнштэйн прэзентаваў у палітэхнікуме ў якасці дысертацыі і ў тым жа 1905 годзе атрымаў званне [[доктар філасофіі|доктара філасофіі]] (эквівалент кандыдата прыродазнаўчых навук) па фізіцы. У наступным годзе Эйнштэйн развіў сваю тэорыю ў новым артыкуле «''Да тэорыі броўнаўскага руху''», і ў далейшым неаднаразова вяртаўся да гэтай тэмы. Неўзабаве ([[1908]]) вымярэнні [[Жан Батыст Перэн|Перэна]] цалкам пацвердзілі адэкватнасць мадэлі Эйнштэйна, што стала першым эксперыментальным доказам малекулярна-кінетычнай тэорыі, якая падвяргалася ў тыя гады актыўным нападам з боку [[Пазітывізм|пазітывістаў]]. [[Макс Борн]] пісаў ([[1949]])<ref>{{кніга |аўтар= Борн М. |загаловак= Физика в жизни моего поколения. Сборник статей |месца= М. |выдавецтва= ИЛ |год= 1963 |старонкі= 361 }}</ref>: «''Я думаю, што гэтыя даследаванні Эйнштэйна больш за ўсе іншыя работы пераконваюць фізікаў у рэальнасці атамаў і малекул, у справядлівасці тэорыі цеплаты і фундаментальнай ролі імавернасці ў законах прыроды»''. Працы Эйнштэйна па статыстычнай фізіцы цытуюць нават часцей, чым яго працы па тэорыі адноснасці<ref name=Sukh/>. Выведзеная ім {{нп4|Суадносіны Эйнштэйна|формула для каэфіцыента дыфузіі|en|Einstein relation (kinetic theory)}} і яго сувязь з [[Дысперсія выпадковай велічыні|дысперсіяй]] каардынатаў апынулася прыдатнай у самым агульным класе задач: {{нп4|маркаўскі працэс|маркаўскія працэсы дыфузіі|en|Markov process}}, электрадынаміка і т. п.<ref name=Sukh>{{cite web |author = Суханов А. Д. |url = http://ufn.ru/tribune/all.pdf |title = Перечитывая Эйнштейна: истоки статистической термодинамики |access-date = 10 лютага 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110903042137/http://ufn.ru/tribune/all.pdf |archive-date = 3 верасня 2011 |url-status = dead }}</ref>. Пазней, у артыкуле «''Да квантавай тэорыі выпраменьвання''» ([[1917]]) Эйнштэйн, зыходзячы са статыстычных меркаванняў, упершыню выказаў здагадку існавання новага віду выпраменьвання, таго, што адбываецца пад уздзеяннем вонкавага электрамагнітнага поля («''{{нп4|індуцыраванае выпраменьванне|індуцыраванае выпраменьванне|ru|Вынужденное излучение}}''»). У пачатку [[1950-я|1950-х]] гадоў быў прапанаваны спосаб узмацнення святла і радыёхваль, заснаваны на выкарыстанні індуцыраванага выпраменьвання, а ў наступныя гады яно лягло ў аснову тэорыі [[лазер]]аў. === Берн — Цюрых — Прага — Цюрых — Берлін (1905—1914) === Работы 1905 года прынеслі Эйнштэйну, хоць і не адразу, сусветную славу. [[30 красавіка]] 1905 года ён накіраваў ва [[Універсітэт Цюрыха|ўніверсітэт Цюрыха]] тэкст сваёй доктарскай дысертацыі на тэму «''Новае вызначэнне памераў малекул''». Рэцэнзентамі былі прафесары Кляйнер і Буркхард. 15 студзеня 1906 года ён атрымаў ступень доктара навук па фізіцы. Ён лістуецца і сустракаецца з самымі вядомымі фізікамі свету, а [[Макс Планк|Планк]] у Берліне ўключае тэорыю адноснасці ў свой навучальны курс. У лістах яго называюць «''сп-р прафесар''», аднак яшчэ чатыры гады (да кастрычніка 1909 года) Эйнштэйн працягвае службу ў Бюро патэнтаў; у 1906 годзе яго павысілі на пасадзе (ён стаў экспертам II класа) і дадалі аклад. У кастрычніку 1908 года Эйнштэйна запрасілі чытаць факультатыў у [[Бернскі ўніверсітэт]], аднак без усялякай аплаты. У 1909 годзе ён пабываў на з’ездзе натуралістаў у [[Зальцбург]]у, дзе сабралася эліта нямецкай фізікі, і ўпершыню сустрэўся з Планкам; за 3 гады ліставання яны хутка сталі блізкімі сябрамі і захавалі сяброўства да канца жыцця. Пасля з’езда Эйнштэйн нарэшце атрымаў аплачваную пасаду экстраардынарнага прафесара ў [[Цюрыхскі ўніверсітэт|Цюрыхскім універсітэце]] (снежань 1909 года), дзе выкладаў геаметрыю яго стары сябар [[Марсель Гросман]]. Аплата была невялікай, асабліва для сям’і з двума дзецьмі, і ў 1911 годзе Эйнштэйн без ваганняў прыняў запрашэнне ўзначаліць кафедру фізікі ў [[Прага|пражскім]] [[Карлаў універсітэт|Нямецкім універсітэце]]. У гэты перыяд Эйнштэйн працягвае публікацыю серыі артыкулаў па тэрмадынаміцы, тэорыі адноснасці і квантавай тэорыі. У Празе ён актывізуе даследаванні па тэорыі прыцягнення, паставіўшы мэтай стварыць рэлятывісцкую тэорыю гравітацыі і ажыццявіць даўнюю мару фізікаў — выключыць з гэтай галіны [[Ісаак Ньютан|ньютанаўскае]] [[Прынцып далёкадзеяння|далёкадзеянне]]. У 1911 годзе Эйнштэйн удзельнічаў у Першым [[Сальвееўскі кангрэс|Сальвееўскім кангрэсе]] ([[Брусель]]), прысвечаным квантавай фізіцы. Там адбылася яго адзіная сустрэча з [[Анры Пуанкарэ]], які працягваў адпрэчваць тэорыю адноснасці, хоць асабіста да Эйнштэйна ставіўся з вялікай павагай<ref name=ECHAR>{{кніга |аўтар= Тяпкин А. А., Шибанов А. С. |загаловак= Пуанкаре |выданне= 2-е издание |месца= М. |выдавецтва= Молодая гвардия |год= 1982 |старонкі= 408 |серыя= Жизнь замечательных людей }} </ref>. Праз год Эйнштэйн вярнуўся ў Цюрых, дзе стаў прафесарам роднага палітэхнікума і чытаў там лекцыі па фізіцы. У [[1913]] годзе ён наведаў Кангрэс прыродазнаўцаў у Вене, наведаў там 75-гадовага [[Эрнст Мах|Эрнста Маха]]; калісьці крытыка Махам ньютанаўскай механікі вельмі ўразіла Эйнштэйна і ідэйна падрыхтавала да навацый тэорыі адноснасці. У канцы 1913 года, па рэкамендацыі Планка і Нернста, Эйнштэйн атрымаў запрашэнне ўзначаліць фізічны даследчы інстытут, які ствараўся ў Берліне; ён залічаны таксама прафесарам [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскага ўніверсітэта]]. Акрамя блізкасці да Планка гэтая пасада мела тую перавагу, што не абавязвала адрывацца на выкладанне. Ён прыняў запрашэнне, і ў перадваенны 1914 год перакананы [[Пацыфізм|пацыфіст]] Эйнштэйн прыбыў у Берлін. Мілева з дзецьмі засталася ў Цюрыху, іх сям’я распалася. У лютым 1919 яны афіцыйна развяліся<ref>{{кніга |аўтар= Roger Highfield, Paul Carter. |загаловак= The Private Lives of Albert Einstein. Указ. соч |старонкі=188 }}</ref>. Грамадзянства Швейцарыі, нейтральнай краіны, дапамагала Эйнштэйну вытрымліваць мілітарысцкі ціск пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|вайны]]. Ён не падпісваў ніякіх «''патрыятычных''» зваротаў, насупраць — у суаўтарстве з фізіёлагам {{нп4|Георг Фрыдрых Нікалаі|Георгам Фрыдрыхам Нікалаі|en|Georg Friedrich Nicolai}} склаў антываенны «''Зварот да еўрапейцаў''» у процівагу шавіністычнаму {{нп4|Маніфест 93-х|маніфесту 93-х|ru|Манифест 93-х}}, а ў лісце [[Рамэн Ралан|Рамэну Ралану]] пісаў{{sfn |Львов В. Е.|1959|с=135.}}: <blockquote> Ці будуць удзячнымі будучыя пакаленні нашай Еўропе, у якой тры стагоддзі самай напружанай культурнай працы прывялі толькі да таго, што рэлігійнае вар’яцтва змянілася вар’яцтвам нацыяналістычным? Нават навукоўцы розных краін паводзяць сябе так, быццам у іх ампутавалі мазгі. </blockquote> === Агульная тэорыя адноснасці (1915) === {{main|Агульная тэорыя адноснасці}} Яшчэ [[Рэнэ Дэкарт|Дэкарт]] абвясціў, што ўсе працэсы ў [[Сусвет|Сусвеце]] тлумачацца лакальным узаемадзеяннем аднаго віду матэрыі з другім, і з пункту гледжання навукі гэты тэзіс блізкадзеяння быў натуральным. Аднак ньютанаўская тэорыя сусветнага прыцягнення рэзка супярэчыла тэзе блізкадзеяння — у ёй сіла прыцягнення перадавалася незразумела як праз зусім пустую прастору, прычым бясконца хутка. Па сутнасці [[Ісаак Ньютан|ньютанаўская]] мадэль была чыста матэматычнай, без якога-небудзь фізічнага зместу<ref>{{кніга |частка=Притяжение |аўтар=[[Джэймс Клерк Максвел|Джеймс Клерк Максвелл.]] |загаловак=Статьи и речи |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1968 |старонак=423 |старонкі=169 }}</ref>. На працягу двух стагоддзяў рабіліся спробы выправіць становішча і пазбавіцца ад містычнага далёкадзеяння, напоўніць тэорыю прыцягнення рэальным фізічным зместам — тым больш што пасля Максвела гравітацыя засталася адзіным у фізіцы прыстанкам далёкадзеяння. Асабліва незадавальняльнай стала сітуацыя пасля зацвярджэння спецыяльнай тэорыі адноснасці, таму што тэорыя Ньютана была несумяшчальная з [[пераўтварэнні Лорэнца|пераўтварэннямі Лорэнца]]. Аднак да Эйнштэйна выправіць становішча нікому не ўдалося. [[Файл:Spacetime curvature.png|thumb|360px|Скрыўленне прасторы масіўным целам.]] Асноўная ідэя Эйнштэйна была простая: матэрыяльным носьбітам прыцягнення з’яўляецца сама прастора (дакладней, [[прастора-час]]). Той факт, што гравітацыю можна разглядаць як праяву ўласцівасцей геаметрыі чатырохмернай нееўклідавай прасторы, без прыцягнення дадатковых паняццяў, ёсць следства таго, што ўсе целы ў полі прыцягнення атрымліваюць аднолькавае паскарэнне («''[[Прынцып эквівалентнасці сіл гравітацыі і інерцыі|прынцып эквівалентнасці]]''» Эйнштэйна). Чатырохмерная прастора-час пры такім падыходзе аказваецца не «''плоскай і абыякавай сцэнай''» для матэрыяльных працэсаў, у яго маюцца фізічныя атрыбуты, і ў першую чаргу — {{нп4|Метрычны тэнзар|метрыка|ru|Метрический тензор}} і {{нп4|крывізна|крывізна|en|Curvature}}, якія ўплываюць на гэтыя працэсы і самі залежаць ад іх. Калі спецыяльная тэорыя адноснасці — гэта тэорыя няскрыўленай прасторы, то агульная тэорыя адноснасці, па задуме Эйнштэйна, павінна была разглядаць больш агульны выпадак, прастору-час з зменнай {{нп4|Метрычная прастора|метрыкай|ru|Метрическое пространство}} (псеўдарыманаву разнастайнасць). Прычынай скрыўлення прасторы-часу з’яўляецца прысутнасць матэрыі, і чым большая яе энергія, тым скрыўленне мацней. Ньютанаўская ж тэорыя прыцягнення ўяўляе сабой набліжэнне новай тэорыі, якое атрымліваецца, калі ўлічваць толькі «''скрыўленне часу''», гэта значыць змяненне часовай кампаненты метрыкі (прастора ў гэтым набліжэнні еўклідавая)<ref>Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7., § «Закон Ньютона».</ref>. Распаўсюджанне ўзбурэнняў гравітацыі, гэта значыць змяненняў метрыкі пры руху мас, якія імкнуцца адна да адной, адбываецца з канечнай хуткасцю. Далёкадзеянне з гэтага моманту знікае з фізікі. Матэматычнае афармленне гэтых ідэй было дастаткова працаёмкім і заняло некалькі гадоў ([[1907]]—[[1915]]). Эйнштэйн мусіў авалодаць {{нп4|тэнзарны аналіз|тэнзарным аналізам|ru|Тензорный анализ}} і стварыць яго чатырохмернае псеўдарыманава абагульненне; у гэтым яму дапамаглі кансультацыі і сумесная праца спачатку з Марселем Гросманам, які стаў суаўтарам першых артыкулаў Эйнштэйна па тэнзарнай тэорыі гравітацыі, а затым і з «''каралём матэматыкаў''» тых гадоў [[Давід Гільберт|Давідам Гільбертам]]. У 1915 годзе ўраўненні поля [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] Эйнштэйна (АТА), якія абагульняюць ньютанаўскія, былі апублікаваныя амаль адначасова ў артыкулах Эйнштэйна і Гільберта. Новая тэорыя прыцягнення прадказала {{нп4|Прадказанні агульнай тэорыі адноснасці|два раней невядомыя фізічныя эфекты|ru|Предсказания общей теории относительности}}, цалкам пацверджаныя назіраннямі, якія таксама дакладна і цалкам патлумачылі анамальнае [[зрушэнне перыгелія Меркурыя]], якое доўгі час прыводзіла ў здзіўленне астраномаў. Пасля гэтага тэорыя адноснасці стала практычна агульнапрызнаным падмуркам сучаснай фізікі. Акрамя астрафізікі, АТА знайшла практычнае прымяненне, як ужо згадвалася вышэй, у сістэмах глабальнага пазіцыянавання (''Global Positioning Systems'', ''GPS''), дзе разлікі каардынатаў робяцца з вельмі істотнымі рэлятывісцкі папраўкамі<ref>{{cite web |author = Clifford M. Will. |url = http://www.physicscentral.com/explore/writers/will.cfm |title = Einstein's Relativity and Everyday Life |access-date = 22 лютага 2009 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110814201610/http://www.physicscentral.com/explore/writers/will.cfm |archive-date = 14 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref>. === Берлін (1915—1921) === [[Файл:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|thumb|220px|У 1921 годзе.]] У 1915 годзе ў размове з нідэрландскім фізікам {{нп4|Вандэр дэ Хааз|Вандэрам дэ Хаазам|nl|Wander de Haas}} Эйнштэйн прапанаваў схему і разлік вопыту, які пасля паспяховай рэалізацыі атрымаў назву «''[[эфект Эйнштэйна — дэ Хааза]]''». Вынікі вопыту натхнілі [[Нільс Бор|Нільса Бора]], які двума гадамі раней стварыў [[Бораўская мадэль атама|планетарную мадэль атама]], паколькі пацвердзілі дапушчэнне, што ўнутры атамаў існуюць кругавыя электронныя токі, прычым электроны на сваіх арбітах не выпраменьваюць энергію. Менавіта гэтыя палажэнні Бор і паклаў у аснову сваёй мадэлі. Акрамя таго, выявілася, што сумарны [[магнітны момант]] атрымліваецца ўдвая большым за чаканы; прычына гэтага растлумачылася, калі быў адкрыты [[спін]] — уласны [[момант імпульсу]] электрона. Па заканчэнні вайны Эйнштэйн працягваў працу ў ранейшых абласцях фізікі, а таксама займаўся новымі абласцямі — рэлятывісцкай [[касмалогія]]й і «''[[Адзіная тэорыя поля|Адзінай тэорыяй поля]]''», якая, паводле яго задумы, павінна была аб’яднаць гравітацыю, электрамагнетызм і (пажадана) тэорыю мікрасвету. Першы артыкул па касмалогіі, «''касмалагічныя меркаванні да агульнай тэорыі адноснасці''», з’явіўся ў 1917 годзе. Пасля гэтага Эйнштэйн перажыў загадкавае «''нашэсце хвароб''» — акрамя сур’ёзных праблем з [[Печань|печанню]], выявілася [[язва страўніка]], затым [[жаўтуха]] і агульная слабасць. Некалькі месяцаў ён не ўставаў з ложка, але працягваў актыўна працаваць. Толькі ў [[1920]] годзе хваробы адступілі. У чэрвені 1919 годзе Эйнштэйн ажаніўся са сваёй стрыечнай сястрой па матчынай лініі {{нп4|Эльза Эйнштэйн|Эльзай Лёвенталь|en|Elsa Einstein}} (народжанай Эйнштэйн) і ўдачарыў двух яе дзяцей. У канцы года да іх пераехала яго цяжкахворая маці Паўліна; яна памерла ў лютым 1920 года. Смерць якой, мяркуючы па лістах, Эйнштэйн цяжка перажываў. Увосень [[1919]] года англійская экспедыцыя [[Артур Стэнлі Эдынгтан|Артура Эдынгтана]] ў момант [[Сонечнае зацьменне|сонечнага зацьмення]] зафіксавала прадказанае Эйнштэйнам [[Прадказанні агульнай тэорыі адноснасці|адхіленне святла]] ў полі прыцягнення Сонца. Пры гэтым вымеранае значэнне адпавядала не ньютанаўскаму, а эйнштэйнаўскаму закону прыцягнення. Сенсацыйную навіну перадрукавалі газеты ўсёй Еўропы, хоць сутнасць новай тэорыі часцей за ўсё выкладалася ў бессаромна скажоным выглядзе{{sfn |Пайс А.|1989|с=296. }}. Слава Эйнштэйна дасягнула небывалых вышынь. [[Файл:Einstein in Japan, 1922.png|thumb|350px|Эйнштэйн з жонкай у Японіі, лістапад-снежань 1922 года.]] У маі [[1920]] года Эйнштэйн, разам з іншымі членамі Берлінскай акадэміі навук, быў прыведзены да прысягі як дзяржаўны служачы і па законе стаў лічыцца грамадзянінам Германіі{{sfn |Пайс А.|1989|с=475. }}. Аднак швейцарскае грамадзянства ён захаваў да канца жыцця<ref>{{cite web|title=Einstein's nationalities at einstein-website.de|url=http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#national|access-date=19 лютага 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722183129/http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#national|archive-date=22 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref>. У [[1920-я]] гады, атрымліваючы адусюль запрашэнні, ён шмат падарожнічаў па Еўропе (па швейцарскім пашпарце), чытаў лекцыі для навукоўцаў, студэнтаў і для дапытлівай публікі. Наведаў і ЗША, дзе ў гонар вядомага госця была прынятая адмысловая вітальная рэзалюцыя [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэсу]] (1921). У канцы 1922 года наведаў [[Індыя|Індыю]], дзе меў працяглыя зносіны з [[Рабіндранат Тагор|Тагорам]], і [[Кітайская Рэспубліка|Кітай]]. Зіму Эйнштэйн сустрэў у [[Японская імперыя|Японіі]], дзе яго заспела навіна аб прысуджэнні яму [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі]]. === Нобелеўская прэмія (1922) === Эйнштэйна неаднаразова намінавалі на Нобелеўскую прэмію па фізіцы. Першая такая намінацыя (за тэорыю адноснасці) адбылася, па ініцыятыве [[Вільгельм Оствальд|Вільгельма Оствальда]], ужо ў [[1910]] годзе, аднак Нобелеўскі камітэт палічыў эксперыментальныя доказы тэорыі адноснасці недастатковымі. Далей вылучэнне кандыдатуры Эйнштэйна паўтаралася штогод, акрамя 1911 і 1915 гадоў. Сярод рэкамендаўцаў у розныя гады былі такія найбуйнейшыя фізікі, як [[Хендрык Антон Лорэнц|Лорэнц]], [[Макс Планк|Планк]], [[Нільс Бор|Бор]], [[Вільгельм Він|Він]], [[Арэст Данілавіч Хвольсан|Хвольсан]], [[Вандэр дэ Хааз|дэ Хааз]], [[Макс фон Лаўэ|Лаўэ]], [[Пітэр Зееман|Зееман]], [[Хейке Камерлінг-Онес|Камерлінг-Онес]], [[Жак Саламон Адамар|Адамар]], [[Артур Стэнлі Эдынгтан|Эдынгтан]], [[Арнольд Зомерфельд|Зомерфельд]] і [[Свантэ Аўгуст Арэніус|Арэніус]]{{sfn |Как Эйнштейн получил Нобелевскую премию|1986|с=86—87, 92—102.|name=PAISEC}}. Аднак члены Нобелеўскага камітэта доўгі час не вырашаліся прысудзіць прэмію аўтару настолькі рэвалюцыйных тэорый. У рэшце рэшт быў знойдзены дыпламатычны выхад: прэмія за 1921 год была прысуджана Эйнштэйну (у лістападзе 1922 года) за тэорыю [[фотаэфект]]у, то бок, за найбольш бясспрэчную і добра правераную ў эксперыменце працу; зрэшты, тэкст рашэння змяшчае нейтральнае даданне: «''…і за іншыя працы ў галіне тэарэтычнай фізікі''». [[10 лістапада]] [[1922]] года сакратар [[Шведская каралеўская акадэмія навук|Шведскай Акадэміі навук]] Крыстафэр Аурывіліус пісаў Эйнштэйну{{sfn |Пайс А.|1989|с=473-474. }}: {| |{{пачатак цытаты}} Як я ўжо паведаміў Вам тэлеграмай, Каралеўская акадэмія навук на сваім учорашнім пасяджэнні прыняла рашэнне прысудзіць Вам прэмію па фізіцы за мінулы год, адзначаючы тым самым Вашы працы па тэарэтычнай фізіцы, у прыватнасці адкрыццё закона фотаэлектрычнага эфекту, не ўлічваючы пры гэтым Вашы працы па тэорыі адноснасці і тэорыі гравітацыі, якія будуць ацэненыя пасля іх пацвярджэння ў будучыні. {{канец цытаты}} |} Паколькі Эйнштэйн быў у ад’ездзе, прэмію ад яго імя прыняў 10 снежня 1922 года Рудольф Надольны, пасол Германіі ў Швецыі. Папярэдне ён запытаў пацверджання, ці з’яўляецца Эйнштэйн грамадзянінам Германіі ці Швейцарыі; Пруская акадэмія навук афіцыйна запэўніла, што Эйнштэйн — германскі падданы, хоць яго швейцарскае грамадзянства таксама прызнаецца сапраўдным. Знакі адрознення, якія суправаджаюць прэмію, Эйнштэйн па вяртанні ў Берлін атрымаў асабіста ў шведскага пасла<ref name=PAISEC/>. Натуральна, традыцыйную Нобелеўскую прамову (у ліпені 1923 года) Эйнштэйн прысвяціў тэорыі адноснасці<ref>Тэкст нобелеўскай прамовы гл. у: {{кніга |аўтар=А. Эйнштейн. |загаловак=Собрание научных трудов. Указ. соч |том=2 |старонкі=120—129 }}</ref>. [[Файл:Einstein en Lorentz.jpg|thumb|left|Эйнштэйн і [[Хендрык Антон Лорэнц|Хендрык Лорэнц]] (1921).]] === Берлін (1922—1933) === У [[1923]] годзе, завяршаючы сваё падарожжа, Эйнштэйн выступіў у [[Іерусалім]]е, дзе вызначалася неўзабаве (1925 год) адкрыць [[Яўрэйскі ўніверсітэт у Іерусаліме|Яўрэйскі ўніверсітэт]]. У [[1924]] годзе малады [[Індыя|індыйскі]] фізік [[Шацьендранат Бозэ]] ў кароткім лісце звярнуўся да Эйнштэйна з просьбай дапамагчы ў публікацыі артыкула, у якой вылучаў дапушчэнне, пакладзенае ў аснову сучаснай квантавай статыстыкі. Бозэ прапанаваў разглядаць святло ў якасці газу з фатонаў. Эйнштэйн прыйшоў да высновы, што гэтую ж статыстыку можна выкарыстоўваць для атамаў і малекул у цэлым. У 1925 годзе Эйнштэйн апублікаваў артыкул Бозэ ў нямецкім перакладзе, а затым уласны артыкул, у якім выкладаў абагульненую мадэль Бозэ, прыдатную да сістэм тоесных часціц з цэлым [[спін]]ам, названых [[базон]]амі. На падставе дадзенай квантавай статыстыкі, вядомай цяпер як [[статыстыка Бозэ — Эйнштэйна]], абодва фізікі яшчэ ў сярэдзіне 1920-х гадоў тэарэтычна абгрунтавалі існаванне пятага агрэгатнага стану рэчыва — [[кандэнсат Бозэ — Эйнштэйна|кандэнсату Бозэ — Эйнштэйна]]. Сутнасць «''кандэнсату''» Бозэ — Эйнштэйна заключаецца ў пераходзе вялікай колькасці часціц ідэальнага бозэ-газу ў стан з нулявым імпульсам пры тэмпературах, набліжаных да абсалютнага нуля, калі даўжыня хвалі дэ Бройля цеплавога руху часціц і сярэдняя адлегласць паміж гэтымі часціцамі зводзяцца да аднаго парадку. Пачынаючы з [[1995]] года, калі першы падобны кандэнсат быў атрыманы ва [[Каларадскі ўніверсітэт у Боўлдэры|ўніверсітэце Каларада]], навукоўцы практычна даказалі магчымасць існавання кандэнсату Бозэ — Эйнштэйна з [[вадарод]]у, [[літый|літыю]], [[натрый|натрыю]], [[рубідый|рубідыю]] і [[гелій|гелію]]. Як асобу вялізнага і ўсеагульнага аўтарытэту, Эйнштэйна пастаянна прыцягвалі ў гэтыя гады да рознага кшталту палітычных акцый, дзе ён выступаў за сацыяльную справядлівасць, за інтэрнацыяналізм і супрацоўніцтва паміж краінамі (гл. ніжэй). Неаднаразова заклікаў да раззбраення і аб’яднання Еўропы, да адмены [[воінскі абавязак|абавязковай вайсковай службы]]. У [[1928]] годзе Эйнштэйн праводзіў у апошні шлях Лорэнца, з якім вельмі зблізіўся ў яго апошнія гады. Менавіта Лорэнц высунуў кандыдатуру Эйнштэйна на Нобелеўскую прэмію ў 1920 годзе і падтрымаў яе ў наступным годзе. У [[1929]] годзе свет шумна адзначыў 50-годдзе Эйнштэйна. Юбіляр не прыняў удзелу ва ўрачыстасцях і схаваўся на {{нп4|Віла Эйнштэйна|сваёй віле|en|Einstein Tower}} блізу Патсдама, дзе з захапленнем вырошчваў ружы. Тут ён прымаў сяброў — дзеячаў навукі, [[Рабіндранат Тагор|Тагора]], [[Эмануэль Ласкер|Эмануіла Ласкера]], [[Чарлі Чаплін]]а і іншых. У [[1931]] годзе Эйнштэйн зноў пабываў у ЗША. У [[Пасадэна (Каліфорнія)|Пасадэне]] яго вельмі цёпла сустрэў [[Альберт Абрахам Майкельсан|Майкельсан]], якому заставалася жыць чатыры месяцы. Вярнуўшыся летам у Берлін, Эйнштэйн у выступе перад Фізічным грамадствам ушанаваў памяць выдатнага эксперыментатара, які заклаў першы камень падмурка тэорыі адноснасці. Акрамя тэарэтычных даследаванняў, Эйнштэйну належаць і некалькі вынаходстваў, у тым ліку: * вымяральнік вельмі малых напружанняў (сумесна з Конрадам Габіхтам); * прылада, якая аўтаматычна вызначае час {{нп4|Экспазіцыя, фота|экспазіцыі|ru|Экспозиция (фото)}} пры фотаздымцы{{sfn |Львов В. Е.|1959|с=205.}}; * арыгінальны [[слыхавы апарат]]; * {{нп4|Халадзільнік Эйнштэйна|бясшумны халадзільнік|en|Einstein refrigerator}} (сумесна з {{нп4|Леа Сілард|Сілардам|en|Leó Szilárd}}){{sfn |Пайс А.|1989|с=463-465 }}; * {{нп4|гіракомпас|гіракомпас|en|Gyrocompass}}<ref name="frenkel_7">{{кніга |аўтар= Френкель В. Я., Явелов Б. Е. |загаловак= Эйнштейн: изобретения и эксперимент. Указ. соч |спасылка= http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/BIO/EINSTEIN.001/CHAPTER_7.HTM }}</ref>. Прыкладна да 1926 года Эйнштэйн працаваў у многіх галінах фізікі, ад касмалагічных мадэлей да даследавання прычын рачных звілін. Далей ён, за рэдкім выключэннем, засяроджвае высілкі на квантавых праблемах і Адзінай тэорыі поля. === Інтэрпрэтацыя квантавай механікі === [[Файл:Niels Bohr Albert Einstein2 by Ehrenfest.jpg|thumb|left|220px|Эйнштэйн і [[Нільс Бор]].]] Нараджэнне квантавай механікі адбывалася пры актыўным удзеле Эйнштэйна. Публікуючы свае асноўныя працы, Шродзінгер прызнаў ([[1926]]), што на яго аказалі вялікі ўплыў «''кароткія, але бясконца празарлівыя заўвагі Эйнштэйна''»{{sfn |Пайс А.|1989|с=421.}}. У [[1927]] годзе на Пятым Сальвееўскім кангрэсе Эйнштэйн рашуча выступіў супраць «''[[капенгагенская інтэрпрэтацыя|капенгагенскай інтэрпрэтацыі]]''» [[Макс Борн|Макса Борна]] і [[Нільс Бор|Нільса Бора]], якая трактуе матэматычную мадэль квантавай механікі як істотна імавернасную. Эйнштэйн заявіў, што прыхільнікі гэтай інтэрпрэтацыі «''з патрэбы робяць гонар''», а імавернасны характар ​​сведчыць толькі аб тым, што наша веданне фізічнай сутнасці мікрапрацэсаў няпоўнае{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=535-537. }}. Ён яхідна заўважыў: «''Бог не гуляе ў косці''» ({{lang-de|Der Herrgott würfelt nicht}}), на што Нільс Бор запярэчыў: «''Эйнштэйн, не паказвай Богу, што яму рабіць''»<ref>Гл., напрыклад, Milo Wolff, Schroedinger’s Universe and the Origin of the Natural Laws, Outskirts Press (April 21, 2008), стар. 82</ref>. Эйнштэйн прымаў «''капенгагенскую інтэрпрэтацыю''» толькі як часовы, незавершаны варыянт, які па меры прагрэсу фізікі мусіць быць заменены поўнай тэорыяй мікрасвету. Ён і сам рабіў спробы стварыць дэтэрміністычную нелінейную тэорыю, набліжаным следствам якой апынулася б квантавая механіка. У [[1933]] годзе Эйнштэйн пісаў<ref name=DH>{{кніга |аўтар= Э. Дюкас, Б. Хофман. |загаловак= Альберт Эйнштейн как человек |арыгінал = Albert Einstein: the Human Side |спасылка= http://lib.ru/MEMUARY/ZHZL/einshtein.txt }}</ref>: {| |<blockquote>Сапраўдная мэта маіх даследаванняў заўсёды складалася ў тым, каб дамагчыся спрашчэння тэарэтычнай фізікі і яе аб’яднання ў цэласную сістэму. Я здолеў здавальняюча ажыццявіць гэтую мэту для макрасвету, але не для квантаў і структуры атамаў. Думаю, што, нягледзячы на значныя поспехі, сучасная квантавая тэорыя ўсё яшчэ далёкая ад здавальняючага рашэння апошняй групы праблем.</blockquote> |} У [[1947]] годзе ён яшчэ раз сфармуляваў сваю пазіцыю ў лісце [[Макс Борн|Максу Борну]]{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=540-541. }}: <blockquote>Вядома, я разумею, што прынцыпова статыстычны пункт гледжання, неабходнасць якога ўпершыню ясна была усвядомленая табой, змяшчае значную долю праўды. Аднак я не магу ў яго сур’ёзна верыць, таму што гэтая тэорыя несумяшчальная з асноўным палажэннем, што фізіка павінна прадстаўляць рэчаіснасць у прасторы і ў часе без містычных далёкадзеянняў. У чым я цвёрда перакананы, дык гэта ў тым, што ў рэшце рэшт спыняцца на тэорыі, у якой заканамерна звязанымі рэчамі будуць не імавернасці, але факты.</blockquote> Эйнштэйн вёў палеміку на гэтую тэму да канца жыцця, хоць мала хто з фізікаў падзяляў яго пункт гледжання. Два яго артыкулы змяшчалі апісанне [[Уяўны эксперымент|ўяўных эксперыментаў]], якія, на яго думку, наглядна паказвалі няпоўнасць квантавай механікі; найбольшы рэзананс атрымаў так званы «''[[Парадокс Эйнштэйна — Падольскага — Розена]]''» (май 1935 года). Абмеркаванне гэтай важнай і цікавай праблемы працягваецца і ў нашы дні. [[Поль Адрыен Марыс Дзірак|Поль Дзірак]] у сваёй кнізе «''Успаміны пра незвычайную эпоху''»<ref>{{кніга |аўтар= [[Поль Адрыен Марыс Дзірак|Поль Дзірак]].|загаловак= Воспоминания о необычайной эпохе |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1990 |isbn=5-02-014344-8 }}</ref> пісаў<ref>{{cite web|author=Смилга В. П.|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/NATURE/MATHIST.HTM|title=Десять историй о математиках и физиках|access-date=14 кастрычніка 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306003643/http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/NATURE/MATHIST.HTM|archive-date=6 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>: <blockquote>Я не выключаю магчымасці, што ў рэшце рэшт можа апынуцца правільным пункт гледжання Эйнштэйна, таму што сучасны этап развіцця квантавай тэорыі нельга разглядаць як канчатковы.<…> Сучасная квантавая механіка — найвялікшае дасягненне, але наўрад ці яна будзе існаваць вечна. Мне здаецца вельмі магчымым, што калісьці ў будучыні з’явіцца палепшаная квантавая механіка, у якой мы вернемся да прычыннасці, і якая апраўдае пункт гледжання Эйнштэйна. Але такі зварот да прычыннасці можа ажыццявіцца толькі коштам адмовы ад якой-небудзь іншай фундаментальнай ідэі, якую цяпер мы безумоўна прымаем. Калі мы збіраемся адрадзіць прычыннасць, то нам прыйдзецца заплаціць за гэта, і цяпер мы можам толькі гадаць, якая ідэя павінна быць прынесена ў ахвяру.</blockquote> === Прынстан (1933—1945). Барацьба з нацызмам === [[Файл:Einstein Albert Elsa LOC 32096u.jpg|thumb|left|Эйнштэйн з жонкай Эльзай.]] Па меры нарастання [[Вялікая дэпрэсія|эканамічнага крызісу]] ў [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай Германіі]] мацнела палітычная нестабільнасць, якая садзейнічала ўзмацненню радыкальна-нацыяналістычных і [[Антысемітызм|антысеміцкіх]] настрояў. Пачасціліся абразы і пагрозы на адрас Эйнштэйна, у адной з улётак нават прапаноўвалася буйная ўзнагарода ({{nobr|50 000 марак}}) за яго галаву. Пасля прыходу да ўлады [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыстаў]] усе працы Эйнштэйна былі альбо прыпісаныя «''арыйскім''» фізікам, альбо абвешчаныя скажэннем праўдзівай навукі. [[Філіп Эдуард Антон фон Ленард|Ленард]], які ўзначаліў групу «''[[Нямецкая фізіка]]''», абвяшчаў<ref>{{кніга |аўтар= Frank P. |загаловак= Einstein, his life and times |спасылка= http://books.google.ru/books?id=WaTPabOrTIAC |месца= New York |год= 1947 |pages=232 }}</ref>: «''Найбольш важны прыклад небяспечнага ўплыву яўрэйскіх колаў на вывучэнне прыроды ўяўляе Эйнштэйн са сваімі тэорыямі і матэматычнай балбатнёй, складзенай са старых звестак і адвольных дабавак… Мы павінны зразумець, што нявартым немца быць духоўным паслядоўнікам яўрэя''». Ва ўсіх навуковых колах Германіі разгарнулася бескампрамісная расавая чыстка. У [[1933]] годзе Эйнштэйн вымушана пакінуў [[Трэці рэйх|Германію]], да якой ён быў вельмі прывязаны, назаўжды. Разам з сям’ёй ён выехаў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] з гасцявымі візамі. У хуткім часе ў знак пратэсту супраць злачынстваў [[нацызм]]у ён адмовіўся ад нямецкага грамадзянства і сяброўства ў [[Пруская акадэмія навук|Прускай]] і [[Баварская акадэмія навук|Баварскай акадэміях навук]]. [[Файл:Fuld Hall, Institute for Advanced Study, Princeton, NJ - looking north.jpg|thumb|Прынстан, галоўны будынак Інстытута перспектыўных даследаванняў (Fuld Hall).]] Пасля пераезду ў ЗША Альберт Эйнштэйн атрымаў пасаду прафесара фізікі ў нядаўна створаным {{нп4|Інстытут перспектыўных даследаванняў|Інстытуце перспектыўных даследаванняў|en|Institute for Advanced Study}} ([[Прынстан (Нью-Джэрсі)|Прынстан]], [[Нью-Джэрсі|штат Нью-Джэрсі]]). Старэйшы сын, Ганс-Альберт ([[1904]]—[[1973]]), неўзабаве пайшоў за ім ([[1938]]); пасля ён стаў прызнаным спецыялістам па [[Гідраўліка|гідраўліцы]] і прафесарам [[Каліфарнійскі ўніверсітэт|Каліфарнійскага ўніверсітэта]] ([[1947]]). Малодшы сын Эйнштэйна, Эдуард ([[1910]]—[[1965]]), каля 1930 года захварэў цяжкай формай [[Шызафрэнія|шызафрэніі]] і скончыў свае дні ў Цюрыхскай псіхіятрычнай лячэбніцы. Стрыечная сястра Эйнштэйна, Ліна, загінула ў [[Асвенцім]]е, іншая сястра, Берта Дрэйфус, памерла ў канцлагеры {{нп4|Тэрэзіенштат, канцлагер|Тэрэзіенштат|ru|Терезиенштадт (концентрационный лагерь)}}{{sfn |Пайс А.|1989|с=19. }}. [[Файл:Albert Einstein citizenship NYWTS.jpg|thumb|left|Эйнштэйн атрымлівае сертыфікат аб амерыканскім грамадзянстве (1940).]] У ЗША Эйнштэйн імгненна ператварыўся ў аднаго з самых вядомых і паважаных людзей краіны, атрымаўшы рэпутацыю самага геніяльнага навукоўца ў гісторыі, а таксама ўвасабленне вобраза «''рассеянага прафесара''» і інтэлектуальных магчымасцей чалавека наогул. У студзені наступнага, 1934 года, ён быў запрошаны ў [[Белы дом]] да прэзідэнта [[Франклін Дэлана Рузвельт|Франкліна Рузвельта]], меў з ім сардэчную размову і нават правёў там ноч. Штодня Эйнштэйн атрымліваў сотні лістоў разнастайнага зместу, на якія (нават на дзіцячыя) стараўся адказаць. Будучы прыродазнаўцам з сусветным імем, ён заставаўся даступным, сціплым, непатрабавальным і ветлым чалавекам. У снежні [[1936]] года ад хваробы сэрца памерла [[Эльза Эйнштэйн|Эльза]]; трыма месяцамі раней у Цюрыху памёр [[Марсель Гросман]]. Адзіноту Эйнштэйна прыхарошвае сястра Мая, падчарка Марго (дачка Эльзы ад першага шлюбу), сакратар Элен Дзюкас, кот Тыгр і белы тэр’ер Чыко{{sfn |Айзексон|2015|loc=Глава «Принстон». }}. На здзіўленне амерыканцаў, Эйнштэйн так і не абзавёўся [[Аўтамабіль|аўтамабілем]] і [[тэлевізар]]ам. Марыя, пасля інсульту ў [[1946]] годзе, была часткова паралізаваная, і Эйнштэйн штовечар чытаў сваёй сястры кнігі. [[Файл:Einstein-Roosevelt-letter.png|thumb|right|Ліст Рузвельту.]] У жніўні [[1939]] года Эйнштэйн падпісаўся пад {{нп4|Ліст Эйнштэйна-Сіларда|лістом|en|Einstein–Szilárd letter}}, напісаным па ініцыятыве фізіка-эмігранта з [[Венгрыя|Венгрыі]] [[Леа Сілард]]а на імя прэзідэнта ЗША Франкліна Дэлана Рузвельта. Ліст звяртаў увагу прэзідэнта на магчымасць таго, што нацысцкая Германія здольная стварыць атамную бомбу. Пасля некалькіх месяцаў разважанняў Рузвельт вырашыў сур’ёзна паставіцца да гэтай пагрозы і адкрыў [[Манхэтэнскі праект|уласны праект]] па стварэнні атамнай зброі. Сам Эйнштэйн у гэтых працах удзелу не прымаў. Пазней ён шкадаваў аб падпісаным ім лісце, разумеючы, што для новага кіраўніка ЗША [[Гары Трумэн]]а ядзерная энергія служыць інструментам запалохвання. У далейшым ён крытыкаваў распрацоўку ядзернай зброі, яе прымяненне ў Японіі і выпрабаванні на [[Атол Бікіні|атоле Бікіні]] ([[1954]]), а сваю датычнасць да паскарэння работ над амерыканскай ядзернай праграмай лічыў найвялікшай трагедыяй свайго жыцця. Шырокую вядомасць атрымалі яго афарызмы: «''Мы выйгралі вайну, але не'' мір»; «''Калі [[трэцяя сусветная вайна]] будзе весціся атамнымі бомбамі, то чацвёртая — камянямі і палкамі''». Падчас вайны Эйнштэйн кансультаваў [[Ваенна-марскія сілы ЗША]] і спрыяў рашэнню розных тэхнічных праблем<ref>{{cite web|title=Times of Peace and War|url=http://www.sparknotes.com/biography/einstein/section10.rhtml|access-date=2011-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807051157/http://www.sparknotes.com/biography/einstein/section10.rhtml|archive-date=7 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. === Прынстан (1945—1955). Барацьба за мір. Адзіная тэорыя поля === [[Файл:112mercer.JPG|thumb|Дом Эйнштэйна ў Прынстане.]] У пасляваенныя гады Эйнштэйн стаў адным з заснавальнікаў [[Пагуошскі рух навукоўцаў|Пагуошскага руху навукоўцаў]] за мір. Хоць яго першая канферэнцыя праводзілася ўжо пасля смерці Эйнштэйна ([[1957]]), але ініцыятыва стварэння такога руху была выказана ў {{нп4|Маніфест Расела — Эйнштэйна|Маніфесце Расела — Эйнштэйна|de|Russell-Einstein-Manifest}}, які атрымаў шырокую вядомасць (быў напісаны сумесна з [[Бертран Артур Уільям Расел|Бертранам Раселам]]), папярэджваў у тым ліку аб небяспецы стварэння і прымянення [[Вадародная бомба|вадароднай бомбы]]. У рамках гэтага руху Эйнштэйн, як старшыня, сумесна з [[Альберт Швейцэр|Альбертам Швейцэрам]], Бертранам Раселам, [[Фрэдэрык Жаліё-Кюры|Фрэдэрыкам Жаліё-Кюры]] і іншымі сусветна вядомымі дзеячамі навукі вёў барацьбу супраць [[Гонка ўзбраенняў|гонкі ўзбраенняў]], стварэння ядзернай і тэрмаядзернай зброі. У верасні 1947 года ў адкрытым лісце дэлегацыям дзяржаў-членаў ААН ён прапаноўваў рэарганізаваць Генеральную асамблею ААН, ператварыўшы яе ў бесперапынна працуючы сусветны парламент, які валодае больш шырокімі паўнамоцтвамі, чым [[Савет Бяспекі ААН|Савет Бяспекі]], які (на думку Эйнштэйна) паралізаваны ў сваіх дзеяннях з-за права вета. На што, у лістападзе 1947 года, найбуйнейшыя савецкія навукоўцы (С. І. Вавілаў, А. Ф. Іофе, М. М. Сямёнаў, А. А. Фрумкін) у адкрытым лісце выказалі нязгоду з пазіцыяй А. Эйнштэйна (1947)<ref>{{артыкул|загаловак=О некоторых заблуждениях профессора Альберта Эйнштейна. Открытое письмо советских учёных |спасылка=http://ggorelik.narod.ru/Einstein_etc/47_Einstein_Open-letter-to-UN.htm#_Toc234939501 |выданне=Новое время |месца=М. |год=1947 |нумар= №48 |старонкі=14—17 }}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=О беззаботности в политике и упорстве в заблуждениях |выданне=Новое время |месца=М. |год=1948 |нумар=№11 |старонкі=12—15 }}</ref>. Да канца жыцця Эйнштэйн працягваў працу над даследаваннем праблем касмалогіі, але галоўныя намаганні ён накіраваў на стварэнне [[Адзіная тэорыя поля|адзінай тэорыі поля]]. Яму дапамагалі ў гэтым прафесійныя матэматыкі, у тым ліку (у Прынстане) {{нп4|Джон Джордж Кемені|Джон Кемені|en|John G. Kemeny}}. Фармальна некаторыя поспехі ў гэтым кірунку былі — ён распрацаваў нават дзве версіі адзінай тэорыі поля. Абедзве мадэлі былі матэматычна вытанчаныя, з іх вынікала не толькі [[агульная тэорыя адноснасці]], але і ўся электрадынаміка Максвела — аднак яны не давалі ніякіх новых фізічных следстваў. А чыстая матэматыка, у адрыве ад фізікі, Эйнштэйна ніколі не цікавіла, і ён забракаваў абедзве мадэлі<ref>{{кніга |аўтар= Паркер Б. |загаловак= Мечта Эйнштейна: В поисках единой теории Вселенной |месца= СПб. |выдавецтва= Амфора |год= 2001 |isbn= 5-94278-141-9 }} </ref>. Спачатку ([[1929]]) Эйнштэйн спрабаваў развіць ідэі {{нп4|Тэадор Калуца|Калуцы|ru|Калуца, Теодор}} і {{нп4|Оскар Клейн|Клейна|en|Oskar Klein}} — свет мае пяць вымярэнняў, прычым пятае мае мікрапамеры і таму нябачнае. Атрымаць з яе дапамогай новыя фізічна цікавыя вынікі не атрымалася, і шматмерная тэорыя была неўзабаве закінута (каб пазней адрадзіцца ў [[Тэорыя суперструн|тэорыі суперструн]]). Другая версія Адзінай тэорыі (1950) базавалася на дапушчэнні, што [[прастора-час]] мае не толькі крывізну, але і кручэнне; яна таксама арганічна ўключала АТА і тэорыю Максвела, аднак знайсці канчатковую рэдакцыю ўраўненняў, якая апісвала б не толькі макрасвет, але і мікрасвет, так і не ўдалося. А без гэтага тэорыя заставалася не больш чым матэматычнай надбудовай над будынкам, які ў гэтай надбудове не меў ніякай патрэбы{{efn|Варта адзначыць, што Эйнштэйн, не валодаючы матэматычнымі і вылічальнымі сродкамі другой паловы XX стагоддзя, быў на правільным шляху, разглядаючы фізічныя мадэлі з вялікім лікам вымярэнняў. Аднак ён прад’яўляў да сябе больш высокія патрабаванні, чым сучасныя фізікі, большасць тэорый якіх у цяперашні час усё яшчэ носіць абстрактны характар<ref>Lisa Randall, Warped Passages. Unraveling the Mysteries of the Universe' Hidden Dimensions, HarperCollins Publishers, New York, 2005</ref>.}}. [[Герман Вейль|Вейль]] успамінаў, што Эйнштэйн неяк сказаў яму<ref>{{кніга |аўтар= Seelig С. |загаловак= Albert Einslein. Leben und Work eines Genies unserer Zeit |месца= Zurich |год= 1960 |pages= 274}}</ref>: «''абстрактна, без кіроўнага нагляднага фізічнага прынцыпу, фізіку нельга канструяваць''». === Апошнія гады жыцця. Смерць === У [[1955]] годзе здароўе Эйнштэйна рэзка пагоршылася. Ён напісаў завяшчанне і сказаў сябрам: «''Сваю задачу на Зямлі я выканаў''». Апошняй яго працай стаў няскончаны заклік прадухіліць ядзерную вайну. У гэты час Эйнштэйна наведаў гісторык фізікі, прафесар [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]] Бернард Коэн, які ўспамінаў<ref>{{артыкул|аўтар=Коэн, Бернард. |загаловак=Беседа с Эйнштейном |выданне=Эйнштейновский сборник |год=1967 |месца=М. |выдавецтва=Наука |старонкі=45—56. }}</ref>: {{пачатак цытаты}} Я ведаў, што Эйнштэйн вялікі чалавек і вялікі фізік, але я не меў уяўлення аб цеплыні яго прыязнай натуры, пра яго дабрыню і вялікае пачуццё гумару. Падчас нашай гутаркі не адчувалася, што смерць блізкая. Розум Эйнштэйна заставаўся жывым, ён быў дасціпны і здаваўся вельмі вясёлым. {{канец цытаты}} Падчарка Марго ўспамінала апошнюю сустрэчу з Эйнштэйнам у бальніцы{{sfn |Гернек|1966|с=234.}}: {{пачатак цытаты}} Ён гаварыў з глыбокім спакоем, пра дактароў нават з лёгкім гумарам, і чакаў свайго скону, як неабходнай «''з’явы прыроды''». Наколькі бясстрашным ён быў пры жыцці, настолькі ціхім і прыміраным ён сустрэў смерць. Без усякай сентыментальнасці і без шкадаванняў ён пакінуў гэты свет. {{канец цытаты}} Альберт Эйнштэйн памёр [[18 красавіка]] 1955 года ў 01:25, на 77-м годзе жыцця ў Прынстане ад {{нп4|анеўрызма аорты|анеўрызмы аорты|de|Aortendissektion}}. Перад смерцю ён вымавіў некалькі слоў па-нямецку, але амерыканская медсястра не змагла іх потым паўтарыць. Не ўспрымаючы ніякіх форм культу асобы, ён забараніў пышнае пахаванне з гучнымі цырымоніямі, для чаго пажадаў, каб месца і час пахавання не выдавалася. [[19 красавіка]] 1955 года без шырокай агалоскі адбылося пахаванне вялікага навукоўца, на якім прысутнічала ўсяго 12 самых блізкіх сяброў. Яго цела было спалена ў крэматорыі Юінг-Семетэры (''Ewing Cemetery''), а попел развеяны па ветры<ref>{{Citation |last =O'Connor |first =J.J. |last2 =Robertson |first2 =E.F. |chapter=Albert Einstein |title=The MacTutor History of Mathematics archive |publisher=School of Mathematics and Statistics, University of St. Andrews |year=1997 |chapter-url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Einstein.html }}</ref><ref>{{Citation |title=Dr. Albert Einstein Dies in Sleep at 76. World Mourns Loss of Great Scientist|quote=Princeton, New Jersey, 18 April 1955. Dr. Albert Einstein, one of the great thinkers of the ages, died in his sleep here early today. |work=New York Times |date=19 April 1955 }}</ref>. == Асоба і погляды == === Чалавечыя якасці === Блізкія знаёмыя апісваюць Эйнштэйна як чалавека таварыскага, прыязнага, жыццярадаснага, адзначаюць яго дабрыню, гатоўнасць дапамагчы ў любую хвіліну, поўную адсутнасць {{нп4|Сноб|снабізму|ru|Сноб}}, скараючае чалавечае абаянне{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=206, 228. }}. Часта адзначаецца яго выдатнае пачуццё гумару. Калі Эйнштэйна пыталіся, дзе знаходзіцца яго лабараторыя, ён, усміхаючыся, паказваў аўтаручку{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=199. }}. Эйнштэйн горача любіў музыку, асабліва творы [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. У розныя гады сярод упадабаных ім кампазітараў былі [[Іаган Себасцьян Бах|Бах]], [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарт]], [[Роберт Шуман|Шуман]], [[Іозеф Гайдн|Гайдн]] і [[Франц Шуберт|Шуберт]], а ў апошнія гады — [[Іаганес Брамс|Брамс]]<ref name=DH />. Добра граў на [[скрыпка|скрыпцы]], з якой нідзе не расставаўся<ref>{{cite web|url=http://www.delphis.ru/journal/article/albert-einshtein-i-muzyka|title=Альберт Эйнштейн и музыка|author=Свирская Л. М.|publisher=Культурно-просветительский журнал «Дельфис»|access-date=2013-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410023824/http://www.delphis.ru/journal/article/albert-einshtein-i-muzyka|archive-date=10 красавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. З мастацкай літаратуры з захапленнем адгукаўся аб прозе [[Леў Мікалаевіч Талстой|Льва Талстога]], [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Дастаеўскага]]{{efn|Эйнштэйн пісаў [[Паўль Эрэнфест|Эрэнфесту]] ў красавіку 1920 года: «''Я з захапленнем чытаю [[Браты Карамазавы (раман)|„Братоў Карамазавых“]]. Гэта самая дзіўная кніга з усіх, якія траплялі мне ў рукі.''»}}, [[Чарлз Дыкенс|Дыкенса]], п’есах [[Бертольт Брэхт|Брэхта]]. Захапляўся таксама [[філатэлія]]й, [[садоўніцтва]]м, [[Парусны спорт|плаваннем на яхце]]<ref>{{Cite web |url=http://www.einstein-website.de/z_biography/tuemmler-e.html |title=Einstein’s Tümmler |access-date=6 чэрвеня 2015 |archive-date=23 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923234620/http://www.einstein-website.de/z_biography/tuemmler-e.html |url-status=dead }}</ref> (нават напісаў артыкул па тэорыі кіравання яхтай). У прыватным жыцці быў непатрабавальны, у канцы жыцця нязменна з’яўляўся ў любімым цёплым швэдры. Нягледзячы на свой каласальны навуковы аўтарытэт, ён не пакутаваў ад залішняй ганарлівасці, ахвотна дапускаў, што можа памыляцца, і калі гэта здаралася, публічна прызнаваў свае памылкі. Так адбылося, напрыклад, у [[1922]] годзе, калі ён раскрытыкаваў артыкул {{нп4|Аляксандр Аляксандравіч Фрыдман, фізік|Аляксандра Фрыдмана|ru|Фридман, Александр Александрович (физик)}}, які прадказаў [[Расшырэнне Сусвету|пашырэнне Сусвету]]. Атрымаўшы затым ліст ад Фрыдмана з тлумачэннем спрэчных дэталей, Эйнштэйн у тым жа часопісе паведаміў, што не меў рацыі, а вынікі Фрыдмана каштоўныя і «''праліваюць новае святло''» на магчымыя мадэлі касмалагічнай дынамікі. Несправядлівасць, прыгнёт, хлусня заўсёды выклікалі яго гнеўную рэакцыю. З ліста сястры Марыі ([[1935]])<ref name=DH />: {| |<blockquote>Здаецца, людзі страцілі імкненне да справядлівасці і высакароднасці, перасталі паважаць тое, што цаною вялікіх ахвяр здолелі заваяваць мінулыя, лепшыя пакаленні… У рэшце рэшт асновай усіх чалавечых каштоўнасцей служыць маральнасць. Яснае ўсведамленне гэтага ў прымітыўную эпоху сведчыць аб бяспрыкладнай велічы [[Майсей|Майсея]]. Які кантраст з цяперашнімі людзьмі!</blockquote> |} Самым ненавісным словам у нямецкай мове для яго было «''Zwang''» — гвалт, прымус<ref name=Snow>''Сноу Ч. П.'' Эйнштейн. Указ. соч.</ref>. Лекар Эйнштэйна, Густаў Букі, расказваў{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=262. }}, што Эйнштэйн цярпець не мог пазіраваць мастаку, але варта было таму прызнацца, што разлічвае дзякуючы яго партрэту выбрацца з беднасці, як Эйнштэйн тут жа згаджаўся і цярпліва выседжваў перад ім доўгія гадзіны. У канцы жыцця Эйнштэйн коратка сфармуляваў сваю сістэму каштоўнасцей{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=186. }}: «''Ідэалы, якія асвятлялі мой шлях і давалі мне смеласць і мужнасць, былі дабро, прыгажосць і ісціна''». === Палітычныя перакананні === ==== Сацыялізм ==== [[Файл:AlbertEinsteinStatue-InIsraelAcademyOfSciencesAndHumanities-ByRobertBerks.JPG|thumb|350px|left|Статуя Эйнштэйна ў Ізраільскай акадэміі навук.]] Альберт Эйнштэйн быў перакананым [[дэмакратычны сацыялізм|дэмакратычным сацыялістам]], [[Гуманізм|гуманістам]], [[пацыфізм|пацыфістам]] і [[антыфашызм|антыфашыстам]]. Аўтарытэт Эйнштэйна, дасягнуты дзякуючы яго рэвалюцыйным адкрыццям у фізіцы, дазваляў навукоўцу актыўна ўплываць на грамадска-палітычныя пераўтварэнні ў свеце. У эсэ пад назвай «''Чаму сацыялізм?''» («''Why Socialism?''»), выдадзеным у якасці артыкула ў найбуйнейшым [[Марксізм|марксісцкім]] часопісе ЗША «''Monthly Review''»<ref>{{артыкул|аўтар=Эйнштейн А. |загаловак = Почему социализм? |спасылка = http://left.ru/2000/1/13.html |выданне = Monthly Review |год = 1949 }}</ref>, Альберт Эйнштэйн выклаў сваё бачанне сацыялістычных пераўтварэнняў. У прыватнасці, навуковец абгрунтаваў нежыццяздольнасць эканамічнай анархіі [[Капіталізм|капіталістычных адносін]], якія з’яўляюцца прычынай сацыяльнай несправядлівасці, а галоўнай заганай капіталізму называў «грэбаванне чалавечай асобай». Асуджаючы адчужэнне чалавека пры капіталізме, імкненне да нажывы, Эйнштэйн адзначаў, што [[дэмакратыя|дэмакратычнае]] грамадства само па сабе не можа абмежаваць свавольства капіталістычнай [[Алігархія|алігархіі]], і забеспячэнне [[Правы чалавека|правоў чалавека]] становіцца магчымым толькі ва ўмовах [[планавая эканоміка|планавай эканомікі]]. Варта адзначыць, што артыкул быў напісаны па запрашэнні эканаміста-марксіста {{нп4|Пол Суізі|Пола Суізі|en|Paul Sweezy}} ў разгар [[Макартызм|мак-картысцкага]] «''палявання на ведзьмаў''» і выказваў грамадзянскую пазіцыю навукоўца. З-за сваёй «''левізны''» Эйнштэйн часта падвяргаўся нападкам з боку правакансерватыўных колаў у ЗША. Яшчэ ў [[1932]] годзе амерыканская «''Жаночая патрыятычная карпарацыя''» запатрабавала не пускаць навукоўца ў ЗША, таму што ён вядомы баламут і сябар камуністаў. Візу ўсё ж выдалі, а Эйнштэйн засмучаны напісаў у газеце: «''Ніколі яшчэ я не атрымліваў ад прыўкраснага полу такой энергічнай адмовы, а калі і атрымліваў, то не ад столькіх адразу''»<ref>{{кніга |аўтар= Einstein A. |загаловак= Comment je vois le monde |месца=Paris |год= 1934 |pages=57 }}</ref>. Падчас разгулу мак-картызму ФБР мела асабістую справу «''недобранадзейнага''» Эйнштэйна, якая складалася з 1427 старонак. У прыватнасці, ён абвінавачваўся ў тым, што «''прапаведуе дактрыну, накіраваную на ўсталяванне [[Анархія|анархіі]]''». Архівы ФБР таксама сведчаць аб тым, што фізік быў аб’ектам пільнай увагі з боку спецслужбаў, паколькі на працягу 1937—1955 гадоў Эйнштэйн «''быў сябрам або спонсарам і ганаровым членам у 34 камуністычных франтах''», з’яўляўся ганаровым старшынёй трох падобных арганізацый, і сярод яго блізкіх сяброў былі асобы, «''якія спачуваюць камуністычнай ідэалогіі''»<ref>Гл. {{cite web |url=http://www.svoboda.org/programs/st/2002/st.062202.asp |title=Досье ФБР на Альберта Эйнштейна |access-date=10 лютага 2009 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qXr8n5m?url=http://www.svobodanews.ru/content/transcript/24203117.html |archive-date=11 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref>. ==== Стаўленне да СССР ==== Эйнштэйн выступаў за пабудову дэмакратычнага сацыялізму, які злучыў бы сацыяльную абарону насельніцтва і планаванне эканомікі з дэмакратычным рэжымам і павагай да правоў чалавека. Аб [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніне]] ён пісаў: «''Я паважаю ў Леніне чалавека, які ўсю сваю сілу з поўнай ахвярнасцю сваёй асобы выкарыстаў для ажыццяўлення сацыяльнай справядлівасці. Яго метады я лічу немэтазгоднымі. Але адно несумнеўна: людзі, падобныя яму, з’яўляюцца захавальнікамі і ўзнаўляльнікамі сумлення Чалавецтва''»<ref>[http://leninism.su/index.php?option=com_content&view=article&id=3608%3Achelovek-myslitel-revolyuczioner&catid=25%3Amemory&Itemid=2&limitstart=18 Вашим, товарищ, сердцем и именем… Писатели и деятели искусства мира о В. И. Ленине. М., 1976. С. 206.]</ref>{{efn|Арыгінал цытаты — на нямецкай мове, у дакуменце пад назвай «Einsteins Stellungnahme für die Liga der Menschenrechte „zu Lenins Todestag“ vom 6.1.1929»: «Ich verehre in Lenin einen Mann, der seine ganze Kraft unter völliger Aufopferung seiner Person für die Realisierung sozialer Gerechtigkeit eingesetzt hat. Seine Methode halte ich nicht für zweckmäßig. Aber eines ist sicher: Männer wie er sind die Hüter und Erneuerer des Gewissens der Menschheit.»<ref>Einstein Archives [http://alberteinstein.info/vufind1/Record/EAR000014817/TOC#tabnav 34-439] і [http://alberteinstein.info/vufind1/Record/EAR000050876 72-438]</ref>}}. Эйнштэйн не ўхваляў [[Таталітарызм|таталітарныя]] метады пабудовы сацыялістычнага грамадства, якія назіраліся ў [[СССР]]. У інтэрв’ю 1933 года Эйнштэйн патлумачыў, чаму ні разу не прыняў запрашэння прыехаць у СССР: ён супраць любой дыктатуры, «якая ''занявольвае асобу з дапамогай тэрору і гвалту, выяўляюцца яны пад сцягам фашызму або камунізму''»{{sfn |Айзексон|2015|loc=Глава «Прощание». }}. У [[1938]] годзе Эйнштэйн напісаў [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і іншым кіраўнікам СССР некалькі лістоў, у якіх прасіў гуманна паставіцца да рэпрэсаваных у СССР замежных фізікаў-эмігрантаў<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/zvezda/1994/12/187-193.pdf Письма Альберта Эйнштейна Сталину и советским дипломатам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110927140400/http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/zvezda/1994/12/187-193.pdf |date=27 верасня 2011 }}. Журнал «Звезда», 1994, № 12, стр. 187—193.</ref>. У прыватнасці, Эйнштэйн турбаваўся пра лёс Фрыца Нётэра, брата [[Эмі Нётэр]], які спадзяваўся знайсці ў СССР прытулак, але ў 1937 годзе быў арыштаваны і неўзабаве (у верасні 1941 года) расстраляны. У гутарцы 1936 года Эйнштэйн назваў Сталіна палітычным гангстарам{{sfn |Айзексон|2015|loc=Глава «Предвоенная политика». }}. У лісце савецкім навукоўцам ([[1948]]) Эйнштэйн паказаў на такія негатыўныя рысы савецкага ладу, як усёмагутнасць бюракратыі, тэндэнцыю ператварыць савецкую ўладу ў «''свайго роду царкву і таўраваць як здраднікаў і брыдкіх злодзеяў усіх, хто да яе не належыць''»<ref>{{кніга |загаловак=Письмо Эйнштейна к советским учёным |выданне=Эйнштейновский сборник. 1986—1990 |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1990 |старонкі=10—16 }}</ref>. ==== Пацыфізм ==== У абгрунтаванне сваёй антываеннай пазіцыі Эйнштэйн пісаў<ref>{{кніга |аўтар= Frank P. |загаловак=Einstein, his life and times |месца=New York |год=1947 |pages=154 }}</ref>: <blockquote> Мой пацыфізм — гэта інстынктыўнае пачуццё, якое валодае мной таму, што забойства чалавека агідна. Мая пазіцыя зыходзіць не з якой-небудзь абстрактнай тэорыі, а заснаваная на глыбокай антыпатыі да любога віду брутальнасці і нянавісці.</blockquote> У [[1932]] годзе, каб не дапусціць перамогі нацыстаў на выбарах, паставіў свой подпіс пад заклікам Міжнароднага сацыялістычнага саюза барацьбы з заклікам да адзінага працоўнага фронту [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|Сацыял-дэмакратычнай]] і [[Камуністычная партыя Германіі|Камуністычнай партый]]. У гады вайны Эйнштэйн, часова адмовіўшыся ад свайго прынцыповага пацыфізму, прымаў актыўны ўдзел у барацьбе з фашызмам, а яго пляменнік, [[Анарха-сіндыкалізм|анарха-сіндыкаліст]] Карл Эйнштэйн, ваяваў на баку {{нп4|Другая Іспанская рэспубліка|Іспанскай рэспублікі|de|Zweite Spanische Republik}} на франтах [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. Пасля вайны Эйнштэйн падтрымліваў негвалтоўныя сродкі барацьбы за правы народных мас, асабліва адзначаючы заслугі [[Махатма Гандзі|Махатмы Гандзі]]: «''Я лічу погляды Гандзі найбольш выбітнымі з усіх палітыкаў-нашых сучаснікаў. Мы павінны старацца здзяйсняць учынкі ў гэтым духу: не выкарыстоўваць гвалт для барацьбы за нашыя правы''». Разам з [[Джуліян Хакслі|Джуліянам Хакслі]], [[Томас Ман|Томасам Манам]] і [[Джон Дзьюі|Джонам Дзьюі]] ўваходзіў у кансультатыўны савет Першага гуманістычнага грамадства Нью-Ёрка (''First Humanist Society of New York''). ==== Барацьба за правы чалавека ==== Будучы праціўнікам [[каланіялізм]]у і [[імперыялізм]]у, Альберт Эйнштэйн, нароўні з [[Анры Барбюс]]ам і [[Джавахарлал Нэру|Джавахарлалам Нэру]], удзельнічаў у Брусельскім кангрэсе антыімперыялістычнай лігі (1927). Ён актыўна садзейнічаў барацьбе негрыцянскага насельніцтва ЗША за [[Правы чалавека|грамадзянскія правы]], будучы на ​​працягу двух дзесяцігоддзяў блізкім сябрам вядомага чорнаскурага спевака і акцёра {{нп4|Поль Робсан|Поля Робсана|en|Paul Robeson}}. Даведаўшыся, што састарэлы {{нп4|Уільям Эдуард Бёркхарт Дзюбуа|Уільям Дзюбуа|en|W. E. B. Du Bois}} абвешчаны «''камуністычным шпіёнам''», Эйнштэйн запатрабаваў выклікаць яго ў якасці сведкі абароны, і справа неўзабаве была закрытая. Рашуча асудзіў «''справу [[Роберт Опенгеймер|Опенгеймера]]''», якога ў [[1953]] годзе абвінавацілі ў «''камуністычных сімпатыях''» і адхілілі ад сакрэтных работ. У [[1946]] годзе Эйнштэйн быў у ліку актывістаў, якія супрацоўнічалі ў справе адкрыцця свецкага яўрэйскага ўніверсітэта на базе [[Брандэйскі ўніверсітэт|Мідлсекскага ўніверсітэта]]), аднак, калі яго прапанова прызначыць прэзідэнтам ВНУ брытанскага эканаміста-[[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|лейбарыста]] Гаральда Ласкі было адпрэчана (як чалавека, нібыта «''чужога амерыканскім прынцыпам дэмакратыі''»), фізік адклікаў сваю падтрымку і пазней, калі ўстанова была адкрыта ў якасці універсітэта Луіса Брандэйса, адмовіўся ад ганаровай ступені ў ім<ref>{{артыкул |загаловак = Dr. Einstein Quits University Plan |спасылка = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50812FA385D13728DDDAB0A94DE405B8788F1D3 |выданне = The New York Times |год = 22 июня 1947 }}</ref>. ==== Сіянізм ==== [[Файл:Israel 5 Sheqalim 1968 Obverse & Reverse.jpg|thumb|200px|Ізраільская банкнота наміналам 5 лір (1968) з партрэтам Эйнштэйна.]] Устрывожаны хуткім ростам [[антысемітызм]]у ў Германіі, Эйнштэйн падтрымаў заклік сіянісцкага руху стварыць яўрэйскі нацыянальны ачаг у [[Палесціна|Палесціне]] і выступіў на гэтую тэму з шэрагам артыкулаў і прамоў. Асабліва актыўнае садзейнічанне з яго боку атрымала ідэя адкрыць [[Яўрэйскі ўніверсітэт у Іерусаліме]] (1925). Ён растлумачыў сваю пазіцыю{{sfn |Гернек|1966|с=161—162.}}: <blockquote> Аж да нядаўняга часу я жыў у Швейцарыі, і пакуль быў там, я не разумеў свайго яўрэйства…<br /> Калі я прыехаў у Германію, я ўпершыню даведаўся, што я яўрэй, прычым зрабіць гэта адкрыццё дапамаглі мне больш неяўрэі, чым яўрэі… Тады я зразумеў, што толькі сумесная справа, якая будзе дорага ўсім яўрэям у свеце, можа прывесці да адраджэння народа…<br /> Калі б нам не даводзілася жыць сярод нецярпімасці, бяздушных і жорсткіх людзей, я б першы адхіліў нацыяналізм на карысць універсальнай чалавечнасці. </blockquote> Паслядоўны гуманіст, ён выступаў у абарону правоў усіх прыгнечаных народаў — яўрэяў, індыйцаў, чорнаскурых амерыканцаў і інш. Хоць першапачаткова ён лічыў, што яўрэйскі ачаг можа абысціся без асобнай дзяржавы, межаў і арміі, у [[1947]] годзе Эйнштэйн вітаў стварэнне дзяржавы [[Ізраіль]], спадзеючыся на двухнацыянальнае арабска-яўрэйскае рашэнне Палесцінскай праблемы<ref>[http://www.forward.com/articles/109560/ «Einstein and Complex Analyses of Zionism»] ''Jewish Daily Forward'', July 24, 2009</ref>. Ён пісаў Паўлю Эрэнфесту ў 1921 годзе: «''Сіянізм уяўляе сабою сапраўды новы яўрэйскі ідэал і можа вярнуць яўрэйскаму народу радасць існавання''». Ужо пасля [[Халакост]]а ён заўважыў: «''Сіянізм не абараніў германскае яўрэйства ад знішчэння. Але тым, хто выжыў, сіянізм даў унутраныя сілы перанесці бедства з годнасцю, не згубіўшы здаровай самапавагі''»<ref name=DH />. У [[1952]] годзе да Эйнштэйна нават паступіла прапанова стаць другім прэзідэнтам Ізраіля, ад якой навуковец ветліва адмовіўся, спаслаўшыся на адсутнасць досведу падобнай працы. Усе свае лісты і рукапісы (і нават капірайт на камерцыйнае выкарыстанне свайго вобразу і імені) Эйнштэйн завяшчаў [[Яўрэйскі ўніверсітэт у Іерусаліме|Яўрэйскаму ўніверсітэту ў Іерусаліме]]<ref>[http://www.physics.princeton.edu/~trothman/Who%20Owns%20Einstein.htm Who Owns Einstein] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090227090519/http://www.physics.princeton.edu/~trothman/Who%20Owns%20Einstein.htm |date=27 лютага 2009 }}</ref>. === Філасофія === Эйнштэйн заўсёды цікавіўся [[філасофія навукі|філасофіяй навукі]] і пакінуў шэраг глыбокіх даследаванняў на гэтую тэму. Юбілейны зборнік [[1949]] года да яго 70-годдзя называўся (трэба меркаваць, з яго ведама і згоды) «''Альберт Эйнштэйн. Філосаф-навуковец''». Найбольш блізкім да сябе па светаўспрыманню філосафам Эйнштэйн лічыў [[Бенедыкт Спіноза|Спінозу]]. Рацыяналізм у іх абодвух быў усёахопным і распаўсюджваўся не толькі на сферу навукі, але таксама на [[этыка|этыку]] і іншыя аспекты чалавечага жыцця: гуманізм, інтэрнацыяналізм, свабодалюбства і інш. Законы прыроды аб’ектыўна існуюць, і яны спасціжныя па той прычыне, што яны ўтвараюць сусветную гармонію, разумную і эстэтычна прывабную адначасова. У гэтым галоўная прычына непрымання Эйнштэйнам «''капенгагенскай інтэрпрэтацыі''» квантавай механікі, якая, на яго думку, уносіла ў карціну свету ірацыянальны элемент, хаатычную дысгармонію. У кнізе «''Эвалюцыя фізікі''» Эйнштэйн пісаў<ref>{{кніга |аўтар= Эйнштейн А., Инфельд Л. |загаловак= Эволюция физики |спасылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/EinsteinInfeld1965ru.djvu |месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1965 |старонкі=241 }}</ref>: <blockquote>З дапамогай фізічных тэорый мы спрабуем знайсці сабе шлях скрозь лабірынт назіраных фактаў, упарадкаваць і спасцігнуць свет нашых пачуццёвых успрыманняў. Мы жадаем, каб назіраныя факты лагічна вынікалі з нашага паняцця рэальнасці. Без веры ў тое, што магчыма ахапіць рэальнасць нашымі тэарэтычнымі пабудовамі, без веры ва ўнутраную гармонію нашага свету, не магло б быць ніякай навукі. Гэтая вера ёсць і заўсёды застанецца асноўным матывам усякай навуковай творчасці. Ва ўсіх нашых намаганнях, ва ўсякай драматычнай барацьбе паміж старым і новым мы пазнаём вечнае імкненне да спазнання, непахісную веру ў гармонію нашага свету, якая пастаянна ўзмацняецца па меры росту перашкод да спазнання.</blockquote> У навуцы гэтыя прынцыпы азначалі рашучую нязгоду з моднымі тады [[Пазітывізм|пазітывісцкімі]] канцэпцыямі [[Эрнст Мах|Маха]], [[Анры Пуанкарэ|Пуанкарэ]] і іншых, а таксама адмаўленне [[кантыянства]] з яго ідэямі «''апрыёрных ведаў''». Пазітывізм адыграў пэўную станоўчую ролю ў гісторыі навукі, таму што стымуляваў скептычнае стаўленне вядучых фізікаў, уключаючы Эйнштэйна, да ранейшых забабонаў (перш за ўсё — да канцэпцыі абсалютнай прасторы і абсалютнага часу). Вядома, што Эйнштэйн у лісце да Маха назваў сябе яго вучнем<ref>{{артыкул|аўтар=Bernstein J. |загаловак=Ernst Mach amd the Quarks |выданне=American Scholar |мова=en |год=2010 |нумар=53 (winter 1983-1984) |pages=12}}</ref>. Аднак філасофію пазітывістаў Эйнштэйн называў глупствам<ref>{{кніга |аўтар=Heisenberg W. |загаловак=Encounters with Einstein, and other Essays on Peoples, Places and Particles |месца=Princeton, N.J. |выдавецтва=Princeton University Press |год=1983 |pages=114 }}</ref>. Эйнштэйн растлумачыў сутнасць сваіх рознагалоссяў з імі<ref>Из [http://www.pereplet.ru/text/einstein.html письма М. Соловину] от 30 марта 1952 г., см. ''А. Эйнштейн.'' Собрание научных трудов. Указ. соч., том 4, стр. 567—568.</ref>: <blockquote> …Апрыёры варта чакаць хаатычнага свету, які немагчыма спазнаць з дапамогай мыслення. Можна (ці трэба) было б толькі чакаць, што гэты свет толькі ў той меры падпарадкаваны закону, у якой мы можам упарадкаваць яго сваім розумам. Гэта было б упарадкаванне, падобнае алфавітнаму упарадкаванню слоў якой-небудзь мовы. Наадварот, упарадкаванне, якое ўносіцца, напрыклад, ньютанаўскай тэорыяй гравітацыі, носіць зусім іншы характар. Хоць аксіёмы гэтай тэорыі і створаныя чалавекам, поспех гэтага прадпрыемства прадугледжвае істотную ўпарадкаванасць аб’ектыўнага свету, чакаць якую апрыёры у нас няма ніякіх падстаў. У гэтым і складаецца «''цуд''», і чым далей развіваюцца нашы веды, тым больш чароўнымі яны становяцца. Пазітывісты і прафесійныя атэісты бачаць у гэтым слабае месца, бо яны адчуваюць сябе шчаслівымі ад свядомасці, што ім не толькі ўдалося з поспехам выгнаць Бога з гэтага свету, але і «''пазбавіць гэты свет цудаў''». </blockquote> Філасофія Эйнштэйна была заснавана на зусім іншых прынцыпах. У сваёй аўтабіяграфіі (1949) ён пісаў<ref>{{кніга |аўтар= Эйнштейн А. |загаловак= Собрание научных трудов. Указ. соч |том=4 |старонкі=259 }}</ref>: <blockquote> Там, звонку, быў гэты вялікі свет, які існуе незалежна ад нас, людзей, які стаіць перад намі як велізарная вечная загадка, даступная, аднак, па меншай меры часткова, нашаму ўспрыманню і нашаму розуму. Вывучэнне гэтага свету вабіла як вызваленне, і я хутка пераканаўся, што многія з тых, каго я навучыўся шанаваць і паважаць, знайшлі сваю ўнутраную свабоду і ўпэўненасць, аддаўшыся цалкам гэтаму занятку. Разумовы ахоп у рамках даступных нам магчымасцей гэтага пазаасабовага свету уяўляўся мне, напалову свядома, напалову несвядома, як вышэйшая мэта… Прадузятасць гэтых навукоўцаў [пазітывістаў] супраць атамнай тэорыі можна, несумненна, аднесці на конт іх пазітывісцкай філасофскай устаноўкі. Гэта цікавы прыклад таго, як філасофскія прадузятасці перашкаджаюць правільнай інтэрпрэтацыі фактаў нават навукоўцам са смелым мысленнем і з тонкай інтуіцыяй. </blockquote> У той жа аўтабіяграфіі Эйнштэйн выразна фармулюе два крытэры ісціны ў фізіцы: тэорыя павінна мець «''знешняе апраўданне''» і «''ўнутраную дасканаласць''». Першае азначае, што тэорыя павінна ўзгадняцца з вопытам, а другое — што яна павінна з мінімальных перадумоў раскрываць максімальна глыбокія заканамернасці універсальнай і разумнай гармоніі законаў прыроды. Эстэтычныя якасці тэорыі (арыгінальная прыгажосць, натуральнасць, вытанчанасць) тым самым становяцца немалаважнымі фізічнымі вартасцямі. <blockquote>Тэорыя робіць тым большае ўражанне, чым прасцейшыя яе перадумовы, чым разнастайнейшыя прадметы, якія яна звязвае, і чым шырэйшая вобласць яе прымянення.</blockquote> Веру ў аб’ектыўную рэальнасць, існую незалежна ад чалавечага ўспрымання, Эйнштэйн адстойваў падчас сваіх знакамітых гутарак з [[Рабіндранат Тагор|Рабіндранатам Тагорам]], які гэтак жа паслядоўна такую рэальнасць адмаўляў<ref>{{Cite web |url=http://www.regels.org/Einstein-Tagor.htm |title=Беседы Эйнштейна с Тагором |access-date=4 чэрвеня 2015 |archive-date=17 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217031322/http://www.regels.org/Einstein-Tagor.htm |url-status=dead }}</ref>. Эйнштэйн казаў: <blockquote>Наш натуральны пункт гледжання адносна існавання ісціны, які не залежыць ад чалавека, нельга ні растлумачыць, ні даказаць, але ў яго вераць усе, нават першабытныя людзі. Мы прыпісваем праўдзе звышчалавечую аб’ектыўнасць. Гэтая рэальнасць, якая не залежыць ад нашага існавання, нашага досведу, нашага розуму, неабходная нам, хоць мы і не можам сказаць, што яна азначае.</blockquote> Уплыў Эйнштэйна на філасофію навукі дваццатага стагоддзя супастаўны з тым уплывам, які ён аказаў на фізіку дваццатага стагоддзя. Сутнасць прапанаванага ім падыходу ў філасофіі навукі заключаецца ў сінтэзе самых розных філасофскіх вучэнняў, якія Эйнштэйн прапаноўваў выкарыстоўваць у залежнасці ад навуковай задачы, якая рашаецца. Ён лічыў, што для сапраўднага вучонага, у адрозненне ад філосафа, [[неарэалізм, філасофія|неарэалізм]] з’яўляецца непрымальным. Зыходзячы з канкрэтнай сітуацыі, адзін і той жа навуковец можа быць ідэалістам, рэалістам, пазітывістам і, нават, платонікам і піфагарыйцам. Паколькі для паслядоўнага сістэматычнага філосафа падобны эклектызм можа здацца непрымальным, Эйнштэйн лічыў, што сапраўдны вучоны ў вачах падобнага філосафа выглядае як апартуніст. Адстойваны Эйнштэйнам падыход атрымаў у сучаснай філасофіі навукі назву «''Эпістэмалагічны апартунізм''»<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/einstein-philscience The Stanford Encyclopedia of Philosophy/Einstein’s Philosophy of Science]</ref><ref>{{кніга|аўтар= В.П. Филатов|частка= Эпистемологический Оппортунизм|загаловак=Энциклопедия эпистемологии и философии науки|спасылка= http://www.enc-dic.com/enc_epist/Jepistemologicheski-opportunizm-869.html|адказны=Составление и общая редакция. И. Т. Касавин|месца=Москва|выдавецтва=«Канон+» РООИ «Реабилитация»|год=2009|старонкі=1158-1159|старонак=1248|isbn=978-5-88373-089-3|тыраж=800}}</ref>. === Рэлігійныя погляды === Рэлігійныя погляды Эйнштэйна з’яўляюцца прадметам даўніх спрэчак. Некаторыя сцвярджаюць, што Эйнштэйн верыў у існаванне [[Бог]]а, іншыя называюць яго [[Атэізм|атэістам]]. І тыя, і іншыя для пацверджання свайго пункту гледжання цытавалі вялікага навукоўца. У [[1921]] годзе Эйнштэйн атрымаў тэлеграму ад нью-ёркскага [[рабін]]а Герберта Гольдштэйна: «''Ці верыце вы ў Бога кропка аплачаны адказ 50 слоў''». Эйнштэйн уклаўся ў 24 словы: «''Я веру ў Бога [[Бенедыкт Спіноза|Спінозы]], які праяўляе сябе ў заканамернай гармоніі быцця, але зусім не ў Бога, які клапоціцца пра лёс і справы людзей''»<ref>{{кніга|аўтар=Denis Brian.|год=1996|загаловак = Einstein: A Life | выдавецтва = New York: John Wiley & Sons | isbn = 0-471-11459-6 }}</ref>. Яшчэ больш рэзка ён выказаўся ў інтэрв’ю «''Нью-Ёрк Таймс''» (лістапад [[1930]]): «''Я не веру ў Бога, які ўзнагароджвае і карае, у Бога, мэты якога злеплены з нашых чалавечых мэтаў. Я не веру ў неўміручасць душы, хоць слабыя розумы, апантаныя страхам або недарэчным эгаізмам, знаходзяць сабе прытулак у такой веры''»{{sfn |Львов В. Е.|1959|с=233.}}. У [[1940]] годзе ён апісаў свае погляды ў часопісе «''Nature''», у артыкуле пад назвай «''Навука і рэлігія''»<ref name="Nature146">{{артыкул|аўтар=Альберт Эйнштейн|год=1940|загаловак=[http://scepsis.ru/library/id_147.html Наука и религия]|арыгінал = Science and religion|выданне=Nature|том=146|старонкі=605—607}}</ref>. Там ён піша: <blockquote> На маю думку, рэлігійна адукаваны чалавек — гэта той, хто ў максімальна магчымай для яго ступені вызваліў сябе ад путаў эгаістычных жаданняў і паглынуты думкамі, пачуццямі і памкненнямі, якіх ён прытрымліваецца з прычыны іх звышасобаснага характару… безадносна ад таго, ці робіцца спроба звязаць гэта з боскай істотай, бо ў адваротным выпадку нельга было б лічыць [[Гаўтама Буда|Буду]] або Спінозу рэлігійнымі асобамі. Рэлігійнасць такога чалавека палягае ў тым, што ў яго няма сумненняў у значнасці і велічы гэтых звышасобасных мэтаў, якія не могуць быць рацыянальна абгрунтаваныя, але і не маюць у гэтым патрэбы… У гэтым сэнсе рэлігія — старажытнае імкненне чалавецтва ясна і цалкам усвядоміць гэтыя каштоўнасці і мэты, узмацняць і пашыраць іх уплыў. </blockquote> Далей ён праводзіць некаторую сувязь паміж навукай і рэлігіяй, і кажа што «''навука можа быць створана толькі тымі, хто наскрозь прасякнуты імкненнем да ісціны і разумення. Але крыніца гэтага пачуцця бярэ пачатак з вобласці рэлігіі. Адтуль жа — вера ў магчымасць таго, што правілы гэтага свету рацыянальныя, то бок пазнавальныя для розуму. Я не магу ўявіць сапраўднага навукоўца без моцнай веры ў гэта. Вобразна сітуацыю можна апісаць так: навука без рэлігіі — кульгавая, а рэлігія без навукі — сляпая''»<ref name="SP&R">Albert Einstein, [http://www.einsteinandreligion.com/scienceandreligion.html «Science, Philosophy and Religion: a Symposium»], 1941. См. тж. [http://scepsis.ru/library/id_147.html полный перевод Л. Ярославского]</ref>. Фразу «''навука без рэлігіі — кульгавая, а рэлігія без навукі — сляпая''» часта цытуюць па-за кантэкстам, пазбаўляючы яе сэнсу. Затым Эйнштэйн зноў піша, што не верыць у персаніфікаванага Бога і сцвярджае: <blockquote>Не існуе ні панавання чалавека, ні панавання бажаства як незалежных прычын з’яў прыроды. Вядома, дактрына Бога як асобы, якая ўмешваецца ў прыродныя з’явы, ніколі не можа быць у літаральным сэнсе аспрэчаная навукай, бо гэтая дактрына можа заўсёды знайсці прытулак у тых галінах, куды навуковае веданне яшчэ не здольнае пранікнуць. Але я перакананы, што такія паводзіны часткі прадстаўнікоў рэлігіі не толькі невысакародны, але і фатальны.</blockquote> У 1950 годзе ў лісце М. Беркавітцу Эйнштэйн пісаў: «''У адносінах да Бога я агностык. Я перакананы, што для выразнага разумення першараднай важнасці маральных прынцыпаў у справе паляпшэння і акультурвання жыцця не патрабуецца паняцце заканадаўцы, асабліва — заканадаўцы, які працуе па прынцыпе ўзнагароды і пакарання''»<ref>Альберт Эйнштэйн у лісце М. Беркавітцу, [[25 кастрычніка]] [[1950]] года; Einstein Archive 59-215; from Alice Calaprice, ed., The Expanded Quotable Einstein, Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 2000, p. 216.</ref>. [[Файл:Albert Einstein in later years.jpg|thumb|У апошнія гады.]] Яшчэ раз Эйнштэйн апісаў свае рэлігійныя погляды, адказваючы тым, хто прыпісваў яму веру ў [[Іўдаізм|яўрэйска]]-[[Хрысціянства|хрысціянскага]] Бога<ref name=DH /><ref>{{cite web | title = Albert Einstein (1879-1955) | url = http://www.stephenjaygould.org/ctrl/quotes_einstein.html | access-date = 2007-05-21 | archive-url = https://www.webcitation.org/60qXsxr9G?url=http://www.stephenjaygould.org/ctrl/quotes_einstein.html | archive-date = 11 жніўня 2011 | url-status = dead }}</ref>: <blockquote>Тое, што вы чыталі аб маіх рэлігійных перакананнях — зразумела, хлусня. Хлусня, якую сістэматычна паўтараюць. Я не веру ў Бога як у асобу і ніколі не хаваў гэтага, а выказваў вельмі ясна. Калі ўва мне ёсць нешта, што можна назваць рэлігійным, то гэта, несумненна, бязмежнае захапленне будовай сусвету ў той меры, у якой навука раскрывае яго.</blockquote> У 1954 годзе, за паўтара года да смерці, Эйнштэйн у лісце да нямецкага філосафа Эрыка Гуткінда так ахарактарызаваў сваё стаўленне да рэлігіі<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2008/may/13/peopleinscience.religion/print What he wrote] // [[The Guardian]], 13 May 2008 [http://www.religare.ru/article54059.htm рускі пераклад]</ref>: <blockquote>«''Слова „Бог“ для мяне ўсяго толькі праява і прадукт чалавечых слабасцей, а Біблія — збор шаноўных, але ўсё ж прымітыўных легенд, якія, тым не менш, з’яўляюцца даволі дзіцячымі. Ніякая, нават самая выдасканаленая, інтэрпрэтацыя не зможа гэта (для мяне) змяніць''». {{oq|en| The word God is for me nothing more than the expression and product of human weaknesses, the Bible a collection of honourable, but still primitive legends which are nevertheless pretty childish. No interpretation no matter how subtle can (for me) change this.}}</blockquote> Найбольш поўны агляд рэлігійных поглядаў Эйнштэйна апублікаваў яго сябар, Макс Джэмер, у кнізе «''Эйнштэйн і рэлігія''»<ref>{{кніга|аўтар=Max Jammer. |загаловак=Einstein and Religion |выдавецтва=Princeton University Press |спасылка=http://books.google.ru/books?id=TnCc1f1C25IC |год=1999 |isbn=0-691-00699-7|ref=Jammer}}</ref>. Зрэшты, ён прызнае, што кніга грунтуецца не на прамых яго гутарках з Эйнштэйнам, а на вывучэнні архіўных матэрыялаў{{sfn|Jammer|1999|p=6.}}. Джэмер лічыць Эйнштэйна глыбока рэлігійным чалавекам, называе яго погляды «''касмічнай рэлігіяй''»{{sfn|Jammer|1999|p=149.}} і лічыць, што Эйнштэйн не атаясамліваў Бога з Прыродай, падобна Спінозе, але лічыў яго асобнай неперсаніфікаванай сутнасцю, што выяўляецца ў законах Сусвету як «''дух, значна большы за чалавечы''», паводле слоў самога Эйнштэйна{{sfn|Jammer|1999|p=115.<br /><blockquote>In a similar vein, Einstein declared that there is no personal God, but “every one who is seriously involved in the pursuit of science becomes convinced that a spirit is manifest in the laws of the Universe—a spirit vastly superior to that of man, and one in the face of which we with our modest powers must feel humble.”</blockquote>}}{{sfn|Jammer|1999|p=148—149.<br /><blockquote>To sum up, Einstein, like Maimonides and Spinoza, categorically rejected any anthropomorphism in religious thought. Like Spinoza, Einstein regarded the idea of a personal God as an anthropomorphism. Unlike Spinoza, who saw the only logical consequence of the denial of a personal God in an identification of God with Nature [deus sive natura], Einstein maintained that God manifests himself “in the laws of the Universe as a spirit vastly superior to that of man, and one in the face of which we with our modest powers must feel humble.” Einstein agreed with Spinoza that he who knows Nature knows God, but not because Nature is God but because the pursuit of science in studying Nature leads to religion. In the terminology of theology, Einstein’s religion may therefore be called a naturalistic theology according to which knowledge of God can be obtained by observing the visible processes of nature, but with the proviso that the manifestation of the divine in the universe is only partially comprehensible to the human intellect.</blockquote>}}. Разам з тым, бліжэйшы вучань Эйнштэйна [[Леапольд Інфельд]] пісаў, што, «''калі Эйнштэйн кажа пра Бога, ён заўсёды мае на ўвазе ўнутраную сувязь і лагічную прастату законаў прыроды. Я назваў бы гэта „матэрыялістычным падыходам да бога“''»<ref>Скибицкий М. М. Бог и «верующие» ученые. М., 1976. С. 17.</ref>. [[Рычард Докінз]] мяркуе (у прыватнасці ў сваёй кнізе «''{{нп4|Бог як ілюзія|Бог як ілюзія|ru|Бог как иллюзия}}''»), што Альберт Эйнштэйн выкарыстоўваў слова «''бог''» толькі ў якасці [[метафара|метафары]] для загадкавасці Сусвету. == Ацэнкі і памяць == {{нп4|Чарлз Персі Сноў|Чарлз Персі Сноў|ru|Сноу, Чарльз Перси}} аб Эйнштэйне<ref name=Snow />: <blockquote> Калі б не існавала Эйнштэйна, фізіка XX стагоддзя была б іншай. Гэтага нельга сказаць ні аб адным іншым вучоным… Ён заняў у грамадскім жыцці такое становішча, якое наўрад ці зойме ў будучыні іншы навуковец. Ніхто, уласна, не ведае, чаму, але ён увайшоў у грамадскую свядомасць усяго свету, стаўшы жывым сімвалам навукі і уладаром дум дваццатага стагоддзя.<br /> Ён казаў: «''Клопат пра чалавека і яго лёс павінны быць асноўнай мэтай у навуцы. Ніколі не забывайце пра гэта пасярод вашых чарцяжоў і ўраўненняў''». Пазней ён таксама сказаў: «''Каштоўнае толькі тое жыццё, якое пражытае для людзей''»…<br /> Эйнштэйн быў самым высакародным чалавекам, якога мы калі-небудзь сустракалі. </blockquote> [[Роберт Опенгеймер]]<ref>{{кніга |аўтар= Oppenheimer I. R. |загаловак= Einstein, a Centennial Volume |месца= Boston |выдавецтва= Harvard Univ. Press |год= 1979 |pages=44 }}</ref>: <blockquote> У ім заўсёды была нейкая чароўная чысціня, адначасова і дзіцячая, і бязмежна упартая''". </blockquote> [[Бертран Артур Уільям Расел|Бертран Расел]]{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=252. }}: <blockquote> Я думаю, яго праца і яго скрыпка давалі яму значную меру шчасця, але глыбокае спачуванне да людзей і цікавасць да іх лёсу засцераглі Эйнштэйна ад непрыстойнай такому чалавеку меры безнадзейнасці… Зносіны з Эйнштэйнам дастаўлялі незвычайнае задавальненне. Нягледзячы на геніяльнасць і славу, ён трымаў сябе абсалютна проста, без найменшых прэтэнзій на пераважнасць… Ён быў не толькі вялікім навукоўцам, але і вялікім чалавекам. </blockquote> [[Годфры Харалд Хардзі|Г. Х. Хардзі]] характарызаваў Эйнштэйна двума словамі: «''Лагодны і мудры''». === Прызнанне === У архівах Нобелеўскага камітэта захавалася каля 60 намінацый Эйнштэйна ў сувязі з фармулёўкай тэорыі адноснасці; яго кандыдатура нязменна вылучалася штогод з 1910 па 1922 гады (акрамя 1911-га і 1915-га). Аднак прэмія была прысуджана толькі ў 1922 годзе — за тэорыю фотаэлектрычнага эфекту, якая ўяўлялася членам Нобелеўскага камітэта больш бясспрэчным укладам у навуку. У выніку гэтай намінацыі Эйнштэйн атрымаў (раней адкладзеную) прэмію за 1921 год адначасова з [[Нільс Бор|Нільсам Борам]], які быў уганараваны прэміяй 1922 года. Эйнштэйну былі прысвоены ганаровыя доктарскія ступені ад шматлікіх універсітэтаў, у тым ліку: Жэневы, Цюрыха, Ростака, Мадрыда, Бруселя, Буэнас-Айрэса, Лондана, Оксфарда, Кембрыджа, Глазга, Лідса, Манчэстэра, Гарварда, Прынстана, Нью-Ёрка (Олбені), Сарбоны. Некаторыя іншыя ўзнагароды<ref>[http://www.einstein-website.de/z_information/honours.html Einstein’s honours, prizes and awards] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702040314/http://www.einstein-website.de/z_information/honours.html |date=2 ліпеня 2017 }} {{ref-en}}</ref>: <div class="references" style="column-count:2;"> * званне ганаровага грамадзяніна Нью-Ёрка (1921) і Тэль-Авіва (1923); * медаль Матэўчы (1921); * нямецкі ордэн «''За заслугі''» (1923, у 1933 годзе Эйнштэйн адмовіўся ад гэтага ордэна); * медаль Коплі (1925), «''за тэорыю адноснасці і ўклад у квантавую тэорыю''»; * залатая медаль Каралеўскага астранамічнага таварыства Вялікабрытаніі (1926); * медаль імя Макса Планка (1929), Германскае фізічнае таварыства (''Deutsche Physikalische Gesellschaft''); * прыз Жуля Жансена (1931), Французскае астранамічнае таварыства (''Société astronomique de France''); * медаль Франкліна (''Benjamin Franklin Medal'', 1935) </div> Пасмяротна Альберт Эйнштэйн таксама быў адзначаны шэрагам адрозненняў: <div class="references" style="column-count:2;"> * 1992: ён быў названы нумарам 10 у падрыхтаваным Майклам Хартам спісе самых уплывовых асоб у гісторыі. * 1999: часопіс «''Тайм''» назваў Эйнштэйна «''Асобай стагоддзя''». * 1999: апытанне Гэлапа дало Эйнштэйну нумар 4 у спісе самых шанаваных у XX стагоддзі людзей. * 2005 быў абвешчаны ЮНЕСКА годам фізікі з нагоды стагоддзя «''года цудаў''», увянчанага адкрыццём спецыяльнай тэорыі адноснасці. </div> У [[Вашынгтон|сталіцы ЗША]] ўсталяваны помнік Эйнштэйну працы Роберта Беркса ([[1979]])<ref>Гл. [[:en:Albert Einstein Memorial]].</ref>. Некаторыя памятныя мясціны, звязаныя з Эйнштэйнам: <div class="references" style="column-count:2;"> * Ульм, Банхофштрасе, дом 135, тут Эйнштэйн нарадзіўся і жыў да пераезду сям’і ў Мюнхен (1880). Дом разбураны пры бамбардзіроўцы авіяцыяй саюзнікаў вясной 1945 года. * Берн, вуліца Крамгасе (''Kramgasse''), дом 49, пражываў з 1903 па 1905 год. Зараз у ім размяшчаецца «''Дом-музей Альберта Эйнштэйна''». * Цюрых, Мусонштрасе, дом 12, пражываў з 1909 па 1911 год. * Цюрых, Гофштрасе, дом 116, пражываў з 1912 па 1914 год. * Берлін, Вітэльсбахерштрасе, дом 13, пражываў з 1914 па 1918 год. Гэты берлінскі дом, як і наступны, быў разбураны ў ходзе ваенных дзеянняў 1945 года. * Берлін, Габерландштрасе, дом 5, пражываў з 1918 па 1933 год. * Прынстан, Мерсер-стрыт, дом 112, пражываў з 1933 па 1955 год. </div> Мемарыяльныя дошкі: <center> <gallery perrow=5> Файл:Home Albert Einstein 1895 Memorial.jpg|<center>У Аарау</center> Файл:Einstein deska.jpg|<center>У Празе</center> Файл:Gedenktafel Ehrenbergstr 33 (Dahl) Albert Einstein.JPG|<center>У Берліне</center> Файл:8839 - Milano - Via Bigli - Palazzo Olivazzi - Lapide Albert Einstein - Foto Giovanni Dall'Orto - 14-Apr-2007.jpg|<center>У [[Мілан]]е</center> Файл:Einstein-barrakka.JPG|<center>На [[Мальта|Мальце]]</center> </gallery> </center> === Ганаровыя найменаванні === <div class="references" style="column-count:2;"> * {{нп4|Эйнштэйн, адзінка вымярэння|Эйнштэйн|en|Einstein (unit)}} — адзінка колькасці фатонаў, ужываная ў фотахіміі * Хімічны элемент [[Эйнштэйній]] (№ 99 у [[Перыядычная сістэма элементаў|Перыядычнай сістэме элементаў]] Д. І. Мендзялеева) * Астэроід (2001) Эйнштэйн * Кратар Эйнштэйн на Месяцы * Спадарожнік-абсерваторыя [[НАСА]] «''Эйнштэйн''» (HEAO2) з {{нп4|рэнтгенаўскі тэлескоп|рэнтгенаўскім тэлескопам|en|X-ray telescope}} ([[1978]]—[[1982]]) * Квазар «''[[Крыж Эйнштэйна]]''» * «''Кольцы Эйнштэйна''» — эфект, які ствараецца «''[[Гравітацыйная лінза|гравітацыйнымі лінзамі]]''» * Астрафізічная абсерваторыя ў Патсдаме * Інстытут гравітацыйнай фізікі таварыства Макса Планка, Гольм, Германія * Некалькі прэстыжных узнагарод за навуковыя дасягненні: ** Міжнародны Залаты медаль ЮНЕСКА імя Альберта Эйнштэйна<ref>[http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=26451&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Золотая Медаль ЮНЕСКО имени Альберта Эйнштейна], создана в 1979 году в честь столетия со дня рождения А. Эйнштейна</ref> ** Albert Einstein Award (фонд Люіса і Розы Страусс, ЗША) ** Медаль Альберта Эйнштэйна (швейцарскае «''Таварыства Альберта Эйнштэйна''», Берн) ** Albert Einstein World Award of Science (Сусветны Культурны Савет, World Cultural Council) ** Einstein Prize (Амерыканскае фізічнае таварыства, APS) * Гімназіі ў [[Мюнхен]]е, у горадзе [[Санкт-Аўгусцін]] і ў [[Ангермюндэ]] * Некалькі медыцынскіх устаноў, у тым ліку: ** Цэнтр медыцыны ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], [[Пенсільванія]] (''Albert Einstein Medical Center'') ** Медыцынскі каледж пры {{нп4|Ешыва-ўніверсітэт|ўніверсітэце Ешыва|en|Yeshiva University}} * Вуліца, прылеглая да [[Тэль-Авіўскі ўніверсітэт|Тэль-Авіўскага ўніверсітэта]] ў Ізраіле<ref>[http://www.elal.co.il/elal/russian/allaboutyourflight/destinations/israel/russia_5_things_tlv_240213.html Достопримечательности Тель Авива.]</ref>. </div> <center> <gallery perrow=4> Файл:Einstein Rings.jpg|thumb|<center>«Кольцы Эйнштэйна»</center> Файл:Einstein cross.jpg|thumb|<center>«Крыж Эйнштэйна»</center> Файл:UNESCO Einstein medal1.jpg|thumb|<center>Медаль ЮНЕСКА імя Альберта Эйнштэйна</center> Файл:Einsteinturm 7443.jpg|thumb|<center>Абсерваторыя ў Патсдаме імя Эйнштэйна</center> </gallery> </center> === Культурны ўплыў === Альберт Эйнштэйн ператварыўся ў героя шэрагу мастацкіх раманаў, фільмаў і тэатральных пастановак. У прыватнасці, ён выступае ў якасці дзейнай асобы ў фільме Нікаласа Рога «''Insignificance''», камедыі Фрэда Шэпізі «''I.Q.''» (у якой яго грае Вальтэр Матау), кінафільме Філіпа Марціна «''Эйнштэйн і Эдынгтан''» (''Einstein and Eddington'') 2008 года, у савецкіх/расійскіх фільмах «''Выбар мэты''», «''Вольф Месінг''», камічнай п’есе Стыва Марціна, раманах Жана-Клода Кар’е «''Калі ласка, месье Эйнштэйн''» (''Einstein S’il Vous Plait'') і Алана Лайтмэна «''Мары Эйнштэйна''» (''Einstein’s Dreams''), паэме {{нп4|Арчыбальд Мак-Ліш|Арчыбальда Мак-Ліша|en|Archibald MacLeish}} «''Эйнштэйн''». Гумарыстычны складнік асобы вялікага фізіка фігуруе ў пастаноўцы Эда Метцгера «''Альберт Эйнштэйн: Практычны багемец''». «''Прафесар Эйнштэйн''», які стварае хронасферу і прадухіляе прыход да ўлады Гітлера, з’яўляецца адным з ключавых персанажаў створанага ім альтэрнатыўнага Сусвету ў серыі камп’ютарных стратэгій рэальнага часу «''{{нп4|Command & Conquer|Command & Conquer|ru|Command & Conquer}}''». Вучоны ў фільме «''Каін XVIII''» цалкам відавочна загрымаваны пад Эйнштэйна. [[Файл:DPAG-2005-Relativität-Atome-Quanten-AlbertEinstein.jpg|thumb|Паштовая марка Германіі 2005 года "''100 год тэорыі адноснасці''"з партрэтам і ўраўненнем Эйнштэйна.]] Знешні выгляд Альберта Эйнштэйна, які ў сталым узросце звычайна з’яўляўся ў простым швэдры з растрапанымі валасамі, прыняты за аснову ў выяўленні вобразаў «''шалёных навукоўцаў''» і «''рассеяных прафесараў''» у папулярнай культуры. Акрамя таго, у ёй актыўна эксплуатуецца і матыў забыўлівасці і непрактычнасці вялікага фізіка, які пераносіцца і на зборны вобраз яго калег. Часопіс «''[[Time|Тайм]]''» нават назваў Эйнштэйна «''здзейсненай марай мультыплікатара''»<ref>{{cite web |author = Frederic Golden. |datepublished = 3 красавіка 2000 |url = http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/albert_einstein5a.html |title = Person of the Century: Albert Einstein |access-date = 26 лютага 2009 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20060221080452/http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/albert_einstein5a.html |archive-date = 21 лютага 2006 |url-status = dead }}</ref>. Шырокую вядомасць набылі фатаграфіі Альберта Эйнштэйна. Найбольш пазнавальная была зроблена на 72-м дні нараджэння фізіка (1951). Фатограф Артур Сас папрасіў Эйнштэйна ўсміхнуцца для камеры, на што той паказаў язык. Гэта выява стала іконай сучаснай папулярнай культуры, выяўляючы партрэт адначасова і генія, і жыццярадаснага жывога чалавека. [[21 чэрвеня]] [[2009]] года на аўкцыёне ў амерыканскім Нью-Гемпшыры адзін з дзевяці арыгінальных фотаздымкаў, аддрукаваных у 1951 годзе, быў прададзены за 74 тысячы долараў. А Эйнштэйн падарыў гэты здымак свайму сябру — журналісту Ховарду Сміту — і падпісаў на ім, што «''жартаўлівая грымаса адрасавана ўсяму чалавецтву''»<ref>{{cite web|author=Hans-Josef Kupper|datepublished=2000|url=http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#tongue|title=A picture goes around the world – Einstein’s tongue|access-date=14 лютага 2012|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/65TeZYR9Q?url=http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#tongue|archive-date=15 лютага 2012|url-status=live}}</ref>. Папулярнасць Эйнштэйна ў сучасным свеце настолькі вялікая, што ўзнікаюць спрэчныя моманты ў шырокім выкарыстанні імя і знешнасці навукоўца ў рэкламе і гандлёвых марках. Паколькі Эйнштэйн завяшчаў частку сваёй маёмасці, у тым ліку выкарыстанне яго выяў, [[Яўрэйскі ўніверсітэт у Іерусаліме|Яўрэйскаму ўніверсітэту ў Іерусаліме]], брэнд «''Альберт Эйнштэйн''» быў зарэгістраваны ў якасці гандлёвай маркі. === Навукова-папулярная фільмаграфія === * д/ф «''Альберт Эйнштэйн. Формула жыцця і смерці''» ({{lang-en|Einstein's Equation of Life and Death}}) ([[BBC]], [[2005]] год). * х/ф «''Эйнштэйн і Эдынгтан''» ({{lang-en|Einstein and Eddington}}) ([[BBC]]/{{нп4|HBO|HBO|ru|HBO}}, [[2008]], рэж. [[Філіп Марцін]]; у ролі Эйнштэйна зняўся Эндзі Серкіс). * серыял (4 серыі) «''Эйнштэйн. Тэорыя кахання''» (Расія, 2013) == Міфы і альтэрнатыўныя версіі == Рознабаковая навуковая і палітычная актыўнасць Альберта Эйнштэйна выклікала з’яўленне шырокай міфалогіі, а таксама немалой колькасці нетрадыцыйных ацэнак розных аспектаў яго дзейнасці. Ужо пры жыцці навукоўца ўзнікла шырокая літаратура, якая прымяншала або адмаўляла яго значэнне ў сучаснай фізіцы. Значную ролю ў яе ўзнікненні адыгралі «''арыйскія''» фізікі [[Філіп Эдуард Антон фон Ленард|Філіп Ленард]] і [[Іаганес Штарк]], а таксама матэматык {{нп4|Эдмунд Тэйлар Уітэкер|Эдмунд Уітэкер|ru|Уиттекер, Эдмунд Тейлор}}. Асаблівае распаўсюджанне такая літаратура атрымала ў [[нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]], дзе, напрыклад, [[спецыяльная тэорыя адноснасці]] цалкам прыпісвалася «''арыйскім''» навукоўцам. Спробы прымяншэння ролі Эйнштэйна ў развіцці сучаснай фізікі працягваюцца і ў цяперашні час. Напрыклад, не так даўно была адноўлена версія аб прысваенні Эйнштэйнам навуковых адкрыццяў сваёй першай жонкі, [[Мілева Марыч|Мілевы Марыч]]<ref>[http://physicsworld.com/cws/article/print/17201 ''John Stachel.'' Anti-Einstein sentiment surfaces again.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124095031/http://physicsworld.com/cws/article/print/17201 |date=24 студзеня 2012 }}</ref>. Ніжэй прыводзіцца кароткая зводка такіх міфаў, а таксама тых альтэрнатыўных версій, якія абмяркоўваліся ў сур’ёзнай літаратуры. === Навуковыя заслугі Мілевы Марыч === Адзін з шматлікіх міфаў, звязаных з Эйнштэйнам, заключаецца ў тым, што Мілева Марыч, яго першая жонка, нібыта дапамагала яму ў распрацоўцы тэорыі адноснасці ці нават была яе сапраўдным аўтарам. Гэтае пытанне даследавалася гісторыкамі<ref name=GW>{{cite web|url=http://arxiv.org/abs/1204.3551|title=Did Mileva Marić assist Einstein in writing his 1905 path breaking papers?|last=Weinstein G.|publisher=Cornell University |year=2012 |lang=en |access-date=2012-06-24}}</ref>. Дакументальных пацверджанняў для такога заключэння не выяўлена. Мілева не паказвала асаблівых здольнасцей да матэматыкі або фізікі, яна нават не змагла (з двух спроб) здаць выпускныя іспыты ў політэхнікуме<ref>{{кніга |аўтар= Holton G. |загаловак= Einstein, History, and Other Passions |выдавецтва=Harvard University Press |год=1996 |pages=177—193 }}</ref>. Не вядома ні адной яе навуковай працы — ні ў гады жыцця з Эйнштэйнам, ні пазней (яна памерла ў [[1948]] годзе). Нядаўна апублікаванае ліставанне з Эйнштэйнам не змяшчае з яе боку якіх-небудзь згадак ідэй тэорыі адноснасці, у той час у лістах Эйнштэйна ёсць шматлікія разважанні на гэтыя тэмы<ref name=GW/>. === Пуанкарэ як аўтар тэорыі адноснасці === У абмеркаванні гісторыі [[Спецыяльная тэорыя адноснасці|спецыяльнай тэорыі адноснасці]] (СТА) час ад часу ўзнікае абвінавачванне ў адрас Эйнштэйна: чаму ў першым сваім артыкуле «''Да электрадынамікі цел, што рухаюцца''» ён не спаслаўся на працы папярэднікаў, у прыватнасці на працы [[Анры Пуанкарэ|Пуанкарэ]] і [[Хендрык Антон Лорэнц|Лорэнца]]? Часам нават сцвярджаецца, што СТА стварыў Пуанкарэ, а ў артыкуле Эйнштэйна нічога новага не было<ref name=GVL/>. Лорэнц да канца жыцця так і не стаў прыхільнікам тэорыі адноснасці і заўсёды адмаўляўся ад гонару лічыцца яе «''папярэднікам''»{{sfn |Пайс А.|1989|с=161. }}: «''Асноўная прычына, па якой я не змог прапанаваць тэорыі адноснасці, заключаецца ў тым, што я прытрымліваўся ўяўлення, быццам толькі пераменная <math>t</math> можа лічыцца сапраўдным часам, а прапанаваны мной мясцовы час <math>t'</math> павінен разглядацца толькі ў якасці дапаможнай матэматычнай велічыні''». У лісце Эйнштэйну Лорэнц успамінаў: «''Я адчуваў неабходнасць больш агульнай тэорыі, якую спрабаваў распрацаваць пазней… Заслуга ў распрацоўцы такой тэорыі належыць Вам (і, у меншай ступені, Пуанкарэ)''»{{sfn |Пайс А.|1989|с=164. }}. Недастатковая ўвага да змястоўных работ Пуанкарэ сапраўды мела месца, але, па справядлівасці, гэты папрок варта адрасаваць не толькі Эйнштэйну, але ўсім фізікам пачатку XX стагоддзя. Нават у Францыі ў працах па СТА ўклад Пуанкарэ спачатку ігнараваўся, і толькі пасля канчатковага сцвярджэння СТА (1920-я гады) гісторыкі навукі зноў знайшлі забытыя працы і аддалі Пуанкарэ належнае: <blockquote>Даўшы штуршок для далейшых тэарэтычных даследаванняў, праца Лорэнца не аказала якога-небудзь істотнага ўплыву на наступны працэс зацвярджэння і прызнання новай тэорыі… Але і працы Пуанкарэ не ўдалося вырашыць гэтую праблему… Фундаментальнае даследаванне Пуанкарэ не аказала прыкметнага ўплыву на погляды шырокіх колаў навукоўцаў…<ref>{{кніга |аўтар= Тяпкин А. А., Шибанов А. С. |загаловак= Пуанкаре |выданне= 2-е издание |месца= М. |выдавецтва= Молодая гвардия |год= 1982 |старонкі=304-305 |серыя= Жизнь замечательных людей }}</ref></blockquote> Прычыны гэтага — адсутнасць сістэмнасці ў рэлятывісцкіх артыкулах Пуанкарэ<ref>{{артыкул |аўтар=Суворов С. Г. |загаловак=Эйнштейн: становление теории относительности и некоторые гносеологические уроки |выданне=Успехи физических наук |спасылка=http://ufn.ru/ufn79/ufn79_7/Russian/r797c.pdf |месца=М. |год=1979 |том=128 (июль) |нумар=3 }}</ref> і істотныя адрозненні Эйнштэйна і Пуанкарэ ў фізічным разуменні рэлятывізму. Формулы, прыведзеныя ў Эйнштэйна, пры знешнім падабенстве з формуламі Пуанкарэ мелі іншы фізічны змест<ref name=GVL>{{артыкул |аўтар=Гинзбург В. Л. |загаловак=Как и кто создал теорию относительности? |спасылка=http://cs6302.vk.me/u19740882/doc/cc440ceb39df/Kak_i_kto_sozdal_teoriyu_otnositelnosti.pdf |выданне=Вопросы философии |месца=М. |год=1974 |нумар=8 |старонкі=125-140 }}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Кобзарев И. Ю. |загаловак=Доклад Пуанкаре и теоретическая физика накануне создания теории относительности |спасылка=http://ufn.ru/ru/articles/1974/8/e/ |выданне=Успехи физических наук |месца=М. |год=1974 |том=113 |нумар=4 |старонкі=692 }}</ref>. Сам Эйнштэйн растлумачыў, што ў яго працы «''Да электрадынамікі цел, што рухаюцца''» новымі былі два палажэнні: «''думка пра тое, што значэнне пераўтварэнняў Лорэнца выходзіць за рамкі ўраўненняў Максвела і датычыцца сутнасці прасторы і часу… і выснова пра тое, што „Лорэнц-інварыянтнасць“ з’яўляецца агульнай умовай для кожнай фізічнай тэорыі''»{{sfn |Зелиг К.|1966|с=67—68.}}. П. С. Кудраўцаў пісаў у «''Гісторыі фізікі''»: {{пачатак цытаты}} Сапраўдным стваральнікам тэорыі адноснасці быў Эйнштэйн, а не Пуанкарэ, не Лорэнц, не Лармор і не хто-небудзь іншы. Справа ў тым, што ўсе гэтыя аўтары не адрываліся ад электрадынамікі і не разглядалі праблему з больш шырокага пункту гледжання… Іншая справа — падыход Эйнштэйна да гэтай праблемы. Ён зірнуў на яе з прынцыпова новых пазіцый, з цалкам рэвалюцыйнага пункту гледжання<ref>{{кніга |аўтар=Кудрявцев П. С. |загаловак=Курс истории физики |выдавецтва=Просвещение |месца=М. |год=1974 |спасылка=http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |старонкі=46 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231221320/http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |archive-date=31 снежня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121231221320/http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |archivedate=31 снежня 2012 }}</ref>. {{канец цытаты}} Неабходна таксама адзначыць, што ні Лорэнц, ні Пуанкарэ ніколі не аспрэчвалі прыярытэт Эйнштэйна ў тэорыі адноснасці. Лорэнц ставіўся да Эйнштэйна вельмі цёпла (менавіта ён рэкамендаваў Эйнштэйна на Нобелеўскую прэмію), а Пуанкарэ даў Эйнштэйну высокую і дружалюбную ацэнку ў сваёй вядомай характарыстыцы<ref name=ECHAR/>. === Адкрыццё формулы E=mc² === Закон узаемасувязі масы з энергіяй [[E=mc²]] — самая вядомая формула Эйнштэйна. Некаторыя крыніцы прыярытэт Эйнштэйна ставяць пад сумнеў<ref>{{cite web|url=http://online.wsj.com/article/SB122057596002301929.html|title=Great and Imperfect|access-date=23 лютага 2009|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20081014031553/http://online.wsj.com/article/SB122057596002301929.html|archive-date=14 кастрычніка 2008|url-status=dead}}</ref>, паказваючы, што падобныя або нават такія ж формулы знойдзеныя гісторыкамі навукі ў больш ранніх працах [[Мікалай Аляксеевіч Умаў|Умава]] ([[1873]])<ref>Умов Н. А. «Теория простых сред и её приложение к выводу основных законов электростатических и электродинамических взаимодействий». — Одесса, т. 9, 1873.</ref>, [[Джозеф Джон Томсан|Дж. Дж. Томсана]] ([[1881]]), [[Олівер Хэвісайд|Хэвісайда]] ([[1890]]), [[Анры Пуанкарэ|Пуанкарэ]] ([[1900]]) і Ф. Хазенерля (1904). Усе гэтыя даследаванні адносіліся да прыватнага выпадку — да меркаваных уласцівасцей [[Эфір (фізіка)|эфіру]] або зараджаных цел. Напрыклад, Умаў вывучаў магчымую залежнасць шчыльнасці эфіру ад шчыльнасці энергіі электрамагнітнага поля, а аўстрыйскі фізік Ф. Хазенерль у працах 1904—1905 гадоў<ref>''F. Hasenohrl''. Zur Theorie der Strahlung in bewegten Korpern. Ann. Phys., Band 15, Seite 344—370, (1904); 16, 589 (1905).</ref>, выказаў здагадку, што энергія выпраменьвання эквівалентная дадатковай «''электрамагнітнай масе''» і звязаная з ёй формулай: <math>~E=\frac{3}{4}mc^2</math><ref name=KUDR41/>. Эйнштэйн першы прапанаваў гэтыя суадносіны як усеагульны закон [[дынаміка|дынамікі]], які адносіцца да ўсіх відаў [[Матэрыя (фізіка)|матэрыі]] і не абмежаваны [[электрамагнетызм]]ам. Акрамя таго, большасць пералічаных навукоўцаў звязвалі гэты закон з існаваннем асаблівай «''электрамагнітнай масы''», якая залежыць ад энергіі<ref name=KUDR41>{{кніга |аўтар=Кудрявцев П. С. |загаловак=Курс истории физики |выдавецтва=Просвещение |месца=М. |год=1974 |спасылка=http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |том=3 |старонкі=39-44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231221320/http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |archive-date=31 снежня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121231221320/http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |archivedate=31 снежня 2012 }}</ref>. Эйнштэйн аб’яднаў усе віды мас і адзначыў зваротную залежнасць: інертнасць любога фізічнага аб’екта расце з ростам энергіі. === Аўтарства ўраўненняў гравітацыйнага поля === Як ужо гаварылася вышэй, канчатковыя ўраўненні гравітацыйнага поля агульнай тэорыі адноснасці (АТА) былі выведзеныя практычна адначасова (рознымі спосабамі) Эйнштэйнам і [[Давід Гільберт|Гільбертам]] у лістападзе 1915 года. Да нядаўняга часу лічылася, што Гільберт атрымаў іх на 5 дзён раней, але апублікаваў пазней: Эйнштэйн прадставіў у Берлінскую акадэмію сваю працу, якая змяшчае правільны варыянт ураўненняў, [[25 лістапада]], а нататка Гільберта «''Падставы фізікі''» была агучана на 5 дзён раней, [[20 лістапада]] 1915 года на дакладзе ў Гётынгенскім матэматычным таварыстве, і затым перададзена Каралеўскаму навуковаму грамадству ў Гётынген. Артыкул Гільберта быў апублікаваны [[31 сакавіка]] [[1916]] года. Двое навукоўцаў пры падрыхтоўцы сваіх рукапісаў вялі ажыўленае ліставанне, частка якога захавалася; з яе ясна відаць, што абодва даследчыкі аказвалі адзін на аднаго ўзаемны і плённы ўплыў. У літаратуры ўраўненні поля называюцца «''[[Ураўненні Эйнштэйна|ўраўненнямі Эйнштэйна]]''». У [[1997]] годзе былі выяўленыя новыя дакументы, а менавіта карэктура артыкула Гільберта, датаваная 6 снежня. З гэтай знаходкі Л. Коры, які зрабіў яе, з суаўтарамі зрабілі выснову, што Гільберт выпісаў «''правільныя''» ўраўненні поля не на 5 дзён раней, а на 4 месяцы пазней Эйнштэйна<ref>''Визгин В. П.'' [http://ufn.ru/ru/articles/2001/12/d/ Об открытии уравнений гравитационного поля Эйнштейном и Гильбертом (новые материалы)]. УФН, № 171 (2001), стр. 1347.<br />[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Hilbert.html Hilbert], где цитируется, например, статья: {{артыкул |аўтар = L Corry, J Renn, J Stachel. |загаловак = Belated Decision in the Hilbert-Einstein Priority Dispute |выданне = Science |год = 1997 |нумар = 278 (14 Nov) }}.</ref>. Аказалася, што праца Гільберта, падрыхтаваная да друку раней эйнштэйнаўскай, у двух акалічнасцях істотна адрозніваецца ад свайго канчатковага друкаванага варыянта<ref>''Визгин В. П.'' Указ. соч., стр. 1358—1359.</ref>: # У ёй няма ўраўненняў поля ў іх класічнай форме, упершыню апублікаваных у артыкуле Эйнштэйна (не раскрыты выраз з абсалютнай вытворнай). Пазней, праўда, выявілася, што верхняя трэць 8-га аркуша карэктуры чамусьці была адрэзаная; аднак кантэкст гэтай лакуны не дае падстаў меркаваць, што менавіта гэты фрагмент змяшчае ураўненні поля<ref>{{артыкул|аўтар=Leo Corry, Jürgen Renn, John Stachel.|загаловак=Response to F. Winterberg|спасылка=http://www.mpiwg-berlin.mpg.de/texts/Winterberg-Antwort.html|выданне=Z. Naturforsch|год=2004|band=59a|pages=715-719|archive-url=https://archive.today/20050313161944/http://www.mpiwg-berlin.mpg.de/texts/Winterberg-Antwort.html|archive-date=13 сакавіка 2005}}</ref>. # Апроч ураўненняў поля, Гільберт увёў дадаткова 4 неагульнакаварыянтныя ўмовы, якія, на яго думку, неабходныя для адназначнасці рашэння ўраўненняў. Гэта азначае, што варыянт Гільберта быў спачатку не скончаны і не цалкам неагульнакаварыянтны, канчатковы выгляд праца прыняла толькі перад друкам, калі эйнштэйнаўская праца ўжо ўбачыла свет. У ходзе завяршальнай праўкі Гільберт уставіў у свой артыкул спасылкі на паралельную снежаньскую працу Эйнштэйна, дадаў заўвагу аб тым, што ўраўненні поля можна ўявіць і ў іншым выглядзе (далей ён выпісаў класічную формулу Эйнштэйна, але без доказу), і прыбраў усе развагі аб дадатковых умовах. Гісторыкі мяркуюць, што гэтая праўка шмат у чым была праведзена пад уплывам эйнштэйнаўскага артыкула<ref>''Визгин В. П.'' Указ. соч., стр. 1359, 1362.</ref>. Выснова Л. Коры была таксама пацверджаная ў артыкуле Т. Заўэра<ref>{{артыкул |аўтар = Tilman Sauer. |загаловак = The relativity of discovery: Hilbert's first note on the foundations of physics |спасылка = http://arxiv.org/PS_cache/physics/pdf/9811/9811050v1.pdf |выданне = Arch. Hist. Exact Sci |год = 1999 |нумар = 53 |pages = 529-575 }}</ref>. У далейшай палеміцы, акрамя Коры, удзельнічаў Ф. Вінтэрберг, які крытыкаваў Коры (у прыватнасці, за замоўчванне наяўнасці лакуны ў карэктуры)<ref>F. Winterberg. On «Belated Decision in the Hilbert-Einstein Priority Dispute», published by L. Corry, J. Renn, and J. Stachel" — гл. http://www.bourabai.kz/winter/hilbert.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121015232814/http://www.bourabai.kz/winter/hilbert.pdf |date=15 кастрычніка 2012 }}</ref>. Акадэмік Анатоль Лагуноў (з суаўтарамі) таксама распачаў спробу аспрэчыць прыведзеныя Коры і паўтораныя шэрагам іншых аўтараў высновы<ref>Гл. [http://ufn.ru/ru/articles/2004/6/f/ А. А. Логунов, М. А. Мествиришвили, В. А. Петров. Как были открыты уравнения Гильберта-Эйнштейна?]</ref>. Ён адзначыў, што не захаваная частка 8-га аркуша можа змяшчаць нешта значнае, напрыклад, ураўненні ў класічным выглядзе, і, акрамя таго, гэтыя ўраўненні могуць быць атрыманы «''трывіяльным шляхам''» з відавочна выпісанага ў карэктуры [[лагранжыян]]а. На гэтай падставе Лагуноў прапанаваў называць ураўненні поля «''ўраўненнямі Гільберта-Эйнштэйна''». Гэта прапанова Лагунава не атрымала заўважнай падтрымкі навуковай супольнасці. Нядаўні артыкул Івана Тодарава<ref>{{артыкул |аўтар = Todorov, Ivan T. |загаловак = Einstein and Hilbert: The Creation of General Relativity |спасылка = http://arxiv.org/PS_cache/physics/pdf/0504/0504179v1.pdf |выданне = Institut für Theoretische Physik, Universität Göttingen |год = 2005 }}</ref> змяшчае даволі поўны агляд сучаснай сітуацыі і гісторыі пытання. Тодараў характарызуе рэакцыю Лагунова як занадта гнеўную, аднак лічыць, што яна справакаваная празмернай аднабаковасцю пазіцыі Коры з суаўтарамі. Ён пагаджаецца з тым, што «''толькі на этапе друку Гільберт прыбраў усе дадатковыя ўмовы і прызнаў безумоўную фізічную значнасць каварыянтных ураўненняў''»{{efn|«''Only at the stage of proofreading does Hilbert suppress all extra conditions and recognize the unqualified physical relevance of the covariant equation''»<ref>{{артыкул |аўтар = Todorov, Ivan T. |загаловак = Einstein and Hilbert: The Creation of General Relativity |спасылка = http://arxiv.org/PS_cache/physics/pdf/0504/0504179v1.pdf |выданне = Institut für Theoretische Physik, Universität Göttingen |год = 2005 }}</ref>.}}, але адзначае, што ўплыў Гільберта і супрацоўніцтва з ім былі вырашальнымі для прыняцця неагульнакаварыянтнасці таксама і самім Эйнштэйнам. Тодараў не знаходзіць карысным для гісторыі навукі залішнюю канфліктнасць і лічыць, што значна больш правільным было б, па прыкладзе саміх Эйнштэйна і Гільберта, наогул не рабіць прыярытэтнае пытанне каменем спатыкнення. Варта падкрэсліць таксама, што ўласна прыярытэт Эйнштэйна ў стварэнні агульнай тэорыі адноснасці ніколі не аспрэчваўся, у тым ліку і Гільбертам. Адзін з міфаў, звязаных з Эйнштэйнам, сцвярджае, што Гільберт сам, без усялякага ўплыву Эйнштэйна, вывеў галоўныя ўраўненні АТА. Сам Гільберт так не лічыў і ніколі не прэтэндаваў на прыярытэт у якой-небудзь частцы АТА<ref>''Констанс Рид''. [http://kvant.info/reid/book.htm Гильберт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100921045655/http://kvant.info/reid/book.htm |date=21 верасня 2010 }}. М.: Наука, 1977.</ref>: <blockquote>Гільберт ахвотна прызнаваў і часта пра гэта казаў на лекцыях, што вялікая ідэя належыць Эйнштэйну. «''Любы хлопчык на вуліцах Гётынгена разумее ў чатырохмернай геаметрыі больш, чым Эйнштэйн, — аднойчы заўважыў ён. — І тым не менш менавіта Эйнштэйн, а не матэматыкі, зрабіў гэтую працу''».</blockquote> === Эфір і тэорыя адноснасці === Сустракаецца сцвярджэнне, што Эйнштэйн, які спачатку адмаўляў [[Эфір (фізіка)|эфір]] у сваёй працы 1905 года «''Да электрадынамікі цел, што рухаюцца''», дзе ён называў увядзенне «''святланоснага эфіру''» залішнім, пазней прызнаў яго існаванне і нават напісаў працу пад назвай «''Эфір і тэорыя адноснасці''» ([[1920]])<ref name=ether> {{кніга |аўтар=А. Эйнштейн. |загаловак=Собрание научных трудов. Указ. соч |том=1 |старонкі=682—689 }}</ref>. Тут чыста тэрміналагічная блытаніна. Светаносны эфір Лорэнца—Пуанкарэ Эйнштэйн ніколі не прызнаваў. У згаданым артыкуле ён прапануе вярнуць тэрміну «''эфір''» яго спрадвечны (з антычных часоў) сэнс: матэрыяльны запаўняльнік пустаты. Іншымі словамі, і Эйнштэйн пра гэта прама піша, эфір у новым разуменні — гэта фізічная прастора агульнай тэорыі адноснасці<ref name=ether/>: <blockquote>Можна прывесці некаторы важны аргумент на карысць гіпотэзы пра эфір. Адмаўляць эфір — гэта ў канчатковым рахунку значыць прымаць, што пустая прастора не мае ніякіх фізічных уласцівасцей. З такім меркаваннем не суадносяцца асноўныя факты механікі…<br /> Рэзюмуючы, можна сказаць, што агульная тэорыя адноснасці надзяляе прастору фізічнымі ўласцівасцямі; такім чынам, у гэтым сэнсе эфір існуе. Згодна з агульнай тэорыі адноснасці, прастора немагчымая без эфіру; сапраўды, у такой прасторы не толькі было б немагчыма распаўсюджанне святла, але не маглі б існаваць маштабы і гадзіны і не было б ніякіх прасторава-часавых адлегласцей у фізічным сэнсе слова. Аднак гэты эфір нельга ўявіць сабе складзеным з частак, што прасочваюцца ў часе; такой уласцівасцю валодае толькі важкая матэрыя; сапраўды гэтак жа да яго нельга ўжываць паняцце руху. </blockquote> Гэты новы сэнс старога тэрміна не знайшоў, аднак, падтрымкі ў навуковым свеце<ref>{{артыкул |аўтар=Kostro, L. |загаловак=Albert Einstein's New Ether and his General Relativity |спасылка=http://www.mathem.pub.ro/proc/bsgp-10/0KOSTRO.PDF |выданне=Proceedings of the Conference of Applied Differential Geometry |год=2001 |старонкі=78–86 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802120105/http://www.mathem.pub.ro/proc/bsgp-10/0KOSTRO.PDF |archive-date=2 жніўня 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100802120105/http://www.mathem.pub.ro/proc/bsgp-10/0KOSTRO.PDF |archivedate=2 жніўня 2010 }}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Stachel, J. |загаловак=Why Einstein reinvented the ether |выданне=Physics World |год=2001 |выпуск=55–56.}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Kostro, L.|загаловак=An outline of the history of Einstein's relativistic ether concept //In: ''Jean Eisenstaedt & Anne J. Kox'', Studies in the history of general relativity, 3 |месца=Boston-Basel-Berlin |выдавецтва=Birkäuser |год=1992 |pages=260–280 |isbn= 0-8176-3479-7}}</ref>. === Эйнштэйн і савецкая навука === Зацвярджэнне эйнштэйнаўскіх ідэй (квантавай тэорыі і асабліва тэорыі адноснасці) у [[СССР]] было няпростым. Частка навукоўцаў, асабліва навуковая моладзь, успрынялі новыя ідэі з цікавасцю і разуменнем, ужо ў 1920-я гады з’явіліся першыя савецкія працы і навучальныя дапаможнікі на гэтыя тэмы. Аднак былі фізікі і філосафы, якія рашуча ўсупрацівіліся канцэпцыям «''новай фізікі''»; сярод іх асабліва актыўны быў А. К. Ціміразеў (сын вядомага біёлага {{нп4|Клімент Аркадзевіч Ціміразеў|К. А. Ціміразева|ru|Тимирязев, Климент Аркадьевич}}), які крытыкаваў Эйнштэйна яшчэ да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі]]<ref>Гл. тэксты яго публікацый на сайце [http://sceptic-ratio.narod.ru/po.htm Вайна ў навуцы.]</ref>{{efn|Пасля яго артыкулаў у часопісах «''Чырвоная новь''» (1921, № 2) і «''Пад сцягам марксізму''» (1922, № 4) з’явілася крытычная заўвага [[Ленін]]а: «''Калі Ціміразеў у першым нумары часопіса павінен быў агаварыць, што за тэорыю Эйнштэйна, які сам, паводле слоў Ціміразева, ніякага актыўнага паходу супраць асноў матэрыялізму не вядзе, ухапілася ўжо велічэзная маса прадстаўнікоў буржуазнай інтэлігенцыі ўсіх краін, то гэта адносіцца не да аднаго Эйнштэйна, а да цэлага шэрагу, калі не да большасці вялікіх пераўтваральнікаў прыродазнаўства, пачынаючы з канца XIX стагоддзя''»<ref>''Ленин В. И.'' Избранные сочинения. М.: Политическая литература, 1987, т. 10, стр. 246.; [http://libelli.ru/works/45-1.htm В. И. Ленин «О значении воинствующего материализма»]</ref>.}}. У 1922 годзе Эйнштэйн быў абраны замежным членам-карэспандэнтам [[АН СССР|РАН]]. Тым не менш за 1925—1926 гады Ціміразеў апублікаваў не менш за 10 анты-рэлятывісцкіх артыкулаў<ref name=viz/>. Не прыняў тэорыю адноснасці і [[Канстанцін Эдуардавіч Цыялкоўскі|К. Э. Цыялкоўскі]], які адхіліў рэлятывісцкую касмалогію і абмежаванне на хуткасць руху, якія падрывалі тэорыі Цыялкоўскага па магчымым засяленні космасу{{efn|Цыялкоўскаму належаць словы: «''Другая выснова яго: хуткасць не можа перавышаць хуткасці святла… гэта тыя ж шэсць дзён, нібыта ўжытыя на стварэнне свету.''»<ref>[http://www.ritz-btr.narod.ru/ciolkovsky.html К. Э. Циолковский «Библия и научные тенденции запада»] // «Очерки о Вселенной», Калуга: Золотая аллея, 2001, стр. 284.</ref>}}. Тым не менш да канца жыцця, мабыць, Цыялкоўскі змякчыў сваю пазіцыю, таму што на рубяжы 1920—1930-х гадоў ён у шэрагу прац і інтэрв’ю згадвае рэлятывісцкую формулу Эйнштэйна <math>E=mc^2</math> без крытычных пярэчанняў<ref>Гл. [http://www.mai.ru/projects/flight/tsiolkov/bio002.htm Теория космических эр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081006121258/http://www.mai.ru/projects/flight/tsiolkov/bio002.htm |date=6 кастрычніка 2008 }}.</ref>. Аднак з немагчымасцю рухацца хутчэй святла Цыялкоўскі так ніколі і не змірыўся. Хоць у 1930-я гады крытыка тэорыі адноснасці сярод савецкіх фізікаў спынілася, ідэалагічная барацьба шэрагу філосафаў з тэорыяй адноснасці як «''буржуазным цемрашальствам''» працягвалася і асабліва ўзмацнілася пасля арышта і расстрэла [[Мікалай Іванавіч Бухарын|Мікалая Бухарына]], уплыў якога раней змякчаў ідэалагічны націск на навуку<ref name=viz/>. Наступная фаза кампаніі пачалася ў [[1950]] годзе; імаверна, яна была звязана з аналагічнымі па духу тагачаснымі кампаніямі супраць [[генетыка|генетыкі]] і [[кібернетыка|кібернетыкі]]. Незадоўга да таго ([[1948]]) выдавецтва «''Гостехиздат''» выпусціла пераклад кнігі «''Эвалюцыя фізікі''» Эйнштэйна і Інфельда з шырокай прадмовай пад назвай: «''Пра ідэалагічныя заганы ў кнізе А. Эйнштэйна і Л. Інфельда „Эвалюцыя фізікі“''»<ref name=ussr>{{артыкул |аўтар = Френкель В. Я. |загаловак = Пресса страны Советов против теории относительности |выданне = Вестник РАН |спасылка = http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/fren94vr.htm |год = 1994 |том = 64 |нумар = 1 |старонкі = 50—55 |archive-date = 19 сакавіка 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090319072404/http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/fren94vr.htm }}</ref>. Праз 2 гады ў часопісе «''Савецкая кніга''» была змешчана разгромная крытыка як самой кнігі (за «''ідэалістычны ўхіл''»), так і выдавецтва, якое яе выпусціла (за ідэалагічную памылку). Гэты артыкул адкрыў цэлую лавіну публікацый, якія фармальна былі накіраваны супраць філасофіі Эйнштэйна, аднак заадно абвінавачвалі ў ідэалагічных памылках шэраг буйных савецкіх фізікаў — {{нп4|Якаў Ільіч Фрэнкель|Я. І. Фрэнкеля|ru|Френкель, Яков Ильич}}, С. М. Рытава, [[Леанід Ісаакавіч Мандэльштам|Л. І. Мандэльштама]] і іншых. Неўзабаве ў часопісе «''Пытанні філасофіі''» з’явіўся артыкул дацэнта кафедры філасофіі Растоўскага дзяржаўнага універсітэта М. М. Карпава «''Аб філасофскіх поглядах Эйнштэйна''» ([[1951]])<ref>''Карпов М. М.'' О философских взглядах А. Эйнштейна // Философские проблемы современной физики. М.: Изд-во АН СССР, 1952. С. 216—233.</ref>, дзе навуковец абвінавачваўся ў [[Суб’ектыўны ідэалізм|суб’ектыўным ідэалізме]], нявер’і ў бясконцасць Сусвету і іншых саступках рэлігіі. У [[1952]] годзе быў апублікаваны артыкул віднага савецкага філосафа А. А. Максімава<ref>Максимов А. А. Против реакционного эйнштейнианства в физике. Красный флот. 13 июня, 1952.</ref>, які кляйміў ужо не толькі філасофію, але і асабіста Эйнштэйна, «''якому буржуазная прэса стварыла рэкламу за яго шматлікія нападкі на матэрыялізм, за прапаганду поглядаў, якія падрываюць навуковы светагляд і абясцэньваюць ідэйна навуку''»<ref name=ussr/>. Аднак крытычная важнасць «''{{нп4|Стварэнне савецкай атамнай бомбы|атамнага праекта|ru|Создание советской атомной бомбы}}''» ў тыя гады, аўтарытэт і рашучая пазіцыя акадэмічнага кіраўніцтва прадухілілі разгром савецкай фізікі, аналагічны таму, які зладзілі генетыкам<ref name=viz>{{артыкул|аўтар=Визгин В. П. |загаловак=Ядерный щит в «тридцатилетней войне» физиков с невежественной критикой современных физических теорий |спасылка=http://ufn.ru/ru/articles/1999/12/j/ |выданне=Успехи физических наук |месца=М. |год=1999 |том=169 |нумар=12 |старонкі=1363-1388 }}</ref>. Пасля смерці [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] анты-эйнштэйнаўская кампанія была хутка згорнутая. === Іншыя міфы === * У [[1962]] годзе была ўпершыню апублікаваная лагічная задача, вядомая як «''{{нп4|Загадка Эйнштэйна|Загадка Эйнштэйна|ru|Загадка Эйнштейна}}''». Такую назву ёй далі, імаверна, у рэкламных мэтах, таму што няма ніякіх сведчанняў таго, што Эйнштэйн мае нейкае дачыненне да гэтай галаваломкі. Ні ў адной біяграфіі Эйнштэйна яна таксама не згадваецца. * У вядомай біяграфіі Эйнштэйна{{sfn |Зелиг К.|1966|с=138—139.}} сцвярджаецца, што ў 1915 годзе Эйнштэйн нібыта ўдзельнічаў у праектаванні новай мадэлі ваеннага самалёта. Гэты занятак цяжка ўзгадніць з яго пацыфісцкімі перакананнямі. Даследаванне паказала, аднак<ref name="frenkel_1_5">{{кніга |аўтар= Френкель В. Я., Явелов Б. Е. |загаловак= Эйнштейн: изобретения и эксперимент. Указ. соч |спасылка= http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/BIO/EINSTEIN.001/CHAPTER_5.HTM }}</ref>, што Эйнштэйн проста абмяркоўваў з дробнай авіяфірмай адну ідэю ў галіне аэрадынамікі — крыло тыпу «''каціная спіна''» (горб на верхняй частцы профілю). Ідэя апынулася няўдалай і, як пазней выказаўся Эйнштэйн, легкадумнай; зрэшты, развітой тэорыі палёту тады яшчэ не існавала. * Эйнштэйна часта згадваюць у ліку [[Вегетарыянства|вегетарыянцаў]]. Хоць ён на працягу многіх гадоў падтрымліваў гэты рух, строгай вегетарыянскай дыеты ён пачаў прытрымлівацца толькі ў 1954 годзе, прыкладна за год да сваёй смерці<ref>{{cite web|url=http://www.ivu.org/history/northam20a/einstein.html|title=History of Vegetarianism&nbsp;— Albert Einstein|access-date=2009-03-14|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXuuOVL?url=http://www.ivu.org/history/northam20a/einstein.html|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. * Існуе нічым не пацверджаная легенда<ref>{{cite web|url=http://www.agat.net.ru/anomal/einstein.htm|title=Тайна Альберта Эйнштейна|access-date=2009-07-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXv1Nu5?url=http://www.agat.net.ru/anomal/einstein.htm|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, што перад смерцю Эйнштэйн спаліў свае апошнія навуковыя працы, якія змяшчаюць адкрыццё, патэнцыйна небяспечнае для чалавецтва. Часта гэтую тэму звязваюць з «''{{нп4|Філадэльфійскі эксперымент|Філадэльфійскім эксперыментам|en|Philadelphia Experiment}}''». Легенда нярэдка згадваецца ў розных СМІ, на яе аснове зняты фільм «''Апошняе ўраўненне''» ({{lang-en|The Last Equation}})<ref>{{cite web|url=http://www.scifimoviepage.com/upcoming/previews/lastequation.html|title=THE LAST EQUATION (2010)|access-date=2009-07-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXvgWdz?url=http://www.scifimoviepage.com/upcoming/previews/lastequation.html|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. == Працы == * {{cite web | url = http://www.alberteinstein.info | title = Einstein Archives Online | access-date = 20 студзеня 2009 | archive-url = https://www.webcitation.org/60qXwH4mf?url=http://www.alberteinstein.info/ | archive-date = 11 жніўня 2011 | url-status = live }} * {{cite web | url = http://www.ethbib.ethz.ch/eth-archiv/einstein/dokumente.html | title = Einstein Online, ETH Bibliothek | access-date = 11 лютага 2009 | archive-url = https://www.webcitation.org/60qXwMBt1?url=http://www.library.ethz.ch/de/Ressourcen/Digitale-Kollektionen/Einstein-Online | archive-date = 11 жніўня 2011 | url-status = dead }} * [[:en:List of scientific publications by Albert Einstein|Поўны спіс навуковых прац Эйнштэйна]] {{ref-en}} == Гл. таксама == * [[Агульная тэорыя адноснасці]] * [[Прынцып эквівалентнасці сіл гравітацыі і інерцыі]] * [[Спецыяльная тэорыя адноснасці]] * [[Ураўненні Эйнштэйна]] * [[Эквівалентнасць масы і энергіі]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||51—52}} * {{кніга |аўтар=Айзексон, У. |загаловак=Эйнштейн. Его жизнь и его Вселенная |ref=Айзексон |месца=М. |выдавецтва=Corpus |год=2015 |старонак=832 |isbn=978-5-17-079635-9 }} * {{кніга |загаловак= Альберт Эйнштейн: Обрести достоинство и свободу |месца= М., Иерусалим |выдавецтва= Мосты культуры / Гешарим |год= 2006 |старонак= 256 |isbn=5-93273-213-X }} * {{кніга |аўтар= Гернек Ф. |загаловак= Альберт Эйнштейн. Жизнь во имя истины, гуманизма и мира |месца= М. |выдавецтва= Прогресс |год=1966 |ref=Гернек }} * {{артыкул |аўтар= Дюкас Э., Хофман Б. |загаловак= Альберт Эйнштейн как человек |спасылка=http://lib.ru/MEMUARY/ZHZL/einshtein.txt |выданне=Вопросы философии |месца=М. |год = 1991 |нумар=1 }} * {{кніга |аўтар=Зелиг К. |загаловак=Альберт Эйнштейн |выданне=2-е изд |ref=Зелиг К. |месца=М. |выдавецтва=Атомиздат |год=1966 }} * {{кніга |аўтар=Кузнецов Б. Г. |загаловак= Эйнштейн. Жизнь. Смерть. Бессмертие |спасылка=http://bibliotekar.ru/albert-eynshteyn/index.htm |выданне= 5-е изд., перераб. и доп |месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1980 |ref=Кузнецов Б. Г. }} * {{кніга |аўтар=Львов В. Е. |загаловак= Жизнь Альберта Эйнштейна |месца=М. |выдавецтва=Молодая гвардия |год=1959 |серыя= Жизнь замечательных людей |ref=Львов В. Е. }} * {{кніга |аўтар=Надеждин Н. Я. |загаловак=Альберт Эйнштейн. Беллетризованная биография |серыя=Секрет успеха |месца= М. |выдавецтва=Академия развития |год=2011 |старонак=224 |isbn=978-5-98986-501-7 }} * {{кніга |аўтар=Пайс А. |ref=Пайс А. |загаловак=Научная деятельность и жизнь Альберта Эйнштейна |спасылка=http://www.edu.delfa.net/Interest/biblio/pajs_einshtein.djvu |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1989 |старонак=568 |isbn=5-02-014028-7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413171908/http://www.edu.delfa.net/Interest/biblio/pajs_einshtein.djvu |archive-date=13 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413171908/http://www.edu.delfa.net/Interest/biblio/pajs_einshtein.djvu |archivedate=13 красавіка 2014 }} * {{артыкул |аўтар=Пайс А. |загаловак=Как Эйнштейн получил Нобелевскую премию |ref=Как Эйнштейн получил Нобелевскую премию |выданне=Эйнштейновский сборник, 1982—1983 |год=1986 |месца=М. |выдавецтва=Наука |старонкі=85—105. }} * {{кніга |аўтар= Паркер Б. |загаловак= Мечта Эйнштейна: В поисках единой теории строения Вселенной |спасылка= http://ega-math.narod.ru/Reid/Parker.htm |месца= СПб. |выдавецтва= Амфора |год= 2001 |isbn= 5-94278-141-9 }} * {{кніга |аўтар= Сноу Ч. П. |загаловак= Эйнштейн |спасылка= http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/ECCE/SNOW/S_EINSTEIN.HTM |выданне=В книге: Портреты и размышления |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=1985 |старонкі= 137—156 |isbn= 5-94278-141-9 }} * {{кніга |аўтар = Френкель В. Я., Явелов Б. Е. |загаловак = Эйнштейн — изобретатель |адказны = Отв. ред. проф. Б. Г. Кузнецов. |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1982 |старонак = 161 |серыя = История науки и техники |тыраж = 126&nbsp;000 }} (обл.) * {{кніга |аўтар= Френкель В. Я., Явелов Б. Е. |загаловак= Эйнштейн: изобретения и эксперимент |спасылка= http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/BIO/EINSTEIN.001/CONTENT.HTM |выданне= 2-е выданне, переработанное и дополненное |месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1990 |старонак= 239 |серыя= История науки и техники |isbn= 5-02-000802-8 }} * {{кніга |аўтар= Хофман Б. |загаловак= Альберт Эйнштейн — творец и бунтарь |месца= М. |выдавецтва= Прогресс |год= 1983 }} * {{кніга |аўтар= Roger Highfield, Paul Carter. |загаловак= The Private Lives of Albert Einstein |месца= London |выдавецтва= Faber and Faber |год= 1993 |isbn= 0-571-17170-2 (US ed. ISBN 0-312-11047-2) }} == Спасылкі == {{Commonscat}} * {{cite web | url = http://www.peoples.ru/science/physics/einstein/ | title = Альберт Эйнштейн на сайте peoples.ru | access-date = 18 студзеня 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090116182704/http://www.peoples.ru/science/physics/einstein/ | archive-date = 16 студзеня 2009 | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD%2C_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 | title = Альберт Эйнштейн на сайте vokrugsveta.ru | access-date = 18 студзеня 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110815043104/http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD%2C_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 | archive-date = 15 жніўня 2011 | url-status = dead }} * {{артыкул |аўтар=Макс Борн. |загаловак = Альберт Эйнштейн и световые кванты |выданне = Успехи физических наук |спасылка = http://ufn.ru/ufn56/ufn56_5/Russian/r565h.pdf |год = 1956 |том = 59 |нумар = 1 }} * {{cite web |last = Куприянов |first = Алексей. |datepublished = 2006 |url = http://polit.ru/science/2006/11/13/einstein.html |title = Научное сообщество против Академии: Как 85 лет назад Эйнштейн не получил Нобелевскую премию |work = Полит.ру |access-date = 20 студзеня 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111014004744/http://polit.ru/article/2006/11/13/einstein/ |archive-date = 14 кастрычніка 2011 |url-status = dead }} * {{cite web |last = Смирнов |first = А. Р. |datepublished = 2005 |url = http://files.school-collection.edu.ru/dlrstore/450652db-9c6d-461f-5dec-4b18adbadc04/58-61_08_2005.pdf |title = Альберт Эйнштейн: поиск единства в природе и обществе |access-date = 15 сакавіка 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110927135248/http://files.school-collection.edu.ru/dlrstore/450652db-9c6d-461f-5dec-4b18adbadc04/58-61_08_2005.pdf |archive-date = 27 верасня 2011 |url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.lenta.ru/news/2008/05/13/belief/ | title = Неизвестное письмо Эйнштейна уточняет его взгляды на религию | access-date = 11 красавіка 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100430191437/http://lenta.ru/news/2008/05/13/belief/ | archive-date = 30 красавіка 2010 | url-status = dead }} * {{артыкул |аўтар = Френкель В. Я. |загаловак = Пресса страны Советов против теории относительности |выданне = Вестник РАН |спасылка = http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/fren94vr.htm |год = 1994 |том = 64 |нумар = 1 |старонкі = 50-55 |archive-date = 19 сакавіка 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090319072404/http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/fren94vr.htm }} * {{cite web | url = http://eggs.net.ua/star.php?sid=164 | title = Исторические анекдоты об Эйнштейне | access-date = 21 верасня 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080221070227/http://eggs.net.ua/star.php?sid=164 | archive-date = 21 лютага 2008 | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.einstein-website.de/contentsinformation.html | title = Albert Einstein in the World Wide Web | access-date = 20 студзеня 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110618025757/http://www.einstein-website.de/contentsinformation.html | archive-date = 18 чэрвеня 2011 | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.lbi.org/digibaeck/results/?term=Einstein&qtype=basic&dtype=any&filter=All&paging=25 | title = Albert Einstein — 747 рукапісаў, фатаграфій, дакументаў, архіў DigiBaeck | access-date = 23 кастрычніка 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130331153646/http://www.lbi.org/digibaeck/results/?term=Einstein&qtype=basic&dtype=any&filter=All&paging=25 | archive-date = 31 сакавіка 2013 | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/press.html | title = The Nobel Prize in Physics 1921 | access-date = 20 студзеня 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110904232203/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/press.html | archive-date = 4 верасня 2011 | url-status = dead }} * {{cite web|url=http://www.regels.org/Einstein-Tagor.htm|title=Беседы Эйнштейна с Рабиндранатом Тагором о природе реальности, 1930|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217031322/http://www.regels.org/Einstein-Tagor.htm|archive-date=17 лютага 2015|access-date=4 чэрвеня 2015|url-status=dead}} * [http://slounik.org/120825.html Біяграфія на Slounik.org] * [http://adukacyja.info/index.php?page=educ&id=257 Беларускі навуковец правярае тэорыю адноснасці Альберта Эйнштэйна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250614083841/https://adukacyja.info/index.php?page=educ&id=257 |date=14 чэрвеня 2025 }} * [https://geniuses.club/genius/albert-einstein Біяграфія на Geniuses.club] {{Нобелеўская прэмія/фізіка 1901-1925}} {{Уяўны эксперымент}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Фізіка|Асоба}} {{DEFAULTSORT:Эйнштэйн Альберт}} [[Катэгорыя:Фізікі Германіі]] [[Катэгорыя:Фізікі Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Фізікі ЗША]] [[Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Касмолагі]] [[Катэгорыя:Пацыфісты]] [[Катэгорыя:Сацыялісты]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Германіі]] [[Катэгорыя:Актывісты вегетарыянскага руху]] [[Катэгорыя:Філатэлісты Германіі]] [[Катэгорыя:Філатэлісты ЗША]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены АН СССР]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Члены Прускай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Цюрыхскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Постаці сіянізму]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Германіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі са Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём імя Макса Планка]] [[Катэгорыя:Вучоныя, у гонар якіх названы фізічныя адзінкі вымярэння]] [[Катэгорыя:Члены Баварскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Альберт Эйнштэйн| ]] 9ozt6oqtyxpuz9dz91np3ijkh5oslwv Чынгісхан 0 23430 5155299 5078312 2026-06-17T12:06:46Z Pryhoža 169928 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 5155299 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія|кепска вычытаны машынны пераклад}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Чынгісхан''' ([[мангольская мова|манг.]]: ''Чингис хаан''; з кітайскай ''Чынгісхан'' — сапраўдны ўладар), уласнае імя '''Тэмужын''', '''Цемучын''' (манг.: ''Тэмужин''; {{ВДП}}) — цюрка-мангольскі [[Хан (тытул)|хан]] і военачальнік, стваральнік вялікай [[Манголія|Цюрка-Мангольскай дзяржавы]] (з 1206), якая распалася пасля яго смерці, арганізатар заваявальных паходаў у [[Азія|Азію]] і [[Усходняя Еўропа|Усходнюю Еўропу]], аб’яднальнік Манголіі. Прамыя нашчадкі Чынгісхана па мужчынскай лініі — [[Чынгізіды]]. == Радавод == З старажытнасці [[манголы]] вядуць поўныя фамільныя спісы сваіх продкаў. Радавод Чынгісхана, заснавальніка [[Мангольская імперыя|Мангольскай імперыі]], быў і застаецца звязаны з гісторыяй саміх манголаў. У 254 годзе Бортэ-Чына парадніўся з Гаа-Брудзіў і пасяліўся ў Хэнтэе (цэнтральна-ўсходняя Манголія) паблізу ад гары Бурхан-Халдун. Ад яго ў 2-9 пакаленні нарадзіліся Батцагаан (літар. «дужа-белы»), Тамачы, Харычар, Уўжым Буўрал (літар. «спакойны стары»), Саліхажу, Іх нудэн («вялікавокі»), Сэмсочы, Харчус. У 10 калене нарадзіўся Боржыгідай-Мэргэн, першы з мангольскіх князёў, які насіў фамільнае імя [[Мон]]. Ён ажаніўся з Мангалжын-гаа, адзінай дачкой Харылардай-Мэргэна. У 11 калене фамільнае дрэва працягнуў Тарголжын-багатур, ажаніўшыся на Барагжын-гаа, ад іх нарадзіліся Дабун-Мэргэн і Дуба-Сахор. Жонкай Дабун-Мэргэна стала Аланаў-гаа, родам з хоры-туматов<ref>Сокровенное сказание. § 8.</ref> (паводле Рашыд ад-Дзіна, яна была «з племя куралас»<ref>Рашид ад-Дин. Т. 1. Кн. 2. С. 10.</ref>). Пяцёра дзяцей Аланаў-гаа далі пачатак пяці мангольскім родам — ад Бэлгунатая пайшоў род Бэлгунут, ад Бугунатая — Бугунут, ад Буху-хатагі — Хатагін, ад Бухату-салджы — Салджыут. Пяты — Баданчар, быў адважным ваяром і кіраўніком, ад яго пайшоў род Барджыгінаў. Ад чацвярых дзяцей Дуба-Сахора — Даноя, Догшына, Эмнега і Эрхэха — пайшлі чатыры плямёны айратаў. Ужо ў той час сфарміравалася мангольская дзяржава, якая пазней будзе названа Хамаг Мангол (уся Манголія). == Біяграфія == '''Раннія гады''' Нарадзіўся ва ўрочышчы [[Дэлюн-Бaлдок]] на беразе ракі [[Анон]] (у раёне возера [[Байкал]]) у сям’і аднаго з мангольскіх правадыроў племя тайчыўтаў Есугэй-багатура («багатур» — герой) з роду Борджыгін, і яго жонкі Оэлун з племя анхіратаў. Быў названы ў гонар татарскага правадыра Цемучына, якога Есугей перамог напярэдадні нараджэння сына. У 9 гадоў Есугей-багатур высватаў сына 10-летняй дзяўчынцы з хунгіратскага роду. Пакінуўшы сына ў сям’і нявесты да паўналецця, каб лепш пазналі адзін аднаго, ён з’ехаў дадому. На зваротным шляху [[Есугей]] затрымаўся на стаянцы [[татары|татараў]], дзе яго атруцілі. Калі вярнуўся ў родны ўлус, яму стала дрэнна, і праз некалькі дзён ён памёр. Пасля смерці бацькі Цемучына яго прыхільнікі пакінулі ўдоў (у Есугея было 2 жонкі) і дзяцей Есугея, раздзел клана тайчыўтаў выгнаў сям’ю з наседжаных месцаў, сагнаўшы ўсё быдла, якое ёй належала. Некалькі гадоў удовы з дзецьмі жылі ў поўнай галечы, качавалі ў стэпах, сілкуючыся карэннямі, дзічынай і рыбай. Нават улетку сям’я жыла надгаладзь, робячы запасы на зіму. Правадыр тайчыўтаў, Таргултай (далёкі сваяк Цемучына), абвясціўшы сябе ўладаром земляў, калісьці занятых Есугеем, асцерагаючыся помсты, стаў пераследваць Цемучына. Аднойчы ўзброены атрад напаў на стойбішча сям’і Есугея. Цемучыну атрымалася было збегчы, але ён быў дагнаны і ўзяты ў палон. На яго надзелі калодку — дзве драўляныя дошкі з адтулінай для шыі, якія сцягваліся паміж сабой. Калодка была пакутлівым пакараннем: чалавек не меў магчымасці сам ні паесці, ні папіць, ні нават сагнаць муху, што села яму на патыліцу. Ён знайшоў усё-ткі спосаб выслізнуць і схавацца ў маленькім возеры, апускаючыся разам з калодкай у ваду і выстаўляючы з вады адны ноздры. Тайчыўты шукалі яго ў гэтым месцы, аднак не змаглі знайсці; але яго заўважыў адзін сельдуз, які быў сярод іх, і вырашыў яго выратаваць. Ён вылавіў з вады маладога Цемучына, вызваліў яго ад калодкі і праводзіў да свайго жытла, дзе схаваў у колах з поўсцю. Пасля сыходу тайчыўтаў сельдуз пасадзіў Цемучына на жарабіцу, забяспечыў зброяй і адправіў дадому. Праз некаторы час Цемучын знайшоў сваю сям’ю. Борджыгіны адразу жа перакачавалі на іншае месца, і тайчыўты больш не змаглі іх знайсці. Тады Цемучын ажаніўся са сваёй нарачонай Бартэ. Пасагам Бартэ стала раскошнае сабалінае футра. Цемучын неўзабаве накіраваўся да самага магутнага з тагачасных стэпавых правадыроў — Тагарыла, хана кераітаў. Тагарыл быў калісьці сябрам бацькі Цемучына, і яму атрымалася заручыцца падтрымкай правадыра кераітаў, нагадаўшы аб гэтым сяброўстве і паднесшы раскошны падарунак — сабалінае футра [[Бартэ]]. == Пачатак заваёў == З дапамогай хана [[Тагарыл]]а сілы Цемучына сталі паступова расці. Да яго сталі сцякацца нукеры; ён здзяйсняў набегі на суседзяў, памнажаючы свае валадарствы і статкі. Першымі сур’ёзнымі супернікамі Цемучына сталіся меркіты, якiя дзейнічалi ў звязе з тайчыўтамі. У адсутнасць Цемучына яны напалі на стойбiшча Борджыгінаў і сагналі ў палон Бортэ і другую жонку Есугея — Сачыхел. Цемучын з дапамогай хана Тагарыла і кераітаў, а таксама свайго анды (названага брата) Джамухі з роду джаджыратаў разбіў меркітаў. У гэты жа час пры спробе выгнаць з уладанняў Цемучына [[табун]] быў забіты брат Джамухі. З прычыны помсты Джамуха са сваім войскам рушыў на Цемучына. Але, не дасягнуўшы поспеху ў разгроме ворага, правадыр джаджыратаў адступіў. Першай буйной ваеннай кампаніяй Цемучына была вайна супраць татараў, пачатая сумесна з Тагарылам каля [[1200]] года. Татары ў той час з цяжкасцю адбівалі напады цьзіньскіх войскаў, якія ўвайшлі ў іх уладаннi. Выкарыстаючы спрыяльнае становішча, Цемучын і Тагарыл нанеслі татарам шэраг моцных удараў і захапілі багатую здабычу. Урад Цзінь ва ўзнагароду за разгром татараў прысвоіў стэпавым правадырам высокія тытулы. Цемучын атрымаў тытул «джаўтхуры» (ваенны камісар), а Тагарыл — «ван» (князь), з гэтага часу ён стаў вядомы як Ван-хан. У 1202 годзе Цемучын самастойна выступіў супраць татараў. Перад гэтым паходам ён зрабіў спробу рэарганізаваць і дысцыплінаваць войска — выдаў загад, паводле якога катэгарычна забаранялася захопліваць здабычу падчас бою і пераследваць непрыяцеля: начальнікі павінны былі дзяліць захопленую маёмасць паміж ваярамі толькі па сканчэннi бою. Перамогі Цемучына выклікалі згуртаванне сіл яго супернікаў. Склалася цэлая кааліцыя, якая ўлучала ў сябе татараў, тайчыўтаў, меркітаў, айратаў і іншыя плямёны, якая абрала сваім ханам Джамуху. Увесну [[1203]] г. адбылася бітва, якая скончылася поўным разгромам сіл Джамухі. Гэтая перамога яшчэ больш узмацніла ўлус Цемучына. У [[1202]]—[[1203]] гг. кераітаў узначаліў сын Ван-хана Нілха, якi ненавідзiў Цемучына за тое, што Ван-хан аддаваў таму перавагу перад сваім сынам і думаў перадаць яму кераітскі пасад у абыход Нілхі. Увосень 1203 года войска Ван-хана было разбіта. Яго ўлус перастаў існаваць. Сам Ван-хан загінуў пры спробе збегчы да найманаў. У [[1204]] годзе Цемучын разбіў найманаў. Іх уладар Таян-хан загінуў, а яго сын Кучулук збег на тэрыторыю Сямірэчча ў краіну каракітаеў. Разам з ім збег яго саюзнік, меркiтскі хан Тахто-бекі. Тамака Кучулук здолеў сабраць разрозненыя атрады найманаў і кераітаў, увайсці ў размяшчэнне да гурхану і стаць даволі значнай палітычнай постаццю. == Рэформы Вялікага хана == На курултаі ў 1206 года Цемучын абвешчаны вялікім ханам над усімі плямёнамі — Чынгіс-ханам. Манголія змянілася: разрозненыя і варожыя адно аднаму мангольскія качавыя плямёны аб’ядналіся ў адзіную дзяржаву. Тады ж быў выдадзены новы закон: Яса. У ім галоўнае месца займалі артыкулы пра ўзаемадапамогу ў паходзе і забароне падману таго, хто даверыўся. Тых, хто парушыў гэтыя ўстанаўленні каралi смерцю, а ворага манголаў, які прысягаў хану, мілавалі і прымалі ў сваё войска. «Дабром» лічылася пэўнасць і адвага, а «злом» — баязлівасць і здрада. Пасля таго як Цемучын стаў усемангольскім уладаром, яго палітыка яшчэ ярчэй стала адлюстроўваць інтарэсы наёнства. Наёнам патрэбныя былі такія ўнутрыпалітычныя і знешнепалітычныя мерапрыемствы, якія спрыялі бы замацаванню іх панавання і павелічэнню іх прыбыткаў. Новыя заваявальныя войны, рабаванне багатых краін павінны былі забяспечыць пашырэнне сферы феадальнай эксплуатацыі і ўмацаванне класавых пазіцый наёнаў. Адміністрацыйная сістэма, створаная пры Чынгісхане, была прыстасавана да ажыццяўлення гэтых мэт. Усё насельніцтва ён падзяліў на дзясяткі, сотні, тысячы і тумены (дзесяць тысяч), змяшаўшы тым самым плямёны і роды і прызначыўшы камандзірамі над імі адмыслова падабраных людзей з набліжаных і нукераў. Усе дарослыя і здаровыя мужчыны лічыліся ваярамі, якія ў мірны час вялі сваю гаспадарку, а ў ваенны час браліся за зброю. Такая арганізацыя забяспечыла Чынгісхану магчымасць павялічыць свае ўзброеныя сілы прыкладна да 95 тыс. ваяроў. Асобныя сотні, тысячы і тумены разам з тэрыторыяй для вандроўкі аддаваліся ў валоданне таму або іншаму наёну. Вялікі хан, лічачы сябе ўласнікам усёй зямлі ў дзяржаве, раздаваў зямлю і аратаў у валоданне наёнам, з умовай, што тыя будуць за гэта спраўна выконваць вызначаныя павіннасці. Найважнай павіннасцю была вайсковая служба. Кожны наён быў абавязаны па першым патрабаванні сюзерэна выставіць у поле належную колькасць ваяроў. Наён мог эксплуатаваць працу аратаў, раздаючы ім на пашу сваё быдла або прыцягваючы іх непасрэдна да працы ў сваёй гаспадарцы. Дробныя наёны служылі буйным. Пры Чынгісхане было ўзаконена занявольванне аратаў, забаронены самавольны пераход з аднаго дзясятка, сотні, тысячы або тумена ў іншыя. Гэтая забарона азначала ўжо фармальнае замацаванне аратаў за зямлёй наёнаў — за адкачоўку з уладанняў арату пагражала смяротнае пакаранне. Адмыслова сфарміраваны ўзброены атрад асабістых целаахоўнікаў, так званы кешык, карыстаўся выключнымі прывілеямі і прызначаўся галоўным чынам для барацьбы супраць унутраных ворагаў хана. Кешыктэны падбіраліся з наёнаўскай моладзі і знаходзіліся пад асабістым камандаваннем самога хана, па сутнасці яны былі ханскай гвардыяй. Спачатку ў атрадзе налічвалася 150 кешыктэнаў. Акрамя таго, быў створаны адмысловы атрад, які павінен быў заўсёды знаходзіцца ў авангардзе і першым уступаць у бой з ворагам. Ён быў названы атрадам волатаў. Чынгісхан узвёў у культ пісаны закон, быў прыхільнікам цвёрдага правапарадку. Ён стварыў сетку ліній паведамленняў у сваёй імперыі, кур’ерскую сувязь у буйным маштабе для ваенных і адміністрацыйных мэт, арганізаваў разведку, у тым ліку і эканамічную. Чынгісхан падзяліў краіну на два «крыла». На чале правага крыла ён паставіў Баорчу, на чале левага — Мухалі, двух сваіх найбольш верных і выпрабаваных паплечнікаў. Пасада і званні старэйшых і вышэйшых военачальнікаў — сотнікаў, тысяцкіх і цемнікаў — ён зрабіў спадчыннымі ў родзе тых, хто сваёй дакладнай службай дапамог яму авалодаць ханскім пасадам. == Заваяванне Паўночнага Кітая == [[Файл:East-Hem 1200ad.jpg|thumb|350px|Карта 1200 г.]] У [[1207]]—[[1211]] гадах манголы заваявалі зямлю кіргізаў і ўйгураў, гэта значыць падпарадкавалі сабе практычна ўсе асноўныя плямёны і народы Сібіры, абклаўшы іх данінай. У 1209 годзе Чынгісхан заваяваў Сярэднюю Азію і звярнуў свой погляд на поўдзень. Перад заваяваннем Кітая Чынгісхан вырашыў засцерагчы ўсходнюю мяжу, захапіўшы ў 1207 годзе дзяржаву тангутаў Сі-Ся, раней адваяваўшых Паўночны Кітай у дынастыі кітайскіх імператараў Сун і стварыўшых сваю дзяржаву, якая размяшчалася паміж яго валадарствамі і дзяржавай Цзінь. Захапіўшы некалькі ўмацаваных гарадоў, улетку 1208 «Праўдзівы ўладар» адышоў да Лунцзіню, чакаючы нясцерпную спякоту, якая выпала на той год. Тым часам да яго даходзяць весткі, што яго старыя ворагі Тахта-бекi і Кучлук рыхтуюцца да новай вайны з ім. Папярэджваючы іх уварванне і дбайна падрыхтаваўшыся, Чынгісхан разбіў іх ушчэнт у бітве на беразе [[Іртыш]]а. Тахта-бекі апынуўся ў ліку загінулых, а Кучлук выратаваўся ўцёкамі і знайшоў прытулак у каракітаеў. Здаволены перамогай, Цемучын зноў накіроўвае свае войскі супраць [[Сі-Ся]]. Пасля перамогі над войскам кітайскіх татараў ён захапіў крэпасць і праход у Вялікай Кітайскай сцяне і ў 1213 годзе ўварваўся непасрэдна ў саму Кітайскую імперыю, дзяржаву Цзінь і мінуў да Няньсі ў правінцыі Ханьшу. З нарастальнай зацятасцю Чынгісхан вёў свае войскі, высцілаючы дарогу трупамі, у глыб кантынента і ўсталяваў сваю ўладу нават над правінцыяй Ляодун, цэнтральнай у імперыі. Некалькі кітайскіх военачальнікаў, бачачы, што мангольскі заваёўнік атрымлівае нязменныя перамогі, перабеглі на яго бок. Гарнізоны здаваліся без бою. Зацвердзіўшы сваё становішча ўздоўж усёй Вялікай Кітайскай сцяны, увосень 1213 гады Цемучын пасылае тры войскі ў розныя канцы Кітайскай імперыі. Адна з іх, пад камандаваннем трох сыноў Чынгісхана — [[Джучы]], Чагатая і Угэдэя, накіравалася на поўдзень. Іншая пад правадырствам братоў і военачальнікаў Цемучына, зрушылася на ўсход да мора. Сам Чынгісхан і яго малодшы сын Талуй на чале асноўных сіл выступілі ў паўднёваўсходнім кірунку. Першае войска прасунулася да самога Ханана і, захапіўшы дваццаць восем гарадоў, далучылася да Чынгісхана на Вялікай Заходняй дарозе. Войска пад камандаваннем братоў і военачальнікаў Цемучына захапіла правінцыю Ляо-сі, а сам Чынгісхан скончыў свой трыумфальны паход толькі пасля таго, як дасягнуў марскога скалістага мыса ў правінцыі Шаньдунь. Але ці то асцерагаючыся міжусобіц, ці то з прычыны іншых прычын ён вырашае ўвесну 1214 года вярнуцца ў Манголію і складае з кітайскім імператарам мір, пакінуўшы яму Пекін. Аднак не паспеў правадыр манголаў сысці за Вялікую Кітайскую сцяну, як кітайскі імператар перавёў свой двор далей, у Кайфын. Гэты крок быў успрыняты Цемучынам як варожасць, і ён зноў увёў войскі ў імперыю, цяпер асуджаную на згубу. Вайна працягнулася. Войскі чжурчжэней у [[Кітай|Кітаі]], папоўніўшыся за кошт абарыгенаў, ваявалі з манголамі да 1235 года па ўласнай ініцыятыве, але былі пабіты і знішчаныя пераемнікам Чынгісхана Угэдэем. == Барацьба з Кара-кіданьскім ханствам == Услед за Кітаем Чынгісхан рыхтаваўся да паходу ў Казахстан і Сярэднюю Азію. Асабліва яго прыцягвалі квітнеючыя гарады Паўднёвага Казахстана і Жэтысу. Ажыццявіць свой план ён вырашыў праз даліну ракі Або, дзе размяшчаліся багатыя гарады і правіў імі даўні вораг Чынгісхана — хан найманаў Кучлук. Пакуль Чынгісхан заваёўваў усё новыя гарады і правінцыі Кітая, збеглы найманскі хан Кучлук папытаў гурхана, якi даў яму сховішча, дапамагчы сабраць астаткі войска, разбітага пры Іртышу. Займеўшы пад сваю руку даволі моцнае войска, Кучлук склаў супраць свайго сюзерэна саюз з шахам Харэзма Мухамедам, да гэтага якія плацілі даніна каракітаям. Пасля кароткай, але рашучай ваеннай кампаніі саюзнікі засталіся ў вялікім выйгрышы, а гурхан быў вымушаны адмовіцца ад улады ў карысць няпрошанага госця. У 1213 годзе гурхан Чжылугу сканаў, і найманскі хан стаў поўнаўладным кіраўніком Сямірэчча. Пад яго ўладу перайшлі Сайрам, Ташкент, паўночная частка Ферганы. Стаўшы непрымірымым супернікам Харэзма, Кучлук пачаў у сваіх валадарствах ганеннi на мусульман, чым выклікаў нянавісць аселага насельніцтва Жытысу. Кіраўнік Койлыка (у даліне ракі Або) Арслан хан, а затым і кіраўнік Алмалыка Бу-зар адышлі ад найманаў і абвясцілі сябе падданымі Чынгісхана. У 1218 годзе атрады Джэбэ сумесна з войскамі кіраўнікоў Койлыка і Алмалыка ўварваліся ў землі каракітаеў. Манголы заваявалі Сямірэчча і Усходні Туркестан, якімі валодаў Кучлук. У першай жа бітве Джэбэ разграміў найманаў. Манголы дазвалялі мусульманам публічнае богаслужэнне, забароненае раней найманамі, што спрыяла пераходу ўсяго аселага насельніцтва на бок манголаў. Кучлук, не здолеўшы арганізаваць супраціўленне, збег у Афганістан, дзе быў злоўлены і забіты. Жыхары Баласагуна адкрылі вароты манголам, за што горад атрымаў назву Габалык «добры горад». Перад Чынгісханам адкрылася дарога ў межы Харэзма. == Заваяванне Сярэдняй Азіі == Мангольскае заваяванне [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] праходзіла ў два этапы. У 1218 годзе манголы разграмілі свайго старога праціўніка Кучлука, які стаў незадоўга да гэтага гурханам Кара-кіданьскай дзяржавы, прычым кара-кіданьская тэрыторыя была падзелена паміж Мангольскай імперыяй і [[Харэзм]]ам. Да восені 1219 года пачалася вайна з Харэзмам, якая працягвалася да вясны 1223 года. У гэты перыяд была заваявана асноўная частка дзяржавы Харэзмшахаў ад [[Інд]]а да [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]]. Апошні Харэзмшах Джэлал ад-Дзін Манкбурны, якi яшчэ некалькі гадоў аказваў супраціўленне Манголіі, урэшце пераможаны і загінуў у 1231 годзе. == На захад == Пасля заваёвы Кітая і Харэзма вярхоўны ўладар мангольскіх кланавых правадыроў Чынгісхан паслаў на разведку «заходніх земляў» моцны кавалерыйскі корпус пад камандаваннем Джэбэ і Субедэя. Яны мінулі па паўднёвым беразе Каспійскага мора, затым, пасля спусташэння Паўночнага Ірана, пракраліся ў Закаўказзе, разбілі грузінскае войска (1222) і, прасоваючыся на поўнач уздоўж заходняга берага Каспійскага мора, сустрэлі на Паўночным Каўказе аб’яднанае войска полаўцаў, лезгінаў, чаркесаў і аланаў. Адбыўся бой, які не меў рашучых наступстваў. Тады заваёўнікі ўнеслі раскол у шэрагі непрыяцеля. Яны адарылі полаўцаў і абяцалі іх не чапаць. Апошнія сталі разыходзіцца па сваіх качэўях. Скарыстаўшыся гэтым, манголы лёгка разбілі аланаў, лезгінаў і чаркесаў, а потым разбілі па частках і полаўцаў. У пачатку 1223 года манголы ўварваліся ў [[Крым]], узялі горад Сураж ([[Судак]]) і зноў рушылі ў палавецкія стэпы. Полаўцы збеглі на Русь. Сыходзячы ад мангольскага войска, хан Кацян праз сваіх паслоў прасіў не адмовіць яму ў дапамозе свайго зяця Мсціслава Удатнага, а таксама Мсціслава III Раманавіча, кіравальнага вялікага князя Кіеўскага. На пачатку 1223 гада ў Кіеве быў скліканы вялікі княжацкі з’езд, дзе была дасягнута дамова, што ўзброеныя сілы князёў Кіеўскага, Галіцкага, Чарнігаўскага, Северскага, Смаленскага і Валынскага княстваў, аб’яднаўшыся, павінны падтрымаць полаўцаў. Месцам збору аб’яднанага войска Рурыкавічыў прызначылі берагі Дняпра каля вострава Хорцiцы. Тут і былі сустрэтыя пасланцы з мангольскага лагера, якія прапаноўвалі князям парваць саюз з полаўцамі і вярнуцца на [[Русь]]. Улічваючы досвед полаўцаў (якія ў 1222 годзе пайшлі на дамаўленні мангол парушыць свой саюз з аланамі, пасля чаго Джэбэ разбіў аланаў і напаў на полаўцаў), Мсціслаў пакараў смерцю пасланцоў. У бітве на рацэ Калка войскі Данііла Галіцкага, Мсціслава Удатнага і хана Кацяна, не апавясціўшы астатніх князёў, вырашылі самастойна «расправіцца» з манголамі i пераправіліся на ўсходні бераг, дзе 31 мая 1223 года былі цалкам разгромленыя пры пасіўным сузіранні гэтай кровапралітнай бітвы з боку асноўных рускіх сіл на чале з Мсціславам III, якія размясціліся на ўзвышаным процілеглым беразе Калкі. [[Мсціслаў III]], абгарадзіўшыся тынам, на працягу трох дзён пасля бітвы трымаў абарону, а затым пайшоў на дагавор з Джэбэ і Субедаем аб складанні зброі і вольным адыходзе на Русь, як не прымаўшы ўдзел у бітве. Аднак ён, яго войска і князi, якія даверыліся яму, былі вераломна запалоненыя манголамі і жорстка закатаваныя як «здраднікі ўласнаму войску». Пасля перамогі манголы арганізавалі пераслед астаткаў рускага войска (толькі кожны дзясяты ваяр вярнуўся з Прыазоўя), руйнуючы на дняпроўскім кірунку гарады і вёскі, захопліваючы ў палон мірных жыхароў. Аднак дысцыплінаваныя мангольскія военачальнікы не мелі загада затрымлівацца на Русі. Неўзабаве яны былі адкліканы Чынгісханам, які палічыў, што асноўная задача разведвальнага паходу на захад паспяхова вырашаная. На зваротным шляху ля вусця Камы, войскі Джэбэ і Субедэя пацярпелі сур’ёзнае паражэнне ад волжскіх булгар, якія адмовіліся прызнаць над сабой уладу Чынгісхана. Пасля гэтай няўдачы манголы спусціліся ўніз да Саксіну і прыкаспійскімі стэпамі вярнуліся ў Азію, дзе ў 1225 годзе злучыліся з галоўнымі сіламі мангольскага войска. Пакінутым у Кітаі мангольскім войскам спадарожнічаў такі ж поспех, што і войскам у Заходняй Азіі. Мангольская імперыя была пашырана за конт некалькіх новых заваяваных правінцый, якiя ляжалi на поўнач ад Жоўтай ракі, за выключэннем аднаго-двух гарадоў. Пасля смерці імператара Сюінь-Цзуна ў 1223 годзе Паўночная Кітайская імперыя практычна спыніла сваё існаванне, і межы Мангольскай імперыі амаль супалі з межамі Цэнтральнага і Паўднёвага Кітая, які кіраваўся імператарскай дынастыяй Сун. == Смерць Чынгісхана == [[Файл:Genghis khan empire at his death.png|thumb|350px|Дзяржава Чынгісхана на момант яго смерці]] Пасля вяртання з Цэнтральнай Азіі Чынгісхан яшчэ раз правёў сваё войска па Заходнім Кітаі. У 1225 або ў пачатку [[1226]] Чынгіз распачаў паход на краіну тангутаў. Падчас гэтай кампаніі астролагі паведамілі правадыру манголаў, што пяць планет знаходзяцца ў неспрыяльнай адпаведнасці. Цемрашальны мангол палічыў, што яму пагражае небяспека. Пад уладай благога прадчування грозны заваёўнік адправіўся дадому, але па дарозе захварэў і [[25 жніўня]] [[1227]] памёр. Паводле завяшчання, пераемнікам Чынгісхана стаў яго трэці сын Угэдэй. Датуль, пакуль не будзе ўзятая сталіца Сі-Ся Чжунсін, смерць вялікага кіраўніка павінна была захоўвацца ў таямніцы. Пахавальная працэсія зрушылася са стаўкі Вялікай Арды на поўнач, да ракі Анон. Завяшчанне мангольскага ўладара выконвалася з такой дбайнасцю, што людзей, якія трапляліся насустрач працэсіі, забівалі. Праз роднае месца яго цела пранеслі жонкі, і ў выніку ён быў пахаваны ў багатай магільні ў даліне Анона. Падчас пахавання былі праведзеныя містычныя абрады, якія мусiлі абараніць месца, дзе быў пахаваны Чынгісхан. Месца яго пахавання дагэтуль не знойдзена, хоць пошукі прадпрымаліся неаднаразова. == Асоба Чынгісхана == Асноўныя крыніцы, па якіх мы можам зрабіць вывад аб жыцці і асобе Чынгісхана, былі складзеныя ўжо пасля яго смерці (асабліва важная сярод іх «Патаемнае паданне»). Хоць іх пэўнасць не суцэль відавочная, з гэтых крыніц мы атрымліваем даволі падрабязныя звесткі як пра выгляд Чынгіза (высокі рост, дужы целасклад, шырокі ілоб, доўгая барада), так і пра рысы яго характару. Паходзячы з народу, якi стаяў у той час на самай нізкай ступені культуры, Чынгісхан быў пазбаўлены ўсялякай адукацыі, не меў магчымасці засвоіць тыя веды, якім загадаў навучаць сваіх сыноў, і да канца жыцця не ведаў іншай мовы, акрамя мангольскай. Са здольнасцямі военачальніка ён злучаў арганізатарскія здольнасці, непахісную волю і самавалоданне. Шчодрасцю і ветлівасцю ён валодаў у дастатковай ступені, каб захаваць прыхільнасць сваіх паплечнікаў. Не адмаўляючы сабе ў радасцях жыцця, ён заставаўся раўнадушны да раскошы, несумяшчальнай з дзейнасцю кіраўніка і военачальніка, і дажыў да састарэлых гадоў, захаваўшы ў поўнай сіле свае разумовыя здольнасці. == Вынікі праўлення == Пры заваяванні найманаў Чынгісхан пазнаёміўся з асновамі пісьмовага справаводства, частка найманаў паступіла на службу да Чынгісхана і была першымі чыноўнікамі ў мангольскай дзяржаве і першымі настаўнікамі манголаў. Верагодна, Чынгісхан спадзяваўся пасля замяніць найманаў этнічнымі манголамі, паколькі загадаў слынным мангольскім юнакам, у тым ліку і сваім сынам, вучыцца мове і пісьменнасці найманаў. Пасля распаўсюджвання мангольскага валадарства, яшчэ пры жыцці Чынгісхана, манголы карысталіся таксама паслугамі кітайскіх і персідскіх чыноўнікаў. У вобласці знешняй палітыкі Чынгісхан імкнуўся да максімальнага пашырэння межаў падуладнай яму тэрыторыі. Для стратэгіі і тактыкі Чынгісхана былі характэрныя дбайная разведка, раптоўны напад, імкненне раздзяліць сілы праціўніка, ладжанне засадаў з выкарыстаннем спецыяльных атрадаў для заваблівання непрыяцеля, манеўравання буйнымі масамі конніцы і г. д. Чынгісхан разглядаецца ў розных краінах — ад Манголіі і Турцыі (пазітыўна) да Кітая (змешана; ў адпаведнасці з сучаснай ідэалогіяй ''«Zhonghua minzu»'' ён лічыцца героем Кітая) і сярэднеазіяцкіх краін (хутчэй негатыўна) — як вялікі палкаводзец і стваральнік велізарнай дзяржавы. Ён аб’яднаў пад адзіным палітычным кантролем розныя ўчасткі [[Вялікі шоўкавы шлях|Вялікага шоўкавага шляху]], звязаўшы Захад, Цэнтральную Азію і Далёкі Усход і такім чынам пашырыўшы гарызонты гэтых трох культурных зон. Некаторыя гісторыкі адзначаюць прымяненне Чынгісханам у кіраванні дзяржавай прынцыпаў мерытакратыі, узвышэнні дастойных, талерантнасць да іншых рэлігій, сацыяльную справядлівасць. Тэмуджынам і яго нашчадкамі змецены з твару зямлі вялікія і старажытныя дзяржавы: дзяржава Харэзмшахаў, Кітайская імперыя (змеценая з твару зямлі і знікла бясследна), Багдадскі халіфат, скораная вялікая частка рускіх княстваў. Велічэзныя тэрыторыі былі пастаўленыя пад кіраванне стэпавага закона «Яса». У 1220 Чынгісхан заснаваў [[Каракарум]] — сталіцу Мангольскай імперыі. == Патомкі Чынгісхана == Асноўны артыкул: [[Чынгізіды]] У Тэмуджына і яго любімай жонкі Бартэ было чатыры сына: Джучы, Чагатай, Угэдэй, Талуй. Толькі яны і іх нашчадкі маглі прэтэндаваць на вышэйшую ўладу ў дзяржаве. У Тэуджына і Бартэ таксама былі дочкі: * Хаджын-бегі, жонка Буту-гургена з роду ікірэс; * Цэцэйхен (Чычыган), жонка Іналчы, малодшага сына кіраўніка айратаў Худуха-бекі; * Алангаа (Алагай, Алаха), якая выйшла замуж за наёна ангутаў Буянбалд; * Тэмулэн, жонка Шыку-гургена, сына Алчы-наёна з хангірадаў, племя яе маці Бартэ; * Алдуун (Алталун), якая выйшла замуж за Заўтар-сэцэна, наёна хангірадаў. У Тэмуджына і яго другой жонкі мяркіткі Хулан-хатун, дачкі Дайр-усуна, былі сыны Кюльхан (Хулугэн, Кулкан) і Харачар; а ад татаркі Есугэн (Есукат), дачкі Чару-наёна — сыны Чахур (Джаур) і Хархад. Сыны Чынгісхана працягнулі справу Залатой дынастыі і кіравалі манголамі, а таксама заваяванымі землямі, грунтуючыся на «Вялікай Ясе» Чынгісхана аж да 20-х гадоў XX стагоддзя. Нават манчжурскія імператары, якія кіравалі Манголіяй і Кітаем з XVI па XIX стагоддзе, былі нашчадкамі Чынгісхана, бо для сваёй легітымнасці жаніліся на мангольскіх прынцэсах з залатой фамільнай дынастыі Чынгісхана. Першы прэм’ер-міністр Манголіі XX стагоддзя Чын Ван Хандорж (1911—1919), а таксама кіраўнікі Унутранай Манголіі (да 1954) з’яўляліся прамымі нашчадкамі Чынгісхана. Патомкамі Чынгісхана былі між іншымі [[Тамерлан]], [[Хулагу]] і маці магольскага імператара [[Бабур]]а. Фамільны звод Чынгісхана вядзецца да XX стагоддзя; ў 1918 годзе рэлігійны кіраўнік Манголіі Багдо-гэген выдаў загад аб захаванні Ургійн бічыг (фамільнага спісу) мангольскiх князёў. Гэты помнік захоўваецца ў музеі і называецца «Шастра дзяржавы Манголія» (Мангол Улсын шастыр). Многія прамыя нашчадкі Чынгісхана з яго Залатога роду жывуць у Манголіі і Унутранай Манголіі (КНР), а таксама ў іншых краінах. == Асоба Чынгісхана ў сучаснай культуры == ==== Кінематограф ==== * «Заваёўнік» (The Conqueror), ЗША, 1956 * «Чынгісхан» (Genghis Khan), Вялікабрытанія-ФРГ-Югаславія-ЗША, 1965 * «Чынгісхан, гісторыя жыцця» (Genghis Khan, The Story of a Lifetime), ЗША, 1992 * «Мангол» (Mongol), ФРГ-Казахстан-Расія-Манголія, 2007 * «Чынгісхан: Да краю замлі і мора» (Genghis Khan: To the Ends of the Earth and Sea), Японія-Манголія, 2007 ==== Літаратура ==== * «Чынгіз-хан» (раман з трылогіі В. Г. Яна «Нашэсце манголаў»), 1939 ==== Музыка ==== * «Чынгіс-хан» (Dschinghis Khan), нямецкая поп-група, створаная ў 1979 * «Чынгіс-хан» (Genghis Khan), песня брытанскай рок-групы «Iron Maiden» з альбома «Killers», 1981. == Храналогія асноўных падзей == * 1162 — нараджэнне Тэмуджына (таксама верагодныя даты — 1155 і 1167) * 1184 (прыблізная дата) — ўзяцце ў палон мяркітамі жонкі Тэмуджына — Бартэ * 1185 — вызваленне Бартэ, нараджэнне першага сына Тэмуджына — Джучы * 1185/86 — нараджэнне другога сына Тэмуджына — Чагатая * 1186 — нараджэнне трэцяга сына Тэмуджына — Угэдэя * 1186 — першы ўлус Тэмуджына * 1190 — нараджэнне чацвёртага сына Тэмуджына — Талуя * 1196 — аб’яднаныя сілы Тэмуджына, Тагарыл-хана і войск Цзінь наступаюць на татар * 1199 — нападзенне і перамога аб’яднаных сіл Тэмуджына, Ван-хана і Джамухі над племенем найманаў * 1200 — нападзенне і перамога аб’яднаных сіл Тэмуджына і Ван-хана над племенем тайчыутаў * 1202 — нападзенне і знішчэнне Тэмуджынам племені татар * 1203 — барацьба з кераітамі, племенем Ван-хана, перамога над імі * 1204 — перамога над найманамі і мяркітамі * 1205 — захоп Тэмуджынам Джамухі * 1206 — прысваенне Тэмуджыну на курултаі тытула «Чынгісхан» * 1207—1210 — вайна з дзяржавай тангутаў Сі Ся * 1215 — падзенне Пекіна * 1219—1223 — заваяванне Сярэдняй Азіі * 1223 — перамога манголаў на чале з Субедэем і Джэбе на рацэ Калка над руска-палавецкім войскам * 1226 — новая вайна з Сі Ся * 1227 — перамога над Сі Ся. Смерць Чынгісхана {{зноскі}} == Літаратура == * Адзярыха, В. Чынгісхан // БелЭн у 18 т. Т. 17. Мн., 2003. * Боржигин Г. Н. Эртний эцэг овгод хуу ураг. — М.: Монголия, 2005; * Д’Оссон К. От Чингисхана до Тамерлана. Париж, 1935; * [[Мікалай Мікалаевіч Крадзін|Крадин Н. Н.]], Скрынникова Т. Д. ''[http://www.vostlit.ru/KartNotSerial/kart153.htm Империя Чингис-хана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909194218/http://www.vostlit.ru/KartNotSerial/kart153.htm |date=9 верасня 2011 }}.'' М.: Восточная литература, 2006. ISBN 5-02-018521-3 * [[Рашыд ад-Дзін|Рашид ад-Дин Фазлуллах Хамадани]]. [http://zhurnal.lib.ru/k/konstantin_p/rashid1.shtml Сборник летописей. Т. 1. Кн. 1. Пер. Л. А. Хетагурова, 1952] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071120031645/http://zhurnal.lib.ru/k/konstantin_p/rashid1.shtml |date=20 лістапада 2007 }} * Рашид ад-Дин Фазлуллах Хамадани. [http://zhurnal.lib.ru/k/konstantin_p/rashid2.shtml Сборник летописей. Т. 1. Кн. 2. Пер. О. И. Смирновой, 1952] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071215074946/http://zhurnal.lib.ru/k/konstantin_p/rashid2.shtml |date=15 снежня 2007 }}; * [[Юань-чаа би-шы]]. [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/mongol.htm Сокровенное сказание монголов. Пер. С. А. Козина, 1941]; * Юань ши. История династии Юань. — М.: Пекин, 1976. * Юрченко А. Г. [http://ec-dejavu.net/g-2/Genghis_Khan.html Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв.] // Юрченко А. Г. Историческая география политического мифа. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. — СПб.: Евразия, 2006, с. 7-22 == Спасылкі == * [http://kitap.net.ru/batulla/4.php Батулла. Чынгіс-хан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110625131906/http://kitap.net.ru/batulla/4.php |date=25 чэрвеня 2011 }} * [http://sumbur.n-t.org/lc/il/ch.htm Сумбур. Асобы Чынгісхана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080820022708/http://www.sumbur.n-t.org/lc/il/ch.htm |date=20 жніўня 2008 }} * [http://www.2day.ru/12001-show.asp Чынгісхан. Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071023062146/http://www.2day.ru/12001-show.asp |date=23 кастрычніка 2007 }} * [http://www.world-history.ru/persons/902.html Сусветная гісторыя Чынгісхан] * [http://www.history.kz/names.php Биографии знаменитых личностей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091228030257/http://www.history.kz/names.php |date=28 снежня 2009 }} * [http://www.lants.tellur.ru/history/skrynnikov/skr21.htm Скрыннікаў Р. Г. Мангольскае нашэсце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100710005115/http://www.lants.tellur.ru/history/skrynnikov/skr21.htm |date=10 ліпеня 2010 }} * [http://tomovl.ru/century13.html Захоп Русі мангола-татарамі\\Мапа] * [https://web.archive.org/web/20020907165009/http://hronos.km.ru/biograf/chingis.html Асноўныя моманты жыцця Чынгісхана] * [http://www.vokrugsveta.ru/popup/vs/?item_id=2664 Каваль стэпнай маралі]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.vokrugsveta.ru/popup/vs/?item_id=2709 Темучын — карацель неразумных]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.vokrugsveta.ru/popup/vs/?item_id=49 Правіла боя]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.vokrugsveta.ru/popup/vs/?item_id=23 Мангольскае іга за кітайскай сцяной]{{Недаступная спасылка}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Чынгізіды]] [[Катэгорыя:Гісторыя Манголіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Кітая]] [[Катэгорыя:Гісторыя Казахстана]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] bqioe8aq0qbrt08sue3wtvoxds7a5m7 Алесь Аркуш 0 26102 5155469 5141178 2026-06-18T01:07:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155469 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Аркуш (значэнні)}} {{цёзкі2|Козік}} {{пісьменнік}} '''Алесь Аркуш''', сапраўднае прозвішча '''Козік''' (нар. {{ДН|28|5|1960}}, {{МН|Жодзіна||}}) — беларускі [[паэт]], [[эсэіст]], [[выдавец]]. Член [[Беларускі ПЭН|беларускага ПЭН-цэнтра]]. == Біяграфія == Скончыў [[Жодзінскі політэхнічны тэхнікум]] і [[Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі]]. Літаратурны псеўданім — Алесь Аркуш, узяў у 1984 годзе. У 1987-2006 гадах жыў у [[Полацк]]у. Быў сябрам літаратурнага таварыства «[[Літаратурнае таварыства Тутэйшыя|Тутэйшыя]]». З 1989 года выдаваў літаратурны альманах «[[Ксэракс Беларускі]]». У 1993 годзе стварыў [[Таварыства Вольных Літаратараў|Таварыства вольных літаратараў]] і выдавецкую суполку «[[Полацкае ляда]]». Выдавец і галоўны рэдактар літаратурнага альманаху «[[Калосьсе (1993)|Калосьсе]]». Старшыня арганізацыйнага камітэта літаратурнай прэміі «[[Гліняны Вялес]]». З 2006 года жыве і стварае ў Польшчы. Сябра [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН]]. == Сям’я == Жанаты з мастачкай [[Таццяна Козік|Таццянай Козік]], мае двух сыноў. == Творчасць == Піша вершы, прозу, эсэістыку, крытычныя артыкулы. Аўтар каля дзесяці зборнікаў паэзіі і трох зборнікаў эсэістыкі «Выпрабаваньне развоем» (2000), «Аскепкі вялікага малюнку» (2007), «Брызгалаўка» (разам з Барысам Козікам, 2009), раманаў «Палімпсэст» (2012), «Мясцовы час» (2014), «Захоп Беларусі марсіянамі» (2016), «[[Сядзіба (раман)|Сядзіба]]»<ref>[http://budzma.by/news/top-5-samykh-pradavanykh-knih-na-partalye-kniharnia-by-za-lyuty.html Топ-5 самых прадаваных кніг на партале Kniharnia.by за люты] — budzma.by, 01.03.2017</ref> (2017), «Спадчына»<ref>''Дэдэрка С.'' [https://www.racyja.com/kultura/ales-arkush-svoj-pyaty-raman-prysvyatsiu/ Алесь Аркуш свой пяты раман прысвяціў Спадчыне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210621193202/https://www.racyja.com/kultura/ales-arkush-svoj-pyaty-raman-prysvyatsiu/ |date=21 чэрвеня 2021 }} — racyja.com, 03.05.2018</ref> (2018), «Запавольванне» (2025). Аўтар тэксту гімна Полацка і шэрагу песень рок-гуртоў «[[Мясцовы час (гурт)|Мясцовы час]]» і «[[RIMA]]». Публікаваўся ў штотыднёвіку «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», беларускіх часопісах «[[ARCHE Пачатак (1998)|Arche]]» і «[[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслоў]]», польскіх часопісах «Kartki» ([[Беласток]]), «Czas Kultury» ([[Познань]]) і «Borussia» ([[Ольштын]])<ref>[http://www.kwartalnik-pobocza.pl/bio/aa_b.html Aleś Arkusz] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131023062432/http://www.kwartalnik-pobocza.pl/bio/aa_b.html |date=23 кастрычніка 2013 }}</ref>. Прозе Алеся Аркуша ўласціва некананічнасць — няма традыцыйнага лінейнага аповеду, спалучаюцца розныя часавыя і геаграфічныя пласты. Галоўным героем часта выступае сам аўтар, інтэлектуал-рэфлексант, а тэкст будуецца чаргаваннем дзённікавых запісаў, эпісталярных і гістарычных уставак. Асноўная тэма — нематэрыяльная спадчынная памяць беларусаў, якая ў творах падаецца як фрагментарная і траўмаваная.<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.store/%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C-%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%88/|title=Запавольванне. Алесь Аркуш|last=|website=Новыя беларускія кнігі|date=2026-02-23|access-date=2026-02-25|author=[[Янка Лайкоў]]}}</ref> У «эзатэрычным рамане» «Запавольванне» (2026) аўтар праз метафорыку спасціжэння страчанага часу прапануе спосаб супраціву сусветнай энтрапіі і хаосу. Дзеі ахопліваюць Беларусь, Манголію, Парыж і Літву, апісаны ўнутраны свет чалавека і яго татальная самота. Важнае месца ў кнізе адведзена ўспамінам пра дзяцінства ў Манголіі, разважанням пра захаванне ірацыянальнага дыскурсу і нестандартнага мыслення ў эпоху штучнага інтэлекту.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/padkast-litaraturnyja-zacjemki-dubauca-pra-autabijahrafichny-raman-aljesja-arkusha.html|title=Падкаст “Літаратурныя зацемкі” Дубаўца пра аўтабіяграфічны раман Алеся Аркуша – Белліт|date=2026-03-11|access-date=2026-03-12}}</ref> Паэзія Алеся Аркуша вылучаецца гармоніяй і вернасцю абранаму разуменню свабоды, якая ўспрымаецца не як абстракцыя, а як штодзённая праца. Скразныя яе матывы — памяць, адказнасць перад часам і міфалагізаваны вобраз Полацка як «месца сілы» і жывога арганізма. Паэт арганічна ўплятае ў вершы беларускую міфалогію, спалучае пейзажную лірыку з глыбокай філасофскай рэфлексіяй і антыфаталізмам.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.store/%D0%BD%D1%8F-%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%BD-%D1%96-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C-%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%88/|title=Ня думаць пра сон і паразы. Алесь Аркуш|last=|website=Новыя беларускія кнігі|date=2026-01-19|access-date=2026-02-25|author=[[Ігар Сідарук]]}}</ref> Зборнік выбраных вершаў «Ня думаць пра сон і паразы» (2025) падсумоўвае паэтычную творчасць ад канца 1980-х гадоў. Кніга як дакладна выбудаваная ўнутраная прастора паэта, насычаная трывожнымі сімваламі калектыўнага досведу болю і страху. У кнізе спалучаны класічныя строфы з вольным вершам, захаваны стрыманы, іранічны і шчыры голас аўтара.<ref name=":1" /> == Выбраная бібліяграфія == * Вяртанне. — Мінск, 1988. — Бібліятэка часопіса «Маладосць». * Тайніца. — Полацк: [[Полацкае ляда]], 1991. (разам з Паўлам Бурдыкам) * Крылы ператворацца ў карэнні. — Полацк: Полацкае ляда. 1993. * Развітаньне з Танталам. — Полацк: Полацкае ляда, 1994. * Выбранае. — Полацк: Полацкае ляда, 1999. * Выпрабаваньне развоем. — Полацк: Полацкае ляда, 1999. * Проста ў сярэдзіну. — Вільня: Беларускі інфармацыйны цэнтр, 2001. * Прывід вясны. — Мінск: Логвінаў, 2003. * Аскепкі вялікага малюнку. — Мінск: Логвінаў, 2007. * Брызгалаўка. — Мінск: Логвінаў, 2009. — Кнігарня «Наша Ніва». (разам з Барысам Козікам) * Палімпсэст (раман). — Мінск: Галіяфы, 2012. * Мясцовы час (раман). — Беласток: Полацкае ляда — EkoPress, 2014. * Песні ля Замкавай гары. — Беласток: Полацкае ляда — EkoPress, 2015. * Захоп Беларусі марсіянамі (раман). — Беласток: Полацкае ляда — EkoPress, 2016. * [[Сядзіба (раман)]]. — Беласток: Полацкае ляда — EkoPress, 2017. * Возера Вялікае. — Беласток: Полацкае ляда — EkoPress, 2018. * Спадчына (раман). — Беласток: Полацкае ляда — EkoPress, 2018. * Тэстамент Рагвалода. — Варшава: Skarynyčy, 2023. * <nowiki>Вечар – як сон, у якім шмат агнёў</nowiki>. — Беласток: Фонд Kamunikat.org, 2023. * <nowiki>Як падае сьнег, як расьце трава</nowiki>. — Беласток: Фонд Kamunikat.org, 2024. * <nowiki>Ня думаць пра сон і паразы (выбраныя вершы)</nowiki>. — Беласток: Полацкае ляда, 2025.<ref name=":1" /> * <nowiki>Запавольванне (эзатэрычны раман)</nowiki>. — Варшава: Skarynyčy, 2025.<ref name=":0" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * https://budzma.org/news/ales-arkush-belaruskaya-litaratura-zhyve.html * [http://kamunikat.org/Arkusz_Ales.html Старонка на Камунікаце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140810212159/http://kamunikat.org/Arkusz_Ales.html |date=10 жніўня 2014 }} // Kamunikat.org * [http://tuzin.fm/article/66249/ Музычны раман ад аўтара «Нашай ускраіны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130522034113/http://tuzin.fm/article/66249/ |date=22 мая 2013 }} // Тузін Гітоў * [http://naviny.by/rubrics/culture/2012/10/02/ic_articles_117_179420/ Алесь Аркуш напісаў музычны раман, альбо Нечаканая прэзентацыя] // Naviny.by * [http://budzma.org/budzma/ales-arkush-nareshce-navedau-stalicu-fota.html Алесь Аркуш нарэшце наведаў сталіцу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140726013121/http://budzma.org/budzma/ales-arkush-nareshce-navedau-stalicu-fota.html |date=26 ліпеня 2014 }} // Будзьма разам! * [http://budzma.org/news/ales-arkush-belaruskaj-pravincyi-patrebnyya-suchasnyya-mify.html Алесь Аркуш: «Беларускай правінцыі патрэбныя сучасныя міфы»] // Будзьма разам! * [http://budzma.org/news/litaraturnaya-premiya-z-samaha-centru-europy.html Літаратурная прэмія з самага цэнтра Еўропы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121119132139/http://budzma.org/news/litaraturnaya-premiya-z-samaha-centru-europy.html |date=19 лістапада 2012 }} // Будзьма разам! * [http://www.racyja.com/kultura/ales-arkush-gety-raman-vodguk-na-aposh/ Алесь Аркуш: Гэты раман — водгук на апошнія падзеі ў краіне і свеце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160828103456/http://www.racyja.com/kultura/ales-arkush-gety-raman-vodguk-na-aposh/ |date=28 жніўня 2016 }} // БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ * [http://www.racyja.com/kultura/pesni-lya-zamkavaj-gary-ad-alesya-ark/ «Песні ля Замкавай гары» ад Алеся Аркуша] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201126072905/https://www.racyja.com/kultura/pesni-lya-zamkavaj-gary-ad-alesya-ark/ |date=26 лістапада 2020 }} // БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аркуш Алесь}} [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] mufros3acekf6xe8ljej6b2rh3xdp92 Міхал Эльвіра Андрыёлі 0 29887 5155420 5155274 2026-06-17T19:03:55Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image 5155420 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Андрыёлі}} {{Мастак |фон = |імя = Міхал Эльвіра Андрыёлі |імя пры нараджэнні = Michał Elwiro Andriolli |партрэт = Sculpture of Michał Elwiro Andriolli.jpg |шырыня = 300px |загаловак = Бюст Андрыёлі ў Налэнчаве |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = |нацыянальнасць = |жанр = [[Графіка (мастацтва)|графіка]], [[жывапіс]] |вучоба = |стыль = [[рамантызм]] |працы = |заступнікі = |уплыў =[[Сяргей Канстанцінавіч Заранка|Сяргей Заранка]], [[:ru:Саврасов, Алексей Кондратьевич|Аляксей Саўрасаў]] |уплыў на = |узнагароды = |вікісховішча = Michał Elwiro Andriolli }} '''Міхал Эльвіра Андрыёлі''' ({{lang-it|Michael Elviro Andriolli}}, {{lang-pl|Michał Elwiro Andriolli}}, {{lang-lt|Mykolas Elvyras Andriollis}}; {{ДН|2|11|1836}}, [[Вільня]] — {{ДС|23|8|1893}}, [[Налэнчаў]]) — мастак (жывапісец і графік) і ілюстратар, які працаваў у [[Літва|Літве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Францыя|Францыі]]; прадстаўнік [[рамантызм]]у. Удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. == Біяграфія == Бацька Міхала Эльвіра Андрыёлі, італьянец [[Франчэска Андрыёлі]] (1794—1861), служыў у арміі [[Напалеон]]а і, патрапіўшы ў палон да рускіх, пасяліўся ў [[Вільнюс|Вільні]]. Жывапісец, разьбяр і дойлід, ён працаваў скульптарам (рэстаўраваў скульптуры [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|кафедральнага сабора]]). Свайго сына ён адправіў у [[Масква|Маскву]] вучыцца медыцыне (1855). Але Міхал Эльвіра супраць волі бацькі, услед за сваім сябрам, мастаком [[Вікенцій Леапольд Сляндзінскі|Вінцэнтам Сляндзінскім]] перайшоў у [[Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства|Вучылішча жывапісу і скульптуры Маскоўскага мастацкага грамадства]], дзе займаўся пад кіраўніцтвам земляка, мастака [[Сяргей Канстанцінавіч Заранка|Сяргея Заранкі]], а таксама вядомага расійскага мастака-[[Таварыства перасоўных мастацкіх выставак|перасоўніка]] [[:ru:Саврасов, Алексей Кондратьевич|Аляксея Саўрасава]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Андриолли Михал Эльвиро |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 19 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. У [[1857]]—[[1859]] гадах вучыўся ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|імператарскай Акадэміі мастацтваў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у, затым удасканальваўся ў [[Акадэмія Святога Лукі|Акадэміі святога Лукі]] ў [[Рым]]е ([[1860]]—[[1861]]). [[Файл:Walka powstancza.jpg|left|«Атака паўстанцаў» (1895)|thumb]] Вярнуўся ў Літву і ўдзельнічаў у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстанні 1863 года]]<ref name="БС"/>, ваяваў у атрадзе [[Людвік Нарбут|Людвіка Нарбута]]. Пасля паразы паўстання хаваўся ў Вільні, [[Каўнас|Коўна]], [[Масква|Маскве]], але быў арыштаваны<ref name="БС"/> і пасля суда адпраўлены адбываць заключэнне ў [[Рыга|Рыгу]]. Здолеў выбрацца за мяжу і праз [[Швецыя|Швецыю]] і [[Данія|ў Данію]] з’ехаў у Англію. Абгрунтаваўся ў [[Лондан]]е, затым перабраўся ў [[Парыж]]. На радзіму вярнуўся як эмісар Камітэта польскай эміграцыі, у 1866 быў схоплены і сасланы ў [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятку]]. У Вятцы прабыў з [[1868]] па [[1871]]; жыў у доме Новікавай (цяпер вуліца Валадарскага, 85)<ref>{{cite web|author=ADF|datepublished=2008-01-05|url=http://www.archidesignfrom.ru/index.php?newsid=67|title=Памятники архитектуры: Дом Ярославцевых|publisher=ArchiDesignfrom.ru|accessdate=2009-01-16|archiveurl=https://archive.today/20120719165046/http://www.archidesignfrom.ru/index.php?newsid=67|archivedate=19 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Распісваў кафедральны сабор; памочнікам у яго быў будучы вядомы рускі мастак [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|В. М. Васняцоў]]<ref>{{cite web|last=Лобанов|first=В.|url=http://www.artprojekt.ru/library/vasnecov/st002.htm|title=Вятка шестидесятых годов прошлого века была переполнена политическими ссыльными|work=Виктор Васнецов|accessdate=15 января 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111102316/http://www.artprojekt.ru/library/vasnecov/st002.htm|archivedate=11 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. У Вятцы Андрыёлі напісаў некалькі [[партрэт]]аў (у тым ліку ўладыкі [[Апалос (Бяляеў)|Апалоса]]). {{пачатак цытаты}} У Вятцы Андрыёлі пастаянна быў чым-небудзь заняты: распісваў кафедральны сабор, пісаў партрэты архірэяў, купцоў і шляхетных вяцічаў, гравіраваных свае малюнкі, змайстраваў ветразную лодку і г. д. «Я ніколі не бачыў яго сумным або без справы», — успамінаў Л. М. Васняцоў<ref name="Беспалова Л. А">{{cite web|author=Беспалова Л. А.|url=http://vasnec.ru/monografia2.php|title=Аполлинарий Васнецов|accessdate=2009-01-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/61CfNa5Zb?url=http://vasnec.ru/monografia2.php|archivedate=25 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. {{канец цытаты}} Даваў прыватныя ўрокі малявання. Сярод яго вучняў быў малодшы брат Віктара Васняцова [[Апалінарый Міхайлавіч Васняцоў|А. М. Васняцоў]]<ref>[http://www.bibliotekar.ru/kVasnecovApp/index.htm Апполинарий Михайлович Васнецов]</ref>. {{пачатак цытаты}} З уласцівым Андрыёлі энтузіязмам ён прымаў актыўны ўдзел у лёсе будучага мастака, завіхаўся пра пасылку юнака ў Пецярбург для навучання жывапісу на ахвяраванні духоўных асоб або губернатара, раячы яму кінуць вучэнне ў духоўным вучылішчы. Аднак паездка за кошт «дабрачынцаў» не адбылася<ref name="Беспалова Л. А"/>. {{канец цытаты}} Памілаваны ў 1871 годзе, пераехаў у [[Варшава|Варшаву]], дзе працаваў ілюстратарам для часопісаў «Тыгоднік Ілюстраваны» ({{langi|pl|«Tygodnik Ilustrowany»}}), «Kłosów» і іншых выданняў; ілюстраваў творы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]], [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]], [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]], [[Юзаф Крашэўскі|Ю. Крашэўскага]] і іншых польскіх пісьменнікаў і паэтаў<ref name="БС"/>. Яго ілюстрацыі, створаныя пад уплывам рамантызму, адметныя тэхнічнай виртуознасцю, багаццем фантазіі<ref name="БС"/>. Да 1880 года Андрыёлі жыў у Стасінуве (цяпер частка [[Мінск-Мазавецкі|Мінска-Мазавецкага]]), дзе купіў маёнтак з садам у сям’і Тарчыньскіх. Пазней пераехаў на поўнач ад [[Карчав]]а ў [[фальварак]] Анелін, набыты ў Жыгімонта Куртца. У сваім маёнтку над ракой [[Свідэр]] выбудаваў, акрамя свайго [[катэдж]]а, паўтара дзясятка дамоў у арэнду па ўласных праектах, у спецыфічным стылі, які спалучае элементы мазавецкага стылю, традыцыйнага рускага дойлідства і альпійскіх дамоў. Для гэтага стылю распаўсюдзілася вызначэння назву «свідэрмаер» ({{langi|pl|«świdermajer»}}, па аналогіі з [[бідэрмаер]]ам), прыдуманае паэтам [[Галчинский, Канстанты Ільдэфонс Галчынскі|Канстанты Ільдэфонсам Галчынскім]]. У 1883—1886 гадах працаваў у Парыжы. У 1891—1892 наведаў Літву. Пахаваны на могілках у [[Налянчув]]е ([[Люблінскае ваяводства]]). == Творчасць == [[Файл:Pan Tadeusz 1898 (101874921) (cropped).jpg|Ілюстрацыя да «Пана Тадэвуша» (кн. 11; [[1881]])|thumb]] Аўтар кардонаў для альбома «Жанчыны рускіх пісьменнікаў» ([[1876]]) і вялікага цыклу па матывах твораў Адама Міцкевіча ([[1882]]—[[1893]]). Па заказе [[львоў]]скага выдаўца Альтэнберга ([[1881]]) выканаў 24 старонкі ілюстрацый, 10 віньетак і 24 ініцыяла для рэпрэзентацыйнага выдання паэмы Міцкевіча «[[Пан Тадэвуш]]» (гравіраваў іх [[Анджэй Зайкоўскі]]), якія неаднаразова перадрукоўваўся ў выданнях паэмы ў розных краінах на розных мовах (напрыклад, на рускай мове ў СССР у [[1954]] годзе). [[Файл:Zamek Kaniowski (Seweryn Goszczyński) (95215436).jpg|left|Ілюстрацыя да паэмы «Канёўскі замак» [[Севярын Гашчынскі|Севярына Гашчынскага]] ([[1895]])|thumb]] [[Файл:Pan Tadeusz - Ksiega 6 2.JPG|Ілюстрацыя да «Пана Тадэвуша» (кн. 6; [[1881]])|thumb]] [[Файл:House of Perkunas (8111489).jpg|Дом Перкуна ў Коўна|thumb]] Вядомасцю карыстаецца, дзякуючы шматлікім рэпрадукцыям у падручніках гісторыі, даведніках і іншых выданнях, гістарычная кампазіцыя «Гедзімін будуе Віленскі замак» ([[1882]]). Іншая, меней папулярная гістарычная кампазіцыя Андрыёлі — «Смерць Кейстута». Стварыў ілюстрацыі да твораў [[Севярын Гашчынскі|С. Гашчынскага]], [[Юзаф Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]], [[Антоній Мальчэўскі|А. Мальчэўскага]], [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшка]], [[Юльюш Славацкі|Ю. Славацкага]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], [[Ігнацы Ходзька|І. Ходзька]], [[Уладзіслаў Бэлза|Уладзіслава Бэлзы]] і іншых польскіх пісьменнікаў і паэтаў. Апроч ілюстрацый да «Пана Тадэвуша», асабліва вядомыя ілюстрацыі Андрыёлі таксама да паэм Міцкевіча «[[Гражына (паэма)|Гражына]]» і «[[Конрад Валенрод (паэма)|Конрад Валенрод]]», створаныя ў [[1879]]—[[1882]] гадах. З [[1883]] па [[1886]] год працаваў у Парыжы для выдавецтва «Фірман — Дзідо» ({{langi|fr|„Firmin – Didot“}}) над ілюстрацыямі да твораў [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]] і [[Джэймс Фенімар Купер|Дж. Ф. Купера]] (цыкл з 137 ілюстрацый да «Апошняга з магікан»; раман неаднаразова выдаваўся ў СССР і Расіі з ілюстрацыямі Андрыёлі). Ілюстраваў, акрамя таго, раман «Графіня дэ Мансаро» [[Аляксандр Дзюма (бацька)|Аляксандра Дзюма]], «Гісторыю адной маці» [[Ханс Крысціян Андэрсен|Г. Х. Андэрсана]] і творы іншых пісьменнікаў. Андрыёлі таксама аўтар маляўнічых партрэтаў, шматлікіх малюнкаў, рэлігійных кампазіцый, у прыватнасці, карцін для касцёлаў у Коўна, [[пейзаж]]аў, якія пісаліся ім у Налэнчаве. Творчасць мастака адрозніваецца прыкметным уплывам [[рамантызм]]у, тэхнічнай лёгкасцю, дакладнасцю ў адлюстраванні гістарычных дэталяў, багаццем фантазіі. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Michał Elwiro Andriolli}} * [http://spadczyna.com/art/b_g_andriolli.htm Міхал Эльвіра Андрыёлі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110908063054/http://spadczyna.com/art/b_g_andriolli.htm |date=8 верасня 2011 }} Спадчына Беларусі * [http://szliachta.org/p07_art/andryjoli01-05/andryjoli01.html Міхал Эльвіра Андрыёлі (Michal Elwiro Andriolli) ў Юркавым куточку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120114161612/http://szliachta.org/p07_art/andryjoli01-05/andryjoli01.html |date=14 студзеня 2012 }} * [https://web.archive.org/web/20040530054000/http://arkushy.narod.ru/kalinouski/asoby/andryjoli.htm Андрыёлі Міхал Эльвіра] * [http://www.ldm.lt/VPG/A_M_paroda_biografijos.htm#Michael%20Elviro%20Andriolli%20(Mykolas%20Elvyras%20Andriolis,%201836–1895) Michael Elviro Andriolli (Mykolas Elvyras Andriolis, 1836—1895)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090221150251/http://www.ldm.lt/VPG/A_M_paroda_biografijos.htm#Michael%20Elviro%20Andriolli%20(Mykolas%20Elvyras%20Andriolis,%201836–1895) |date=21 лютага 2009 }}{{ref-lt}} * [http://cis-history.ru/?p=569 Міхал Эльвіра Андрыёлі]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://kamane.lt/layout/set/print/Kamanes-tekstai/Daile/Lietuviskojo-Dore-pedomis-Kaune E. M. Andriolis ir Kaunas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150618102512/http://www.kamane.lt/layout/set/print/Kamanes-tekstai/Daile/Lietuviskojo-Dore-pedomis-Kaune |date=18 чэрвеня 2015 }} {{ref-lt}} * [http://www.kamane.lt/eng/Kamane-s-texts/Fine-Arts/Elvyras-Mykolas-Andriolis-between-the-chains-of-prison-and-European-glory Elvyras Mykolas Andriolis — between the chains of prison and European glory] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150618220010/http://www.kamane.lt/eng/Kamane-s-texts/Fine-Arts/Elvyras-Mykolas-Andriolis-between-the-chains-of-prison-and-European-glory |date=18 чэрвеня 2015 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Андрыёлі Міхал Эльвіра}} [[Катэгорыя:Мастакі Літвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] asxol4u5x9itkdy8b5f1vsy3gf62hq2 Ядвігін Ш. 0 31050 5155405 5149649 2026-06-17T18:36:49Z JerzyKundrat 174 удакладненне 5155405 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Лявіцкі}} {{Пісьменнік}} '''Ядвігін Ш.''', сапраўднае імя '''Антон Іванавіч Ляві́цкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі {{празаік|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, {{публіцыст|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, фельетаніст, {{драматург|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, {{паэт|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, {{перакладчык|Беларусі|Расійскай імперыі|СССР}}, [[літаратуразнавец]], палітык, адзін з пачынальнікаў беларускай мастацкай прозы<ref name="БС">{{кніга |частка = Ядвигин Ш. |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 715 |старонак = 737 }}</ref>. Яго літаратурная творчасць шматжанравая. Ён вядомы як аўтар баек у прозе, лірычнага апавядання, сатырычнай замалёўкі, дарожных нататкаў, фельетона, мастацкай публіцыстыкі, мемуараў. Вялікае значэнне для станаўлення буйной празаічнай формы беларускай літаратуры меў яго раман «Золата». Творчасць Ядвігіна Ш. адыграла значную ролю ў фарміраванні норм беларускай літаратурнай мовы, удасканаленні сістэмы яе стылістычных сродкаў, пашырэнні выяўленчых магчымасцей. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === [[Файл:Karpiłaŭka by Hałubok.jpg|thumb|left|Пагорак пры сядзібе Лявіцкіх. Малюнак зроблены [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіславам Галубком]] [[14 лістапада]] [[1916]] года.]] Нарадзіўся 4 студзеня 1869 года (паводле Юліянскага календара) у маёнтку [[Добасна (аграгарадок)|Добасна]] [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] (цяпер — [[Кіраўскі раён]]) у сям’і Яна і Вольгі Лявіцкіх, якія мелі таксама дачку Эву<ref>{{артыкул|аўтар=Содаль. У.|загаловак=Вугельчыкі з попелу|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1999|нумар=12|старонкі=183}}</ref>, Ян служыў эканомам маёнтка<ref name=ref1>{{артыкул|аўтар=Дышлевіч, А. А.|загаловак=На пераломе стагоддзяў. Жыццё і творчасць Ядвігіна Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1994|нумар=1|старонкі=9}}</ref>. Пазней у 1870-я гады бацька быў ляснічым графа [[Тышкевічы|Тышкевіча]] і жыў у [[Пяршаі|Пяршаях]] цяперашняга [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]<ref name=rubl>{{Спасылка| аўтар = [[Людміла Рублеўская]]| дата публікацыі = 23 лютага 2009| url = http://sb.by/post/79963/| загаловак = Ядвигин Третий и единственный| выдавец = [[Советская Белоруссия]]| дата = 2 жніўня 2011| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 21 снежня 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20110920225206/http://sb.by/post/79963/| archive-date = 20 верасня 2011| url-status = dead}}</ref>. Тут у 1877—1878 гадах Антон Лявіцкі вучыўся ў нелегальнай школе ў [[Малая Люцінка|Люцінцы]], якую арганізавала дачка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] — Цэзарына. Пазней пра гэты пэрыяд ён успамінаў: {{Цытата|Шасцёра нас там было… я быў найменшым — гадкоў сем меў; вучылі нас розных навук, нават і музыкі. Наша вучыцелька (вечны ёй ужо пакой!) і яе бацькі так умелі падахвочываць нас да навукі, што кожны з нас наперабой браўся да яе… памятаю цікавыя апавяданні аб роднай бацькаўшчыне і аб далёкіх халодных краях, куды злая доля заганяе шмат людзей…}} Неўзабаве сям’я Лявіцкіх пераехала ў [[Карпілаўка (Лагойскі раён)|Карпілаўку]] на Міншчыне. Пасля паспяхова скончыў [[Мінская губернская гімназія|Мінскую губернскую гімназію]] і паступіў на {{нп3|Першы Маскоўскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт імя І. М. Сечанава|медыцынскі факультэт|ru|Первый Московский государственный медицинский университет имени И. М. Сеченова}} [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта]]<ref name="БС"/>. [[Файл:Jadvihin Š.2.jpg|міні|злева|Вокладка кнігі Усевалада Гаршына «Сігнал» з аўтографам Ядвігіна Ш. [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Міколу Янчуку]]]] [[8 сакавіка]] 1890 года за ўдзел у студэнцкіх хваляваннях быў арыштаваны і зняволены на некалькі месяцаў у {{нп3|Бутырскай турма|Бутырскую турму|ru|Бутырская тюрьма}}, за чым паследавала выключэнне з універсітэта<ref name="БС"/><ref name=ref1/>. У турме ён пераклаў папулярнае на той час апавяданне {{нп3|Усевалад Міхайлавіч Гаршын|У. Гаршына|ru|Гаршин, Всеволод Михайлович}} «Сігнал»<ref name="БС"/>, выдадзенае ў [[Масква|Маскве]] ў 1891 годзе<ref name=ref2>{{артыкул|аўтар=Дышлевіч, А. А.|загаловак=На пераломе стагоддзяў. Жыццё і творчасць Ядвігіна Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1994|нумар=1|старонкі=10}}</ref>. У часе зняволення стаў сведкам зладжанага студэнтамі-араштантамі канцэрту, на якім са сваімі нацыянальнымі песнямі і танцамі выступалі [[рускія]], [[украінцы]], [[літоўцы]], [[латышы]], каўказцы і [[палякі]]<ref name=bel416>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998|старонкі = 416|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж= 7000}}</ref>. Пасля канцэрту члены Мінскага зямляцтва вырашаюць заснаваць першы беларускі гурток моладзі ў [[Масква|Маскве]]<ref name=bel416/>. Па вызваленні з турмы Антон Іванавіч Лявіцкі не дамагаецца аднаўлення ва ўніверсітэце. Ён здае экзамен на аптэкарскага практыканта, праходзіць практыку ў адной з маскоўскіх аптэк і выяжджае на Беларусь, дадому ў фальварак Карпілаўку. Тут ад цяжкай хваробы памірае яго бацька, а неўзабаве здараецца пажар, які знішчыў бацькоўскі дом. Тут ён будуе для сям’і невялікую хатку з двух пакояў і кухні, а сам адпраўляецца ў [[Мінск]] і здае экзамен на аптэкара<ref name=ref2/>. Пасля непрацяглай практыкі пераводзіцца ў [[Радашковічы]], дзе працуе памочнікам правізара і будуе Карпілаўскі дом<ref name=ref2/>. === Радашковіцкі гурток інтэлігенцыі === [[Файл:Jadvihin.jpg|міні|Памятная шыльда ў гонар пісьменніка ў [[Гарадскі пасёлак Радашковічы|Радашковічах]]. Надпіс: ''У Радашковічах у 1891—1897 гг. жыў і працаваў памочнікам аптэкара вядомы беларускі пісьменнік, адзін з пачынальнікаў нацыянальнай мастацкай прозы Ядвігін Ш. (Антон Іванавіч Лявіцкі 1868—1922 гг.)<ref>Паводле старога стылю</ref>'']] У Радашковічах Ядвігін Ш. стаў сябрам гуртка мясцовай інтэлігенцыі, браў удзел у літаратурных вечарынах — дэкламаваў вершы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча і [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]]. У 1892 (паводле іншых звестак у 1893) напісаў камедыю «Злодзей», якую з ініцыятывы [[Ян Якуб Офенберг|Яна Якуба Офенберга]], аднаго з арганізатараў Радашковіцкага гуртка беларусаў-інтэлігентаў, меркавалася паставіць на платнай маёўцы, а збор са спектаклю перадаць на адкрыццё местачковай лякарні<ref name=ref2/>. Сакратар Маскоўскага этнаграфічнага таварыства [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. Янчук]], які спрыяў справе культурнага адраджэння беларусаў і трымаў сувязь са студэнцкімі зямляцтвамі ўніверсітэта і сельскагаспадарчай акадэміі (студэнтам апошняй быў Ядвігін Ш.), імкнуўся атрымаць дазвол цэнзуры на выданне п’есы і на пастаноўку яе на сцэне, аднак так і не дамогся гэтага<ref name=dyla>{{Кніга|аўтар = Язэп Дыла|частка = Тэатральная «задума» 1892 г. у Радашковічах|загаловак = Творы|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Маст. літ.]]|год = 1981 |старонкі = 294|старонак = 351}}</ref>. Тым не менш, у 1892 годзе было вырашана паставіць п’есу без цэнзурнага дазволу. За колькі дзён да маёўкі была празначана генеральная проба. Але да судовага следчага, нібыта ў госці, прыехаў з [[Вілейка|Вілейкі]] павятовы пракурор, які дазнаўся пра пастаноўку п’есы, што не прайшла цэнзуры. Пракурор даў зразумець следчаму, што спектакль, яшчэ і на забароненай тады беларускай мове, можа прынесці ўсёй мясцовай адміністрацыі вялікія прыкрасці<ref name=dyla/>. Пасля такога папярэджання пракурора спектакль так і не адбыўся<ref name=dyla/>. Сама камедыя ў свой час не была надрукаваная, а рукапіс не захаваўся<ref name=ref2/>. Як адзначаў беларускі драматург [[Францішак Аляхновіч]] у сваёй манаграфіі «[[Беларускі тэатр (кніга)|Беларускі тэатр]]», рукапіс камедыі да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] захоўваўся ў архіве [[Рамуальд Аляксандравіч Зямкевіч|Рамуальда Зямкевіча]]<ref>Аляхновіч, Ф.. Беларускі тэатр // Спадчына. — Мн.: 1991. — № 1. — С. 37.</ref><ref>[[:s:Беларускі тэатр|Беларускі тэатр]]</ref>. === Шлюб і вяртанне ў Карпілаўку === [[Файл:Шлюбнае фота Ядвігіна Ш.png|злева|міні|Шлюбнае фота Антона і Люцыі]] У 1894 годзе Антон Лявіцкі пабраўся шлюбам з радашковіцкай швачкай [[Люцыя Аляксандраўна Лявіцкая|Люцыяй Аляксандраўнай Гнатоўскай]], якая па сканчэнні віленскай школы крою і шыцця працавала ў мястэчку<ref name=ref2/>. Па ўспамінах дачкі, [[Ванда Лявіцкая|Ванды Лявіцкай]], Люцыя была маладзейшая за свайго мужа на пяць гадоў. У шлюбе нарадзілася чацвёра дзяцей: [[Ванда Лявіцкая|Ванда]], Лявон, Вацлаў і Казімір. Тым часам Антон Лявіцкі ужо загадваў крамай-каапэрацыяй запаснога насення землеўласнікаў, бо па стане здароўя мусіў адмовіцца ад аптэкарства. Аднак, пагарэўшы на пасадзе крамніка, даклаўшы, каб развязацца з ёю, нямала сваіх грошай, Ядвігін Ш. пераехаў назад у [[Карпілаўка (Лагойскі раён)|Карпілаўку]], дзе пачаў займацца садоўніцтвам і літаратурнаю творчасцю<ref name=ref2/>. У 1903—1904 гадах супрацоўнічаў з мінскімі і віленскімі прагрэсіўнымі выданнямі: выступаў з апавяданнямі, публіцыстычнымі артыкуламі і карэспандэнцыямі мясцовага характару на рускай і польскай мовах, дзе закранаў пытанні нацыянальнага кшталту, праблему перыядычных выданняў на роднай мове, сялянскага жыцця і інш., якія, аднак, асаблівай вядомасці яму не прынеслі<ref name=ref2/>. Першае апавяданне Ядвігіна Ш. на беларускай мове, якое мела назву «Суд»<ref name="БС"/>, было надрукаванае ў трэцім нумары газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» 20 верасня 1906 года<ref name=marakou>[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19913 Ядвігін Ш.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160807040228/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19913 |date=7 жніўня 2016 }} // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}}</ref>, якое ў 1910 годзе было перакладзена на ўкраінскую мову з прыхільнымі водгукамі аб аўтары як аб арыгінальным беларускім празаіку<ref name=ref2/>. Таксама тагачасная беларуская крытыка не ўнікнула адзначыць у ім талент сатырыка і гумарыста<ref name=ref2/>. Маёнтак Ядвігіна Ш. часта наведваў сын суседа-арандатара Дамініка Луцкевіча па імені Ян, які пазней стане буйнейшым беларускамоўным паэтам XX стагоддзя пад псеўданімам [[Янка Купала]]<ref name=rubl/>. Пра сустрэчы з Антонам Лявіцкім ён пазней успамінаў: {{Цытата|У перыяд 1904—1906 гг. …я пазнаёміўся з Ядвігіным Ш. (жылі мы па суседстве). Гэта была для мяне вялікая падзея. Я ўпершыню сутыкнуўся з чалавекам, які быў не толькі пісьменнікам, але і пісаў па–беларуску. 3 ім я вельмі зблізіўся. Ён мне шмат расказваў пра незнаёмыя мне дагэтуль пісьменніцкія справы і г. д. Чалавек ён быў з вышэйшай адукацыяй (праўда, універсітэту з-за рэвалюцыйных справаў не закончыў), прытым вельмі цікавым і дасціпным субяседнікам.<ref>''Купала Я.'' Зб. тв.: У 7т. Т. 7.С. 431—432</ref>}} Адзіная дачка Ядвігіна Ш., [[Ванда Лявіцкая]], пра сустрэчы яе бацькі з Янкам Купалам успамінала: {{Цытата|Купала прыходзіў да нас браць кнігі. Чытаў тату свае вершы і ў хуткасці стаў друкаваць іх у «[[Наша ніва (1906)|Нашай ніве]]». 3 татам яны вялі доўгія гутаркі…}} === Сталая літаратурная дзейнасць === [[Файл:Ядвігін Ш.png|міні|Ядвігін Ш. у 1894 годзе]] [[Файл:Vanda Lavickaja family.jpg|міні|Дачка Ядвігіна Ш. [[Ванда Лявіцкая]] з мужам [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпам Лёсікам]] і дзецьмі Юрасём, Люцыяй і Алесяй]] У 1909—1910 г. жыў у Вільні, працаваў сакратаром, а затым — загадчыкам літаратурнага аддзела «[[Наша ніва (1906)|Нашай нівы]]». Шмат піша і друкуецца. У 1913 г. працаваў у рэдакцыі газеты «[[Беларус (1913)|Беларус]]». На гэты час прыпадае найбольш плённы ў жыцці пісьменніка перыяд 1906—1914 гадоў<ref name=ref2/>. Увесну 1910 года пісьменнік здзяйсняе сваю даўнюю мару — павандраваць пешшу па Беларусі. Ён пешшу з Вільні да Карпілаўкі праходзіць больш за 500 км<ref name=marakou/>. У сваіх падарожных нататках, апублікаваных у «Нашай Ніве» пад назваю «Лісты з дарогі», Ядвігін Ш. распавядае пра мястэчкі і вёскі, цікавых людзей, што сустракаліся яму на шляху, а таксама разважае над эканамічнымі і сацыяльнымі праблемамі беларускага сялянства<ref name="БС"/>, выказвае шмат думак пра родную мову і народную асвету<ref name=ref5>{{артыкул|аўтар=Дышлевіч, А. А.|загаловак=На пераломе стагоддзяў. Жыццё і творчасць Ядвігіна Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1994|нумар=1|старонкі=12}}</ref>. Адзін за адным — у 1912 годзе «Бярозкі», а ў 1914 годзе «Васількі» — выйшлі два зборнікі апавяданняў пісьменніка<ref name=ref2/>. Апошні з іх быў выдадзены ў друкарні [[Марцін Кухта|Марціна Кухты]] пры грашовай падтрымцы княгіні [[Магдалена Радзівіл|Магдалены Радзівіл]]<ref name=bagd>{{Спасылка| аўтар = Уладзімір Содаль| url = http://www.lingvo.minsk.by/nn/2001/39/15.htm| загаловак = Ядвігін Ш. і Максім Багдановіч| выдавец = [[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]]| дата = 2 жніўня 2011}}{{Недаступная спасылка}}</ref> З лістапада 1913 года да студзеня 1915 года Ядвігін Ш. пераяжджае з Вільні ў [[Мінск]], дзе арганізоўвае і становіцца тэхнічным рэдактарам штомесячных беларускіх часопісаў: сельскагаспадарчага «[[Саха (1912)|Саха]]» і для дзяцей і моладзі «[[Лучынка (1914)|Лучынка]]». У часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] працуе ў Мінскім цэнтральным бюро працы і кіраўніком швацкіх майстэрняў вайсковага рыштунку<ref name=ref5/>. Арганізаваў беларускае таварыства дапамогі ахвярам вайны, дзе пазнаёміўся з [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максімам Багдановічам]]<ref name=rubl/>, ставіў спектаклі. З восені 1916 да лютага 1917 года Ядвігін Ш. і [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максім Багдановіч]] сустракаліся амаль штодня: у беларускай кнігарні, у «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хатцы]]» і на вуліцах Мінска. Пазней ён наведаў маёнтак пісьменніка ў Карпілаўцы. М. Багдановіч перакладаў на ўкраінскую мову творы Ядвігіна Ш.: «Зарабляюць», «З бальнічнага жыцця», «Падласы», «Рабы», «Вяселле», «Скакатушка», «Васількі», «Гадунец», «Чортава ласка», «Дачэсныя», «Ліст сабакі» да рэдакцыі «Нашай Нівы», «Сіло», «Награда» і «Сабачая служба»<ref name=bagd/>. Падчас Першай сусветнай вайны ў Карпілаўцы працаваў прытулак для дзяцей бежанцаў, дзе ўся праца з дзецьмі вялася па-беларуску. Ёсць меркаванне, што менавіта паездка ў Карпілаўку падштурхнула [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]] да пачатку працы па напісанні беларускага буквара<ref name="БЛД">Беларуская літаратура: Падручнік для 10 кл. /[[В. Я. Ляшук]], [[А. А. Майсейчык]], [[К. М. Мароз]] і інш. Пад рэд. В. Я. Ляшук. — Мн.: Рэдакцыя часопіса «Крыніца», 1997. — 608 с.: іл.</ref>. У часе вайны Ядвігін Ш. захварэў на [[сухоты]] горла. У 1918 годзе яго стан рэзка пагоршыўся, што вымусіла яго легчы на лячэнне ў Мінскі шпіталь, а потым выехаць на жыхарства ў Карпілаўку. Праз некаторы час пісьменнік пачынае супрацоўнічаць з газетай «[[Беларус (1913)|Беларус]]», друкуе там свой раман «[[Золата (раман)|Золата]]» (1920) — адзін з першых твораў буйнога эпічнага жанру ў [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]<ref name="БС"/><ref name=bel418>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998 |старонкі = 418|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж= 7000}}</ref>. Увосені 1920 года Ядвігін Ш. прыязджае ў Вільню і рыхтуе да выдання свае «Успаміны», першую частку якіх выдае ў 1921 годзе<ref name=ref5/>. У пачатку 1922 года здароўе пісьменніка значна пагоршылася і 24 лютага ў адным са шпіталяў Вільні ён памёр. Пахаваны ў Вільні на [[Роса|могілках Росы]] на літарацкай горцы<ref name=ref5/>. === Палітычная дзейнасць === У сакавіку 1917 году Антон Лявіцкі ўдзельнічаў у [[З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)|З’ездзе беларускіх арганізацый]], працаваў у яго камісіі друку і земскай камісіі. У ліпені 1917 — актыўны ўдзельнік [[З’езд беларускіх арганізацый і партый (1917)|З’езду беларускіх арганізацый і партый]], абраны ў выканаўчы камітэт [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральнай Рады Беларускіх Арганізацый]]. У кастрычніку 1917 стаў сябрам выканаўчага камітэту [[Вялікая беларуская рада|Вялікай Беларускай Рады]]. З сакавіка 1918 года — сябра [[Рада БНР|Рады БНР]]. Адзін з заснавальнікаў [[Беларуская народная партыя сацыялістаў|Беларускай народнай партыі сацыялістаў]] і [[Беларуская сялянская партыя Зялёны Дуб|партыі «Зялёны Дуб»]].<ref>[https://www.svaboda.org/a/28577810.html Яны былі першыя: Антон Лявіцкі]</ref> == Псеўданім == Паходжанне псеўданіма Антона Лявіцкага — Ядвігін Ш. — у 1968 годзе раскрыла дачка пісьменніка [[Ванда Лявіцкая]]. Яна паведаміла, што ў маладосці бацька быў моцна закаханы ў нейкую Ядвігу Шабуневіч з Радашковічаў. Пасля яны рассталіся. Першае каханне асела назаўсёды, і калі ён пачаў друкавацца, не раздумваючы ўзяў сабе за псеўданім імя і скарочанае да адной літары прозвішча былой каханай<ref name=ps>{{артыкул|аўтар=Янка Саламевіч|загаловак=Ядвігін Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=2009|нумар=1}}</ref>. Зрэшты, у літаратуразнаўстве існавалі і іншыя версіі. Паводле [[Уладзімір Ільіч Содаль|Уладзіміра Содаля]], пасля публікацыі абразка «Суд», на пытанне чаму ён падпісаны такім псеўданімам аўтар жартаўліва<ref name=sod71/> адказваў: «Вот я вам кажу ў хаце — ша! Дык і — Ша…»<ref name=sod71>{{артыкул|аўтар=Уладзімір Содаль|загаловак=Летуценнік з Карпілаўкі|выданне=Роднае слова|год=1994|нумар=1|старонкі=71}}</ref>. Прыяцелька Антона Лявіцкага [[Зоська Верас]] расказвала, што нібыта яму вельмі падабалася адна з унучак [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] ці хтось іншы ў [[Малая Люцінка|Люцінцы]], каго звалі Ядвіга<ref name=sod72>{{артыкул|аўтар=Уладзімір Содаль|загаловак=Летуценнік з карпілаўкі|выданне=Роднае слова|год=1994|нумар=1|старонкі=72}}</ref>. Закахаўшыся яшчэ ў гады навучання ў школе [[Каміла Марцінкевіч|Камілы Марцінкевіч]], ужо дзецюком ён нібыта наведваўся да той Ядвігі. Найчасцей позна ўвечары, калі ў хаце ўсе спалі. Патрывожаная Ядвіга скрозь сон пыталася «Хто тут?». Малады Лявіцкі, прыклаўшы палец да вуснаў шаптаў «Ядвіга, ша, ціха… Гэта я…»<ref name=sod72/>. Гэтак жа тлумачыць гісторыю псеўданіма і [[Хведар Ільяшэвіч]], аўтар кнігі «Антон Лявіцкі. Жыццё і літаратурная творчасць». Згадваючы запісы Ядвігіна Ш. у «Лістах з дарогі», даследнік звяртае ўвагу на цікавае прызнанне Лявіцкага: {{Цытата|Бывае находзяць думкі — іншы раз вясёлыя, то зноў сумныя, але такія дарагія, такія патайныя, што ажно аглядаешся, быццам баішся, каб хто не падслухаў, не падгледзеў, не дагадаўся іх, бо іх ведаць ніхто не павінен<ref name=f1>{{Кніга|аўтар = [[Хведар Ільяшэвіч|Ільяшэвіч Х.]]|загаловак = Антон Лявіцкі. Жыццё і літаратурная творчасць|месца = [[Вільня]]|год = 1933|старонкі = 11}}</ref>.}} Перачытваючы згаданы запіс, Хведар Ільяшэвіч выказаў меркаванне: {{Цытата|Апошнія словы даюць повад думаць, што будучы пісьменнік… перажыў у Люцінцы нешта глыбокае. Можа гэта было першае дзіцячае каханне? Можа тут ужо зачаравалі яго, «як васількі», вочы? Можа гэта была Ядвіга? І адсюль паўстане псеўданім пісьменніка?<ref name=f1/>}} Часам Ядвігін Ш. вар’іраваў свой псеўданім, скарачаў яго да ініцыялаў, падпісваў творы ды розныя допісы аднымі толькі ініцыяламі — «Я. Ш.», «Ja.», «Sz.», «Ja.», «Š», «Ša», «Sz»<ref name=sod72/>. Як адзначае [[Янка Саламевіч]], цікавым фактам з’яўляецца тое, што некаторыя чыноўнікі Міністэрства культуры памылкова вымаўлялі яго псеўданім як Ядвігін Трэці<ref name=ps/>. == Сям’я == [[Файл:Вацлаў Лявіцкі.jpg|міні|Ссыльны здымак Вацлава Лявіцкага (справа) з дарчым надпісам па-беларуску: ''На памяць даражэнькай мамачцы і сястрыцы ад В. Лявіцкага. 38 года X. 26'']] З жонкай Люцыяй Аляксандраўнай Лявіцкай (народжанай Гнатоўскай; 1874, [[Вільня]] — 20.4.1945, [[Нежын]]) мелі чатырох дзяцей: [[Ванда Лявіцкая|Ванду]], Лявона, Вацлава і Казіміра. Пасля смерці пісьменніка ў 1928 годзе яго жонку раскулачылі<ref>[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=112&Itemid=158 Ядвігін Ш.] // spadchyna.net</ref>, яна памерла ў 1945 годзе ў вялікай галечы ў [[Нежын]]е<ref name=rubl/>. Сыны Ядвігіна Ш. — Вацлаў і Казімір — былі сасланыя і на [[Беларусь]] не вярнуліся. Старэйшы сын Лявон загінуў у часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Адзіная дачка пісьменніка, [[Ванда Лявіцкая]], якая ўвосені 1917 года пабралася шлюбам з беларускім нацыянальным дзеячам [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпам Лёсікам]], загінулым у 1940 годзе ў саратаўскай турме, адправілася за мужам у ссылку<ref name=rubl/>. У іх было трое дзяцей: Юрась, інжынер-энергетык, жыў у [[Армавір (Расія)|Армавіры]]; Алеся, настаўніца, — у мястэчку {{нп3|Сяло Татарка, Стаўрапольскі край|Татарка|ru|Татарка (Ставропольский край)}} [[Стаўрапольскі край|Стаўрапольскага края]]; Люцыя, настаўніца, — у [[Ліпецк]]у<ref name="sod73">{{артыкул|аўтар=Содаль, У.|загаловак=Летуценнік з Карпілаўкі|выданне=Роднае слова|год=1994|нумар=1|старонкі=73}}</ref>. Хросным бацькам дзяцей Ванды — Люцыі і Алесі — быў [[Янка Купала]]<ref name=rubl/>. У 1992 годзе Люцыя і Алеся прыязджалі на месца колішняга радавога маёнтку Карпілаўкі<ref name="sod73" />. == Творчасць == Духоўны свет пісьменніка напоўнены пачуццём нацыянальнага самаадчування, нацыянальнай самасвядомасці. Яшчэ ў камеры Бутырскай турмы, пад беларускія песні студэнтаў Мінскага і Віленскага зямляцтваў, паводле яго слоў, «пазнаў я сябе беларусам». 3 захапленнем ён пісаў пра «выдатныя вершы [[Янка Лучына|Янкі Лучыны]]» і "цудоўныя вершы «[[Дудка беларуская|Беларускай дудкі]]». Думку пра тое, што жывая [[беларуская мова]] «гладкая, пявучая, лірычная, багатая ў словы і звароты, каторых хватае выказаць нават такія чароўныя творы, як [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]]», Ядвігін Ш. пацвердзіў сваёй мастацкай творчасцю. Літаратурную дзейнасць пачаў у турме: пераклаў на беларускую мову апавяданне У. Гаршына «Сігнал» (выдадзена ў Маскве ў 1891). У 1892 напісаў камедыю «Злодзей» (пастаноўка забаронена паліцыяй, рукапіс згубіўся). Першае апавяданне на беларускай мове «Суд» апублікаваў у 1906 («[[Наша доля (1906)|Наша доля]]»). Аўтар зборнікаў апавяданняў «Бярозка» (Вільня, 1912, 1923), «Васількі» (Вільня, 1914), «Апавяданні» (1940, 1946), падарожнага нарыса «Дзед Завала» (Вільня, 1910), кнігі «Успаміны» (Вільня, 1921), няскончанага рамана «Золата». Таксама аўтар шэрага рэцэнзій і літаратурна-крытычных артыкулаў. [[Файл:ВасількіЯдвігінШ.jpg|thumb|Вокладка кнігі «Васількі»]] Ядвігін Ш. увайшоў у беларускую літаратуру як навеліст, нарысіст, фельетаніст, [[перакладчык]], аўтар аднаго з першых беларускіх раманаў. Пісаў ён на беларускай, польскай і рускай мовах. Першыя апавяданні пісьменніка лічацца мастацкімі апрацоўкамі, інтэрпрэтацыямі народных жартаў, анекдотаў, гутарак, казак, нагадваюць байкі ў прозе і характарызуюцца вострай сатырычнай скіраванасцю. У іх выкрываюцца зайздрасць, сквапнасць, празмерная цікаўнасць, забабоннасць і іншыя заганы чалавечай натуры. Героямі іх у большасці выпадкаў з’яўляюцца простыя людзі, сяляне, якім аўтар спачувае і якіх павучае з пазіцый народнай маралі. Так у серыі гумарыстычных навел «Вучоны бык», «З маленькім білецікам», «Пазыка», «Заморскі звер», «Цырк» сяляне трапляюць у даволі кур’ёзныя сітуацыі гарадскога жыцця, дзе паводзяць сябе па-дзіцячы наіўна, даверліва, неразважліва, часам без усякай логікі. Апавяданне «Рабы» з’яўляецца вострай крытыкай на людское хамства, блізарукае жыццё, «Падласенькі» — сатырай на тых прадстаўнікоў інтэлігенцыі, якія, вывучыўшыся на бацькоўскія грошы, адракаліся ад іх, «Важная фіга» — высмейваннем злых і сварлівых свякрух, «Дачэсныя» — выкрыццём сквапнасці, несумленнасці, няўдзячнасці, ашуканства. Пазнейшыя творы пісьменніка характарызуюцца большай рэалістычнасцю, сацыяльнай завостранасцю. Цяжкая доля вясковай жанчыны паказваецца ў апавяданнях «Гаротная» (пра шматпакутнае жыццё Тамачыхі), «Бярозка» (аб нялюбым замужжы і горкім лёсе Марыські), «Шчаслівая» (аб сквапнай жонцы, якая, падманутая мужам, памірае з думкай аб золаце ў гаршчку, дзе на самай справе знаходзілася ўсялякае смецце). Казачны сюжэт, зачын і паўторы, сказавая манера пісьма і многія іншыя прыкметы фальклорнай паэтыкі, псіхалагічная заглыбленасць, прытчавая форма асэнсавання праблем чалавечага быцця арганічна спалучаюцца ў апавяданні «Дуб-дзядуля». Змест твора складае сон-сімвал. Змучаны цяжкай працай селянін прылёг адпачыць у цяні дуба і заснуў. У сне ён шукае ваду старому дубу. Пошукі прыводзяць селяніна да трох азёр, ля якіх ён сустракае трох бабуль — Працу, Бяду і Цярпенне. Бабулі хочуць дапамагчы людзям, але іх вялікія намаганні не могуць пазбавіць чалавека поту, слёз і крыві. У апавяданні паказваецца цяжкі лёс беларускага селяніна, выказваецца шчырае спачуванне народу, мара аб яго лепшым будучым. Раман Ядвігіна Ш. «[[Золата (раман)|Золата]]» спалучае ў сябе рэалістычныя, рамантычныя і дэтэктыўныя прыёмы і сродкі і раскрывае тэму ўлады грошай, іх згубнага ўплыву на чалавека. Наватарская заслуга Ядвігіна Ш. і ў развіцці жанру мемуараў. У асобе апавядальніка чытач бачыць не раўнадушнага фактографа, а чалавека, ахопленага самымі рознымі пачуццямі: то светлай журбой, то пафасам народнага заступніцтва, то дасціпным гумарам. У гутарковую апавядальную плынь натуральна ўключаюцца фразеалагізмы. Яго адзначае своеасаблівая стылявая манера, для якой характэрна чуласць да народнага слова і вобраза, дынамічнае, не застылае ў сваіх сувязях і значэннях слова, змястоўнасць формы. Сваёй творчасцю Ядвігін Ш., пісьменнік з «''пэўна скрышталізаванай індывідуальнасцю і для беларускай літаратуры характэрнай''»<ref>Багдановіч М. Зб. тв. — Мн., 1968. Т. 2. С. 125</ref>, заклаў традыцыі, якія знайшлі далейшае развіццё ў творах майстроў мастацкага слова. == Бібліяграфія == * Сігнал. Пераклад {{нп3|Усевалад Міхайлавіч Гаршын|У. Гаршына|ru|Гаршин, Всеволод Михайлович}}. (Масква, 1891). * «Злодзей» (камедыя, 1892, не захавалася) * «Суд» (апавяданне, 20 верасня 1906) * Дзед Завала. (нарыс, Вільня, 1910). * «Лісты з дарогі» (1910) * Зборнік апавяданняў «Бярозка». (Вільня, 1912, 1923). * Зборнік апавяданняў «Васількі». (Вільня, 1914). * Зборнік апавяданняў «Беларускія жарты». (1914). * «[[Золата (раман)|Золата]]» (раман, 1920) * Успаміны. (Вільня, 1921). * Зборнік «Апавяданні». (1940, 1946). * Выбраныя творы. (1976). * Выбраныя творы. (Мінск: Мастацкая літаратура, 2006. 289 с.) == Памяць == У Радашковічах, на месцы, дзе раней была аптэка, у якой працаваў Ядвігін Ш., у 1978 г. устаноўлены мемарыяльны камень. Партрэт Ядвігіна Ш. у 1994 годзе стварыў [[Анатоль Змітравіч Крывенка]]<ref>[http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/yadvigin.html Ядвігін Ш.]</ref>. {{зноскі|2}} == Літаратура == * ''Дышлевіч А. А.'' На пераломе стагоддзяў. Жыццё і творчасць Ядвігіна Ш. // Роднае слова. — Мн.: 1994. — № 1. — С. 10. * ''Лойка А. А.'' Ядвігін Ш. (1868—1922) // Гісторыя беларускай літаратуры: Дакастр. перыяд. 2 выд. — Мн., 1989. Ч. 2. * ''Праскаловіч В. У.'' Ядвігін Ш. // Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мн.: Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 320 с. ISBN 978-985-465-898-8 * ''Пятуховіч М.'' Ядвігін Ш. (Антон Лявіцкі): Жыцьцё і літаратурная дзейнасьць // Запіскі аддзелу гуманітарных навук Інстытуту Беларускае Культуры. Кн. 2. Працы клясы філёлёгіі. Т. 1. Менск, 1928. С. 276—290. * {{артыкул|аўтар=Содаль. У.|загаловак=Вугельчыкі з попелу: Малавядомыя старонкі з біяграфіі Ядвігіна Ш.|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1999|нумар=12|старонкі=183—184}} * ''Старычонак В. Дз.'' Беларуская літаратура ад А да Я. — Мн.: Выш. шк., 1998. с. 510—512. * ''Шкраба І.'' Ядвігін Ш. // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 642—644 ISBN 5-85700-126-9. * Ядвігін Ш. // {{крыніцы/БП 1917-90}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Ядвігін Ш.}} * ''[[Мікола Трус|Трус М.]]'' Апавяданне «Сігнал» Усевалада Гаршына ў перакладзе Ядвігіна Ш.: архіўны дыскурс // Роднае слова. ‒ 2024. ‒ № 1. ‒ С. 11-16. * ''Трус М.'' Эпісталярны канвалют: Ядвігін Ш. у сямейна-творчым інтэр’еры // Маладосць. ‒ 2024. ‒ № 3. ‒ С. 79‒88. * ''Трус М.'' [https://zviazda.by/be/news/20240208/1707403088-zhyccyapisnye-epizody-i-tvorchaya-spadchyna-yadzvigina-sh <nowiki>Пад пытаннем [Імаверны здымак сям’і пісьменніка Ядвігіна Ш.]</nowiki>] // Літаратура і мастацтва. ‒ 09.02.2024. — № 6 (5267). — С. 11. * ''Трус М.'' [https://zviazda.by/be/news/20240808/1723122996-z-gistoryi-zdymka-yadvigina-sh Пацверджана (З гісторыі здымка Ядвігіна Ш.)] // Літаратура і мастацтва. ‒ 09.08.2024. — № 30 (5291). — С. 5. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|128865}} * [http://knihi.com/Jadvihin_S/ Творы — «Беларуская Палічка»] * [https://www.svaboda.org/a/jadvihin-s/29691843.html 150 гадоў Ядвігіну Ш. — «Радыё Свабода»] * [http://sb.by/post/79963/ «Ядвигин Третий и единственный» — Артыкул Людмілы Рублеўскай, «Советская Белоруссия»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110920225206/http://sb.by/post/79963/ |date=20 верасня 2011 }} * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/01011b/%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BC%D1%8F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%AF%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B0_%D0%A8..html Талочка Ул. Пасмяротныя ўспаміны пра Ядвігіна Ш. // НАША СЛОВА № 5 (1468), 29 студзеня 2020.] // на [[pawet.net]] * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1937sz/%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%87%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D1%87%D1%8D%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%8C_%D1%8F%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B0_%D1%88..html Урачыстасьці ў чэсьць Ядвігіна Ш. // Шлях Моладзі. 1937. № 15(114). С. 4-7.] // на [[pawet.net]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай губернскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Байкапісцы]] [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] swaqqau8y7ti7xeimdinuzzqm3yutz7 Манголія 0 32462 5155378 5014155 2026-06-17T16:46:20Z Pabojnia 135280 афармленне 5155378 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва= Манголія |Арыгінальная назва=Монгол Улс<br />[[Выява:Monggol ulus.svg|50px]] |Родны склон=Манголіі |Герб=State_emblem_of_Mongolia.svg <!-- |Аўдыё=National Anthem of Mongolia.ogg --> |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =49 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =104 |lon_min =0 |lon_sec = 0 |region = MN |CoordScale =10000000 |На карце=Mongolia (orthographic projection).svg |Заснавана = [[1206]] (Заснаванне Мангольскай імперыi ) |Дата незалежнасці = [[29 снежня]] [[1911]] |Незалежнасць ад = [[Імперыя Цын|Цынскай імперыі]] |Мова=[[Мангольская мова|Мангольская]] |Сталіца=[[Улан-Батар]] |Дзяржаўная рэлігія= |Найбуйнейшыя гарады=[[Улан-Батар]], [[Эрдэнэт]], [[Дархан]] |Форма кіравання=[[Парламенцкая рэспубліка]] |Пасады кіраўнікоў=[[Прэзідэнт Манголіі|Прэзідэнт]]<br />[[Прэм'ер-міністр Манголіі|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі=[[{{#property:p35}}]]<br />[[Лувсанамсрайн Аюун-Эрдэнэ]] |ВУП=15,746 млрд<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=19&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=948&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= World Economic Outlook Database, April 2012]</ref> |Год разліку ВУП=2012 |ВУП на душу насельніцтва=5548 |Месца па тэрыторыі=18 |Тэрыторыя=1&nbsp;564&nbsp;116 |Працэнт вады=0,6 |Месца па насельніцтве=140 |Насельніцтва= 3 209 639<ref>[https://www.nso.mn/ Монгол Улсын Үндэсний статистикийн xорооны бүртгэл]</ref> |Год перапісу=2018 |Шчыльнасць насельніцтва= 1,8 |Дамены=[[.mn]] |ІРЧП = {{рост}} 0,653<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2011|year=2011|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=August 21, 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DnKgBRkb?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf|archivedate=19 студзеня 2013|url-status=live}}</ref> |Год разліку ІРЧП = 2011 |Месца па ІРЧП = 110 |Узровень ІРЧП = <span style="color:#fc0;">'''сярэдні'''</span> |Валюта=[[Мангольскі тугрык]] ([[ISO 4217|MNT, код 96]]) |ISO = MNG |МОК = MGL |Тэлефонны код=976 |Часавыя паясы = +7 … +8 }} '''Манголія''' ({{lang-mn|Монгол Улс}}) — краіна ў цэнтральна-ўсходняй [[Азія|Азіі]]. Мяжуе з [[Кітай|Кітаем]] на поўдні, усходзе і захадзе і [[Расія]]й на поўначы, выхаду да мораў не мае. У сталіцы і буйнейшым горадзе краіны [[Улан-Батар]]ы пражывае 38 % насельніцтва. Палітычная сістэма Манголіі — [[парламенцкая рэспубліка]]. == Геаграфія == {{main|Геаграфія Манголіі}} [[Файл:Mongolie Ontmoeting tussen twee herders.jpg|250px|thumb]] [[Файл:Mongolia562.jpg|thumb|250px]] Большасць паверхні краіны займае [[плато]] вышынёй 900—1500 метраў над узроўнем мора. Над гэтым плато ўзвышаецца некалькі [[гара|горных]] масіваў і хрыбтоў. Самы высокі з іх — {{нп3|Мангольскі Алтай||ru|Монгольский Алтай}}, які цягнецца на захадзе і паўднёвым захадзе краіны. Паводле фізіка-геаграфічных умоў краіна падзяляецца на 5 буйных рэгіёнаў — Алтайскі, Хангайскі, Вялікія азёры, Усходнюю Манголію і Гобі. Алтайскі высакагорны рэгіён размешчаны на захадзе, мяжуе з [[Расія]]й і [[Кітай|Кітаем]]. Найвышэйшы пункт — гара {{нп3|Куйтэн-Уул||ru|Куйтэн-Уул}} (4374 м.) у горным раёне [[Табын-Богда-Ола|Таван]]. Хангайскі рэгіён займае цэнтральную і паўночную частку краіны. Ён вызначаецца разнастайнасцю рэльефу — далінамі буйных рэк [[Архон]], [[Анон]], [[Керулен]], [[Туул]], [[Селенга]] і інш., а таксама [[Саяны|Саянскім]] (Прыхубсугульскім), [[Хангай|Хангайскім]] і [[Хэнтэй|Хэнтэйскім]] высакагор’ямі. У гэтым рэгіёне можна ўбачыць мясцовасці альпійскага тыпу, пакрытыя вечнымі снягамі вяршыні, невысокія [[Сопка|сопкі]], іглічныя лясы і старажытныя ледавіковыя азёры. Рэгіён {{нп3|Катлавіна Вялікіх Азёр|Вялікіх азёр|ru|Котловина Больших Озёр}} знаходзіцца паміж [[Алтай]]скім і [[Хангай]]скім. На вышыні ад 759 м да 1153 м у пустыннай ці паўпустыннай мясцовасці 5 буйных азёр, мноства саланчакоў, гліністых раўнін і пясчанікаў. {{нп3|Усходняя Манголія||ru|Восточная Монголия}} — найбольш нізкі і роўны рэгіён. Пануючая форма ландшафту — сухі роўны стэп. Часам сустракаюцца невысокія пагоркі, на поўдні, на мяжы з Кітаем, — малыя ўзвышаныя масівы вулканічнага паходжання, на поўдні і ўсходзе — пясчаныя барханы. Поўдзень, паўднёвы захад і паўднёвы ўсход Манголіі займае пустыня [[Гобі]], якая працягваецца на поўначы цэнтральнай часткі Кітая. Гэты рэгіён акружаны высокімі горнымі сістэмамі і займае тэрыторыю больш за 500 км з поўначы на поўдзень і 1000 км з захаду на ўсход. У Габійскім рэгіёне мала роўных прастораў. Раўніны занятыя сопкамі, чаргуюцца з сайрамі (каменнымі перасохлымі рэчышчамі), скальнымі ўзвышшамі і гарамі. У залежнасці ад структуры і характару горных парод і асвятлення пустыня мяняе колер ад чорнага да жоўтага і пурпурнага. Найбольш прыгожая частка паўднёвага Гобі — тры горныя ўзвышшы {{нп3|Гурван-Сайхан|Гурван-Сайхан|ru|Гурван-Сайхан-Уул}}, пакрытыя іглістымі лясамі, з мноствам ручаёў. У цясніне {{нп3|Ёлын-ам||ru|Елын-Ам}} — магутны вадаспад і вечны горны лёд, незвычайна спярэшчаны воднымі струменямі. Пустыня мае вельмі разнастайныя часткі: пясчаныя, скалістыя, камяністыя, роўныя і пагорыстыя, розныя па колеры часткі — манголы падзяляюць яе на Жоўтую, Чырвоную і Чорную Гобі. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Манголіі}} === Дагістарычны перыяд === Першыя людзі з’явіліся на тэрыторыі Манголіі ў эпоху верхняга [[палеаліт]]у. Асноўнымі заняткамі чалавека той пары былі [[збіральніцтва]] і [[паляванне]] на маманта, аленя, шарсцістага насарога, бізона і іншых буйных жывёлін. У эпоху [[неаліт]]у ўзніклі матычнае [[земляробства]] і [[жывёлагадоўля]]. Аднак да кан. ІІ тыс. да н. э. пераважалі паляванне на аленя і лоўля [[рыбы]]. У аймаках {{нп3|Баянхангор||ru|Баянхонгор}} і {{нп3|Дарнод||ru|Дорнод}} [[археалогія|археолагамі]] знойдзены [[пячора|пячоры]] з роспісамі, зробленымі неалітычнымі паляўнічымі. У I тыс. да н. э. найбольш распаўсюджаным заняткам стала качавая і адгонная жывёлагадоўля. Манголія з’яўлялася прарадзімай як [[манголы|мангольскіх]], так і [[цюркі|цюркскіх]] народаў. Некаторыя вучоныя мяркуюць, што яе тэрыторыю маглі таксама насяляць [[індаеўрапейцы|індаеўрапейскія]] ([[Арыі|іранамоўныя]]) плямёны. Па суседству з Манголіяй у [[Рэспубліка Алтай|Горным Алтаі]] ([[Расія]]) ў сярэдзіне [[XX стагоддзе|ХХ]] стагоддзя быў знойдзены могільнік [[скіфы|скіфскай]] жанчыны. Праўдападобнай выглядае [[гіпотэза]] аб індаеўрапейскім паходжанні {{нп3|Юэчжы|юэчжаў|ru|Юэчжи}}, што качавалі ў [[Джунгарыя|Джунгарыі]] і на захадзе Манголіі. === Старажытны перыяд === Прыкладна ў [[V стагоддзе да н.э.|V]] — [[III стагоддзе да н.э.|III]] ст. да н. э. пачалася здабыча і апрацоўка [[жалеза]]. У гэты ж час склаліся два асноўныя палітычныя аб’яднанні качэўнікаў — [[Гуны|гунаў (хунну)]] і {{нп3|дунху||ru|Дунху}}. Большасць сучасных даследчыкаў мяркуюць, што яны мелі рознаэтнічнае паходжанне. Вядома, што аб’яднанне [[Гуны|гунаў]] складалася з розных родаў і плямён, на чале якіх стаяў адзіны правадыр — ''{{нп3|шан’юй||ru|Шаньюй}}''. У [[209 да н.э.|209]] г. да н. э. уладу сярод [[Гуны|гунаў]] захапіў шан’юй {{нп3|Мадэ||ru|Модэ}}. Пры ім межы гунскай дзяржавы пашырыліся ад [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] на захадзе да р. [[Ляахэ]] на ўсходзе, ад возера [[Байкал]] на поўначы да [[Вялікая Кітайская сцяна|Вялікай Кітайскай сцяны]], пабудаванай для абароны [[Кітай|Кітая]] ад качэўнікаў, на поўдні. У [[162 да н.э.|162]] г. да н. э. [[імператар]]ы [[кітайцы|кітайскай]] дынастыі [[Імперыя Хань|Хань]] прызналі дзяржаўнасць паслядоўнікаў Мадэ. Але ў выніку міжпляменных сутычак [[гуны]] падзяліліся на паўночных і паўднёвых. Паўднёвыя былі хутка падначаленыя і асіміляваныя [[Кітайцы|кітайцамі]]. Частка паўночных [[Гуны|гунаў]] адкачавала на тэрыторыю Сярэдняй Азіі, а пазней — далей на захад. Іх прыход у [[Еўропа|Еўропу]] вызначыўся разбурэннем дзяржавы [[Готы|готаў]] у Паўночным [[Чорнае мора|Прычарнамор’і]] і пачаткам эпохі перасялення народаў. Астатнія паўночныя [[гуны]] змяшаліся з іншымі качэўнікамі. Пасля знішчэння гунскай дзяржавы на тэрыторыі Манголіі ўзнікалі розныя ваенна-палітычныя саюзы. У другой палове [[IV стагоддзе|IV]] ст. н. э. склалася аб’яднанне {{нп3|жужані|жужаняў|uk|Жужани}}, вызначальную ролю ў якім адыгрывалі роды цюркскага паходжання. Частка жужаняў вяла аселы вобраз жыцця і займалася земляробствам. На чале аб’яднання стаяў правіцель — [[Каган (тытул)|каган]] (''хакан''). [[Цюркскі каганат|Жужаньскі (цюркскі) каганат]] праіснаваў да сярэдзіны [[VI стагоддзе|VI]] стагоддзя. Пасля яго распаду на тэрыторыі Манголіі панавалі аб’яднанні [[Енісейскія кіргізы|енісейскіх кіргізаў]], [[уйгуры|уйгураў]], [[кідані|кіданяў]] і г. д. Кіданьская імперыя {{нп3|Ляа||ru|Ляо}} была створаная ханам {{нп3|Абаацзі|Елюем Амбагаем|ru|Абаоцзи}} у [[Х стагоддзе|X]] стагоддзі. Ён і яго нашчадкі падначалілі сабе большую частку Манголіі і {{нп3|Паўночны Кітай|Паўночнага Кітая|ru|Северный Китай}}. Менавіта ад назвы кіданяў паходзіць сучаснае «[[Кітай]]». У [[XII стагоддзе|XII]] стагоддзі імперыя Ляа была зруйнаваная блізкім суседам — [[чжурчжэні|чжурчжэньскай]] імперыяй Цзінь, што дазволіла манголамоўным саюзам [[Татары|татараў]], {{нп3|тайджыут||ru|Тайджиут}}, {{нп3|Кэрэіты|кэрэітаў|ru|Кереиты}}, {{нп3|Найманы|найманаў|ru|Найманы}}, {{нп3|Меркіты|меркітаў|ru|Меркиты}} і інш. кантраляваць тэрыторыі ад [[Байкал]]а да Вялікай Кітайскай сцяны. Сама назва «мангол» яшчэ не была вядома. Суседзі звычайна называлі манголамоўныя плямёны [[татары|татарамі]] па назве аднаго з усходніх буйных аб’яднанняў. === Сярэдневяковы перыяд === [[Файл:Genghis Khan.jpg|thumb|right|250px|[[Чынгісхан]]]] У канцы ХІІ — пачатку [[XIII стагоддзе|XIII]] стагоддзя склалася адзіная мангольская дзяржава. Яе заснавальнік [[Чынгісхан|Тэмучжын]] ([[1162]]—[[1227]] гг.), вядомы таксама як [[Чынгісхан]], дамогся на [[Курултай|курултаі]] (сходзе племянных правадыроў) на [[Анон|рацэ Анон]] у [[1206]] годзе выбрання сябе вялікім ханам і правёў шэраг рэформ, накіраваных на знішчэнне старой родава-племянной арганізацыі і стварэнне моцнага войска. Дзякуючы гэтаму ў [[1211]]—[[1215]] гадах {{нп3|Мангольска-цзіньская вайна|ён знішчыў|ru|Монгольско-цзиньская война}} [[Цзінь (1115—1234)|імперыю Цзінь]] са сталіцай у [[Пекін]]е, у [[1218]]—[[1222]] гадах захапіў Цэнтральную Азію, паўночны [[Іран]], разбурыў дзяржавы [[Паўднёвы Каўказ|Паўднёвага Каўказа]], паўночнага [[Каўказ]]а і [[Крым]]а. У [[1223]] годзе на {{нп3|Кальчык (рака)|рацэ Калцы|ru|Кальчик (река)}} манголы [[Бітва на Калцы|перамаглі]] кааліцыю [[Русь|рускіх]] князёў. Яго пераемнікі [[Угедэй]], [[Мункэ]] і [[Хубілай]] працягвалі палітыку заваяванняў. У [[1237]]—[[1242]] гадах [[Батый|Бату-хан (Батый)]], сын [[Джучы]] і ўнук [[Чынгісхан|Тэмучжына]], здзейсніў два паспяховыя паходы на землі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]. Наступленне манголаў на захад спыніла вестка аб смерці Угедэя. [[Батый|Бату-хан]] спешна пакінуў [[Еўропа|Еўропу]] для прыняцця ўдзелу ў курултаі і замацавання за сваім родам захопленых тэрыторый. Аднак новы вялікі хан [[Мункэ]] быў абраны без яго ўдзелу. За родам Джучы быў замацаваны ўлус (пазней дзяржава [[Залатая Арда]]), у склад якога ўвайшлі землі ўсходняй і паўднёвай [[Русь|Русі]], [[Паволжа]] і [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]]. У [[1258]] годзе брат Мункэ, [[Хулагу]], захапіў [[Багдад]]. Да [[1279]] года было завершана заваяванне [[Кітай|Кітая]]. Хан Хубілай прыняў тытул імператара ([[Юань (імперыя)|імперыя Юань]]). Манголы таксама арганізоўвалі ваенныя экспедыцыі супраць дзяржаў [[Бірманцы|бірманцаў]] і [[в’еты|в’етаў]], на [[Вялікія Зондскія астравы|Зондскія астравы]] (сучасная [[Інданезія]]) і [[Японія|Японію]]. У Цэнтральнай Манголіі хан Угедэй заснаваў сталіцу {{нп3|Каракарум (горад)|Каракарум|ru|Каракорум (город)}} (Харахарын), у будаўніцтве якой удзельнічалі ваеннапалонныя з розных краін свету, у тым ліку з [[Еўропа|Еўропы]]. Пазней сталіца была перанесена на тэрыторыю [[Кітай|Кітая]]. Да канца [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя адзіная мангольская дзяржава фактычна распалася. У [[1368]] годзе [[Паўстанне Чырвоных павязак|кітайскія паўстанцы]] зверглі хана [[Тагон-Тэмур]]а. [[Юань (імперыя)|Імперыя Юань]] пала. Пад ціскам сярэднеазіяцкага правадыра [[Тамерлан]]а манголы згубілі кантроль над Сярэдняй Азіяй і [[Іран]]ам. У 1571 годзе вялікі хан {{нп3|Алтан-хан (1507—1582)|Алтан|ru|Алтан-хан (1507—1582)}} прызнаў незалежную кітайскую [[Імперыя Мін|імперыю Мін]] і прыняў будызм. У 1586 годзе быў адкрыты першы будысцкі кляштар. Пасля яго смерці ў Цэнтральнай Азіі вылучыліся тры буйныя аб’яднанні паўднёвых (унутраных) манголаў, [[халха-манголы|халха-манголаў]] і [[джунгары|джунгараў]] ([[Айраты|айратаў]]), якія знаходзіліся ў несупыннай барацьбе адно з адным. З 30-х гадоў XVII стагоддзя ў Кітаі і Цэнтральнай Азіі палітычная перавага перайшла да маньчжурскай [[Імперыя Цын|дынастыі Цын]]. У [[1636]] годзе [[маньчжуры]] далучылі да сваіх уладанняў [[Унутраная Манголія|Унутраную Манголію]]. У [[1688]] годзе халха-манголы пагадзіліся на ўвядзенне маньчжурскіх войск на свае тэрыторыі для барацьбы з джунгарамі. У [[1691]] годзе курултай халха-мангольскіх ханаў прызнаў сваю падначаленасць дынастыі Цын. У [[1758]] годзе пала [[Джунгарскае ханства]]. Далучэнне зямель {{нп3|Халха (рэгіён)|халха|ru|Халха (регион)}} ([[Знешняя Манголія|Знешняй Манголіі]]) да імперыі Цын не азначала поўнай згубы незалежнасці. Мангольскія роды працягвалі кіравацца аўтаномна. Ханы атрымоўвалі матэрыяльныя ўзнагароды ад імператарскіх уладаў. З XVII стагоддзя духоўную і часткова свецкую ўладу атрымалі будысцкія правіцелі — {{нп3|Багдыхан|багдыханы|ru|Богдыхан}} ({{нп3|богда-гэгэн||ru|Богдо-гэгэн}}). Аднак на тэрыторыі Знешняй Манголіі знаходзіліся кітайская адміністрацыя, гарнізоны, дзейнічалі кітайскія прадпрымальнікі і г. д. Карыстаючыся аслабленнем маньчжураў, у другой палове ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя расійскія ўлады арганізавалі ў Манголію шэраг даследчых экспедыцый. Паступова расійскія прадпрымальнікі і ваенныя занялі вызначальныя пазіцыі. Улада кітайскай адміністрацыі стала фармальнай. === Навейшы перыяд === [[Файл:National University of Mongolia - Main Building.jpg|thumb|{{нп3|Харлагійн Чойбалсан||ru|Хорлогийн Чойбалсан}}]] У выніку [[Сіньхайская рэвалюцыя|кітайскай рэвалюцыі 1911 года]] [[Імперыя Цын|дынастыя Цын]] пала. На тэрыторыі [[Знешняя Манголія|Знешняй Манголіі]] {{нп3|Мангольская нацыянальная рэвалюцыя|была абвешчана|ru|Монгольская национальная революция}} {{нп3|Манголія (1911—1921)|незалежная тэакратычная дзяржава|ru|Монголия (1911—1921)}} на чале з багдыханам. Аднак {{нп3|Мангольска-расійскі дагавор (1912)|аўтаномія Знешняй Манголіі|mn|Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ}} не была прызнаная кітайскім рэспубліканскім урадам. У 1915 годзе на [[Кяхцінскае пагадненне (1915)|канферэнцыі ў Кяхце]] Кітай пад ціскам Расіі пагадзіўся з шырокай аўтаноміяй Манголіі. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|захопу ўлады]] ў Расіі бальшавікамі ў 1917 годзе ўсе папярэднія міжнародныя дагаворы, якія маглі б лічыцца кабальнымі, былі адмененыя. Дзякуючы гэтаму ў 1918 годзе Кітай атрымаў магчымасць зноў увесці свае ваенныя сілы ў Мангольскую аўтаномію. У лістападзе 1919 года мангольскі ўрад быў распушчаны, а армія раззброеная. У 1920 годзе на тэрыторыю Манголіі ўвайшлі атрады сібірскіх казакоў і часткі {{нп3|Азіяцкая конная |Азіяцкай коннай дывізіі|ru|Азиатская конная дивизия}} на чале з баронам [[Раман Фёдаравіч Унгерн фон Штэрнберг|Р. Ф. Унгернам фон Штэрнбергам]]. Яны распачалі ваенныя дзеянні супраць кітайцаў. Р. Ф. Унгерн прыняў [[будызм]] і заручыўся падтрымкай мясцовых феадалаў і часткі будысцкіх святароў. У 1921 годзе ён стаў «белым» дыктатарам Манголіі. Яго армія ўварвалася ў межы савецкай {{нп3|Далёкаўсходняя рэспубліка|Далёкаўсходняй рэспублікі|ru|Дальневосточная республика}} і была разбітая. Р. Ф. Унгерн быў арыштаваны і расстраляны. У 1919 годзе ва {{нп3|Гісторыя Улан-Батара|Урге|ru|История Улан-Батора}} ([[Улан-Батар]]ы) склаліся дзве нацыяналістычныя мангольскія групы на чале з [[Дамдзін Сухэ-Батар|Дамдзінам Сухэ-Батарам]] (1893—1923) і {{нп3|Харлагійн Чойбалсан|Харлагійнам Чойбалсанам|ru|Хорлогийн Чойбалсан}} (1895—1952), якія арыентаваліся на падтрымку ўрада [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]. У 1920 годзе яны аб’ядналіся ў {{нп3|Мангольская народная партыя|Мангольскую народную партыю|ru|Монгольская народная партия}} (пазней — Мангольская народная рабочая партыя, МНРП). Яе першы з’езд адбыўся ў сакавіку 1921 года на тэрыторыі Расіі, у [[Кяхта|Кяхце]]. На ім быў створаны часовы народны ўрад і мангольская народная рэвалюцыйная армія на чале з [[Дамдзін Сухэ-Батар|Д. Сухэ-Батарам]]. Пасля паражэння Р. Ф. Унгерна летам 1921 года {{нп3|Мангольская народна-рэвалюцыйная армія|народная рэвалюцыйная армія|ru|Монгольская народно-революционная армия}} пры падтрымцы [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ўступіла ў Манголію. 6 чэрвеня была занятая Урга. 11 чэрвеня 1921 года лічыцца днём перамогі {{нп3|Мангольская народная рэвалюцыя|народнай рэвалюцыі|ru|Монгольская народная революция}}. 1 лістапада 1921 года народны ўрад і [[Богда-гэгэн VIII|багдыхан]] падпісалі дагавор, згодна з якім апошні фармальна захоўваў тэакратычныя прывілеі, але фактычная ўлада пераходзіла да Часовага ўрада. 5 лістапада 1921 года ў Маскве паміж Манголіяй і РСФСР быў падпісаны {{нп3|Мангольска-расійскі дагавор (1921)|міжнародны дагавор аб шчыльным супрацоўніцтве|mn|Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ}}. [[Файл:Анхдугаар үндсэн хуулийг хэлэлцэн батласан Улсын анхдугаар их хурал.png|250px|міні|Нацыянальны Вялікі Хурал, які прыняў першую Канстытуцыю]] Пасля смерці [[Богда-гэгэн VIII|багдыхана]] ў лістападзе 1924 года па ініцыятыве мангольскай народнай партыі адбыўся {{нп3|Вялікі дзяржаўны хурал|І Народны хурал|mn|Улсын Их Хурал}}, які абвясціў Мангольскую Народную рэспубліку (МНР) і прыняў І Канстытуцыю краіны. У 1928—1952 гадах у МНР быў усталяваны аўтарытарны рэжым {{нп3|Харлагійн Чойбалсан|Х. Чойбалсана|ru|Хорлогийн Чойбалсан}}, адзначаны палітыкай калектывізацыі, масавымі палітычнымі рэпрэсіямі, закрыццём будысцкіх кляштароў, ганеннем рэлігійнага кліру і г. д. У 1940 годзе была прынята [[Канстытуцыя Манголіі|ІІ Канстытуцыя]], якая замацавала адзінаўладдзе МНРП. З 1941 года дзейнічалі гадавыя, а з 1948 — пяцігадовыя планы развіцця эканомікі. Аднак аб заканчэнні сацыялістычных пераўтварэнняў было заяўлена толькі ў 1960 годзе. У міжваенны час МНР знаходзілася ў сталай залежнасці ад СССР, што тлумачылася непрызнаннем незалежнасці Манголіі з боку іншых дзяржаў і неспрыяльнай ваенна-палітычнай сітуацыяй. Да 1960-х гадоў СССР заставаўся практычна адзіным знешнеэканамічным партнёрам. МНР атрымоўвала матэрыяльную і гуманітарную дапамогу для развіцця эканомікі, сацыяльнай інфраструктуры, адукацыі і г. д. У 1936 годзе быў падпісаны {{нп3|Мангола-савецкі пратакол аб узаемадапамозе|Пратакол аб узаемнай ваеннай дапамозе|mn|Монгол-Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протокол}}. У 1937 годзе ў Манголію ўвайшлі савецкія войскі. У жніўні 1939 года, калі на тэрыторыю МНР уварваліся японскія войскі, яны былі разгромлены на р. [[Баі на Халхін-Голе|Халхін-Гол]] сумеснымі намаганнямі частак Чырвонай і Мангольскай народнай армій па плане, распрацаваным [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Г. К. Жукавым]]. Восенню 1939 года пры пасрэдніцтве СССР быў заключаны дагавор аб размежаванні Манголіі і Манчжурскай дзяржавы. У сваю чаргу, МНР аказвала актыўную ваенную і матэрыяльную дапамогу Савецкаму Саюзу пад час [[Другая сусветная вайна|вайны СССР з Германіяй]] (1941—1945). У 1956—1962 гадах адбылася палітычная адліга. Прыйшоўшы ў 1952 годзе да ўлады {{нп3|Юмжагійн Цэдэнбал||ru|Юмжагийн Цеденбал}} (1916—1991) арыентаваўся на цесны ваенна-палітычны і эканамічны саюз з Савецкім Саюзам. У МНР знаходзілася буйная групіроўка савецкіх войск (55 тысяч чалавек), будаваліся сумесныя савецка-мангольскія прадпрыемствы, працавала мноства спецыялістаў з розных рэспублік СССР. Грамадзяне Манголіі таксама атрымалі магчымасць вучобы і працы ў краінах [[Савет эканамічнай узаемадапамогі|СЭУ]]. З 1960 да 1985 года нацыянальны даход павялічыўся ў 3,2 разы. З 1985 года ў МНР пад уплывам савецкай [[Перабудова|Перабудовы]] праводзілася палітыка дэмакратызацыі. У 1988 годзе на пленуме ЦК МНРП была асуджана дзейнасць {{нп3|Харлагійн Чойбалсан|Х. Чойбалсана|ru|Хорлогийн Чойбалсан}}. У 1990 годзе {{нп3|Юмжагійн Цэдэнбал|Ю. Цэдэнбал|ru|Юмжагийн Цеденбал}}, які на той час жыў у Маскве, быў выключаны з МНРП. Сацыяльныя цяжкасці ў канцы 1980-х гадоў выклікалі масавыя пратэсты сярод насельніцтва. У снежні 1989 года частка грамадскіх няўрадавых арганізацый адкрыта выступіла супраць камуністычнага кіраўніцтва. У сакавіку 1990 года {{нп3|Мангольская дэмакратычная рэвалюцыя|мірныя выступленні|ru|Монгольская демократическая революция}} прывялі да адстаўкі ўрада і пачатку істотных змен у палітычным і эканамічным жыцці. На нечарговых {{нп3|Парламенцкія выбары ў Манголіі (1990)|выбарах 1990 года||1990 Mongolian parliamentary election}} зноў перамагла МНРП, але да ўлады былі таксама дапушчаныя іншыя палітычныя партыі і арганізацыі. Былі нармалізаваныя адносіны з суседняй {{нп3|Кітайска-мангольскія адносіны|КНР|ru|Китайско-монгольские отношения}}, {{нп3|Амерыкана-мангольскія адносіны|ЗША|ru|Американо-монгольские отношения}}, {{нп3|Мангольска-японскія адносіны|Японіяй|ru|Монгольско-японские отношения}}, {{нп3|Мангольска-паўднёвакарэйскія адносіны|Паўднёвай Карэяй|ru|Монгольско-южнокорейские отношения}} і інш. МНР была перайменавана ў Манголію. На {{нп3|Парламенцкія выбары ў Манголіі (1996)|выбарах 1996 года||1996 Mongolian parliamentary election}} апазіцыя ўпершыню дамаглася перамогі. Але змены характарызаваліся супярэчлівымі вынікамі. Ад’езд тысяч савецкіх спецыялістаў, рэзкі разрыў эканамічных сувязяў з {{нп3|Расійска-мангольскія адносіны|СССР|ru|Российско-монгольские отношения}} і былымі краінамі СЭУ, палітыка свабоднага гандлю, перавага таннай прадукцыі з Кітая прывялі да банкруцтва і закрыцця многіх прадпрыемстваў, беспрацоўя і згалення значнай часткі насельніцтва. Летам 2008 года МНРП зноў {{нп3|Парламенцкія выбары ў Манголіі (2008)|атрымала перамогу на выбарах||2008 Mongolian parliamentary election}}, што, аднак, прывяло да {{нп3|Масавыя беспарадкі ва Улан-Батары (2008)|гвалтоўных выступленняў ва Улан-Батары|ru|Массовые беспорядки в Улан-Баторе (2008)}} летам 2008 года. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Манголіі}} Асновай {{нп3|Эканоміка Манголіі|мангольскай эканомікі|ru|Экономика Монголии}} з’яўляюцца: {{нп3|Жывёлагадоўля ў Манголіі|жывёлагадоўля|fr|Élevage en Mongolie}}, {{нп3|Горна-здабываючая прамысловасць Манголіі|здабыча|uk|Гірнича промисловість Монголії}} [[вугаль|бурага вугалю]], [[медзь|медзі]], [[золата]], [[малібдэн]]у і [[фасфаты|фасфатаў]]. Пасля шматгадовага савецкага інтэрвенцыяналізму працэс пераходу эканомікі да [[капіталізм]]у сутыкаецца з шматлікімі цяжкасцямі. [[Эканоміка]] вельмі цэнтралізаваная, існуе каля 10 000 прыватных прадпрыемстваў, але іх дзейнасць абмяжоўваецца [[Улан-Батар]]ам. Па-за межамі сталіцы большасць жыхароў займаецца гадоўляй {{нп3|Конегадоўля ў Манголіі|коней||Horse culture in Mongolia}}, [[карова]]ў, [[Вярблюды|вярблюдаў]], [[Каза свойская|козаў]], [[Авечка свойская|авечак]] і гэтак далей. Краіна мае вельмі нізкі [[Валавы ўнутраны прадукт|ВУП]] і, акрамя гэтага, мае праблемы з выплатай [[Дзяржаўная запазычанасць|дзяржаўнай запазычанасці]] [[Расія|Расіі]] (11 мільярдаў [[Долар ЗША|долараў]]). У [[1997]] годзе Манголія далучылася да [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|Сусветнай гандлёвай арганізацыі]]. Асноўныя гандлёвыя партнёры: {{нп3|Кітайска-мангольскія адносіны|Кітай|ru|Китайско-монгольские отношения}}, {{нп3|Мангольска-расійскія адносіны|Расія|ru|Российско-монгольские отношения}}, {{нп3|Канадска-мангольскія адносіны|Канада|ru|Канадско-монгольские отношения}}, {{нп3|Брытанска-мангольскія адносіны|Вялікабрытанія|ru|Британско-монгольские отношения}}, {{нп3|Мангольска-японскія адносіны|Японія|ru|Монгольско-японские отношения}}, {{нп3|Мангольска-паўднёвакарэйскія адносіны|Паўднёвая Карэя|ru|Монгольско-южнокорейские отношения}}. == Палітыка == [[Файл:Bush Mongolia Visit 2005.jpg|thumb|right|200px|Візіт [[Джордж Уокер Буш|Дж. Буша]] ў Манголію ў 2005 г.]] Манголія — унітарная рэспубліка парламенцкага тыпу. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які абіраецца на 4 гады ў выніку прамога галасавання грамадзянамі Манголіі. Прэзідэнт Манголіі павінен быць народжаным у Манголіі, ва ўзросце старэйшым за 45 гадоў, павінен стала жыць на тэрыторыі Манголіі да моманту выбараў не меней пяці гадоў. Пад час прэзідэнцтва ён абавязаны спыніць сваю дзейнасць у складзе той ці іншай палітычнай партыі. Прэзідэнт Манголіі (з 2009) — [[Цахіагійн Элбэгдорж]]. Заканадаўчая ўлада належыць аднапалатнаму парламенту — Дзяржаўнаму Вялікаму хуралу. У яго склад уваходзяць 76 прадстаўнікоў, якія абіраюцца ў выніку прамога галасавання грамадзянамі Манголіі тэрмінам на 4 гады. Дзяржаўны Вялікі хурал прызначае прэм’ер-міністра і зацвярджае ўрад. Выканаўчая ўлада належыць прэзідэнту, аднак яго паўнамоцтвы абмежаваныя. Ён мае права вета на законы і пастановы, прынятыя Дзяржаўным Вялікім хуралам. У сваю чаргу, парламент можа заблакаваць вета рашэннем двух трацін прадстаўнікоў. Значныя выканаўчыя паўнамоцтвы таксама мае прэм’ер-міністр, які ўзначальвае ўрад. Палітычнае жыццё Манголіі вызначаецца супрацьстаяннем дзвюх палітычных партый — МНРП і Дэмакратычнай партыі. У меншай ступені карыстаюцца падтрымкай выбаршчыкаў Партыя грамадзянскай волі, Рэспубліканская і Патрыятычная партыі. == Ваенныя сілы == Ваенныя сілы складаюцца з агульнай арміі (7000 чал. у 2005 г.), пагранічных войскаў (6500 чал.) і ўнутраных войскаў (15000 разам з паліцэйскімі ўзброенымі фарміраваннямі). Мангольская армія ўдзельнічае ў місіях па падтрыманню міру ў краінах Афрыкі і ваенных аперацыях НАТА ў Іраке і Афганістане. == Дэмаграфія і этнічны склад == [[Файл:Mongolian women.jpg|thumb|right|200px|Мангольскія жанчыны]] 85 % насельніцтва — [[манголы]], у асноўным [[халха-манголы]] (у тым ліку групы элжгін і дарыганга), а таксама [[сартулы]], хатагойт-манголы, дархаты, зун-узумчыны (1 700 чал), уранхайцы (25,2 тыс. чалавек), хатоны, [[бураты]] (70 000), шынэ-баргуты (каля 1 000), захчыны (29,8 тыс. чалавек), таргуты, баяты (50,8 тыс. чалавек), хашуты, мянгаты, алёты, харачыны, чахары, тумэты, 7 % [[казахі]] і [[кіргізы]], 4,6 % дурбэты (заходне-мангольскае племя), 3,4 % — іншыя этнічныя групы. Каля 5 млн манголаў жывуць па-за межамі Манголіі (у тым ліку 4,8 млн у [[Кітай|Кітаі]]). Халха-манголы насяляюць усю тэрыторыю краіны. Іншыя мангольскія групы насяляюць розныя рэгіёны. Так, уранхай жывуць у горных далінах Алтая і падзяляюцца на самастойныя моўныя групы манчок (горныя ўранхайцы) і [[цаатан]] (аленныя ўранхайцы з Прыхубсугульскіх стэпаў). Некаторыя этнолагі лічаць іх нашчадкамі [[тувінцы|тувінцаў]], якія перанялі мангольскую мову. Другая па колькасці этнічная група — [[казахі]] (5,39 %) размаўляе на мове цюркскага паходжання. [[Казахі]] пераважна насяляюць Баян-Улэгейскі аймак на захадзе Манголіі. Іншыя цюркамоўныя групы: хатоны (0,27 %) — нашчадкі цюркскіх перасяленцаў з заходняга [[Кітай|Кітая]], і [[тувінцы]] (дадзеных няма). На поўначы Манголіі жывуць хамнінганы (конныя тунгусы — 0,32 %), блізкія па мове да сібірскіх [[эвенкі|эвенкаў]], але па матэрыяльнай культуры — да [[бураты|буратаў]]. У Манголіі таксама маецца [[Рускія|рускае насельніцтва]] (звыш 10 тыс. чалавек). Сярод рускіх Манголіі вылучаюць некалькі дробных груп старавераў і іх нашчадкаў, якія сяліліся на поўначы Манголіі з ХІХ ст. Але ў асноўным гэта перасяленцы ці нашчадкі перасяленцаў другой паловы ХХ ст., у тым ліку жанчыны, што знаходзяцца ў шлюбе з манголамі. Да рускіх таксама адносяць прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцяў былога СССР, у тым ліку [[Украінцы|ўкраінцаў]], [[Яўрэі|яўрэяў]], [[Беларусы|беларусаў]], [[Армяне|армян]] і г. д. [[Кітайцы]] (''хаятад'') — 16157 чалавек. Вылучаюць дробныя групы [[кітайцы|кітайцаў]] — нашчадкаў перасяленцаў ХІХ — пачатку ХХ стст. Але ў большасці гэта мужчыны, жанатыя на грамадзянках Манголіі, якія атрымалі магчымасць перасяляцца на сталае месца жыхарства пасля 1991 г. Сярод іх таксама ёсць нашчадкі паўднёвых (унутраных) манголаў, што перанялі [[Кітайская мова|кітайскую мову]] і культуру. == Мова == Дзяржаўная мова — [[Мангольская мова|мангольская]]. У Баян-Улэгейскім аймаку, апрача мангольскай, афіцыйны статус мае [[казахская мова]]. На ёй часткова вядзецца выкладанне ў мясцовых школах, працуюць сродкі масавай інфармацыі. == Рэлігія == [[Файл:Buddhist University in Ulan-Bator.JPG|thumb|right|205px|Будысцкі ўніверсітэт ва Улан-Батары]] [[Файл:Gorkhi-Terelj National Park 05.JPG|thumb|right|205px|«Овоо» (оба)]] Найбольш распаўсюджаная [[рэлігія]] — будызм у форме [[ламаізм]]у (ваджраяны). Яго спавядаюць не менш за 94 % насельніцтва. [[Ламаізм]] вядомы ў Манголіі з ХІІІ ст., аднак шырокае распаўсюджанне атрымаў з XVI ст. Першы ламаісцкі кляштар (кхіід) Эрдэнедзу быў пабудаваны ў 1586 г. каля былой сталіцы Мангольскай імперыі — [[Каракорум]]а. У 1918 г. у Манголіі налічвалася больш за 700 кляштароў і 120 тысяч манахаў (каля паловы ўсяго мужчынскага насельніцтва). Ламаісцкія кляштары з’яўляліся галоўнымі эканамічнымі, культурнымі і адукацыйнымі цэнтрамі. Але ў выніку антырэлігійнай палітыкі камуністычнага ўрада да 1939 г. былі зачыненыя ўсе кхііды. Манахі былі рэпрэсіраваныя ці вымушаныя далучыцца да свецкіх колаў. У 1944 г. ва Улан-Батары зноў быў адчынены кхіід Гандан, пры якім у 1970 г. заснаваны Будысцкі ўніверсітэт. У 1979 і 1982 гг. Манголію наведваў далай-лама. У другой палове 1980-х гг. палітыка дзяржавы ў дачыненні да рэлігіі змянілася, што садзейнічала адраджэнню будысцкіх кляштароў і храмаў. Для мангольскага будызму характэрныя традыцыі: шанаванне мясцовых багоў і духаў (нароўні з тыбецкімі), культы продкаў і неба, сакральныя знакі «овоо» (оба) і г. д. Аднак у астатнім ён мала адрозніваецца ад тыбецкага ламаізму. Будысцкую арганізацыю ўзначальвае вярхоўны плябян — хутагт халха. Зараз гэтую пасаду займае манах Зая Бандзіда. Адносна невялікая колькасць веруючых належаць да [[іслам|мусульман]] і [[хрысціянства|хрысціян]]. Мусульмане (1,2 %) — прадстаўнікі этнічных меншасцяў — [[казахі|казахаў]] і хатонаў — належаць да суніцкай веткі [[іслам]]у. Большасць [[хрысціянства|хрысціян]] — праваслаўныя (належаць да [[Руская праваслаўная царква|Рускай Праваслаўнай царквы]] і рускіх стараверскіх абшчын) і [[Пратэстанцтва|пратэстанты]] (розныя неапратэстанцкія цэрквы). У сталіцы дзейнічае адна [[Каталіцтва|каталіцкая парафія]]. == Культура == [[Файл:MongolianDance.JPG|thumb|right|200px|Мангольскі народны танец]] На працягу стагоддзяў мангольская культура развівалася пад уплывам суседняга Кітая і Тыбета, адкуль прыйшоў будызм. У XX ст. моцны культурны ўплыў аказваў СССР. Аднак гэта не азначае поўнай адсутнасці асаблівых мангольскіх культурных традыцый, якія паходзяць з спецыфічнага качавога ладу жыцця, народных строяў, этыкету і фальклору. Манголы захавалі багатыя народныя вусныя традыцыі — казкі, міфы, легенды, паданні і спевы аб сапраўдным мінулым і легендарных падзеях. У сярэднявеччы былі складзеныя буйныя эпічныя творы «Патаемнае казанне» (XIII ст.), «Залатая кніга», «Роспач Тагон-Тэмура» і г. д. У XVII—XIX стст. у пісьмовай традыцыі пераважалі рэлігійныя традыцыі, пераклады індыйскай і тыбецкай літаратуры, але ў XIX ст. вылучылася некалькі пісьменнікаў, якія выкарыстоўвалі свецкія матывы (Гэлэгбалсан, Хішыгбат, Інжынаш). У ХХ ст. вызначыліся такія паэты і пісьменнікі, як Дажаагійн Цэдэў, Ж. Пурэў, Д. Намдаў, Д. Нацагдорж і інш. Таксама захаваліся народныя спеўныя, танцавальныя і выяўленчыя традыцыі. Вяршыняй спеўнага мастацтва да нашых дзён лічыцца працяглы спеў — артын доо, які выконваецца сола ці хорам. Народнае танцавальнае мастацтва заснавана на пантаміме, перайманні рухаў навакольнага жыцця — бегу жывёлін, павеваў ветру, штодзённых заняткаў і г. д. Асаблівым відам відовішчнага мастацтва з’яўляўся [[цам]] — рытуальныя містэрыі. Спевы і танцы суправаджаюцца ігрой на разнастайных музычных інструментах, зробленых з мясцовых матэрыялаў — дрэва, скуры, металу. Падобна іншым усходнеазіяцкім народам, манголы аддаюць перавагу мелодыі, а не рытму. Прыкладамі выяўленчага мастацтва з’яўляюцца арнамент, пабудаваны на сімвалічным адлюстраванні свету, і «мангол зураг» — плоскія графічныя малюнкі без перспектывы, якімі распісваліся сцены храмаў і кляштароў. Арнамент шырока выкарыстоўваецца ў нашыя дні для аздаблення сценаў гарадскіх будынкаў і знутры гэраў (юрт). Ужо ў старажытнасці былі вядомыя скульптурныя выявы з каменю, пазней — адлітыя з металаў, у тым ліку выявы будысцкіх багоў і духаў. Нават у сучаснасці шырока практыкуецца разьба па дрэву. Застаюцца папулярнымі народныя спартыўныя гульні — конныя скачкі, стральба з лукаў і барацьба. Святкуюцца народныя фестывалі — надамы (літаральна «відовішчы» ці «гульні»). Самы вялікі з іх праводзіцца ў ліпені ва Улан-Батары. Узімку святкуюць Цаагансар — пачатак новага года па месячным календары. У XX ст. распаўсюдзіліся запазычаныя формы мастацтва — заходнія танцы і музыка, партрэтны жывапіс, фатаграфія, скульптура, цырк і г. д. У сярэдзіне XX ст. узнікла мангольскае кінамастацтва. У станаўленні мангольскага кіно важную ролю адыграў беларускі кінамастак [[Юрый Віктаравіч Тарыч|Ю. В. Тарыч]] (1885—1967). З канца XX ст. у культуры Манголіі заўважна імкненне да сумяшчэння запазычаных і мясцовых традыцый. Тым не менш, з-за спынення дзяржаўнага фінансавання культурных устаноў і недахопу сродкаў назіраецца крызіс прафесійнага мастацтва. У сучасным паўсядзённым жыцці дамінуе расійская, амерыканская і азіяцкая (паўднёвакарэйская, кітайская, у меншай ступені японская) поп-культура. == Адукацыя == 97,8 % насельніцтва Манголіі пісьменныя. Сістэма свецкай адукацыі сфарміравалася ў часы сацыялізму і ў агульных рысах нагадвала савецкую. З 2008/2009 акадэмічнага года школьная сістэма пераведзеная на 12-гадовы тэрмін сярэдняга навучання. Дзейнічаюць два буйныя ўніверсітэты — Нацыянальны ўніверсітэт Манголіі і Мангольскі ўніверсітэт навукі і тэхналогій. == Адміністрацыйны падзел == Краіна падзяляецца на 21 [[аймак]], якія ў сваю чаргу падзяляюцца на больш дробныя адзінкі — сумы, і дзве асобныя адміністрацыйныя адзінкі [[Улан-Батар]] і [[Дархан]], якія завуцца хоты: * [[Ара-Хангайскі аймак]]; * [[Баян-Улэгэйскі аймак]]; * [[Баян-Хангорскі аймак]]; * [[Булганскі аймак]]; * [[Усходне-Габійскі аймак]]; * [[Усходні аймак]]; * [[Гобі-Алтайскі аймак]]; * [[Гобі-Сумбэрскі аймак]]; * [[Дарханскі аймак]] ; * [[Дзабханскі аймак]]; * [[Кабдоскі аймак]]; * [[Архонскі аймак]]; * [[Селенгінскі аймак]]; * [[Сярэднегабійскі аймак]]; * [[Сухэ-Баторскі аймак]]; * [[Убсунурскі аймак]]; * [[Увэр-Хангайскі аймак]]; * [[Хубсугульскі аймак]]; * [[Хэнтэйскі аймак]]; * [[Цэнтральны аймак]]; * [[Паўднёва-Габійскі аймак]]. == Турызм == [[Турызм]] як галіна гаспадаркі атрымаў развіццё з 1960-х гг., але асаблівую ролю ў [[эканоміка|эканамічным]] і [[культура|культурным]] жыцці ён набыў толькі ў канцы [[20 стагоддзе|XX]] ст., што было звязана з палягчэннем [[віза]]вага рэжыму для іншаземцаў, адраджэннем прыватнай эканамічнай ініцыятывы і значным паніжэннем унутраных коштаў у параўнанні са знешнімі. У цяперашні час большасць арганізаваных турыстаў з розных краін свету абслугоўваюць некалькі нацыянальных тураператараў. Але амаль палову турыстаў складаюць самастойныя вандроўнікі. Для іх у [[горад|гарадах]] і сельскай мясцовасці арганізаваныя хостэлы, кемпінгі, танныя транспартныя паслугі і г. д. Іншаземцаў прыцягваюць магчымасць бліжэй пазнаёміцца з культурнымі традыцыямі манголаў, [[будызм|будысцкімі]] кляштарамі, а таксама амаль некранутая [[прырода]] Манголіі — чыстыя [[рака|рэкі]] і [[возера|азёры]], [[гара|горы]], [[пустыня]] [[Гобі]] і г. д. Для грамадзян [[Беларусь|Беларусі]] ўезд бязвізавы, аднак арганізаванага турыстычнага патоку з нашай краіны пакуль не існуе з-за адсутнасці прамых танных авіяліній. == Беларуска-мангольскія сувязі == Упершыню жыхары [[Беларусь|беларускіх земляў]] сутыкнуліся з манголамі ў [[13 стагоддзе|XIII]] ст., калі мангольская армія зруйнавала [[Смаленск]] і спустошыла паўднёвыя беларускія тэрыторыі. Лічыцца, што назва населенага пункту [[Койданава]] (зараз назва [[Чыгуначная станцыя|чыгуначнай станцыі]], [[Мінская вобласць|Мінская вобл.]]) паходзіць ад імя мангольскага цемніка Кайдана (Кейдана). На мяжы [[19 стагоддзе|XIX]] — [[20 стагоддзе|XX]] стст. у сувязі з працэсам «паўстання Азіі» і публікацыямі матэрыялаў [[навука|навуковых]] экспедыцый сярод беларускіх інтэлектуалаў цікавасць да Манголіі павысілася. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] некаторыя прадстаўнікі [[нацыяналізм|нацыянальнага]] руху прапаноўвалі праект «мангалізацыі» — ператварэння Беларусі ў незалежную буферную [[дзяржава|дзяржаву]] накшталт МНР. У 1920-я гг. у [[БССР]] быў заснаваны [[хутар]] Манголія (зараз [[вёска]], [[Віцебская вобласць|Віцебская вобл.]]). Больш шчыльныя сувязі паміж краінамі былі ўсталяваны ў межах супрацоўніцтва [[СССР]] і МНР. У Манголіі працавала шмат выхадцаў з БССР, у тым ліку ваенныя, будаўнікі, настаўнікі, урачы і г. д. Найбольш вядомы з іх — кінарэжысёр і аператар [[Юрый Віктаравіч Тарыч|Ю. В. Тарыч]] ([[1885]]—[[1967]]), аўтар першай беларускай мастацкай [[кіно|кінастужкі]] і дырэктар першага мастацкага мангольскага кіно. Пасля [[1991]] г. паміж Рэспублікай Беларусь і Манголіяй былі ўсталяваныя міждзяржаўныя адносіны, заключаная дамова аб узаемным транзіце. У [[Брэст|Брэсце]] дзейнічае ганаровае мангольскае консульства. У [[2009]] г. 29 жыхароў Беларусі вызнавала сваю тоеснасць як манголы, 11 з іх лічыла роднай мовай [[мангольская мова|мангольскую]], 3 — [[беларуская мова|беларускую]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf belstat.gov.by]</ref>. У [[2014]] годзе адкрыта Пасольства Рэспублікі Беларусь у Манголіі<ref>[http://embassies.mfa.gov.by/rus/01.html embassies.mfa.gov.by/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150206081749/http://embassies.mfa.gov.by/rus/01.html |date=6 лютага 2015 }}</ref>. Адпаведнае рашэнне было зацверджана пастановай Саўміна ад 12 снежня 2013 года № 1068. == Гл. таксама == * [[Унутраная Манголія]] * [[Эрдэнэт]] * [[Юлія Балыкіна]] * [[Сухэ-Батар]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Mongolia}} * [http://www.mongoluls.net Падрабязны рэсурс аб розных баках жыцця ў Манголіі.] * [http://www.coldsiberia.org/webdoc3.htm Храналогія мангольскай гісторыі] * [http://mongolculture.blogspot.com Блог мангольскай культуры] * [http://discovermongolia.mn Турыстычны партал Манголіі] * [http://www.interfax.by/article/9618 Манголія на interfax.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131107063100/http://www.interfax.by/article/9618 |date=7 лістапада 2013 }} * [http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=1102 Вандроўка беларуса ў сучасную Манголію] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130526091154/http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=1102 |date=26 мая 2013 }} * [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=145:2011-03-26-04-41-41&catid=43:2011-03-30-10-56-16&Itemid=88 Динамика природной среды Монгольского Алтая в голоцене. — Климат, лёд, вода, ландшафты.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110718170813/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=145:2011-03-26-04-41-41&catid=43:2011-03-30-10-56-16&Itemid=88 |date=18 ліпеня 2011 }} {{ref-ru}} * [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=68&Itemid=119 Экспедиция в Северо-Западную Монголию, май, 1997 год. Видео.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110808021704/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=68&Itemid=119 |date=8 жніўня 2011 }} {{Манголія ў тэмах}} {{Азія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манголія| ]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] 8oahrtrpye29g3ovbnbcni845sgmypo Абрады і звычаі беларусаў 0 42764 5155433 4848597 2026-06-17T20:01:18Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image, corrected description. 5155433 wikitext text/x-wiki [[Выява:Obrjady belorusov.jpg|thumb|300px|[[Паштовы блок]] «Абрады і звычаі беларусаў»]] '''Абрад''' — сімвалічныя адносіны людзей да прыроды і паміж сабою ў адпаведную пару года і жыццёвай сітуацыі. Адметная рыса старажытных беларускіх народных абрадаў — [[калядаванне]], [[масленіца]], [[шчадраванне]], [[валачобніцтва]], [[купалле]], [[дзяды]], [[Радаўніца]], [[май, абрад|май]], [[Сёмуха]] і інш. — цесная повязь побытава-працоўнага, язычніцкага і хрысціянскага. Апошняе ўзмацнялася царквой, каб надаць усяму рэлігійны змест ([[радзіны]], [[вяселле]], [[пахаванне]]), хоць на вясёлых абрадах па-ранейшаму выяўляліся нацыянальная каларытнасць у [[песня]]х, [[танец|танцах]], [[карагод]]ах, [[замова]]х, тэатралізаваных сцэнах ([[батлейка]], народная драма, скамарохі, вечарынкі). Але паступова многія абрады пачалі забывацца, некаторыя з іх засталіся толькі ў вёсках як гульні і забавы. У савецкі час узніклі новыя. закліканыя на змаганне «''з рэлігійнымі і іншымі перажыткамі''», на «''ўслаўленне новага ладу жыцця''». У апошні час некаторыя традыцыйныя абрады аднаўляюцца, але ўжо ў асучасненай форме (на святах і ў святочныя дні). == Гл. таксама == * [[Народны каляндар]] * [[Адведкі]] * [[Агледзіны]] * [[Карагод]] * [[Мікалай Анімеле]] * [[Гуканне вясны]] <gallery perrow="5"> File:Candlemas Day (98952259).jpg|Малюнак «Грамніцы» (выпальванне знаку крыжыка свечкай у хаце), XIX стагоддзе.. File:Калядоўшчыкі Горацкага павета , Магілёўская губерня, 1903г.jpg|[[Каляды]] ў Горацкім павеце [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Фота 1903 года. File:1997. Stamp of Belarus 0253.jpg|Калядоўшчыкі на беларускай паштовай марцы, 1997 год. File:Belarusian Easter Eggs.jpg|Беларускія [[Велікоднае яйка|фарбаваныя велікодныя яйкі]]. File:ДажынкіМарцінкевіч.jpg|Аповесці «Шчароўскія дажынкі» і «Купала» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]], надрукаваныя ў 1910 г. выдавецтвам «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]». </gallery> == Літаратура == * {{крыніцы/МКЭ-ГанцКМ|Абрад}} {{Беларусы}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Славянскія святы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Беларускі фальклор]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі| ]] [[Катэгорыя:Беларускія народныя святы]] ts326nchldxg68jcenxtqfv7d9vtrdr Алена Васільеўна Глінская 0 43197 5155457 4736823 2026-06-17T22:52:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155457 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Алена Васільеўна Глінская | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Елена Васильевна Глинская}} | партрэт = Glinskaya reconstruction.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = Алена Глінская<br />Рэканструкцыя {{нп3|Сяргей Аляксеевіч Нікіцін|С. Нікіціна|ru|Никитин, Сергей Алексеевич}}, 1999 | герб = POL COA Gliński.svg | подпіс герба = Герб «Глінскі» | тытул = [[вялікі князь маскоўскі|Вялікая княгіня Маскоўская]] | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[1526]] | перыядканец = [[1538]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Васіль III]] | пераемнік = [[Іван IV Грозны|Іван Грозны]] ([[дэ-юрэ]]) <br /> [[Абраная Рада]] ([[дэ-факта]]) | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = [[Праваслаўе]] | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Алена Васільеўна Глінская''' ({{lang-ru|Елена Васильевна Глинская}}; каля {{ДН|||1508}} — {{ДС|4|4|1538}}<ref name="bse">Дата смерці паказваецца паводле артыкулу [http://www.rubricon.com/partner.asp?aid={0085CFD8-092A-4AB6-9325-49D4F9B63EC1}&ext=0 Глинские]{{Недаступная спасылка}} ў [[ВСЭ]]</ref>, паводле іншых звестак 13.4.1538<ref name="БС">{{кніга |частка = Глинские // Елена Васильевна |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 151 |старонак = 737 }}</ref>) — вялікая княгіня Маскоўская, другая жонка маскоўскага вялікага князя [[Васіль III|Васіля Іванавіча]], маці [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]], кіраўніца дзяржавы ў час яго маленства (1533-38)<ref name="БС"/>. == Біяграфія == === Паходжанне === Дачка князя [[Васіль Львовіч Глінскі|Васіля Львовіча]] з [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскага]] роду [[Глінскія|Глінскіх]] і яго жонкі {{нп3|Ганна Якшыч|Ганны Якшыч|ru|Анна Якшич}}, якая была родам з [[Сербія|Сербіі]]. Глінскія, вядомыя па дакументах з 1437, лічылі, што паходзяць ад татарскага {{нп3|Цемнік, воінскае званне|цемніка|ru|Темник (воинское звание)}} [[Мамай|Мамая]], унукі якога нібыта атрымалі як удзел горад [[Глынск (Раменскі раён)|Глінск]]. Дзядзька Алены, князь [[Міхаіл Львовіч Глінскі|Міхаіл Львовіч]], быў буйным дзяржаўным дзеячам вялікага княства Літоўскага. Пасля паразы [[Мяцеж Глінскіх|бунту Глінскіх]] бег разам з сваякамі ў Маскву. Сярод бежанцаў была і юная Алена. === Шлюб === [[Файл:Василий III Елена Глинская.jpg|thumb|250px|Васіль III уводзіць у палац нявесту сваю, Алену Глінскую. Карціна {{нп3|Клаўдзій Васільевіч Лебедзеў|Клаўдзія Лебедзева|ru|Лебедев, Клавдий Васильевич}}]] У 1526 годзе Алена Глінская была абраная нявестай вялікага князя [[Васіль III|Васіля III]], які развёўся з {{нп3|Саламонія Юр'еўна Сабурава|першай жонкай|ru|Сабурова, Соломония Юрьевна}} з прычыны адсутнасці ў яе дзяцей. Алена нарадзіла Васілю дваіх сыноў — [[Іван IV Грозны|Івана]] і {{нп3|Юрый Васільевіч, князь угліцкі|Юрыя|ru|Юрий Васильевич (князь углицкий)}}. У 1533 годзе яна заўдавела. === Праўленне === Пасля смерці свайго мужа ў снежні [[1533]] Алена Васільеўна фактычна здзейсніла пераварот, адхіліўшы ад улады назначаных апошняй воляй яе мужа семярых апекуноў ([[рэгент]]аў), у тым ліку {{нп3|Андрэй Іванавіч, князь старыцкі|роднага брата мужа|ru|Андрей Иванович (князь старицкий)}} і [[Міхаіл Львовіч Глінскі|свайго дзядзьку]], і зрабілася кіраўніцай [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага Княства Маскоўскага]]. Такім чынам, яна стала першай пасля [[Вольга (княгіня Кіеўская)|вялікай княгіні Вольгі]] (калі не лічыць [[Соф’я Вітаўтаўна|Соф’ю Вітаўтаўну]], улада якой у шматлікіх рускіх землях па-за Маскоўскага княства была фармальнай) кіраўніцай адзінай рускай дзяржавы. Не карысталася сімпатыямі баяр, як жанчына не маскоўскіх, а еўрапейскіх нораваў і выхавання<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Елена Глинская}}</ref>. Бліжэйшым саюзнікам Алены быў яе жанаты фаварыт, князь {{нп3|Іван Фёдаравіч Целяпнёў-Аўчына-Абаленскі|Целяпнёў-Аўчына-Абаленскі|ru|Телепнев-Овчина-Оболенский, Иван Фёдорович}}. Гэтая сувязь і ў асаблівасці задавацкія паводзіны каханка княгіні выклікалі незадавальненне ў баяраў. За выраз гэтых настрояў князь [[Міхаіл Львовіч Глінскі|Міхаіл Глінскі]] быў пасаджаны пляменніцай ў турму. І дзядзька, і два браты мужа памерлі ў турме ад голаду. У гады яе праўлення рускае войска атрымала шэраг бліскучых перамог, у тым ліку ў час руска-літоўскай вайны 1534-37<ref name="БС"/>. У [[1536]] дабілася ад польскага караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта І]] выгаднага для Расіі міра; [[Швецыя|Швецыю]] абавязала не дапамагаць [[Лівонскі ордэн|Лівонскаму ордэну]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref name="БС"/>. Яе ўрад праводзіў палітыку цэнтралізацыі дзяржавы<ref name="БС"/>. Найбольш важным момантам у праўленні Алены Глінскай з’яўляецца правядзенне {{нп3|Грашовая рэформа Алены Глінскай|грашовай рэформы|ru|Денежная реформа Елены Глинской}} (пачата ў 1535 годзе). Яна фактычна ўвяла ў [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскім княстве]] адзіную валюту. Гэта была сярэбраная {{нп3|дзяньга||ru|Деньга}} вагой 0,34 г. Гэта быў важкі крок для стабілізацыі эканомікі дзяржавы. Пры Алене Глінскай была выбудаваная {{нп3|Кітайгародская сцяна||ru|Китайгородская стена}}. == Смерць і пахаванне == Памерла ў 1538 годзе, ёсць версія пра яе атручэнне [[Шуйскія|Шуйскімі]]<ref>[[Сігізмунд Герберштэйн]]. [http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/G.phtml Записки о Московии.] {{ref-ru}}</ref>, што пацвярджаецца апошнімі даследаваннямі<ref>Martin, Medieval Russia, 331; Pushkareva, Women in Russian History, 65-67.</ref>. Даныя даследавання яе рэшткаў паказваюць на меркаваную прычыну смерці — атручэнне [[ртуць|ртуццю]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090518013019/http://moskva.aif.ru/issues/375/m20_01?print Женщины Кремлевских подземелий / АиФ Москва, выпуск 37 (375) от 13 сентября 2000 г.] {{ref-ru}}</ref>. Але факт атручвання да гэтага часу не прызнаны гісторыкамі як бясспрэчны і не выклікаючы сумненняў. Пахавана ў {{нп3|Вазнясенскі манастыр, Масква|Вазнясенскім жаночым манастыры|ru|Вознесенский монастырь (Москва)}} ў [[Маскоўскі Крэмль|маскоўскім Крамлі]]. == Знешнасць == Праведзеная па чэрапе рэканструкцыя знешнасці Алены Глінскай вызначыла яе {{нп3|чэрапны паказальнік|даліхакефалічны|ru|Черепной указатель}} тып, характэрны і для балтаў, і для паўночных рускіх, і для сербаў, з якіх была яе маці. Твар княгіні вылучаўся мяккімі рысамі. Яна была даволі высокага для жанчын таго часу росту — каля 165 см і гарманічна складзеная. У Алены была рэдкая анамалія: на адзін {{нп3|пазваночна-рухальны сегмент|паяснічны пазванок|ru|Позвоночно-двигательный сегмент}} болей. У пахаванні таксама захаваліся рэшткі валасоў рудога, як чырвоная медзь, колеру, што тлумачыць рудыя валасы Івана Грознага, якія пагалоска памылкова прыпісала яго нібыта незаконнанароджанасці<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2556/ Вокруг Света | Журнал | Олицетворение средних веков] {{ref-ru}}</ref><ref>{{артыкул|ащтар=Меркулова Л.|загаловак=Тайны женского некрополя в московском кремле|выданне=Российские вести|нумар=(35) 1885 (10 - 16 октября 2007)}}</ref>. == Увасабленні ў кіно == * Фільм «{{нп3|Іван Грозны, фільм|Іван Грозны|ru|Иван Грозный (фильм)}}», рэжысёр [[Сяргей Міхайлавіч Эйзенштэйн|Сяргей Эйзенштэйн]] — {{нп3|Ада Ігнатаўна Войцік|Ада Войцік|ru|Войцик, Ада Игнатьевна}} * Тэлесерыял «{{нп3|Іван Грозны, тэлесерыял|Іван Грозны|ru|Иван Грозный (телесериал)}}», рэжысёр {{нп3|Андрэй Андрэевіч Эшпай|Андрэй Эшпай|ru|Эшпай, Андрей Андреевич}} — {{нп3|Зоя Аляксандраўна Кайданоўская|Зоя Кайданоўская|ru|Кайдановская, Зоя Александровна}} {{зноскі}} == Літаратура == * ''Богуславский В. В., Бурминов В. В.'' Русь рюриковичей. Иллюстрированный исторический словарь; * ''Шикман А. П.'' Деятели отечественной истории. Биографический справочник.— М., 1997.; * ''Вольдемар Балязин.'' Занимательная история России.— М., 2001; * ''Кобрин В. Б.'' Иван Грозный.— М., 1989.— С.&nbsp;17—23; * ''Соловьев С. М.'' История России с древнейших времен.— М., 1960.— Кн. III. Т.&nbsp;6. * ''Стрилецкий Иван''. Великая княгиня Руси&nbsp;— украинка Елена Глинская.&nbsp;— К.: Альтерпрес, 2009.&nbsp;— 160&nbsp;с. == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Елена Глинская}} * {{артыкул|аўтар=Татьяна Панова.|загаловак=Олицетворение средних веков|спасылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2556/|выданне=Вокруг Света |год=2006|нумар=3 (2786), Март}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Глінская Алена Васільеўна}} [[Катэгорыя:Вялікія княгіні маскоўскія]] [[Катэгорыя:Глінскія|Алена Васільеўна]] [[Катэгорыя:Памерлі ад атручвання]] [[Катэгорыя:Рэгенты Расіі|Глінская]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ва Узнясенскім манастыры Маскоўскага Крамля]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пружанскім раёне]] 40da6cau34wc8p6be1jltzosfovuds6 Алма-ацінскі метрапалітэн 0 44537 5155499 4862393 2026-06-18T02:59:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155499 wikitext text/x-wiki {{Метро | Назва = Алмацінскі метрапалітэн | Лагатып = [[File:Almaty metro logo v2.svg|150px]] | Краіна = {{KAZ}} | Горад = [[Алма-Ата]] | Адкрыт = 1 снежня [[2011 год у гісторыі метрапалітэна|2011]] | Даўжыня = 13,4 км | Станцыі = 11 | Лініі = 1 | Пасажыры = | Пасажыры1 = | Схема ліній = [[Выява:Metro Almaty Linemap 2019.svg|280px|center|thumb]] }} '''Алмацінскі метрапалітэн''' ({{lang-kk|Алматы метросы}}, {{lang-ru|Алма-Атинский метрополитен}}) — сістэма падземнага грамадскага транспарту ў буйнейшым горадзе [[Казахстан]]а. Будаўніцтва пачата ў [[1988 год у гісторыі метрапалітэна|1988]] годзе, адкрыццё адбылося 1 снежня [[2011 год у гісторыі метрапалітэна|2011]] года. == Станцыі == * [[Райымбек батыр (станцыя метро)|Райымбек батыр]] * [[Жыбек Жолы (станцыя метро)|Жыбек Жолы]] * [[Алмалы (станцыя метро)|Алмалы]] * [[Абай (станцыя метро)|Абай]] * [[Байканур (станцыя метро)|Байканур]] * [[Тэатр імя Мухтара Аўэзава (станцыя метро)|Тэатр імя Мухтара Аўэзава]] * [[Алатаў (станцыя метро)|Алатаў]] * [[Сайран (станцыя метро)|Сайран]] * [[Масква (станцыя метро)|Масква]] * [[Сарыарка (станцыя метро)|Сарыарка]] * [[Бауыржан Момышулы (станцыя метро)|Бауыржан Момышулы]] == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120215153740/http://metro.molot.ru/1/Underground_Almaty.pdf Прэзентацыя] * [http://almaty-metro.narod.ru/index.html Падрабязны сайт] * [http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=152215 Фатаграфіі ходу будаўніцтва на будаўнічым форуме Казахстана] * [http://forum.metro.donetsk.ua/viewtopic.php?t=114 Навіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928105607/http://forum.metro.donetsk.ua/viewtopic.php?t=114 |date=28 верасня 2007 }} * [http://urbanrail.net/as/alma/almaty.htm На сайте UrbanRail — метрапалітэны свету]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090523204432/http://www.urbanrail.net/as/alma/almaty.htm |date=23 мая 2009 }}{{ref-en}} * [http://www.almatymonorail.com/ Альтэрнатыўна-дадатковы праект — монарэйка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070202093140/http://almatymonorail.com/ |date=2 лютага 2007 }} * [http://www.metroschemes.narod.ru/almaty.html Схема Алмацінскага метрапалітэна на сайце metroschemes.narod.ru Аляксея Барысава] * [http://www.lyakhov.kz/semirek/metro.shtml Метро ў Алматы] [[Катэгорыя:Метрапалітэны Казахстана]] [[Катэгорыя:Алма-ацінскі метрапалітэн| ]] jkn4w13favwbupbr70zhptq4kja4sgg Эль-Ніньё 0 48497 5155317 4651500 2026-06-17T13:18:25Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5155317 wikitext text/x-wiki [[Image:Sstaanim.gif|thumb|right|250px|Анамаліі тэмпературы паверхні вод Ціхага акіяна, 2006 год]] '''Эль-Ні́ньё''' ([[Іспанская мова|ісп.]]: ''El Niño'') — анамалія [[надвор’е|надвор'я]], якая ўтвараецца, калі [[пасат]]ы над трапічнымі шыротамі [[Ціхі акіян|Ціхага акіна]] змяняюць свой кірунак ці сціхаюць. == Назва == Назвай ''El Niño'' (па-іспанску — хлопчык, дзіця) перуанскія рыбакі назвалі моцныя вятры і марскія плыні, якія яны заўважылі пад час [[каляды|Каляд]]. Назва адносіцца да [[Ісус Хрыстос|Хлопчыка Ісуса]]. == Праяўленне == Калі [[пасат]]ы змяняюць свой кірунак ці сціхаюць, разам з [[вецер|вятрамі]] змяняюцца марскія плыні і тэмпература [[вада|вады]]. Эль-Ніньё падаграе ваду паверхні ўсходняй часткі Ціхага акіяна, што здараецца нерэгулярна, у інтэрвале ад двух да сямі гадоў і цягнецца ад года да двух. <center> <timeline> ImageSize = width:800 height:70 PlotArea = left:50 bottom:20 width:700 height:40 Period = from:1900 till:2020 DateFormat = yyyy TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1900 PlotData = bar:laniña width:30 color:red mark:(line,white) from:1902 till:1903 from:1905 till:1906 from:1911 till:1912 from:1913 till:1915 from:1919 till:1920 from:1925 till:1926 from:1940 till:1942 from:1946 till:1947 from:1951 till:1952 from:1953 till:1954 from:1957 till:1958 from:1958 till:1959 from:1963 till:1964 from:1965 till:1966 from:1968 till:1969 from:1969 till:1970 from:1972 till:1973 from:1976 till:1977 from:1977 till:1978 from:1979 till:1980 from:1982 till:1983 from:1986 till:1988 from:1991 till:1992 from:1993 till:1994 from:1994 till:1995 from:1997 till:1998 from:2002 till:2003 from:2004 till:2005 from:2006 till:2007 from:2009 till:2010 from:2014 till:2016 from:2018 till:2019 </timeline> Праяўленні Эль-Ніньё з 1900 па 2019 гады<ref name="ENSO ONIs">{{cite web|title=Historical El Niño/La Niña episodes (1950–present)|url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/ensostuff/ensoyears.shtml|publisher=United States Climate Prediction Center<!--|date=4 November 2015-->|date=1 February 2019|access-date=15 March 2019}}</ref><ref name="BoM El Nino">{{cite web |url=http://www.bom.gov.au/climate/enso/enlist/index.shtml |title= El Niño - Detailed Australian Analysis |access-date=3 April 2016 |publisher=Australian Bureau of Meteorology}}</ref> </center> Уздоўж заходняга ўзбярэжжа Паўднёвай Амерыкі вятры якія дзьмуць з поўдня спрыяюць даплыву халодных, багатых планктонам вод. Разам з імі з'яўляецца вялікая колькасць [[рыба|рыб]]. Гэта спрыяе павялічэнню колькасці марскіх [[птушка|птушак]], адыходы жыццядзейнасці якіх, утвараюць высакаякаснае ўгнаенне «[[гуана]]». Пад канец года, плынь прыносіць больш цёплую ваду, трапічнага паходжання. Здараецца гэта пад час Калядаў, што дало назву Эль-Ніньё. Звычайна пацяпленне вады цягнецца некалькі [[тыдзень|тыдняў]], ці крыху больш за [[Месяц (каляндарны)|месяц]], пасля чаго ўсё вяртаецца да нормы. Але калі Эль-Ніньё цягнецца некалькі месяцаў, значна падымаецца тэмпературу вады, [[эканоміка|эканамічныя]] страты могуць быць катастрафічнымі. Вятры, якія спачатку гналі над [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] навальнічныя [[хмара|хмары]] ў кірунку [[Аўстралія|Аўстраліі]] і [[Інданезія|Інданезіі]], змяняюць кірунак і нясуць іх на [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвую Амерыку]], выклікаючы інтэнсіўныя ападкі ў [[Анды|Андах]]. Але ў гэты час у Андах і без таго пачынаецца сезон [[дождж|дажджоў]], але ападкі выкліканыя эфектам Эль-Ніньё катастрафічна вялікія, пачынаюць павадкі і апоўзні. У дадатак узнімаецца тэмпература паветра, што правакуе раставанне вечных [[снег|снягоў]] і [[ледавік]]оў (калі працэс не спыніцца, большасць ледавікоў на тэрыторыі [[Перу]] і [[Балівія|Балівіі]] знікне да канца стагоддзя) выклікаючы выкід дадатковай вады ў [[рака|рэкі]] на працягу ўсяго [[год]]а. У змененым стане цёплае і сухое паветра знаходзіцца над Аўстраліяй, выклікаючы больш працяглыя засухі чым заўсёды. Гаспадарка Перу, якая ў значнай ступені залежыць ад рыбалоўства, вельмі востра рэагуе на працяглае Эль-Ніньё. Выяўлена таксама сувязь Эль-Ніньё са снежнымі [[зіма]]мі ў [[ЗША]], і сухімі, больш цёплымі летамі ў Паўднёвай Амерыцы і [[Еўропа|Еўропы]], а таксама з засухамі ў [[Афрыка|Афрыцы]]. Пад час адной з атак Эль-Ніньё, заходняя частка ЗША была заліта дажджамі, у той час як [[Азія]] і Аўстралія цярпелі ад засухі. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * ''Каўрыга П. А.'' Гідраметэаралагічны феномен Ла-Нін’я – Эль-Нін’ё // Геаграфія: праблемы выкладання. No 6. 2007. — С. 10–15. == Спасылкі == {{Commons|Category:ENSO|выгляд=міні}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Глабальнае пацяпленне}} [[Катэгорыя:Змяненне клімату]] [[Катэгорыя:Акіяналогія]] [[Катэгорыя:Прыродныя з’явы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] eg8ueyb19n25imqwd0mhc1wtihih5q7 Матылі 0 52360 5155344 5032082 2026-06-17T14:46:56Z Emilia Noah 155537 /* */ 5155344 wikitext text/x-wiki {{Падзяліць|[[Лускакрылыя]] і [[Матылі]]}}{{Таксон | name = Матылі | regnum = Жывёлы | image file = Erebia aethiops.jpg | image title = | image descr = [[Чарнушка эфіопка]] | parent = | rang = Атрад | latin = Lepidoptera | author = [[Linnaeus]], 1758 | syn = | typus = | children name = [[Падатрад]]ы | children = * {{bt-bellat||Zeugloptera}} * {{bt-bellat||Aglossata}} * {{bt-bellat||Heterobathmiina}} * {{bt-bellat||Glossata}} | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Lepidoptera }} '''Лускакрылыя''', '''матылі''' (''Lepidoptera'') — [[атрад, біялогія|атрад]] насякомых з [[Метамарфоз|поўным ператварэннем]], з’яўляецца адным з самых шматлікіх сярод насякомых. == Апісанне == Навуковая назва атрада ад лускавінак на крылах — відазмененых і спрошчаных валаскоў. Перапончатых крылаў дзве пары, з размахам ад З мм да 30 см (еўрапейскія віды — да 15 см). Пярэдняя і задняя пары крылаў адрозніваюцца па форме, разнастайнасць малюнка крылаў утвараецца будовай і пігментацыяй лускавінак. Вочы вялікія, [[фасетачныя вочы|фасетачныя]], над імі часта ёсць два т.зв. простыя вочкі. Развітыя органы нюху (сенсілы) размешчаны на паверхні вусікаў. Органы смаку, акрамя ротавых частак, могуць быць і на лапках. Органы слыху выяўлены ў вышэйшых форм (начныя матылі). У большасці відаў ротавы апарат сысучага тыпу, у выглядзе хабатка, які ў спакоі згорнуты спіраллю і падагнуты пад грудзі. У матылёў, якія не кормяцца, ротавы апарат другасна рэдукаваны. Грызучы ротавы апарат маецца ў найбольш прымітыўных матылёў — [[першасныя зубатыя молі|першасных зубатых молей]]. [[Файл:Chenille de Grand porte queue (macaon) Fausses pattes.jpg|thumb|left|Вусень [[махаон]]а (''Papilio machaon'').]] У чэрвепадобных лічынак матылёў — [[вусень|вусеняў]] — грызучы ротавы апарат і, акрамя трох пар членістых грудных канечнасцей, на доўгім брушку развіваюцца некалькі пар ілжэножак. == Пашырэнне == Выкапнёвыя рэшткі вядомы з [[мелавы перыяд|мелавога перыяду]] (каля 140 млн гадоў назад). Сучасныя лускакрылыя распаўсюджаны на ўсіх кантынентах акрамя [[Антарктыда|Антарктыды]], вялікай разнастайнасці дасягаюць у тропіках. У [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] налічваецца больш за 4&nbsp;000 відаў. У сусветнай фаўне апісана звыш 180&nbsp;000 відаў. Шматлікія віды знаходзяцца на грані знікнення, пераважна з-за знішчэння іх [[біятоп]]аў. Шматлікія віды вылоўліваюцца для калекцый, што таксама наносіць вялікую шкоду колькасці іх папуляцый. == Класіфікацыя == Сярод лускакрылых выдзяляюць 4 падатрады: * [[Zeugloptera]] * [[Aglossata]] * [[Heterobathmiina]] * [[Glossata]] == Жыццёвы цыкл == Жыццёвы цыкл лускакрылых праходзіць з поўным ператварэннем праз чатыры стадыі: яйцо, лічынка, [[кукалка]], [[імага]]. === Яйцо === Усе лускакрылыя адкладваюць яйцы. Яйцы вельмі моцна адрозніваюцца паміж сабой, як па вонкавым выглядзе, так і па памерах і форме кладкі. Некаторыя віды адкладваюць за адзін раз некалькі тысяч яец. === Лічынка === Лічынкай лускакрылых з’яўляецца [[вусень]]. Вялікая частка вусеняў сілкуецца раслінамі, некаторыя спажываюць дрэва, плады і інш. На ніжняй губе вусеняў размешчана павуцінневая залоза. Перасоўваючыся, вусень пакідае за сабой след з павуціння. Шматлікія віды плятуць з павуціння коканы, іншыя з яго дапамогай змацоўваюць лісце харчовай расліны, утвараючы такім чынам камеру, у якой жывуць. З дасягненнем сталага ўзросту вусень ператвараецца ў кукалку. === Кукалка === Кукалка — гэта стадыя супакою лускакрылых, у гэты час праходзіць структурная перабудова арганізма. Кукалка з’яўляецца нерухомай. Некаторыя віды лускакрылых зімуюць на гэтай стадыі. === Імага === Кукалка ператвараецца ў дарослае насякомае — імага. Гэта форма з’яўляецца здольнай да размнажэння. Імага большасці відаў сілкуюцца нектарам кветак ці сокамі расліннага ці жывёльнага паходжання. Асноўная функцыя гэтай стадыі жыццёвага цыклу — размнажэнне і рассяленне. == Галерэя == <center> <gallery> Выява:Glaucopsyche alexis couple.jpg|[[Блакітніца алексіс]] Выява:Proserpinus proserpina.jpg|[[Бражнік празерпіна]] Выява:Lopinga achine gliwa.jpg|[[Краявочка прыдарожная]] Выява:Catocala promissa1.jpg|[[Малая дубовая стужачніца]] Image:Tagpfauenaugen1.jpg|''[[Паўлінава вока]]'' Image:20 petit paon de nuit.jpg|[[Паўлінава вока малое]] Image: Catocala fraxini 01a (HS).JPG |''[[Catocala fraxini]]'' Image:Schwalbenschwanz papilio machaon.jpg |''[[Papilio machaon]]'' Image:Parnassius phoebus.jpg|''[[Parnassius phoebus]]'' Image:Lycaena dispar02.jpg|''[[Lycaena dispar]]'' Image:Polyommatus bellargus - Männchen Oberseite.jpg|''[[Polyommatus bellargus]]'' </gallery> </center> == Гл. таксама == * [[Веерніцы]] * [[Brahmaea]] == Літаратура == * Біялогія : вучэб. дапам. для 8-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / Л. В. Камлюк, А. С. Шалапёнак; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — 3-е выд., дап. — Мінск : Нар. асвета, 2010. — 222 с. : іл. ISBN 978-985-03-1367-6 * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Матылі́, лускакрылыя|470}} * {{Крыніцы/БЭ|10|Матылі}} == Спасылкі == * [http://www.lepidoptera.pl/ Лускакрылыя Еўропы] {{ref-de}}{{ref-en}}{{ref-pl}}{{ref-ru}} {{Гербавыя фігуры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Матылі| ]] [[Катэгорыя:Атрады насякомых]] qni586ke3bkf2o2t8n1ov6hi77azev4 Хрысціна Аляксееўна Лялько 0 52614 5155341 5153636 2026-06-17T14:39:25Z Глеков Олег 169642 дапаўненне 5155341 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік | Прэміі = [[Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі#1986|Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі]] (1986) }} '''Хрысціна Аляксееўна Лялько''' ({{ДН|30|3|1956}}, [[Хадзюкі|в. Хадзюкі]], {{МН|Лідскі раён|у Лідскім раёне|}}) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]] і [[журналістка]]. == Біяграфія == Закончыла Тарноўскую сярэднюю школу (1973) і [[філалагічны факультэт БДУ]] (1979). Працавала ў [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурным музеі Янкі Купалы]], штотыднёвіку «[[Літаратура і мастацтва]]», часопісе «[[Беларусь (1944)|Беларусь]]». Галоўны рэдактар каталіцкіх часопісаў «[[Наша Вера]]» і «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]».<ref>{{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n28/authors.htm?2#auth84|title=Часопіс "НАША ВЕРА" :: Аўтары|website=media.catholic.by|access-date=2026-06-11}}</ref> 18 cнежня 2012 г. ў мінскім [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёле святых Сымона і Алены]], у прысутнасці [[Мітрапаліт#У Рымска-каталіцкай царкве|Мітрапаліта]] [[Тадэвуш Кандрусевіч|Тадэвуша Кандрусевіча]] [[Нунцый|Апостальскі Нунцый]] у Беларусі [[Архіепіскап|арцыбіскуп]] [[Клаўдзіа Гуджэроці|Клаўдыё Гуджэроцці]] уручыў Хрыстціне Лялько папскі медаль «[[Bene merenti]]» — «Асабліва заслужаным» — за вялікі ўклад у адраджэнне Касцёла ў нашай краіне<ref>{{Cite web|url=https://pro-christo.catholic.by/by/actions-2012-12-08.htm|title=Выдавецтва "PRO CHRISTO" : Акцыі|website=pro-christo.catholic.by|access-date=2026-06-11}}</ref>. == Творчасць == Першыя вершы апублікавала ў 1971 годзе ў лідскай газеце «Уперад». Аўтар кніг прозы «Дарога пад гару», «Світанак над бярозамі» і кніг паэзіі «На далонях любові», «Адвячорак». У перакладзе на рускую мову выйшлі кнігі прозы пісьменніцы «Белые Броды» і «Канвалии». Асобныя яе творы перакладзены на літоўскую, польскую і славенскую мовы. У апрацоўцы Х. Лялько выйшаў зборнік беларускіх народных казак «Хітрэй свету не будзеш». Хрысціна Лялько пераклала на беларускую мову нарыс [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] «Мінск», кнігі Папы [[Ян Павел II|Яна Паўла II]] «Пераступіць парог надзеі», «Дар і Таямніца», «Устаньце, хадзем!», «Памяць і самасвядомасць», энцыклікі «Fides et ratio», «Ecclesia de Eucharistia», Апостальскі ліст пра Ружанец «Rosarium Virginis Mariae», «Дзённік» святой [[Фаўстына Кавальская|Фаўстыны Кавальскай]], творы [[Ян Твардоўскі|Яна Твардоўскага]], а таксама тэалагічныя і паэтычныя творы іншых польскіх аўтараў. == Бібліяграфія == * Дарога пад гару. Апавяданьні / Хрысціна Лялько. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1985. — 151 с. * Світанак над бярозамі / Хрысціна Лялько. — Мінск: Юнацтва, 1989. — 223 с., 4 л.іл. ISBN 6-7880-0065-3 * На далонях любові / Хрысціна Лялько — Мінск: Канфіда, 2006. — 153 с. ISBN 985-6777-02-Х. * Адвячорак / Хрысціна Лялько — Мінск: Про Хрысто, 2016. — 216 с. ISBN 978-985-7074-43-3 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лялько Хрысціна Аляксееўна}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] qjkhdukds2x73xmsqtb4vg1b4r1vriw 5155360 5155341 2026-06-17T16:12:32Z Глеков Олег 169642 дапаўненне 5155360 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік | Прэміі = [[Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі#1986|Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі]] (1986) }} '''Хрысціна Аляксееўна Лялько''' ({{ДН|30|3|1956}}, [[Хадзюкі|в. Хадзюкі]], {{МН|Лідскі раён|у Лідскім раёне|}}) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]] і [[журналістка]]. == Біяграфія == Закончыла Тарноўскую сярэднюю школу (1973) і [[філалагічны факультэт БДУ]] (1979). Працавала ў [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурным музеі Янкі Купалы]], штотыднёвіку «[[Літаратура і мастацтва]]», часопісе «[[Беларусь (1944)|Беларусь]]». Галоўны рэдактар каталіцкіх часопісаў «[[Наша Вера]]» і «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]».<ref>{{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n28/authors.htm?2#auth84|title=Часопіс "НАША ВЕРА" :: Аўтары|website=media.catholic.by|access-date=2026-06-11}}</ref> 18 cнежня 2012 г. ў мінскім [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёле святых Сымона і Алены]], у прысутнасці [[Мітрапаліт#У Рымска-каталіцкай царкве|Мітрапаліта]] [[Тадэвуш Кандрусевіч|Тадэвуша Кандрусевіча]] [[Нунцый|Апостальскі Нунцый]] у Беларусі [[Архіепіскап|арцыбіскуп]] [[Клаўдзіа Гуджэроці|Клаўдыё Гуджэроцці]] уручыў Хрыстціне Лялько папскі медаль «[[Bene merenti]]» — «Асабліва заслужаным» — за вялікі ўклад у адраджэнне Касцёла ў нашай краіне<ref>{{Cite web|url=https://pro-christo.catholic.by/by/actions-2012-12-08.htm|title=Выдавецтва "PRO CHRISTO" : Акцыі|website=pro-christo.catholic.by|access-date=2026-06-11}}</ref>. == Творчасць == Першыя вершы апублікавала ў 1971 годзе ў лідскай газеце «Уперад». Аўтар кніг прозы «Дарога пад гару», «Світанак над бярозамі» і кніг паэзіі «На далонях любові», «Адвячорак». У перакладзе на рускую мову выйшлі кнігі прозы пісьменніцы «Белые Броды» і «Канвалии». Асобныя яе творы перакладзены на літоўскую, польскую і славенскую мовы. У апрацоўцы Х. Лялько выйшаў зборнік беларускіх народных казак «Хітрэй свету не будзеш». Хрысціна Лялько пераклала на беларускую мову нарыс [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] «Мінск», кнігі Папы [[Ян Павел II|Яна Паўла II]] «Пераступіць парог надзеі», «Дар і Таямніца», «Устаньце, хадзем!», «Памяць і самасвядомасць», энцыклікі «Fides et ratio», «Ecclesia de Eucharistia», Апостальскі ліст пра Ружанец «Rosarium Virginis Mariae», «Дзённік» святой [[Фаўстына Кавальская|Фаўстыны Кавальскай]], творы [[Ян Твардоўскі|Яна Твардоўскага]], а таксама тэалагічныя і паэтычныя творы іншых польскіх аўтараў. == Бібліяграфія == * Дарога пад гару. Апавяданьні / Хрысціна Лялько. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1985. — 151 с. * Белые броды / Христина Лялько. — Москва: Молодая гвардия, 1986 г. * Світанак над бярозамі / Хрысціна Лялько. — Мінск: Юнацтва, 1989. — 223 с., 4 л.іл. ISBN 6-7880-0065-3 * Канвалии / Христина Лялько. — Мінск: Юнацтва, 1993 г. — 237 с. ISBN 5-7880-0710-0 * На далонях любові / Хрысціна Лялько — Мінск: Канфіда, 2006. — 153 с. ISBN 985-6777-02-Х. * Адвячорак / Хрысціна Лялько — Мінск: Про Хрысто, 2016. — 216 с. ISBN 978-985-7074-43-3 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лялько Хрысціна Аляксееўна}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] j63lemxuuhh03qaz2a3t7cxogjcp94y 5155370 5155360 2026-06-17T16:38:57Z Глеков Олег 169642 {{Несвабодны файл |апісанне = Вокладка кнігі Хрысціны Лялько «Дарога пад гару» (1985) |крыніца = |час стварэння = 1985 |аўтар = |частка = цалкам |разрозненне = так }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Хрысціна Аляксееўна Лялько | мэта = ілюстрацыя да артыкула пра аўтара | заменнасць = не | іншае = }} 5155370 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік | Прэміі = [[Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі#1986|Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі]] (1986) }} '''Хрысціна Аляксееўна Лялько''' ({{ДН|30|3|1956}}, [[Хадзюкі|в. Хадзюкі]], {{МН|Лідскі раён|у Лідскім раёне|}}) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]] і [[журналістка]]. == Біяграфія == Закончыла Тарноўскую сярэднюю школу (1973) і [[філалагічны факультэт БДУ]] (1979). Працавала ў [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурным музеі Янкі Купалы]], штотыднёвіку «[[Літаратура і мастацтва]]», часопісе «[[Беларусь (1944)|Беларусь]]». Галоўны рэдактар каталіцкіх часопісаў «[[Наша Вера]]» і «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]».<ref>{{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n28/authors.htm?2#auth84|title=Часопіс "НАША ВЕРА" :: Аўтары|website=media.catholic.by|access-date=2026-06-11}}</ref> 18 cнежня 2012 г. ў мінскім [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёле святых Сымона і Алены]], у прысутнасці [[Мітрапаліт#У Рымска-каталіцкай царкве|Мітрапаліта]] [[Тадэвуш Кандрусевіч|Тадэвуша Кандрусевіча]] [[Нунцый|Апостальскі Нунцый]] у Беларусі [[Архіепіскап|арцыбіскуп]] [[Клаўдзіа Гуджэроці|Клаўдыё Гуджэроцці]] уручыў Хрыстціне Лялько папскі медаль «[[Bene merenti]]» — «Асабліва заслужаным» — за вялікі ўклад у адраджэнне Касцёла ў нашай краіне<ref>{{Cite web|url=https://pro-christo.catholic.by/by/actions-2012-12-08.htm|title=Выдавецтва "PRO CHRISTO" : Акцыі|website=pro-christo.catholic.by|access-date=2026-06-11}}</ref>. == Творчасць == Першыя вершы апублікавала ў 1971 годзе ў лідскай газеце «Уперад». Аўтар кніг прозы «Дарога пад гару», «Світанак над бярозамі» і кніг паэзіі «На далонях любові», «Адвячорак». У перакладзе на рускую мову выйшлі кнігі прозы пісьменніцы «Белые Броды» і «Канвалии». Асобныя яе творы перакладзены на літоўскую, польскую і славенскую мовы. У апрацоўцы Х. Лялько выйшаў зборнік беларускіх народных казак «Хітрэй свету не будзеш». [[Файл:Daroga-pad-garu-1985.jpg|міні|320x320пкс|Вокладка першай кнігі Хрысціны Лялько]] Хрысціна Лялько пераклала на беларускую мову нарыс [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] «Мінск», кнігі Папы [[Ян Павел II|Яна Паўла II]] «Пераступіць парог надзеі», «Дар і Таямніца», «Устаньце, хадзем!», «Памяць і самасвядомасць», энцыклікі «Fides et ratio», «Ecclesia de Eucharistia», Апостальскі ліст пра Ружанец «Rosarium Virginis Mariae», «Дзённік» святой [[Фаўстына Кавальская|Фаўстыны Кавальскай]], творы [[Ян Твардоўскі|Яна Твардоўскага]], а таксама тэалагічныя і паэтычныя творы іншых польскіх аўтараў. == Бібліяграфія == * Дарога пад гару. Апавяданьні / Хрысціна Лялько. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1985. — 151 с. * Белые броды / Христина Лялько. — Москва: Молодая гвардия, 1986 г. * Світанак над бярозамі / Хрысціна Лялько. — Мінск: Юнацтва, 1989. — 223 с., 4 л.іл. ISBN 6-7880-0065-3 * Канвалии / Христина Лялько. — Мінск: Юнацтва, 1993 г. — 237 с. ISBN 5-7880-0710-0 * На далонях любові / Хрысціна Лялько — Мінск: Канфіда, 2006. — 153 с. ISBN 985-6777-02-Х. * Адвячорак / Хрысціна Лялько — Мінск: Про Хрысто, 2016. — 216 с. ISBN 978-985-7074-43-3 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лялько Хрысціна Аляксееўна}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] 5dqz9ze4ehlpkl12rvqkl5d5y2pg57v 5155380 5155370 2026-06-17T16:46:52Z Глеков Олег 169642 афармленне 5155380 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік | Прэміі = [[Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі#1986|Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі]] (1986) }} '''Хрысціна Аляксееўна Лялько''' ({{ДН|30|3|1956}}, [[Хадзюкі|в. Хадзюкі]], {{МН|Лідскі раён|у Лідскім раёне|}}) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]] і [[журналістка]]. == Біяграфія == Закончыла Тарноўскую сярэднюю школу (1973) і [[філалагічны факультэт БДУ]] (1979). Працавала ў [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурным музеі Янкі Купалы]], штотыднёвіку «[[Літаратура і мастацтва]]», часопісе «[[Беларусь (1944)|Беларусь]]». Галоўны рэдактар каталіцкіх часопісаў «[[Наша Вера]]» і «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]».<ref>{{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n28/authors.htm?2#auth84|title=Часопіс "НАША ВЕРА" :: Аўтары|website=media.catholic.by|access-date=2026-06-11}}</ref> 18 cнежня 2012 г. ў мінскім [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёле святых Сымона і Алены]], у прысутнасці [[Мітрапаліт#У Рымска-каталіцкай царкве|Мітрапаліта]] [[Тадэвуш Кандрусевіч|Тадэвуша Кандрусевіча]] [[Нунцый|Апостальскі Нунцый]] у Беларусі [[Архіепіскап|арцыбіскуп]] [[Клаўдзіа Гуджэроці|Клаўдыё Гуджэроцці]] уручыў Хрыстціне Лялько папскі медаль «[[Bene merenti]]» — «Асабліва заслужаным» — за вялікі ўклад у адраджэнне Касцёла ў нашай краіне<ref>{{Cite web|url=https://pro-christo.catholic.by/by/actions-2012-12-08.htm|title=Выдавецтва "PRO CHRISTO" : Акцыі|website=pro-christo.catholic.by|access-date=2026-06-11}}</ref>. == Творчасць == [[Файл:Daroga-pad-garu-1985.jpg|міні|злева|320x320пкс|Вокладка першай кнігі Хрысціны Лялько]] Першыя вершы апублікавала ў 1971 годзе ў лідскай газеце «Уперад». Аўтар кніг прозы «Дарога пад гару», «Світанак над бярозамі» і кніг паэзіі «На далонях любові», «Адвячорак». У перакладзе на рускую мову выйшлі кнігі прозы пісьменніцы «Белые Броды» і «Канвалии». Асобныя яе творы перакладзены на літоўскую, польскую і славенскую мовы. У апрацоўцы Х. Лялько выйшаў зборнік беларускіх народных казак «Хітрэй свету не будзеш». Хрысціна Лялько пераклала на беларускую мову нарыс [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] «Мінск», кнігі Папы [[Ян Павел II|Яна Паўла II]] «Пераступіць парог надзеі», «Дар і Таямніца», «Устаньце, хадзем!», «Памяць і самасвядомасць», энцыклікі «Fides et ratio», «Ecclesia de Eucharistia», Апостальскі ліст пра Ружанец «Rosarium Virginis Mariae», «Дзённік» святой [[Фаўстына Кавальская|Фаўстыны Кавальскай]], творы [[Ян Твардоўскі|Яна Твардоўскага]], а таксама тэалагічныя і паэтычныя творы іншых польскіх аўтараў. == Бібліяграфія == * Дарога пад гару. Апавяданьні / Хрысціна Лялько. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1985. — 151 с. * Белые броды / Христина Лялько. — Москва: Молодая гвардия, 1986 г. * Світанак над бярозамі / Хрысціна Лялько. — Мінск: Юнацтва, 1989. — 223 с., 4 л.іл. ISBN 6-7880-0065-3 * Канвалии / Христина Лялько. — Мінск: Юнацтва, 1993 г. — 237 с. ISBN 5-7880-0710-0 * На далонях любові / Хрысціна Лялько — Мінск: Канфіда, 2006. — 153 с. ISBN 985-6777-02-Х. * Адвячорак / Хрысціна Лялько — Мінск: Про Хрысто, 2016. — 216 с. ISBN 978-985-7074-43-3 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лялько Хрысціна Аляксееўна}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] itgxffp5bsgjp86m62xoybzj0vusyuf 5155424 5155380 2026-06-17T19:07:13Z M.L.Bot 261 пам.др. 5155424 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік | Прэміі = [[Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі#1986|Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі]] (1986) }} '''Хрысціна Аляксееўна Лялько''' ({{ДН|30|3|1956}}, [[Хадзюкі|в. Хадзюкі]], {{МН|Лідскі раён|у Лідскім раёне|}}) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]] і [[журналістка]]. == Біяграфія == Скончыла Тарноўскую сярэднюю школу (1973) і [[філалагічны факультэт БДУ]] (1979). Працавала ў [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурным музеі Янкі Купалы]], штотыднёвіку «[[Літаратура і мастацтва]]», часопісе «[[Беларусь (1944)|Беларусь]]». Галоўны рэдактар каталіцкіх часопісаў «[[Наша Вера]]» і «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]».<ref>{{Cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n28/authors.htm?2#auth84|title=Часопіс "НАША ВЕРА" :: Аўтары|website=media.catholic.by|access-date=2026-06-11}}</ref> 18 cнежня 2012 года ў мінскім [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёле святых Сымона і Алены]], у прысутнасці [[Мітрапаліт#У Рымска-каталіцкай царкве|Мітрапаліта]] [[Тадэвуш Кандрусевіч|Тадэвуша Кандрусевіча]] [[Нунцый|Апостальскі Нунцый]] у Беларусі [[Архіепіскап|арцыбіскуп]] [[Клаўдзіа Гуджэроці|Клаўдыё Гуджэроцці]] уручыў Хрысціне Лялько папскі медаль «[[Bene merenti]]» — «Асабліва заслужаным» — за вялікі ўклад у адраджэнне Касцёла ў нашай краіне<ref>{{Cite web|url=https://pro-christo.catholic.by/by/actions-2012-12-08.htm|title=Выдавецтва "PRO CHRISTO" : Акцыі|website=pro-christo.catholic.by|access-date=2026-06-11}}</ref>. == Творчасць == [[Файл:Daroga-pad-garu-1985.jpg|міні|злева|320x320пкс|Вокладка першай кнігі Хрысціны Лялько.]] Першыя вершы апублікавала ў 1971 годзе ў лідскай газеце «Уперад». Аўтар кніг прозы «Дарога пад гару», «Світанак над бярозамі» і кніг паэзіі «На далонях любові», «Адвячорак». У перакладзе на рускую мову выйшлі кнігі прозы пісьменніцы «Белые Броды» і «Канвалии». Асобныя яе творы перакладзены на літоўскую, польскую і славенскую мовы. У апрацоўцы Х. Лялько выйшаў зборнік беларускіх народных казак «Хітрэй свету не будзеш». Хрысціна Лялько пераклала на беларускую мову нарыс [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] «Мінск», кнігі Папы [[Ян Павел II|Яна Паўла II]] «Пераступіць парог надзеі», «Дар і Таямніца», «Устаньце, хадзем!», «Памяць і самасвядомасць», энцыклікі «Fides et ratio», «Ecclesia de Eucharistia», Апостальскі ліст пра Ружанец «Rosarium Virginis Mariae», «Дзённік» святой [[Фаўстына Кавальская|Фаўстыны Кавальскай]], творы [[Ян Твардоўскі|Яна Твардоўскага]], а таксама тэалагічныя і паэтычныя творы іншых польскіх аўтараў. == Бібліяграфія == * Дарога пад гару. Апавяданьні / Хрысціна Лялько. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1985. — 151 с. * Белые броды / Христина Лялько. — Москва: Молодая гвардия, 1986 г. * Світанак над бярозамі / Хрысціна Лялько. — Мінск: Юнацтва, 1989. — 223 с., 4 л.іл. ISBN 6-7880-0065-3 * Канвалии / Христина Лялько. — Мінск: Юнацтва, 1993 г. — 237 с. ISBN 5-7880-0710-0 * На далонях любові / Хрысціна Лялько — Мінск: Канфіда, 2006. — 153 с. ISBN 985-6777-02-Х. * Адвячорак / Хрысціна Лялько — Мінск: Про Хрысто, 2016. — 216 с. ISBN 978-985-7074-43-3 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лялько Хрысціна Аляксееўна}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] izbnj35mg1m1qggh04bzpetd1q8qkkf Аляксандр Коўш 0 53311 5155554 5144674 2026-06-18T09:11:22Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5155554 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Коўш}} {{іерарх}} '''Аляксандр Коўш''' ({{ДН|2|8|1884}}, [[Рыдзялі]] {{МН|Гродзенскі павет|у Гродзенскім павеце (Расійская імперыя)|Гродзенскі павет (Расійская імперыя)}}, цяпер {{МН|Гродзенскі раён|у Гродзенскім раёне|}} — {{ДС|||1943}}) — беларускі грамадска-палітычны і царкоўны дзеяч. == Біяграфія == [[Файл:Елізавета (Эльжбэта) Суравец (маці Зоі Коўш) з радзінай.jpg|злева|міні|Елізавета Суравец (злева) і Аляксандр Коўш з сям’ёй]] Скончыўшы [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя|Свіслацкую настаўніцкую семінарыю]], настаўнічаў на Століншчыне. Пасля сканчэння бухгалтарскіх курсаў працаваў у Люблінскім аддзеле [[Расійскі дзяржаўны банк|Расійскага дзяржаўнага банка]], з якім напачатку [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] эвакуіраваны ў [[Разань]], потым у [[Майкоп]]. У 1921 годзе вярнуўся ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]] і ў [[Гродна|Гродне]] пасвячоны ў святары. З 1925 года ў [[Вільня|Вільні]], настаяцель прыхода ў [[Шніпішкі|Шніпішках]] (цяпер у межах горада), дзе за некалькі месяцаў аднавіў і адрамантаваў прыходскі храм. У сваіх казаннях ён заклікаў прыхаджан змагацца за свае правы, не забываць [[Беларуская мова|родную мову]], адкрываць беларускія школы і супрацьстаяць пранікненню [[Паланізацыя|паланізацыі]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/ru/documents/132534|title=Коўш Аляксандр - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2024-06-13}}</ref>. У 1925 годзе Каўша, як спецыяліста ў банкаўскай сферы, запрасілі на пасаду бухгалтара ў [[Беларускі кааператыўны банк]], які пачаў дзейнічаць у Вільні. Нягледзячы на духоўны статус, ён прыняў прапанову, аднак не пакінуў прыход у Шніпішках<ref name=":0" />. З 1926 года святар выкладаў [[Закон Божы]]<ref name=":0" /> і кіраваў інтэрнатам<ref name=":8">{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/203/%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96_1919-1944.html|title=Мае ўспаміны зь Віленскай Беларускай гімназіі. Спадчына. 1999. №1. С. 29-60.|website=pawet.net|access-date=2024-12-19}}</ref> у [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. Выступаў у друку з артыкуламі па пытаннях беларусізацыі праваслаўнай царквы, аднаўлення [[Беларуская дзяржаўнасць|беларускай дзяржаўнасці]]. [[Файл:Аляксандар Коўш зь дзецьмі.jpg|міні|злева|Аляксандр Коўш з дзецьмі.]] Шмат увагі надаваў грамадскай дзейнасці. Ён стаў адным з арганізатараў [[Беларускае дабрачыннае таварыства|Беларускага дабрачыннага таварыства]], якое займалася аказаннем матэрыяльнай дапамогі бедным і ўтрыманнем інтэрнатаў пры беларускіх гімназіях<ref name=":0" />. У 1927 годзе ў сувязі з забаронай дзейнасці [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] арыштаваны польскімі ўладамі, аднак у 1928 годзе апраўданы<ref name=":0" />. Вярнуўшыся ў Вільню, працягваў займацца грамадскай і царкоўнай дзейнасцю. Ён праводзіў набажэнствы для беларускіх гімназістаў у [[Пятніцкая царква (Вільнюс)|Пятніцкай царкве]] — самай старажытнай праваслаўнай святыні Вільні, пабудаванай яшчэ ў [[XIV ст.]] Дзякуючы намаганням святара, храм быў адноўлены і на некалькі гадоў стаў фактычна адзіным месцам, дзе можна было пачуць беларускамоўную службу і казанні<ref name=":0" />. Шмат часу адводзіў А. Коўш асветніцкай рабоце. У 1928—1929 гадах рэдактар-выдавец царкоўна-грамадскага часопіса «[[Беларуская зарніца (1928)|Беларуская зарніца]]», друкаваў там артыкулы, прысвечаныя гісторыі [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўя ў Беларусі]]; змяшчаў афіцыйныя дакументы мітраполіі, нарысы, павучальныя апавяданні для моладзі і іншае<ref name=":0" />; кіраўнік секцыі [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] пры Беларускім цэнтры. [[File:Grave of Aliaksandr, Eĺžbeta and Zoja Koŭš at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Магіла Аляксандра, Альжбэты (Елізаветы) і Зоі Каўшоў на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках]] У верасні 1932 г. віленскія духоўныя ўлады перавялі А. Каўша ў в. [[Норыца]] (Ласіцы) [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]], дзе ён стаў настаяцелем мясцовай царквы. Фактычна гэта была ссылка за ўдзел у нацыянальна-вызвольным руху. На новым месцы службы святар не мог займацца грамадскай і выдавецкай справай. Ён арганізаваў [[царкоўны хор]], які спяваў духоўныя песні, чытаў казанні на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. У 1937 г. А. Коўш пераехаў у в. [[Кастыкі]] [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]]<ref name=":0" />. У канцы 1939 года вярнуўся ў Вільню, быў настаяцелем [[Свята-Мікалаеўская царква (Вільнюс)|царквы Св. Мікалая]]. Але ў снежні таго ж года быў звольнены Ковенскім епархіяльным саветам. Некаторы час працаваў галоўным бухгалтарам [[Літоўскі дзяржаўны банк|Літоўскага дзяржаўнага банка]]<ref name=":0" />. У 1941 годзе прыехаў у [[Мінск]], дзе пачаў працаваць у выдавецкай камісіі пры мінскім архірэі. Потым атрымаў прыход у [[Плешчаніцы|Плешчаніцах]] Лагойскага раёну. У 1943 годзе за дапамогу ў выратаванні яўрэяў Аляксандр Коўш быў арыштаваны гестапа і расстраляны<ref name=":0" />. Меў сына, таксама праваслаўнага святара, [[Святаслаў Коўш|Святаслава]] і дачку [[Зоя Кратовіч|Зою]], якая ўдзельнічала ў беларускім руху — [[Беларускі студэнцкі саюз]]<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=21603 У Вільні зьнесьлі дом Зоі Каўшанкі] // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], 18 ліст. 2008</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Горны А.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/gorny/22/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%96%D0%B5%D1%80%D1%8D%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D1%9E%D1%88.html Протаіерэй Аляксандр Коўш: вяртанне з забыцця] // Гродненские епархиальные ведомости № 11, 2011. — С. 13-17. * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} {{DEFAULTSORT:Коўш Аляксандр}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гродзенскім раёне]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] bdjd594ve7fyvz4mhemkyebtge8zt5d Зоя Коўш 0 53320 5155555 5150866 2026-06-18T09:12:37Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5155555 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Коўш}} {{цёзкі2|Кратовіч}} {{асоба | выява = Koush-Zoja.jpg }} '''Зоя Аляксандраўна Коўш''', у шлюбе '''Кратовіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[Грамадскі дзеяч|грамадская дзяячка]], юрыстка. == Біяграфія == [[Файл:Елізавета (Эльжбэта) Суравец (маці Зоі Коўш) з радзінай.jpg|злева|міні|Елізавета Суравец (злева) і Аляксандр Коўш з сям’ёй]] Нарадзілася ў сям’і праваслаўнага святара і грамадска-палітычнага і царкоўнага дзеяча [[Аляксандр Коўш|Аляксандра Каўша]] і Елізаветы Суравец, [[Гродна|гарадзенскай]] [[Мяшчане|мяшчанкі]]<ref name=":2" />. Бацька пасля сканчэння бухгалтарскіх курсаў працаваў у Люблінскім аддзеле Расійскага дзяржаўнага банка. Разам з сям’ёй на пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] эвакуяваны ў [[Разань]], а потым — у [[Майкоп]]. У 1921 годзе сям’я вярнулася ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]]. У 1921 годзе Аляксандр Коўш у Гродне стаў святаром, а ў 1925 годзе сям’я пераехала ў [[Вільня|Вільню]]. Брат Зоі [[Святаслаў Коўш|Святаслаў]] пазней таксама стаў святаром, а эміграваўшы, стаў вядомым царкоўна-праваслаўным дзеячам<ref name=":0">[https://www.racyja.com/archivy/kultura/110-gadou-z-dnya-naradzhennya-zoi-koush/ 110 гадоў з дня нараджэння Зоі Коўш] — [[Беларускае Радыё Рацыя|БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ]]</ref>. [[Файл:Зоя Коўш і яе сяброўка з бацькамі.jpg|злева|міні|Зоя Коўш і яе сяброўка з бацькамі]] У 1929 годзе скончыла [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]], потым — [[юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта]]. Уваходзіла ў [[Беларускі студэнцкі саюз]]<ref name=":0" />. У час нямецкай акупацыі працавала юрысконсультам [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэта ў Вільні]]. Летам 1944 года выехала ў [[Трэці рэйх|Германію]], дзе жыла ў [[Берлін]]е<ref name=":0" />. У 1951 годзе [[Янка Чарапук]] у сваім ліце да Станіслава Грынкевіча наступным чынам апісваў дзейнасць Зоі Коўш у час нямецкай акупацыі і яе пасляваенны побыт<ref name=":1">{{Cite web|url=https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2001-3/jurev301.html|title=Сьвет эміграцыйнага эпісталярыю. Лявон Юрэвіч ў ARCHE 3(17)-2001. "…ад першай хвалі новых эмігрантаў зь Беларусі Янка Чарапук апынуўся паміж варагуючымі кааліцыямі, згуртаваньнямі, аб’еднаньнямі і задзіночаньнямі, прычым сутнасьць той варажнечы часта заставалася для яго невытлумачальнай…"|website=A R C H E S k a r y n a|access-date=2024-11-21}}</ref>: {{цытата| Дзеці зьнішчанага немцамі бацькі йдуць да апошніх на службу, і то як агенты гестапа! Сучасны супрацоўнік др. Шчорса Сьвятаслаў Коўш працуе ў аддзеле гестапа, а ягоная сястра Зоя Коўш як гестапаўскі агент устаўляецца ў Беларускі Нацыянальны Камітэт у Вільні як сакратарка. Др. Грабінскі як старшыня Камітэту меў нямала зь ёю клопатаў, бо сваёй пазыцыяй у немцаў ня раз паважна шантажавала. Аб гэтым цяпер можа расказаць др. Грабінскі, які жыве ў ЗША. Таму Камітэт быў прымушаны насіцца з Зояй, як з „балячкаю“. Усе беларусы, якія зналі а. Каўша, а тым больш, што нашыя палітычныя разыходжаньні зь немцамі ўжо на самым пачатку зусім выявіліся, таму паводзіны дзяцей а. Каўша ўсім выдаліся зусім ненатуральнымі, проста хвараблівымі. Бо няхай і была б нейкая палітычная канцэпцыя карысная, але нармальнай людзкой рэакцыяй ёсьць, што калі нейкая ўлада зьнішчыць бацьку, у такім прыпадку з такой уладай супрацоўніцтва актыўнае зусім не да падуманьня. }} Улетку 1944 года была сакратаркай [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]] ў Берліне. Пры набліжэнні савецкіх войск да Берліна [[Беларуская цэнтральная рада]] са ўсімі сваімі аддзеламі эвакуявалася на захад Германіі. Паводле Чарапука, Коўш у ліку супрацоўнікаў таксама паехала туды, але неўзабаве вярнулася ў Берлін, дзе і засталася да прыходу Савецкай Арміі. Да канца 1946 года жыла ў [[Савецкая зона акупацыі Германіі|савецкай зоне акупацыі]]. Яе брат [[Святаслаў Коўш]] быў камендантам беларускага лагера для перамешчаных асоб у [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштаце]] ў [[Брытанская зона акупацыі Германіі|брытанскай зоне акупацыі]]. Зоя наведвала брата ў лагеры і распавядала жудасныя рэчы пра [[бальшавікі|бальшавікоў]]. Вярнулася ў Берлін, каб прадаць свае рэчы. Паводле слоў Чарапука, Зою арыштавалі на чорным рынку на [[Александэрплац]]. Чарапук пісаў, што яе брат ''«цяпер пачаў рэклямаваць мучальніцкую сьмерць сястры за Бацькаўшчыну»<ref name=":1" />.'' У 1947 годзе арыштавана савецкімі органамі контрразведкі і вывезена ў [[БССР]]<ref name=":0" />. У лагеры для перамешчаных асоб было шмат савецкіх агентаў, а таму па вяртанні Зоі Коўш у Берлін яе ўжо чакалі спецслужбісты. Знаходзілася пад следствам у Мінску. Асуджана на 10 гадоў зняволення ў [[ГУЛАГ|ППК]]. У сваіх мемуарных нататках Зоя Коўш апісвала выпрабаванні і жахі этапнай перасылкі. Яна заўважала, што ўдзячна лёсу за тое, што яе этапавалі ўзімку і яна мела на сабе цёплыя боты, таму не адмарозіла ногі. На перасылку яе прывезлі ва Ухцінскі лагер ([[Комі АССР]]). На перасылку прыязджалі кіраўнікі лагерных пунктаў і выбіралі сабе зняволеных. Коўш станам здароўя трапіла ў трэцюю катэгорыю для лягчэйшай працы. Абяцаная лягчэйшая праца ў саўгасе насамрэч аказалася для яе і іншых жанчын брыгады [[лесапавал]]ам. На знясільвальную працу даводзілася дабірацца пяць кіламетраў пешшу па замерзлай рэчцы. Зоя Коўш апісвала жахлівыя лагерныя ўмовы працы і побыту, пры тым добрым словам згадвала лекара Сямёна Крыстальнага, які сам быў раней палітвязнем, і дапамог ёй выжыць. Ён, колькі мог, трымаў яе ў шпіталі. Потым Зоя Коўш трапіла ў меншы лагер пры [[Цагельня|цагельні]], там была праца ў кар’еры. Далей было этапаванне ў [[Варкута|Варкуту]], дзе быў больш строгі рэжым зняволення. Давялося працаваць на пракладцы чыгуначных шпал і рэек праз [[тундра|тундру]]. З савецкіх лагераў вярнулася ў другой палове 1950-х гадоў пасля амністыі для палітвязняў, абвешчанай 17 верасня 1955 года<ref name=":0" />. У Вільню яна вярнулася праз паўгода пасля смерці маці<ref name=":2">{{Cite web|url=https://shupa.livejournal.com/60482.html|title=пара пісаць успаміны? :)|author=Сяргей Шупа|last=|website=Craoltoir|date=2008-11-20|access-date=2024-11-21}}</ref>. Сваякоў ужо нікога не было. Вярнула матчын дом на [[Летняя вуліца (Вільня)|вуліцы Летняй]], 7<ref name=":0" /><ref name=":2" />, у якім жылі самасёлы<ref name=":2" />. З лагераў прыехала са сваім будучым мужам [[Аляксандр Кратовіч|Аляксандрам Кратовічам]], які працаваў канторскім службоўцам. У Вільню вярталіся многія іншыя беларусы-вязні ГУЛАГа, якія спрабавалі сацыялізавацца ў новых, ужо літоўскіх умовах, трымацца адзін аднаго<ref name=":2" />. У пачатку 1960-х гадоў выйшла замуж за Кратовіча<ref name=":0" />. [[File:Grave of Aliaksandr, Eĺžbeta and Zoja Koŭš at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Магіла Аляксандра, Альжбэты (Елізаветы) і Зоі Каўшоў на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках]] Аляксандр Кратовіч даносіў у лагеры на іншых вязняў-беларусаў, а яго шлюб з Зояй Коўш некаторыя крыніцы называюць часткай спецзадання па пранікненні ў беларускае кола. Вядома, што ягоным агентурным псеўданімам быў «Шквал» і ён даносіў савецкім спецслужбам на беларускіх дзеячаў у пасляваенны час, у тым ліку на [[Ларыса Геніюш|Ларысу Геніюш]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/265321|title=Агент Шквал і агент Арэф’еў: як КГБ атачаў Ларысу Геніюш сексотамі, на якіх яна не магла і падумаць|website=Наша Ніва|date=2021-01-30|access-date=2024-11-21}}</ref>. Пад канец жыцця муж быў паселены ў пакойчык для прыслугі. Па ўспамінах [[Сяргей Шупа|Сяргея Шупы]], «чатыры дробныя звяглівыя дварнякі, якія спалі на канапах і замянілі пані Зоі сям’ю і сяброў». Сяргей Шупа са сваёй сям’ёй пасяліўся ў доме Зоі Каўшанкі ў 1991 годзе, ужо пасля смерці мужа. Зоя ўжо на той час цяжка хварэла на [[Анкалогія|рак]]<ref name=":2" />. Памерла 17 кастрычніка 1994 года ў [[Вільня|Вільні]]. Пахавана ў Вільні на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Ліпаўскіх (Спаса-Ефрасінеўскіх) могілках]]. У кастрычніку 1995 года адбылося адкрыццё помніка з паніхідай<ref name=":0" />. Хата на Летняй вуліцы пасля яе смерці адышла да літоўскай дзяржавы, але Сяргею Шупу ўдалося выкупіць будынак<ref name=":2" />. У 2008 годзе былы прыватны дом Зоі Коўш быў зруйнаваны<ref name=":0" />. == Публікацыі == * [https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-4-1991 ''«Fräulein… ад беларускага камітэту»''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250820133726/https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-4-1991 |date=20 жніўня 2025 }} // Наша Ніва. 1991. № 4. Стр. 2, 14-15. (Успаміны часаў нямецкай акупацыі Вільні) * [https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-10-1993 ''Дзесяць месяцаў у адзіночнай камэры Менскай турмы''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250820133716/https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-10-1993 |date=20 жніўня 2025 }} // Наша Ніва. 1993. № 10. С. 6-7. * [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_13_EL_1994_01_28.jpg ''Успамін вучаніцы''] // [[Беларус Віленшчыны]] № 13 (дадатак да Эхо Литвы № 19, 28 студзеня 1994. — С. 4. Пра Антона Луцкевіча.) * [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_34_EL_1994_06_24.jpg ''Роздумы з юбілею гімназіі''] // [[Беларус Віленшчыны]] № 34 (дадатак да Эхо Литвы № 123, 24 чэрвеня 1994. — С. 4.) * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/015c/%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%88_%D0%B7%D0%BE%D1%8F._%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html ''Успаміны''] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]] № 6-1995. С. 223—267. == Спасылкі == * ''Так мне напісана ў Страшнай кнізе'' // Наша Ніва. 1994. [https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-10-1994. № 10. С. 6-7.]{{Недаступная спасылка}} [https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-12-1994 № 12. С. 6-7.] * [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_50_EL_1994_10_21.jpg ''Зоя Кратовіч-Каўшанка''] // Беларус Віленшчыны № 50 (дадатак да Эхо Литвы № 207, 21 кастрычніка 1994. — С. 4.) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_51_EL_1994_10_28.jpg Развітанне з сяброўкай] // Беларус Віленшчыны № 51 (дадатак да Эхо Литвы № 213, 28 кастрычніка 1994. — С.4) * Войцік, Галіна. [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-27 ''Дзяўчынка ў сіняй сукенцы: да 5-годзьдзя з дня сьмерці Зоі Каўшанкі''.] Рунь. 9 лістапада 1999. № 27. С.2. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-1|}}. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}}. * [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=21603 У Вільні знеслі дом Зоі Каўшанкі] //[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]] 18 лістапада 2008 == Спасылкі == {{Commons}} * [https://archive.org/details/vopis-archivu-vilenskaha-bielaruskaha-muzeju-2023/page/22/mode/1up Вопіс архіва Зоі Коўш у Віленскім Беларускім Музеі імя Івана Луцкевіча] * [https://archive.org/search?query=%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%88 Адлічбаваныя матэліялы архіва Зоі Коўш у Віленскім Беларускім Музеі імя Івана Луцкевіча] {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Коўш Зоя}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага студэнцкага саюза]] h0bwb2o40cmorbqfp4vb11qhq8hksfj Агая 0 60232 5155318 5154971 2026-06-17T13:20:27Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5155318 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} {{значэнні}} '''Ага́я''' ({{lang-en|Ohio}}) — на ўсходзе [[Сярэдні Захад|Сярэдняга Захаду]] [[ЗША]]. Штат, першапачаткова які адносіўся да Паўночна-Заходніх тэрыторый, быў прыняты ў склад ЗША 17-м, [[1 сакавіка]] [[1803]] года. Яго афіцыйная мянушка — «Штат конскага каштана». Сталіца штата і найбуйнейшы горад — [[Калумбус (Агая)|Калумбус]]. Найбуйнейшыя гарады — [[Цынцынаці|Цынцынаты]], [[Кліўленд]], [[Таліда]], [[Акран (Агая)|Акран]]. Назва «Агая» паходзіць ад іракезскага слова «ohi-yo’», што азначае «вялікая рака». Урад Агая складаецца з выканаўчай улады на чале з губернатарам, заканадаўчай улады, якая ўключае Генеральную асамблею Агая, і судовай улады, на вяршыні якой у штаце знаходзіцца Вярхоўны суд. У цяперашні час прадстаўнікі Агая займаюць 18 месцаў у Палаце прадстаўнікоў ЗША. Восем прэзідэнтаў ЗША з’яўляюцца выхадцамі з Агая. Гэта 9-ы прэзідэнт [[Уільям Гарысан]], 18-ы прэзідэнт [[Уліс Сімпсан Грант]], 19-ы — [[Ратэрфард Берчард Хейс]], 20-ы — [[Джэймс Абрам Гарфілд]], 23-й — [[Бенджамін Гарысан]], 25-ы — [[Уільям Мак-Кінлі]], 27-ы — [[Тая Уільям Гардынг]]. == Дэмаграфія == Насельніцтва Агая ў [[2003]] годзе складала 11 435 798 чалавек. == Законы штата == Максімальнае абавязковае пакаранне за цяжкія злачынствы ў штаце Агая складае 20 000 долараў штрафу і 11 гадоў турмы. Крайнія выпадкі існуюць, калі прымяняецца пажыццёвае зняволенне, хаця ў Агая яны рэдкія. З 2014 па 2020 год у штаце былі прыведзены ў выкананне 4 смяротныя прысуды<ref>https://ohio.courtrecords.org/criminal-court-records {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603102355/https://ohio.courtrecords.org/criminal-court-records |date=3 чэрвеня 2020 }}</ref>. Агая займае 49-е месца з усіх 50 штатаў за самыя мяккія пакаранні за эксплуатацыю аўтамашыны пад уздзеяннем алкаголю. Ён таксама займае 47-е месца па агульнай прафілактыцы кіравання ў нецвярозым стане. Колькасць парушэнняў, звязаных з эксплуатацыяй аўтамабіля ў нецвярозым стане, ў перыяд з 01.01.2020 па 31.05.2020 знізілася на 36% да аналагічнага перыяду 2019 года<ref>https://statepatrol.ohio.gov/statistics/default.asp</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Ліліян Гіш]] * [[Джон Глен]] * [[Нацыянальны музей Ваенна-паветраных сіл ЗША]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Штаты ЗША]] [[Катэгорыя:Агая| ]] 911h1mqltdagf5izwhbdhxxr90bc5x7 5155319 5155318 2026-06-17T13:21:09Z Autumndancer 168015 5155319 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} {{значэнні}} '''Ага́я''' ({{lang-en|Ohio}}) — на ўсходзе [[Сярэдні Захад|Сярэдняга Захаду]] [[ЗША]]. Штат, першапачаткова які адносіўся да Паўночна-Заходніх тэрыторый, быў прыняты ў склад ЗША 17-м, [[1 сакавіка]] [[1803]] года. Яго афіцыйная мянушка — «Штат конскага каштана». Сталіца штата і найбуйнейшы горад — [[Калумбус (Агая)|Калумбус]]. Найбуйнейшыя гарады — [[Цынцынаці|Цынцынаты]], [[Кліўленд]], [[Таліда]], [[Акран (Агая)|Акран]]. Назва «Агая» паходзіць ад іракезскага слова «ohi-yo’», што азначае «вялікая рака». Урад Агая складаецца з выканаўчай улады на чале з губернатарам, заканадаўчай улады, якая ўключае Генеральную асамблею Агая, і судовай улады, на вяршыні якой у штаце знаходзіцца Вярхоўны суд. У цяперашні час прадстаўнікі Агая займаюць 18 месцаў у Палаце прадстаўнікоў ЗША. Восем прэзідэнтаў ЗША з’яўляюцца выхадцамі з Агая. Гэта 9-ы прэзідэнт [[Уільям Генры Гарысан|Уільям Гарысан]], 18-ы прэзідэнт [[Уліс Сімпсан Грант]], 19-ы — [[Ратэрфард Берчард Хейс]], 20-ы — [[Джэймс Абрам Гарфілд]], 23-й — [[Бенджамін Гарысан]], 25-ы — [[Уільям Мак-Кінлі]], 27-ы — [[Тая Уільям Гардынг]]. == Дэмаграфія == Насельніцтва Агая ў [[2003]] годзе складала 11 435 798 чалавек. == Законы штата == Максімальнае абавязковае пакаранне за цяжкія злачынствы ў штаце Агая складае 20 000 долараў штрафу і 11 гадоў турмы. Крайнія выпадкі існуюць, калі прымяняецца пажыццёвае зняволенне, хаця ў Агая яны рэдкія. З 2014 па 2020 год у штаце былі прыведзены ў выкананне 4 смяротныя прысуды<ref>https://ohio.courtrecords.org/criminal-court-records {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603102355/https://ohio.courtrecords.org/criminal-court-records |date=3 чэрвеня 2020 }}</ref>. Агая займае 49-е месца з усіх 50 штатаў за самыя мяккія пакаранні за эксплуатацыю аўтамашыны пад уздзеяннем алкаголю. Ён таксама займае 47-е месца па агульнай прафілактыцы кіравання ў нецвярозым стане. Колькасць парушэнняў, звязаных з эксплуатацыяй аўтамабіля ў нецвярозым стане, ў перыяд з 01.01.2020 па 31.05.2020 знізілася на 36% да аналагічнага перыяду 2019 года<ref>https://statepatrol.ohio.gov/statistics/default.asp</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Ліліян Гіш]] * [[Джон Глен]] * [[Нацыянальны музей Ваенна-паветраных сіл ЗША]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Штаты ЗША]] [[Катэгорыя:Агая| ]] pmihx9m4b2cst17ax0dcqbxir2brkl4 5155320 5155319 2026-06-17T13:21:45Z Autumndancer 168015 5155320 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} {{значэнні}} '''Ага́я''' ({{lang-en|Ohio}}) — на ўсходзе [[Сярэдні Захад|Сярэдняга Захаду]] [[ЗША]]. Штат, першапачаткова які адносіўся да Паўночна-Заходніх тэрыторый, быў прыняты ў склад ЗША 17-м, [[1 сакавіка]] [[1803]] года. Яго афіцыйная мянушка — «Штат конскага каштана». Сталіца штата і найбуйнейшы горад — [[Калумбус (Агая)|Калумбус]]. Найбуйнейшыя гарады — [[Цынцынаці|Цынцынаты]], [[Кліўленд]], [[Таліда]], [[Акран (Агая)|Акран]]. Назва «Агая» паходзіць ад іракезскага слова «ohi-yo’», што азначае «вялікая рака». Урад Агая складаецца з выканаўчай улады на чале з губернатарам, заканадаўчай улады, якая ўключае Генеральную асамблею Агая, і судовай улады, на вяршыні якой у штаце знаходзіцца Вярхоўны суд. У цяперашні час прадстаўнікі Агая займаюць 18 месцаў у Палаце прадстаўнікоў ЗША. Восем прэзідэнтаў ЗША з’яўляюцца выхадцамі з Агая. Гэта 9-ы прэзідэнт [[Уільям Генры Гарысан|Уільям Гарысан]], 18-ы прэзідэнт [[Уліс Сімсан Грант]], 19-ы — [[Ратэрфард Берчард Хейс]], 20-ы — [[Джэймс Абрам Гарфілд]], 23-й — [[Бенджамін Гарысан]], 25-ы — [[Уільям Мак-Кінлі]], 27-ы — [[Тая Уільям Гардынг]]. == Дэмаграфія == Насельніцтва Агая ў [[2003]] годзе складала 11 435 798 чалавек. == Законы штата == Максімальнае абавязковае пакаранне за цяжкія злачынствы ў штаце Агая складае 20 000 долараў штрафу і 11 гадоў турмы. Крайнія выпадкі існуюць, калі прымяняецца пажыццёвае зняволенне, хаця ў Агая яны рэдкія. З 2014 па 2020 год у штаце былі прыведзены ў выкананне 4 смяротныя прысуды<ref>https://ohio.courtrecords.org/criminal-court-records {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603102355/https://ohio.courtrecords.org/criminal-court-records |date=3 чэрвеня 2020 }}</ref>. Агая займае 49-е месца з усіх 50 штатаў за самыя мяккія пакаранні за эксплуатацыю аўтамашыны пад уздзеяннем алкаголю. Ён таксама займае 47-е месца па агульнай прафілактыцы кіравання ў нецвярозым стане. Колькасць парушэнняў, звязаных з эксплуатацыяй аўтамабіля ў нецвярозым стане, ў перыяд з 01.01.2020 па 31.05.2020 знізілася на 36% да аналагічнага перыяду 2019 года<ref>https://statepatrol.ohio.gov/statistics/default.asp</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Ліліян Гіш]] * [[Джон Глен]] * [[Нацыянальны музей Ваенна-паветраных сіл ЗША]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Штаты ЗША]] [[Катэгорыя:Агая| ]] e7v2xi36frqakdtnlqgks6e632fn3mn 5155321 5155320 2026-06-17T13:22:16Z Autumndancer 168015 5155321 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} {{значэнні}} '''Ага́я''' ({{lang-en|Ohio}}) — на ўсходзе [[Сярэдні Захад|Сярэдняга Захаду]] [[ЗША]]. Штат, першапачаткова які адносіўся да Паўночна-Заходніх тэрыторый, быў прыняты ў склад ЗША 17-м, [[1 сакавіка]] [[1803]] года. Яго афіцыйная мянушка — «Штат конскага каштана». Сталіца штата і найбуйнейшы горад — [[Калумбус (Агая)|Калумбус]]. Найбуйнейшыя гарады — [[Цынцынаці|Цынцынаты]], [[Кліўленд]], [[Таліда]], [[Акран (Агая)|Акран]]. Назва «Агая» паходзіць ад іракезскага слова «ohi-yo’», што азначае «вялікая рака». Урад Агая складаецца з выканаўчай улады на чале з губернатарам, заканадаўчай улады, якая ўключае Генеральную асамблею Агая, і судовай улады, на вяршыні якой у штаце знаходзіцца Вярхоўны суд. У цяперашні час прадстаўнікі Агая займаюць 18 месцаў у Палаце прадстаўнікоў ЗША. Восем прэзідэнтаў ЗША з’яўляюцца выхадцамі з Агая. Гэта 9-ы прэзідэнт [[Уільям Генры Гарысан|Уільям Гарысан]], 18-ы прэзідэнт [[Уліс Сімсан Грант]], 19-ы — [[Ратэрфард Берчард Хейс]], 20-ы — [[Джэймс Абрам Гарфілд]], 23-й — [[Бенджамін Гарысан]], 25-ы — [[Уільям Мак-Кінлі]], 27-ы — [[Тая Уільям Гардзінг]]. == Дэмаграфія == Насельніцтва Агая ў [[2003]] годзе складала 11 435 798 чалавек. == Законы штата == Максімальнае абавязковае пакаранне за цяжкія злачынствы ў штаце Агая складае 20 000 долараў штрафу і 11 гадоў турмы. Крайнія выпадкі існуюць, калі прымяняецца пажыццёвае зняволенне, хаця ў Агая яны рэдкія. З 2014 па 2020 год у штаце былі прыведзены ў выкананне 4 смяротныя прысуды<ref>https://ohio.courtrecords.org/criminal-court-records {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603102355/https://ohio.courtrecords.org/criminal-court-records |date=3 чэрвеня 2020 }}</ref>. Агая займае 49-е месца з усіх 50 штатаў за самыя мяккія пакаранні за эксплуатацыю аўтамашыны пад уздзеяннем алкаголю. Ён таксама займае 47-е месца па агульнай прафілактыцы кіравання ў нецвярозым стане. Колькасць парушэнняў, звязаных з эксплуатацыяй аўтамабіля ў нецвярозым стане, ў перыяд з 01.01.2020 па 31.05.2020 знізілася на 36% да аналагічнага перыяду 2019 года<ref>https://statepatrol.ohio.gov/statistics/default.asp</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Ліліян Гіш]] * [[Джон Глен]] * [[Нацыянальны музей Ваенна-паветраных сіл ЗША]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Штаты ЗША]] [[Катэгорыя:Агая| ]] 7w23v73dgwma8fwqjssdgjcmilpmc1b 5155322 5155321 2026-06-17T13:22:48Z Autumndancer 168015 5155322 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} {{значэнні}} '''Ага́я''' ({{lang-en|Ohio}}) — на ўсходзе [[Сярэдні Захад|Сярэдняга Захаду]] [[ЗША]]. Штат, першапачаткова які адносіўся да Паўночна-Заходніх тэрыторый, быў прыняты ў склад ЗША 17-м, [[1 сакавіка]] [[1803]] года. Яго афіцыйная мянушка — «Штат конскага каштана». Сталіца штата і найбуйнейшы горад — [[Калумбус (Агая)|Калумбус]]. Найбуйнейшыя гарады — [[Цынцынаці|Цынцынаты]], [[Кліўленд]], [[Таліда]], [[Акран (Агая)|Акран]]. Назва «Агая» паходзіць ад іракезскага слова «ohi-yo’», што азначае «вялікая рака». Урад Агая складаецца з выканаўчай улады на чале з губернатарам, заканадаўчай улады, якая ўключае Генеральную асамблею Агая, і судовай улады, на вяршыні якой у штаце знаходзіцца Вярхоўны суд. У цяперашні час прадстаўнікі Агая займаюць 18 месцаў у Палаце прадстаўнікоў ЗША. Восем прэзідэнтаў ЗША з’яўляюцца выхадцамі з Агая. Гэта 9-ы прэзідэнт [[Уільям Генры Гарысан|Уільям Гарысан]], 18-ы прэзідэнт [[Уліс Сімсан Грант]], 19-ы — [[Ратэрфард Берчард Хейс]], 20-ы — [[Джэймс Абрам Гарфілд]], 23-й — [[Бенджамін Гарысан]], 25-ы — [[Уільям Мак-Кінлі]], 27-ы — [[Уорэн Гардзінг]]. == Дэмаграфія == Насельніцтва Агая ў [[2003]] годзе складала 11 435 798 чалавек. == Законы штата == Максімальнае абавязковае пакаранне за цяжкія злачынствы ў штаце Агая складае 20 000 долараў штрафу і 11 гадоў турмы. Крайнія выпадкі існуюць, калі прымяняецца пажыццёвае зняволенне, хаця ў Агая яны рэдкія. З 2014 па 2020 год у штаце былі прыведзены ў выкананне 4 смяротныя прысуды<ref>https://ohio.courtrecords.org/criminal-court-records {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603102355/https://ohio.courtrecords.org/criminal-court-records |date=3 чэрвеня 2020 }}</ref>. Агая займае 49-е месца з усіх 50 штатаў за самыя мяккія пакаранні за эксплуатацыю аўтамашыны пад уздзеяннем алкаголю. Ён таксама займае 47-е месца па агульнай прафілактыцы кіравання ў нецвярозым стане. Колькасць парушэнняў, звязаных з эксплуатацыяй аўтамабіля ў нецвярозым стане, ў перыяд з 01.01.2020 па 31.05.2020 знізілася на 36% да аналагічнага перыяду 2019 года<ref>https://statepatrol.ohio.gov/statistics/default.asp</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Ліліян Гіш]] * [[Джон Глен]] * [[Нацыянальны музей Ваенна-паветраных сіл ЗША]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Штаты ЗША]] [[Катэгорыя:Агая| ]] e4ns5yltot29gw38i8u8f2w0rcoghiy 5155323 5155322 2026-06-17T13:23:46Z Autumndancer 168015 5155323 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} {{значэнні}} '''Ага́я''' ({{lang-en|Ohio}}) — на ўсходзе [[Сярэдні Захад|Сярэдняга Захаду]] [[ЗША]]. Штат, першапачаткова які адносіўся да Паўночна-Заходніх тэрыторый, быў прыняты ў склад ЗША 17-м, [[1 сакавіка]] [[1803]] года. Яго афіцыйная мянушка — «Штат конскага каштана». Сталіца штата і найбуйнейшы горад — [[Калумбус (Агая)|Калумбус]]. Найбуйнейшыя гарады — [[Цынцынаці|Цынцынаты]], [[Кліўленд]], [[Таліда]], [[Акран (Агая)|Акран]]. Назва «Агая» паходзіць ад іракезскага слова «ohi-yo’», што азначае «вялікая рака». Урад Агая складаецца з [[выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]] на чале з губернатарам, [[заканадаўчая ўлада|заканадаўчай улады]], якая ўключае Генеральную асамблею Агая, і судовай улады, на вяршыні якой у штаце знаходзіцца Вярхоўны суд. У цяперашні час прадстаўнікі Агая займаюць 18 месцаў у Палаце прадстаўнікоў ЗША. Восем прэзідэнтаў ЗША з’яўляюцца выхадцамі з Агая. Гэта 9-ы прэзідэнт [[Уільям Генры Гарысан|Уільям Гарысан]], 18-ы прэзідэнт [[Уліс Сімсан Грант]], 19-ы — [[Ратэрфард Берчард Хейс]], 20-ы — [[Джэймс Абрам Гарфілд]], 23-й — [[Бенджамін Гарысан]], 25-ы — [[Уільям Мак-Кінлі]], 27-ы — [[Уорэн Гардзінг]]. == Дэмаграфія == Насельніцтва Агая ў [[2003]] годзе складала 11 435 798 чалавек. == Законы штата == Максімальнае абавязковае пакаранне за цяжкія злачынствы ў штаце Агая складае 20 000 долараў штрафу і 11 гадоў турмы. Крайнія выпадкі існуюць, калі прымяняецца пажыццёвае зняволенне, хаця ў Агая яны рэдкія. З 2014 па 2020 год у штаце былі прыведзены ў выкананне 4 смяротныя прысуды<ref>https://ohio.courtrecords.org/criminal-court-records {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603102355/https://ohio.courtrecords.org/criminal-court-records |date=3 чэрвеня 2020 }}</ref>. Агая займае 49-е месца з усіх 50 штатаў за самыя мяккія пакаранні за эксплуатацыю аўтамашыны пад уздзеяннем алкаголю. Ён таксама займае 47-е месца па агульнай прафілактыцы кіравання ў нецвярозым стане. Колькасць парушэнняў, звязаных з эксплуатацыяй аўтамабіля ў нецвярозым стане, ў перыяд з 01.01.2020 па 31.05.2020 знізілася на 36% да аналагічнага перыяду 2019 года<ref>https://statepatrol.ohio.gov/statistics/default.asp</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Ліліян Гіш]] * [[Джон Глен]] * [[Нацыянальны музей Ваенна-паветраных сіл ЗША]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Штаты ЗША]] [[Катэгорыя:Агая| ]] tjrsi47xsiodlq81dir4qsbmkpu4n6z 5155324 5155323 2026-06-17T13:24:29Z Autumndancer 168015 5155324 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} {{значэнні}} '''Ага́я''' ({{lang-en|Ohio}}) — на ўсходзе [[Сярэдні Захад|Сярэдняга Захаду]] [[ЗША]]. Штат, першапачаткова які адносіўся да Паўночна-Заходніх тэрыторый, быў прыняты ў склад ЗША 17-м, [[1 сакавіка]] [[1803]] года. Яго афіцыйная мянушка — «Штат конскага каштана». Сталіца штата і найбуйнейшы горад — [[Калумбус (Агая)|Калумбус]]. Найбуйнейшыя гарады — [[Цынцынаці|Цынцынаты]], [[Кліўленд]], [[Таліда]], [[Акран (Агая)|Акран]]. Назва «Агая» паходзіць ад іракезскага слова «ohi-yo’», што азначае «вялікая рака». Урад Агая складаецца з [[выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]] на чале з губернатарам, [[заканадаўчая ўлада|заканадаўчай улады]], якая ўключае Генеральную асамблею Агая, і судовай улады, на вяршыні якой у штаце знаходзіцца Вярхоўны суд. У цяперашні час прадстаўнікі Агая займаюць 18 месцаў у Палаце прадстаўнікоў ЗША. Восем прэзідэнтаў ЗША з’яўляюцца выхадцамі з Агая. Гэта 9-ы прэзідэнт [[Уільям Генры Гарысан|Уільям Гарысан]], 18-ы прэзідэнт [[Уліс Сімсан Грант]], 19-ы — [[Ратэрфорд Хейс]], 20-ы — [[Джэймс Абрам Гарфілд]], 23-й — [[Бенджамін Гарысан]], 25-ы — [[Уільям Мак-Кінлі]], 27-ы — [[Уорэн Гардзінг]]. == Дэмаграфія == Насельніцтва Агая ў [[2003]] годзе складала 11 435 798 чалавек. == Законы штата == Максімальнае абавязковае пакаранне за цяжкія злачынствы ў штаце Агая складае 20 000 долараў штрафу і 11 гадоў турмы. Крайнія выпадкі існуюць, калі прымяняецца пажыццёвае зняволенне, хаця ў Агая яны рэдкія. З 2014 па 2020 год у штаце былі прыведзены ў выкананне 4 смяротныя прысуды<ref>https://ohio.courtrecords.org/criminal-court-records {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603102355/https://ohio.courtrecords.org/criminal-court-records |date=3 чэрвеня 2020 }}</ref>. Агая займае 49-е месца з усіх 50 штатаў за самыя мяккія пакаранні за эксплуатацыю аўтамашыны пад уздзеяннем алкаголю. Ён таксама займае 47-е месца па агульнай прафілактыцы кіравання ў нецвярозым стане. Колькасць парушэнняў, звязаных з эксплуатацыяй аўтамабіля ў нецвярозым стане, ў перыяд з 01.01.2020 па 31.05.2020 знізілася на 36% да аналагічнага перыяду 2019 года<ref>https://statepatrol.ohio.gov/statistics/default.asp</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Ліліян Гіш]] * [[Джон Глен]] * [[Нацыянальны музей Ваенна-паветраных сіл ЗША]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Штаты ЗША]] [[Катэгорыя:Агая| ]] 6y161lja1adtwv4rh50w4zw3xm74odo 5155325 5155324 2026-06-17T13:25:20Z Autumndancer 168015 /* Дэмаграфія */ 5155325 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} {{значэнні}} '''Ага́я''' ({{lang-en|Ohio}}) — на ўсходзе [[Сярэдні Захад|Сярэдняга Захаду]] [[ЗША]]. Штат, першапачаткова які адносіўся да Паўночна-Заходніх тэрыторый, быў прыняты ў склад ЗША 17-м, [[1 сакавіка]] [[1803]] года. Яго афіцыйная мянушка — «Штат конскага каштана». Сталіца штата і найбуйнейшы горад — [[Калумбус (Агая)|Калумбус]]. Найбуйнейшыя гарады — [[Цынцынаці|Цынцынаты]], [[Кліўленд]], [[Таліда]], [[Акран (Агая)|Акран]]. Назва «Агая» паходзіць ад іракезскага слова «ohi-yo’», што азначае «вялікая рака». Урад Агая складаецца з [[выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]] на чале з губернатарам, [[заканадаўчая ўлада|заканадаўчай улады]], якая ўключае Генеральную асамблею Агая, і судовай улады, на вяршыні якой у штаце знаходзіцца Вярхоўны суд. У цяперашні час прадстаўнікі Агая займаюць 18 месцаў у Палаце прадстаўнікоў ЗША. Восем прэзідэнтаў ЗША з’яўляюцца выхадцамі з Агая. Гэта 9-ы прэзідэнт [[Уільям Генры Гарысан|Уільям Гарысан]], 18-ы прэзідэнт [[Уліс Сімсан Грант]], 19-ы — [[Ратэрфорд Хейс]], 20-ы — [[Джэймс Абрам Гарфілд]], 23-й — [[Бенджамін Гарысан]], 25-ы — [[Уільям Мак-Кінлі]], 27-ы — [[Уорэн Гардзінг]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Законы штата == Максімальнае абавязковае пакаранне за цяжкія злачынствы ў штаце Агая складае 20 000 долараў штрафу і 11 гадоў турмы. Крайнія выпадкі існуюць, калі прымяняецца пажыццёвае зняволенне, хаця ў Агая яны рэдкія. З 2014 па 2020 год у штаце былі прыведзены ў выкананне 4 смяротныя прысуды<ref>https://ohio.courtrecords.org/criminal-court-records {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603102355/https://ohio.courtrecords.org/criminal-court-records |date=3 чэрвеня 2020 }}</ref>. Агая займае 49-е месца з усіх 50 штатаў за самыя мяккія пакаранні за эксплуатацыю аўтамашыны пад уздзеяннем алкаголю. Ён таксама займае 47-е месца па агульнай прафілактыцы кіравання ў нецвярозым стане. Колькасць парушэнняў, звязаных з эксплуатацыяй аўтамабіля ў нецвярозым стане, ў перыяд з 01.01.2020 па 31.05.2020 знізілася на 36% да аналагічнага перыяду 2019 года<ref>https://statepatrol.ohio.gov/statistics/default.asp</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Ліліян Гіш]] * [[Джон Глен]] * [[Нацыянальны музей Ваенна-паветраных сіл ЗША]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Штаты ЗША]] [[Катэгорыя:Агая| ]] 75unb16w43i1kzq2b8jcjjjxd86lmd9 Ілінойс 0 65142 5155612 5099554 2026-06-18T11:10:06Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія і клімат */ 5155612 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Ілінойс (значэнні)}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Ілінойс''' ({{lang-en|Illinois}}) — [[штаты ЗША|штат]] на [[Сярэдні Захад|Сярэднім Захадзе]] ЗША. Плошча — 140&nbsp;998 км². Насельніцтва — 12&nbsp;910&nbsp;409 чалавек (2009), пяты па колькасці жыхароў штат. Сталіца — [[Спрынгфілд (Ілінойс)|горад Спрынгфілд]], найбуйнейшы горад — [[Чыкага]]. Іншыя буйныя гарады: [[Арора (Ілінойс)|Арора]], [[Рокфард (Ілінойс)|Рокфард]], [[Джоліет (Ілінойс)|Джоліет]]. Афіцыйная мянушка — «Зямля Лінкальна» ({{lang-en|Land of Lincoln}}), а таксама «Штат у прэрыі» ({{lang-en|Prairie State}}). Афіцыйны дэвіз — «Незалежнасць штата, нацыянальны саюз» ({{lang-en|State sovereignty, national union}}). Назва паходзіць ад наймення [[Ілінойс (індзейцы)|аб’яднання індзейскіх плямён]]. На амерыканскім дыялекце англійскай мовы «Illinois» вымаўляецца на французскі манер — без апошняга гуку «s» (ˌ ɪlɨnɔɪ). == Геаграфія і клімат == Штат размешчаны на Цэнтральных раўнінах, і 60 % яго тэрыторыі займаюць прэрыі, астатняя частка занятая ўзгоркамі. На поўначы мяжуе са штатам [[Вісконсін]], з паўночнага ўсходу абмежаваны возерам [[Мічыган (возера)|Мічыган]], мяжуе са штатам [[Індыяна]] на ўсходзе і паўднёвым усходзе, з [[Кентукі]] — на поўдні, з [[Аява]]й і [[Місуры (штат)|Місуры]] на захадзе. Паўднёвая мяжа праходзіць па рацэ [[Агая (рака)|Агая]], заходняя і паўднёва-заходняя — па рацэ [[Місісіпі]]. Значная частка паўднёвага ўчастка мяжы з Індыянай праходзіць па рацэ [[Уобаш (рака)|Уобаш]]. У штаце — больш за 500 рэк (найбуйнейшая — [[Ілінойс (рака)|Ілінойс]]), злучаная суднаходным каналам з возерам Мічыган) і 950 азёр. [[Умерана кантынентальны клімат]]. Штат багаты [[Карысныя выкапні|карыснымі выкапнямі]], сярод якіх — вугаль, [[нафта]], [[прыродны газ]], [[цынк]], [[пясчанік]]. == Вядомыя асобы == * [[Карл Сэндберг]] (1878—1967) — амерыканскі [[паэт]], [[гісторык]], [[празаік]] і [[фалькларыст]]. * [[Роберт Уодлаў]] (1918—1940) — паводле [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінэса]], самы высокі чалавек у сусветнай гісторыі. * [[Рэй Брэдберы]] (1920—2012) — амерыканскі пісьменнік-[[фантаст]]. * [[Марлі Мэтлін]] (нар. 1965) — амерыканская [[актрыса]]. * [[Альфрэд Сцёртэвант]] (1891—1970) — амерыканскі [[генетык]], адзін з заснавальнікаў храмасомнай тэорыі спадчыннасці. == Гл. таксама == * [[Ілінойскі вугальны басейн]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Ілінойс||}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Штаты ЗША]] [[Катэгорыя:Ілінойс| ]] 44cvaj98atpjvowrrih6rgoql9a9sx5 Буцы 0 66000 5155289 5018423 2026-06-17T12:00:44Z Pryhoža 169928 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 5155289 wikitext text/x-wiki [[Image:Nike Zoom Air Football Boots.jpg|thumb|Буцы]] '''Буцы''' – спецыяльны абутак, прызначаны для гульні ў [[футбол]]. Галоўным адрозненнем ад звычайнага абутку з'яўляецца наяўнасць шыпоў на падэшве. == Гісторыя футбольных буцаў == Футбольныя буцы прайшлі працяглы перыяд свайго развіцця, у працэсе якога ад звычайнага абутку яны пераўтварыліся ў сучасны тэхналагічны прадукт. Першае згадванне аб іх адносіцца да перыяду праўлення англійскага караля Генрыха VIII. Атрымаўшы траўму падчас гульні, [[Генрых VIII]] загадаў свайму асабістаму шаўцу Карнэліусу Джонсану вырабіць для яго спецыяльны абутак. Футбольныя буцы караля лічыліся ў спісе яго Вялікага гардэроба у [[1526]] годзе. На жаль, яны не захаваліся да нашых дзён<ref>[http://www.joma-ukraine.com.ua/Istoriya-futbola/2010-01-13-14-45-17.html Гісторыя футбольных буцаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100519120921/http://joma-ukraine.com.ua/Istoriya-futbola/2010-01-13-14-45-17.html |date=19 мая 2010 }} {{ref-ru}}</ref>. Даступная для аналізу гісторыя футбольных буцаў пачынаецца ў [[1800]]-х гадах. У пачатку XIX стагоддзя футбалісты выкарыстоўвалі цяжкі абутак са скуры з металічнай устаўкай ў пярэдняй частцы і доўгім шнурком. Такі абутак меў металічныя шыпы для ўстойлівасці і павелічэння счаплення з паверхняй. У [[1863]] годзе [[Футбольная Асацыяцыя Англіі]] забараніла выкарыстанне такога абутку, каб пазбегнуць нанясення траўмаў футбалістам. Правіла 13 прадпісвала на гэты конт наступнае: "забараняецца гуляць у буцах, у якіх выступаюць стрыжні, металічныя ўстаўкі або, калі на падэшве футбольных буцаў знаходзіцца гутаперча"<ref>[http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/Fboots.htm Футбольныя буцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100527231126/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/Fboots.htm |date=27 мая 2010 }} {{ref-en}}</ref>.. У [[1891]] годзе былі ўнесены змены ў футбольныя правілы, якія дазвалялі выкарыстоўваць шыпы пры ўмове, што яны вырабленыя са скуры і не выступалі больш, чым на паўцалі. Таксама выкарыстоўвалі шыпы круглай формы. Звычайна іх прыбівалі да падэшвы буцаў. Такі абутак ужо лічыўся спецыялізаваным для [[футбол]]а, і ен істотна адрозніваўся ад звычайных чаравікоў. З пачатку XX стагоддзя і да канца [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] футбольныя буцы практычна не змяняліся. Пачынаючы з [[1925]] года, вытворцы пачалі выкарыстоўваць зменныя шыпы. У сярэдзіне [[1950]]-х сапраўдную рэвалюцыю выклікалі буцы са зменнымі шыпамі на разьбе. Такія шыпы можна было зручна і лёгка замяняць. Акрамя гэтага, іх пачалі вырабляць з такіх матэрыялаў, якія былі найлепш адаптаваныя да пэўнага надвор'я. Але футбольныя буцы ўсё яшчэ заставаліся цяжкімі, з высокім кроем каля шчыкалаткі для абароны ад магчымых траўмаў. Вытворцы футбольнага абутку традыцыйна выпускалі цяжкія буцы з высокім кроем. Такі тып абутку заставаўся агульнапрынятым на працягу доўгага часу ў [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]], паколькі футбалістам часта даводзілася гуляць на сырых, цяжкіх футбольных палях. Больш лёгкія буцы з нізкім кроем станавіліся папулярнымі на Поўдні [[Еўропа|Еўропы]] і ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], дзе палі для гульні ў футбол не былі такімі сырымі і цяжкімі для гульні. [[1960]]-я гады адзначыліся важным змяненнем у дызайне буцаў. Паўсюднае прымяненне атрымалі буцы з нізкім кроем (абутак не прыкрываў шчыкалатку). Такія змены ў дызайне дазволілі футбалістам рухацца хутчэй. Важнае ўдасканаленне ў дызайне і тэхналогіі футбольных буцаў распрацавала і выпусціла ў [[1990]]-х кампанія [[Адыдас]]. Распрацоўшчыкам рэвалюцыйнай мадэлі футбольнага абутку стаў былы футбаліст Ліверпуля [[Крэйг Джонсан]]. Джонсан распрацаваў мадэль Adidas Predator, які забяспечваў добрае счапленне буцаў з паверхняй футбольнага газона, якасны кантакт буцаў і [[Футбольны мяч|футбольнага мяча]]. На сённяшні дзень Adidas Predator лічыцца найбольш паспяховай мадэллю ў гісторыі футбольных буцаў<ref>[http://www.ransacker.co.uk/football-boots/advice/the-history-of-football-boots/ Гісторыя футбольных буцаў] {{ref-en}}</ref>. У новым стагоддзі сталі набываць папулярнасць буцы з маналітнай падэшвай і плоскімі шыпамі, накіраванымі ў розныя бакі. Такія футбольныя буцы максімальна паляпшаюць счапленне з паверхняй футбольнага поля. Але павелічэнне колькасці траўмаў гульцоў у апошні час звязваюць менавіта з выкарыстаннем такіх буцаў. Вядучы футбольны клуб [[Вялікабрытанія|Англіі]] [[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]] нават забараніў гульцам іх выкарыстанне. == Класіфікацыя футбольных буцаў == У міжнароднай спецыфікацыі футбольных буцаў ужываюць наступныя азначэнні: === SG (Soft Ground) === Soft Ground – буцы, складаюцца са здымных шыпоў канічнай або плоскай формы і ідэальна падыходзяць для гульні на мяккіх палях. У залежнасці ад неабходнасці падбіраюцца шыпы патрэбнага памеру, якія адпавядаюць мяккасці футбольнага поля. Плоскія шыпы звычайна прымацоўваюцца да падэшвы, а іх вышыня рэгулюецца ў залежнасці ад мадэлі буцаў; некаторыя маюць металічны наканечнік, які ў выпадку неабходнасці можа быць заменены на іншы; === FG (Firm ground) === Firm ground- буцы гэтага тыпу можна назваць класічнымі, на падэшве знаходзяцца шыпы і спецыяльныя наклейкі супраць коўзання, якія забяспечваюць счапленне і ўстойлівасць на большасці адкрытых футбольных палёў. Гэты тып футбольных буцаў звычайна мае серыю нязменных шыпоў з матэрыялу PU (паліўрэтан) або TPU (тэрмапластычны ўрэтан) звычайна плоскай або канічнай формы. Такі шматфункцыянальны абутак, выкарыстоўваецца практычна на ўсіх тыпах футбольных палёў і большасць футбалістаў выбіраюць менавіта гэты тып абутку; === HG (Hard Ground) === Hard Ground- абутак гэтага тыпу звычайна прызначаны для гульні на цвёрдых палях. Яго таксама вельмі часта выкарыстоўваюць для гульні на палях са штучным пакрыццём. Звычайна гэты тып абутку мае вялікую колькасць шыпоў, раўнамерна размешчаных па ўсёй паверхні падэшвы. Канструкцыя падэшвы адрозніваецца трываласцю і даўгавечнасцю. Кароткія, круглыя ці плоскія шыпы забяспечваюць устойлівасць і счапленне, а таксама амартызацыю. == Вытворцы футбольных буцаў == У пачатку XXI стагоддзя назіраецца далейшае выкарыстанне навукова-даследчай работы і дасягненняў, што спрыяе узмацненню дамінуючых пазіцый кампаній Nike, Puma, Adidas (у [[2006]] годзе Adidas аб'яднаўся з Reebok) на рынку. Сваю долю рынку маюць дробныя вытворцы спартыўнай прадукцыі, такія як Diadora, Lotto, Mizuno, Joma, Nomis, Kelme, Hummel, Demix. На сённяшні дзень найбольшай папулярнасцю карыстаюцца наступныя мадэлі футбольных буцаў: Nike Mercurial Vapor V FG, Nike Mercurial Superfly FG, Adidas Copa Mundial FG, Nike Total90 Laser II FG, Adidas Predator X FG, PUMA v1.10 FG, Adidas adiPURE II TRX FG, Nike CTR360 Maestri FG, Nike Tiempo FG<ref>[http://www.shopwiki.co.uk/wiki/Football+Cleats Футбольныя буцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100316163600/http://www.shopwiki.co.uk/wiki/Football+Cleats |date=16 сакавіка 2010 }} {{ref-en}}</ref>. У апошнія гады Nike з'яўляецца найбольш паспяховай спартыўнай кампаніяй у свеце. Яго прадукцыя карыстаецца найбольшай папулярнасцю сярод футбалістаў. {{зноскі}} == У Сеціве == * [http://soccer.epicsports.com/soccer-shoe-history.html/ Гісторыя футбольнага абутку] {{ref-en}} * [http://www.joma-ukraine.com.ua/Stati/2009-12-08-11-22-47.html Як выбраць футбольныя буцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100720154643/http://joma-ukraine.com.ua/Stati/2009-12-08-11-22-47.html |date=20 ліпеня 2010 }} {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Абутак]] [[Катэгорыя:Спартыўны абутак]] [[Катэгорыя:Футбол]] 0cprbfx39mz5lzlfgky52jcm555gmvi Аколіца (Мінскі раён) 0 67304 5155359 5146245 2026-06-17T16:06:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155359 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Аколіца}} {{не блытаць|Раўбічы|Раўбічамі|вёскай, паводле якой названы спартыўны комплекс, але якая месціцца ўбок ад касцёла}} {{НП-Беларусь |статус =Вёска |беларуская назва = Аколіца |краіна = Беларусь |выява = Касцёл.jpg |подпіс = [[Касцёл Святога Мацвея Апостала (Аколіца)|Касцёл Святога Мацвея Апостала]] |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Астрашыцкагарадоцкі |ранейшыя назвы = Кардоўшчына<br/>Халяўшчына<br/>Аколіца Халяўшчына<br/>Крыжагорск }} '''Ако́ліца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ако́ліцы, мн.'''</ref> ({{lang-be-trans|Akolica}}, {{lang-ru|Околица}}), раней '''Халяўшчына''' або '''Аколіца Халяўшчына''' — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Усяжа (рака)|Усяжа]]. Уваходзіць у склад [[Астрашыцкагарадоцкі сельсавет|Астрашыцкагарадоцкага сельсавета]]. Размешчана на перакрыжаванні шашы {{таблічка-by|P|80}} і {{таблічка-by|H|9059}}. == Назва == Самая ранняя вядомая назва мясцовасці — Кардоўшчына. Назва Аколіца Халяўшчына паходзіць ад прозвішча [[Халевы|Халеваў]], пазнейшых уладальнікаў засценка<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/Cudowne_obrazy_Matki_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_w_Po/OyRPlu1qWKAC?hl=be&gbpv=1&dq=Cholawsczyzna&pg=PA52&printsec=frontcover|аўтар=Sadok W. Bara̜cz|загаловак=Cudowne obrazy Matki Najświętszej w Polsce|год=1891|выдавецтва=Bednarski|старонак=318}}</ref>. У другой палове XX стагоддзя назву скарацілі да вёскі Аколіца. З 1873 года да другой паловы XX стагоддзя мясцовасць вакол храма звалася Крыжагорск, пазней уключана ў склад Аколіцы. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У другой палове XVI стагоддзя гэта мясцовасць належала [[Ваяводы новагародскія|новагародскаму ваяводу]] [[Казімір Валадковіч|Казіміру Валадковічу]]. 27 жніўня 1666 года шляхціц Габрыэль Халева купіў у яго засценак Кардоўшчына з 10 [[Валока|валокамі]] зямлі<ref name=":2">{{артыкул|спасылка=https://knihi-online.com/assets/files/chasopisy/hodnasc/hodnasc-2-4-1997.pdf|аўтар=Віталь Ханецкі|загаловак=Пахаваньні на могілках у Астрашыцкім Гарадку, Раўбічах, Аколіцы, Губічах (да 1917 года)|год=1997|месца=Менск|выданне=Годнасьць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты|выдавецтва=Адраджэньне|нумар=2(4)|старонкі=45-47|старонак=78}}</ref>. У межах купленых зямель быў драўляны храм, пабудаваны ў другой палове XVII стагоддзя<ref>{{Cite web|url=https://ais.by/story/1832|title=Костел, стоящий в облаках {{!}} Архитектура и строительство|website=ais.by|access-date=2025-09-09}}</ref>. Двор з назвай Халяўшчына вядомы прынамсі з першай паловы XVIII стагоддзя<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1517903_z14_54.053797,27.736272|title=Планы генерального межевания Белоруссии 1:84К - Астрашыцка-Гарадоцкі сельскі савет, Мінскі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-09-08}}</ref>, уваходзіў у склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Унук Габрыэля, Аляксандр Халева, падзяліў зямлю паміж сваёй жонкай і сынамі тастаментам 28 студзеня 1702 і падараваў касцёлу (ці ўніяцкай царкве) у вечнае карыстанне адну валоку зямлі<ref name=":2" />. У 1770-я гады на гары быў збудаваны новы драўляны [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніяцкі]] храм, замест ранейшага згарэлага. === Пад уладай Расійскай імперыі === [[Файл:Maryja Tyškievič. Марыя Тышкевіч (1857).jpg|міні|злева|[[Марыя Тышкевіч з Радзівілаў]], 1857 г. Кіраўніца камітэту нагляду за будаўніцтвам Халяўшчынскага касцёла]] [[Файл:Raŭbičy, Chałaŭščyna. Раўбічы, Халаўшчына (1900).jpg|міні|злева|[[Касцёл Святога Мацвея Апостала (Аколіца)|Халяўшчынскі касцёл (Крыжагорская царква)]], пачатак XX ст.]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 годзе вёска, шляхецкая ўласнасць<ref name=":0">{{Крыніцы/Памяць/Мінскі раён|к}}</ref>. У пачатку 1806 года паводле ініцыятывы мінскага біскупа [[Якуб Дадэрка|Якуба Дадэркі]] быў пабудаваны новы драўляны храм з назвай Халяўшчынскі касцёл, прыпісаны да Мінскага кафедральнага касцёла. У 1858—1862 гадах на месцы драўлянага касцёла быў збудаваны новы каменны, кіравала камітэтам нагляду за будаўніцтвам [[Марыя Тышкевіч|Марыя Тышкевіч з Радзівілаў]]. Пасля 1861 года ў [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай воласці]] Мінскага павета, былі аднайменныя [[Ваколіца (тып паселішча)|ваколіца]], [[фальварак]] і [[Урочышча|ўрочышча]]. У час [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] ў Халяўшчыне шляхам злучэння моладзевых груп, якія выйшлі з Мінска ў ноч на 19 красавіка ўтварыўся аддзел [[Антон Трусаў|Антона Трусава]]. У наваколлях Мінска аддзел меў некалькі сутыкненняў з войскамі, але быў дрэнна ўзброены і панёс вялікія страты<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pawet.net/files/ns1145.pdf|аўтар=Ігар Жукоўскі|загаловак=Паўстанне на Бярэзіншчыне, 1863-1864 гады|год=2013|выданне=Наша слова|месяц=10|чысло=13|нумар=№ 46 (1145)}}</ref>. За ўдзел у паўстанні быў пакараны смерцю ля [[Бараўляны (Мінскі раён)|Бараўлянаў]] [[Шляхта|шляхціц]] [[Тэлясфор Халева]], сын Антонія, яго частку ад спадчыннага надзелу ў 21 дзесяціну зямлі ва ўрочышчы Халяўшчына канфіскавалі расійскія ўлады{{Sfn|Матвейчык Д.|2016|с=592}}. Таксама за ўдзел у паўстанні на ссылку ў [[Табольская губерня|Табольскую губерню]] быў асуджаны яго брат Тамаш Халева, яго частка ад надзелу ў 21 дзесяціну зямлі таксама канфіскавана{{Sfn|Матвейчык Д.|2016|с=592}}. У межах рэпрэсій пасля паўстання ў 1866 годзе [[Касцёл Святога Мацвея Апостала (Аколіца)|касцёл]] быў адабраны расійскімі ўладамі і перададзены праваслаўнай царкве. У 1873 годзе Халяўшчынская царква была перайменавана ў Крыжагорскую, каб не асацыявацца з каталіцкім шляхецкім родам Халеваў<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/311334/1/Kryzhahorje%20%28Raubichy%291.pdf|ref=|аўтар=[[Кірыл Ільіч Смоліч|Кириллъ Смоличъ]]|загаловак=О переименованіи Холявщинской церкви въ Крестогорскую (Из летописи Крестогорской церкви за 1873 г.)|арыгінал=|год=1875|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Минские епархиальные ведомости|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=4|старонкі=106-110|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}}</ref>. Адначасова з гэтым мясцовасці вакол царквы нададзена назва Крыжагорск ({{lang-ru|Крестогорск}})<ref name=":1" />. Дагэтуль пэўны час мясцовасць на картах абазначаецца як засценак Горнаўка<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/14186017_z14_54.061790,27.738847|title=Карта Шуберта - квадрат N-35 126K - вуліца Іванаўская, Астрашыцка-Гарадоцкі сельскі савет, Мінскі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. У 1884 годзе ў Крыжагорску адкрылася царкоўна-прыходская школа<ref>{{Cite web|url=http://exarchate.by/resource/Dir0176/Dir0200/Page1592.html|title=Приходы 2-го Минского районного благочиния / Официальный портал Белорусской Православной Церкви|website=exarchate.by|access-date=2025-09-09}}</ref>. На 1917 год у сяле Крыжагорск было 2 двары, 18 жыхароў (усе беларусы){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=143}}. Крыжагорск уключаны ў склад Аколіцы ў другой палове XX стагоддзя. У 1888 годзе землеўладальнікамі ў Халяўшчыне былі: [[Мяшчане|мяшчанка]] [[Каталіцтва|каталічка]] Паўліна Міхайлаўна Багуміла (40 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] у фальварку), дваранка каталічка Юстына Францаўна Гадачэўская (52 дзесяціны ў фальварку), дваранін каталік Юзаф (Іосіф) Мяйштовіч (86 дзесяцін у маёнтку), [[Праваслаўе|праваслаўны]] мешчанін Іван Антонавіч Машынскі (20 дзесяцін у фальварку), дваранка каталічка Аляксандра Аляксандраўна Пржыгодзкая (Прыгодская) (19 дзесяцін у вёсцы), мешчанін каталік Ігнацы Аляксандравіч Халева (16 дзесяцін), мешчанін каталік Антон Антонавіч Халева (7 дзесяцін), каталік Антон Марцінавіч Халева (40 дзесяцін), мешчанін каталік Адам Юзафавіч (Іосіфавіч) Халева (9 дзесяцін), дваранка каталічка Тэрэза Шыманская (10 дзесяцін), Іван Іванавіч (Ян Янавіч) Шыманскі (20 дзесяцін){{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=}}. У 1911 годзе ў Халяўшчыне землеўладальнікамі былі: Юзаф (Іосіф) Вацлававіч Багуміла (92 дзесяціны, 90 дзесяцін у 1914 г.), Настасся Вікенцева Валасевіч (40 дзесяцін), Антон Якаўлеў Залівака (15 дзесяцін), Плацыда Андрэеўна Мяйштовіч (66 дзесяцін, таксама ў 1914 г.), Іван (пазашлюбны) Машынскі (10 дзесяцін), Канстанцін Іванавіч Машынскі (18 дзесяцін), Феліцыян Антонаў Раткевіч (Радкевіч; 20 дзесяцін, таксама ў 1914 г.), Восіп Марцінаў Халева (40 дзесяцін, 35 дзесяцін у 1914 г.){{Sfn|Дрозд Д.|2013|с=}}. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Астрашыцка-Гарадоцкай воласці атрымлівалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). За часам польскай адміністрацыі касцёл быў вернуты каталікам, за бальшавіцкай уладай заняты праваслаўнай царквой. З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1930-я гады праведзена прымусовая{{Sfn|Звязда|1938|с=3}} [[калектывізацыя]], у часе якой рэпрэсавана прынамсі адна сям’я<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2832827|title=Списки жертв — Петрович Иван Александрович|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-08|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106143511/https://base.memo.ru/person/show/2832827|url-status=dead}}</ref>{{efn|Вёска Аколіца. Пятровіч Адам Іванавіч, н. у 1902, селянін. Раскулачаны ў 1930 годзе і разам з сям’ёй высланы ў Свярдлоўскую вобласць. Рэабілітаваны ў 1992 годзе<ref>{{Крыніцы/Памяць/Мінскі раён|к}} С. 113.</ref>|reference=}}, створаны [[калгас]] «Новы шлях»{{Sfn|Звязда|1938|с=3}}. У часе [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычных рэпрэсій 1930-х]] гадоў рэпрэсаваны яшчэ прынамсі 4 ураджэнцы Халяўшчыны<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2805089|title=Списки жертв — Заянчковский Антон Эдуардович|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-08|archive-date=25 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125013558/https://base.memo.ru/person/show/2805089|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/360738|title=Списки жертв — Заянчковский Антон Эдуардович|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-08|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106111929/https://base.memo.ru/person/show/360738|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2824979|title=Списки жертв — Мейштович Сигизмунд Иосифович|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-08|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106163202/https://base.memo.ru/person/show/2824979|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2809523|title=Списки жертв — Кашинский Франц Зенонович|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-08|archive-date=1 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201165335/https://base.memo.ru/person/show/2809523|url-status=dead}}</ref>. У 1930-я гады была знішчана драўляная капліца на каталіцкіх могілках<ref name=":2" />. Крыжагорская царква дзейнічала ў 1920-я гады, настаяцель царквы [[Дзімітрый Аляксандравіч Паўскі|Дзімітрый Паўскі]] першы раз арыштаваны ў 1931 годзе, за часам прымусовай калектывізацыі, пасля лагера служыў у [[Цвер|Цвяры]], другі раз арыштаваны ў 1937 годзе і расстраляны. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1800 год — 13 двароў, 95 жыхароў<ref name=":0" /> * 1897 год — ваколіца, 11 двароў, 59 жыхароў; фальварак, 1 двор, 8 жыхароў; урочышча, 5 двароў, 23 жыхары<ref name=":0" /> * 1908 год — ваколіца, 10 двароў, 82 жыхары; фальварак, 1 двор, 12 жыхароў; урочышча, 4 двары, 37 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=210}} * 1917 год — ваколіца, 76 жыхароў; фальварак (звесткі на 1921 год), 1 двор, 9 жыхароў; урочышча, 2 двары, 8 жыхароў; усе жыхары [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=146}} * 1997 год — 193 двары, 1832 жыхары<ref name=":0" /> * 2009 год — 1940 жыхароў * 2019 год — 1229 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-09-08|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Славутасці == [[Файл:Вёска Аколіца. Мінскі раён 2018 (04).jpg|міні|Касцёл Святога Мацвея Апостала]] * [[Касцёл Святога Мацвея Апостала (Аколіца)|Былы касцёл Святога Мацвея Апостала]] (1858—1862). Памылкова прыпісваецца да вёскі [[Раўбічы]]. Канфіскаваны пасля паўстання 1863 года і прыстасаваны пад праваслаўную Успенскую царкву. Цяпер у будынку касцёла дзейнічае [[Музей беларускага народнага мастацтва]]. — {{ГККРБ 4|613Г000373}} * Каля касцёл размешчаны старадаўнія могілкі, дзе было пахавана шмат мясцовай шляхты. У канцы XIX ст. за кіламетр на поўдзень ад аколіцы Халяўшчына былі закладзеныя новыя каталіцкія могілкі<ref name=":2" />. * Храм у гонар абраза Маці Божай Млекакарміцелькі (2017—2022; архітэктары [[Андрэй Альбертавіч Анісімаў|А. А. Анісімаў]], [[А. С. Ціханоўская]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sobory.ru/article/?object=62603|title=Околица, Церковь иконы Божией Матери "Млекопитательница" (каменная)|website=Соборы.ру|access-date=2025-09-08}}</ref>. [[Файл:Памятник павшим войнам дер. Околица в годы Отечественной войны - panoramio.jpg|міні|злева|Помнік воінам-аднавяскоўцам]] * Помнік воінам-аднавяскоўцам, якія загінулі ў час Вялікай Айчыннай вайны. Перанесены на новае месца ў час пашырэння [[МКАД-2]]. === Страчаная спадчына === * Драўляная капліца на каталіцкіх могілках. Знішчана ў 1930-я гады<ref name=":2" />. * Драўляная брама-званіца перад Халяўшчынскай царквой. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Халяўшчына // {{Крыніцы/Памяць/Мінскі раён}} С. 627 * {{кніга|аўтар = [[Зміцер Дрозд|Дрозд Д.]]|частка = |загаловак = Землевладельцы Минской губернии, 1900—1917: справочник|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Медисонт|год = 2013|том = |старонкі = |старонак = 694|серыя = |isbn = 978-985-7085-07-1|тыраж = |ref = Дрозд Д.}} * {{кніга|аўтар = [[Дзмітрый Часлававіч Матвейчык|Матвейчык Д]].|частка = |загаловак = Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў : біяграфічны слоўнік : (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2016|том = |старонкі = |старонак = 735|серыя = |isbn = 978-985-01-1159-3|тыраж = |ref = Матвейчык Д.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} * {{артыкул|аўтар= Сяргеенка Г.|загаловак= Калгасная электрастанцыя|арыгінал= |спасылка= https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Zviazda.zip/1938-295a.pdf|аўтар выдання= |выданне= Звязда|тып= газета|месца= Менск|выдавецтва= |год= 1938|выпуск= |том= |нумар= 295 (6271)|старонкі= 3|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Звязда|archive-url= https://web.archive.org/web/20240318094105/https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Zviazda.zip/1938-295a.pdf|archive-date= 18 сакавіка 2024}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Астрашыцкагарадоцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Астрашыцкагарадоцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] nj8mrf3m1qxvjif6ub5y13u7bsgo6sq Алег Грушэцкі 0 77921 5155438 5079934 2026-06-17T20:31:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155438 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Грушэцкі}} {{Картка:Асоба |імя = Алег Грушэцкі |Rodovid = 556645 }} '''Алег Леанідавіч Грушэцкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[пісьменнік]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], перакладчык, літаратуразнавец, грамадскі дзеяч. Аўтар літаратуразнаўчых і гістарычных артыкулаў. Адзін з заснавальнікаў «[[Аб’яднанне беларускіх скаўтаў|Аб’яднання беларускіх скаўтаў]]»<ref name="НББ">{{cite web |url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-ar7871165&strq=l_siz=20 |title=Грушэцкі, Алег Леанідавіч (пісьменнік ; грамадскі дзеяч ; нар. 1974) | publisher= [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|НББ]]|access-date=2023-09-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231004060150/http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-ar7871165&strq=l_siz=20|archive-date= 2023-09-09}}</ref><ref name="нв">{{артыкул|загаловак=Алег Грушэцкі|спасылка=http://www.nv-online.info/attachment/395/Narodnaya_volia_07_05.pdf|выданне=[[Народная Воля]]|тып=газета|месца=Мн.|год=7 мая 2013|выпуск=3777|нумар=36|старонкі=8|issn=2071-9647|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704063815/http://nv-online.info/attachment/395/Narodnaya_volia_07_05.pdf|archive-date=4 ліпеня 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130704063815/http://nv-online.info/attachment/395/Narodnaya_volia_07_05.pdf|archivedate=4 ліпеня 2013}}</ref><ref name="моцны">{{cite web |url=https://mocny.by/uchitsja/skautyng-u-sjercy-kazki-u-dushy/ |title=Скаўтынг у сэрцы, казкі ў душы |author=Юры Тамковіч |date=21 лютага 2020 |publisher=mocny.by |access-date=24 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224073038/https://mocny.by/uchitsja/skautyng-u-sjercy-kazki-u-dushy/ |archive-date=24 лютага 2020 }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 мая 1974 года ў Мінску. Навучаўся ў СШ № 20 г. Мінска (сёння — [[Гімназія № 8 (Мінск)|гімназія № 8]]). У юнацтве і маладосці займаўся рознымі відамі спорту, у прыватнасці, [[в'етнам]]скім [[Баявыя мастацтвы|баявым мастацтвам]] {{нп3|Нят-Нам|Нят-Нам|ru|Нятнам}}<ref name="моцны" />. Працоўную дзейнасць пачаў у 1992 годзе са старэйшага [[завадатар]]а ў СШ № 140 г. Мінска. У 1996 годзе прайшоў навучанне ў [[Рэспубліканскі інстытут прафесійнай адукацыі|Рэспубліканскім інстытуце прафесійнай адукацыі]] па навучальным плане «Кіраванне прадпрыемствам ва ўмовах рыначнай эканомікі» з прысваеннем кваліфікацыі «Менеджар-прадпрымальнік», які скончыў на выдатна<ref name="Марціновіч">{{артыкул |аўтар= [[Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|Дзяніс Марціновіч]]|загаловак=У лесе, без дзяўчат і мабільнікаў |спасылка=http://www.nv-online.info/by/713/printed/122915/ |выданне=[[Народная Воля]] |тып=газета |месца= Мн.|год=12 жніўня 2016 |выпуск= 4106|нумар= 59|старонкі=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824192357/http://www.nv-online.info/by/713/printed/122915/ |archive-date=2016-08-24}}</ref>. Пасля працаваў на заводзе сродкаў комплекснай аўтаматызацыі НВА «Гранат» менеджарам аддзела [[маркетынг]]у<ref name="моцны" />.<includeonly>У 2019 годзе скончыў курсы польскай мовы ў [[Польскі інстытут у Мінску|Польскім інстытуце ў Мінску]]<ref>{{cite web |url=https://novychas.by/kultura/sjarod-lepszyh-vypusknikou-polskaha-instytuta-ad |title=Сярод лепшых выпускнікоў Польскага Інстытута – адзін з аўтараў «Новага Часа» |date=2019-06-08 |publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]] |access-date=2019-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609142223/https://novychas.by/kultura/sjarod-lepszyh-vypusknikou-polskaha-instytuta-ad |archive-date=9 чэрвеня 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web| date = 2019-06-07| url = http://www.instpol.by/news/Minioneprojekty/1219.html| title = Уручэнне пасведчанняў слухачам курсаў 2017/2019| publisher = Польскі інстытут у Мінску| access-date = 2019-06-09| archive-url = https://web.archive.org/web/20190819182525/http://www.instpol.by/news/Minioneprojekty/1219.html| archive-date = 19 жніўня 2019| url-status = dead}}</ref>.</includeonly> Бацька траіх дзяцей<ref>{{артыкул |аўтар=Юлія Сенькавец |загаловак=Анёлы не спяць |арыгінал=Ангелы не спят |спасылка=http://mk.by/2012/12/21/75163 |выданне=Минский курьер |тып=газ. |месца=Мінск |выдавецтва=Мінгарвыканкам |год=21 снежня 2012 |выпуск=2322 |нумар=144 |старонкі=6 |issn=1992—3031 |мова=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316013957/http://mk.by/2012/12/21/75163/ |archive-date=16 сакавіка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160316013957/http://mk.by/2012/12/21/75163/ |archivedate=16 сакавіка 2016 }}</ref><ref name="Маладосць">{{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі|загаловак=Каралеўна і чорны бык|спасылка=http://www.maladost.lim.by/wp-content/uploads/2016/05/maladost_12_2015.pdf|выданне=[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]|тып=часопіс|год=2015|нумар=12|старонкі=25—28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506095813/http://www.maladost.lim.by/wp-content/uploads/2016/05/maladost_12_2015.pdf|archive-date=6 мая 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160506095813/http://www.maladost.lim.by/wp-content/uploads/2016/05/maladost_12_2015.pdf|archivedate=6 мая 2016}}</ref><ref>{{cite web|url = https://catholicnews.by/usjo-magchyma-dlja-tago-hto-veryc-svedchanne-sjam-i-grushjeckih/|title = “Усё магчыма для таго, хто верыць”. Сведчанне сям’і Грушэцкіх| author = Марта Венславовіч |date =2025-12-30 |publisher =[[Каталіцкі веснік]] |location = |page = |archive-url =https://web.archive.org/web/20251230083705/https://catholicnews.by/usjo-magchyma-dlja-tago-hto-veryc-svedchanne-sjam-i-grushjeckih/ |archive-date =2025-12-30 |access-date = 2026-01-11}}</ref>. Дачка выхоўвалася ў беларускамоўным садку<ref>{{артыкул |загаловак=Беларусікі. Проста Марыя |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20161214/1481735156-prosta-maryya |выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=15 снежня 2016 |выпуск=28352 |нумар=242 |старонкі=12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216170156/http://zviazda.by/be/news/20161214/1481735156-prosta-maryya |archive-date=16 снежня 2016 }}</ref>. == Грамадская дзейнасць == [[Файл:ГрушэцкіАБС.jpg|thumb|right|170px|Алег Грушэцкі з пасведчаннем Мінюсту аб рэгістрацыі «Аб’яднання беларускіх скаўтаў» у дзень атрымання пасведчання (12 жніўня 1992).]] З 1987 года — удзельнік таварыства «[[Талака (таварыства)|Талака]]», якое займалася адраджэннем беларускай культуры. У 1989 годзе вылучаўся на Сойме Талакі ў сябры Рады<ref name="моцны" /><ref name="Верш">{{cite web| date =1995| url = http://vershy.ru/category/aleg-grushetski| title = Біяграфія Алега Грушэцкага|publisher = Нацыянальны паэтычны партал [[Вершы.ru]]| access-date = 2023-08-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231002080825/http://vershy.ru/category/aleg-grushetski|archive-date= 2023-10-02}}</ref>. Напачатку 1989 года стаў маладзёжным кіраўніком «[[Беларускі вучнёўскі саюз|Беларускага вучнёўскага саюза]]» («БВС»)<ref name="моцны" />. У жніўні 1989 года сабраў першы [[Скаўцкі рух|скаўцкі]] звяз (атрад)<includeonly>«Касінеры» (у гонар [[Касінеры|касінераў]] [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]])</includeonly>, у склад якога ўвайшлі ў асноўным вучні [[Гімназія № 8 (Мінск)|школы № 20]], а таксама сябры «БВС»<ref name="моцны" />. Створаны ім атрад, які складаўся пераважна з хлопцаў і некалькіх дзяўчат, стаў першай спробай адраджэння [[Гісторыя скаўтынгу ў Беларусі|беларускага скаўтынгу]]<ref name="Верш" />. У жніўні 1990 года прымаў удзел у адкрыцці першага заезду першага беларускамоўнага дзіцячага [[Грунвальд (летнік)|летніка «Грунвальд»]] — урачыста ўздымаў сцяг на цырымоніі адкрыцця<ref>{{артыкул |аўтар=Свэн Экдаль |загаловак=Грунвальдская (Таненбергская) бітва 1410 г. і яе адлюстраванне ў помніках XX ст. |спасылка=http://kamunikat.org/8806.html?pubid=20766 |аўтар выдання=[[Андрэй Васілевіч Дынько|Андрэй Дынько]] |выданне=[[ARCHE Пачатак|ARCHE]] |тып=часопіс |месца=Мн. |год=кастрычнік 2010 |выпуск=97 |нумар=10 |старонкі=323 |issn=1392-9682 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305084041/http://kamunikat.org/8806.html?pubid=20766 |archive-date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Напачатку 1991 года надрукаваў першае сучаснае беларускае скаўцкае выданне — газету «[[Скаўт Беларусі]]»<ref>{{cite web |url=http://www.slounik.org/153855.html |title=Скаўт Беларусі |date=1999 |work=Дэмакратычная апазыцыя Беларусі (1956-1991). Даведнік |archive-url=https://web.archive.org/web/20130411151510/http://slounik.org/153855.html |archive-date=11 красавіка 2013 |access-date=14 верасня 2013 }}</ref>. Алег Грушэцкі быў першым (і на той час адзіным) скаўтам, які прадстаўляў Беларусь на XVII Сусветным скаўцкім [[Джамбары]] (скаўцкі злёт), які праходзіў з 8 па 16 жніўня 1991 года ў [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]]<ref name="нв" /><ref>{{кніга|аўтар =Алесь Лозка |загаловак = Беларускі скаўтынг.|месца =Мн. |выдавецтва =Полымя |год =1997 |старонкі =57 |старонак =188 |isbn =985-07-0213-3 }}</ref>. У 1992 годзе стаў адным з арганізатараў Устаноўчага Сойма «Аб’яднання беларускіх скаўтаў». 21 сакавіка 1992 года, падчас Устаноўчага Сойму, Алег Грушэцкі абраны сябрам Рады «АБС». 14 жніўня 1992 года ў Рэспубліканскім скаўцкім летніку «Лясун» здаў іспыты з прысваеннем кваліфікацыі Скаўт-майстра. 15 лістапада 1992 года на сходзе па ўтварэнні Мінскай харугвы імя [[Вітаўт]]а быў абраны сябрам Рады мінскай харугвы<ref>{{кніга|аўтар =Алесь Лозка |загаловак = Беларускі скаўтынг.|месца =Мн. |выдавецтва =Полымя |год =1997 |старонкі =22 |старонак =188 |isbn =985-07-0213-3 }}</ref>. У ліпені 1993 года адкрываў першы Джамбары «[[Аб’яднанне беларускіх скаўтаў|АБС]]» — запальваў Вялікае Джамбарыйскае вогнішча<ref name="Верш" />. == Творчасць == [[Файл:Ho Shi Min. Grushetsky O.L..jpg|thumb|right|170px|Партрэт [[Ха Шы Мін]]а (Алег Грушэцкі, аловак, 1990 год).]] У юнацтве навучаўся маляванню ў беларускага скульптара [[Гэнік Лойка|Гэніка Лойкі]]<ref>{{YouTube|logo=1|id=IuodB2JTpIc|start=18m00s|title=Культурная раніца. Алег Грушэцкі}}. [[Радыё Марыя]], 23 жніўня 2023</ref>. У 1992 годзе пачаў пісаць бардаўскія ды скаўцкія песні. У 1993 годзе выступіў на «III [[Аршанская бітва (фестываль)|Беларускім фестывалі бардаўскай песні]]»<ref>{{Кніга |аўтар =Юрка Копцік |частка =Гісторыя фестываля “Аршанская бітва” |загаловак =Аршанская бітва і Аршанскі фэст: гісторыя |спасылка =https://orsha.eu/rus/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/10674 |месца =Орша |выдавецтва =Цэнтр імя Філона Кміты |год =2007 |старонкі =21—22 |старонак =36 |archive-date =12 студзеня 2021 |archive-url =https://web.archive.org/web/20210112215555/https://orsha.eu/rus/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/10674 }}</ref><includeonly>(28—29 жніўня; прысвечаны [[Бітва пад Оршай (1514)|Аршанскай бітве]])</includeonly>. Выканаў некалькі песень у музычным жанры [[блюз-рок]] на свае вершы і адну на верш [[Анатоль Сыс|Анатоля Сыса]], пасля чаго атрымаў добрыя водгукі музычных крытыкаў<ref name="Мартыненка">{{артыкул|аўтар=[[Вітаўт Міхайлавіч Мартыненка|Вітаўт Мартыненка]] |загаловак=Яшчэ адна цагліна ў падмурак адраджэння|выданне=[[Чырвоная змена]] |тып=газ. |месца=Мн. |год=2 верасня 1993 |выпуск= 13677|нумар=83 }}</ref> і быў запрошаны запісаць свае песні на «[[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Белрадыё]]». Яго песні, як вершы, упершыню былі надрукаваныя ў часопісе «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]» (№ 3, 1994)<ref>{{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі |загаловак= Што такое скаўтынг. (Прадмова.) Вось і вечар настаў. Хай заўжды будзе так. (Вершы.) |выданне=[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1994 |выпуск=16 |нумар=3 |старонкі= 58—61}}</ref>. Некаторыя вершы Грушэцкага пакладзены на музыку<ref>{{YouTube|logo=1|id=rTIJ5zGLNbM|start=|title="Я беларус у душы" (на словы Алега Грушэцкага)}}. Alexander Skory, 19 лістапада 2021.</ref>. Таксама ён удала спалучае ў сваёй паэзіі міжжанравы сінтэз (напрыкалад, японскі [[Танка (паэзія)|танка]] і [[акраверш]]), абнаўлючы такім чынам некаторыя паэтычныя формы<ref name="ReferenceA">{{кніга|аўтар =[[Таццяна Пятроўна Барысюк|Барысюк, Т.П.]] |частка =Хоку і танка ў сучаснай беларускай паэзіі |загаловак =Беларуская літаратура і літаратуразнаўства: зборнік навуковых артыкулаў (да 90-годдзя Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы) / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.] |адказны =уклад. Н. В. Якавенка; навук. рэд. І. В. Саверчанка |месца =Мн. |выдавецтва =Інстытут літаратуразнаўства НАН Беларусі, ВД «Беларуская навука» |год =2022 |старонкі =269—278 |старонак = 507 |isbn =978-985-08-2897-2 }}</ref>. Алег Грушэцкі піша казкі, [[фэнтэзі]] і вершы на беларускай мове<ref name="нв" /><ref>{{cite web| date =5 сакавіка 2012| url =http://news.21.by/society/2012/03/05/479857.html| title =Паэты Уздзеншчыны сустрэліся з Дзяржынскімі творцамі| publisher =news.21.by| access-date =20 ліпеня 2012| archive-url =https://web.archive.org/web/20160305073917/http://news.21.by/society/2012/03/05/479857.html| archive-date =5 сакавіка 2016}}</ref><includeonly>. Таксама друкуецца на польскай і украінскай мовах</includeonly>. На думку Алега Грушэцкага, беларускую літаратуру вылучае дух таямнічасці і загадкавасці, пэўнай містычнасці і міфалагічнасці<ref>{{cite web |url=http://www.velvet.by/shopwindow/uspeshnaya-zhizn/velvetovye-intervyu/velvetavae-nterv-yu-slova-chytachu |title=VELVETавае інтэрв’ю. Слова чытачу: Алег Грушэцкі |author=[[Ганна Севярынец]] |date=28 студзеня 2015 |publisher=[[Velvet.by]] |access-date=25 красавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817214629/https://www.velvet.by/shopwindow/uspeshnaya-zhizn/velvetovye-intervyu/velvetavae-nterv-yu-slova-chytachu |archive-date=17 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Літаратуру ён лічыць «''неад’емнай часткай культуры, тым, на чым адбываецца фарміраванне свядомасці нацыі, яе выхаванне, будуецца менталітэт. А таксама фарміруецца культурны і інтэлектуальны ўзровень тых, хто падрастае''»<ref name="моцны" />. [[Файл:Children's writers from Belarus.jpg|thumb|right|240px|На Міжнародным форуме даследчыкаў беларускай казкі разам з іншымі беларускімі дзіцячымі пісьменнікамі (2023).]] Публікаваўся са сваімі творамі, а таксама з [[Літаратуразнаўства|літаратуразнаўчымі]], [[Біяграфія|біяграфічнымі]] і [[Публіцыстыка|публіцыстычнымі]] артыкуламі ў беларускіх газетах «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», «[[Настаўніцкая газета]]», «[[Культура (газета)|Культура]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]», «Белорусская нива» («[[Сельская газета]]»)<includeonly>, «[[Народная Воля]]», «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]», польскай «[[Gazeta Polska Codziennie]]»</includeonly>, у часопісах «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]»<ref>{{артыкул |аўтар=Наста Грышчук |загаловак=Ударны ліпень |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/08/31-2015.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=7 жніўня 2015 |выпуск=4831 |нумар=31 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/*/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/08/31-2015.pdf |archive-date=11 кастрычніка 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151011114326/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/08/31-2015.pdf |archivedate=11 кастрычніка 2015 }}</ref>, «[[Буся (часопіс)|Буся]]», «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]», «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]», «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]», «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]»<includeonly>, украінскім часопісе «[[Колобочок]]»<ref>{{артыкул|аўтар=Олег Грушецький |загаловак=Чому у звірів шуби різні |выданне=[[Колобочок]] |тып=часопіс|месца=Чарнаўцы |выдавецтва= Друк Арт|год=2022 |нумар=12 |старонкі= 7—9|мова=uk}}</ref>, польскіх навукова-гістарычных часопісах «[[Mówią Wieki]]», «[[Rocznik Lubelski]]»</includeonly>. Прымае ўдзел у творчых імпрэзах Паэтычнага тэатра «[[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Арт. С]]»<ref>{{cite web| date =2018-12-02| url =https://novychas.by/kultura/paetyczny-teatr-art-s-zapraszae-na-tvorczy-vecza| title = Паэтычны тэатр «Арт.С» запрашае на творчы вечар |publisher =Новы Час| access-date = 2019-06-10}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Інга Вінарская |загаловак=Прывітанне ад Таццян для «Беларускай хаткі» |спасылка=http://naszaslowa.by/wp-content/uploads/2014/05/2aoknash7i.pdf |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып=газ. |выдавецтва=[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] |год=12 лютага 2020 |выпуск=1470 |нумар=7 |старонкі=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224065608/http://naszaslowa.by/wp-content/uploads/2014/05/2aoknash7i.pdf |archive-date=24 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200224065608/http://naszaslowa.by/wp-content/uploads/2014/05/2aoknash7i.pdf |archivedate=24 лютага 2020 }}</ref>. У 2023 годзе ў межах III Міжнароднага форума даследчыкаў беларускай казкі, які праводзіўся [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтрам даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], прымаў удзел у круглым стале «Сучасная літаратурная казка: суадносіны фальклорнай і літаратурнай традыцыі»<ref>{{cite web |url= https://www.4-4.by/news/amataram-belaruskay-kazki|title= Аматарам беларускай казкі |date= 2023-05-19 | publisher= [[Чатыры чвэрці]]|access-date=2023-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522105842/https://www.4-4.by/news/amataram-belaruskay-kazki |archive-date= 2023-05-22}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=[[Таццяна Пятроўна Барысюк|Таццяна Барысюк]] |загаловак= Казка: набыткі і планы |спасылка= https://zviazda.by/sites/default/files/25-2023.pdf|выданне= [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]|тып=газ. |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=2023-06-23 |выпуск= 5234 |нумар= 25|старонкі= 14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623205132/https://zviazda.by/sites/default/files/25-2023.pdf |archive-date=2023-06-23}}</ref>. Казка «[[Жаўнер і вужалка]]» увайшла ў лонг-ліст IV міжнароднага літаратурнага конкурсу «Рускі Гофман — 2019» ў намінацыі «Проза казачная, фантазійная»<ref>{{кніга|аўтар =Бартфельд, Б. Н. |частка =Лонг-лист IV международного литературного фестиваля-конкурса «Русский Гофман2019». Проза сказочная, фантазийная |загаловак =Альманах «Русский Гофман — 2019» |спасылка =https://ridero.ru/books/almanakh_russkii_gofman_2019/freeText |месца =Калининград |выдавецтва =Издательские решения |год = 2019|старонкі = 20|старонак = 340 |isbn =978-5-0050-8134-6 }}</ref>. Кніга «[[Краіна Вымярэнія]]» ў 2019 годзе ўвайшла ў ТОП-10 найлепшых кніг для дзяцей на беларускай мове (па версіі <includeonly>[[TUT.BY]] і</includeonly>доктара філалагічных навук літаратуразнаўцы [[Ганна Мікалаеўна Кісліцына|Ганны Кісліцынай]])<ref>{{cite web|url= https://news.tut.by/culture/664966.html|title= 10 лучших детских книг 2019 года|author= [[Ганна Мікалаеўна Кісліцына|Ганна Кісліцына]]|date= 2019-12-13|publisher= [[TUT.BY]]|access-date= 2019-12-15|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20191215185658/https://news.tut.by/culture/664966.html|archive-date= 15 снежня 2019}}</ref>, а ў 2020 годзе — у ТОП-12 беларускіх дзіцячых выданняў (па версіі газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]» і літаратурнага крытыка [[Людміла Рублеўская|Людмілы Рублеўскай]])<ref>{{cite web |url= http://zviazda.by/be/news/20201229/1609255636-yakuyu-knigu-paklasci-dzicyaci-pad-yolachku-top-12-belaruskih-dzicyachyh |title=Якую кнігу пакласці дзіцяці пад ёлачку? Топ-12 беларускіх дзіцячых выданняў — 2020 |author=[[Людміла Рублеўская]] |date= 30 снежня 2020 | publisher= [[Звязда (газета)|Звязда]]|access-date=2020-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230131819/http://zviazda.by/be/news/20201229/1609255636-yakuyu-knigu-paklasci-dzicyaci-pad-yolachku-top-12-belaruskih-dzicyachyh |archive-date= 2020-12-30}}</ref>. == Узнагароды == * 2 месца на конкурсе [[Таварыства беларускай мовы]] на тэму «Гуманітарныя навукі. Персаналіі» — ''за артыкул «Беларускае фэнтэзі»'' ([[2015 год у гісторыі літаратуры|2015]])<ref>{{cite web |url= http://tbm-mova.by/news_1200.html|title=Вынікі конкурсу артыкулаў у Вікіпедыі |date=28 чэрвеня 2015 |publisher=[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]] |access-date=26 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150726105358/http://tbm-mova.by/news_1200.html |archive-date=26 ліпеня 2015}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=[[Югася Каляда|Яўгенія Парашчанка]] |загаловак=Вынікі конкурсу артыкулаў у Вікіпедыю |спасылка=http://naszaslowa.by/wp-content/uploads/2014/05/5anash26i.pdf |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып=газета |выдавецтва=ТБМ |год=30 чэрвеня 2015 |выпуск=1229 |нумар=26 |старонкі=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303111059/http://naszaslowa.by/wp-content/uploads/2014/05/5anash26i.pdf |archive-date=3 сакавіка 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190303111059/http://naszaslowa.by/wp-content/uploads/2014/05/5anash26i.pdf |archivedate=3 сакавіка 2019 }}</ref>; * дыплом І ступені рэспубліканскага конкурсу навукова-даследчых работ «Памяць роду: мінулае вачыма сучаснікаў» у намінацыі «Гісторыя ўласнага роду, сям’і» ([[2016 год у гісторыі літаратуры|2016]])<ref>{{cite web |url=http://www.rs.unibel.by/main.aspx?guid=1281 |title=Вынікі рэспубліканскага конкурсу “Памяць роду: мінулае вачыма сучаснікаў” |date=14 лістапада 2016 |publisher=час. «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]» |access-date=19 лістапада 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161122080708/http://www.rs.unibel.by/main.aspx?guid=1281 |archive-date=22 лістапада 2016 }}</ref>; * 1 месца ў конкурсе «Культурны ракурс» газеты «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» ([[2017 год у гісторыі літаратуры|2017]]) <ref>{{артыкул |загаловак= Культурны ракурс |спасылка= http://zviazda.by/sites/default/files/1-2017.pdf |выданне= [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып= газета |месца= Мн. |выдавецтва= СПБ, РВУ «Звязда» |год= 6 студзеня 2017 |выпуск= 4904 |нумар= 1 |старонкі= 16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170124195848/http://zviazda.by/sites/default/files/1-2017.pdf |archive-date= 24 студзеня 2017 }}</ref>. {|align="center" !colspan="4"| ||| [[Файл:Gruszecki RodnajeSłowa.jpg|міні|none|220px|Узнагароджанне дыпломам I ступені на рэспубліканскім конкурсе навукова-даследчых работ «Памяць роду: мінулае вачыма сучаснікаў»]] ||| [[Файл:GruszeckiZwiazda.jpg|міні|none|190px|Алег Грушэцкі і галоўны рэдактар газеты «Літаратура і мастацтва» [[Ларыса Іванаўна Цімошык|Ларыса Цімошык]] падчас узнагароджання дыпломам за 1-е месца ў конкурсе «Культурны ракурс»]] ||| |} == Крытыка і ацэнка творчасці == === Паэзія === [[Файл:Grushecki&Art-s.jpg|thumb|right|270px|Алег Грушэцкі чытае свае вершы на 15-годдзі [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Паэтычнага тэатра «Арт. С»]].]] Лігвіст і выкладчык кафедры англійскай мовы [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГДУ імя Ф. Скарыны]] Вікторыя Старакожава адзначае, што лірычная паэзія Грушэцкага падобна на рамантычнае прызнанне ў лісце каханай, напоўненае шчырымі і чыстымі словамі любові, дзе паэт па-майстэрску падбірае словы для свайго пранікнёнага прызнання. Так, у вершы Алега Грушэцкага «Чыстае каханне» канцэпт «''каханне''» выступае як энэргія, якая рухае жыццём і натхняе на напісанне вершаў. Яго творы лінгвіст параўноўвае з творчасцю амерыканскага паэта Джэка Гілберта{{Sfn|Старокожева|2016|с=88, 89}}. Станоўчыя водгукі атрымала і выступленне Алега Грушэцкага, як барда. Музыказнаўца [[Вітаўт Мартыненка]] ў газеце «[[Чырвоная змена]]», у сваім артыкуле прысвечаным «III [[Аршанская бітва (фестываль)|Беларускаму фестывалю бардаўскай песні]]» так пісаў пра яго: {{Цытата|Не падмануў фестываль і спадзяванняў тых, хто ад фестываляў чакае ў першую чаргу адкрыццяў. Імі сталі магіляўчанін Алесь Аўраменка, мінчук Алег Грушэцкі. Мяне асабіста найбольш уразіў апошні, які стварыў нечаканы вобраз гэткага беларускага панк-барда. Хацелася б, каб Алег працягваў творчасць у знойдзенай плыні…<ref name=" Мартыненка" />|}} Літаратуразнаўца і навуковы супрацоўнік аддзела ўзаемасувязей літаратур «[[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]» [[Таццяна Пятроўна Барысюк|Таццяна Барысюк]] заўважае, што Грушэцкі ўдала спалучае ў сваёй паэзіі міжжанравы сінтэз (напрыкалад, японскі [[Танка (паэзія)|танка]] і [[акраверш]]), абнаўлючы такім чынам некаторыя паэтычныя формы<ref name="ReferenceA"/>. А створаную Грушэцкім нізку [[Купалле|купальскіх]] вершаў у такіх разнастайных паэтычных жанрах, як газель, [[рубаі]], [[Хайку|хоку]] і [[Танка (паэзія)|танка]], літаратуразнаўца Таццяна Барысюк акрэсліла, як «''унікальны феномен, бо ў названых тэкстах ён аб'ядноўвае ўсходнія формы з беларускім нацыянальным зместам, а менавіта з купальскімі народнымі традыцыямі''»<ref>{{артыкул |аўтар=[[Таццяна Пятроўна Барысюк|Барысюк, Т.П.]] |загаловак=Спецыфіка рубаі ў беларускай паэзіі канца ХХ – пачатку ХХІ ст. |спасылка=https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/1033/895 |аўтар выдання= |выданне=[[Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] |год=2024 |том=69 |нумар=3 |старонкі=235 |isbn= |issn= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240813131930/https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/1033/895 |archive-date=13 жніўня 2024 }}</ref>. Таксама літаратурны крытык Таццяна Барысюк адзначае, што: «''Спецыфіка сучасных беларускіх рубаі заключаецца ў тым, што ў іх адбіваюцца родная этнанацыянальная ментальнасць і айчынныя рэаліі (прырода і культура). З прааналізаваных твораў апошняе найбольш яскрава выявілася ў рубаі А. Грушэцкага, у творы “Мне прыязджаць заўжды дадому...”''»<ref>{{артыкул |аўтар=[[Таццяна Пятроўна Барысюк|Барысюк, Т.П.]] |загаловак=Спецыфіка рубаі ў беларускай паэзіі канца ХХ – пачатку ХХІ ст. |спасылка=https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/1033/895 |аўтар выдання= |выданне=[[Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] |год=2024 |том=69 |нумар=3 |старонкі=238 |isbn= |issn= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240813131930/https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/1033/895 |archive-date=13 жніўня 2024 }}</ref>. === Проза === Літаратурны крытык [[Кася Іофе]] з [[Кракаў]]скага [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]] (Польшча) лічыць пісьменніка Алега Грушэцкага адным з найлепшых беларускіх дзіцячых фантастаў<ref>{{cite web| author =Olga Wójcik| date =2021-08-23| url =https://radiozkultura.pl/podcasty/bialoruska-literatura-dla-dzieci/ | title =Bialoruska literatura dla dzieci (ад 27 хв. 25 с.)|publisher =Radio z QLTURĄ| access-date = 2021-08-07| lang =pl }}</ref>. [[Файл:KnightJankaGrushecki.jpg|thumb|right|240px|Алег Грушэцкі з трылогіяй «[[Рыцар Янка і каралеўна Мілана]]».]] Навуковы супрацоўнік [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Дзяржаўнага літаратурнага музея імя Максіма Багдановіча]] літаратурны крытык газеты «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» [[Таццяна Будовіч|Яна Будовіч]] кажа, што ў казках Алега Грушэцкага можна знайсці [[Алюзія|алюзіі]] і на дарослыя праблемы, а ў казцы «[[Рыцар Янка і каралеўна Мілана]]» можна пабачыць [[Алюзія|алюзію]], адсыл на «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]». Пры гэтым дабро ў яго казцы перамагае зло, якія б хітра-мудрагелістыя спосабы падману яно б не вынаходзіла. Юным героям кнігі ўласцівыя еднасць, дабрыня, ахвярнасць, велікадушнасць і арыентаванасць у бок святла. Усё гэта спрыяе здзяйсненню самых смелых дзіцячых памкненняў<ref>{{артыкул |аўтар=[[Таццяна Будовіч|Яна Будовіч]] |загаловак=Дабрыня супраць злых чараў |спасылка=http://www.sozvuchie.zviazda.by/literaturnaya-kritika/dabrynya-suprats-zlykh-chara.html |выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |год=18 чэрвеня |нумар=24 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622152338/http://www.sozvuchie.zviazda.by/literaturnaya-kritika/dabrynya-suprats-zlykh-chara.html |archive-date=22 чэрвеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210622152338/http://www.sozvuchie.zviazda.by/literaturnaya-kritika/dabrynya-suprats-zlykh-chara.html |archivedate=22 чэрвеня 2021 }}</ref>. Звяртае ўвагу на кнігу Алега Грушэцкага «Рыцар Янка і каралеўна Мілана» і літаратуразнаўца [[Таццяна Пятроўна Барысюк|Таццяна Барысюк]], якая ў маі 2021 года ў Нацыянальнай акадэміі навук на II Міжнародным форуме даследчыкаў беларускай казкі прадставіла даклад «Ідэйна-вобразныя пошукі ў кнізе казак Алега Грушэцкага „Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства“». Таццяна Барысюк адзначае, што дадзены твор з’яўляецца высокамастацкім, сімволіка-алегарычным, і базуецца на беларускім фальклоры. На яе думку кніга мае выхаваўчы эфект, яна вучыць дзяцей быць смелымі{{Sfn|Барысюк|2022|с=149}}. У кнізе выказваецца ідэя неабходнасці шанаваць свой род і ганарыцца сваімі продкамі, ідэя перамогі дабра над ліхам, праўды над тыраніяй{{Sfn|Барысюк|2022|с=146}}. Дадзеная казка спалучае ў сабе рысы чарадзейнай і сацыяльна-бытавой, ёсць у ёй і элементы авантурна-[[Прыгодніцкая літаратура|прыгодніцкай]] прозы{{Sfn|Барысюк|2022|с=148}}. Твор з’яўляецца сучаснай матыватарскай ідэяй аб смеласці, якая вызваляе і выратоўвае, а сама казка Алега Грушэцкага дынамічная, дыялогі персанажаў поўныя патрыятычнага і гераічнага пафасу{{Sfn|Барысюк|2022|с=149}}. Літаратуразнаўца і крытык Таццяна Барысюк таксама лічыць, што твор мае высокія шанцы на паспяховую інсцэніроўку ў [[тэатр]]ы або экранізацыю ў [[Кінамастацтва|кіно]]{{Sfn|Барысюк|2022|с=149}}. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|2015|[[ГараШ]]|ГараШ|Аўтамеханік}} {{УФільме|2016|[[PARTY-zan фільм]]|PARTY-zan фильм|Вайсковец, жыхар памежнага раёна}} {{УФільмеНіз}} == Бібліяграфія == [[Файл:Family Program Grushecki.mp3|thumb|Інтэрв’ю Алега Грушэцкага на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Белрадыё]] для «Сямейнай праграмы» пра кнігу «Рыцар Янка і каралеўна Мілана».]] * {{кніга|аўтар =Грушэцкі А. |загаловак = [[Краіна Вымярэнія]]|месца =Мн.|выдавецтва = [[Кнігазбор]]|год = 2019 |старонак = 26|isbn =978-985-7227-01-3 }} * {{кніга|аўтар =Грушэцкі А. |загаловак = [[Рыцар Янка і каралеўна Мілана]]. Таямнічае каралеўства|месца =Мн.|выдавецтва = [[Чатыры чвэрці]]|год = 2021 |старонак = 224|isbn = 978-985-581-420-8 }} * {{кніга|аўтар =Грушэцкі А. |загаловак = Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Каралеўству патрэбны героі|месца =Мн.|выдавецтва = Чатыры чвэрці|год = 2022 |старонак = 276|isbn = 978-985-581-506-9 }} * {{кніга|аўтар =Грушэцкі А. |загаловак = Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Агонь і лёд|месца =Мн.|выдавецтва = Чатыры чвэрці|год = 2023 |старонак = 272|isbn = 978-985-581-632-5 }} === У зборніках === * {{кніга|аўтар =Грушэцкі А. |частка =[[Жаўнер і вужалка]] |загаловак = [[Нявеста для Базыля|Нявеста для Базыля: казкі]] |адказны =уклад. [[Аксана Спрынчан|А. Спрынчан]] |месца = Мн.|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2017 |старонкі =52—70 |старонак =214 |серыя =Беларуская аўтарская казка }} * {{кніга|аўтар =Грушэцкі А.|частка =Дзяцей ён выхоўваў у любові да кніг. Пра педагога Янку Маўра|загаловак =Янка Маўр. Наш вечны рабінзон: штрыхі да партрэта |адказны =уклад. [[Марыя Міхайлаўна Міцкевіч|М. Міцкевіч]]|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год =2018 |старонкі =85—88 |старонак = 127|серыя = [[Жыццё знакамітых людзей Беларусі|ЖЗЛБ]]}} * {{кніга|аўтар =Грушэцкі А. |частка =Шыншыла (верш-скарагаворка) |загаловак =Літаратурнае чытанне. 4 клас. Чытаем разам з буслікам |спасылка =https://belknigi.by/product/litaraturnae-chytanne-4-klas-chytaem-razam-z-buslikam/ |адказны =уклад. Т. А. Калінічэнка |месца =Мн. |выдавецтва =Сэр-Віт |год =2020 |старонкі =4 |старонак =72 |серыя = Школьная праграма}} * {{кніга|аўтар =Грушэцкі А. |частка = Як Ясь братоў ленавацца адвучыў|загаловак = Бульбінка: творы пра любімую беларусамі бульбу |адказны =уклад. [[Аксана Спрынчан|А. Спрынчан]] |месца = Мн.|выдавецтва =Мастацкая літаратура |год = 2021 |старонкі =86—88 |старонак =94 |серыя =[[Нашы сімвалы]] }} === Творы === {{Бібліяграфія |Група твораў1= Казкі |Спіс твораў1= «Цямлівы кот і шляхецкі сын»<ref>{{cite web |url= http://www.veselka.by/?p=7317|title= Цямлівы кот і шляхецкі сын| author= Алег Грушэцкі |date=4 сакавіка 2015 |publisher=часопіс «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]» |access-date=2015-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151011103040/http://www.veselka.by/?p=7317|archive-date=11 кастрычніка 2015}}</ref> (2015) • «[[Жаўнер і вужалка]]»<ref>{{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі |загаловак=Жаўнер і вужалка |спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/mal7_2015.pdf |выданне=[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]] |тып= часопіс|год=2015 |нумар=7 |старонкі=15—22|archive-url=https://web.archive.org/web/*/http://www.lim.by/limbyfiles/mal7_2015.pdf|archive-date=11 кастрычніка 2015}}</ref><ref>{{кніга|аўтар =Алег Грушэцкі |частка =Жаўнер i вужалка |загаловак = [[Нявеста для Базыля|Нявеста для Базыля: казкі]] |адказны =уклад. [[Аксана Спрынчан|А. Спрынчан]] |месца = Мн.|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2017 |старонкі =52—70 |старонак =214 |серыя =Беларуская аўтарская казка }}</ref> (2015) • «Каралеўна і чорны бык»<ref name="Маладосць" /> (2015) • «Вавельскі цмок»<ref>{{cite web |url=http://www.veselka.by/?p=9107 |title=Вавельскі цмок |author=Алег Грушэцкі |date=12 жніўня 2016 |publisher=часопіс «Вясёлка» |access-date=24 кастрычніка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121042031/http://www.veselka.by/?p=9107 |archive-date=21 лістапада 2016 }}</ref> (аўтарскі пераказ легенды) (2016) • «Лепельскі цмок»<ref>{{cite web |url=http://www.veselka.by/?p=9237 |title=Лепельскі цмок |author=Алег Грушэцкі |date=20 верасня 2016 |publisher=часопіс «Вясёлка» |access-date=24 кастрычніка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807100316/http://www.veselka.by/?p=9237 |archive-date=7 жніўня 2020 }}</ref><ref>''Алег Грушэцкі''. Лепельскі Цмок // Лепельскі край. – 2016. – № 67. – С. 6.</ref> (2016) • «Варшаўская сірэнка»<ref>{{cite web |url=http://www.veselka.by/?p=10069 |title=Варшаўская сірэнка |author=Алег Грушэцкі |date=11 сакавіка 2017 |publisher=часопіс «Вясёлка» |access-date=23 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807093012/http://www.veselka.by/?p=10069 |archive-date=7 жніўня 2020 }}</ref> (аўтарскі пераказ легенды) (2017) • «Мінскі цмок»<ref>{{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі|загаловак=Мінскі цмок |выданне=[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]] |тып=часопіс |месца=Мн. |год=2020 |выпуск=1100 |нумар= 1|старонкі=28—31 }}</ref> (2020) • «Чаму ў звяроў футры розныя»<ref>{{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Чаму ў звяроў футры розныя |спасылка=https://vk.com/@veselkaby-chamu-zvyaro-futry-roznyya |выданне=[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]] |тып=часопіс |месца=Мн. |год=2022 |выпуск=790 |нумар=12 |старонкі=8—9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101094908/https://vk.com/@veselkaby-chamu-zvyaro-futry-roznyya |archive-date=1 студзеня 2023 }}</ref> (2022) |Група твораў2= Вершы (надрукаваныя) |Спіс твораў2= * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі |загаловак= Вось і вечар настаў. Хай заўжды будзе так (варыяцыя на тэму песні «Let It Be») |выданне=[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1994 |выпуск=16 |нумар=3 |старонкі= 58—61}} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак=Ветлівы Мінск |выданне= [[Сельская газета|Белорусская нива]]|тып=газета|месца=Мн. |выдавецтва=Савет Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі |год=25 кастрычніка 2013 |выпуск=20340 |нумар= 193|старонкі= 1}} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак=Зямля, дзе мы жывем |выданне=[[Сельская газета]] |тып= газета|месца=Мн. |выдавецтва=Савет Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі |год=24 мая 2014|выпуск= 20438|нумар=57 |старонкі=1 }} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак= Зіма. Вясна. Лета. Восень|спасылка= http://main.lim.by/wp-content/uploads/2016/01/1-2016.pdf|выданне= [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]|тып= газета|месца= Мн.|выдавецтва= [[Выдавецкі дом «Звязда»]]|год= 6 студзеня 2016|нумар= 1|старонкі= 4|archive-url= https://web.archive.org/web/20180417024841/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2016/01/1-2016.pdf|archive-date= 17 красавіка 2018|archiveurl= https://web.archive.org/web/20180417024841/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2016/01/1-2016.pdf|archivedate= 17 красавіка 2018}} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак=Прыгажэйшая за кветкі. Чыстае каханне. Белая ружа, чырвоная ружа. Начныя пацалункі |спасылка=http://zviazda.by/sites/default/files/15-2017.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып= газета |месца= Мн.|выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=14 красавіка 2017|выпуск=4918 |нумар=15 |старонкі=8 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170421134234/http://zviazda.by/sites/default/files/15-2017.pdf |archive-date=21 красавіка 2017}} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Коцік. Багоўка |спасылка=http://www.veselka.by/?p=8481 |выданне=[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]] |тып=часопіс |месца=Мн. |год=2016 |выпуск=707 |нумар=2 |старонкі=21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805115218/http://www.veselka.by/?p=8481 |archive-date=5 жніўня 2016 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Жук. Котка. Лось. Рыбак. Шыншыла |спасылка=https://adu.by/images/2019/12/busya-5-2019.pdf |выданне=[[Буся (часопіс)|Буся]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=Рэдакцыя часопіса «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]] |8=Вясёлка]]» |год=2019 |выпуск=38 |нумар=5 |старонкі=6—7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201175030/https://adu.by/images/2019/12/busya-5-2019.pdf |archive-date=1 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200201175030/https://adu.by/images/2019/12/busya-5-2019.pdf |archivedate=1 лютага 2020 }} * {{кніга |аўтар =Алег Грушэцкі |частка =Шыншыла (верш-скарагаворка) |загаловак =Літаратурнае чытанне. 4 клас. Чытаем разам з буслікам |спасылка =https://belknigi.by/product/litaraturnae-chytanne-4-klas-chytaem-razam-z-buslikam/ |адказны =уклад. Т. А. Калінічэнка |месца =Мн. |выдавецтва =Сэр-Віт |год =2020 |старонкі =4 |старонак =72 |серыя =Школьная праграма |archive-url =https://web.archive.org/web/20210712144437/https://belknigi.by/product/litaraturnae-chytanne-4-klas-chytaem-razam-z-buslikam/ |archive-date =12 ліпеня 2021 }} |Група твораў3= Пераклады з польскай мовы |Спіс твораў3=«Казуха Ілгуха»<ref>{{cite web|url= http://www.veselka.by/?p=8929|title= Казуха Ілгуха|date= 7 чэрвеня 2016|publisher= часопіс «Вясёлка»|access-date= 31 снежня 2017|archive-date= 28 студзеня 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180128195755/http://www.veselka.by/?p=8929|url-status= dead}}</ref> (2016; {{lang-pl|[[:pl:Kozucha Kłamczucha|Kozucha Kłamczucha]])}} |Група твораў4= |Спіс твораў4= |Група твораў5= |Спіс твораў5= |Група твораў6= |Спіс твораў6= |Група твораў7= |Спіс твораў7= |Група твораў8= |Спіс твораў8= }} === Артыкулы === {{Урэзка | ##Шырыня = 90% | Змест = {{Схаваны |##Выраўноўванне = right |Фон_загалоўку= #B4CDCD |Загаловак = Артыкулы на беларускай мове |Утрыманне = '''''Літаратуразнаўчыя:''''' * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Беларускі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|СПБ]], [[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=18 ліпеня 2014 |выпуск=4777 |нумар=28 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |archive-date=22 ліпеня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |archivedate=22 ліпеня 2014 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Шэсць стагоддзяў дзіцячай літаратуры |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/09/32-2014.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=15 жніўня 2014 |выпуск=4781 |нумар=32 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008184550/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/09/32-2014.pdf |archive-date=8 кастрычніка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141008184550/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/09/32-2014.pdf |archivedate=8 кастрычніка 2014 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Скрозь часы да далёкіх зорак |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/39-2014.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=3 кастрычніка 2014 |выпуск=4788 |нумар=39 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008185147/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/39-2014.pdf |archive-date=8 кастрычніка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141008185147/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/39-2014.pdf |archivedate=8 кастрычніка 2014 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Далёкія астравы, згубленыя скарбы |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/11/45-2014.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=14 лістапада 2014 |выпуск=4794 |нумар=45 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141116142044/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/11/45-2014.pdf |archive-date=16 лістапада 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141116142044/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/11/45-2014.pdf |archivedate=16 лістапада 2014 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Малая гісторыя жахаў |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/12/50-2014.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=19 снежня 2014 |выпуск=4799 |нумар=50 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220180409/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/12/50-2014.pdf |archive-date=20 снежня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141220180409/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/12/50-2014.pdf |archivedate=20 снежня 2014 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі, [[Анастасія Ігараўна Грышчук|Наста Грышчук]] |загаловак=Фантазёры з краіны азёраў |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/29-2015.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=24 ліпеня 2015 |выпуск=4829 |нумар=29 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150726082808/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/29-2015.pdf |archive-date=26 ліпеня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150726082808/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/29-2015.pdf |archivedate=26 ліпеня 2015 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Беларусы — першапраходцы ў фэнтэзі |спасылка=http://www.lim.by/limbyfiles/mal8_2015.pdf |выданне=[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=2015 |выпуск=741 |нумар=8 |старонкі=125—127 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151102180524/http://www.lim.by/limbyfiles/mal8_2015.pdf |archive-date=2 лістапада 2015 }} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Умець чытаць — вялікая справа |спасылка=http://zviazda.by/sites/default/files/15-2017.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып= газета |месца= Мн.|выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=14 красавіка 2017|выпуск=4918 |нумар=15 |старонкі=4 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170421134234/http://zviazda.by/sites/default/files/15-2017.pdf |archive-date=21 красавіка 2017}} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Смачнага чытання! |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170523/1495530485-smachnaga-chytannya |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=19 мая 2017 |выпуск=4923 |нумар=20 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620024335/http://zviazda.by/be/news/20170523/1495530485-smachnaga-chytannya |archive-date=20 чэрвеня 2017 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Раўнапраўе места і горада |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170614/1497428235-raunapraue-mesta-i-gorada |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=9 чэрвеня 2017 |выпуск=4926 |нумар=23 |старонкі=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916182233/http://zviazda.by/be/news/20170614/1497428235-raunapraue-mesta-i-gorada |archive-date=16 верасня 2017 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Казачная нявеста запрашае ў чароўны свет |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20180112/1515745764-kazachnaya-nyavesta-zaprashae-u-charouny-svet |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=5 студзеня 2018 |выпуск=4956 |нумар=1 |старонкі=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180403145023/http://zviazda.by/be/news/20180112/1515745764-kazachnaya-nyavesta-zaprashae-u-charouny-svet |archive-date=3 красавіка 2018 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=З атласам замкаў — па Беларусі |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20190607/1559882031-z-atlasam-zamkau-pa-belarusi |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=31 мая 2019 |выпуск=5028 |нумар=22 |старонкі=6 |archive-date=7 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607054746/http://zviazda.by/be/news/20190607/1559882031-z-atlasam-zamkau-pa-belarusi }} '''''Біяграфічныя:''''' * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Душа і сэрца Беларусі. Уладзімір Караткевіч (1930—1984) |спасылка=http://csl.bas-net.by/press-nan/2014/07/29_dusha_i_serca_belarusi.pdf |выданне=[[Настаўніцкая газета]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=Міністэрства адукацыі РБ |год=29 ліпеня 2014 |выпуск=7537 |нумар=89 |старонкі=24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005304/http://csl.bas-net.by/press-nan/2014/07/29_dusha_i_serca_belarusi.pdf |archive-date=5 сакавіка 2016 }} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак= Мары Марыны|спасылка= http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/40-2014.pdf|выданне= Літаратура і мастацтва|тып= газета|месца= Мн.|выдавецтва= СПБ, РВУ «Звязда»|год= 10 кастрычніка 2014|выпуск= 4789|нумар= 40|старонкі= 13|archive-url= https://web.archive.org/web/20141014074459/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/40-2014.pdf|archive-date= 14 кастрычніка 2014|archiveurl= https://web.archive.org/web/20141014074459/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/40-2014.pdf|archivedate= 14 кастрычніка 2014}} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Царыца з ліцвінскімі каранямі |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/41-2014.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=17 кастрычніка 2014 |выпуск=4790 |нумар=41 |старонкі=14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022185231/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/41-2014.pdf |archive-date=22 кастрычніка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141022185231/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/41-2014.pdf |archivedate=22 кастрычніка 2014 }} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак=Дзяцей ён выхоўваў у любові да кніг. Пра педагога... Янку Маўра|выданне= Настаўніцкая газета|тып=газета |месца= Мн.|выдавецтва=Міністэрства адукацыі РБ |год=25 чэрвеня 2015 |выпуск=7680 |нумар=75 |старонкі=16}} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Зданні для бясстрашнай Ганны. Загадкавая дама-пісьменніца з роду Радзівілаў |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170314/1489485735-zdani-dlya-byasstrashnay-ganny |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=10 сакавіка 2017 |выпуск=4913 |нумар=10 |старонкі=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417023739/http://zviazda.by/be/news/20170314/1489485735-zdani-dlya-byasstrashnay-ganny |archive-date=17 красавіка 2017 }} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Агата Грушэцкая: Царыца расійская, родам з зямель ліцвінскіх |выданне= [[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]|тып=часопіс |выдавецтва= [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Мінадукацыі Беларусі]] |год=2017 |нумар=4 |старонкі= 74—79}} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Рай Адама Міцкевіча пад Нясвіжам |спасылка=https://novychas.by/poviaz/raj-adama-mickevicza-pad-njasvizam |выданне=[[Нясвіжскія каеты]] |тып=часопіс |месца=Нясвіж |выдавецтва=Нясвіж. раён. арг. ГА «[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ імя Ф. Скарыны]] |год=2020 |нумар=5 |старонкі=19—24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201221132222/https://novychas.by/poviaz/raj-adama-mickevicza-pad-njasvizam |archive-date=21 снежня 2020 }} '''''Кінематаграфічная тэматыка:''''' * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Наш адказ Галівуду |спасылка=http://www.nv-online.info/by/602/printed/105457/%D0%9D%D0%B0%D1%88-%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%83%D0%B4%D1%83.htm |выданне=[[Народная Воля]] |тып=газета |месца=Мн. |год=15 ліпеня 2015 г |выпуск=3999 |нумар=54 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725143214/http://www.nv-online.info/by/602/printed/105457/%D0%9D%D0%B0%D1%88-%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%83%D0%B4%D1%83.htm |archive-date=25 ліпеня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150725143214/http://www.nv-online.info/by/602/printed/105457/%D0%9D%D0%B0%D1%88-%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%83%D0%B4%D1%83.htm |archivedate=25 ліпеня 2015 }} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі|загаловак= Доктар Аўтахаўс |спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=11845|выданне= [[Культура (газета)|Культура]]|тып=газета |месца= Мн.|выдавецтва=[[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Мінкульт Беларусі]] |год= 25 ліпеня 2015|выпуск= 1208|нумар=30 |старонкі=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20150826175553/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=11845 |archive-date=26 жніўня 2015}} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак= Іронія шабаноўскага існавання|спасылка= http://novychas.by/kultura/ironija_shabanouskaha_isnavann/|выданне= [[Новы Час (газета)|Новы Час]]|тып= газета|месца= Мн.|выдавецтва= [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]]|год= 4 снежня 2015|выпуск= 462|нумар= 46|старонкі= 16|archive-url= https://web.archive.org/web/20151208080953/http://novychas.by/kultura/ironija_shabanouskaha_isnavann/|archive-date= 8 снежня 2015}} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Фэнтэзі паводле балады |спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=12646 |выданне=Культура |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=Мінкульт Беларусі |год=27 лютага 2016 |выпуск=1239 |нумар=9 |старонкі=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803171348/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=12646 |archive-date=3 жніўня 2020 }} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак= Ад скандынаўскай балады да беларускага фэнтэзі|спасылка= http://zviazda.by/be/news/20160304/1457107167-nacyyanalny-kinematograf-zasvoyvae-novyya-zhanry|выданне= [[Звязда (газета)|Звязда]]|тып= газета|месца= Мн.|выдавецтва= РВУ «Звязда»|год= 5 сакавіка 2016|выпуск= 28153|нумар= 43|старонкі= 9|archive-url= https://web.archive.org/web/20160308110026/http://zviazda.by/be/news/20160304/1457107167-nacyyanalny-kinematograf-zasvoyvae-novyya-zhanry|archive-date= 8 сакавіка 2016}} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Партызанскія сакрэты |спасылка= http://novychas.by/pdf/nch_2016_31.pdf|выданне= Новы Час|тып=газета |месца= Мн.|выдавецтва= ТБМ|год=19 жніўня 2016 |выпуск=496 |нумар= 31|старонкі=16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160827170633/http://novychas.by/pdf/nch_2016_31.pdf|archive-date=27 жніўня 2016}} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Уласная навагодняя кінакамедыя |спасылка= http://www.zviazda.by/be/news/20160830/1472572996-zavyarshylisya-zdymki-karciny-party-zan-film-andreya-kureychyka|выданне= Звязда|тып=газета |месца= Мн.|выдавецтва=РВУ «Звязда»|год=31 жніўня 2016 |выпуск=28277 |нумар= 167|старонкі=9 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160831195556/http://www.zviazda.by/be/news/20160830/1472572996-zavyarshylisya-zdymki-karciny-party-zan-film-andreya-kureychyka|archive-date=31 жніўня 2016}} * {{артыкул |аўтар=Грушэцкі А. |загаловак=Курэйчык прэзентаваў «PARTY-zan фільм» |спасылка=http://novychas.by/kultura/na-listapadze-andrej-kurejczyk-prezentavau-film |выданне=Новы Час |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=ТБМ |год=11 лістапада 2016 |выпуск=508 |нумар=43 |старонкі=12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130034904/http://novychas.by/kultura/na-listapadze-andrej-kurejczyk-prezentavau-film |archive-date=30 лістапада 2016 }} * {{артыкул |аўтар=А. Грушэцкі |загаловак=Удалы стрэл «Партызана» |спасылка=http://www.nv-online.info/by/754/printed/129740/ |выданне=Народная Воля |тып=газета |месца=Мн. |год=3 снежня 2017 |выпуск=4150 |нумар=1 |старонкі=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118225301/http://www.nv-online.info/by/754/printed/129740/ |archive-date=18 студзеня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170118225301/http://www.nv-online.info/by/754/printed/129740/ |archivedate=18 студзеня 2017 }} '''''Іншыя:''''' * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Што такое скаўтынг. (Прадмова) Вось і вечар настаў. Хай заўжды будзе так. (Вершы) |выданне=[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]] |тып=часопіс |месца= Мн.|выдавецтва= Полымя|год=1994 |выпуск=16 |нумар= 3|старонкі= 58—61}} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак= Рыцарскі турнір |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |месца=Мн. |год= 17 ліпеня 1993|выпуск=4310 |нумар=55 |старонкі= 2}} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Як «зубры» сталі скаўтамі |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |месца=Мн. |год=11 жніўня 1993 |выпуск= 4317|нумар= 62|старонкі=4}} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі|загаловак=Артыстычнае супадзенне|спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2016/04/16-2016.pdf|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мн.|выдавецтва=РВУ «Звязда»|год=22 красавіка 2016|выпуск=4867|нумар=16|старонкі=11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506074330/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2016/04/16-2016.pdf|archive-date=6 мая 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160506074330/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2016/04/16-2016.pdf|archivedate=6 мая 2016}} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі|загаловак=Пад знакам творчасці|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20160422/1461338172-paetychny-teatr-arts-uzho-10-gadou-pracue-u-stalicy|выданне=Звязда|тып=газета|месца=Мн.|выдавецтва=РВУ «Звязда»|год=23 красавіка 2016|выпуск=28186|нумар=76|старонкі=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424122215/http://zviazda.by/be/news/20160422/1461338172-paetychny-teatr-arts-uzho-10-gadou-pracue-u-stalicy|archive-date=24 красавіка 2016}} * ''Алег Грушэцкі''. Лепельскі Цмок / А. Грушэцкі // Лепельскі край. – 2016. – 23 жн. – С. 6. * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак= Знойдзена невядомая выява Фрыдэрыка Шапэна|спасылка=http://zviazda.by/sites/default/files/4-2017.pdf|выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета|месца=Мн.|выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=27 студзеня 2017|выпуск= 4907|нумар=4|старонкі=15|копія=https://web.archive.org/save/_embed/http://zviazda.by/sites/default/files/4-2017.pdf|дата копіі=12 сакавіка 2017}} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак="Беларускаму кнігазбору" — 25! |спасылка=http://pawet.net/files/ns1476.pdf |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып= газ.|месца=Мн. |выдавецтва= [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]]|год=25 сакавіка 2020 |выпуск=1476|нумар=13 |старонкі= 1}} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак= Ты мне вясною прыснілася…|спасылка= https://www.nslowa.by/2023/11/15/ty-mne-vyasnoyu-prysnilasya/|выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып=газета |месца=Ліда |выдавецтва= [[Таварыства беларускай мовы|ТБМ]]|год= 15 лістапада 2023|выпуск=98 |нумар=46 |старонкі= 3 }} }}}} {{Урэзка | ##Шырыня = 90% | Змест = {{Схаваны |##Выраўноўванне = right |Фон_загалоўку= #B4CDCD |Загаловак = Артыкулы на польскай мове |Утрыманне = * {{артыкул |аўтар=Aleh Gruszecki |загаловак=Polacy świętowali na Białorusi |спасылка=http://gpcodziennie.pl/53891-polacyswietowalinabialorusi.html |выданне=[[Gazeta Polska Codziennie]] |тып=gazeta |месца=[[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва=Forum S.A. |год=11.08.2016 |выпуск=1494 |нумар=187 |старонкі=13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221102008/http://gpcodziennie.pl/53891-polacyswietowalinabialorusi.html |archive-date=21 снежня 2016 }} * {{артыкул|аўтар=Aleh Gruszecki |загаловак= Polacy w Mińsku świętowali 100. rocznicę polskiej niepodległości|спасылка= http://slowopolskie.org/polacy-w-minsku-swietowali-100-rocznice-polskiej-niepodleglosci/|выданне=Słowo Polskie|тып=gazeta |месца=[[Вінніца|Winnica]] |выдавецтва= Fundacja Wolność i Demokracja|год= 15.11.2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20190818091630/http://slowopolskie.org/polacy-w-minsku-swietowali-100-rocznice-polskiej-niepodleglosci/|archive-date=2019-08-18 }} * {{cite web| author =Oleg Gruszecki| date =18.06.2019| url = https://www.radiokrakow.pl/galerie/lajkonik-w-minsku/1/| title =Lajkonik w Mińsku |publisher =Radio Kraków| access-date = 2019-08-18|archive-url= https://web.archive.org/web/20190818091514/https://www.radiokrakow.pl/galerie/lajkonik-w-minsku/1/|archive-date=2019-08-18 }} * {{артыкул|аўтар=Oleg Gruszecki |загаловак= Polskie akcenty II Europejskich Igrzysk Olimpijskich|спасылка= http://slowopolskie.org/polskie-akcenty-ii-europejskich-igrzysk-olimpijskich/|выданне=Słowo Polskie|тып=gazeta |месца=Winnica |выдавецтва= Fundacja Wolność i Demokracja|год= 2019|выпуск=84 |нумар=7|старонкі=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818091403/http://slowopolskie.org/polskie-akcenty-ii-europejskich-igrzysk-olimpijskich/ |archive-date=2019-08-18 }} * {{артыкул|аўтар= Oleg Gruszecki|загаловак= Agata Gruszecka. Rosyjska caryca pochodzenia polskiego|спасылка=https://www.mowiawieki.pl/index.php?page=biezacy&numerek=219 |выданне=[[Mówią Wieki]] |тып=miesięcznik |месца= Warszawa|выдавецтва=Polskie Towarzystwo Historyczne |год=2021 |выпуск=734 |нумар=3 |старонкі=33—36 }} * {{артыкул|аўтар= Oleg Gruszecki|загаловак= Agata Gruszecka – Polka na tronie rosyjskim|спасылка= http://roczniklubelski.umcs.lublin.pl/?page_id=6|выданне=[[Rocznik Lubelski]] |тып=rocznik |месца= Lublin|выдавецтва=Polskie Towarzystwo Historyczne |год=2021 |нумар=47 |старонкі=55—72 }} }}}} {{Урэзка | ##Шырыня = 90% | Змест = {{Схаваны |##Выраўноўванне = right |Фон_загалоўку= #B4CDCD |Загаловак = Артыкулы на рускай мове |Утрыманне = * {{артыкул |аўтар=О. Л. Грушецкий |загаловак=Агафья Грушецкая – Царица Российская, родом из-под Смоленска |спасылка=http://www.smalensk.org/?p=1023 |месца=Смоленск |выдавецтва=Веб-проект «Беларуская Смаленшчына» |год=19.10.2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104204235/http://www.smalensk.org/?p=1023#more-1023 |archive-date=4 лістапада 2013 }} }}}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [http://slounik.org/153855.html «Скаўт Беларусі»] // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956—1991. Пэрсанажы і кантэкст. — Мн.: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. ISBN 985-6374-08-1. * {{артыкул|аўтар=[[Вітаўт Міхайлавіч Мартыненка|Вітаўт Мартыненка]]. |загаловак=Яшчэ адна цагліна ў падмурак адраджэння|выданне=[[Чырвоная змена]] |тып=газета |месца=Мн. |год=2 верасня 1993 |выпуск=13677 |нумар=83 }} * {{артыкул |аўтар=[[Мікалай Адамавіч Яцкоў|Мікалай Яцкоў]]. |загаловак=Мы — Грушэцкія! |спасылка=http://pdf.kamunikat.org/17107-1.pdf |выданне=Брылёўскі летапіс |тып=газета |год=студзень, 2011 |выпуск=144 |нумар=2 |старонкі=4—5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106144200/http://pdf.kamunikat.org/17107-1.pdf |archive-date=6 студзеня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160106144200/http://pdf.kamunikat.org/17107-1.pdf |archivedate=6 студзеня 2016 }} * {{артыкул|аўтар= Старокожева В.Ю. |загаловак=Концепт «любовь» в произведениях современных белорусских и американских поэтов |спасылка=https://core.ac.uk/download/pdf/76001783.pdf |выданне=[http://vesti.gsu.by/2016/vesti_gsu_2016_1.pdf Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины] |тып=часопіс |месца=Гомель |выдавецтва=[[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГДУ імя Ф. Скарыны]] |год=2016 |выпуск=94 |нумар= 1|старонкі=88—89 |issn= 1609–9672|мова= ru|ref=Старокожева |archive-url= https://web.archive.org/web/20190416200054/https://core.ac.uk/download/pdf/76001783.pdf |archive-date=16 красавіка 2019}} * {{кніга|аўтар = [[Таццяна Пятроўна Барысюк|Барысюк Т.П.]]|частка =Ідэйна-жанравыя пошукі ў кнізе казак А. Грушэцкага «Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства» |загаловак =Казка ў еўрапейскай прасторы 2: гісторыя і сучаснасць : матэрыялы II Міжнароднага форуму даследчыкаў беларускай казкі (Мінск, 27—29 мая 2021 г.) / [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]|адказны =уклад. [[Юрась Пацюпа|Ю. В. Пацюпа]]; рэдкал.: А. I. Лакотка (гал. рэд.) [і інш.] |месца =Мн. |выдавецтва =[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год =2022 |старонкі =144—149 |старонак =211 |isbn = 978-985-08-2933-7|ref=Барысюк }} == Спасылкі == * [https://natbookcat.org.by/isgbi/viewSearchHistory.do Бібліяграфія А. Грушэцкага] на сайце [[Нацыянальная кніжная палата Беларусі|Нацыянальнай кніжнай палаты Беларусі]] * [http://vershy.ru/category/aleg-grushetski Біяграфія А. Грушэцкага] на Нацыянальным паэтычным партале «Вершы.ru» * [http://det.lib.ru/g/grusheckij_o_l/ Біяграфія А. Грушэцкага] на сайце электроннай бібліятэкі Lib.ru * [http://zviazda.by/be/search?key=Алег+ГРУШЭЦКІ&sort_by=created Артыкулы А. Грушэцкага] на сайце газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]» <includeonly>* [https://novychas.by/author/Алег%20Грушэцкі Артыкулы А. Грушэцкага] на сайце газеты «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]»</includeonly> * {{cite web |url=https://mocny.by/uchitsja/skautyng-u-sjercy-kazki-u-dushy/ |title=Скаўтынг у сэрцы, казкі ў душы |author=Тамковіч Ю. |date=21 лютага 2020 |publisher=mocny.by |access-date=24 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224073038/https://mocny.by/uchitsja/skautyng-u-sjercy-kazki-u-dushy/ |archive-date=24 лютага 2020 |url-status=dead }} * {{Rodovid|556645}} * {{YouTube|-rPMWCcCljs|«Сямейная праграма». Інтэрв'ю з Алегам Грушэцкім|logo=1}} ([[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Першы Нацыянальны канал Белрадыё]], 15 мая 2021) * {{YouTube|NCiow3ZNggw|«Дзіцячая казка як ініцыяцыя». Інтэрв'ю з пісьменнікам, журналістам і перакладчыкам Алегам Грушэцкім|logo=1}} ([[Культура (радыёканал)|канал «Культура»]] Беларускага радыё, 12 студзеня 2023) * {{YouTube|IuodB2JTpIc|«Культурная раніца». Інтэрв'ю з Алегам Грушэцкім|logo=1}} («[[Радыё Марыя]]», 23 жніўня 2023) * {{YouTube|7MsRXyWAEMA|«Суразмоўцы». Госць — пісьменнік Алег Грушэцкі|logo=1}} (тэлеканал «[[Беларусь 3]]», 20 ліпеня 2024) {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грушэцкі Алег}} [[Катэгорыя:Алег Грушэцкі| ]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Казачнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі фэнтэзі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Члены Талакі]] 3rbp96qbiu5edaole20xgrcy5fcrwms Альмекі 0 80925 5155505 4580548 2026-06-18T04:38:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155505 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Альмека-шыкаланка}} {{Этнічная група| group = Альмекі {{вымер}} | image = [[Выява:Juxtlahuaca Ruler (M Lachniet).jpg|250px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Выява альмекскага правадыра<small> | poptime = | popplace = [[Месаамерыка]] | langs = альмекская | rels = [[політэізм]] | related = }} '''Альме́кі''' ({{lang-es|Olmeca}}) {{вымер}} — стваральнікі найстаражытнейшай культуры ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]]. Яны з’явіліся на ўзбярэжжы [[Мексіканскі заліў|Мексіканскага заліва]] ў III тысячагоддзі да н.э. Невядома, адкуль яны прыйшлі. Таксама невядома, куды на пачатку нашай эры яны нечакана зніклі. У II тысячагоддзі да н.э. альмекі стварылі ўласную цывілізацыю. Яны пакінулі багатую культурную спадчыну, якая захоўвае ў сабе нямала таямніц і загадак. Два самых вядомых альмекскіх помнікі — [[Трэс-Сапотэс]] ([[Веракрус (штат)|Веракрус]]) і [[Ла-Вента (альмекі)|Ла-Вента]] ([[Табаска]]). Спадкаемцам альмекскай культуры з'яўляецца [[Эпіальмекі|эпіальмекская]]. Прамым нашчадкам гэтай культуры стала [[цывілізацыя майя]]<ref>У. С. Кошалеў. Цывілізацыя альмекаў / пер. з рускай мовы В. К. Раманцэвіч. 2014</ref>. == Назва == Назва племені згадваецца ў [[ацтэкскія хронікі|ацтэкскіх гістарычных хроніках]], але наўрад ці правамерна ўжываць яе для абазначэння цывілізацыі, якая існавала на некалькі стагоддзяў раней. Назва дадзена ўмоўна, па адным з невялікіх плямёнаў, якія жылі на гэтай тэрыторыі.<ref>Б.Байер, У. Бирштайн и др. История человечества 2002 ISBN 5-17-012785-5</ref> == Гісторыя адкрыцця і даследаванняў == У 1867 годзе Хасэ Мельгар, выпусціў у свет першае друкаванае паведамленне аб гіганцкай галаве «эфіопа» з Трэс-Сапотэс і тым самым паклаў пачатак вывучэнню забытай індзейскай культуры, згубленай у лясах Веракруса і Табаска. Шырокамаштабныя археалагічныя раскопкі мелі месца ў 1930-х гадах, калі Мэцью Сцірлінг са сваімі калегамі заклалі першыя шурфы і траншэі на зялёных схілах пагоркаў Ла-Венты і Трэс-Сапотэс. Быў адкрыты цэнтр альмекскай культуры ў П'едра Парада, музейны фонд якога папаўняецца за кошт працы экспедыцый мексіканскіх археолагаў з Нацыянальнага інстытута антрапалогіі і гісторыі. Вучоны археолаг Медэльін Сеніль з універсітэцкага музея горада Халапы, сталіца штата Веракрус, адкрыў невядомы горад альмекаў — Сін Кабесас («безгаловыя») гэта назва нарадзілася з-за мноства пашкоджаных і абезгалоўленых статуй, якія выглядваюць літаральна на кожным кроку з-пад зялёнага лісця джунгляў. == Культура == Альмекі пражывалі ў сельскагаспадарчых паселішчах на паўвостраве [[Юкатан]]. Збіралі вялікія ўраджаі [[маіс]]у (кукурузы). Свой рацыён дапаўнялі рыбай, малюскамі і мясам дзікіх звяроў. Альмекі былі не толькі земляробамі і рыбакамі, але і спрактыкаванымі рамеснікамі і гандлярамі. [[Файл:Altar_4_La_Venta_(Ruben_Charles).jpg|thumb|left|Свяцілішча ў [[Ла-Вента (альмекі)|Ла-Венце]], алтар]] З цягам часу ўзніклі храмавыя комплексы, вакол іх — гарадскія цэнтры. Буйнейшы горад альмекаў — [[Ла-Вента (альмекі)|Ла-Вента]] (сучасная назва па месцы правядзення археалагічных раскопак). Яго ўзвышэнне і росквіт адбываецца ў 800—500 гадах да н.э. Гэты горад найбольш ярка ілюструе дасягненні альмекскай культуры. [[Файл:San_Lorenzo_Monument_3.jpg|thumb|left|Каменная галава]] Для альмекскай цывілізацыі характэрна самая незвычайная і вытанчаная ва ўсім цэнтральнаамерыканскіх мастацтве скульптура, прадстаўленая гіганцкімі каменнымі чалавечымі галовамі, [[алтар]]амі і [[стэла]]мі (разьбянымі каменнымі маналітам). Выключна вытанчаны невялікія фігуркі і іншыя прадметы, выразаныя з [[Нефрыт (камень)|нефрыт]]у. Земляныя платформы служылі фундаментам для храмаў і насыпаў над грабніцамі, збудаванымі з прыродных базальтавых груд. Каменныя маналіты вышэй чалавечага росту, якія мелі выяву галавы знойдзены ў розных гарадскіх цэнтрах. Магчыма, яны перадавалі вобразы родавых правадыроў таго ці іншага племені. А магчыма, і тое, што галовы-маналіты падкрэслівалі ўладу правіцеляў над навакольным светам. Альмекі верылі ў існаванне замагільнага жыцця. Яны рабілі выявы сваіх багоў у выглядзе напаўлюдзей-напаўжывёл. У розны час абагаўляліся розныя жывёлы. Але перавагу аддавалі [[ягуар]]у — вельмі хуткаму і небяспечнаму драпежніку. Ён паказваўся страшным і магутным, з апярэннем над брывамі і раздвоеным языком [[змеі|змяі]]. [[Выява:Cascajal-text.jpg|thumb|right|200px|Узор [[Альмекская пісьменнасць|альмекскай пісьменнасці]] — Каскахальскі блок]] Альмекі стварылі свой месячны каляндар. У канцы першага тысячагоддзя да н.э. яны перайшлі ад месячнага календара да сонечнага. Да гэтага ж часу адносяцца першыя ўзоры альмекскай пісьменнасці, якія дайшлі да нас. Альмекі пакінулі аб сабе памяць як выдатныя рэзчыкі па камені. Любімым вобразам іх мастацтва была фігура плачучага дзіцяці з рысамі ягуара. Да характэрных асаблівасцей альмекскай культуры належаць выразаныя на камені даты, пазначаныя рысачкамі і кропкамі і падобныя з прадстаўленымі ў [[Монтэ-Альбан]]е і ў [[цывілізацыя мая|мая]]. Яны адносяцца да апошніх стагоддзяў да нашай эры і ўяўляюць сабой найстаражытнейшыя ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]] пісьмовыя даты, што сведчыць аб адначасовасці альмекскай цывілізацыі і культур фармаціўнай эпохі іншых раёнаў. Яна таксама папярэднічае росквіту цывілізацыі мая класічнай пары. == Мовы і пісьменнасць == {{main|Альмекская пісьменнасць}} Мова альмекаў невядома, паколькі іх пісьменнасць (продак [[пісьмо мая|пісьма мая]]) не дэшыфравана. [[Тэрэнс Каўфман]], на падставе вялікай колькасці міхе-сокскіх запазычанняў у большасці месаамерыканскіх моў, асабліва культурных, выказаў гіпотэзу, якая атрымала вядомасць сярод лінгвістаў, што альмекі гаварылі на мове [[Міхе-сокскія мовы|міхе-сокскай сям'і]]. == Галерэя == <gallery> File:Ольмекская_культура,_голова.JPG|Гіганцкая каменная галава з Сан-Ларэнса File:Ольмеки.Алтарь_5.JPG|Алтар 5 File:Алтарь.JPG|Алтар ягуар File:Алтарь,_Дельфин.JPG|Алтар Дэльфін File:Olmek_Laventasculpture.JPG|Альмекская скульптура File:Алтарь_с_письменами.JPG|Частка алтара File:La_Venta_Mosaic_(Ruben_Charles).jpg|Мазаіка File:Olmec_woman.jpg|Жанчына File:JaguarLaVenta.jpg|Малады Ягуар File:Jaguarbaby.jpg|Чалавек Ягуар </gallery> '''Маскі альмекаў''' <gallery> File:Olmec mask 801.jpg|Маска з Табаска (Мексіка) File:Olmec mask 802.jpg|Маска з Табаска (Мексіка) File:Olmec mask 803.jpg|Маска з Табаска (Мексіка) File:Olmec mask at Met.jpg|Маска (альмекаў) File:Olmec stone were-jaguar face.jpg|Маска чалавека ягуара File:Olmecmask.jpg|Маска (альмекаў) </gallery> == Зноскі == {{reflist}} == Гл. таксама == * [[Тэапантэкуанітлан]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1к|Альмекі}} С. 280. * Цывілізацыя альмекаў // Гісторыя Старажытнага свету: вучэб. дапаможнік для 5-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання. У 2 ч. Ч. 1 / / У. С. Кошалеў [і інш.]; пер. з рускай мовы В. К. Раманцэвіч. — Мн.: Народная асвета, 2014. — 127 с.: іл. ISBN 978-985-03-2213-5. С. 109-111. == Спасылкі == {{commonscat|Olmec|Альмекі}} * [https://web.archive.org/web/20130315214934/http://mesoamerica.narod.ru/olmec_tabarev.html Древние ольмеки: история и проблематика исследований: Учеб.пособие] / А. В. Табарев. — Новосибирск: Изд-во ИАЭт СО РАН, 2005. — 144 с. * http://www.forgotten-civilizations.ru/15.html * [http://www.latinamericanstudies.org/olmec-colossal-heads-1.htm Drawings and photographs of the 17 colossal heads] * [http://www.tdx.cbuc.es/TESIS_UAB/AVAILABLE/TDX-1125105-174042//ecc1de1.pdf El contexto Arquaeologico de la cabeza colosal olmeca numero 7 de San Lorenzo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111011033303/http://www.tdx.cbuc.es/TESIS_UAB/AVAILABLE/TDX-1125105-174042//ecc1de1.pdf |date=11 кастрычніка 2011 }} * [http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa003&articleID=000B4706-9551-1509-955183414B7F0000&ref=rss Stone Etchings Represent Earliest New World Writing] Scientific American; Ma. del Carmen Rodríguez Martínez, Ponciano Ortíz Ceballos, Michael D. Coe, Richard A. Diehl, Stephen D. Houston, Karl A. Taube, Alfredo Delgado Calderón, Oldest Writing in the New World, ''Science'', Vol 313, Sep 15 2006, pp1610–1614. * [http://www.authenticmaya.com/jade.htm Olmec Blue Jade Source] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161223130503/http://www.authenticmaya.com/Jade.htm |date=23 снежня 2016 }} * [http://www.authenticmaya.com/olmecs_origins_in_guatemala.htm Olmecs Origins in the Mesoamerican Southern Pacific Lowlands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090502043801/http://www.authenticmaya.com/olmecs_origins_in_guatemala.htm |date=2 мая 2009 }} * [http://pochemuha.ru/olmeki Адказы на пытанні па альмекам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110527172144/http://pochemuha.ru/olmeki |date=27 мая 2011 }} <blockquote>«'''Веру ў будучыню народы знойдуць у велічы свайго мінулага. Хай праходзяць цывілізацыі, але людзі заўсёды будуць памятаць тых, хто жыў раней і хто стварыў свет, у якім мы жывем'''». (надпіс у Музеі антрапалогіі ў Мексіцы).</blockquote> {{дакалумбавы культуры Месаамерыкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Альмекі| ]] [[Катэгорыя:Мегаліты Амерыкі]] cegbg11g6etw3oze0w622qutfqexbaf Азорскія астравы 0 82293 5155328 5146221 2026-06-17T13:41:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155328 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва =Азорскія астравы |Арыгінальная назва ={{lang-pt|Região Autónoma dos Açores}} |Родны склон =Азорскіх астравоў |Сцяг =Flag of the Azores.svg |Герб =Coat of arms of the Azores.svg |Замест герба = |Дэвіз = Antes morrer livres que em paz sujeitos |Назва гімна = |Аўдыё = |Форма праўлення =Аўтаномная правінцыя |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir =N |lat_deg =38 |lat_min = 36|lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =27 |lon_min = 59|lon_sec =0 |region = |CoordScale =4000000 |На карце =LocationAzores.png |На карце2 = |Мова =[[Партугальская мова|партугальская]] |Заснавана = |Дата прадстаўлення аўтаноміі = [[1976]] |Дата незалежнасці = |Незалежнасць ад = |Сталіца =[[Понта-Дэлгада]]<br />[[Ангра-ду-Эраіжму]]<br />[[Орта (Азорскія астравы)|Орта]] |Найбуйнейшыя гарады =Понта-Дэлгада, Ангра-ду-Эраіжму, [[Лагоа]], [[Рабу-дэ-Пейшэ]] |Пасады кіраўнікоў =Прэзідэнт |Кіраўнікі =Васка Кардэйра |Месца па плошчы = |Плошча =2346 |Працэнт вады = |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва = 245746 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва = 105,87 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[еўра]] |Дамен =[[.pt]] |ISO = |Тэлефонны код =351 |Часавы пояс =-1, улетку +0 |Заўвагі = <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Азо́рскія астравы́''' ({{lang-pt|Açores}}) — [[архіпелаг]] у [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]]. З’яўляецца аўтаномным рэгіёнам [[Партугалія|Партугаліі]] ({{lang-pt|Região Autónoma dos Açores}}). На Азорскіх астравах няма адзінай [[сталіца|сталіцы]]. Вышэйшая [[заканадаўчая ўлада]] знаходзіцца ў горадзе [[Орта (Азорскія астравы)|Орта]] ([[востраў Фаял]]), вышэйшая [[выканаўчая ўлада]] — у [[Понта-Дэлгада|горадзе Понта-Дэлгада]] ([[востраў Сан-Мігел]]), вышэйшая [[судовая ўлада]] — у [[Ангра-ду-Эраіжму|горадзе Ангра-ду-Эраіжму]] ([[востраў Тэрсейра]]). Агульная плошча [[суша|сушы]] — 2 346 км². Насельніцтва ([[2011]] г.) — 245 746 чал. == Назва == Назва астравоў, хутчэй за ўсё, паходзіць ад састарэлага [[партугальская мова|партугальскага слова]] «azures» (літаральна «блакітныя»). Існуе больш паэтычная версія, якая сцвярджае, што сваю назву астравы атрымалі ад слова «Açor» — [[Ястрабіныя|ястраб]] (Ястрабінымі астравы звалі [[арабы]]). Згодна паданню мараплаўцаў, ястрабы ляцелі да сваіх гнёздаў і паказалі шлях да астравоў. Аднак паколькі гэта птушка ніколі не існавала ў гэтым рэгіёне, навукоўцы лічаць дадзеную версію найменш верагоднай. == Геаграфія == [[File:Azoren be map.svg|thumb|Тапаграфічная карта]] === Склад архіпелага === Азорскі архіпелаг размяшчаецца ў цэнтральнай частцы Паўночнай [[Атлантычны акіян|Атлантыкі]] ў 1368 км ад бліжэйшага [[бераг]]а [[Еўропа|Еўрапейскага]] [[кантынент]]а, у 1513 км ад [[Афрыка|Афрыкі]] і ў 1945 км ад [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Складаецца з трох буйных груп [[востраў|астравоў]]: * Заходняя група: ** [[Востраў Корву|Корву]] (17,11 км²) ** [[Востраў Флорэш|Флорыш]] (143 км²) * Цэнтральная група: ** [[Востраў Фаял|Фаял]] (173,06 км²) ** [[Востраў Грасіёза|Грасіёза]] (60,84 км²) ** [[Востраў Піку|Піку]] (447 км²) ** [[Востраў Сан-Жоржы|Сан-Жоржы]] (243,65 км²) ** [[Востраў Тэрсейра|Тэрсейра]] (400,6 км²) * Усходняя група: ** [[Востраў Санта-Марыя|Санта-Марыя]] (96,89 км²) ** [[Востраў Сан-Мігел|Сан-Мігел]] (744,55 км²) Да архіпелага адносіцца таксама вялікая колькасць малых астравоў і груп, якія незаселены. === Геалогія === Азорскія астравы ўзніклі ў выніку [[вулкан]]ічнай дзейнасці на на стыку трох буйных [[тэктоніка пліт|тэктанічных пліт]] — Еўрапейскай, Афрыканскай і Паўночнаамерыканскай. Цэнтральная і ўсходняя групы астравоў месцяцца на так званай Азорскай субпліце, якая з’яўляецца ўскраінай Еўрапейскай буйной тэктанічнай пліты. Заходняя група астравоў належыць да Паўночнаамерыканскай буйной тэктанічнай пліты<ref>[http://copranet.projects.eucc-d.de/files/000145_EUROSION_Azores.pdf Fernando VELOSO GOMES, Francisco TAVEIRA PINTO, AZORES ISLANDS (PORTUGAL)]</ref>. Найбольш стары [[востраў Санта-Марыя]] сфарміраваўся каля 7 млн гадоў таму. Найбольш малады [[востраў Піку]] — каля 300 тысяч гадоў таму<ref>{{Cite web |url=http://www.ewpnet.com/azores/geology.htm |title=Geology: Azores |access-date=8 студзеня 2015 |archive-date=15 студзеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115191517/http://ewpnet.com/azores/geology.htm |url-status=dead }}</ref>. Усе астравы маюць [[базальт]]авыя платформы, [[кальдэра|кальдэры]] старых і маладых [[вулкан]]аў. Так, на самым вялікім [[востраў Сан-Мігел|востраве Сан-Мігел]] налічваецца 5 [[вулканічны кратар|вулканічных кратараў]], прычым 3 з гэтых вулканаў актыўныя. На астравах усходняй і некаторых астравах цэнтральнай груп на ўзбярэжжы маюцца [[пясок|пясчаныя]] [[пляж]]ы. [[Востраў Тэрсейра]] знакаміты сваімі [[бухта]]мі, прыдатнымі для стаянкі [[судна]]ў. Аднак для большасці астравоў характэрны стромкія [[скала|скалістыя]] берагі са спадзістымі платформамі ''фажас''<ref>[https://www.visitportugal.com/en/node/73820 São Jorge: the island of fajãs]</ref>, створанымі [[Лава вулканічная|лававымі]] струменямі. Унутраныя ландшафты астравоў звычайна [[гара|гарыстыя]]. На Азорскіх астравах знаходзіцца найвышэйшы пункт усёй [[Партугалія|Партугаліі]] — [[Гара Піку|вулкан Піку]] (2351 м) на [[востраў Піку|аднайменным востраве]]. [[Геалогія|Геалагічная]] зона, у якую ўваходзіць архіпелаг, сейсмічна актыўныя. Назіраюцца частыя [[землетрасенне|землетрасенні]]. === Клімат === [[Клімат]] Азорскіх астравоў міжземнаморскі мяккі акіянічны, вызначаны высокай вільготнасцю паветраных мас і ўздзеяннем цёплай плыні [[Гальфстрым]]<ref>{{Cite web |url=http://www.azoresweb.com/about_azores_climate.html |title=Climate at the Azores |access-date=8 студзеня 2015 |archive-date=11 сакавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311071421/http://www.azoresweb.com/about_azores_climate.html |url-status=dead }}</ref>. На працягу года дамінуюць паўднёва-ўсходнія і паўночна-заходнія [[вецер|вятры]], якія могуць дасягаць 18 м у секунду і выклікаць моцнае хваляванне да 6 м каля [[бераг]]оў [[востраў|астравоў]]. Аднак [[базальт]]авыя [[скала|скалы]] звычайна добра ахоўваюць [[суша|сушу]] ад затаплення. Выпадкаў паводак, выкліканых [[шторм|штармамі]] не зафіксавана. Сярэднегадавая дзённая тэмпература вагаецца ад +14 °C да +22 °C<ref>[http://goeurope.about.com/od/azores/l/bl-azores-climate-charts.htm Azores Islands Historic Climate] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150405164605/http://goeurope.about.com/od/azores/l/bl-azores-climate-charts.htm |date=5 красавіка 2015 }}</ref>. Змены тэмпературнага рэжыма адлюстраваны ў наступнай табліцы: {| class="wikitable" |- | + style="background:#FFCC00"|'''Месяц''' || [[Студзень]] || [[Люты]] || [[Сакавік]] || [[Красавік]] || [[Май]] || [[Чэрвень]] |- | + style="background:#FEDBCA"|'''Сярэдняя тэмпература''' || 14,1 °C || 13,8 °C || 14,2 °C || 14,9 °C || 16,3 °C || 18,5 °C |- | + style="background:#FFCC00"|'''Месяц'''|| [[Ліпень]] || [[Жнівень]] || [[Верасень]] || [[Кастрычнік]] || [[Лістапад]] || [[Снежань]] |- | + style="background:#FEDBCA"|'''Сярэдняя тэмпература'''|| 21 °C || 22,2 °C || 21,3 °C || 18,9 °C || 16,5 °C || 14,9 °C |} Сярэднегадавая норма ападкаў — каля 1 099 мм. Найбольш вільготны сезон цягнецца з [[кастрычнік]]а да [[сакавік]]а. Найбольш сонечны і сухі месяц — [[ліпень]]. == Прырода == === Флора === {{Біяфота|Azorina vidalii1.jpg|[[Азарына]] — адзін з эндэмікаў Азорскіх астравоў.}} [[Флора]] Азорскіх астравоў характэрная для рэгіёна [[Макаранезія]], адна з самых багатых у [[Еўропа|Еўропе]]. Да прыбыцця еўрапейскіх каланістаў у [[15 стагоддзе|XV]] ст. большая частка сушы была пакрыта густымі шыракалістымі [[Лаўровыя|лаўровымі]] [[лес|лясамі]] ''Laurissilva'', [[трава|травяністымі]] пусткамі і [[хмызняк]]амі. У наш час рэшткі лясоў і гаі сустракаюцца амаль на ўсіх буйных астравах, але найлепш захаваліся на [[востраў Піку|астравах Піку]], [[Востраў Тэрсейра|Тэрсейра]], [[востраў Сан-Мігел|Сан-Мігел]]. Звычайна яны месцяцца на [[вулкан]]ічных [[плато]] і схілах [[гара|гор]]. Усяго налічваецца каля 1200 відаў дзікіх раслін<ref>{{Cite web |url=http://www.biologie.uni-regensburg.de/Botanik/Schoenfelder/floraazores.html |title=Schäfer, Hanno, Flora of the Azores. A Field Guide |access-date=9 студзеня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150407004044/http://www.biologie.uni-regensburg.de/Botanik/Schoenfelder/floraazores.html |archivedate=7 красавіка 2015 |url-status=dead }}</ref>. Каля 60 відаў — уласна азорскія эндэмікі. 700 відаў раслін былі ўвезены чалавекам звонку выпадкова або з камерцыйнымі мэтамі<ref>{{Cite web |url=http://www.azoresweb.com/flora_fauna.html |title=Архіўная копія |access-date=9 студзеня 2015 |archive-date=9 сакавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150309112400/http://www.azoresweb.com/flora_fauna.html |url-status=dead }}</ref>. Сярод эндэмікаў асабліва вядомы {{bt-bellat|азорскі лаўр|Laurus azorica}} і {{bt-bellat|азарына|Azorina}}. === Фаўна === Азорскія астравы ніколі не былі злучаны з [[кантынент]]амі, таму большасць наземных жывёл прадстаўлены [[птушкі|птушкамі]] і [[насякомыя|казуркамі]]<ref>[http://www.azoresgeopark.com/acores/fauna_flora.php?lang=EN azoresgeopark.com]</ref>, у тым ліку знакамітым {{bt-bellat|азорскім снягіром|Pyrrhula murina}}<ref>[http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=8886 Azores Bullfinch Pyrrhula murina] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131105214836/http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=8886 |date=5 лістапада 2013 }}</ref>. Налічваецца ўсяго 9 відаў [[сысуны|сысуноў]], але толькі [[кажаны]] маюць мясцовае паходжанне. Астатнія ([[Трусы (жывёлы)|трусы]], [[Звычайны вожык|вожыкі]], [[грызуны]], [[тхары]]) былі завезены чалавекам. Радзей сустракаюцца [[яшчаркі]], [[чарапахі]] і [[жабы]]<ref>{{Cite web |url=http://www.birdingazores.com/?page=animals_idx |title=More information and photos about land animals, butterflies and more in the Azores |access-date=9 студзеня 2015 |archive-date=1 мая 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501115709/http://www.birdingazores.com/?page=animals_idx |url-status=dead }}</ref>. Навакольныя [[акіян]]ічныя воды насяляюць рэдкія віды [[акулы|акул]], [[кіты|кітоў]], [[дэльфіны|дэльфінаў]] і іншых марскіх жывёл. === Ахова === На Азорскіх астравах існуе шэраг прыродных паркаў. У [[1995]] годзе аўтаномія атрымала прэмію [[ЕС]] за захаванне першароднай прыроды і развіццё экалагічнага [[турызм]]у. == Гісторыя == [[File:Muralhas do Forte de Santa Cruz, cidade da Horta, ilha do Faial, Açores, Portugal.JPG|thumb|Крэпасць Санта-Круз на востраве Фаял]] Першаадкрывальнікамі Азорскіх астравоў лічацца [[Партугалія|партугальскія]] мараплаўцы [[Дыёгу ды Сілвеш]] і [[Гонкалу Велью Кабрал]]<ref>[http://www.iexplore.com/travel-guides/europe/portugal/azores/history-and-culture Azores — History and Culture]</ref>. Дыёгу ды Сілвеш высадзіўся на [[Востраў Санта-Марыя|Санта-Марыі]] і [[Востраў Сан-Мігел|Сан-Мігеле]] ў [[1427]] г. У [[1432]] г. даследаванне Азорскіх астравоў працягваў Гонкалу Велью Кабрал. Заходняя група астравоў была адкрыта толькі ў [[1452]] г. Ужо з [[16 стагоддзе|XVI]] ст. некаторыя даследчыкі абвяргалі першынство партугальцаў у адкрыцці Азорскіх астравоў. На аснове [[пісьмо]]вых запісаў, [[легенда|легенд]] і [[Сярэднявечча|сярэдневяковых]] [[Геаграфічная карта|карт]] паказвалася, што шэраг астравоў быў вядомы яшчэ з часоў [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыма]]. Аднак дадзеныя, на якія спасылаліся даследчыкі, былі даволі спрэчнымі. У пачатку [[21 стагоддзе|XXI]] ст. сітуацыя змянілася дзякуючы [[археалогія|археалагічным]] раскопкам на астравах [[Востраў Корву|Корву]] і [[Востраў Тэрсейра|Тэрсейра]]. Былі выяўлены рэшткі старажытных пахаванняў, рэчаў і нават [[лацінскі алфавіт|рымскае]] і [[арабскі алфавіт|арабскае]] пісьмо, што сведчылі пра наведванне астравоў чалавекам з [[4 стагоддзе да н.э.|IV]] ст. да н.э. У [[2011]] г. археолагамі на Тэрсейры даследаваны наскальныя малюнкі, што могуць адносіцца да [[бронзавы век|бронзавага века]]<ref>[http://portuguese-american-journal.com/archeology-prehistoric-rock-art-found-in-caves-on-terceira-island-azores/ Prehistoric rock art found in caves on Terceira Island — Azores]</ref>. У [[2013]] г. з’явіліся звесткі аб адкрыцці на дне [[акіян]]а паміж астравамі Тэрсейра і Сан-Мігел штучных [[Піраміда (збудаванне)|пірамід]]<ref>Гл.: [http://www.azores-pyramid.org azores-pyramid.org]</ref>. Тым не менш, у [[15 стагоддзе|XV]] ст., калі партугальцы зрабілі сваё адкрыццё, Азорскія астравы былі бязлюднымі. Каланізацыя Азораў пачалася ў [[1439]] г.<ref>{{Cite web |url=http://www.azoresweb.com/history_azores.html |title=History of the Azores |access-date=9 студзеня 2015 |archive-date=29 сакавіка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329024000/http://www.azoresweb.com/history_azores.html |url-status=dead }}</ref> У асноўным перасяленцы прыязджалі з паўднёвай Партугаліі, паўночнай [[Францыя|Францыі]] і [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]]. Яны займаліся [[земляробства]]м і [[жывёлагадоўля]]й, вырошчвалі і вывозілі ў [[Еўропа|Еўропу]] [[пшаніца|пшаніцу]], [[цукар]], раслінныя [[фарба]]вальнікі. З цягам часу важную роль у [[эканоміка|эканоміцы]] астравоў стала адыгрываць [[вінаградарства]] і вытворчасць [[віно|віна]]. У другой палове [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. - трэцяй чвэрці [[20 стагоддзе|XX]] ст. многія астравіцяне займаліся здабычай [[кіты|кітоў]]. Дзякуючы стратэгічнаму становішчу ў [[Атлантычны акіян|Атлантыцы]] з перыяду [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|Вялікіх геаграфічных адкрыццяў]] Азорскія астравы маюць важнае значэнне як [[транспарт]]ны вузел. Іх наведвалі такія славутыя даследчыкі, як [[Барталамеў Дыяш]], [[Васка да Гама]], [[Хрыстафор Калумб]], [[Чарлз Роберт Дарвін]] і інш. З другой паловы [[XX стагоддзе|XX ст.]] развівіццё атрымалі авіяцыйныя перавозкі. У [[1580]] г., калі [[Партугалія]] была захоплена войскамі [[Іспанія|іспанскага]] караля [[Філіп II Габсбург|Філіпа II]]<ref>[http://everything2.com/title/Spanish+annexation+of+Portugal The Spanish annexation of Portugal]</ref>, Азоры некаторы час кантраляваліся прыхільнікамі незалежнай партугальскай кароны. У [[1581]] г. Філіп II выслаў для заваявання астравоў флот з 10 караблёў. Спроба іспанскіх салдат высадзіцца на Тэрсейры скончылася іх паражэннем ад пасяленцаў<ref>[http://theazoresislands.blogspot.com/2007/12/battle-of-salga-terceira-island.html Battle of Salga]</ref>. Аднак іспанцы выйгралі марскую бітву каля [[Понта-Дэлгада]]<ref>[http://wc.rootsweb.ancestry.com/cgi-bin/igm.cgi?op=GET&db=labron00&id=I120954 J.H. Garner Genealogy Database]</ref>. На Азорах было размешчана некалькі іспанскіх гарнізонаў. Напады французскіх, [[Англія|англійскіх]] і [[Асманская імперыя|асманскіх]] карсараў у [[16 стагоддзе|XVI]] — [[17 стагоддзе|XVII]] стст. вымусілі мясцовыя ўлады пабудаваць для абароны астравоў шэраг [[крэпасць|крэпасцей]]. У [[1640]] г. Партугалія зноў вярнула незалежнасць. У [[1641]] г. іспанцы канчаткова пакінулі Азорскія астравы. У [[1766]] г. партугальскія манархі заснавалі асобнае Азорскае генерал-капітанства з цэнтрам у [[Ангра-ду-Эраіжму|Ангры]]. У гады грамадзянскай вайны ў Партугаліі ў [[1828]] — [[1832]] гг. Азорскія астравы заставаліся адзінай тэрыторыяй, якая не падпарадкавалася каралю-узурпатару [[:pt:Miguel I de Portugal|Мігелю I]]<ref>[http://www.biography.com/people/miguel-i-9407479 Miguel I Biography] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150501204201/http://www.biography.com/people/miguel-i-9407479 |date=1 мая 2015 }}</ref>. Мясцовыя [[лібералізм|лібералы]] захавалі адданасць каралеве [[:pt:Maria II of Portugal|Марыі]]. [[11 жніўня]] [[1829]] г. у бітве каля Віла-дэ-Прая на востраве Тэрсейра прыхільнікі Марыі атрымалі бліскучую перамогу над войскамі Мігеля I<ref>[http://balagan.info/timeline-of-portugals-liberal-wars Timeline of Portugal’s Liberal Wars]</ref>. Азорцы ўдзельнічалі ў далейшых баях у Партугаліі. У [[1836]] г. Азорскія астравы былі падзелены на тры раўнапраўныя паветы з цэнтрамі ў Ангры, [[Орта (Азорскія астравы)|Орце]] і [[Понта-Дэлгада]] ў складзе Партугаліі. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] дыктатар [[Антоніу ды Алівейра Салазар]] перадаў частку тэрыторыі астравоў у арэнду [[ЗША]] для пабудовы [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ваенна-паветраных]] баз. Пасля заканчэння вайны амерыканскія базы засталіся на Санта-Марыі і Тэрсейры. У [[1976]] г. Азорскія астравы набылі аўтаномію. == Кіраванне == Сістэма аўтаноміі Азорскіх астравоў у складзе [[Партугалія|Партугаліі]] была распрацавана падчас [[рэвалюцыя|рэвалюцыйных]] падзей [[1974]] — [[1975]] гг. і ўвайшла ў партугальскую [[права]]вую сістэму пад спецыяльнай назвай палітыка-аўтаномнага статуса Азораў ({{lang-pt|Estatuto Político-Administrativo dos Açores, EPARAA}})<ref>[http://www.provedor-jus.pt/archive/doc/P11-99%20.pdf PEDIDO DE FISCALIZAÇÃO DA CONSTITUCIONALIDADE]</ref>. Яна прадугледжвае наяўнасць асабістага [[канстытуцыя|канстытуцыйнага]] закона і дзеяння агульных азорскіх органаў улады, аднак не дае права на самавызначэнне і выхад са складу Партугаліі. Аўтаномія Азорскіх астравоў была замацавана партугальскай Канстытуцыяй [[1976]] г. з папраўкамі [[2004]] г. і [[2008]] г. Сістэма аўтаномнага [[Палітычная сістэма|кіравання]] заснавана на падзеле ўлады на тры асноўныя галіны — [[заканадаўчая ўлада|заканадаўчую]], [[выканаўчая ўлада|выканаўчую]] і [[судовая ўлада|судовую]]. Заканадаўчая галіна прадстаўлена мясцовым Заканадаўчым Сходам (52 дэпутаты выбіраюцца на агульных выбарах на 4 гады), які размяшчаецца ў [[Орта (Азорскія астравы)|Орце]]. Артыкул 226 Канстытуцыі Партугаліі замацоўвае абавязковае зацверджанне законаў, прынятых азорскім Заканадаўчым Сходам з боку партугальскага Схода Рэспублікі. Вышэйшая выканаўчая ўлада належыць Савету Міністраў, які выконвае функцыі ўрада і знаходзіцца ў [[Понта-Дэлгада]]. Савет Міністраў прызначаецца Заканадаўчым Сходам Азорскіх астравоў, яго склад зацвярджаецца ўрадам Партугаліі. Вышэйшая судовая ўлада прадстаўлена Вярхоўным Судом Азорскіх астравоў у горадзе [[Ангра-ду-Эраіжму]]. На Азорскіх астравах дзейнічаюць агульнапартугальскія [[Палітычная партыя|палітычныя партыі]]. == Эканоміка == Тры асноўныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] Азорскіх астравоў — [[сельская гаспадарка]], [[рыбалоўства]] і [[турызм]]. Сельская гаспадарка прадстаўлена [[малако|малочнай]] [[жывёлагадоўля]]й і [[земляробства]]м. Мясцовы [[клімат]] дазваляе на працягу ўсяго года вырошчваць свежую [[гародніна|гародніну]] і [[садавіна|садавіну]]. Востраў Сан-Мігел — адзінае месца ў [[ЕС]], дзе існуе камерцыйная вытворчасць [[ананас]]аў. Астравіцяне таксама займаюцца вытворчасцю [[сыр]]у, [[масла]], [[алей|алею]], [[Цыкорыя звычайная|цыкорыі]], [[віно|віна]] і [[цукар|цукру]]. З развіццём рыбалоўства і перапрацоўкі рыбы звязваюць пераважна перспектыўны рост мясцовай эканомікі<ref>{{Cite web |url=http://azoresweb.com/economy.html |title=Economy |access-date=12 студзеня 2015 |archive-date=3 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803173635/http://www.azoresweb.com/economy.html |url-status=dead }}</ref>. Найбольш важнымі з камерцыйнага пункту гледжання відамі рыб азорскай эксклюзіўнай марской зоны з’яўляюцца [[Тунцы|тунец]], [[вугор]], [[селядцовыя]] і інш. [[Прамысловасць]] прадстаўлена пераважна харчовай галіной, вытворчасцю малочных прадуктаў, [[піва]], [[Вэнджанне|вэнджанай]] рыбы, [[Цыгарэта|цыгарэт]], дробнымі [[Будаўніцтва|будаўнічымі]] і [[мэбля|мэблевымі]] прадпрыемствамі. Развіваецца энергетыка. Астравы забяспечаны [[Электрычнасць|электрычнасцю]] ад мясцовых дробных [[Гідраэнергія|гідра]]-, [[Энергія ветру|ветра]]- і [[Геатэрмальная энергія|геатэрмальных]] станцый. [[Турызм]] з’яўляецца найбольш імклівай галіной гаспадаркі. Наведвальнікі прыбываюць на Азоры на працягу ўсяго года. Каля паловы турыстаў — непасрэдна з Партугаліі. Астатнія — пераважна з іншых краін ЕС. == Гл. таксама == * [[Макаранезія]] * [[Муніцыпалітэты Партугаліі]] == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Азорскія астравы}} * Африка: энциклопедический справочник. Т. 1. А—К / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов т др. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — С. 210. — 672 с. с илл.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{wikiatlas|the Azores}} * {{commons-inline|Azores}} * {{wikivoyage|Azores}} * [http://www.azores.com Practical site of Azores] * [http://theazoresislands.blogspot.com The Azores Islands, Site with abundant information about Portuguese Azores Islands] * [http://venus.unive.it/riccardozipoli/demo/galleries_collections.php?a=377&n=35&d=AZORES&pagine=1&paginazione=1 Фотагалерэя] {{Афрыка}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Адміністрацыйны падзел Партугаліі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азорскія астравы| ]] [[Катэгорыя:Архіпелагі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Партугаліі]] [[Катэгорыя:Вулканічныя астравы]] fg5dc5e32pc5dqs29mer0fv9p0kjezk Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч 0 86175 5155473 5038933 2026-06-18T01:41:03Z 5155473 wikitext text/x-wiki {{ДД |пасада = [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністр інфармацыі Беларусі]] |перыядпачатак = [[28 верасня]] [[2017]] |перыядканец = 4 чэрвеня 2020 |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер-міністр = [[Андрэй Кабякоў]]<br/>[[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]] |папярэднік = [[Лілія Станіславаўна Ананіч|Лілія Ананіч]] |пераемнік = [[Ігар Уладзіміравіч Луцкі|Ігар Луцкі]] }} '''Але́сь Карлюке́віч''', поўнае імя '''Алякса́ндр Мікала́евіч Карлюке́віч''' (нар. {{ДН|6|1|1964}}, в. [[Зацітава Слабада]], [[Пухавіцкі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі [[Краязнаўства|краязнавец]], літаратуразнавец, [[журналіст]], дзяржаўны службовец, прапагандыст [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref name=":1" />. Міністр інфармацыі Рэспублікі Беларусь (2017—2020). Старшыня [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] (з 2022). == Біяграфія == Бацька — Мікола Карлюкевіч, рабочы ў калгасе рабочым, маці — па нараджэнні Ладуцька, настаўніца малодшых класаў. Выхаваннем Алеся займалася старэйшая на 5 гадоў сястра Людміла<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://nastgaz.by/ales-karlyukevich-vazhna-uves-chas-zastavatstsa-u-kantekstse/|title=Алесь Карлюкевіч: “Важна ўвесь час заставацца ў кантэксце”|website=Настаўніцкая газета|date=2018-10-27|access-date=2024-01-08|archive-date=31 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731145643/https://nastgaz.by/ales-karlyukevich-vazhna-uves-chas-zastavatstsa-u-kantekstse/|url-status=dead}}</ref>. У пачатковую школу Алесь Карлюкевіч хадзіў у Зацітавай Слабадзе, сярэднюю скончыў у [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічах]]. Скончыў аддзяленне журналістыкі [[Львоўскае вышэйшае ваенна-палітычнае вучылішча|Львоўскага вышэйшага ваенна-палітычнага вучылішча]] (1985) і [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (2002). У 1981—1995 гадах служыў ва Узброеных Сілах СССР і Рэспублікі Беларусь. Працаваў у газетах «[[Звязда (газета)|Звязда]]» (1995—1998), галоўным рэдактарам «[[Чырвоная змена|Чырвонай змены]]» (1998—2002), супрацоўнікам «[[СБ. Беларусь сегодня|Советской Белоруссии]]» (2002—2006). У 2006—2011 гадах дырэктар [[Літаратура і мастацтва (выдавецтва)|рэдакцыйна-выдавецкай установы «Літаратура і мастацтва»]]. Адначасова ў 2009—2011 гадах галоўны рэдактар газеты «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», што ўваходзіла ў склад названай установы. 8 лістапада 2011 года прызначаны галоўным рэдактарам газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]». З лістапада 2012 года — адначасова выканаўца абавязкаў, са снежня 2012 — дырэктар-галоўны рэдактар [[Выдавецкі дом «Звязда»|выдавецкага дома «Звязда»]]. З кастрычніка 2011 года адначасова старшыня Мінскага абласнога аддзялення [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] (да 2016 года)<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://oo-spb.by/index.php?id=26|title=Мінскае абласное аддзяленне ГА «Саюз пісьменнікаў Беларусі»|website=oo-spb.by|access-date=2024-01-08}}</ref>. 15 снежня 2016 года стаў намеснікам міністра інфармацыі Беларусі, 28 верасня 2017 года — міністрам інфармацыі Рэспублікі Беларусь<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 28 верасня 2017| url = http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31700351&p1=1| загаловак = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 351 «Об А. Н. Карлюкевиче»| выдавецтва = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь| мова = ru}}</ref>. Звольнены з пасады міністра 4 чэрвеня 2020 года. З ліпеня 2020 года — галоўны рэдактар часопіса «[[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]»<ref>{{cite web|url = https://baj.by/be/content/stala-vyadoma-kudy-uladkavausya-na-pracu-byly-ministr-infarmacyi-ales-karlyukevich|title = Стала вядома, куды ўладкаваўся на працу былы міністр інфармацыі Алесь Карлюкевіч|date = 24-6-2020|publisher = baj.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20210411011811/https://baj.by/be/content/stala-vyadoma-kudy-uladkavausya-na-pracu-byly-ministr-infarmacyi-ales-karlyukevich|archive-date = 11 красавіка 2021|access-date = 3-2-2021|url-status = dead}}</ref>. 20 жніўня 2020 года зноў прызначаны галоўным рэдактарам газеты «Звязда» і дырэктарам [[Выдавецкі дом «Звязда»|выдавецкага дома «Звязда»]]<ref>{{cite web|url = https://zviazda.by/be/news/20200820/1597913789-dyrektaram-galounym-redaktaram-rvu-vydavecki-dom-zvyazda-pryznachany|title = Дырэктарам-галоўным рэдактарам РВУ «Выдавецкі дом «Звязда» прызначаны Аляксандр Карлюкевіч|date = 20-8-2020|publisher = zviazda.by|access-date = 3-2-2021|archive-date = 7 студзеня 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210107154342/http://zviazda.by/be/news/20200820/1597913789-dyrektaram-galounym-redaktaram-rvu-vydavecki-dom-zvyazda-pryznachany|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30793455.html|title = Пасьля пратэсту ў газэце «Звязда» зноў паставілі рэдактарам Карлюкевіча, экс-міністра інфармацыі |author = Валер Каліноўскі|date = 20-8-2020|publisher = svaboda.org|access-date = 3-2-2021}}</ref>. Член [[Беларускі саюз журналістаў|Беларускага саюза журналістаў]] і [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]]. 22 сакавіка 2022 года на з’ездзе Саюза пісьменнікаў Беларусі Аляксандр Карлюкевіч абраны старшынёй пісьменніцкай арганізацыі<ref>{{cite web|url=https://zviazda.by/be/news/20220322/1647948143-starshynyoy-sayuza-pismennikau-belarusi-abrany-alyaksandr-karlyukevich|title=Старшынёй Саюза пісьменнікаў Беларусі выбраны Аляксандр Карлюкевіч|date=22.03.2022|publisher=zviazda.by}}</ref>. Пры старшынстве Алеся Карлюкевіча аддзелам секцыі публіцыстыкі Саюза пісьменнікаў Беларусі прызначаны кіраваць прапагандыст [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэй Мукавозчык]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://zviazda.by/be/news/20231221/1703170481-pra-shto-raspavyou-ales-karlyukevich-na-pashyranym-plenume-sayuza|title=Пра што распавёў Алесь Карлюкевіч на пашыраным Пленуме Саюза пісьменнікаў Беларусі?|website=zviazda.by|date=2023-12-25|access-date=2024-01-02|archive-date=6 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106090552/https://zviazda.by/be/news/20231221/1703170481-pra-shto-raspavyou-ales-karlyukevich-na-pashyranym-plenume-sayuza|url-status=dead}}</ref>. Са снежня 2024 года дырэктар выдавецтва «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/karljukevich-kniga-nash-prezident-pozvoljaet-po-novomu-vzgljanut-na-istoriju-suverennoj-belarusi-690094-2025/|title=Карлюкевич: книга "Наш Президент" позволяет по-новому взглянуть на историю суверенной Беларуси|website=belta.by|date=2025-01-20|access-date=2025-01-24}}</ref>. У студзені 2025 года, напярэдадні [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)|перавыбараў Аляксандра Лукашэнкі]], была прэзентавана кніга пра Лукашэнку «Наш Президент», аўтарамі якой выступілі Алесь Карлюкевіч, [[Аляксандр Міхайлавіч Радзькоў|Аляксандр Радзькоў]], [[Наталля Мікалаеўна Эйсмант|Наталля Эйсмант]], [[Уладзімір Барысавіч Пярцоў|Уладзімір Пярцоў]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/359804|title=Эйсмант, Радзькоў, Пярцоў і Карлюкевіч напісалі кнігу пра Лукашэнку «Наш прэзідэнт»|website=Наша Ніва|date=2025-01-20|access-date=2025-01-24}}</ref>. Кніга стала працягам пабудовы культу асобы Лукашэнкі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.by/news/obshchestvo/startoviy-tirazh-rasprodan-v-minske-prezentovali-knigu-nash-prezident|title=Стартовый тираж распродан! В Минске презентовали книгу "Наш Президент"|website=news.by|date=2025-01-20|access-date=2025-01-24|quote=Александр Радьков, соавтор книги "Наш Президент": "Потенциал этой личности не иссякаем. И это в книге тоже есть. Тут, как мы уходили от пропасти, как формировали экономику, как Президент мучительно переживал, когда оставалось муки на три дня. И как волевыми качествами выводил из этой ситуации, как нам было договариваться с соседями, противостоять вызовам со стороны оппозиции, западному влиянию спецслужб, как надо было выходить с автоматом, потому что цели-то у всех разные. Наша страна привлекательна, перспективна. Для того чтобы сохранить эту идентичность, сохранить наш добробыт, сохранить страну, нужны волевые качества. Надо иногда и с автоматом выйти. Иначе как ты докажешь, что ты за свою страну, за свой народ, и как тогда за тобой этот народ пойдет?"|archive-date=17 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250717002329/https://news.by/news/obshchestvo/startoviy-tirazh-rasprodan-v-minske-prezentovali-knigu-nash-prezident|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/karljukevich-kniga-nash-prezident-pozvoljaet-po-novomu-vzgljanut-na-istoriju-suverennoj-belarusi-690094-2025/|title=Карлюкевич: книга "Наш Президент" позволяет по-новому взглянуть на историю суверенной Беларуси|website=belta.by|date=2025-01-20|access-date=2025-01-24|quote="Эти эмоции помогут вам вооружиться другим зрением и увидеть, каких трудов стоит построить страну, как во многом это зависит от личности и какие этапы должна пройти личность, которая во главе этих трудов", — отметил председатель Союза писателей Беларуси.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/filosofija-lichnosti-radkov-pojasnil-kontseptsiju-knigi-nash-prezident-690082-2025/|title="Философия личности". Радьков пояснил концепцию книги "Наш Президент"|website=belta.by|date=2025-01-20|access-date=2025-01-24}}</ref>. == Творчасць == Аўтар шэрагу краязнаўчых кніг. У тым ліку: * «Вяртанне да… Беларусі» (1994) * «За Цітаўкаю — Слабада» (1997) * «Літаратурная карта Пухаўшчыны» (1998) * «Далёкія і блізкія суродзічы» (1999) * «Ігуменскі блакнот» (2000) * «Рэкі і азёры ў паэзіі Рыгора Барадуліна» (2000) * «[[І векавечны толькі край]]» (2000) * «Ад зямлі, якая нарадзіла ці натхняе» (2001) * «Былое маё ажывае» (2002) * «Блонь» (2007, у сааўтарстве з Б. Зубкоўскім) * «Зацітава Слабада» (2007) * «Сцежкамі Ігуменшчыны» (2008) * «Старонкі радзімазнаўства: Мясціны. Асобы. Краязнаўчыя нарысы» (2013) * «Прыгоды Шубуршуна» (2013) * «Новыя прыгоды Шубуршуна» (2014) * «Братэрства» (2014) * «[[Краязнаўчы рэсурс у вывучэнні беларускай літаратуры]]» (2015) * «Роднымі сцяжынкамі» (2019) * «Ігуменскі павет (Падарожжа па родным краі)» (2020) * «Навагрудчына. Літаратурнае гняздо Беларусі» (2023) * «Наш Президент» (2025, у суаўтарстве з [[Аляксандр Міхайлавіч Радзькоў|А. Радзьковым]], [[Наталля Мікалаеўна Эйсмант|Н. Эйсмант]], [[Уладзімір Барысавіч Пярцоў|У. Пярцовым]]) == Погляды == У красавіку 2019 года ў інтэрв’ю газеце «[[Народная Воля]]» выказаўся супраць пашырэння [[Беларуская мова|беларускай мовы]]: «''Усе магчымыя меры пашырэння, заканадаўчыя ініцыятывы адносна ўсталявання, кантролю і гэтак далей нічога не прынясуць, акрамя гарачых спрэчак у грамадстве. Моўная рэчаіснасць у Беларусі склалася такая, якая склалася…»<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.by/?c=ar&i=229770|title = Карлюкевіч пра беларусізацыю: Лепш скіраваць сілы на тое, каб беларуская мова ў СМІ была ўнармаванай, правільнай|date = 30-4-2019|publisher = nashaniva.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20190513173612/https://nn.by/?c=ar&i=229770|archive-date = 13-5-2019|access-date = 13-5-2019}} </ref>.'' У час выступлення на Пленуме [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] ў канцы 2023 года станоўча ацаніў членства ў арганізацыі прапагандысткі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] [[Людміла Леанідаўна Гладкая|Людмілы Гладкай]]: «''смелая журналістка, смелая жанчына, якая пабывала і ў гарачых кропках, як кажуць, на лініі агню. І, магчыма, дадасць новае разуменне таму, што адбываецца ў свеце, шмат каму, хто заглыбіўся ў паэтычны разгляд адно толькі прыродных з’яў''»<ref>{{cite web|url=https://zviazda.by/be/news/20231221/1703170481-pra-shto-raspavyou-ales-karlyukevich-na-pashyranym-plenume-sayuza|title=Пра што распавёў Алесь Карлюкевіч на пашыраным Пленуме Саюза пісьменнікаў Беларусі?|date=25.12.2023|publisher=zviazda.by|access-date=2 студзеня 2024|archive-date=6 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106090552/https://zviazda.by/be/news/20231221/1703170481-pra-shto-raspavyou-ales-karlyukevich-na-pashyranym-plenume-sayuza|url-status=dead}}</ref>. == Узнагароды == * Прэмія Беларускага саюза журналістаў «Залатое пяро». * Літаратурная прэмія «Залаты купідон». * Расійская літаратурная прэмія імя Валянціна Пікуля. * Прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «[[За духоўнае адраджэнне]]». * [[Медаль Францыска Скарыны]] (2021)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100322&p1|title=Указ Президента Республики Беларусь от 23.08.2021 г. № 322 «Аб узнагароджанні» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2024-01-08}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Карп А.'' Жывыя паштоўкі // Роднае слова. — 2010, N 5. — С. 111. * ''Марціновіч А.'' Карлюкевіч Алесь Мікалаевіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 6. Кн. 2. — Мн.: БелЭН, 2003. — С. 397. * ''Чыгрын С.'' Па Беларусі з «Радзімазнаўствам». // Маладосць, 2011. — N 11. — С. 72 — 73. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)}} {{Міністры інфармацыі Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Карлюкевіч Алесь}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Галоўныя рэдактары газеты «Звязда»]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Галоўныя рэдактары газеты «Чырвоная Змена»]] [[Катэгорыя:Міністры інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Купідон»]] gnz3qlkmjivuz2mqm10y6xqj915x3zk Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік 0 96137 5155369 5051607 2026-06-17T16:38:09Z Rabbi Mendl 19651 /* Сучасная радыяцыйная абстаноўка */ ілюстрацыя 5155369 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = | Катэгорыя МСАП = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 39|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 59|lon_sec = |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = [[Гомельская вобласць]] | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = [[Хойнікі]], [[Нароўля]] | Плошча = 216.578 Га | Сярэдняя вышыня = 110-120 | Дата заснавання = [[1988]] | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]] | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = |Шырыня карты 2 = |Катэгорыя на ВікіСховішчы= }} '''Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік''' — адзіны [[запаведнік]] падобнага тыпу ў свеце, самы буйны ў [[Беларусь|Беларусі]]. Запаведнік быў арганізаваны ў [[1988]] годзе ([[24 лютага]] ў адпаведнасці з пастановай ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і Савета Міністраў [[БССР]] № 59-5<ref name="ПГРЭЗ">[http://chornobyl.in.ua/pgrez.html ПДРЭЗ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110215103847/http://chornobyl.in.ua/pgrez.html |date=15 лютага 2011 }} (руск.)</ref> ці [[18 ліпеня]] ў адпаведнасці з распараджэннем Савета Міністраў БССР № 485р [http://chornobyl.in.ua/wp-content/uploads/polissia_reserve.jpg] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110808171650/http://chornobyl.in.ua/wp-content/uploads/polissia_reserve.jpg |date=8 жніўня 2011 }}) на тэрыторыі беларускага сектара [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|зоны адчужэння]] (трыццацікіламетровай зоны) агульнай плошчай 1313 км² пад назваю ''Палескі дзяржаўны экалагічны запаведнік''. Ён размясціўся на тэрыторыі найбольш пацярпеўшых ад [[Чарнобыльская аварыя|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] раёнаў — [[Брагінскі раён|Брагінскага]], [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага]] і [[Хойніцкі раён|Хойніцкага]]. Пастановай Савета Міністраў № 122 ад 10 лютага 1989 года быў перайменаваны ў ''Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік'' (ПДРЭЗ) і з таго часу знаходзіцца ў вядзенні Камітэта па праблемах вынікаў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС (зараз — Дэпартамент па ліквідацыі вынікаў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]]). У 1993 годзе да запаведніка далучаныя 849 км² тэрыторый, прылеглых да зоны адчужэння, і яго сучасная плошча складае 216578 га<ref name="Запаведнік">[http://www.zapovednik.by/about/ Аб запаведніку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141230043903/http://www.zapovednik.by/about/ |date=30 снежня 2014 }} (руск.)</ref>. == Гісторыя == Да Чарнобыльскай аварыі на сучаснай тэрыторыі запаведніка існавалі 96 населеных пунктаў, у якіх жыло больш за 22 тысячы жыхароў. Асноўны напрамак вядзення гаспадаркі — мяса-малочная жывёлагадоўля. Падчас аварыі на тэрыторыю запаведніка выпала прыкладна трэцяя частка ад усяго выпаўшага на Беларусь [[Цэзій|цэзію]]-137, больш за 70 % — [[Стронцый|стронцыю]]-90 і 97 % радыёнуклідаў [[Плутоній|плутонію]]. У 1986 годзе амаль усе жыхары былі выселеныя з гэтай тэрыторыі, гаспадарчая дзейнасць была практычна цалкам спыненая. Некаторыя адселеныя вёскі былі пахаваныя. Пасля арганізацыі запаведніка для падтрымання запаведнага рэжыму пачалося абгароджванне яго тэрыторыі, былі створаныя кантрольна-прапускныя пункты ([[Бабчын]], [[Багушы]], Верхне-Слабодскае, [[Глухавічы]], [[Піркі]], [[Цешкаў]]; усяго іх 11), пляцоўкі для правядзення навукова-даследчых работ; у Бабчыне была размешчана асноўная навуковая частка запаведніка і даследча-эксперыментальная база. У 1996 годзе у былой вёсцы [[Масаны]] Хойніцкага раёна была створаная даследчая станцыя. Практычна адначасова с адсяленнем людзей сюды пачалі актыўна пранікаць дзікія жывёлы і птушкі, што ў выніку прывяло да фарміравання ўнікальнага па сваіх памерах і разнастайнасці біярэзервата. == Сучасная радыяцыйная абстаноўка == Шчыльнасць забруджвання рознымі радыёактыўнымі ізатопамі на сённяшні дзень на тэрыторыі запаведніка наступная: цэзіем-137 — да 1000 Кюры/км², стронцыем-90 — да 20 Кюры/км², плутоніем-238-240 — да 5 Кюры/км². Такія ўзроўні забруджвання не дазволяць вярнуць асноўную масу зямель запаведніка ў гаспадарчы абарот прыкладна ў бліжэйшыя 300 гадоў (каля 10 перыядаў паўраспаду цэзію-137 і стронцыю-90, актыўнасць якіх за гэты час зменшыцца больш чым у 1000 разоў), тэрыторыю ж, забруджаную трансуранавымі элементамі, немагчыма будзе вярнуць у абарот у аглядным будучым. Асноўную небяспеку ў бліжэйшай перспектыве прадстаўляе сабой [[амерыцый]]-241 — прадукт распаду плутонію-241. Яго ўтрыманне ў глебах будзе расці прыкладна да 2060 года. З-за сваіх фізіка-хімічных асаблівасцей (альфа-выпраменьвальнік) ён нашмат больш таксічны чым плутоній-241 і стронцый-90 (бета-выпраменьвальнікі) і больш небяспечны чым такія ж як і ён альфа-выпраменьвальнікі — ізатопы плутонію з атамнай масай 238—240 (з-за большай біялагічнай актыўнасці і рухавасці). За 20 гадоў пасля аварыі яго актыўнасць у глебах узрасла ўдвая, а за наступныя 50 гадоў павялічыцца яшчэ ў 10 разоў<ref name="Запаведнік" />. <center><gallery mode=packed heights=180> Файл:КПП Бабчин ПГРЭЗ Беларусь.jpg Файл:Krasnoselye PSRER Radiation warning sign 2026-04-20.jpg Файл:Krasnoselye PSRER ATOMTEX dosimeter 2.81 uSv per h 2026-04-22.jpg Файл:Krasnoselye PSRER Dirt road with firebreak 2026-04-20.jpg Выява:Krasnoselye PSRER Village memorial stone 2026-04-20.jpg Выява:Stele of Khoiniki District with mosaic.jpg </gallery></center> == Структура і задачы запаведніка == Адміністрацыя запаведніка размешчана ў горадзе [[Хойнікі]]<ref>[http://www.zapovednik.by/contacts/ ПДРЭЗ: Кантакты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110219151416/http://www.zapovednik.by/contacts/ |date=19 лютага 2011 }} (руск.)</ref> Структурна ён падзелены на тры ўчасткі — Брагінскі (плошчай 64602 га), Нараўлянскі (63645 га) і Хойніцкі (88331 га), якія размяшчаюцца ў адпаведных адміністрацыйных раёнах, і 16 лясніцтваў. У адселенай вёсцы Бабчын Хойніцкага раёна знаходзіцца даследча-эксперыментальная база і навуковая частка запаведніка, а на мяжы з [[Украіна]]й, за 12 км ад ЧАЭС — даследчая станцыя Масаны (у аднайменнай адселенай вёсцы), дзе ажыццяўляецца радыяцыйна-экалагічны маніторынг і вядуцца біякліматычныя даследаванні. Штат запаведніка складае каля 700 чалавек, а штогадовыя выдаткі на функцыяніраванне — каля 4 млн долараў ЗША. Задачы, якія вырашае запаведнік<ref name="Запаведнік" />: * ажыццяўленне мерапрыемстваў па прадухіленню пераносу радыёнуклідаў на прылеглыя тэрыторыі; * кантроль за змяненнем радыяцыйнай абстаноўкі; * радыяцыйна-экалагічны маніторынг глебы, паветра, вады, флоры і фаўны; * правядзенне радыёбіялагічных даследаванняў і вопытна-эксперыментальных работ з мэтай распрацаўкі тэхналогій рэабілітацыі забруджаных радыёнуклідамі зямель, ацэнкі ўплыву радыёактыўнага задруджвання на жывёльны і раслінны свет; * ахова тэрыторыі ад несанкцыяніраванага пранікнення, у мэтах натуральнага развіцця жывой прыроды; * ахова тэрыторыі ад пажараў, шкоднікаў і захворванняў лесу; * залясенне зямель, у першую чаргу схільных да ветравой і воднай эрозіі. Акрамя таго, у запаведніку вядзецца абмежаваная гаспадарчая дзейнасць, у асноўным накіраваная на забеспячэнне ўласных патрэб і часткова — дзеля змяншэння выдаткаў на яго функцыяніраванне. Сярод такіх напрамкаў: лесазагатоўка і дрэваапрацоўка, вырошчванне зернавых культур, племянная конегадоўля, вытворчасць свініны і таварнага мёду, вырошчванне саджанцаў пладовых культур, аказанне паслуг грамадзянам і арганізацыям [http://www.zapovednik.by/konevodstvo/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303235209/http://www.zapovednik.by/konevodstvo/ |date=3 сакавіка 2016 }}. == Геаграфічная характарыстыка == [[Файл:Stamp of Belarus - 2018 - Colnect 769856 - Polesye State Radiation Ecological Reserve.jpeg|250px|thumb|Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік. Паштовая марка 2018 года.]] Тэрыторыя запаведніка ўяўляе сабой моцна забалочаную нізінную раўніну. Абсалютныя вышыні складаюць ад 105 м над узроўнем мора (урэз вады ракі [[Прыпяць]] на мяжы з Украінай да 149,4 м (былая вёска Баровічы). Клімат умерана-кантынентальны, сярэднегадавая тэмпература паветра складае 6,8 [[Градус Цэльсія|°C]]. [[Вегетацыйны перыяд]] — 195—200 дзён, сярэдняя колькасць ападкаў за год — 510—540 мм. Асноўны вадаток на тэрыторыі запаведніка — рака Прыпяць. Рэчышча яе ў межах запаведніка вельмі звілістае, з мноствам рукавоў, агульная даўжыня — больш за 120 км. [[Пойма]] шырокая, на асобных участках да 9 км, з мноствам [[Старыца|старыц]] і пойменных азёраў; агульная яе плошча складае больш за 310 км² (14,4 % плошчы запаведніка). Акрамя таго, па тэрыторыі запаведніка праходзіць некалькі малых рэк — [[Брагінка]], [[Віць (рака)|Віць]], [[Жалонь]], [[Несвіч]], [[Ражава]], [[Славечна (рака)|Славечна]], і буйных каналаў — Грубчанскі, [[Кажушкаўскі]]<ref name="bel7">{{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 410.</ref>, Паганянскі. У запаведніку размешчаны асобныя буйныя балотныя масівы — Грубчанскі (11 тыс. га) і Радзінска-Нежыхаўскі (14 тыс. га). Дааварыйная доля меліяраваных зямель на тэрыторыі сучаснага запаведніка складала 35 %, але пасля аварыі, у сувязі з амаль поўным прыпыненнем гаспадарчай дзейнасці, а таксама перакрыццём меліярацыйных каналаў дзеля змяншэння пажарнай небяспекі, на гэтай тэрыторыі пачалі актыўна развівацца працэсы другаснага забалочвання. Грунтовыя воды залягаюць на вышыні ад 5—10, часам 20 см (на забалочаных участках) да 0,5—1 м, характарызуюцца павышаным утрыманнем арганічных рэчываў і жалеза. Тэрыторыя запаведніка ўваходзіць у Палеска-Прыдняпроўскую акругу падзоны шыракаліста-сасновых лясоў. Лясістасць тэрыторыі складае 51,1 % (110,4 тыс. га), 60 % лясоў знаходзіцца на тэрыторыі са шчыльнасцю забруджвання [[Цэзій-137|цэзіем-137]] больш за 40 [[Кюры (адзінка вымярэння)|Кюры]]/км². Асноўныя лесаўтваральныя пароды — [[сасна]] (43,8 %), [[бяроза]] (30,6 %), [[Вольха чорная|чорная вольха]] (12,5 %). [[Дуб]]ровы займаюць 6,3 % лесапакрытай тэрыторыі, астатнія пароды — 6,8 %. Буйнейшыя лясныя масівы — Дронькаўскі (15 тыс. га), Кіраўскі і Радзінскі (па 12 тыс. га). У структуры лесанасаджэнняў пераважаюць маладнякі (у першую чаргу штучна створаныя саснякі) і сярэднеўзроставыя насаджэнні. Адзначаны рост 1251 віда раслін (каля 70 % флоры Беларусі), у тым ліку 40 ахоўных відаў, сярод якіх ятрышнік шлеманосны, [[астра стэпавая]], [[асака ценявая]], наяда вялікая, [[вадзяны арэх плывучы]], [[гваздзік армерыяпадобны]], [[старасцень эрукалісты]], [[пылкагалоўнік даўгалісты]], [[венерын чаравічак сапраўдны]], расіца прамежкавая. [[Файл:Przewalski's horses at sunset.png|250px|міні|Статак [[Конь Пржавальскага ў Беларусі|коней Пржавальскага]], ліпень 2020.]] [[Фаўна]] характэрная для падзоны шыракалістых лясоў і ўключае таксама прадстаўнікоў таёжных і стэпавых відаў. На сучасны момант адзначана прысутнасць 46 відаў [[Млекакормячыя|млекакормячых]], у тым ліку 6 відаў, занесеных у [[Чырвоная кніга Беларусі|Чырвоную кнігу Беларусі]] — [[буры мядзведзь]], [[барсук]], [[Рысь звычайная|рысь]], 2 віды сонь — [[Соня-палчок|палчок]] і [[Арэшнікавая соня|арэшнікавая]], [[зубр]]. Невялікі статак зуброў (16 жывёл) быў завезены сюды з [[Нацыянальны парк Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] ў 1996 годзе. На вясну 2007 года іх колькасць складала ўжо 54 асобіны. У 2007 годзе на беларускую тэрыторыю зоны адчужэння з Украіны, дзе яны актыўна адстрэльваліся браканьерамі, праніклі [[конь Пржавальскага|коні Пржавальскага]]. Іх колькасць складае каля дзясятка асобін. {{далей}} [[конь Пржавальскага ў Беларусі]]. На тэрыторыі запаведніка адзначаныя 18 з 19 відаў земнаводных і паўзуноў, што жывуць у Беларусі, у тым ліку 3 з 4 ахоўваемых відаў. За 2006—2010 гады ў запаведніку зарэгістравана 213 відаў птушак, з якіх 58 відаў занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі, у тым ліку [[беркут]], [[арлан-белахвост]], [[чорны бусел]], і 25 відаў рыб. Пастаяннае з’яўленне на тэрыторыі запаведніка новых для Беларусі відаў сведчыць аб высокай прывабнасці гэтай тэрыторыі для жывёл. У сувязі з тым, што на тэрыторыі запаведніка працягваюцца дэградацыя сельскагаспадарчых угоддзяў, разбурэнне меліярацыйных сістэм, дарог, збудаванняў, развіваецца другаснае забалочванне, павелічэнне плошчаў, занятых хмызнякамі, [[Фітацэноз|фіта-]] і [[зоацэноз]]ы будуць і надалей зазнаваць значныя змяненні<ref>[http://wildlife.by/polesskij_zapovednik Палескі запаведнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140702110618/http://wildlife.by/polesskij_zapovednik |date=2 ліпеня 2014 }} (руск.)</ref><ref>[http://www.zapovednik.by/issled/noerc/ Экалогія раслінных комплексаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140622033020/http://www.zapovednik.by/issled/noerc/ |date=22 чэрвеня 2014 }} (руск.)</ref><ref>[http://www.zapovednik.by/issled/noef/ Экалогія фаўны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091214052805/http://www.zapovednik.by/issled/noef/ |date=14 снежня 2009 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Фаунистические исследования в Полесском государственном радиационно-экологическом заповеднике / Сборник научных трудов. Под редакцией Г. В. Анципова. — Гомель: РНИУП «Институт радиологии», 2008. — 162 с. * Биологическое разнообразие животного мира Полесского государственного радиационно-экологического заповедника / [М. Е. Никифоров и др.]; под редакцией М. Е. Никифорова; [фото: В. Ч. Домбровский и др.] ; Национальная академия наук Беларуси, Научно-практический центр по биоресурсам, Полесский государственный радиационно-экологический заповедник. — Минск : Беларуская навука, 2022. — 407 с. : цв. ил., табл. ; 25 см. — Авторы указаны на обороте титульного листа. — Библиография: с. 272―304 (444 назв.). — 500 экз. — ISBN 978-985-08-2923-8 (в переплете) == Спасылкі == {{commons|Category:Polesie State Radioecological Reserve}} * [https://zapovednik.by/ Афіцыйны сайт]{{v|4|6|2023}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161014165252/http://www.zapovednik.by/ |date=14 кастрычніка 2016 }} * [http://news.belta.by/by/info?id=713890 Дасье БЕЛТА] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Чарнобыльская катастрофа]] [[Катэгорыя:Запаведнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэрыторыі, важныя для птушак]] [[Катэгорыя:Запаведнікі Палесся]] 17tc2p8bb8zhh63mcienmnoum5bcc7p 5155396 5155369 2026-06-17T18:09:33Z Rabbi Mendl 19651 /* Гісторыя */ ілюстрацыя 5155396 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = | Катэгорыя МСАП = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 39|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 59|lon_sec = |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = [[Гомельская вобласць]] | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = [[Хойнікі]], [[Нароўля]] | Плошча = 216.578 Га | Сярэдняя вышыня = 110-120 | Дата заснавання = [[1988]] | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]] | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = |Шырыня карты 2 = |Катэгорыя на ВікіСховішчы= }} '''Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік''' — адзіны [[запаведнік]] падобнага тыпу ў свеце, самы буйны ў [[Беларусь|Беларусі]]. Запаведнік быў арганізаваны ў [[1988]] годзе ([[24 лютага]] ў адпаведнасці з пастановай ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і Савета Міністраў [[БССР]] № 59-5<ref name="ПГРЭЗ">[http://chornobyl.in.ua/pgrez.html ПДРЭЗ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110215103847/http://chornobyl.in.ua/pgrez.html |date=15 лютага 2011 }} (руск.)</ref> ці [[18 ліпеня]] ў адпаведнасці з распараджэннем Савета Міністраў БССР № 485р [http://chornobyl.in.ua/wp-content/uploads/polissia_reserve.jpg] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110808171650/http://chornobyl.in.ua/wp-content/uploads/polissia_reserve.jpg |date=8 жніўня 2011 }}) на тэрыторыі беларускага сектара [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|зоны адчужэння]] (трыццацікіламетровай зоны) агульнай плошчай 1313 км² пад назваю ''Палескі дзяржаўны экалагічны запаведнік''. Ён размясціўся на тэрыторыі найбольш пацярпеўшых ад [[Чарнобыльская аварыя|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] раёнаў — [[Брагінскі раён|Брагінскага]], [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага]] і [[Хойніцкі раён|Хойніцкага]]. Пастановай Савета Міністраў № 122 ад 10 лютага 1989 года быў перайменаваны ў ''Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік'' (ПДРЭЗ) і з таго часу знаходзіцца ў вядзенні Камітэта па праблемах вынікаў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС (зараз — Дэпартамент па ліквідацыі вынікаў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]]). У 1993 годзе да запаведніка далучаныя 849 км² тэрыторый, прылеглых да зоны адчужэння, і яго сучасная плошча складае 216578 га<ref name="Запаведнік">[http://www.zapovednik.by/about/ Аб запаведніку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141230043903/http://www.zapovednik.by/about/ |date=30 снежня 2014 }} (руск.)</ref>. == Гісторыя == Да Чарнобыльскай аварыі на сучаснай тэрыторыі запаведніка існавалі 96 населеных пунктаў, у якіх жыло больш за 22 тысячы жыхароў. Асноўны напрамак вядзення гаспадаркі — мяса-малочная жывёлагадоўля. Падчас аварыі на тэрыторыю запаведніка выпала прыкладна трэцяя частка ад усяго выпаўшага на Беларусь [[Цэзій|цэзію]]-137, больш за 70 % — [[Стронцый|стронцыю]]-90 і 97 % радыёнуклідаў [[Плутоній|плутонію]]. У 1986 годзе амаль усе жыхары былі выселеныя з гэтай тэрыторыі, гаспадарчая дзейнасць была практычна цалкам спыненая. Некаторыя адселеныя вёскі былі пахаваныя. Пасля арганізацыі запаведніка для падтрымання запаведнага рэжыму пачалося абгароджванне яго тэрыторыі, былі створаныя кантрольна-прапускныя пункты ([[Бабчын]], [[Багушы]], Верхне-Слабодскае, [[Глухавічы]], [[Піркі]], [[Цешкаў]]; усяго іх 11), пляцоўкі для правядзення навукова-даследчых работ; у Бабчыне была размешчана асноўная навуковая частка запаведніка і даследча-эксперыментальная база. У 1996 годзе у былой вёсцы [[Масаны]] Хойніцкага раёна была створаная даследчая станцыя. Практычна адначасова с адсяленнем людзей сюды пачалі актыўна пранікаць дзікія жывёлы і птушкі, што ў выніку прывяло да фарміравання ўнікальнага па сваіх памерах і разнастайнасці біярэзервата. <center><gallery mode=packed heights=180> Выява:Abandoned school Dernovichi.jpg Выява:Vyazishche overgrown village street.jpg Выява:Vyazishche abandoned wooden house.jpg Выява:Krasnoselye PSRER Wooden cross at cemetery 2026-04-20.jpg </gallery></center> == Сучасная радыяцыйная абстаноўка == Шчыльнасць забруджвання рознымі радыёактыўнымі ізатопамі на сённяшні дзень на тэрыторыі запаведніка наступная: цэзіем-137 — да 1000 Кюры/км², стронцыем-90 — да 20 Кюры/км², плутоніем-238-240 — да 5 Кюры/км². Такія ўзроўні забруджвання не дазволяць вярнуць асноўную масу зямель запаведніка ў гаспадарчы абарот прыкладна ў бліжэйшыя 300 гадоў (каля 10 перыядаў паўраспаду цэзію-137 і стронцыю-90, актыўнасць якіх за гэты час зменшыцца больш чым у 1000 разоў), тэрыторыю ж, забруджаную трансуранавымі элементамі, немагчыма будзе вярнуць у абарот у аглядным будучым. Асноўную небяспеку ў бліжэйшай перспектыве прадстаўляе сабой [[амерыцый]]-241 — прадукт распаду плутонію-241. Яго ўтрыманне ў глебах будзе расці прыкладна да 2060 года. З-за сваіх фізіка-хімічных асаблівасцей (альфа-выпраменьвальнік) ён нашмат больш таксічны чым плутоній-241 і стронцый-90 (бета-выпраменьвальнікі) і больш небяспечны чым такія ж як і ён альфа-выпраменьвальнікі — ізатопы плутонію з атамнай масай 238—240 (з-за большай біялагічнай актыўнасці і рухавасці). За 20 гадоў пасля аварыі яго актыўнасць у глебах узрасла ўдвая, а за наступныя 50 гадоў павялічыцца яшчэ ў 10 разоў<ref name="Запаведнік" />. <center><gallery mode=packed heights=180> Файл:КПП Бабчин ПГРЭЗ Беларусь.jpg Файл:Krasnoselye PSRER Radiation warning sign 2026-04-20.jpg Файл:Krasnoselye PSRER ATOMTEX dosimeter 2.81 uSv per h 2026-04-22.jpg Файл:Krasnoselye PSRER Dirt road with firebreak 2026-04-20.jpg Выява:Krasnoselye PSRER Village memorial stone 2026-04-20.jpg Выява:Stele of Khoiniki District with mosaic.jpg </gallery></center> == Структура і задачы запаведніка == Адміністрацыя запаведніка размешчана ў горадзе [[Хойнікі]]<ref>[http://www.zapovednik.by/contacts/ ПДРЭЗ: Кантакты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110219151416/http://www.zapovednik.by/contacts/ |date=19 лютага 2011 }} (руск.)</ref> Структурна ён падзелены на тры ўчасткі — Брагінскі (плошчай 64602 га), Нараўлянскі (63645 га) і Хойніцкі (88331 га), якія размяшчаюцца ў адпаведных адміністрацыйных раёнах, і 16 лясніцтваў. У адселенай вёсцы Бабчын Хойніцкага раёна знаходзіцца даследча-эксперыментальная база і навуковая частка запаведніка, а на мяжы з [[Украіна]]й, за 12 км ад ЧАЭС — даследчая станцыя Масаны (у аднайменнай адселенай вёсцы), дзе ажыццяўляецца радыяцыйна-экалагічны маніторынг і вядуцца біякліматычныя даследаванні. Штат запаведніка складае каля 700 чалавек, а штогадовыя выдаткі на функцыяніраванне — каля 4 млн долараў ЗША. Задачы, якія вырашае запаведнік<ref name="Запаведнік" />: * ажыццяўленне мерапрыемстваў па прадухіленню пераносу радыёнуклідаў на прылеглыя тэрыторыі; * кантроль за змяненнем радыяцыйнай абстаноўкі; * радыяцыйна-экалагічны маніторынг глебы, паветра, вады, флоры і фаўны; * правядзенне радыёбіялагічных даследаванняў і вопытна-эксперыментальных работ з мэтай распрацаўкі тэхналогій рэабілітацыі забруджаных радыёнуклідамі зямель, ацэнкі ўплыву радыёактыўнага задруджвання на жывёльны і раслінны свет; * ахова тэрыторыі ад несанкцыяніраванага пранікнення, у мэтах натуральнага развіцця жывой прыроды; * ахова тэрыторыі ад пажараў, шкоднікаў і захворванняў лесу; * залясенне зямель, у першую чаргу схільных да ветравой і воднай эрозіі. Акрамя таго, у запаведніку вядзецца абмежаваная гаспадарчая дзейнасць, у асноўным накіраваная на забеспячэнне ўласных патрэб і часткова — дзеля змяншэння выдаткаў на яго функцыяніраванне. Сярод такіх напрамкаў: лесазагатоўка і дрэваапрацоўка, вырошчванне зернавых культур, племянная конегадоўля, вытворчасць свініны і таварнага мёду, вырошчванне саджанцаў пладовых культур, аказанне паслуг грамадзянам і арганізацыям [http://www.zapovednik.by/konevodstvo/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303235209/http://www.zapovednik.by/konevodstvo/ |date=3 сакавіка 2016 }}. == Геаграфічная характарыстыка == [[Файл:Stamp of Belarus - 2018 - Colnect 769856 - Polesye State Radiation Ecological Reserve.jpeg|250px|thumb|Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік. Паштовая марка 2018 года.]] Тэрыторыя запаведніка ўяўляе сабой моцна забалочаную нізінную раўніну. Абсалютныя вышыні складаюць ад 105 м над узроўнем мора (урэз вады ракі [[Прыпяць]] на мяжы з Украінай да 149,4 м (былая вёска Баровічы). Клімат умерана-кантынентальны, сярэднегадавая тэмпература паветра складае 6,8 [[Градус Цэльсія|°C]]. [[Вегетацыйны перыяд]] — 195—200 дзён, сярэдняя колькасць ападкаў за год — 510—540 мм. Асноўны вадаток на тэрыторыі запаведніка — рака Прыпяць. Рэчышча яе ў межах запаведніка вельмі звілістае, з мноствам рукавоў, агульная даўжыня — больш за 120 км. [[Пойма]] шырокая, на асобных участках да 9 км, з мноствам [[Старыца|старыц]] і пойменных азёраў; агульная яе плошча складае больш за 310 км² (14,4 % плошчы запаведніка). Акрамя таго, па тэрыторыі запаведніка праходзіць некалькі малых рэк — [[Брагінка]], [[Віць (рака)|Віць]], [[Жалонь]], [[Несвіч]], [[Ражава]], [[Славечна (рака)|Славечна]], і буйных каналаў — Грубчанскі, [[Кажушкаўскі]]<ref name="bel7">{{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 410.</ref>, Паганянскі. У запаведніку размешчаны асобныя буйныя балотныя масівы — Грубчанскі (11 тыс. га) і Радзінска-Нежыхаўскі (14 тыс. га). Дааварыйная доля меліяраваных зямель на тэрыторыі сучаснага запаведніка складала 35 %, але пасля аварыі, у сувязі з амаль поўным прыпыненнем гаспадарчай дзейнасці, а таксама перакрыццём меліярацыйных каналаў дзеля змяншэння пажарнай небяспекі, на гэтай тэрыторыі пачалі актыўна развівацца працэсы другаснага забалочвання. Грунтовыя воды залягаюць на вышыні ад 5—10, часам 20 см (на забалочаных участках) да 0,5—1 м, характарызуюцца павышаным утрыманнем арганічных рэчываў і жалеза. Тэрыторыя запаведніка ўваходзіць у Палеска-Прыдняпроўскую акругу падзоны шыракаліста-сасновых лясоў. Лясістасць тэрыторыі складае 51,1 % (110,4 тыс. га), 60 % лясоў знаходзіцца на тэрыторыі са шчыльнасцю забруджвання [[Цэзій-137|цэзіем-137]] больш за 40 [[Кюры (адзінка вымярэння)|Кюры]]/км². Асноўныя лесаўтваральныя пароды — [[сасна]] (43,8 %), [[бяроза]] (30,6 %), [[Вольха чорная|чорная вольха]] (12,5 %). [[Дуб]]ровы займаюць 6,3 % лесапакрытай тэрыторыі, астатнія пароды — 6,8 %. Буйнейшыя лясныя масівы — Дронькаўскі (15 тыс. га), Кіраўскі і Радзінскі (па 12 тыс. га). У структуры лесанасаджэнняў пераважаюць маладнякі (у першую чаргу штучна створаныя саснякі) і сярэднеўзроставыя насаджэнні. Адзначаны рост 1251 віда раслін (каля 70 % флоры Беларусі), у тым ліку 40 ахоўных відаў, сярод якіх ятрышнік шлеманосны, [[астра стэпавая]], [[асака ценявая]], наяда вялікая, [[вадзяны арэх плывучы]], [[гваздзік армерыяпадобны]], [[старасцень эрукалісты]], [[пылкагалоўнік даўгалісты]], [[венерын чаравічак сапраўдны]], расіца прамежкавая. [[Файл:Przewalski's horses at sunset.png|250px|міні|Статак [[Конь Пржавальскага ў Беларусі|коней Пржавальскага]], ліпень 2020.]] [[Фаўна]] характэрная для падзоны шыракалістых лясоў і ўключае таксама прадстаўнікоў таёжных і стэпавых відаў. На сучасны момант адзначана прысутнасць 46 відаў [[Млекакормячыя|млекакормячых]], у тым ліку 6 відаў, занесеных у [[Чырвоная кніга Беларусі|Чырвоную кнігу Беларусі]] — [[буры мядзведзь]], [[барсук]], [[Рысь звычайная|рысь]], 2 віды сонь — [[Соня-палчок|палчок]] і [[Арэшнікавая соня|арэшнікавая]], [[зубр]]. Невялікі статак зуброў (16 жывёл) быў завезены сюды з [[Нацыянальны парк Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] ў 1996 годзе. На вясну 2007 года іх колькасць складала ўжо 54 асобіны. У 2007 годзе на беларускую тэрыторыю зоны адчужэння з Украіны, дзе яны актыўна адстрэльваліся браканьерамі, праніклі [[конь Пржавальскага|коні Пржавальскага]]. Іх колькасць складае каля дзясятка асобін. {{далей}} [[конь Пржавальскага ў Беларусі]]. На тэрыторыі запаведніка адзначаныя 18 з 19 відаў земнаводных і паўзуноў, што жывуць у Беларусі, у тым ліку 3 з 4 ахоўваемых відаў. За 2006—2010 гады ў запаведніку зарэгістравана 213 відаў птушак, з якіх 58 відаў занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі, у тым ліку [[беркут]], [[арлан-белахвост]], [[чорны бусел]], і 25 відаў рыб. Пастаяннае з’яўленне на тэрыторыі запаведніка новых для Беларусі відаў сведчыць аб высокай прывабнасці гэтай тэрыторыі для жывёл. У сувязі з тым, што на тэрыторыі запаведніка працягваюцца дэградацыя сельскагаспадарчых угоддзяў, разбурэнне меліярацыйных сістэм, дарог, збудаванняў, развіваецца другаснае забалочванне, павелічэнне плошчаў, занятых хмызнякамі, [[Фітацэноз|фіта-]] і [[зоацэноз]]ы будуць і надалей зазнаваць значныя змяненні<ref>[http://wildlife.by/polesskij_zapovednik Палескі запаведнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140702110618/http://wildlife.by/polesskij_zapovednik |date=2 ліпеня 2014 }} (руск.)</ref><ref>[http://www.zapovednik.by/issled/noerc/ Экалогія раслінных комплексаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140622033020/http://www.zapovednik.by/issled/noerc/ |date=22 чэрвеня 2014 }} (руск.)</ref><ref>[http://www.zapovednik.by/issled/noef/ Экалогія фаўны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091214052805/http://www.zapovednik.by/issled/noef/ |date=14 снежня 2009 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Фаунистические исследования в Полесском государственном радиационно-экологическом заповеднике / Сборник научных трудов. Под редакцией Г. В. Анципова. — Гомель: РНИУП «Институт радиологии», 2008. — 162 с. * Биологическое разнообразие животного мира Полесского государственного радиационно-экологического заповедника / [М. Е. Никифоров и др.]; под редакцией М. Е. Никифорова; [фото: В. Ч. Домбровский и др.] ; Национальная академия наук Беларуси, Научно-практический центр по биоресурсам, Полесский государственный радиационно-экологический заповедник. — Минск : Беларуская навука, 2022. — 407 с. : цв. ил., табл. ; 25 см. — Авторы указаны на обороте титульного листа. — Библиография: с. 272―304 (444 назв.). — 500 экз. — ISBN 978-985-08-2923-8 (в переплете) == Спасылкі == {{commons|Category:Polesie State Radioecological Reserve}} * [https://zapovednik.by/ Афіцыйны сайт]{{v|4|6|2023}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161014165252/http://www.zapovednik.by/ |date=14 кастрычніка 2016 }} * [http://news.belta.by/by/info?id=713890 Дасье БЕЛТА] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Чарнобыльская катастрофа]] [[Катэгорыя:Запаведнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэрыторыі, важныя для птушак]] [[Катэгорыя:Запаведнікі Палесся]] j1bno0ai291uwb8xzx3ciw9tclwf3wh 5155415 5155396 2026-06-17T18:45:24Z JerzyKundrat 174 /* Радыяцыйная абстаноўка */ 5155415 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = | Катэгорыя МСАП = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 39|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 59|lon_sec = |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = [[Гомельская вобласць]] | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = [[Хойнікі]], [[Нароўля]] | Плошча = 216.578 Га | Сярэдняя вышыня = 110-120 | Дата заснавання = [[1988]] | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]] | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = |Шырыня карты 2 = |Катэгорыя на ВікіСховішчы= }} '''Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік''' — адзіны [[запаведнік]] падобнага тыпу ў свеце, самы буйны ў [[Беларусь|Беларусі]]. Запаведнік быў арганізаваны ў [[1988]] годзе ([[24 лютага]] ў адпаведнасці з пастановай ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і Савета Міністраў [[БССР]] № 59-5<ref name="ПГРЭЗ">[http://chornobyl.in.ua/pgrez.html ПДРЭЗ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110215103847/http://chornobyl.in.ua/pgrez.html |date=15 лютага 2011 }} (руск.)</ref> ці [[18 ліпеня]] ў адпаведнасці з распараджэннем Савета Міністраў БССР № 485р [http://chornobyl.in.ua/wp-content/uploads/polissia_reserve.jpg] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110808171650/http://chornobyl.in.ua/wp-content/uploads/polissia_reserve.jpg |date=8 жніўня 2011 }}) на тэрыторыі беларускага сектара [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|зоны адчужэння]] (трыццацікіламетровай зоны) агульнай плошчай 1313 км² пад назваю ''Палескі дзяржаўны экалагічны запаведнік''. Ён размясціўся на тэрыторыі найбольш пацярпеўшых ад [[Чарнобыльская аварыя|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] раёнаў — [[Брагінскі раён|Брагінскага]], [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага]] і [[Хойніцкі раён|Хойніцкага]]. Пастановай Савета Міністраў № 122 ад 10 лютага 1989 года быў перайменаваны ў ''Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік'' (ПДРЭЗ) і з таго часу знаходзіцца ў вядзенні Камітэта па праблемах вынікаў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС (зараз — Дэпартамент па ліквідацыі вынікаў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]]). У 1993 годзе да запаведніка далучаныя 849 км² тэрыторый, прылеглых да зоны адчужэння, і яго сучасная плошча складае 216578 га<ref name="Запаведнік">[http://www.zapovednik.by/about/ Аб запаведніку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141230043903/http://www.zapovednik.by/about/ |date=30 снежня 2014 }} (руск.)</ref>. == Гісторыя == Да Чарнобыльскай аварыі на сучаснай тэрыторыі запаведніка існавалі 96 населеных пунктаў, у якіх жыло больш за 22 тысячы жыхароў. Асноўны напрамак вядзення гаспадаркі — мяса-малочная жывёлагадоўля. Падчас аварыі на тэрыторыю запаведніка выпала прыкладна трэцяя частка ад усяго выпаўшага на Беларусь [[Цэзій|цэзію]]-137, больш за 70 % — [[Стронцый|стронцыю]]-90 і 97 % радыёнуклідаў [[Плутоній|плутонію]]. У 1986 годзе амаль усе жыхары былі выселеныя з гэтай тэрыторыі, гаспадарчая дзейнасць была практычна цалкам спыненая. Некаторыя адселеныя вёскі былі пахаваныя. Пасля арганізацыі запаведніка для падтрымання запаведнага рэжыму пачалося абгароджванне яго тэрыторыі, былі створаныя кантрольна-прапускныя пункты ([[Бабчын]], [[Багушы]], Верхне-Слабодскае, [[Глухавічы]], [[Піркі]], [[Цешкаў]]; усяго іх 11), пляцоўкі для правядзення навукова-даследчых работ; у Бабчыне была размешчана асноўная навуковая частка запаведніка і даследча-эксперыментальная база. У 1996 годзе у былой вёсцы [[Масаны]] Хойніцкага раёна была створаная даследчая станцыя. Практычна адначасова с адсяленнем людзей сюды пачалі актыўна пранікаць дзікія жывёлы і птушкі, што ў выніку прывяло да фарміравання ўнікальнага па сваіх памерах і разнастайнасці біярэзервата. <center><gallery mode=packed heights=180> Выява:Abandoned school Dernovichi.jpg Выява:Vyazishche overgrown village street.jpg Выява:Vyazishche abandoned wooden house.jpg Выява:Krasnoselye PSRER Wooden cross at cemetery 2026-04-20.jpg </gallery></center> == Радыяцыйная абстаноўка == Шчыльнасць забруджвання рознымі радыёактыўнымі ізатопамі на сённяшні дзень на тэрыторыі запаведніка наступная: цэзіем-137 — да 1000 Кюры/км², стронцыем-90 — да 20 Кюры/км², плутоніем-238-240 — да 5 Кюры/км². Такія ўзроўні забруджвання не дазволяць вярнуць асноўную масу зямель запаведніка ў гаспадарчы абарот прыкладна ў бліжэйшыя 300 гадоў (каля 10 перыядаў паўраспаду цэзію-137 і стронцыю-90, актыўнасць якіх за гэты час зменшыцца больш чым у 1000 разоў), тэрыторыю ж, забруджаную трансуранавымі элементамі, немагчыма будзе вярнуць у абарот у аглядным будучым. Асноўную небяспеку ў бліжэйшай перспектыве прадстаўляе сабой [[амерыцый]]-241 — прадукт распаду плутонію-241. Яго ўтрыманне ў глебах будзе расці прыкладна да 2060 года. З-за сваіх фізіка-хімічных асаблівасцей (альфа-выпраменьвальнік) ён нашмат больш таксічны чым плутоній-241 і стронцый-90 (бета-выпраменьвальнікі) і больш небяспечны чым такія ж як і ён альфа-выпраменьвальнікі — ізатопы плутонію з атамнай масай 238—240 (з-за большай біялагічнай актыўнасці і рухавасці). За 20 гадоў пасля аварыі яго актыўнасць у глебах узрасла ўдвая, а за наступныя 50 гадоў павялічыцца яшчэ ў 10 разоў<ref name="Запаведнік" />. <center><gallery mode=packed heights=180> Файл:КПП Бабчин ПГРЭЗ Беларусь.jpg Файл:Krasnoselye PSRER Radiation warning sign 2026-04-20.jpg Файл:Krasnoselye PSRER ATOMTEX dosimeter 2.81 uSv per h 2026-04-22.jpg Файл:Krasnoselye PSRER Dirt road with firebreak 2026-04-20.jpg Выява:Krasnoselye PSRER Village memorial stone 2026-04-20.jpg Выява:Stele of Khoiniki District with mosaic.jpg </gallery></center> == Структура і задачы запаведніка == Адміністрацыя запаведніка размешчана ў горадзе [[Хойнікі]]<ref>[http://www.zapovednik.by/contacts/ ПДРЭЗ: Кантакты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110219151416/http://www.zapovednik.by/contacts/ |date=19 лютага 2011 }} (руск.)</ref> Структурна ён падзелены на тры ўчасткі — Брагінскі (плошчай 64602 га), Нараўлянскі (63645 га) і Хойніцкі (88331 га), якія размяшчаюцца ў адпаведных адміністрацыйных раёнах, і 16 лясніцтваў. У адселенай вёсцы Бабчын Хойніцкага раёна знаходзіцца даследча-эксперыментальная база і навуковая частка запаведніка, а на мяжы з [[Украіна]]й, за 12 км ад ЧАЭС — даследчая станцыя Масаны (у аднайменнай адселенай вёсцы), дзе ажыццяўляецца радыяцыйна-экалагічны маніторынг і вядуцца біякліматычныя даследаванні. Штат запаведніка складае каля 700 чалавек, а штогадовыя выдаткі на функцыяніраванне — каля 4 млн долараў ЗША. Задачы, якія вырашае запаведнік<ref name="Запаведнік" />: * ажыццяўленне мерапрыемстваў па прадухіленню пераносу радыёнуклідаў на прылеглыя тэрыторыі; * кантроль за змяненнем радыяцыйнай абстаноўкі; * радыяцыйна-экалагічны маніторынг глебы, паветра, вады, флоры і фаўны; * правядзенне радыёбіялагічных даследаванняў і вопытна-эксперыментальных работ з мэтай распрацаўкі тэхналогій рэабілітацыі забруджаных радыёнуклідамі зямель, ацэнкі ўплыву радыёактыўнага задруджвання на жывёльны і раслінны свет; * ахова тэрыторыі ад несанкцыяніраванага пранікнення, у мэтах натуральнага развіцця жывой прыроды; * ахова тэрыторыі ад пажараў, шкоднікаў і захворванняў лесу; * залясенне зямель, у першую чаргу схільных да ветравой і воднай эрозіі. Акрамя таго, у запаведніку вядзецца абмежаваная гаспадарчая дзейнасць, у асноўным накіраваная на забеспячэнне ўласных патрэб і часткова — дзеля змяншэння выдаткаў на яго функцыяніраванне. Сярод такіх напрамкаў: лесазагатоўка і дрэваапрацоўка, вырошчванне зернавых культур, племянная конегадоўля, вытворчасць свініны і таварнага мёду, вырошчванне саджанцаў пладовых культур, аказанне паслуг грамадзянам і арганізацыям [http://www.zapovednik.by/konevodstvo/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303235209/http://www.zapovednik.by/konevodstvo/ |date=3 сакавіка 2016 }}. == Геаграфічная характарыстыка == [[Файл:Stamp of Belarus - 2018 - Colnect 769856 - Polesye State Radiation Ecological Reserve.jpeg|250px|thumb|Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік. Паштовая марка 2018 года.]] Тэрыторыя запаведніка ўяўляе сабой моцна забалочаную нізінную раўніну. Абсалютныя вышыні складаюць ад 105 м над узроўнем мора (урэз вады ракі [[Прыпяць]] на мяжы з Украінай да 149,4 м (былая вёска Баровічы). Клімат умерана-кантынентальны, сярэднегадавая тэмпература паветра складае 6,8 [[Градус Цэльсія|°C]]. [[Вегетацыйны перыяд]] — 195—200 дзён, сярэдняя колькасць ападкаў за год — 510—540 мм. Асноўны вадаток на тэрыторыі запаведніка — рака Прыпяць. Рэчышча яе ў межах запаведніка вельмі звілістае, з мноствам рукавоў, агульная даўжыня — больш за 120 км. [[Пойма]] шырокая, на асобных участках да 9 км, з мноствам [[Старыца|старыц]] і пойменных азёраў; агульная яе плошча складае больш за 310 км² (14,4 % плошчы запаведніка). Акрамя таго, па тэрыторыі запаведніка праходзіць некалькі малых рэк — [[Брагінка]], [[Віць (рака)|Віць]], [[Жалонь]], [[Несвіч]], [[Ражава]], [[Славечна (рака)|Славечна]], і буйных каналаў — Грубчанскі, [[Кажушкаўскі]]<ref name="bel7">{{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 410.</ref>, Паганянскі. У запаведніку размешчаны асобныя буйныя балотныя масівы — Грубчанскі (11 тыс. га) і Радзінска-Нежыхаўскі (14 тыс. га). Дааварыйная доля меліяраваных зямель на тэрыторыі сучаснага запаведніка складала 35 %, але пасля аварыі, у сувязі з амаль поўным прыпыненнем гаспадарчай дзейнасці, а таксама перакрыццём меліярацыйных каналаў дзеля змяншэння пажарнай небяспекі, на гэтай тэрыторыі пачалі актыўна развівацца працэсы другаснага забалочвання. Грунтовыя воды залягаюць на вышыні ад 5—10, часам 20 см (на забалочаных участках) да 0,5—1 м, характарызуюцца павышаным утрыманнем арганічных рэчываў і жалеза. Тэрыторыя запаведніка ўваходзіць у Палеска-Прыдняпроўскую акругу падзоны шыракаліста-сасновых лясоў. Лясістасць тэрыторыі складае 51,1 % (110,4 тыс. га), 60 % лясоў знаходзіцца на тэрыторыі са шчыльнасцю забруджвання [[Цэзій-137|цэзіем-137]] больш за 40 [[Кюры (адзінка вымярэння)|Кюры]]/км². Асноўныя лесаўтваральныя пароды — [[сасна]] (43,8 %), [[бяроза]] (30,6 %), [[Вольха чорная|чорная вольха]] (12,5 %). [[Дуб]]ровы займаюць 6,3 % лесапакрытай тэрыторыі, астатнія пароды — 6,8 %. Буйнейшыя лясныя масівы — Дронькаўскі (15 тыс. га), Кіраўскі і Радзінскі (па 12 тыс. га). У структуры лесанасаджэнняў пераважаюць маладнякі (у першую чаргу штучна створаныя саснякі) і сярэднеўзроставыя насаджэнні. Адзначаны рост 1251 віда раслін (каля 70 % флоры Беларусі), у тым ліку 40 ахоўных відаў, сярод якіх ятрышнік шлеманосны, [[астра стэпавая]], [[асака ценявая]], наяда вялікая, [[вадзяны арэх плывучы]], [[гваздзік армерыяпадобны]], [[старасцень эрукалісты]], [[пылкагалоўнік даўгалісты]], [[венерын чаравічак сапраўдны]], расіца прамежкавая. [[Файл:Przewalski's horses at sunset.png|250px|міні|Статак [[Конь Пржавальскага ў Беларусі|коней Пржавальскага]], ліпень 2020.]] [[Фаўна]] характэрная для падзоны шыракалістых лясоў і ўключае таксама прадстаўнікоў таёжных і стэпавых відаў. На сучасны момант адзначана прысутнасць 46 відаў [[Млекакормячыя|млекакормячых]], у тым ліку 6 відаў, занесеных у [[Чырвоная кніга Беларусі|Чырвоную кнігу Беларусі]] — [[буры мядзведзь]], [[барсук]], [[Рысь звычайная|рысь]], 2 віды сонь — [[Соня-палчок|палчок]] і [[Арэшнікавая соня|арэшнікавая]], [[зубр]]. Невялікі статак зуброў (16 жывёл) быў завезены сюды з [[Нацыянальны парк Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] ў 1996 годзе. На вясну 2007 года іх колькасць складала ўжо 54 асобіны. У 2007 годзе на беларускую тэрыторыю зоны адчужэння з Украіны, дзе яны актыўна адстрэльваліся браканьерамі, праніклі [[конь Пржавальскага|коні Пржавальскага]]. Іх колькасць складае каля дзясятка асобін. {{далей}} [[конь Пржавальскага ў Беларусі]]. На тэрыторыі запаведніка адзначаныя 18 з 19 відаў земнаводных і паўзуноў, што жывуць у Беларусі, у тым ліку 3 з 4 ахоўваемых відаў. За 2006—2010 гады ў запаведніку зарэгістравана 213 відаў птушак, з якіх 58 відаў занесены ў Чырвоную кнігу Беларусі, у тым ліку [[беркут]], [[арлан-белахвост]], [[чорны бусел]], і 25 відаў рыб. Пастаяннае з’яўленне на тэрыторыі запаведніка новых для Беларусі відаў сведчыць аб высокай прывабнасці гэтай тэрыторыі для жывёл. У сувязі з тым, што на тэрыторыі запаведніка працягваюцца дэградацыя сельскагаспадарчых угоддзяў, разбурэнне меліярацыйных сістэм, дарог, збудаванняў, развіваецца другаснае забалочванне, павелічэнне плошчаў, занятых хмызнякамі, [[Фітацэноз|фіта-]] і [[зоацэноз]]ы будуць і надалей зазнаваць значныя змяненні<ref>[http://wildlife.by/polesskij_zapovednik Палескі запаведнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140702110618/http://wildlife.by/polesskij_zapovednik |date=2 ліпеня 2014 }} (руск.)</ref><ref>[http://www.zapovednik.by/issled/noerc/ Экалогія раслінных комплексаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140622033020/http://www.zapovednik.by/issled/noerc/ |date=22 чэрвеня 2014 }} (руск.)</ref><ref>[http://www.zapovednik.by/issled/noef/ Экалогія фаўны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091214052805/http://www.zapovednik.by/issled/noef/ |date=14 снежня 2009 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Фаунистические исследования в Полесском государственном радиационно-экологическом заповеднике / Сборник научных трудов. Под редакцией Г. В. Анципова. — Гомель: РНИУП «Институт радиологии», 2008. — 162 с. * Биологическое разнообразие животного мира Полесского государственного радиационно-экологического заповедника / [М. Е. Никифоров и др.]; под редакцией М. Е. Никифорова; [фото: В. Ч. Домбровский и др.] ; Национальная академия наук Беларуси, Научно-практический центр по биоресурсам, Полесский государственный радиационно-экологический заповедник. — Минск : Беларуская навука, 2022. — 407 с. : цв. ил., табл. ; 25 см. — Авторы указаны на обороте титульного листа. — Библиография: с. 272―304 (444 назв.). — 500 экз. — ISBN 978-985-08-2923-8 (в переплете) == Спасылкі == {{commons|Category:Polesie State Radioecological Reserve}} * [https://zapovednik.by/ Афіцыйны сайт]{{v|4|6|2023}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161014165252/http://www.zapovednik.by/ |date=14 кастрычніка 2016 }} * [http://news.belta.by/by/info?id=713890 Дасье БЕЛТА] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Чарнобыльская катастрофа]] [[Катэгорыя:Запаведнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэрыторыі, важныя для птушак]] [[Катэгорыя:Запаведнікі Палесся]] 4qabwj29dz4ux94u7c9tziuc0gs8hye Аляксандр Іосіфавіч Дубко 0 96449 5155525 4716908 2026-06-18T06:54:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155525 wikitext text/x-wiki {{ДД |імя = Аляксандр Іосіфавіч Дубко |арыгінал_імя = Аляксандр Іосіфавіч Дубко |партрэт = DubkoAI.jpg }} '''Алякса́ндр Іо́сіфавіч Дубко́''' ([[14 студзеня]] [[1938]], [[Ілава (Шумілінскі раён)|вёска Ілава]], [[Сіроцінскі раён]], [[Віцебская вобласць]] — [[4 лютага]] [[2001]]) — беларускі аграрый, старшыня калгаса ў 1972—1995 гадах, старшыня [[Гродзенскі абласны выканаўчы камітэт|Гродзенскага аблвыканкама]] (1994—2001). == Біяграфія == Скончыў [[Гродзенскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт]] у 1960{{sfn|Беларусь|1995}} годзе. З 1972 па 1995 працаваў у якасці старшыні калгаса «Прагрэс» [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]], [[Беларуская ССР]]. Старшыня Саюза аграрнікаў Беларусі з 1990 года{{sfn|Беларусь|1995}}. Удзельнічаў у [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|прэзідэнцкіх выбарах 1994 года]]. Быў [[дэпутат]]ам [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] і [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]]. == Узнагароды == * [[Герой Беларусі]] (пасмяротна) — за выключныя заслугі перад дзяржавай і грамадствам * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1982) * [[Ордэн Айчыны]] III ступені * Два [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дубко́ Аляксандр Іосіфавіч|289}} == Спасылкі == * [http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/belregions/data/14.html Біяграфія: Дубко А. І.] * [http://region.grodno.by/ru/photogallery/ludi?id=178 Дубко Аляксандр Іосіфавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070712182041/http://www.region.grodno.by/ru/photogallery/ludi?id=178 |date=12 ліпеня 2007 }} * [http://bdg.by/projects/whoiswho/110.1.htm Біяграфія на сайце БДГ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927025444/http://bdg.by/projects/whoiswho/110.1.htm |date=27 верасня 2007 }} * [http://www.shumilino.vitebsk-region.gov.by/ru/region/znamenitye Шумілінскі раённы выканаўчы камітэт — Імі ганарыцца Шуміліншчына] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924101529/http://www.shumilino.vitebsk-region.gov.by/ru/region/znamenitye |date=24 верасня 2015 }} * [http://vertelishki.com/?36_2 Гісторыя СПК «Прагрэс-Вярцелішкі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303183723/http://vertelishki.com/?36_2 |date=3 сакавіка 2016 }} * {{bis.nlb.by|129736|Дубко Аляксандр Іосіфавіч}} {{Героі Беларусі}} {{Старшыні Гродзенскага аблвыканкама}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дубко Аляксандр Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Героі Беларусі]] [[Катэгорыя:Старшыні калгасаў]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (1994)]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад калгасаў]] [[Катэгорыя:Старшыні Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Аграномы СССР]] [[Катэгорыя:Аграномы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 11-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР ад акруг Беларусі]] ft0un6ctfeg9fap82ksuotl9dp94tns Алеуты 0 105923 5155498 5146407 2026-06-18T02:38:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155498 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Алеуты <br /> (''Unangan'', ''Unangas'', ''Унаӈан'') | image = [[Выява:Greany Attu Woman.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Фота з вострава [[Ату]], [[1941]] г.</div> | poptime = каля 7500 | popplace = {{Сцягафікацыя|ЗША}} — 6752 (2015 г.)<ref>{{Cite web |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_15_AIA_B01003&prodType=table |title=factfinder.census.gov |access-date=14 лютага 2020 |archive-date=1 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401081735/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_15_AIA_B01003&prodType=table |url-status=dead }}</ref> <br /> {{Сцягафікацыя|Расія}} — 482<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120424113952/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab5.xls gks.ru]</ref> | langs = [[алеуцкая мова]] | rels = [[анімізм]], [[шаманізм]], [[хрысціянства]] | related = [[эскімосы]] }} '''Алеу́ты''' (саманазва: ''Unangan'', ''Unangas'', ''Унаӈан'' «берагавыя людзі») — народ, карэннае насельніцтва [[Алеуцкія астравы|Алеуцкіх астравоў]], паўднёва-заходняй часткі [[Аляска (паўвостраў)|паўвострава Аляска]] і прылеглых да яго астравоў. У XVIII—XX стагоддзях з-за прымусовага або добраахвотнага перасялення алеуты фактычна страцілі некаторыя традыцыйныя тэрыторыі на Алеуцкіх астравах, аднак узніклі іх паселішчы на ўсходніх астравах [[Чукоцкае мора|Чукоцкага мора]], [[Камандорскія астравы|Камандорскіх астравах]] і ў розных месцах [[Аляска|Аляскі]]. У нашы дні ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Расія|Расіі]] жыве каля {{Num|7500|алеутаў}}. У 2009 годзе на [[Беларусь|Беларусі]] жыло 3<ref>[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf belstat.gov.by]</ref> чалавекі, якія атаяснялі сябе з алеутамі. == Паходжанне == Да першай трэці XX ст. даследчыкі высунулі 2 асноўныя [[гіпотэза|гіпотэзы]] аб паходжанні алеутаў з [[Азія|Азіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]<ref>[https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/08/происхождение-алеутов/ Происхождение алеутов]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Усталяванне [[мовазнаўства|лінгвістамі]] ў сярэдзіне XX ст. існавання [[Эскімоска-алеуцкія мовы|эскімоска-алеуцкай сям’і моў]] паказала, што праблема паходжання алеутаў больш складаная і можа быць вырашана праз сукупнае вывучэнне паходжання алеутаў і [[эскімосы|эскімосаў]]. Значным штуршком для вывучэння старажытнай гісторыі [[Алеуцкія астравы|Алеуцкіх астравоў]] сталі [[археалагічныя даследаванні]], арганізаваныя [[Смітсанаўскі інстытут|Смітсанаўскім інстытутам]] ў [[1938]] г. Іх удзельнікамі былі адкрыты найстаражытнейшыя паселішчы на астравах — [[Анангула]] і [[Чалука]]<ref>[https://uaf.edu/apua/files/Laughlin1963.pdf W. S. Laughlin. THE EARLIEST ALEUTS]</ref>. [[Фізічная антрапалогія|Антраполаг]] [[Алеш Хрдлічка]] сцвярджаў на аснове вывучэння рэшткаў людзей з Чалукі, што продкі сучасных алеутаў з’явіліся на астравах толькі 1000 гадоў таму, ім папярэднічалі плямёны да-алеутаў<ref>{{Cite web |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/handle/1808/21187/O%27Rourke_2006.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Hrdlicka’s Aleutian Population-Replacement Hypothesis |access-date=17 ліпеня 2021 |archive-date=17 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717201104/https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/handle/1808/21187/O%27Rourke_2006.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=dead }}</ref>. {{нп5|Уільям Лафлін||en|William S. Laughlin}}, першаадкрывальнік Анангулы, меркаваў, што стваральнікі знойдзеных старажытных паселішчаў былі прамымі продкамі алеутаў<ref>''Laughlin, William S.'' Aleuts: Survivors of the Bering Land Bridge. — New York: Holt, Rinehart and Winston, 1980.</ref>. Паводле яго [[гіпотэза|гіпотэзы]], [[Мангалоідная раса|мангалоіднае]] насельніцтва [[Берынгія|Берынгіі]] падзялілася на продкаў [[індзейцы|індзейцаў]], эскімосаў і алеутаў у выніку таго, што продкі індзейцаў асвойвалі ўнутраныя тэрыторыі, а продкі эскімосаў і алеутаў — прыбярэжныя. Пасля заканчэння [[ледніковы перыяд|ледавіковага перыяду]] і затаплення Берынгіі продкі алеутаў апынуліся на астравах, дзе [[экалогія|экалагічныя]] ўмовы мала адрозніваліся ад папярэдніх, выдатна прыстасаваліся да іх і стварылі грамадства з высокай працягласцю жыцця. Аднак [[геалогія|геалагічныя]] даследаванні абверглі гіпотэзу У. Лафліна, паколькі высветлілася, што Алеуцкія астравы ў час існавання Берынгіі былі пакрыты [[ледавік]]ом і не маглі быць населенымі, а экалагічныя ўмовы моцна змяняліся пад уздзеяннем [[Вывяржэнне вулкана|вывяржэння вулканаў]]. Сучасныя [[палеагенетыка|палеагенетычныя]] даследаванні паказалі, што эскімосы і алеуты найхутчэй з’яўляюцца нашчадкамі прадстаўнікоў асобнай міграцыі з Азіі ў Паўночную Амерыку, якая адбылася ўжо пасля знікнення Берынгіі<ref>[http://nmnh.typepad.com/100years/2014/08/origins-of-arctic-peoples-revealed-through-study-of-ancient-dna.html Origins of Arctic Peoples Revealed Through Study of Ancient DNA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160929205348/http://nmnh.typepad.com/100years/2014/08/origins-of-arctic-peoples-revealed-through-study-of-ancient-dna.html |date=29 верасня 2016 }}</ref>. Найбліжэйшымі да алеутаў народамі з’яўляюцца [[азіяцкія эскімосы]] і [[чукчы]]. Палеагенетыкі выявілі, што 6 539 ± 3 511 — 6 035 ± 2 885 гадоў таму продкі алеутаў адасобіліся ад продкаў эскімосаў. Гэта прыкладна супадае са сведчаннямі археолагаў і лінгвістаў<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15018033/ Mitochondrial DNA variation and the origins of the Aleuts]</ref><ref>[https://lba.ku.edu/aleuts Aleuts — Laboratory of Biological Anthropology]</ref>. Засяленне Алеуцкіх астравоў найхутчэй адбывалася з Азіі не наўпрост з [[Камчатка|Камчаткі]] праз [[Камандорскія астравы]], а з усходу на захад праз [[Аляска (паўвостраў)|паўвостраў Аляска]]. Назва '''алеуты''' была дадзена [[Расія|рускімі]] здабытчыкамі ў [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. Існуюць розныя версіі [[этымалогія|этымалогіі]]. Найбольш верагодныя: '''алеуты''' паходзяць ад [[чукоцкая мова|чукоцкага]] слова ''алиут'' («астравіцяне») або ад уласна [[Алеуцкая мова|алеуцкага]] слова ''аллитхух'' («абшчына», «войска»)<ref>[http://www.kamchatsky-krai.ru/ethnography/aleuts/aleuts.htm Алеуты — Этнография Камчатки]</ref>. Акрамя таго, існавалі мясцовыя саманазвы<ref name="lyapunova">''Ляпунова Р. Г.'' [https://www.booksite.ru/fulltext/russ_america/pdf/180/180.pdf Алеуты: Очерки этнической истории]. — Ленинград: Наука, 1987.</ref>{{rp|7—9}}. Так, жыхары паўвострава Аляска і [[Шумагіна астравы|астравоў Шумагіна]] называлі сябе ''каган таягунгин'' («усходнія людзі»), [[Андрэянаўскія астравы|Андрэянаўскіх астравоў]] — ''намигун'' («заходнія»), вострава [[Уналашка]] — ''кигигун'' («паўночна-усходнія»), вострава [[Атка]] — ''нигугин'', вострава [[Ату]] — ''сасигнан'' («выгнаннікі») і г. д. == Гісторыя == [[Файл:Aleut in Festival Dress in Alaska, Watercolor by Mikhail T. Tikhanov in 1818 with the original in the Collection of the Scientific Research Museum of the Russian Academy of Fine Arts (cropped).png|thumb|Малюнак [[1818]] г.]] Вядомая да [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. [[культура]] алеутаў пачала складвацца прыкладна 5500 гадоў таму<ref name="apiai.org">[https://www.apiai.org/departments/cultural-heritage-department/culture-history/history/ History — Aleutian Pribilof Islands Association]</ref>. У адрозненне ад больш старажытнай традыцыі [[Анангула|Анангулы]], для яе былі характэрны [[прыродны камень|каменныя]] прылады з двухбаковай апрацоўкай, [[гарпун]]ы са шчарбінамі, майстэрская апрацоўка прадметаў з [[косць|косці]]. Хаця алеуты не апрацоўвалі [[метал]]аў і нават не ведалі [[ганчарства]], яны здолелі стварыць грамадства з доўгай працягласцю жыцця ў параўнанні з суседзямі-[[эскімосы|эскімосамі]]<ref name="science.sciencemag.org">[https://science.sciencemag.org/content/189/4202/507 William S. Laughlin. Aleuts: Ecosystem, Holocene Historys, and Siberian Origin]</ref>. Месцамі пасяленняў былі прыбярэжныя [[раўніна|раўніны]], дзе мора не замярзае на працягу ўсяго года. Гэта дазваляла ў сезоны, калі не вялася здабыча марскіх [[сысуны|сысуноў]], збіраць [[беспазваночныя|беспазваночных]]. Агульная колькасць насельніцтва да кантактаў з еўрапейцамі ацэньваецца ў 12 — 15 тысяч чалавек. У [[1741]] г. [[Алеуцкія астравы]] і [[Аляска (паўвостраў)|паўвостраў Аляска]] былі адкрыты [[Расійская імперыя|расійскай]] экспедыцыяй на чале з [[Вітус Берынг|В. Берынгам]]. Весткі пра новыя землі, багатыя футрам, спрыялі новым экспедыцыям здабытчыкаў. Першая такая экспедыцыя адбылася ў [[1743]] г.<ref>[http://www.akhistorycourse.org/southwest-alaska/1743-1867-era-of-russian-violence/ Southwest Alaska — Alaska History and Cultural Studies] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211109090450/https://www.akhistorycourse.org/southwest-alaska/1743-1867-era-of-russian-violence/ |date=9 лістапада 2021 }}</ref> Арганізатарамі экспедыцый здабытчыкаў былі прыватныя прадпрымальнікі, якіх цікавіў прыбытак. У каманды [[судна]]ў набіралі збеглых [[Прыгоннае права|прыгонных]], былых [[Катарга|катаржнікаў]], даўжнікоў. Часам прадстаўнікі розных экспедыцый варагавалі паміж сабою. Яны жорстка абыходзіліся з мясцовымі жыхарамі, прымушалі забяспечваць сябе ежай, здабываць футра, захоплівалі заложнікаў, у тым ліку дзяцей і жанчын, часам проста забівалі. Так, у [[1745]] г. здабытчыкі прамыслоўца Якава Бяляева разбурылі 2 алеуцкія [[вёска|вёскі]] на востраве [[Ату]] і забілі каля 40 астравіцян<ref>[https://books.google.by/books?id=xalvDwAAQBAJ&pg=PP87&lpg=PP87&dq=Attu+Belyaev Andreĭ Valʹterovich Grinëv. Russian Colonization of Alaska: Preconditions, Discovery, and Initial Development, 1741—1799]</ref>. Першапачаткова прыязна настроеныя да здабытчыкаў алеуты, зацікаўленыя ў еўрапейскіх таварах, пачалі супраціўляцца. У [[1762]] г. тубыльцы вострава [[Уналашка]], абураныя гвалтам над жанчынамі з боку рускіх<ref>[http://usa-history.ru/books/item/f00/s00/z0000027/st049.shtml А. Из сочинений г. [В.Н] Берха] // Русская Америка в неопубликованных записках К.Т. Хлебникова. Л.: Наука, 1979.</ref>, паўсталі, знішчылі 4 расійскія [[карабель|караблі]] і 188 здабытчыкаў<ref>[https://usrussiarelations.org/2/timeline/first-contact/4 Russian Fur Traders Clash with Aleut Natives]</ref>. У [[1764]] г. паўстанне было задушана, пры гэтым загінула болей за 5000 алеутаў<ref>[https://newizv.ru/article/general/15-12-2017/v-ssha-schitayut-skolko-indeytsev-ubili-russkie-na-alyaske В США считают, сколько индейцев убили русские на Аляске]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У [[1784]] г. паўстанне тубыльцаў супраць злоўжыванняў прамыслоўцаў адбылася на востраве [[Амчытка]]. Супраціўленне алеутаў было асуджана на паразу, паколькі яны не мелі [[агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]]. Алеуцкія вёскі знаходзіліся на ўзбярэжжы і былі лёгка дасягальнымі для караблёў і карабельнай зброі. Акрамя прамога гвалту, насельнікі Алеуцкіх астравоў і паўвострава Аляска пакутавалі з-за выпадкова завезеных еўрапейскіх [[хвароба|хвароб]], ад якіх не мелі [[імунітэт]]у. У выніку да [[1800]] г. колькасць алеутаў скарацілася да 2500 чалавек<ref name="apiai.org"/>. Расійскія ўлады рэагавалі па-рознаму на злоўжыванні сваіх падданых у адносінах да тубыльцаў. У [[1763]] г. [[Кацярына II]] загадала адносіцца да алеутаў годна<ref>[https://russian.rt.com/inotv/2019-10-23/Advance-pohozhe-chto-russkim-pridyotsya Advance: похоже, что русским придётся вечно жалеть о продаже Аляски за бесценок]</ref>. У [[1799]] г. [[Павел I (імператар расійскі)|Павел I]] перадаў правы на асваенне [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканскіх]] тэрыторый [[Расійска-амерыканская кампанія|Расійска-амерыканскай кампаніі]] (РАК)<ref>[https://w.histrf.ru/articles/article/show/rossiisko_amierikanskaia_kompaniia_rak РОССИЙСКО-АМЕРИКАНСКАЯ КОМПАНИЯ (РАК)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210721194514/https://w.histrf.ru/articles/article/show/rossiisko_amierikanskaia_kompaniia_rak |date=21 ліпеня 2021 }}</ref>. Алеуты пачалі прыцягвацца да каланіяльнай службы, удзельнічалі ў асваенні іншых месц [[Аляска|Аляскі]] і [[Каліфорнія|Каліфорніі]]. Так, у [[1820]] г. сярод 148 мужчын, што жылі ў [[Сітка|Нова-Архангельску]], было 116 «алеутаў і аляскінскіх [[індзейцы|індзейцаў]]»<ref>[https://www.booksite.ru/fulltext/russ_america/04_46.html Федорова С. Г. ЭТНИЧЕСКИЕ ПРОЦЕССЫ В РУССКОЙ АМЕРИКЕ]</ref>. У [[1821]] г. алеуты сталі расійскімі падданымі, многія ўвайшлі ў [[саслоўе]] асабіста свабодных астравіцян. Дзеці ад сумесных [[шлюб]]аў атрымоўвалі статус [[крэолы|крэолаў]]. Сярод алеутаў распаўсюджвалася [[праваслаўе]]. Праваслаўны {{нп5|Пётр Алеут||ru|Пётр Алеут}} стаў святым мучанікам<ref>[http://www.pravoslavie.ru/39618.html СВЯТОЙ МУЧЕНИК ПЕТР АЛЕУТ]</ref>. Рускі праваслаўны святар [[:ru:Иннокентий (Вениаминов)|Іаан Веніамінаў]] пісаў пропаведзі на [[алеуцкая мова|алеуцкай мове]]<ref>[https://www.pravenc.ru/text/389619.html ИННОКЕНТИЙ]</ref>, пераклаў на яе частку [[Біблія|Бібліі]], у [[1846]] г. апублікаваў першую алеуцкую [[граматыка|граматыку]]<ref name="omniglot.com">[https://omniglot.com/writing/aleut.htm Aleut (Unangam Tunuu / Уна́ӈам тунуу́)]</ref>. Яшчэ ў [[1786]] г. расійскі прамысловец Гаўрыла Прыбылоў перасяліў частку алеутаў на раней бязлюдныя [[астравы Прыбылова]] для здабычы [[ластаногія|ластаногіх]]. У [[1825]]—[[1828]] гг. РАК стварыла паселішчы алеутаў і [[сугпіят]] на [[Камандорскія астравы|Камандорскіх астравах]]<ref>{{Cite web |url=http://aleut-admin.ru/city/history.php |title=История — Алеутский район |access-date=21 ліпеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210726020654/http://aleut-admin.ru/city/history.php |archivedate=26 ліпеня 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.nps.gov/ru-ru/subjects/beringia/unangan-family-mosaics-russian.htm Мозаика судеб: востановление семейных и генеалогических связей алеутов Командорских островов и коренного населения юго-западной Аляски]</ref>. У [[1869]] г. Расія перадала свае паўночнаамерыканскія калоніі пад кантроль ЗША. Такім чынам, алеуты Алеуцкіх астравоў, астравоў Прыбылова і паўвострава Аляска апынуліся ў складзе [[ЗША]], а алеуты Камандорскіх астравоў засталіся ў складзе Расіі. [[Файл:FMIB 49205 Auxenia Stepetin, age about 75, the oldest Aleut on the Pribilof Islands.jpeg|thumb|75-гадовая алеутка з астравоў Прыбылова. Фота [[1915]] г.]] Алеуты і крэолы Аляскі спярша былі аднесены амерыканскімі ўладамі да нецывілізаваных плямён. У [[1915]] г. яны былі прыроўнены ў правах да індзейцаў. У [[1924]] г. атрымалі грамадзянства ЗША<ref name="lyapunova"/>{{rp|139}}. З 1880-х гг. на [[Шумагіна астравы|астравах Шумагіна]] пачала развівацца рыбаперапрацоўчая [[прамысловасць]], куды на працу былі прыцягнуты мясцовыя алеуты. На астравах Прыбылова была адчынена дзяржаўная станцыя, што рэгулявала раней неашчадную здабычу ластаногіх. Яна брала на працу астравіцян. На востраве Уналашка некаторы час дзейнічаў гандлёвы [[порт]]. На астатніх тэрыторыях Аляскі, населеных алеутамі, назіраўся [[эканоміка|эканамічны]] застой. У гэтых умовах алеуты адраджалі папярэдні лад жыцця, заснаваны на здабычы і [[збіральніцтва|збіральніцтве]], выпадковым гандлі з амерыканскімі кітабоямі і паляўнічымі на футравых звяроў. Амерыканскія [[пратэстантызм|пратэстанцкія]] арганізацыі, а потым і ўрад ЗША забяспечвалі адукацыю толькі на [[англійская мова|англійскай мове]], што не спрыяла захаванню роднай мовы і культурнай тоеснасці. У [[1940]] г. 76 % алеуцкіх дзяцей наведвалі школы<ref name="lyapunova"/>{{rp|143}}, што значна перавышала адпаведны паказчык сярод індзейцаў і эскімосаў Аляскі. Падчас [[Другая сусветная вайна|II сусветнай вайны]] Алеуцкія астравы ператварыліся ў раён ваенных дзеянняў паміж [[Японія|японцамі]] і амерыканцамі. [[7 чэрвеня|7]] — [[8 чэрвеня]] [[1943]] г. войскі Японіі захапілі востраў [[Ату]]. 40 алеутаў, што жылі на ім, былі прымусова накіраваны на паднявольную працу ў Японію. З-за ваеннай пагрозы амерыканцы інтэрніравалі грамадзянскае насельніцтва Алеуцкіх астравоў і астравоў Прыбылова на паўднёвы ўсход Аляскі. Інтэрніраваныя алеуты пакутавалі ад нястач<ref>[https://www.nps.gov/articles/aleu-mobley-ch-2-pt-1.htm World War II Aleut Relocation Camps in Southeast Alaska — Chapter 2: Funter Bay Cannery, pt. 1]</ref> і высокай смяротнасці з-за [[Туберкулёз лёгкіх|сухотаў]]. Пасля вяртання яны знайшлі частку сваіх паселішчаў разбуранымі. Толькі ў [[1988]] г. [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэс ЗША]] прыняў пастанову аб кампенсацыі асабістых страт і прынёс прабачэнні за інтэрніраванне алеутаў<ref>[https://www.nlm.nih.gov/nativevoices/timeline/635.html 1988: U.S. pays restitution; apologizes to Unangan (Aleut) for WWII Internment]</ref>. У [[1971]] г. быў прыняты закон аб урэгуляванні зямельных прэтэнзій карэннага насельніцтва Аляскі. Паводле яго алеуты атрымалі права на [[Індзейская рэзервацыя#Туземныя вёскі Аляскі|туземныя вёскі]] — тэрыторыі з традыцыйным абшчынным кіраваннем. У нашы дні існуе 13 такіх вёсак<ref>[https://www.nativefederation.org/2020/02/aktribes/ Alaska Tribes by Region] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210723202059/https://www.nativefederation.org/2020/02/aktribes/ |date=23 ліпеня 2021 }}</ref>. З [[1972]] г. у школах пачала выкладацца алеуцкая мова. У [[1997]] г. Цэнтр па вывучэнню моў карэнных народаў Аляскі апублікаваў першую поўную граматыку алеуцкай мовы. Важную ролю ў адражэнні алеуцкай культуры і ахове эканамічных і культурных інтарэсаў адыгрываюць грамадскія арганізацыі. Тым не меней, большасць алеутаў Аляскі не карыстаюцца ў паўсядзённым побыце роднай мовай, былі згублены многія традыцыі. Пасля ліквідацыі РАК пасяленцы Камандорскіх астравоў апынуліся ў значнай ступені ізаляванымі як ад іншых Алеуцкіх астравоў, так і ад суседняй [[Камчатка|Камчаткі]]. Болей за тое, на працягу паўгода астравіцяне [[Медны|Меднага]] былі ізаляваны ад астравіцян [[Берынга]]. Большасць пасяленцаў паходзіла з [[Андрэянаўскія астравы|Андрэянаўскіх астравоў]]. Вялікую долю сярод іх складалі [[крэолы]]. Так, у [[1879]] г. на абодвух астравах жылі 332 крэолы, 168 алеутаў і 9 [[камчадалы|камчадалаў]]<ref name="lyapunova"/>{{rp|182}}. Нягледзячы на супольнае існаванне, выхадцы з розных месцаў доўгі час захоўвалі культурныя рысы сваёй радзімы. На востраве Медным размаўлялі на крэольскай гаворцы, што адрознівалася ад алеуцкай мовы Берынга і была незразумелай для носьбітаў [[руская мова|рускай мовы]]. Матэрыяльная культура камандорцаў вельмі змянілася ўжо да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. [[Вопратка]], хатняе начынне, паляўнічая зброя і нават жытло былі [[прамысловасць|прамысловага]] паходжання, увозіліся на астравы звонку. З часоў РАК камандорцы трымалі агароды і свойскую жывёлу. На востраве Берынга мелася прыхадская школа. Расійскія ўлады прылічалі алеутаў Камандорскіх астравоў да іншародцаў. У [[1905]] г. да гэтага статусу былі аднесены і крэолы. Звычайна ў Расійскай імперыі тубыльцы, якія лічыліся іншародцамі, выплачвалі [[ясак]]. Аднак камандорцы павінны былі бязвыплатна адпрацоўваць на здабычы і нарыхтоўках. У рэвізіі [[1861]] г. іх статус прыраўноўваўся да прыгонных<ref name="lyapunova"/>{{rp|187}}. З [[1871]] г. Камандорскія астравы здаваліся ў канцэсію спачатку амерыканскай, а потым расійскім кампаніям. Яны карысталіся працай астравіцян за плату, хаця расцэнкі заставаліся нізкімі. Большая частка сямейных прыбыткаў трацілася на тавары, што ўвозіліся тымі ж кампаніямі. У пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. драпежніцкае вынішчэнне ластаногіх прывяло да рэзкага змяншэння здабычы і адпаведна даходаў камандорцаў. Медыцынская дапамога практычна не аказвалася. Многія пакутавалі з-за сухотаў, рэўматызму, мочапалавых і скурных захворванняў, таму назіралася змяншэнне насельніцтва. Да [[1923]] г., калі была ўсталявана [[СССР|савецкая ўлада]], колькасць алеутаў і крэолаў упала да 354 чалавек<ref name="lyapunova"/>{{rp|198}}. У міжваенны перыяд савецкае кіраўніцтва імкнулася палепшыць існаванне камандорцаў. У [[1924]] г. была створана дзяржаўная гаспадарка па гадаванню [[пясец|пясцоў]]. Некалькі дзесяцігоддзяў гэта галіна была асноўнай. Паколькі астравіцяне не мелі вялікіх асабістых гаспадарак, [[калектывізацыя]] 1930-х гг. не аказала на іх разбуральнага ўздзеяння. У [[1928]] г. астравы Берынга і Медны ўвайшлі ў склад Алеуцкага раёна. У даваенны час выкладанне ў школе адбывалася на алеуцкай мове. Настаўніца [[:ru:Орлова, Елизавета Порфирьевна|Лізавета Арлова]] распрацавала [[алфавіт]] і граматыку для берынгійскага [[дыялект]]а на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]]. Аднак у пасляваенны час выкладанне алеуцкай мовы спынілася. Камандорскія алеуты хутка гублялі родныя мову і традыцыі. У [[1970]] г. жыхары вострава Меднага былі пераселены на востраў Берынга<ref>[http://www.sib-science.info/ru/heis/kartu-landshafta-ostrova-16092020 Впервые создана карта ландшафта острова Медный, входящего в состав Командорского заповедника] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210724220609/http://www.sib-science.info/ru/heis/kartu-landshafta-ostrova-16092020 |date=24 ліпеня 2021 }}</ref>. У 1990-я гг. узнавіліся адносіны паміж алеутамі Камандорскіх астравоў і Аляскі. У [[1998]] г. была створана Алеуцкая міжнародная асацыяцыя<ref>[https://aleut-international.org Aleut International Association]</ref>. == Культура == === Матэрыяльная культура === [[Файл:Aleouty.jpg|thumb|Алеуты ў народных строях. Малюнак [[1862]] г.]] Традыцыйна алеуты сяліліся ўздоўж незамярзальнай [[бераг]]авой лініі, і іх жыццё прама і ўскосна залежала ад [[мора|марскіх]] рэсурсаў. Яны здабывалі розных марскіх сысуноў ад [[калан]]аў да [[кіты|кітоў]], сезонна лавілі [[рыбы|рыбу]] і палявалі на марскіх [[птушкі|птушак]], збіралі ўздоўж берага марскіх [[малюскі|малюскаў]] і [[ігласкурыя|ігласкурых]], на [[скала]]х — птушыныя [[яйка|яйкі]]. Калі здабыча лічылася мужчынскім заняткам, то ў астатняй дзейнасці ўдзельнічалі ўсе члены абшчыны, ад малых да старых. Нават пры страце падтрымкі жанчыны, дзеці і старыя мелі шанцы забяспечыць сябе харчам<ref name="science.sciencemag.org"/>. [[Мяса]] і рыбу для захавання сушылі, у зімовы перыяд замарожвалі. Мяса некаторых [[ластаногія|ластаногіх]] і малюскаў часам ужывалі сырымі. Як паказалі [[археалагічныя даследаванні]], такая дыета прыводзіла да распаўсюджвання [[гельмінтозы|гельмінтозаў]]<ref>[https://science.sciencemag.org/content/335/6065/news-summaries News this Week — Science]</ref>. Відавочна, да кантактаў з еўрапейцамі алеуты ўжывалі мясцовыя [[расліны]]<ref>[https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdfdirect/10.1525/aa.1946.48.4.02a00070 Jay Ellis Ransom. ALEUT NATURAL-FOOD ECONOMY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210725131205/https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdfdirect/10.1525/aa.1946.48.4.02a00070 |date=25 ліпеня 2021 }}</ref>, але ў пазнейшы перыяд яны былі выціснуты прывазнымі прадуктамі. Для здабычы і транспарціроўкі алеуты карысталіся лёгкімі марскімі [[судна]]мі — [[каяк|байдарамі]]<ref>[https://www.alaskan-natives.com/2257/aleut-baidarka-kayak Aleut Baidarka (Kayak)]</ref>. Мужчыны рабілі [[каркас]] для іх з [[драўніна|драўняных]] карчоў, што выкідвала морам на бераг, а жанчыны шылі абалону са скур [[ластаногія|ластаногіх]]. Пасля таго, як байдара была гатова, жанчынам не дазвалялася мець з ёй справы. Да байдары адносіліся як да жывой істоты, бераглі яе. Да кантактаў з еўрапейцамі пераважалі байдары для 1 — 2 чалавек. Адзін чалавек выконваў ролю грабца, другі — паляўнічага. У [[каланіялізм|каланіяльны]] перыяд інтэнсіўная здабыча запатрабавала большай умяшчальнасці, аднак і якасць суднаў пагоршылася. Да каланізацыі алеуты не здабывалі і не апрацоўвалі [[метал]]аў, не ведалі [[ганчарства]] і [[ткацтва]], затое па-майстэрску апрацоўвалі [[прыродны камень|камяні]] і [[косць]]. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што алеуцкая традыцыя апрацоўкі камянёў працягваецца з перыяду [[Анангула|Анангулы]]<ref>[https://repository.brynmawr.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1002&context=anth_pubs Richard S. Davis, R. A. Knecht. Continuity and Change in the Eastern Aleutian Archaeological Sequence]</ref> (6 400 г. да н. э.). Аднак звычайна ўласна алеуцкую традыцыю вылучаюць з перыяду, які пачаўся на тысячагоддзе пазней і працягваўся да [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. Для яе характэрны шліхтаванне і двухбаковая апрацоўка. Гэта тэхналогія распаўсюджвалася ўздоўж ланцуга [[Алеуцкія астравы|Алеуцкіх астравоў]] з усходу на захад і набыла класічны выгляд прыкладна ў сярэдзіне [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н. э. З камянёў выраблялі лёзы, агмені, тлушчавыя лямпы і інш. Косткі і іншыя часткі здабытых жывёл таксама знаходзілі шырокае ўжыванне<ref>[http://www.alaskool.org/projects/traditionalife/aleutian_chain/text.html Alaskool]</ref>. З костак [[качкі|качак]] выразалі [[Лыжка|лыжкі]], касцянымі клінамі калолі [[дровы]], складаныя рыбалоўныя крукі майстраваліся з 2 костак, у [[страўнік]]ах ластаногіх захоўвалі тлушч, выраблялі з іх буі для [[гарпун]]оў, [[цягліцы]] ўжывалі замест нітак. Хатнія пасудзіны і частку [[вопратка|вопраткі]] плялі з [[трава|травяных]] валокнаў<ref>[http://www.zendergroup.org/docs/Aleut_basket_weaving.pdf Aleut Basketry — Native American Netroots] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210725160801/http://www.zendergroup.org/docs/Aleut_basket_weaving.pdf |date=25 ліпеня 2021 }}</ref>. Для гэтага выбіралі [[метлюжковыя]], што раслі на беразе, сцябло расшчаплялі [[пазногаць|пазногцямі]], атрыманыя валокны часам афарбоўваліся. Найбольш распаўсюджанай вопраткай была доўгая футравая [[кашуля]] тыпу паркі з двайной падшэўкай<ref>[https://www.rbth.com/arts/2014/04/30/all-weather_fashion_from_the_aleuts_34939 All-weather fashion from the Aleuts]</ref>. Яна выраблялася са скуры ластаногіх або птушак. Па-над ёй апраналі камлейку — непрамакальную кашулю з [[Кішэчнік|кішак]] марскіх сысуноў<ref>[https://educators.mysticseaport.org/artifacts/intestine_raincoat/ ABOUT THIS ARTIFACT]</ref>. Для гэтага кішкі прамывалі і чысцілі тупым скрэблам, потым надзімалі, звязвалі і сушылі некалькі дзён. Пасля сушкі кішкі разрэзалі на ленты і скручвалі ў звязкі, надаючы патрэбную форму. Камлейкі выкарыстоўваліся падчас палявання на сушы і на вадзе. Мужчыны насілі на галаве драўляныя [[капялюш|капелюшы]] з доўгімі брылямі, адкрытым або закрытым верхам<ref>[http://www.speakingcedar.com/in-depth-aleut-bentwood-hats.html Unangax Chief’s Hat by Scott Jensen]</ref><ref>[https://alaska.si.edu/record.asp?id=241 Hunting hat] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210725205744/https://alaska.si.edu/record.asp?id=241 |date=25 ліпеня 2021 }}</ref>. Правадыры ўпрыгожвалі іх [[пацеркі|пацеркамі]], вусамі ластаногіх, фарбамі і г. д. Асобы абодвух палоў упрыгожваліся [[татуіроўка]]й, праколваннем цела, [[вуха|вушэй]], [[нос]]а і [[вусны|вуснаў]]<ref>[https://www.larskrutak.com/tattooing-and-piercing-among-the-alaskan-aleut/ TATTOOING & PIERCING AMONG THE ALASKAN UNANGAX (ALEUT)]</ref>. Татуіроўку рабілі з дапамогай касцяных іголак і драўнянага вугалю. Дзяўчынам пачыналі татуяваць ніжнюю сківіцу пасля першай [[Менструацыя|менструацыі]]. У жанчын з высокім статусам было больш татуіровак, чым у іншых. Звычай праколвання носа і ўстаўкі доўгай косткі сустракаўся на ўсіх Алеуцкіх астравах. Звычайна кожная супольнасць жыла ў сталых [[вёска]]х на марскім беразе. Акрамя таго, існавалі часовыя лагеры для здабытчыкаў<ref>[https://www.everyculture.com/North-America/Aleut-Settlements.html Aleut — Settlements]</ref>. Галоўным тыпам жытла з’яўлялася паўзямлянка [[барабара]], уваход у якую быў праз [[дзёран|дзярновы]] [[дах]]. <gallery> Kayak model, Aleut, collected in 1876 - Native American collection - Peabody Museum, Harvard University - DSC05645.JPG|Рэканструкцыя алеуцкай байдары Basket, Aleut, c. 1900, seagrass, wool thread - Portland Art Museum - Portland, Oregon - DSC09116.jpg|[[Кошык]] з травы Summer dried seal gut parka, Aleutian Islands, Yupik, 20th century, Honolulu Museum of Art, 2014-25-01.JPG|Камлейка Hunting hat, Aleut - Etholén collection, Museum of Cultures (Helsinki) - DSC04917.JPG|Драўляны капялюш </gallery> === Грамадства === Ужо да [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. у алеуцкім традыцыйным [[грамадства|грамадстве]] адбылося сацыяльнае распластаванне. Вышэйшы пласт насельніцтва складалі заможныя спадчынныя старэйшыны, сярэдні — простыя абшчыннікі, ніжэйшы — [[рабства|рабы]]. [[:ru:Иннокентий (Вениаминов)|І. Веніамінаў]] пісаў у [[1840]] г., што раней улада належала старэйшынам і мела патрыярхальны характар, нагадвала ўладу бацькоў над дзецьмі<ref>Townsend, J. Ranked Societies of the Alaskan Pacific Rim // Senri Ethnological Studies. Vol. 4. 1980. P. 137.</ref>. Старэйшыны ''toukkoukk'' ([[рускія]] каланісты называлі іх таёнамі) падтрымлівалі парадак у [[вёска]]х, разглядалі спрэчкі, не працавалі, але атрымлівалі сваю долю ад супольнай працы. Яны насілі асаблівыя знакі пашаны — рэдкія [[ракавіна малюскаў|ракавіны]], каштоўнае футра, [[пацеркі]] і г. д. Таёны не маглі выносіць пакаранні без згоды іншых абшчыннікаў, але прэстыж старэйшыны распаўсюджваўся на ўсю вёску, таму яго абраза была абразай для ўсіх аднавяскоўцаў. Пашана ''toukkoukk'' распаўсюджвалася на іх блізкіх сваякоў, асабліва на сыноў і пляменнікаў. Менавіта яны з дазволу старэйшыны арганізоўвалі і ўзначальвалі ваенныя паходы супраць іншых алеутаў або [[Сугпіят|эскімосаў]] на ўсходзе. Падчас паходаў захоплівалі каштоўную маёмасць і рабоў. Большасць рабоў з’яўлялася ваеннапалоннымі або іх нашчадкамі. Вядомы выпадак, калі рабом стаў сірата-аднавясковец, але звычай закабалення свабодных аднавяскоўцаў за даўгі звычайна абмяжоўваўся перыядам адпрацоўкі доўга<ref>''Кремлев, Н.'' [https://books.google.by/books?id=j_gjEAAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Историческая социология в 3 ч. Часть 2. Аграрное общество. 2-е изд., испр. и доп. Учебное пособие для бакалавриата и магистратуры]. — Москва: Юрайт, 2017. — С. 36.</ref>. Некаторыя старэйшыны валодалі да 20 рабоў. Рабы выконвалі хатнюю працу, удзельнічалі ў здабычы і часам — у ваенных рэйдах, рабоў абменьвалі на карысныя рэчы і прыносілі ў ахвяру пасля смерці ўладальніка. Рабоў маглі адпускаць на волю, але раўнапраўнымі абшчыннікамі яны не станавіліся. У каланіяльны перыяд адбылося ўраўнованне алеутаў у правах. [[Расійска-амерыканская кампанія|РАК]] забараніла тубыльцам мець рабоў, а тых, што ўжо меліся, канфіскавала «на вечное услужение»<ref name="lyapunova"/>{{rp|103}}. Такім чынам старэйшыны ператварыліся ў падрадчыкаў кампаніі, а іх высокі статус вызначаўся толькі матэрыяльнымі каштоўнасцямі і знакамі пашаны. Алеуты падзяляліся на [[экзагамія|экзагамныя]] матрылакальныя лініі<ref>[https://www.everyculture.com/North-America/Aleut-Marriage-and-Family.html Aleut — Marriage and Family]</ref>. Былі распаўсюджаны [[палігінія|палігінічныя]], радзей [[Паліандрыя|паліандрычныя]] [[шлюб]]ы. Найбольш выбітным жаніхом лічыўся сын брата маці. У якасці выкупа за жонку маладыя жаніхі сяліліся ў сям’і нявесты і некалькі гадоў адпрацоўвалі права на шлюб. Калі гэта значыла пераход у іншую абшчыну, жаніх атрымоўваў сацыяльны статус, ніжэйшы за абшчынніка, але вышэйшы за раба. Пасля жаніцьбы маладыя маглі пераехаць да яго сваякоў або застацца ў сям’і нявесты. === Фальклор і прыкладное мастацтва === [[Файл:Wooden mask Aleut BM Am---2080.jpg|thumb|150 px|Драўляная маска]] Асаблівасцю алеуцкай вуснай спадчыны з’яўляецца яе [[сінкрэтызм]]<ref>{{Cite web |url=https://kamlib.ru/ethnography/dir3/xxiv_kamchatka_raznymi_narodami_obitaema/mifologiya_i_folklor_aleutov_na_materiale_truda_svyatitelya_i_veniaminova_zapiski_ob_ostrovakh_unalashkinskogo_otdela_/ |title=Мифология и фольклор алеутов (на материале труда святителя И. Вениаминова «Записки об островах уналашкинского отдела») |access-date=28 ліпеня 2021 |archive-date=28 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728111716/https://kamlib.ru/ethnography/dir3/xxiv_kamchatka_raznymi_narodami_obitaema/mifologiya_i_folklor_aleutov_na_materiale_truda_svyatitelya_i_veniaminova_zapiski_ob_ostrovakh_unalashkinskogo_otdela_/ |url-status=dead }}</ref>. Алеуцкія [[казка|казкі]] ўмоўна падзяляюцца на [[міфалогія|міфалагічныя]], [[гісторыя|гісторыка]]-апавядальныя і забаўляльныя. Першыя адлюстроўваюць дахрысціянскія погляды алеутаў, апавядаюць пра ўзнікненне пэўных месцаў і рэчаў. Другія ўтрымоўваюць пераказ як сапраўдных, так і [[міф]]ічных [[генеалогія|генеалагічных]] паданняў пра продкаў або выбітных асоб. Забаўляльныя казкі маюць павучальны і [[сатыра|сатырычны]] характар. Папулярны герой казак — [[крумкач]] ''Qanglaagix''. У мінулым [[свята|святы]] арганізоўваліся пераважна ўзімку і мелі [[рытуал]]ьны характар. Іх суправаджалі [[песня|песні]] і [[танец|танцы]] пад гукі [[Бубен|бубна]] і [[цытра|цытры]]. Вядомы старажытныя танцы крумкача, [[Палтусы|палтуса]], [[надвор'е|надвор’я]], [[паляванне|паляўнічага]]<ref>[https://www.qawalangin.com/unangax The Unangan | Q Tribe — Qawalangin Tribe of Unalaska]</ref> і інш. У нашы дні адраджэнне песенна-танцавальных традыцый з’яўляецца моцным стымулам для захавання тоеснасці алеутаў. На [[Астравы Прыбылова|астравах Прыбылова]] і [[Камандорскія астравы|Камандорскіх астравах]] створаны алеуцкія музычныя калектывы. У [[2017]] г. камандорскі танцавальны калектыў «Ангих» стаў лаўрэатам міжнароднага харэаграфічнага турніра «Танцавальны час»<ref>{{Cite web |url=https://www.kamgov.ru/news/tancevalnyj-kollektiv-kamcatki-stal-laureatom-mezdunarodnogo-horeograficeskogo-turnira-12910 |title=Танцевальный коллектив Камчатки стал лауреатом международного хореографического турнира |access-date=28 ліпеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210728115231/https://www.kamgov.ru/news/tancevalnyj-kollektiv-kamcatki-stal-laureatom-mezdunarodnogo-horeograficeskogo-turnira-12910 |archivedate=28 ліпеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Са святамі і іншымі рытуаламі таксама звязаны выраб [[маска|масак]]. Маскі часцяком знаходзяць у пахаваннях<ref>[https://alaska.si.edu/record.asp?id=24 Mask] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210728114841/https://alaska.si.edu/record.asp?id=24 |date=28 ліпеня 2021 }}</ref>. Алеуты вядомы шматкаляровым роспісам і [[арнамент]]аваннем [[зброя|зброі]] і пабытовых рэчаў, разьбой па [[драўніна|дрэву]] і [[косць|косці]]<ref>{{Cite web |url=https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/08/%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B2/ |title=Фольклор алеутов |access-date=28 ліпеня 2021 |archive-date=28 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728115709/https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/08/%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B2/ |url-status=dead }}</ref>. == Мова == [[Алеуцкая мова]] належыць да [[эскімоска-алеуцкія мовы|эскімоска-алеуцкай сям’і моў]]. Першы [[алфавіт]] і [[граматыка]] на аснове [[кірыліца|кірыліцы]] былі распрацаваны ў [[1846]] г. У нашы дні ў [[ЗША]] карыстаюцца алеуцкім алфавітам на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]] (варыянт [[1997]] г.), у Расіі — кірыліцы<ref name="omniglot.com"/>. Аднак колькасць носьбітаў алеуцкай мовы ў нашы дні невялікая — каля 200 чалавек. Усе яны з’яўляюцца [[Білінгвізм|білінгвамі]]. == Рэлігія == Звесткі пра дахрысціянскія вераванні алеутаў захаваліся дзякуючы запісам [[праваслаўе|праваслаўных]] місіянераў [[19 стагоддзе|XIX]] ст., [[археалогія|археалагічным]] знаходкам і некаторым [[міфалогія|міфалагічным]] сюжэтам, таму маюць фрагментарны характар. Алеуты верылі ў бога-творцу ''Агугум'' (''Agugux'')<ref>[https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/08/%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B2/ Религия алеутов]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.native-languages.org/agugux.htm Native American Legends: Agugux]</ref>, аднак асобна не шанавалі яго. Вернікі былі перакананы, што навакольны свет населены шматлікімі духамі [[прырода|прыроды]]. Важную ролю адыгрывалі культы, звязаныя са здабычай, шанаванне духаў мора і здабытых жывёл<ref>[https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/aa.1938.40.3.02a00070 Margaret Lantis. THE ALASKAN WHALE CULT AND ITS AFFINITIES] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210729211408/https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/aa.1938.40.3.02a00070 |date=29 ліпеня 2021 }}</ref>. Духі прыроды ўяўляліся як міласэрнымі, так і помслівымі. Напрыклад, [[сонца]] магло асляпіць, а [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяц]] — забіць камянямі таго, хто іх абразіў. Мужчыны гуртаваліся для перадачы патаемных ведаў, арганізоўвалі супольныя рэлігійныя відовішчы<ref>[https://arzamas.academy/materials/127 Об алеутских демонах: Рассказ епископа Иннокентия (Вениаминова) о том, как жителям острова Уналашка являются дьяволы, а они их изгоняют]</ref>, прыносілі ахвяры духам на пагорку каля роднага паселішча. Практыкавалася абарончая [[магія]] ў выглядзе [[Замовы|замоў]], [[абярэг]]аў, [[арнамент]]аваных малюнкаў. У алеутаў меўся інстытут [[шаманізм|шаманаў]], але іх роля ў [[грамадства|грамадстве]] не была значнай<ref>[https://www.tota.world/article/805 Aleut Beliefs, 1880s]</ref>. Лічылася, што яны залежаць ад духаў, з якімі кантактуюць, звычайна былі беднымі і рэдка прымалі ўдзел у супольным жыцці. Алеуты верылі ў замагільны свет, дзе памерлыя быццам бы жылі ў вёсках, падобных да зямных<ref>[https://aleutianislandsworkinggroup.wordpress.com/tag/aleut-belief-system/ Debra G. Corbett. Journeys to Hakaadan Kuyuudax, the Sky Worlds]</ref>. Нябожчыкаў хавалі седзячы каля [[барабара|барабары]] або ў [[пячора|пячоры]]. Разам са старэйшынамі хавалі [[рабства|рабоў]]-падлеткаў, якіх да пачатку цырымоніі душылі<ref>{{Cite web |title=Shamans and Seal Oil: Health and Healing in Traditional Alaska Native Societies |url=https://arctichealth.org/media/pubs/288373/Shamans%20and%20Seal%20Oil.pdf |accessdate=29 ліпеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210729214847/https://arctichealth.org/media/pubs/288373/Shamans%20and%20Seal%20Oil.pdf |archivedate=29 ліпеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Некаторых нябожчыкаў [[мумія|муміфікавалі]]<ref>[https://www.smithsonianmag.com/history/fascinating-relics-108792535/ Fascinating Relics Smithsonian’s wide-ranging mummy collection still speaks to us from centuries past]</ref>, іх рэшткі перыядычна наведваліся сваякамі для пашаны<ref>[https://www.apiai.org/departments/cultural-heritage-department/culture-history/history History — Aleutian Pribilof Islands Association]</ref>. Целы забітых ворагаў абавязкова рассякаліся на часткі, каб душа памерлага не магла адпомсціць жывым. Першымі распаўсюджвальнікамі [[хрысціянства]] сярод алеутаў маглі быць [[рускія]] здабытчыкі. Першыя місіянеры, прадстаўнікі [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]], прыбылі на [[Аляска|Аляску]] толькі ў [[1796]] г.<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/319966.html «Истоки Православия на Аляске». Доклад митрополита Калужского и Боровского Климента на конференции «200 лет российско-американских отношений»]</ref> Асаблівае месца ў гісторыі хрысціянізацыі алеутаў набылі святары [[:ru:Иннокентий (Вениаминов)|Іаан Веніамінаў]] і Якаў Няцветаў<ref>[http://depts.washington.edu/pnwcesu/reports/P15AC01497_Final_Report_2.pdf THE SPREAD OF RUSSIAN ORTHODOXY IN ALASKA: IOANN VENIAMINOV AND IAKOV NETSVETOV]</ref>, якія працавалі ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. З канца XIX ст. алеутаў наведвалі прадстаўнікі [[пратэстантызм|пратэстанцкіх]] місій. Дзякуючы іх намаганням вернікі-алеуты спавядаюць хрысціянства, прычым большасць з’яўляецца праваслаўнымі. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Алеуты||248}} * ''Ляпунова Р. Г.'' [https://www.booksite.ru/fulltext/russ_america/pdf/180/180.pdf Алеуты: Очерки этнической истории]. — Ленинград: Наука, 1987. ISBN 978-0-9965837-1-8 * [https://www.prlib.ru/item/1292115 Сокровища Кунсткамеры. Алеуты: какими их увидел В. Иохельсон = Treasures of the kunstkamera. Aleuts: through the eyes of V. Iokhel'son / Авторы-составители: С. Корсун, Н. Таксами, Н. Ушаков]. — Санкт-Петербург : ГИПП «Искусство России», 2001. ISBN 5-88431-059-5 * ''Bergslan, K.'' [https://library.alaska.gov/hist/hist_docs/docs/anlm/40899575.pdf Ancient Aleut Personal Names]. — Alaska Native Language Center, 1998. ISBN 1-55500-065-7 * ''Laughlin, William S.'' Aleuts: Survivors of the Bering Land Bridge. — New York: Holt, Rinehart and Winston, 1980. ISBN 9780030812699 == Спасылкі == {{commons|Category:Aleut}} * [https://www.thealeutfoundation.org The Aleut Foundation] * [https://aleutcorp.com Aleut Corporation] * [https://www.apiai.org Aleutian Pribilof Islands Association] * [https://www.eatribes.org Eastern Aleutian Tribes] * [https://www.everyculture.com/North-America/Aleut.html Aleut: Countries and Their Cultures] * [https://www.newworldencyclopedia.org/entry/aleut Aleut — New World Encyclopedia] * [https://serc.carleton.edu/research_education/nativelands/pribilofs/culture.html Cultural Heritage of the Aleuts] * [http://moo-ansarko.ru Местная общественная организация «АНСАРКО»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210619031009/https://moo-ansarko.ru/ |date=19 чэрвеня 2021 }} * [https://www.culture.ru/materials/50957/ischezayushie-narody-rossii-aleuty Исчезающие народы России. Алеуты] * [https://www.kommersant.ru/doc/3650233 Русские алеуты] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Карэнныя народы Амерыкі]] [[Катэгорыя:Народы Аляскі]] [[Катэгорыя:Народы Расіі]] [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Алеуты| ]] t2zxph5drqk9j83nv7f5kg78mngwfvt Шаблон:Узнагароды «Грэмі» паводле гадоў 10 107085 5155440 5095620 2026-06-17T20:51:31Z Emilia Noah 155537 5155440 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Узнагароды «Грэмі» паводле гадоў | загаловак = Узнагароды «[[Грэмі]]» | state = <includeonly>collapsed</includeonly> | клас_цела = hlist | загаловак1 = Галоўныя ўзнагароды | спіс1 = * {{Не перакладзена 5|Прэмія «Грэмі» за лепшы альбом года|Альбом года|en|Grammy Award for Album of the Year}} * {{Не перакладзена 5|Прэмія «Грэмі» за лепшую песню года|Песня года|en|Grammy Award for Song of the Year}} * {{Не перакладзена 5|Прэмія «Грэмі» лепшаму новаму выканаўцу|Лепшы новы артыст|en|Grammy Award for Best New Artist}} * {{Не перакладзена 5|Прэмія «Грэмі» за лепшы запіс года|Запіс года|en|Grammy Award for Record of the Year}} | загаловак2 = Адменныя ўзнагароды | спіс2 = [[Асоба года «MusiCares»]], [[Grammy Lifetime Achievement Award]] | загаловак3 = Узнагароды па гадах | спіс3 = * [[1-я цырымонія «Грэмі»|1959]] * [[2-я цырымонія «Грэмі»|1960]] * [[3-я цырымонія «Грэмі»|1961]] * [[4-я цырымонія «Грэмі»|1962]] * [[5-я цырымонія «Грэмі»|1963]] * [[6-я цырымонія «Грэмі»|1964]] * [[7-я цырымонія «Грэмі»|1965]] * [[8-я цырымонія «Грэмі»|1966]] * [[9-я цырымонія «Грэмі»|1967]] * [[10-я цырымонія «Грэмі»|1968]] * [[11-я цырымонія «Грэмі»|1969]] * [[12-я цырымонія «Грэмі»|1970]] * [[13-я цырымонія «Грэмі»|1971]] * [[14-я цырымонія «Грэмі»|1972]] * [[15-я цырымонія «Грэмі»|1973]] * [[16-я цырымонія «Грэмі»|1974]] * [[17-я цырымонія «Грэмі»|1975]] * [[18-я цырымонія «Грэмі»|1976]] * [[19-я цырымонія «Грэмі»|1977]] * [[20-я цырымонія «Грэмі»|1978]] * [[21-я цырымонія «Грэмі»|1979]] * [[22-я цырымонія «Грэмі»|1980]] * [[23-я цырымонія «Грэмі»|1981]] * [[24-я цырымонія «Грэмі»|1982]] * [[25-я цырымонія «Грэмі»|1983]] * [[26-я цырымонія «Грэмі»|1984]] * [[27-я цырымонія «Грэмі»|1985]] * [[28-я цырымонія «Грэмі»|1986]] * [[29-я цырымонія «Грэмі»|1987]] * [[30-я цырымонія «Грэмі»|1988]] * [[31-я цырымонія «Грэмі»|1989]] * [[32-я цырымонія «Грэмі»|1990]] * [[33-я цырымонія «Грэмі»|1991]] * [[34-я цырымонія «Грэмі»|1992]] * [[35-я цырымонія «Грэмі»|1993]] * [[36-я цырымонія «Грэмі»|1994]] * [[37-я цырымонія «Грэмі»|1995]] * [[38-я цырымонія «Грэмі»|1996]] * [[39-я цырымонія «Грэмі»|1997]] * [[40-я цырымонія «Грэмі»|1998]] * [[41-я цырымонія «Грэмі»|1999]] * [[42-я цырымонія «Грэмі»|2000]] * [[43-я цырымонія «Грэмі»|2001]] * [[44-я цырымонія «Грэмі»|2002]] * [[45-я цырымонія «Грэмі»|2003]] * [[46-я цырымонія «Грэмі»|2004]] * [[47-я цырымонія «Грэмі»|2005]] * [[48-я цырымонія «Грэмі»|2006]] * [[49-я цырымонія «Грэмі»|2007]] * [[50-я цырымонія «Грэмі»|2008]] * [[51-я цырымонія «Грэмі»|2009]] * [[52-я цырымонія «Грэмі»|2010]] * [[53-я цырымонія «Грэмі»|2011]] * [[54-я цырымонія «Грэмі»|2012]] * [[55-я цырымонія «Грэмі»|2013]] * [[56-я цырымонія «Грэмі»|2014]] * [[57-я цырымонія «Грэмі»|2015]] * [[58-я цырымонія «Грэмі»|2016]] * [[59-я цырымонія «Грэмі»|2017]] * [[60-я цырымонія «Грэмі»|2018]] * [[61-я цырымонія «Грэмі»|2019]] * [[62-я цырымонія «Грэмі»|2020]] * [[63-я цырымонія «Грэмі»|2021]] * [[64-я цырымонія «Грэмі»|2022]] * {{Не перакладзена 5|65-я цырымонія «Грэмі»|2023|en|65th Annual Grammy Awards}} * [[66-я цырымонія «Грэмі»|2024]] * [[67-я цырымонія «Грэмі»|2025]] *''{{Не перакладзена 5|68-я цырымонія «Грэмі»|2026|en|68th Annual Grammy Awards}}'' *''{{Не перакладзена 5|69-я цырымонія «Грэмі»|2027|en|69th Annual Grammy Awards}}'' | загаловак4 = Узнагароды па краінах | спіс4 = * [[Спіс прэтэндэнтаў на прэмію «Грэмі» ад Беларусі|Беларусь]] * {{Не перакладзена 5|Спіс прэтэндэнтаў на прэмію «Грэмі» ад Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія|en|List of British Grammy winners and nominees}} * [[Спіс прэтэндэнтаў на прэмію «Грэмі» ад Германіі|Германія]] * {{Не перакладзена 5|Спіс прэтэндэнтаў на прэмію «Грэмі» ад ЗША|ЗША|en|List of American Grammy Award winners and nominees}} * [[Спіс прэтэндэнтаў на прэмію «Грэмі» ад Расіі|Расія]] | стыль_унізе = | унізе = * [[Прэмія «Грэмі» за найлепшае кароткае музычнае відэа|Відэа]] * [[Прэмія «Грэмі» за найлепшы рок-альбом года|Рок-альбом]] * [[Прэмія «Грэмі» за найлепшую рок-песню года|Рок-песня]] * [[Прэмія «Грэмі» за найлепшы альбом, які з’яўляецца саўндтрэкам да фільма, тэлебачання ці іншага візуальнага прадстаўлення|Саўндтрэк]] * [[Прэмія «Грэмі» за найлепшы рэп-альбом|Рэп-альбом]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Музыка|Грэмі]] </noinclude> se7xwefvj7kb5cv5xsprqwb088wl7bl Агая (рака) 0 107353 5155617 5005120 2026-06-18T11:13:57Z Autumndancer 168015 /* Гідралогія */ вікіфікацыя 5155617 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Рака |Назва = Агая |Нацыянальная назва = en/Ohio River |Выява = Ohio River.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 2102 |Плошча вадазбору = 528,1 тыс. |Расход вады = 7973 |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = |Рэгіён = |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Агая''' ({{lang-en|Ohio River}}) — [[рака]] на ўсходзе [[ЗША]], левы і самы паўнаводны прыток [[Місісіпі]]. == Гідралогія == Жыўленне змяшанае. Плошча басейна 528,1 тыс. км². Высокія паводкі ў халодны час года, нізкая летне-асенняя межань з мінімумам у жніўні — верасні. Сярэдні расход вады ля г. Метраполіс каля 8000 м³/сек, гадавы сцёк каля 250 км³. Найбольшыя ўздымы вады ў [[Пітсбург]]у (10-12 м), у [[Цынцынаты]] (17-20 м), у вусці (14-16 м). Перыядычна назіраюцца моцныя паводкі; ў 1887, 1913, 1927, 1937 яны мелі катастрафічны характар. Воды Агая забруджаныя сцёкамі прамысловых прадпрыемстваў. Прытокі: [[Грын-Рывер (прыток Агая)|Грын-Рывер]], [[Кентукі (рака)|Кентукі]], [[Тэнесі (рака)|Тэнесі]], [[Алегейні (рака)|Алегейні]], [[Уобаш (рака)|Уобаш]]. {{Няма крыніц|дата=2022-06-22}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Заходняй Вірджыніі]] [[Катэгорыя:Рэкі Ілінойса]] [[Катэгорыя:Рэкі Індыяны]] [[Катэгорыя:Рэкі Кентукі]] [[Катэгорыя:Рэкі Агая]] [[Катэгорыя:Рэкі Пенсільваніі]] [[Катэгорыя:Прытокі Місісіпі]] dnc1tkxtamr67oyeprdwf3e0qc87gvd Альшаны (Столінскі раён) 0 107693 5155516 4966668 2026-06-18T05:27:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155516 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Альшаны}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Альшаны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Альшаны (Столінскі раён). Забудова.jpg |подпіс = Забудова вёскі пры ўездзе з боку Давыд-Гарадка |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 04|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 21|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Столінскі |сельсавет2 = Альшанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = [[1392]] |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 127 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = каля 7000 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 1655 |паштовы індэкс = 225557 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243009620 }} '''Альша́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Гальша́на, ж.. Альша́не, мн.'''</ref> ({{lang-be-trans|Aĺšany}}, {{lang-ru|Ольшаны}}) — [[аграгарадок]] у [[Столінскі раён|Столінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], праз вёску працякае рака [[Альшанка (рака)|Альшанка]] (ці возера [[Возера Альшанскае|Альшанскае]]). Уваходзіць у склад [[Альшанскі сельсавет (Столінскі раён)|Альшанскага сельсавета]]. Знаходзіцца на шашы {{Таблічка-by|Р|88}}, за 8 км на ўсход ад [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадку]], за 4 км на поўнач ад [[Рамель|Рамеля]]. Практычна ўся вёска забудаваная двух- і трохпавярховымі катэджамі. «Агурковая сталіца Беларусі». == Гісторыя == У архіўных крыніцах упершыню ўзгадваюцца ў [[1392]] разам з вёскай [[Велямічы]]. У [[16 стагоддзе|XVI]]—[[18 стагоддзе|XVIII стст.]] вёска ў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З [[1793]] — у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З [[1921]] ў складзе [[Польшча|Польшчы]]. З [[1939]] ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Перад вайной у вёсцы жыло 2350 чалавек у 620 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/3292 Ольшаны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306134959/http://db.narb.by/search/3292 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. У 1944 годзе гітлераўцамі было спалена 126 дамоў<ref name="Бер"/>. З 2011 года афіцыйна з’яўляецца [[аграгарадок|аграгарадком]]. == Геаграфія == На поўнач ад вёскі размешчана [[Урочышча|ўрочышча]] [[Падвязоўе]]. == Інфраструктура == Музычная і сярэдняя школы, паштовае аддзяленне, аптэка, паліклініка, бібліятэка, Дом культуры, амбулаторыя, яслі-сад, аўтазапраўка, мыйка машын, 3 дзяржаўныя і 5 прыватных крам (запчасткі, спецыялізаваная сельскагаспадарчая і іншыя), 3 шынамантажы, аддзяленне ААТ «[[Беларусбанк|ААБ Беларусбанк]]». == Занятасць == [[Выява:Альшаны (Столінскі раён). Ф. г. Брадок.jpg|thumb|Фермерская гаспадарка «Брадок»]] У вёсцы няма ніводнага завода, менавіта таму Альшаны застаюцца вёскай. Больш чым 90 % жыхароў афіцыйна з’яўляюцца беспрацоўнымі. Пераважная большасць жыхароў займаюцца сельскай гаспадаркай, вырошчваюць агуркі, капусту, памідоры. Сюды едуць на працу не толькі са [[Столін]]а, але і з [[Пінск]]а і ўсяго [[Столінскі раён|Столінскага]], [[Пінскі раён|Пінскага]] і [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёнаў]], і нават з [[Украіна|Украіны]]. Прадукцыя з альшанскіх цяпліц пастаўляецца на ўнутраны рынак краіны і ў [[Расія|Расію]]: [[Масква|Маскву]], [[Санкт-Пецярбург]], [[Бранск]], [[Мурманск]]. У гэтай мясцовасці заўсёды жыў народ працавіты, але пры савецкай уладзе было забаронена займацца якой-небудзь дзейнасцю па вырошчванні сельскагаспадарчай прадукцыі на продаж. Народ адчуў хоць нейкую палёгку толькі пры падзенні саветаў, шматлікія жыхары сышлі з мясцовага калгасу «40 гадоў Кастрычніка» (пасля разваліўся) і сталі фермерамі. Ва ўласнасці ў мясцовых жыхароў знаходзіцца больш за 100 трактароў, 60 фур і 100 грузавікоў, і гэта без уліку асабістых аўтамабіляў. Кожны год у Альшанах здаюць па 30 новых дамоў. Самыя вялікія фермерскія гаспадаркі: * «Альшаны»: вырабляюць у год каля 3 тысяч тон рознай гародніны (з іх больш 500 тон — агуркі). 30 працэнтаў прадукцыі сыходзіць на Беларусь, 70 — у Расію. Гадавы тавараабарот набліжаецца да некалькіх мільярдаў рублёў. Глава — Іван Грыб. * «Брадок»: 55 гектараў зямлі, з іх 10 — пад плёнкай; 3 гароднінасховішчы на 6 тысяч тон, 5 грузавых аўтамабіляў. == Насельніцтва == * [[1921]] год — 1962 жыхары, 256 двароў<ref>Гарады і вёскі Беларусі, 1921 г.</ref> * [[1969]] год — 4223 жыхары, 992 двары<ref>Белорусская советская энциклопедия, 1969 г.</ref> * [[2005]] год — 6615 жыхароў, 1750 двароў<ref>Гарады і вёскі Беларусі, 2005 г.</ref> * [[2009]] год — 6763 жыхары. Самая вялікая вёска Брэсцкай вобласці. Вёска практычна злілася з суседняй вёскай [[Высокае (Столінскі раён)|Высокае]]. У вёсцы жыве 422 сям’і з трыма і больш дзецьмі. Прычым у 24 з іх — па 8—11 дзетак. === Адукацыя === У вёсцы маецца дзве школы<ref name="ВО">[http://news.tut.by/society/248160.html В Ольшанах 1 сентября откроются новые школа и ясли-сад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111003230618/http://news.tut.by/society/248160.html |date=3 кастрычніка 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. Доўгі час у вёсцы працавала толькі адна школа. Улічваючы тое, што дарослых менш за палову, адной гэтага было недастаткова, адзіная школа працавала ў 3 змены<ref name="ВО"/>. Пытанне па будаўніцтву другой школы ўзнімалі шмат разоў, жыхары вёскі дайшлі да [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Але новай школы жыхары доўга не маглі дабіцца, улады толькі добраўпарадкавалі і дабудавалі старую школу. У 2011 годзе пытанне вырашылася<ref name="ВО"/>. Існуе праблема з падвозам дзяцей да школы. Паколькі вёска раскінулася на некалькі кіламетраў, а школа толькі адна, то дзецям прыходзіцца дабірацца хто як можа. Пры гэтым у школы ёсць аўтобус на 27 пасадкавых месцаў, але па законе яго можна выкарыстоўваць толькі для экскурсій, паездак на алімпіяды. Мясцовыя жыхары прапанавалі альтэрнатыву: аплаціць 50 % ад кошту ўсіх выдаткаў, абы толькі дзяцей вазілі. Але і тут улады адмовілі. Вось і атрымліваецца, што аўтобус вялікую частку часу прастойвае без справы. === Культура === Хрысціянскі гурт «Жывая вада». === Спорт === У вёсцы дзве аматарскія футбольныя каманды — «[[ФК Альшаны|Альшаны]]» і «[[Альшаны-2005]]». == Вуліцы == У вёсцы каля 120 вуліц агульнай працягласцю 100 кіламетраў, ніводнага святлафора і адна асфальтаваная дарога. Самая галоўная праблема — поўная адсутнасць якасных дарог. Пры гэтым тут найбольшая ў Беларусі колькасць аўтамабіляў (у тым ліку і грузавых) на чалавека. Два гады таму, страціўшы надзею чакаць пакуль вуліцы прывядуць у парадак, альшанскія жыхары распачалі забастоўку. На працягу некалькіх дзён вяскоўцы не пускалі дзяцей у школу. Патрабаванні высунулі простыя: разабрацца з дарогамі-«танкадромамі», павесіць хоць бы ў некаторых месцах ліхтары, засцерагчы дарогу ў школу. Але альшанская забастоўка адмысловых вынікаў так і не прынесла. З’явілася некалькі ліхтароў. Падсыпалі некалькі вуліц. І на гэтым усё скончылася. Каб было зручней кіраваць вялікай вёскай, мясцовыя ўлады вырашылі ўвесці ў абарачэнне гарадское паняцце «[[мікрараён]]». У Альшанах два мікрараёны: Альшаны-1 і Альшаны-2. Вуліцы: Абводная, Бэзавая, Варашылава, Васільковая, Вішнёвая, Высокая, Вясёлкавая, Вячэрняя, Гагарына, Гогаля, Голубева, Горная, Дзецкасельская, Дзяржынскага, Добрая, Заазёрная, Зорная, Зялёная, Інтэрнацыянальная, Калгасная, Камсамольская, Кастрычніцкая, Каштанавая, Кветкавая, Кольцавая, Лугавая, Лясная, Макарчука, Марата Казея, Мендзялеева, Месяцавая, Міра, Моладзевая, Набярэжная, Палеская, Палявая, Паркавая, Партызанская, Паўднёвая, Паўночная, Першамайская, Піянерская, Прыгожая, Прыпяцкая, Пушкіна, Рамонкавая, Савецкая, Садовая, Сонечная, Стадыённая, Старасельская, Свярдлова, Снежная, Сяброўства, Травеньская, Тургенева, Фэставая, Хвалебная, Ціхая, Цяністая, Чапаева, Чкалава, Школьная (заасфальтавана), Юбілейная, Якуба Коласа, Янкі Купалы. Завулкі: Гарынскі, Лугавы, Лясны, Паўночны, Фэставы, Ціхі. == Славутасці == [[Файл:Альшаны. Царква ў імя святой праведнай Іуліаніі Альшанскай (01).jpg|міні|злева|Царква ў імя святой праведнай Іуліаніі Альшанскай]] * [[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Альшаны)|Царква Св. Параскевы Пятніцы]]. Гэтая царква пабудаваная ў канцы [[1990-я|1990-х]] гг. на месцы згарэлага ў [[1970-я|1970]]—[[1980-я|80-х]] гг. старога драўлянага храма. * [[Царква ў імя святой праведнай Іуліаніі Альшанскай (Альшаны)|Царква Св. Іуліаніі Альшанскай]]. * Дом малітвы. Пабудаваны пасля [[1990]] года. === Страчаная спадчына === * Царква == Цікавая інфармацыя == Сталіца так званай [[Агурковая краіна|Агурковай краіны]]. Можна сказаць, усё ў гэтай вёсцы круціцца вакол агуркоў. Тут яны амаль нічога не каштуюць. Так у сярэдзіне ліпеня [[2009]] года кошт апусціўся да 20 беларускіх рублёў ($0,007) за кілаграм, што з’яўляецца вясковым рэкордам за ўсю гісторыю апрацоўкі гэтай культуры. У Альшанах размешчаны найбуйнейшы ў Беларусі аптовы рынак гародніны. Штодня з раёна фурамі і прычэпамі вывозяць больш за 1000 тон адных толькі агуркоў. == Выбітныя асобы == * [[Кузьма Іванавіч Козак]] — [[кандыдат гістарычных навук]] * [[Ірына Яцушкевіч]] (нар. 1996) — беларуская футбалістка. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&miesta_id1=brstalsz Альшаны] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/olshany/index.htm Альшаны] на Глобусе * [http://www.svaboda.org/content/transcript/782777.html Беларускія імігранты — хто яны?] // [[Радыё Свабода]] * [http://www.nn.by/index.pl?theme=nn/2005/02&article=hi-pratest Святло пратэсту] // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]] * [http://www.zasvobodu.net/news/Kryz-s-fehrmehry-kry-dujuc-na-ladu/?date=2009-03-04 Крызіс: фермеры крыўдуюць на ўладу]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.nv-online.info/index.php?c=ar&i=9093&p=1&c2=calcym&combo_calmonth=4&combo_calyear=2008&combo_pubnum=191&combo_pubyear=2008 Пасля ўрокаў… пад вянец]{{Недаступная спасылка}} // [[Народная Воля]] * [http://www.stolin.biz/arch_news_2008_06.htm У вёсцы Альшаны Столінскага раёна апошнія 20 гадоў назіраецца феномен дзетанараджэння]{{ref-ru}} * [http://www.stolin.biz/arch_news_2009_04.htm#04 Альшанская школа выжывання]{{ref-ru}} * [http://pda.sb.by/post/51221/ Зеляней долара!]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} // [[СБ. Беларусь сегодня]] {{Альшанскі сельсавет (Столінскі раён)}} [[Катэгорыя:Альшанскі сельсавет (Столінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Столінскага раёна]] [[Катэгорыя:Альшаны (Столінскі раён)| ]] ev02oklj3yif1lyymapdtq0s7c2j2qk Сабалеўскі 0 113482 5155342 5110323 2026-06-17T14:40:51Z Culamar 102133 5155342 wikitext text/x-wiki '''Сабалеўскі''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * {{NL|Аляксандр Сабалеўскі}} * [[Аляксей Іванавіч Сабалеўскі]] (1858—1929) — рускі і украінскі мовазнавец-славіст. * [[Анатоль Вікенцьевіч Сабалеўскі]] — беларускі тэатразнаўца і педагог. * [[Дзмітрый Юр’евіч Сабалеўскі]] — беларускі вучоны ў галіне механікі грунтоў. * [[Пётр Рыгоравіч Сабалеўскі]] — расійскі металург. * {{NL|Юрый Сабалеўскі}} * [[Яўген Юліянавіч Сабалеўскі]] — беларускі дыпламат. == Гл. таксама == * [[Сабалеўская]] {{спіс цёзак2|беларускія}} 0qfnw9dwozhrko2qqngr4ryx719p1zu Алена Барысаўна Альтшуль 0 114485 5155455 4837419 2026-06-17T22:41:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155455 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен | імя = Алена Барысаўна Альтшуль | партрэт = | памер = | подпіс = | поўнае імя = | нацыянальнасць = {{USSR}} | спецыялізацыя =[[шашкі]] | клуб = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | гады кар'еры = | трэнеры = | рост = | вес = | медалі = {{турнір|{{нп3|Чэмпіёны свету па міжнародных шашках сярод жанчын|Чэмпіянат свету|ru|Чемпионы мира по международным шашкам среди женщин}}}} {{медаль|Золата|1980}} {{медаль|Золата|1982}} {{медаль|Золата|1983}} {{медаль|Золата|1984}} {{медаль|Золата|1986}} }} '''Алена Барысаўна Альтшуль''' ({{ДН|4|4|1964}}, {{МН|Мінск||горад Мінск}}<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Альтшуль Елена Борисовна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 19 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>) — [[СССР|савецкая]] [[Беларусь|беларуская]] спартсменка ([[Рускія шашкі|рускія]] і [[міжнародныя шашкі]]). Чатырохразовая чэмпіёнка СССР па шашках-100 ([[1978]], [[1979]], [[1982]], [[1989]]), пяціразовая [[Чэмпіёны свету па міжнародных шашках сярод жанчын|чэмпіёнка свету]] ([[1980]], 1982, [[1983]], [[1984]], [[1986]]). Вучылася ў Беларускім інстытуте народнай гаспадаркі з 1981<ref name="БС"/>. Майстар спорту (1978), гросмайстар СССР (1983), міжнародны гросмайстар (1984). [[Заслужаны майстар спорту СССР]] ([[1985]]). З [[1991]] года разам з мужам, міжнародным гросмайстрам [[Вадзім Аляксандравіч Вірны|Вадзімам Вірным]], жыве ў [[Германія|Германіі]]. == Удзел у чэмпіянатах свету па міжнародных шашках == {| class="sortable wikitable" |- ! Год !! Месца правядзення !! Турнір/матч !! Вынік !! Месца |-bgcolor="silver" | 1979 || {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Снэк]] || Турнір || 6+ 4= 1- || 2<ref>Па выніках асноўнага турніру падзяліла першае месца з [[Людміла Сахненка|Людмілай Ільіной]], саступіла ў дадатковым матчы</ref> |-bgcolor="gold" | 1980 || {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Дэ Льер]] || Турнір || 9+ 2= 0- || 1 |- | 1981 || {{Сцяг|СССР}} [[Рыга]] || Турнір || 5+ 2= 2- || 4-5 |-bgcolor="gold" | 1982 || {{Сцяг|СССР}} [[Масква]] || Матч с [[Вольга Вадзімаўна Левіна|В. Левінай]] || 3+ 8= 1- || 1 |-bgcolor="gold" | 1983 || {{Сцяг|Польшча}} [[Сандамір]] || Турнір || 9+ 2= 0- || 1 |-bgcolor="gold" | 1984 || {{Сцяг|СССР}} [[Талін]] || Матч з В. Левінай || 3+ 6= 0- || 1 |-bgcolor="gold" | 1986 || {{Сцяг|Францыя}} [[Каны]] || Турнір || 8+ 5= 0- || 1 |-bgcolor="silver" | 1986 || {{Сцяг|СССР}} [[Мінск]] || Матч з [[Зоя Аляксандраўна Голубева|З. Садоўскай]] || 0+ 9= 3- || 2 |-bgcolor="silver" | 1987 || {{Сцяг|СССР}} [[Мінск]] || Турнір || 9+ 3= 1- || 2 |-bgcolor="silver" | [[Чэмпіянат свету па міжнародных шашках сярод жанчын 1989|1989]] || {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Расмален]] || Турнір || 6+ 4= 1- || 2 |- | 1997 || {{Сцяг|Польшча}} [[Мінск-Мазавецкі]] || Турнір || 4+ 6= 3- || 4-5 |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://toernooibase.kndb.nl/opvraag/liddetail.php?taal=1&Id=865&SpId=1062&se=0 Профіль у архіве турніраў Федэрацыі шашак Нідэрландаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304053634/http://toernooibase.kndb.nl/opvraag/liddetail.php?taal=1&Id=865&SpId=1062&se=0 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-en}}{{ref-nl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Альтшуль Алена Барысаўна}} [[Катэгорыя:Шашысты СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДЭУ]] s33iefe7q8jq4skrt72f5yxed7e5cqz Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5155355 5154679 2026-06-17T15:50:55Z NirvanaBot 40832 +20 новых 5155355 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Людміла Аляксееўна Чурсіна|2026-06-17T12:01:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Георгій (Архіепіскап Кіпрскі)|2026-06-17T05:06:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Луі Сільверс|2026-06-17T04:52:32Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Патрыкей Нарымунтавіч|2026-06-16T22:03:16Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Міхаіл Яўнутавіч|2026-06-16T21:24:07Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Алесь Дзянісаў|2026-06-16T21:05:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сямён Яўнутавіч|2026-06-16T21:04:29Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сэм Рэймі|2026-06-16T11:07:27Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Наталля Бах|2026-06-16T07:57:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Міхаэль Бах|2026-06-16T07:57:34Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Марыя Бах (значэнні)|2026-06-16T07:57:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Карл Бах|2026-06-16T07:56:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Канстанцін Бах|2026-06-16T07:56:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вільгельм Бах|2026-06-16T07:55:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аўгуст Бах|2026-06-16T07:55:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ёган Крысціян Бах|2026-06-16T07:55:09Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Бах|2026-06-16T07:54:48Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ёган Міхаэль Бах|2026-06-16T07:52:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ёган Крыстаф Бах|2026-06-16T07:51:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ёган Бернгард Бах|2026-06-16T07:50:20Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> qmaa8ai9j9s78u8c57q13kslctjeqxm Аляксандр Іванавіч Якшэвіч 0 122424 5155523 5131529 2026-06-18T06:27:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155523 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Аляксандр Iванавiч Якшэвіч''' ({{lang-lt|Aleksandras Jakševičius}}, {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі і літоўскі дзеяч камуністычнай партыі, рэвалюцыянер, беларускі літаратар, перакладчык, адзін са стваральнікаў [[Камуністычная партыя Літвы|Камуністычнай партыі Літвы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 2 студзеня 1886 года ў г. [[Шаўлі]] [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]. Вучыўся ў чыгуначнай школе ў [[Кашадары|Кашадарах]]. У 1900—1906 гадах працаваў слесарам у чыгуначных майстэрнях [[Гомель|Гомеля]]. Пасля заканчэння настаўніцкіх курсаў з 1907 года настаўнічаў у пачатковых школах [[Празарышкі|Празарышках]] (Кашадарскі павет) і [[Баршчы|Баршчаў]] (Езяроскі павет), а ў 1915 годзе — у школе ў [[Мінск]]у. У 1919 годзе — Народны камісар камунікацыі ў [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы]]. У 1920 годзе выехаў у [[Масква|Маскву]], у 1922 годзе пераехаў у [[Мінск|Менск]]. У 1922—1923 гадах — настаўнік у працоўнай школе ў в. [[Сафійск]] ([[Магілёўская губерня]]). У 1923—1924 гадах — намеснік загадчыка Менскага гарадскога аддзела асветы, загадчык партыйнай школы пры ЦК [[КП(б)Б]]. У 1931—1932 гадах — рэдактар літоўскамоўнай камуністычнай газеты «Raudonasis artojas» ({{lang-be|Чырвоны араты}}) у [[Мінск|Менск]]у. Пераклаў на літоўскую мову аповесць «[[ТВТ]]» [[Янка Маўр|Янкі Маўра]] (выдадзена ў 1935 годзе)<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_marc?a001=BY-SEK-284129 Сводный электронный каталог библиотек Беларуси]</ref>. Трапіў пад [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычныя рэпрэсіі]]. На момант арышту (26 лістапада 1936 года) працаваў загадчыкам вучэбнай часткі ў сярэдняй школы № 1 г. Менска. Асуджаны 5 кастрычніка 1937 года пазасудовым органам [[НКУС БССР]] па справе беларускіх літаратараў як «член контррэвалюцыйнай [[нацдэм]]аўскай арганізацыі» і за «антысавецкую дзейнасць» па артыкулах 72, 76, 145 Крымінальнага кодэкса БССР да 10 гадоў ППК<ref>{{Cite web |url=http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak?id=28065 |title=Архіўная копія |access-date=18 ліпеня 2012 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305020847/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak?id=28065 |url-status=dead }}</ref>. Пакаранне адбываў у лагеры і ссылцы ў [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобласці]] [[РСФСР]] разам з беларускім паэтам [[Станіслаў Пятровіч Шушкевіч|Станіславам Шушкевічам]]<ref name="sam">[http://samlib.ru/m/rasskaztretijfarc/d99.shtml Маракоў Л. У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794—1991. У 3 т. — Том 3. Кн. 2. Лабадаеў-Яцына. Мн., 2005.]</ref>. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] жыў у [[Вільня|Вільні]]. Рэабілітаваны прэзідыумам [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]] 29 снежня 1954 года<ref name="sam"/>. Быў жанаты, меў дзіця. Памёр 16 красавіка 1971 года ў Вільні. Пахаваны ў Вільні на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]]. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * Шармайтис Л. Ветеран революционного движения в Литве // Советская Литва. 1966, 14 января; * Маракоў Л. Вынiшчэнне, або Пяць хваляў арыштаў беларускiх лiтаратараў // ЛiМ. 1999, 10 снежня. {{DEFAULTSORT:Якшэвіч Аляксандр Iванавiч}} [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Літвы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Літвы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на літоўскую мову]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Чыгуначнікі Беларусі]] byn6ca7fcwly3idvj6lh1anbtq84kig Санет 0 122785 5155584 4932407 2026-06-18T09:32:46Z Apisite 99675 5155584 wikitext text/x-wiki '''Санет''' ({{lang-en|sonetto}} — песенька) — адна з так званых [[цвёрдая форма|цвёрдых форм]] лірычнай паэзіі. З’явіўся ў [[Італія|Італіі]] ў [[13 стагоддзе|XIII стагоддзі]], першыя санеты стварыў [[Гвітонэ Дарэца]], найбольшую вядомасць набылі санеты [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]<ref>[https://www.britannica.com/art/sonnet#ref120061 Encyclopaedia Britannica]</ref>. Санет складаецца з 14 радкоў па 11 складаў у кожным, са строгай рытмічнай і лагічнай структурай. Вылучаюць некалькі асобных форм санета. '''Італьянскі санет''' складаецца з дзвюх частак: першая з васьмі радкоў (у ёй фармулюецца праблема твора), другая з шасці (вырашэнне праблемы). Парадак рыфмаў — ''a-b-a-b a-b-b-a c-d-e-c-d-e'' (ці ''c-d-c-c-d-c'')<ref>[https://www.poets.org/poetsorg/text/sonnet-poetic-form The sonnet: poetic form] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170623150019/https://www.poets.org/poetsorg/text/sonnet-poetic-form |date=23 чэрвеня 2017 }}</ref>, 9-ы радок вылучаецца інтанацыйна. Нязначна адрозніваецца ад яго '''французскі санет''' са схемай ''a-b-b-a a-b-b-a c-d-d c-e-e''. У [[Англія|Англіі]] [[16 стагоддзе|XVI стагоддзя]] склалася альтэрнатыўная форма санета (вядомая як '''«[[Уільям Шэкспір|шэкспіраў]] санет»''') з рыфмамі ''a-b-a-b c-d-c-d e-f-e-f g-g''. У паэзіі [[мадэрнізм]]у санетамі часта называюцца вершы з чатырнаццаці радкоў больш вольнай структуры. Санет з’яўляецца базай для больш буйной вершаванай формы — '''вянку санетаў''' (15 санетаў, у санетах з 2-га па 14-ы першы радок супадае з апошнім радком папярэдняга санету, 15-ы санет — '''магістрал''' — складаецца з запісаных па парадку першых радкоў 1-га — 14-га санетаў). У беларускай літаратуры першы ўжыў форму санета [[Янка Купала]] (выдаваліся асобнай кнігай), затым да гэтай цвёрдай формы звярнуўся [[Максім Багдановіч]]. {{зноскі}} == Літаратура == * https://www.classicalpoets.org/ten-great-spenserian-or-scottish-sonnets/ [[Катэгорыя:Строфіка]] [[Катэгорыя:Цвёрдыя формы]] fxfkvxnfwpc1ax1laz4xp2hivvgo698 5155585 5155584 2026-06-18T09:34:55Z Apisite 99675 5155585 wikitext text/x-wiki '''Санет''' ({{lang-en|sonetto}} — песенька) — адна з так званых [[цвёрдая форма|цвёрдых форм]] лірычнай паэзіі. З’явіўся ў [[Італія|Італіі]] ў [[13 стагоддзе|XIII стагоддзі]], першыя санеты стварыў [[Гвітонэ Дарэца]], найбольшую вядомасць набылі санеты [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]<ref>[https://www.britannica.com/art/sonnet#ref120061 Encyclopaedia Britannica]</ref>. Санет складаецца з 14 радкоў па 11 складаў у кожным, са строгай рытмічнай і лагічнай структурай. Вылучаюць некалькі асобных форм санета. '''Італьянскі санет''' складаецца з дзвюх частак: першая з васьмі радкоў (у ёй фармулюецца праблема твора), другая з шасці (вырашэнне праблемы). Парадак рыфмаў — ''a-b-a-b a-b-b-a c-d-e-c-d-e'' (ці ''c-d-c-c-d-c'')<ref>[https://www.poets.org/poetsorg/text/sonnet-poetic-form The sonnet: poetic form] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170623150019/https://www.poets.org/poetsorg/text/sonnet-poetic-form |date=23 чэрвеня 2017 }}</ref>, 9-ы радок вылучаецца інтанацыйна. Нязначна адрозніваецца ад яго '''французскі санет''' са схемай ''a-b-b-a a-b-b-a c-d-d c-e-e''. У [[Англія|Англіі]] [[16 стагоддзе|XVI стагоддзя]] склалася альтэрнатыўная форма санета (вядомая як '''«[[Уільям Шэкспір|шэкспіраў]] санет»''') з рыфмамі ''a-b-a-b c-d-c-d e-f-e-f g-g''. У паэзіі [[мадэрнізм]]у санетамі часта называюцца вершы з чатырнаццаці радкоў больш вольнай структуры. Санет з’яўляецца базай для больш буйной вершаванай формы — '''вянку санетаў''' (15 санетаў, у санетах з 2-га па 14-ы першы радок супадае з апошнім радком папярэдняга санету, 15-ы санет — '''магістрал''' — складаецца з запісаных па парадку першых радкоў 1-га — 14-га санетаў). У беларускай літаратуры першы ўжыў форму санета [[Янка Купала]] (выдаваліся асобнай кнігай), затым да гэтай цвёрдай формы звярнуўся [[Максім Багдановіч]]. {{зноскі}} == Вонкавыя спасылкі == * https://www.classicalpoets.org/ten-great-spenserian-or-scottish-sonnets/ [[Катэгорыя:Строфіка]] [[Катэгорыя:Цвёрдыя формы]] 25ebry64dasfcjdt70co9bjzwty16op 5155619 5155585 2026-06-18T11:21:58Z M.L.Bot 261 Адхілены 2 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/Apisite|Apisite]]) і адноўлена версія 4932407, зробленая DobryBrat: спам, дык хоць бы беларускі, але не 5155619 wikitext text/x-wiki '''Санет''' ({{lang-en|sonetto}} — песенька) — адна з так званых [[цвёрдая форма|цвёрдых форм]] лірычнай паэзіі. З’явіўся ў [[Італія|Італіі]] ў [[13 стагоддзе|XIII стагоддзі]], першыя санеты стварыў [[Гвітонэ Дарэца]], найбольшую вядомасць набылі санеты [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]<ref>[https://www.britannica.com/art/sonnet#ref120061 Encyclopaedia Britannica]</ref>. Санет складаецца з 14 радкоў па 11 складаў у кожным, са строгай рытмічнай і лагічнай структурай. Вылучаюць некалькі асобных форм санета. '''Італьянскі санет''' складаецца з дзвюх частак: першая з васьмі радкоў (у ёй фармулюецца праблема твора), другая з шасці (вырашэнне праблемы). Парадак рыфмаў — ''a-b-a-b a-b-b-a c-d-e-c-d-e'' (ці ''c-d-c-c-d-c'')<ref>[https://www.poets.org/poetsorg/text/sonnet-poetic-form The sonnet: poetic form] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170623150019/https://www.poets.org/poetsorg/text/sonnet-poetic-form |date=23 чэрвеня 2017 }}</ref>, 9-ы радок вылучаецца інтанацыйна. Нязначна адрозніваецца ад яго '''французскі санет''' са схемай ''a-b-b-a a-b-b-a c-d-d c-e-e''. У [[Англія|Англіі]] [[16 стагоддзе|XVI стагоддзя]] склалася альтэрнатыўная форма санета (вядомая як '''«[[Уільям Шэкспір|шэкспіраў]] санет»''') з рыфмамі ''a-b-a-b c-d-c-d e-f-e-f g-g''. У паэзіі [[мадэрнізм]]у санетамі часта называюцца вершы з чатырнаццаці радкоў больш вольнай структуры. Санет з’яўляецца базай для больш буйной вершаванай формы — '''вянку санетаў''' (15 санетаў, у санетах з 2-га па 14-ы першы радок супадае з апошнім радком папярэдняга санету, 15-ы санет — '''магістрал''' — складаецца з запісаных па парадку першых радкоў 1-га — 14-га санетаў). У беларускай літаратуры першы ўжыў форму санета [[Янка Купала]] (выдаваліся асобнай кнігай), затым да гэтай цвёрдай формы звярнуўся [[Максім Багдановіч]]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Строфіка]] [[Катэгорыя:Цвёрдыя формы]] 2iksil4gpq0h7fod5a6je05yyhlxtqo 5155621 5155619 2026-06-18T11:23:41Z M.L.Bot 261 афармленне 5155621 wikitext text/x-wiki '''Санет''' ({{lang-en|sonetto}} — песенька) — адна з так званых [[цвёрдая форма|цвёрдых форм]] лірычнай паэзіі. З’явіўся ў [[Італія|Італіі]] ў [[13 стагоддзе|XIII стагоддзі]], першыя санеты стварыў [[Гвітонэ Дарэца]], найбольшую вядомасць набылі санеты [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]<ref>[https://www.britannica.com/art/sonnet#ref120061 Encyclopaedia Britannica]</ref>. Санет складаецца з 14 радкоў па 11 складаў у кожным, са строгай рытмічнай і лагічнай структурай. Вылучаюць некалькі асобных форм санета. '''Італьянскі санет''' складаецца з дзвюх частак: першая з васьмі радкоў (у ёй фармулюецца праблема твора), другая з шасці (вырашэнне праблемы). Парадак рыфмаў — ''a-b-a-b a-b-b-a c-d-e-c-d-e'' (ці ''c-d-c-c-d-c'')<ref>[https://www.poets.org/poetsorg/text/sonnet-poetic-form The sonnet: poetic form] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170623150019/https://www.poets.org/poetsorg/text/sonnet-poetic-form |date=23 чэрвеня 2017 }}</ref>, 9-ы радок вылучаецца інтанацыйна. Нязначна адрозніваецца ад яго '''французскі санет''' са схемай ''a-b-b-a a-b-b-a c-d-d c-e-e''. У [[Англія|Англіі]] [[16 стагоддзе|XVI стагоддзя]] склалася альтэрнатыўная форма санета (вядомая як '''«[[Уільям Шэкспір|шэкспіраў]] санет»''') з рыфмамі ''a-b-a-b c-d-c-d e-f-e-f g-g''. У паэзіі [[мадэрнізм]]у санетамі часта называюцца вершы з чатырнаццаці радкоў больш вольнай структуры. Санет — база для буйнейшай вершаванай формы — '''вянка санетаў''' (15 санетаў, у санетах з 2-га па 14-ы першы радок супадае з апошнім радком папярэдняга санету, 15-ы санет — '''магістрал''' — складаецца з запісаных па парадку першых радкоў 1-га — 14-га санетаў). У беларускай літаратуры першы ўжыў форму санета [[Янка Купала]] (выдаваліся асобнай кнігай), затым да гэтай цвёрдай формы звярнуўся [[Максім Багдановіч]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Строфіка]] [[Катэгорыя:Цвёрдыя формы]] enfk2who66fxfly74edzc5l3l7hgva9 Аляксандр I Карагеоргіевіч 0 123026 5155520 4584697 2026-06-18T05:50:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155520 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Аляксандр I Карагеоргіевіч | арыгінальнае імя = Александар I Карађорђевић | партрэт = Kralj aleksandar1.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Кароль сербаў, харватаў і славенцаў | парадак = 2 | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = Royal Standard of the Kingdom of Yugoslavia (variant), 1920s to 1937.svg | перыядпачатак = [[16 жніўня]] [[1921]] | перыядканец = [[3 кастрычніка]] [[1929]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Пётр I Карагеоргіевіч]] | пераемнік = скасаванне тытула | тытул_2 = Кароль Югаславіі | парадак_2 = 1 | сцяг_2 = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg | перыядпачатак_2 = [[3 кастрычніка]] [[1929]] | перыядканец_2 = [[9 кастрычніка]] [[1934]] | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = пасада заснавана | пераемнік_2 = [[Пётр ІІ Карагеоргіевіч]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Аляксандр I Карагеоргіевіч''' ({{lang-sr|Александар I Карађорђевић}}) ({{ДН|16|12|1888}}, [[Цэцінэ]], [[Чарнагорыя]] — {{ДС|9|10|1934}}, [[Марсель]], [[Францыя]]) — кароль сербаў, харватаў і славенцаў ([[1921]]—[[1929]]), кароль Югаславіі ([[1929]]—[[1934]]). Ваявода. Сын [[Пётр I Карагеоргіевіч|Пятра I Карагеоргіевіча]]. У 1904 скончыў [[Пажаскі корпус]] у [[Санкт-Пецярбург]]у. Падчас [[Першая Балканская вайна|Першай Балканскай вайны]] і [[Другая Балканская вайна|Другой Балканскай вайны]] камандаваў 1-й сербскай арміяй. У [[1913]] годзе ўзнагароджаны [[Ордэн Святога апостала Андрэя Першазванага|ордэнам Святога апостала Андрэя Першазванага]].<ref>{{Cite web |url=http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=841&n=42 |title=Ардэнаносец Мікалай Пятровіч |access-date=26 студзеня 2013 |archive-date=28 кастрычніка 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071028091258/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=841&n=42 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.srpska.ru/article.php?nid=1024 Першы кароль Югаславіі]</ref> C [[8 ліпеня]] [[1914]] года ў сувязі з хваробай [[Пётр I Карагеоргіевіч|Пятра I Карагеоргіевіча]] быў прызначаны прынцам-рэгентам Сербскага каралеўства. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў вярхоўным галоўнакамандуючым сербскай арміі. 5 верасня 1914 года расійскі імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] узнагародзіў яго [[Ордэн Святога Георгія|ордэнам Святога Георгія]] 4-й ступені, а ў [[1915]] годзе гэтым жа ордэнам 3-й ступені.<ref>[http://george-orden.nm.ru/ordgrg3st13.html Кавалеры Ордэны Святога Георгія 3 класа.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080420123922/http://george-orden.nm.ru/ordgrg3st13.html |date=20 красавіка 2008 }}</ref> Са снежня [[1918]] года — прынц-рэгент Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў, з [[16 жніўня]] [[1921]] года — кароль [[Каралеўства Югаславія|Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў]], з [[3 кастрычніка]] [[1929]] года — кароль [[Югаславія|Югаславіі]]. З 1929 года ўстанавіў ваенна-манархічную дыктатуру, заснаваную на прынцыпах [[карпаратывізм]]у і сербскага нацыяналізму. У вонкавай палітыцы арыентаваўся на [[Францыя|Францыю]]. Быў заступнікам рускай [[Белая эміграцыя|белай эміграцыі]]. [[9 кастрычніка]] [[1934]] года Аляксандр Карагеоргіевіч і [[Міністр замежных спраў Францыі|французскі міністр замежных спраў]] [[Луі Барту]] [[Марсельскае забойства|былі застрэлены]] ў [[Марсель|Марселі]] [[Улада Чарназемскі]]м, баявіком [[Балгарыя|балгарскай]] [[тэрарызм|тэрарыстычнай]] арганізацыі [[УМОРА]], звязанай з харвацкімі тэрарыстамі-[[усташы|ўсташамі]]. {{зноскі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі югаслаўскія]] rhdlbs74gmudp6t4n30tmupn02ccgbl Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту 0 127646 5155529 5127334 2026-06-18T07:05:16Z M.L.Bot 261 5155529 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту |sort = народнай архітэктуры і побыту |арыгінал = |выява = Stročycy - 05.jpg |памер = |подпіс = Цэнтральная Беларусь |lat_dir = |lat_deg =53 |lat_min =49 |lat_sec = 46.53 |lon_dir = |lon_deg =27 |lon_min =22 |lon_sec = 25.99 |region = |CoordScale =3000 |профіль = скансен |дата=9 снежня |заснаваны =1976 |падпарадкаваны = |месцазнаходжанне= 223021 Мінскі р-н, п.а. Азярцо |наведвальнікі = |фонд = |агульная плошча =151 га |выставачная плошча= |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = з 10.00 да 17.00, выхадныя дні: панядзелак, аўторак, дзяржаўныя святы |білет = |спасылка = http://etna.by |Commons = State museum of folk architecture and life, Belarus }} '''Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту''' — [[музей]]-[[скансен]], створаны ў Беларусі ў 1976 годзе. Размешчаны ў вёсцы [[Азярцо (Мінскі раён)|Азярцо]] Мінскага раёна. == Гісторыя == [[File:Ferdynand Ruszczyc stroj akademicki.jpg|thumb|180пкс|злева|Фердынанд Рушчыц]] Першыя спробы стварыць музей-скансен на Беларусі былі здзейснены ў 1908 годзе мастаком, тэатральным дзеячам і настаўнікам [[Фердынанд Рушчыц|Фердынандам Рушчыцам]] (1870—1936). Гэтым марам перашкодзіла [[Першая сусветная вайна]]. У 1931 годзе Рушчыц зноў вяртаецца да думкі аб стварэнні музея пад адкрытым небам, на гэты раз каля Вільні. Смерць мастака ў 1936 годзе і пачатак [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] не дазволілі збыцца і гэтаму праекту. Прыкладна з пачатку 1960-х гадоў на старонках рэспубліканскага друку ўсё часцей з'яўляюцца артыкулы, у якіх разглядаюцца праблемы захавання помнікаў народнай архітэктуры. Старыя будынкі пачалі разбураць на падставе шэрагу прычын, у тым ліку гістарычных: паляпшэнне ўмоў жыцця на вёсцы, разгортванне інтэнсіўнага будаўніцтва, вызначэнне на дзяржаўным узроўні бесперспектыўнасці шэрагу паселішч. Узнікла рэальная пагроза страты помнікаў драўлянага дойлідства. 9 снежня 1976 года цэнтральным камітэтам [[БССР]] была прынятая Пастанова «Аб стварэнні Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту». Для рэалізацыі Пастановы загадам Міністэрства культуры створана Працоўная група па арганізацыі музея, якая на працягу наступных дзесяці гадоў распрацоўвала і разглядала некалькі варыянтаў архітэктурна-планіровачных рашэнняў і генпланаў стварэння экспазіцыі музея. У 1988 годзе быў прыняты да рэалізацыі праект Беларускага рэстаўрацыйна-праектнага інстытута. Акрамя распрацоўкі праекту вялася вялікая навукова-экспедыцыйная работа па рэгіёнах рэспублікі з мэтай вывучэння, пошуку, фіксацыі і перавозкі помнікаў народнай драўлянай архітэктуры, музейных прадметаў побыту, рамёстваў і промыслаў. Тэрыторыя для будучага музея была вызначана за 4 км ад Мінска каля сутоку ракі [[Менка|Менкі]] з [[Пціч (рака)|Пціччу]], у вярхоўі Волкавіцкага вадасховішча, недалёка ад добраўпарадкаванай шашы «Масква-Брэст», што дазваляла бы ў будучым уключаць экспазіцыю музея ў асноўныя экскурсійныя маршруты. Месца ўнікальнае, тут перакрыжоўваліся гістарычныя дарогі з Усходу на Захад, ад Балтыйскага да Чорнага мора. Тут, па версіі некаторых даследчыкаў, быў заснаваны старажытны Мінск. Раён, дзе размешчаны музей гэта тэрыторыя, дзе зафіксаваны шэраг гістарычных помнікаў. Каштоўны археалагічны помнік -- [[гарадзішча на рацэ Менцы]], заселенае да нашай эры. Раннія помнікі -- курганы ІХ-ХІ стст., размешчаныя невялікімі групамі. Важны гістарычны аб'ект -- вёска [[Строчыца]], упершыню згаданая ў ХVІ ст. На ўзвышаным беразе Пцічы захаваліся рэшткі фальварка з садам, захаваўся шэраг хат пачатку ХХ ст. з традыцыйным аздабленнем і фрагментамі агароджы. == Экспазіцыя == [[Выява:Stročycy - 12.jpg|250px|thumb|[[Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўская царква]] 18 стагоддзя з вёскі Логнавічы Клецкага раёна Мінскай вобласці]] На сённяшні дзень гэта ўстанова з'яўляецца адзіным у Беларусі музеем-скансенам (тып музеяў, ствараных для захавання і дэманстрацыі традыцыйнага драўлянага будаўніцтва, прадметаў побыту, папулярызацыі народнай культуры і традыцый). Структурная пабудова музея — гэта тры асноўныя зоны: экспазіцыйная, вытворча-гаспадарчая і запаведная. Экспазіцыйная зона — тэрыторыя гістарычных мясцін. Вытворча-гаспадарчая — гэта адміністрацыйна-навуковы комплекс, фондасховішча, рэстаўрацыйныя майстэрні, выставачныя памяшканні і служба аховы. Запаветная — частка тэрыторыі музея, якая захоўваецца ў натуральным выглядзе. Аснова экспазіцыйнай зоны — ўмоўны падзел тэрыторыі Беларусі на шэсць гісторыка-этнаграфічных рэгіёнаў: [[Цэнтральная Беларусь]], [[Падняпроўе]], [[Паазер’е]], [[Усходняе Палессе|Усходняе]] і [[Заходняе Палессе]], [[Панямонне]]. На цяперашні час дзейнічаюць тры рэгіёны Беларусі: цэнтральная Беларусь, Падняпроўе і Паазер'е. Кожны рэгіён павінен быць прадстаўлены ў экспазіцыйнай зоне музея адпаведным сектарам — фрагментам характэрнага і тыповага дадзенаму рэгіёну паселішча кан. ХІХ — пач. ХХ стст.: сяло, вёска, хутар з адлюстраваннем прыродна-геаграфічных умоў рэгіёна. На сектарах прадстаўлены як жылыя хаты, так і гаспадарчыя будынкі (гумны, хлявы, свіраны, млыны), культавыя збудаванні (тры цэрквы і капліца), грамадскія пабудовы (школа, харчэўня, грамадскі свіран). Асобна фарміруецца сектар «Мястэчка». Ландшафт мясцовасці музея ўяўляе сабой як бы нашу краіну ў «мініяцюры»: ёсць высокія пагоркі, зялёныя лугі, частыя пералескі. На падставе аналізу тэрыторыі музея па асноўных прыродных фактарах выдзелены зоны, найбольш спрыяльныя для забудовы, азелянення і ўчастак ахоўнага ландшафту (плошчаю 80 га ў пойме р. Пціч). Праведзены комплекс мерапрыемстваў па азеляненню тэрыторыі згодна рэгіянальных характарыстык: пасадка дрэў, кустоў і кветак. Усяго на тэрыторыі ў 151 га пасаджана звыш 5000 дрэў. === [[Цэнтральная Беларусь]] === Гісторыка-этнаграфічны рэгіён Цэнтральная Беларусь размяшчаецца ў цэнтры краіны і займае асноўную частку [[Мінская вобласць|Мінскай]] і заходнюю частку [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай абласцей]]. Рэгіён Цэнтральная Беларусь прадстаўлены наступнымі аб'ектамі: [[File:В. Азярцо - Пакроўская царква PICT1084.jpg|thumb|Пакроўскай царква з вёскі [[Логнавічы]]]] * [[Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўская царква]] [[18 стагоддзе|18 стагоддзя]] з вёскі [[Логнавічы]] [[Клецкі раён|Клецкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]; {{ГККРБ 4|612Г000380}} * [[Школа з Калодчына|школа]] першай паловы [[20 стагоддзе|20 стагоддзя]] з вёскі [[Калодчына]] [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]; {{ГККРБ 4|612Г000382}} * [[Грамадскі свіран з Касарычаў|грамадскі свіран]] канца [[19 стагоддзе|19 стагоддзя]] — пачатку [[20 стагоддзе|20 стагоддзя]] з вёскі [[Касарычы]] [[Глускі раён|Глускага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]; {{ГККРБ 4|612Г000381}} * [[Карчма з Хвоева|карчма]] канца 19 стагоддзя з вёскі [[Хвоева]] [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]; {{ГККРБ 4|612Г000383}} [[Выява:Stročycy - 02.jpg|thumb|Інтэр'ер хаты з цэнтральнай Беларусі]] * шэраг сядзібаў з гаспадарчымі пабудовамі за рознымі тыпамі агароджаў з характэрнай для цэнтральнай Беларусі вулічнай (лінейнай) забудовай паселішчаў і пагоннай (лінейнай) забудовай двароў. * [[Кузня з Клочкава|кузня]] пачатку 20 стагоддзя з вёскі [[Клочкава]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Невялікая зрубная пабудова, накрытая двухсхільнай цёсавай страхой з вільчыкавым бервяном. Франтон з дыляў, падлога земляная. Мела ўнутры горн са скураным мехам, кавадла, ціскі. Па сценах былі паліцы для інструментаў і вырабаў<ref>{{кніга |адказны = склад. В.Я. Абламскі, І.М. Чарняўскі, Ю.А. Барысюк |частка = |загаловак = [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] |арыгінал = |спасылка = |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = [[БелТА]] |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 684 |isbn = 978-985-6828-35-8 |тыраж = }}</ref> [[File:Stročycy - 14.jpg|злева|thumb|[[Ветраны млын]] з вёскі [[Даматканавічы]]]] * [[Ветраны млын з Даматканавічаў|ветраны млын]] казловага тыпу, пабудаваны ў 80-х гадах 19 стагоддзя, з вёскі [[Даматканавічы]] [[Клецкі раён|Клецкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]; {{ГККРБ 4|612Г000391}} [[File:В. Азярцо - Капліца зь в. Каралеўцы PICT0938.jpg|thumb|Прыдарожная [[капліца]] з вёскі [[Каралеўцы]]]] * прыдарожная [[капліца]] [[1802]] года з вёскі [[Каралеўцы]] [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. У 2012—2013 гг. у рамках [[Дзяржаўная праграма «Культура Беларусі»|праграмы «Культура Беларусі»]] на помніку праводзіліся рэстаўрацыйныя працы, падчас якіх быў адноўлены інтэр'ер капліцы. У ёй размясцілася экспазіцыя, якая знаёміць з унікальнай храмавай традыцыяй Вілейскага краю: прадстаўлены алтары, абразы, скульптура, традыцыйнае ткацтва<ref>[http://www.charter97.org/be/news/2013/12/21/82341/ Пад Менскам адкрыўся унікальны помнік архітэктуры]</ref>. {{ГККРБ 4|612Г000405}} === Падняпроўе === [[Выява:Stroczycy 2008 06.jpg|злева|thumb|Традыцыйная хата з Падняпроўя]] Гісторыка-этнаграфічны рэгіён Падняпроўе размешчаны на тэрыторыі басейна [[Дняпро|Дняпра]] і яго прытокаў. У склад рэгіёну ўваходзяць [[Магілёўская вобласць]], [[Аршанскі раён|Аршанскі]] і [[Дубровенскі раён]]ы [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], а таксама раёны [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ўздоўж рэкаў [[Дняпро]] і [[Сож]]. Для Падняпроўя характэрная вулічная забудова. Экспазіцыя Падняпроўя пакуль не з'яўляецца завершанай і прадстаўленая наступнымі аб'ектамі: [[File:В. Азярцо - Спаса-Праабражэнская царква зь в. Барань PICT1015.jpg|thumb|180пкс|Праабражэнская царква з вёскі [[Барань]]]] * [[Спаса-Праабражэнская царква з Барані|Праабражэнская царква]] 1707 года з вёскі [[Барань]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцесбскай вобласці]] (знаходзіцца ў стане рэстаўрацыі); {{ГККРБ 4|612Г000400}} * ветраны шатровы млын пачатку 20 стагоддзя з вёскі [[Зелянец, Магілёўская вобласць|Зелянец]] [[Хоцімскі раён|Хоцімскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] (знаходзіцца ў стане рэстаўрацыі); {{ГККРБ 4|612Г000403}} [[File:В. Азярцо - Вяночны двор зь в. Волева PICT1029.jpg|thumb|злева|[[Вяночны двор]] з вёскі [[Волева]]]] [[File:В. Азярцо - Сядзіба зь в. Бракава Слабада PICT1013.jpg|thumb|злева|[[Вяночны двор]] з вёскі [[Бракава Слабада]]]] * вяночныя (замкнутыя) двары з традыцыйным інтэр'ерам з вёскі [[Волева]] [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ({{ГККРБ 4|612Г000401}}) і з вёскі [[Бракава Слабада]] [[Чавускі раён|Чавускага раёна]] Магілёўскай вобласці ({{ГККРБ 4|612Г000402}}); У межах экспазіцыі рэгіёну плануецца аднавіць групу [[склеп]]аў. === Паазер'е === Гісторыка-этнаграфічны рэгіён Паазер'е ўключае ў сябе цэнтральную і заходнюю тэрыторыю [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], а таксама часткова паўночныя раёны [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Для паселішчаў рэгіёну характэрная малая колькасць двароў і бессістэмнасць забудовы, што выкліканае ў першую чаргу ўзгорыстым рэльефам, які чаргуецца з забалочанымі нізінамі. У сектар Паазер'я ўваходзяць наступныя аб'екты: [[Выява:В. Азярцо - Ветраны млын зь в. Янушаўка PICT1056.jpg|170px|thumb|Ветраны млын пачатку XX стагоддзя з вёскі [[Янушаўка]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]]] * [[ветраны млын]] пачатку XX стагоддзя з вёскі [[Янушаўка]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], які мае тып [[млын-пальтрак|млыну-пальтраку]], рэдка распаўсюджанага ў Беларусі, асаблівасцю якога з'яўляецца прыстасаванасць канструкцыі да самастойнага павароту ў кірунку ветра, а парныя махі надаюць выразнасць знешняму абліччу млына; {{ГККРБ 4|612Г000396}} * [[пуня]] пачатку XX стагоддзя з вёскі [[Ваўкаўшчына]] [[Міёрскі раён|Міёрскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]; {{ГККРБ 4|612Г000395}} * [[гумно]] пачатку XX стагоддзя з вёскі [[Кемянцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]; {{ГККРБ 4|612Г000398}} * [[адрына з Лявонавічаў|адрына]] першай паловы XX стагоддзя з вёскі [[Левановічы]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] Віцебскай вобласці; * [[азярод]]; * вяночныя двары-комплексы пачатку XX стагоддзя з характэрнымі для рэгіёна дамамі на каменных падмурках з вёсак [[Будзічы]] [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] Віцебскай вобласці ({{ГККРБ 4|612Г000392}}) і [[Варашылкі]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]] Мінскай вобласці ({{ГККРБ 4|612Г000393}}); [[File:В. Азярцо - Макавееўская царква і званіца зь в. Вялец PICT1058.jpg|злева|thumb|Царква і званіца з вёскі [[Вялец]]]] * [[Свята-Троіцкая царква (Вялец)|Свята-Троіцкая царква]] і званіца [[XVIII стагоддзе|XVII стагоддзя]] з вёскі [[Вялец (Глыбоцкі раён)|Вялец]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] (знаходзяцца на стадыі рэстаўрацыі). {{ГККРБ 4|612Г000399}} == Страты помнікаў == У выніку пажару ў 2014 г. згарэла музейная маёмасць: гісторыка-культурная каштоўнасць - дом з зав. Паўночны г. Мінска<ref>https://realt.onliner.by/2014/08/15/pozhar-29?tkegmpcvocepoaho</ref>, у траўні 2015 г. у музеі згарэў помнік Адрына з в. Левановічы<ref>https://sputnik.by/incidents/20150527/1015417201.html</ref>. У руініраваным стане знаходзіцца помнік Хутар з в. Цімошкава. У вельмі складаным тэхнічным стане знаходзіцца помнік Царква з в. Вялец == Экскурсіі == Таксама музей прапануе багаты асартымент формаў экскурсійнага абслугоўвання наведвальніка. Гэта і традыцыйныя экскурсіі працягласцю ад 1,5 да 3 гадзінаў, і экскурсіі з інтэрактыўнымі элементамі (з традыцыйнымі строямі, народнай музыкай, песнямі і забавамі), і абрадавыя мерапрыемствы («Каляды», «Пшанічны каласок», «Беларускае вяселле», «Камаедзіца»). Апроч аглядных і тэматычных экскурсіяў, у музеі ладзяцца лекцыі для школьнікаў і дарослых, а таксама праводзяцца музейныя заняткі на этнаграфічныя тэмы. На тэрыторыі музея размяшчаецца рэстаран «Беларуская карчма», у якім можна паспрабаваць лепшыя стравы традыцыйнай [[беларуская кухня|беларускай кухні]]. == Народныя святы == [[Выява:Stročycy - 11.jpg|250px|thumb|Пудзіла перад спаленнем на Масленіцу. На другім плане — экпазіцыя Падняпроўя]] Круглы год у музеі праходзіць велізарная колькасць масавых мерапрыемстваў. Гэта і народныя святы («[[Шчодры вечар|Шчадрэц]]», «[[Масленіца]]», «[[Гуканне вясны]]», «[[Вербніца]]», «[[Купалле]]», «[[Яблычны Спас|Спасаўка-ласаўка]]», «[[Багач|Восеньскі фэст]]»), і мерапрыемствы асветна-забаўляльнага характару («Апошні званок», «Дзень настаўніка», «Першы званок»). У апошнія гады актыўна сталі праводзіцца open-air мерапрыемствы, якія карыстаюцца велізарнаю папулярнасцю сярод наведвальнікаў — гэта серыя канцэртаў «Шэдэўры сусветнай класікі ў музеі пад адкрытым небам» (праводзіцца сумесна з Беларускім нацыянальным акадэмічным музычным тэатрам) і "Фолк-фэст «Камяніца» (сумесна з ААА «Новы Альянс»). == Часы працы і транспарт == Музей працуе з лістапада па красавік — з 10.00 да 16.00, з мая па кастрычнік — з 10.00 да 18.20. Да музея можна дабрацца з Мінска ад а/с «Паўднёва-заходняя» прыгараднымі аўтобусамі. == У мастацтве == Музей паслужыў месцам і дэкарацыяй для здымак многіх беларускіх і расійскіх кінастужак<ref>[http://www.interfax.by/article/76668 Киноэкскурсия по Минску. Часть 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160603065858/http://www.interfax.by/article/76668 |date=3 чэрвеня 2016 }}; [http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/389760.html 5 фильмов, которые снимались в Минске и заработали более $1 млн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021346/http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/389760.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>: * «В августе 44-го» (2001), беларускага рэжысёра [[Міхаіл Мікалаевіч Пташук|Міхаіла Пташука]] * «В июне 41-го» (2008), расійскага рэжысёра [[Аляксандр Франскевіч-Лайе|Аляксандра Франскевіча-Лайе]] * [[Поп, фільм|«Поп» (2009)]], расійскага рэжысёра [[Уладзімір Іванавіч Хаціненка|Уладзіміра Хаціненкі]] * «Вольф Мессинг: видевший сквозь время» (2009), расійскіх рэжысёраў Уладзіміра Краснапольскага і Валерыя Ускова * «Братья Карамазовы» (2009), расійскага рэжысёра [[Юрый Паўлавіч Мароз|Юрыя Мароза]] * [[Масакра (фільм)|«Масакра» (2010)]], беларускага рэжысёра [[Андрэй Анатолевіч Кудзіненка|Андрэя Кудзіненкі]] Музей служыць таксама месцам здымак для кліпаў і тэлеперадач. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Аляксандр Іванавіч Лакотка|''Лакотка, А.І.'']] Народнае дойлідства / А.І. Лакотка. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — 200 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:State museum of folk architecture and life, Belarus}} * {{Афіцыйны сайт|etna.by}} * [https://berastouski.blogspot.com/2023/10/trip-to-open-air-museum-of-azjarco.html Агляд музею 2023 г. на беларускай і англійскай мовах] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Музеі пад адкрытым небам]] [[Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту| ]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя музеі]] [[Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідства]] [[Катэгорыя:Азярцо (Мінскі раён)]] 3inx3t5zpw9qng6tm9ilw0dxiuceu65 Вікіпедыя:Да перайменавання 4 131069 5155346 5155067 2026-06-17T14:52:36Z Emilia Noah 155537 У архіў. 5155346 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] == Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03) :Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Akademія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 64yxf3qf28fhcu2yysr5r3sfrkkny4s 5155429 5155346 2026-06-17T19:37:14Z IshaBarnes 124956 /* Akademія WSB у Варшаве → Акадэмія ВСБ у Варшаве, Акадэмія WSB → Акадэмія ВСБ */ Адказ 5155429 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] == Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03) :Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Akademія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 2if81kfxtcggclu7tvdqyuv10pj2jzy Беларускі народны тэатр (Вільня) 0 135441 5155288 5154982 2026-06-17T12:00:31Z M.L.Bot 261 5155288 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vandroŭny biełaruski narodny teatr pry BIHiK Вандроўны беларускі народны тэатр пры БІГіК (ліпень 1927).jpg|thumb|Трупа Беларускага народнага тэатра пры Віленскім аддзеле БІГіК, да чэрвеня 1927 года — Беларускага народнага тэатра (ліпень 1927).]] '''Беларускі народны тэатр''' або '''БНТ''' — [[беларусы|беларуская]] тэатральная трупа 1926-1930-х гадоў на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. == Стварэнне == Першы калектыў заснаваны ў Вільні 7 мая 1926 года пад назвай Беларускі народны тэатр (БНТ). Кіраўніком быў Пятро Булгак. Як адзначае [[Эдуард Аляксандравіч Мазько|Эдуард Мазько]], дзейнасць калектыва была мінімальнай, ён здолеў паставіць толькі некалькі спектакляў у [[Вільня|Вільні]] і адзін — у [[Новая Вілейка|Новай Вілейцы]]<ref>Аддзел рэдкай кнігі і рукапісаў Цэнтральнай бібліятэкі НАН Рэспублікі Беларусь (далей: АРКіР ЦБ НАН РБ), ф. 5, воп. 1, адз. зах. 18, арк. 3.</ref>.<ref name=":0">{{артыкул|ref = Мазько|аўтар = Мазько Э.|загаловак = Уплыў самадзейнага тэатра на культурнае жыццё беларусаў у міжваеннай Польшчы ў 20-30 гады ХХ стагоддзя|арыгінал = |спасылка = http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_mazko.htm|мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Białoruskie Zeszyty Historyczne|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2002 |выпуск = |том = |нумар = 18|старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = НЯМА ЗВЕСТАК|arxiv = |pmid = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081006132810/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_mazko.htm|archive-date = 2008-10-06}}</ref> Трупа складалася з Пётры Булгака, які выступаў і як артыст, Язэпа Жукоўскага, Васіля Івашкі, Аляксандра Лобана, Міхала Маскаліка, Лявона Шадыра, Антона Чайкова, артыстак — З. Грыц, Эмы Залкінд, Станіславы Туркевіч, Н. Шумскай, Ф. Чэчат, З. Міхалевіч. == Дзейнасць пры БГІіК == Паводле Мазько, на пачатку чэрвеня 1927 года трупа ператворана ў '''Вандроўны беларускі народны тэатр''' пры Віленскім аддзеле [[БІГіК]]<ref name=":0" />. Аднак, у друкаваным органе БІГіК газеце «[[Сялянская ніва]]» калектыў нязменна называюць ''Беларускім народным тэатрам'', хаця па сутнасці дзейнасці ён і праўда быў вандроўным<ref>Тэатр і яго значэньне // Сялянская Ніва. 23 ліпеня 1927. № 57 (108). — С. 2.</ref><ref>Беларускі Народны Тэатр у Гарадзеі // Сялянская Ніва. 1927. № 62 (113). — С. 5.</ref><ref>Ст. Сьв. Валасы Сірэны (З прычыны першага выступленьня Беларускага Народнага Тэатру ў Вільні) // Сялянская Ніва. 1927. № 79 (130). — С. 3.</ref>. Тым самым часам змянілася і кіраўніцтва калектыва, трупу ўзначаліў актыўны дзеяч [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|БХД]] [[Павел Іосіфавіч Каруза|Павел Каруза]]. Аднак, ужо 30 чэрвеня 1927 года Каруза падаў у Цэнтральны урад БІГіК заяву пра ўласнае адхіленне ад кіраўніцтва з прычыны вялікай партыйнай нагрузкай. З гэтага часу трупу ўзначаліў Аляксандр Яцына, але афіцыйна яго прызначылі дырэктарам толькі ў верасні 1927 года. Рэжысёрам-пастаноўшчыкам БНТ быў Васіль Івашка.<ref name=":0" /> Трупа БНТ была невялікай — толькі 12 акцёраў — Аляксандр Яцына, Васіль Івашка, Ян Васілеўскі, Аляксандр Лобан, Антон Чайкаў, Лявон Шадыра, Язэп Жукоўскі, Міхал Маскалік, Эма Залкінд, Зоя Стрыц, Зінаіда Зімовец і Станіслава Туркевіч.<ref name=":0" /> Асноўным відам дзейнасці БНТ мусілі быць гастрольныя туры па вёсках і мястэчках Заходняй Беларусі. Паездкі мелі мэтай праз паказ спектакляў для сялян стаць штуршком да стварэння ў вёсках самадзейных труп, якія, за прыкладам віленскага тэатра, распачалі б пастаянную дзейнасць у сваіх мясцовасцях.<ref name=":0" /> У чэрвені-ліпені 1927 года здзейснена 36 прадстаўленняў на Віленшчыне, Наваградчыне, Гродзеншчыне і Палессі. Першы гастрольны тур БНТ адбыўся ў чэрвені-верасні 1927 года, ахапіў Ашмянскі, Валожынскі, Баранавіцкі і Стаўпецкі паветы. Спектаклі былі паказаны ў Смаргоні, Жодзішках, Іўі, Моўчадзі, Баранавічах, Ляхавічах, Мядзведзічах, Сіняўцы, Гайніне, Рубяжэвічах і Івянцы. Агулам за гэты час здзейснена 21 пастаноўка. Гастролі завяршыліся 6 верасня 1927 года, калі трупа вярнулася ў Вільню. Тур меў поспех, палонафільская «Беларуская культура» так пісала ў невялікай рэцэнзіі: «''Вёска аднеслася вельмі прыхільна да пачынаньняў Беларускага Народнага Тэатру і спэктаклі праходзілі ўсюды вельмі ўдачна''».<ref name=":0" /> Першы выступ у Вільні — 23 кастрычніка 1927 года, у зале гандлёва-прамысловага клубу («[[Паўлінка (спектакль)|Паўлінка]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і «[[Заручыны Паўлінкі]]» [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]]). Пасля непрацяглага адпачынку БНТ у лістападзе 1927 года распачаў другі гастрольны тур. Гэтым разам наведалі Свянцянскі, Пастаўскі, Браслаўскі, Дзісненскі і Вілейскі паветы. Спектаклі паказаны ў Свянцянах, Свіры, Лынтупах, Гадуцішках, Паставах, Дунілавічах, Глыбокім, Будславе, Даўгінаве, Курынцы і Докшыцах. За час гастроляў здзейснена 28 пастановак. Тур завяршыўся ў Вільні, дзе 28 снежня 1927 года адбыўся паказ «Паўлінкі» Янкі Купалы.<ref name=":0" /> Для нармальнага функцыянавання і паспяховага правядзення гастрольнай дзейнасці тэатр патрабаваў моцнай фінансавай падтрымкі. БІГіК, як уладальнік Беларускага народнага тэатра, не мог самастойна забяспечыць усе яго выдаткі. Так, згодна фінансавай справаздачы за месяц гастроляў у 1927 годзе, крыніцы яго даходаў выглядалі наступным чынам: сродкі атрыманыя ад БІГіК — 780 злотых, даходы ад продажу білетаў — 879,65 зл., унёсак дырэктара — 100 зл., пазыка — 58,50 зл., агулам — 1&nbsp;818,15 злотых. Такім чынам, фінансавая падтрымка БІГік складала толькі крыху болей за 1/3 сумы. Усе даходы ішлі на пакрыццё выдаткаў. Пасля аплаты праезду, арэнды памяшканняў, коштаў дэкарацый і касцюмаў, працы актораў, падаткаў, сродкаў не заставалася. Грошай ледзь хапала на самае неабходнае. Тэатр фактычна працаваў на самаакупаемасці, не даючы дадатковых прыбыткаў. Спробы атрымаць дзяржаўную канцэсію і хоць крыху паправіць фінансавае становішча не мелі поспеху.<ref name=":0" /> Поспех гастроляў БНТ выклікаў занепакоенасць у польскіх адміністрацыйных уладаў, якія зрабілі адпаведныя захады, каб перашкодзіць дзейнасці БНТ. У студзені 1928 года тэатр не атрымаў дазволу на правядзенне чарговых гастролей па правінцыі, а неўзабаве яго дзейнасць наогул забаранілі.<ref name=":0" /> Паводле Мазько, нягледзячы на непрацяглы час існавання, БНТ аказаў вялікі ўплыў на актывізацыю культурнага жыцця правінцыі. Ужо пасля першых гастроляў БНТ, узніклі самадзейныя тэатральныя трупы ў вёсках Жодзішкі і Шутавічы, у мястэчку Ляхавічы. Асаблівай актыўнасцю вылучаўся Шутавіцкі гурток БІГіК, у 1927 годзе ім здзейснена 5 пастановак у Шутавічах і Смаргоні, на якіх паказана 6 сцэнічных твораў. У пачатку 1928 года гурток паставіў у сваёй вёсцы два спектаклі.<ref name=":0" /> == Пасля забароны == === Драматычная секцыя БІГіК === Замест БНТ у Вільні створана драматычная секцыя Віленскага гуртка БІГіК, куды ўвайшлі акторы былой трупы. Сярод новых удзельнікаў былі Мар’ян Пецюкевіч, Яна Тарасэвіч і Язэп Найдзюк. Узначалілі секцыю Аляксандр Лобан і Антон Чайкаў. Драматычная секцыя дзейнічала толькі ў Вільні. Сярод найбольш удалых яе пастановак Мазько адзначае спектакль па п’есе «[[Залёты]]» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], які паказалі пры ўдзеле [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] (БСС) 24 і 25 лістапада 1928 года.<ref name=":0" /> === Тэатральная аб’язная трупа === Імкнучыся кампенсаваць забарону БНТ, Цэнтральны урад БІГіК ініцыяваў заснаванне на базе гурткоў Інстытута вёсак Шутавічы, Свірыдавічы і Галляшынкі Ашмянскага павета агульнага драматычнага калектыву, ён быў створаны ў 1929 годзе і назваўся '''Тэатральная аб’язная трупа''' (ТАТ). Узначаліў яе Войцех Шутовіч. У склад ТАТ увайшло 17 самадзейных актораў: Антось Жабінскі, Зоя, Юлія і Марыя Янчуковічы, Віктар Янчуковіч, Аляксандр і Ганна Шчасныя, Юльян Куніцкі, Міхась Федаровіч, Міхась Асіноўскі, Пётр і Сымон Сасноўскія, Базыль і Уладзімір Караваі. <ref name=":0" /> Стварэнне ТАТ значна актывізавала справу пастаноўкі беларускіх спектакляў у Ашмянскім павеце. Аднак дзейнасць трупы сутыкнулася з перашкодамі з боку мясцовых старостваў і павятовай паліцыі. На ўдзельнікаў трупы аказваўся псіхалагічны ціск. Сярод найбольш распаўсюджаных яго метадаў былі арышты. Так, 30 снежня 1929 года паліцыя арыштавала Пятра і Сымона Сасноўскіх, Базыля і Уладзіміра Караваяў, Аляксандра Шчаснага і Віктара Янчуковіча. Ва ўсіх арыштаваных актораў, а таксама і сяброў гурткоў БІГіК з вёсак Шутавічы і Свірыдавічы правялі вобыскі. Амаль праз год, 20 верасня 1930 года ў Вільні арыштаваны і кіраўнік трупы Войцех Шутовіч. Акторы абвінавачваліся ў супрацоўніцтве з пасольскім клубам «[[Змаганне]]», у камуністычнай дзейнасці. Аднак іх незаангажаванасць у гэтым руху была даказана і актораў вызвалілі.<ref name=":0" /> Паводле Мазько, мясцовая паліцыя пільна сачыла за ўсімі беларускімі актывістамі і была добра інфармавана, што ўдзельнікі ТАТ не прыхільнікі пракамуністычных партый і арганізацый. На думку даследчыка, арышты мусілі надаць працы ў трупе імідж небяспечнай дзейнасці і такім чынам паўплываць на актыўнасць аб’язной трупы. Аднак гэтага не адбылося, неўзабаве па вызваленні з-пад арышту, беларускія акторы наладзілі 8 студзеня 1930 года ў Свірыдавічах, а 9 студзеня — у Жалігове драматычныя прадстаўленні. Трупа паказала п’есы «Лекары і лекі», «Мікітаў лапаць», дэкламавала вершы Янкі Купалы, Якуба Коласа, Аўгена Бартуля. Даходы, якія агулам склалі 110 злотых, акторы ахвяравалі на карысць бібліятэкі-чытальні ў Свірыдавічах.<ref name=":0" /> == Выдадзеныя п’есы == * [[Чорт і баба|Чорт і Баба]]. Жарт у 1 акце (паводле народнай казкі) // Беларускі народны тэатр: Сцэнічныя творы. Кн. 1. — Вільня: выд. т-ва «Пагоня», 1927. — 13 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Тэатры Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларускія тэатры]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Тэатры Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:1926 год у Вільні]] 1tsdvubv5p8aakv7ds3v41rvzjz09lg 5155300 5155288 2026-06-17T12:07:26Z M.L.Bot 261 5155300 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vandroŭny biełaruski narodny teatr pry BIHiK Вандроўны беларускі народны тэатр пры БІГіК (ліпень 1927).jpg|thumb|Трупа Беларускага народнага тэатра пры Віленскім аддзеле БІГіК, да чэрвеня 1927 года — Беларускага народнага тэатра (ліпень 1927).]] '''Беларускі народны тэатр''' або '''БНТ''' — [[беларусы|беларуская]] тэатральная трупа 1926-1930-х гадоў на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. == Стварэнне == Першы калектыў заснаваны ў Вільні 7 мая 1926 года пад назвай Беларускі народны тэатр (БНТ). Кіраўніком быў Пятро Булгак. Як адзначае [[Эдуард Аляксандравіч Мазько|Эдуард Мазько]], дзейнасць калектыва была мінімальнай, ён здолеў паставіць толькі некалькі спектакляў у [[Вільня|Вільні]] і адзін — у [[Новая Вілейка|Новай Вілейцы]]<ref>Аддзел рэдкай кнігі і рукапісаў Цэнтральнай бібліятэкі НАН Рэспублікі Беларусь (далей: АРКіР ЦБ НАН РБ), ф. 5, воп. 1, адз. зах. 18, арк. 3.</ref>.<ref name=":0">{{артыкул|ref = Мазько|аўтар = Мазько Э.|загаловак = Уплыў самадзейнага тэатра на культурнае жыццё беларусаў у міжваеннай Польшчы ў 20-30 гады ХХ стагоддзя|арыгінал = |спасылка = http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_mazko.htm|мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Białoruskie Zeszyty Historyczne|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2002 |выпуск = |том = |нумар = 18|старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = НЯМА ЗВЕСТАК|arxiv = |pmid = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081006132810/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_mazko.htm|archive-date = 2008-10-06}}</ref> Трупа складалася з Пётры Булгака, які выступаў і як артыст, Язэпа Жукоўскага, Васіля Івашкі, Аляксандра Лобана, Міхала Маскаліка, Лявона Шадыра, Антона Чайкова, артыстак — Зоі Грыц, Эмы Залкінд, Станіславы Туркевіч, Н. Шумскай, Ф. Чэчат, З. Міхалевіч. == Дзейнасць пры БГІіК == Паводле Мазько, на пачатку чэрвеня 1927 года трупа ператворана ў '''Вандроўны беларускі народны тэатр''' пры Віленскім аддзеле [[БІГіК]]<ref name=":0" />. Аднак, у друкаваным органе БІГіК газеце «[[Сялянская ніва]]» калектыў нязменна называюць ''Беларускім народным тэатрам'', хаця па сутнасці дзейнасці ён і праўда быў вандроўным<ref>Тэатр і яго значэньне // Сялянская Ніва. 23 ліпеня 1927. № 57 (108). — С. 2.</ref><ref>Беларускі Народны Тэатр у Гарадзеі // Сялянская Ніва. 1927. № 62 (113). — С. 5.</ref><ref>Ст. Сьв. Валасы Сірэны (З прычыны першага выступленьня Беларускага Народнага Тэатру ў Вільні) // Сялянская Ніва. 1927. № 79 (130). — С. 3.</ref>. Тым самым часам змянілася і кіраўніцтва калектыва, трупу ўзначаліў актыўны дзеяч [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|БХД]] [[Павел Іосіфавіч Каруза|Павел Каруза]]. Аднак, ужо 30 чэрвеня 1927 года Каруза падаў у Цэнтральны урад БІГіК заяву пра ўласнае адхіленне ад кіраўніцтва з прычыны вялікай партыйнай нагрузкай. З гэтага часу трупу ўзначаліў Аляксандр Яцына, але афіцыйна яго прызначылі дырэктарам толькі ў верасні 1927 года. Рэжысёрам-пастаноўшчыкам БНТ быў Васіль Івашка.<ref name=":0" /> Трупа БНТ была невялікай — толькі 12 акцёраў — Аляксандр Яцына, Васіль Івашка, Ян Васілеўскі, Аляксандр Лобан, Антон Чайкаў, Лявон Шадыра, Язэп Жукоўскі, Міхал Маскалік, Эма Залкінд, Зоя Грыц, Зінаіда Зімовец і Станіслава Туркевіч.<ref name=":0" /> Асноўным відам дзейнасці БНТ мусілі быць гастрольныя туры па вёсках і мястэчках Заходняй Беларусі. Паездкі мелі мэтай праз паказ спектакляў для сялян стаць штуршком да стварэння ў вёсках самадзейных труп, якія, за прыкладам віленскага тэатра, распачалі б пастаянную дзейнасць у сваіх мясцовасцях.<ref name=":0" /> У чэрвені-ліпені 1927 года здзейснена 36 прадстаўленняў на Віленшчыне, Наваградчыне, Гродзеншчыне і Палессі. Першы гастрольны тур БНТ адбыўся ў чэрвені-верасні 1927 года, ахапіў Ашмянскі, Валожынскі, Баранавіцкі і Стаўпецкі паветы. Спектаклі былі паказаны ў Смаргоні, Жодзішках, Іўі, Моўчадзі, Баранавічах, Ляхавічах, Мядзведзічах, Сіняўцы, Гайніне, Рубяжэвічах і Івянцы. Агулам за гэты час здзейснена 21 пастаноўка. Гастролі завяршыліся 6 верасня 1927 года, калі трупа вярнулася ў Вільню. Тур меў поспех, палонафільская «Беларуская культура» так пісала ў невялікай рэцэнзіі: «''Вёска аднеслася вельмі прыхільна да пачынаньняў Беларускага Народнага Тэатру і спэктаклі праходзілі ўсюды вельмі ўдачна''».<ref name=":0" /> Першы выступ у Вільні — 23 кастрычніка 1927 года, у зале гандлёва-прамысловага клубу («[[Паўлінка (спектакль)|Паўлінка]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і «[[Заручыны Паўлінкі]]» [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]]). Пасля непрацяглага адпачынку БНТ у лістападзе 1927 года распачаў другі гастрольны тур. Гэтым разам наведалі Свянцянскі, Пастаўскі, Браслаўскі, Дзісненскі і Вілейскі паветы. Спектаклі паказаны ў Свянцянах, Свіры, Лынтупах, Гадуцішках, Паставах, Дунілавічах, Глыбокім, Будславе, Даўгінаве, Курынцы і Докшыцах. За час гастроляў здзейснена 28 пастановак. Тур завяршыўся ў Вільні, дзе 28 снежня 1927 года адбыўся паказ «Паўлінкі» Янкі Купалы.<ref name=":0" /> Для нармальнага функцыянавання і паспяховага правядзення гастрольнай дзейнасці тэатр патрабаваў моцнай фінансавай падтрымкі. БІГіК, як уладальнік Беларускага народнага тэатра, не мог самастойна забяспечыць усе яго выдаткі. Так, згодна фінансавай справаздачы за месяц гастроляў у 1927 годзе, крыніцы яго даходаў выглядалі наступным чынам: сродкі атрыманыя ад БІГіК — 780 злотых, даходы ад продажу білетаў — 879,65 зл., унёсак дырэктара — 100 зл., пазыка — 58,50 зл., агулам — 1&nbsp;818,15 злотых. Такім чынам, фінансавая падтрымка БІГік складала толькі крыху болей за 1/3 сумы. Усе даходы ішлі на пакрыццё выдаткаў. Пасля аплаты праезду, арэнды памяшканняў, коштаў дэкарацый і касцюмаў, працы актораў, падаткаў, сродкаў не заставалася. Грошай ледзь хапала на самае неабходнае. Тэатр фактычна працаваў на самаакупаемасці, не даючы дадатковых прыбыткаў. Спробы атрымаць дзяржаўную канцэсію і хоць крыху паправіць фінансавае становішча не мелі поспеху.<ref name=":0" /> Поспех гастроляў БНТ выклікаў занепакоенасць у польскіх адміністрацыйных уладаў, якія зрабілі адпаведныя захады, каб перашкодзіць дзейнасці БНТ. У студзені 1928 года тэатр не атрымаў дазволу на правядзенне чарговых гастролей па правінцыі, а неўзабаве яго дзейнасць наогул забаранілі.<ref name=":0" /> Паводле Мазько, нягледзячы на непрацяглы час існавання, БНТ аказаў вялікі ўплыў на актывізацыю культурнага жыцця правінцыі. Ужо пасля першых гастроляў БНТ, узніклі самадзейныя тэатральныя трупы ў вёсках Жодзішкі і Шутавічы, у мястэчку Ляхавічы. Асаблівай актыўнасцю вылучаўся Шутавіцкі гурток БІГіК, у 1927 годзе ім здзейснена 5 пастановак у Шутавічах і Смаргоні, на якіх паказана 6 сцэнічных твораў. У пачатку 1928 года гурток паставіў у сваёй вёсцы два спектаклі.<ref name=":0" /> == Пасля забароны == === Драматычная секцыя БІГіК === Замест БНТ у Вільні створана драматычная секцыя Віленскага гуртка БІГіК, куды ўвайшлі акторы былой трупы. Сярод новых удзельнікаў былі Мар’ян Пецюкевіч, Яна Тарасэвіч і Язэп Найдзюк. Узначалілі секцыю Аляксандр Лобан і Антон Чайкаў. Драматычная секцыя дзейнічала толькі ў Вільні. Сярод найбольш удалых яе пастановак Мазько адзначае спектакль па п’есе «[[Залёты]]» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], які паказалі пры ўдзеле [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] (БСС) 24 і 25 лістапада 1928 года.<ref name=":0" /> === Тэатральная аб’язная трупа === Імкнучыся кампенсаваць забарону БНТ, Цэнтральны урад БІГіК ініцыяваў заснаванне на базе гурткоў Інстытута вёсак Шутавічы, Свірыдавічы і Галляшынкі Ашмянскага павета агульнага драматычнага калектыву, ён быў створаны ў 1929 годзе і назваўся '''Тэатральная аб’язная трупа''' (ТАТ). Узначаліў яе Войцех Шутовіч. У склад ТАТ увайшло 17 самадзейных актораў: Антось Жабінскі, Зоя, Юлія і Марыя Янчуковічы, Віктар Янчуковіч, Аляксандр і Ганна Шчасныя, Юльян Куніцкі, Міхась Федаровіч, Міхась Асіноўскі, Пётр і Сымон Сасноўскія, Базыль і Уладзімір Караваі. <ref name=":0" /> Стварэнне ТАТ значна актывізавала справу пастаноўкі беларускіх спектакляў у Ашмянскім павеце. Аднак дзейнасць трупы сутыкнулася з перашкодамі з боку мясцовых старостваў і павятовай паліцыі. На ўдзельнікаў трупы аказваўся псіхалагічны ціск. Сярод найбольш распаўсюджаных яго метадаў былі арышты. Так, 30 снежня 1929 года паліцыя арыштавала Пятра і Сымона Сасноўскіх, Базыля і Уладзіміра Караваяў, Аляксандра Шчаснага і Віктара Янчуковіча. Ва ўсіх арыштаваных актораў, а таксама і сяброў гурткоў БІГіК з вёсак Шутавічы і Свірыдавічы правялі вобыскі. Амаль праз год, 20 верасня 1930 года ў Вільні арыштаваны і кіраўнік трупы Войцех Шутовіч. Акторы абвінавачваліся ў супрацоўніцтве з пасольскім клубам «[[Змаганне]]», у камуністычнай дзейнасці. Аднак іх незаангажаванасць у гэтым руху была даказана і актораў вызвалілі.<ref name=":0" /> Паводле Мазько, мясцовая паліцыя пільна сачыла за ўсімі беларускімі актывістамі і была добра інфармавана, што ўдзельнікі ТАТ не прыхільнікі пракамуністычных партый і арганізацый. На думку даследчыка, арышты мусілі надаць працы ў трупе імідж небяспечнай дзейнасці і такім чынам паўплываць на актыўнасць аб’язной трупы. Аднак гэтага не адбылося, неўзабаве па вызваленні з-пад арышту, беларускія акторы наладзілі 8 студзеня 1930 года ў Свірыдавічах, а 9 студзеня — у Жалігове драматычныя прадстаўленні. Трупа паказала п’есы «Лекары і лекі», «Мікітаў лапаць», дэкламавала вершы Янкі Купалы, Якуба Коласа, Аўгена Бартуля. Даходы, якія агулам склалі 110 злотых, акторы ахвяравалі на карысць бібліятэкі-чытальні ў Свірыдавічах.<ref name=":0" /> == Выдадзеныя п’есы == * [[Чорт і баба|Чорт і Баба]]. Жарт у 1 акце (паводле народнай казкі) // Беларускі народны тэатр: Сцэнічныя творы. Кн. 1. — Вільня: выд. т-ва «Пагоня», 1927. — 13 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Тэатры Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларускія тэатры]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Тэатры Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:1926 год у Вільні]] d62xdyx9rncrluhxlu72z9014annysn 5155301 5155300 2026-06-17T12:08:11Z M.L.Bot 261 /* Дзейнасць пры БГІіК */ 5155301 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vandroŭny biełaruski narodny teatr pry BIHiK Вандроўны беларускі народны тэатр пры БІГіК (ліпень 1927).jpg|thumb|Трупа Беларускага народнага тэатра пры Віленскім аддзеле БІГіК, да чэрвеня 1927 года — Беларускага народнага тэатра (ліпень 1927).]] '''Беларускі народны тэатр''' або '''БНТ''' — [[беларусы|беларуская]] тэатральная трупа 1926-1930-х гадоў на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. == Стварэнне == Першы калектыў заснаваны ў Вільні 7 мая 1926 года пад назвай Беларускі народны тэатр (БНТ). Кіраўніком быў Пятро Булгак. Як адзначае [[Эдуард Аляксандравіч Мазько|Эдуард Мазько]], дзейнасць калектыва была мінімальнай, ён здолеў паставіць толькі некалькі спектакляў у [[Вільня|Вільні]] і адзін — у [[Новая Вілейка|Новай Вілейцы]]<ref>Аддзел рэдкай кнігі і рукапісаў Цэнтральнай бібліятэкі НАН Рэспублікі Беларусь (далей: АРКіР ЦБ НАН РБ), ф. 5, воп. 1, адз. зах. 18, арк. 3.</ref>.<ref name=":0">{{артыкул|ref = Мазько|аўтар = Мазько Э.|загаловак = Уплыў самадзейнага тэатра на культурнае жыццё беларусаў у міжваеннай Польшчы ў 20-30 гады ХХ стагоддзя|арыгінал = |спасылка = http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_mazko.htm|мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Białoruskie Zeszyty Historyczne|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2002 |выпуск = |том = |нумар = 18|старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = НЯМА ЗВЕСТАК|arxiv = |pmid = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081006132810/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_mazko.htm|archive-date = 2008-10-06}}</ref> Трупа складалася з Пётры Булгака, які выступаў і як артыст, Язэпа Жукоўскага, Васіля Івашкі, Аляксандра Лобана, Міхала Маскаліка, Лявона Шадыра, Антона Чайкова, артыстак — Зоі Грыц, Эмы Залкінд, Станіславы Туркевіч, Н. Шумскай, Ф. Чэчат, З. Міхалевіч. == Дзейнасць пры БГІіК == Паводле Мазько, на пачатку чэрвеня 1927 года трупа ператворана ў '''Вандроўны беларускі народны тэатр''' пры Віленскім аддзеле [[БІГіК]]<ref name=":0" />. Аднак, у друкаваным органе БІГіК газеце «[[Сялянская ніва]]» калектыў нязменна называюць ''Беларускім народным тэатрам'', хаця па сутнасці дзейнасці ён і праўда быў вандроўным<ref>Тэатр і яго значэньне // Сялянская Ніва. 23 ліпеня 1927. № 57 (108). — С. 2.</ref><ref>Беларускі Народны Тэатр у Гарадзеі // Сялянская Ніва. 1927. № 62 (113). — С. 5.</ref><ref>Ст. Сьв. Валасы Сірэны (З прычыны першага выступленьня Беларускага Народнага Тэатру ў Вільні) // Сялянская Ніва. 1927. № 79 (130). — С. 3.</ref>. Тым самым часам змянілася і кіраўніцтва калектыва, трупу ўзначаліў актыўны дзеяч [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|БХД]] [[Павел Іосіфавіч Каруза|Павел Каруза]]. Аднак, ужо 30 чэрвеня 1927 года Каруза падаў у Цэнтральны урад БІГіК заяву пра ўласнае адхіленне ад кіраўніцтва з прычыны вялікай партыйнай нагрузкай. З гэтага часу трупу ўзначаліў Аляксандр Яцына, але афіцыйна яго прызначылі дырэктарам толькі ў верасні 1927 года. Рэжысёрам-пастаноўшчыкам БНТ быў Васіль Івашка.<ref name=":0" /> Трупа БНТ была невялікай — толькі 12 акцёраў — Аляксандр Яцына, Васіль Івашка, Ян Васілеўскі, Аляксандр Лобан, Антон Чайкоў, Лявон Шадыра, Язэп Жукоўскі, Міхал Маскалік, Эма Залкінд, Зоя Грыц, Зінаіда Зімовец і Станіслава Туркевіч.<ref name=":0" /> Асноўным відам дзейнасці БНТ мусілі быць гастрольныя туры па вёсках і мястэчках Заходняй Беларусі. Паездкі мелі мэтай праз паказ спектакляў для сялян стаць штуршком да стварэння ў вёсках самадзейных труп, якія, за прыкладам віленскага тэатра, распачалі б пастаянную дзейнасць у сваіх мясцовасцях.<ref name=":0" /> У чэрвені-ліпені 1927 года здзейснена 36 прадстаўленняў на Віленшчыне, Наваградчыне, Гродзеншчыне і Палессі. Першы гастрольны тур БНТ адбыўся ў чэрвені-верасні 1927 года, ахапіў Ашмянскі, Валожынскі, Баранавіцкі і Стаўпецкі паветы. Спектаклі былі паказаны ў Смаргоні, Жодзішках, Іўі, Моўчадзі, Баранавічах, Ляхавічах, Мядзведзічах, Сіняўцы, Гайніне, Рубяжэвічах і Івянцы. Агулам за гэты час здзейснена 21 пастаноўка. Гастролі завяршыліся 6 верасня 1927 года, калі трупа вярнулася ў Вільню. Тур меў поспех, палонафільская «Беларуская культура» так пісала ў невялікай рэцэнзіі: «''Вёска аднеслася вельмі прыхільна да пачынаньняў Беларускага Народнага Тэатру і спэктаклі праходзілі ўсюды вельмі ўдачна''».<ref name=":0" /> Першы выступ у Вільні — 23 кастрычніка 1927 года, у зале гандлёва-прамысловага клубу («[[Паўлінка (спектакль)|Паўлінка]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і «[[Заручыны Паўлінкі]]» [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]]). Пасля непрацяглага адпачынку БНТ у лістападзе 1927 года распачаў другі гастрольны тур. Гэтым разам наведалі Свянцянскі, Пастаўскі, Браслаўскі, Дзісненскі і Вілейскі паветы. Спектаклі паказаны ў Свянцянах, Свіры, Лынтупах, Гадуцішках, Паставах, Дунілавічах, Глыбокім, Будславе, Даўгінаве, Курынцы і Докшыцах. За час гастроляў здзейснена 28 пастановак. Тур завяршыўся ў Вільні, дзе 28 снежня 1927 года адбыўся паказ «Паўлінкі» Янкі Купалы.<ref name=":0" /> Для нармальнага функцыянавання і паспяховага правядзення гастрольнай дзейнасці тэатр патрабаваў моцнай фінансавай падтрымкі. БІГіК, як уладальнік Беларускага народнага тэатра, не мог самастойна забяспечыць усе яго выдаткі. Так, згодна фінансавай справаздачы за месяц гастроляў у 1927 годзе, крыніцы яго даходаў выглядалі наступным чынам: сродкі атрыманыя ад БІГіК — 780 злотых, даходы ад продажу білетаў — 879,65 зл., унёсак дырэктара — 100 зл., пазыка — 58,50 зл., агулам — 1&nbsp;818,15 злотых. Такім чынам, фінансавая падтрымка БІГік складала толькі крыху болей за 1/3 сумы. Усе даходы ішлі на пакрыццё выдаткаў. Пасля аплаты праезду, арэнды памяшканняў, коштаў дэкарацый і касцюмаў, працы актораў, падаткаў, сродкаў не заставалася. Грошай ледзь хапала на самае неабходнае. Тэатр фактычна працаваў на самаакупаемасці, не даючы дадатковых прыбыткаў. Спробы атрымаць дзяржаўную канцэсію і хоць крыху паправіць фінансавае становішча не мелі поспеху.<ref name=":0" /> Поспех гастроляў БНТ выклікаў занепакоенасць у польскіх адміністрацыйных уладаў, якія зрабілі адпаведныя захады, каб перашкодзіць дзейнасці БНТ. У студзені 1928 года тэатр не атрымаў дазволу на правядзенне чарговых гастролей па правінцыі, а неўзабаве яго дзейнасць наогул забаранілі.<ref name=":0" /> Паводле Мазько, нягледзячы на непрацяглы час існавання, БНТ аказаў вялікі ўплыў на актывізацыю культурнага жыцця правінцыі. Ужо пасля першых гастроляў БНТ, узніклі самадзейныя тэатральныя трупы ў вёсках Жодзішкі і Шутавічы, у мястэчку Ляхавічы. Асаблівай актыўнасцю вылучаўся Шутавіцкі гурток БІГіК, у 1927 годзе ім здзейснена 5 пастановак у Шутавічах і Смаргоні, на якіх паказана 6 сцэнічных твораў. У пачатку 1928 года гурток паставіў у сваёй вёсцы два спектаклі.<ref name=":0" /> == Пасля забароны == === Драматычная секцыя БІГіК === Замест БНТ у Вільні створана драматычная секцыя Віленскага гуртка БІГіК, куды ўвайшлі акторы былой трупы. Сярод новых удзельнікаў былі Мар’ян Пецюкевіч, Яна Тарасэвіч і Язэп Найдзюк. Узначалілі секцыю Аляксандр Лобан і Антон Чайкаў. Драматычная секцыя дзейнічала толькі ў Вільні. Сярод найбольш удалых яе пастановак Мазько адзначае спектакль па п’есе «[[Залёты]]» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], які паказалі пры ўдзеле [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] (БСС) 24 і 25 лістапада 1928 года.<ref name=":0" /> === Тэатральная аб’язная трупа === Імкнучыся кампенсаваць забарону БНТ, Цэнтральны урад БІГіК ініцыяваў заснаванне на базе гурткоў Інстытута вёсак Шутавічы, Свірыдавічы і Галляшынкі Ашмянскага павета агульнага драматычнага калектыву, ён быў створаны ў 1929 годзе і назваўся '''Тэатральная аб’язная трупа''' (ТАТ). Узначаліў яе Войцех Шутовіч. У склад ТАТ увайшло 17 самадзейных актораў: Антось Жабінскі, Зоя, Юлія і Марыя Янчуковічы, Віктар Янчуковіч, Аляксандр і Ганна Шчасныя, Юльян Куніцкі, Міхась Федаровіч, Міхась Асіноўскі, Пётр і Сымон Сасноўскія, Базыль і Уладзімір Караваі. <ref name=":0" /> Стварэнне ТАТ значна актывізавала справу пастаноўкі беларускіх спектакляў у Ашмянскім павеце. Аднак дзейнасць трупы сутыкнулася з перашкодамі з боку мясцовых старостваў і павятовай паліцыі. На ўдзельнікаў трупы аказваўся псіхалагічны ціск. Сярод найбольш распаўсюджаных яго метадаў былі арышты. Так, 30 снежня 1929 года паліцыя арыштавала Пятра і Сымона Сасноўскіх, Базыля і Уладзіміра Караваяў, Аляксандра Шчаснага і Віктара Янчуковіча. Ва ўсіх арыштаваных актораў, а таксама і сяброў гурткоў БІГіК з вёсак Шутавічы і Свірыдавічы правялі вобыскі. Амаль праз год, 20 верасня 1930 года ў Вільні арыштаваны і кіраўнік трупы Войцех Шутовіч. Акторы абвінавачваліся ў супрацоўніцтве з пасольскім клубам «[[Змаганне]]», у камуністычнай дзейнасці. Аднак іх незаангажаванасць у гэтым руху была даказана і актораў вызвалілі.<ref name=":0" /> Паводле Мазько, мясцовая паліцыя пільна сачыла за ўсімі беларускімі актывістамі і была добра інфармавана, што ўдзельнікі ТАТ не прыхільнікі пракамуністычных партый і арганізацый. На думку даследчыка, арышты мусілі надаць працы ў трупе імідж небяспечнай дзейнасці і такім чынам паўплываць на актыўнасць аб’язной трупы. Аднак гэтага не адбылося, неўзабаве па вызваленні з-пад арышту, беларускія акторы наладзілі 8 студзеня 1930 года ў Свірыдавічах, а 9 студзеня — у Жалігове драматычныя прадстаўленні. Трупа паказала п’есы «Лекары і лекі», «Мікітаў лапаць», дэкламавала вершы Янкі Купалы, Якуба Коласа, Аўгена Бартуля. Даходы, якія агулам склалі 110 злотых, акторы ахвяравалі на карысць бібліятэкі-чытальні ў Свірыдавічах.<ref name=":0" /> == Выдадзеныя п’есы == * [[Чорт і баба|Чорт і Баба]]. Жарт у 1 акце (паводле народнай казкі) // Беларускі народны тэатр: Сцэнічныя творы. Кн. 1. — Вільня: выд. т-ва «Пагоня», 1927. — 13 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Тэатры Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларускія тэатры]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Тэатры Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:1926 год у Вільні]] 8ckx9v4rmbuks8wt5p6imjf517slc1b 5155303 5155301 2026-06-17T12:13:47Z M.L.Bot 261 5155303 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vandroŭny biełaruski narodny teatr pry BIHiK Вандроўны беларускі народны тэатр пры БІГіК (ліпень 1927).jpg|thumb|Трупа Беларускага народнага тэатра пры Віленскім аддзеле БІГіК, да чэрвеня 1927 года — Беларускага народнага тэатра (ліпень 1927).]] '''Беларускі народны тэатр''' або '''БНТ''' — [[беларусы|беларуская]] тэатральная трупа 1926-1930-х гадоў на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. == Стварэнне == Першы калектыў заснаваны ў Вільні 7 мая 1926 года пад назвай Беларускі народны тэатр (БНТ). Кіраўніком быў Пятро Булгак. Як адзначае [[Эдуард Аляксандравіч Мазько|Эдуард Мазько]], дзейнасць калектыву была мінімальнай, ён здолеў паставіць толькі некалькі спектакляў у [[Вільня|Вільні]] і адзін — у [[Новая Вілейка|Новай Вілейцы]]<ref>Аддзел рэдкай кнігі і рукапісаў Цэнтральнай бібліятэкі НАН Рэспублікі Беларусь (далей: АРКіР ЦБ НАН РБ), ф. 5, воп. 1, адз. зах. 18, арк. 3.</ref>.<ref name=":0">{{артыкул|ref = Мазько|аўтар = Мазько Э.|загаловак = Уплыў самадзейнага тэатра на культурнае жыццё беларусаў у міжваеннай Польшчы ў 20-30 гады ХХ стагоддзя|арыгінал = |спасылка = http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_mazko.htm|мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Białoruskie Zeszyty Historyczne|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2002 |выпуск = |том = |нумар = 18|старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081006132810/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_mazko.htm|archive-date = 2008-10-06}}</ref> Трупа складалася з Пётры Булгака, які выступаў і як артыст, Язэпа Жукоўскага, Васіля Івашкі, Аляксандра Лобана, Міхала Маскаліка, Лявона Шадыра, Антона Чайкова, артыстак — Зоі Грыц, Эмы Залкінд, Станіславы Туркевіч, Н. Шумскай, Ф. Чэчат, З. Міхалевіч. == Дзейнасць пры БГІіК == Паводле Мазько, на пачатку чэрвеня 1927 года трупа ператворана ў '''Вандроўны беларускі народны тэатр''' пры Віленскім аддзеле [[БІГіК]]<ref name=":0" />. Аднак, у друкаваным органе БІГіК газеце «[[Сялянская ніва]]» калектыў нязменна называюць ''Беларускім народным тэатрам'', хаця па сутнасці дзейнасці ён і праўда быў вандроўным<ref>Тэатр і яго значэньне // Сялянская Ніва. 23 ліпеня 1927. № 57 (108). — С. 2.</ref><ref>Беларускі Народны Тэатр у Гарадзеі // Сялянская Ніва. 1927. № 62 (113). — С. 5.</ref><ref>Ст. Сьв. Валасы Сірэны (З прычыны першага выступленьня Беларускага Народнага Тэатру ў Вільні) // Сялянская Ніва. 1927. № 79 (130). — С. 3.</ref>. Тым самым часам змянілася і кіраўніцтва калектыва, трупу ўзначаліў актыўны дзеяч [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|БХД]] [[Павел Іосіфавіч Каруза|Павел Каруза]]. Аднак, ужо 30 чэрвеня 1927 года Каруза падаў у Цэнтральны урад БІГіК заяву пра ўласнае адхіленне ад кіраўніцтва з прычыны вялікай партыйнай нагрузкай. З гэтага часу трупу ўзначаліў Аляксандр Яцына, але афіцыйна яго прызначылі дырэктарам толькі ў верасні 1927 года. Рэжысёрам-пастаноўшчыкам БНТ быў Васіль Івашка.<ref name=":0" /> Трупа БНТ была невялікай — толькі 12 акцёраў — Аляксандр Яцына, Васіль Івашка, Ян Васілеўскі, Аляксандр Лобан, Антон Чайкоў, Лявон Шадыра, Язэп Жукоўскі, Міхал Маскалік, Эма Залкінд, Зоя Грыц, Зінаіда Зімовец і Станіслава Туркевіч.<ref name=":0" /> Асноўным відам дзейнасці БНТ мусілі быць гастрольныя туры па вёсках і мястэчках Заходняй Беларусі. Паездкі мелі мэтай праз паказ спектакляў для сялян стаць штуршком да стварэння ў вёсках самадзейных труп, якія, за прыкладам віленскага тэатра, распачалі б пастаянную дзейнасць у сваіх мясцовасцях.<ref name=":0" /> У чэрвені-ліпені 1927 года здзейснена 36 прадстаўленняў на Віленшчыне, Наваградчыне, Гродзеншчыне і Палессі. Першы гастрольны тур БНТ адбыўся ў чэрвені-верасні 1927 года, ахапіў Ашмянскі, Валожынскі, Баранавіцкі і Стаўпецкі паветы. Спектаклі былі паказаны ў Смаргоні, Жодзішках, Іўі, Моўчадзі, Баранавічах, Ляхавічах, Мядзведзічах, Сіняўцы, Гайніне, Рубяжэвічах і Івянцы. Агулам за гэты час здзейснена 21 пастаноўка. Гастролі завяршыліся 6 верасня 1927 года, калі трупа вярнулася ў Вільню. Тур меў поспех, палонафільская «Беларуская культура» так пісала ў невялікай рэцэнзіі: «''Вёска аднеслася вельмі прыхільна да пачынаньняў Беларускага Народнага Тэатру і спэктаклі праходзілі ўсюды вельмі ўдачна''».<ref name=":0" /> Першы выступ у Вільні — 23 кастрычніка 1927 года, у зале гандлёва-прамысловага клубу («[[Паўлінка (спектакль)|Паўлінка]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і «[[Заручыны Паўлінкі]]» [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]]). Пасля непрацяглага адпачынку БНТ у лістападзе 1927 года распачаў другі гастрольны тур. Гэтым разам наведалі Свянцянскі, Пастаўскі, Браслаўскі, Дзісненскі і Вілейскі паветы. Спектаклі паказаны ў Свянцянах, Свіры, Лынтупах, Гадуцішках, Паставах, Дунілавічах, Глыбокім, Будславе, Даўгінаве, Курынцы і Докшыцах. За час гастроляў здзейснена 28 пастановак. Тур завяршыўся ў Вільні, дзе 28 снежня 1927 года адбыўся паказ «Паўлінкі» Янкі Купалы.<ref name=":0" /> Для нармальнага функцыянавання і паспяховага правядзення гастрольнай дзейнасці тэатр патрабаваў моцнай фінансавай падтрымкі. БІГіК, як уладальнік Беларускага народнага тэатра, не мог самастойна забяспечыць усе яго выдаткі. Так, згодна фінансавай справаздачы за месяц гастроляў у 1927 годзе, крыніцы яго даходаў выглядалі наступным чынам: сродкі атрыманыя ад БІГіК — 780 злотых, даходы ад продажу білетаў — 879,65 зл., унёсак дырэктара — 100 зл., пазыка — 58,50 зл., агулам — 1&nbsp;818,15 злотых. Такім чынам, фінансавая падтрымка БІГік складала толькі крыху болей за 1/3 сумы. Усе даходы ішлі на пакрыццё выдаткаў. Пасля аплаты праезду, арэнды памяшканняў, коштаў дэкарацый і касцюмаў, працы актораў, падаткаў, сродкаў не заставалася. Грошай ледзь хапала на самае неабходнае. Тэатр фактычна працаваў на самаакупаемасці, не даючы дадатковых прыбыткаў. Спробы атрымаць дзяржаўную канцэсію і хоць крыху паправіць фінансавае становішча не мелі поспеху.<ref name=":0" /> Поспех гастроляў БНТ выклікаў занепакоенасць у польскіх адміністрацыйных уладаў, якія зрабілі адпаведныя захады, каб перашкодзіць дзейнасці БНТ. У студзені 1928 года тэатр не атрымаў дазволу на правядзенне чарговых гастролей па правінцыі, а неўзабаве яго дзейнасць наогул забаранілі.<ref name=":0" /> Паводле Мазько, нягледзячы на непрацяглы час існавання, БНТ аказаў вялікі ўплыў на актывізацыю культурнага жыцця правінцыі. Ужо пасля першых гастроляў БНТ, узніклі самадзейныя тэатральныя трупы ў вёсках Жодзішкі і Шутавічы, у мястэчку Ляхавічы. Асаблівай актыўнасцю вылучаўся Шутавіцкі гурток БІГіК, у 1927 годзе ім здзейснена 5 пастановак у Шутавічах і Смаргоні, на якіх паказана 6 сцэнічных твораў. У пачатку 1928 года гурток паставіў у сваёй вёсцы два спектаклі.<ref name=":0" /> == Пасля забароны == === Драматычная секцыя БІГіК === Замест БНТ у Вільні створана драматычная секцыя Віленскага гуртка БІГіК, куды ўвайшлі акторы былой трупы. Сярод новых удзельнікаў былі Мар’ян Пецюкевіч, Яна Тарасэвіч і Язэп Найдзюк. Узначалілі секцыю Аляксандр Лобан і Антон Чайкаў. Драматычная секцыя дзейнічала толькі ў Вільні. Сярод найбольш удалых яе пастановак Мазько адзначае спектакль па п’есе «[[Залёты]]» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], які паказалі пры ўдзеле [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] (БСС) 24 і 25 лістапада 1928 года.<ref name=":0" /> === Тэатральная аб’язная трупа === Імкнучыся кампенсаваць забарону БНТ, Цэнтральны урад БІГіК ініцыяваў заснаванне на базе гурткоў Інстытута вёсак Шутавічы, Свірыдавічы і Галляшынкі Ашмянскага павета агульнага драматычнага калектыву, ён быў створаны ў 1929 годзе і назваўся '''Тэатральная аб’язная трупа''' (ТАТ). Узначаліў яе Войцех Шутовіч. У склад ТАТ увайшло 17 самадзейных актораў: Антось Жабінскі, Зоя, Юлія і Марыя Янчуковічы, Віктар Янчуковіч, Аляксандр і Ганна Шчасныя, Юльян Куніцкі, Міхась Федаровіч, Міхась Асіноўскі, Пётр і Сымон Сасноўскія, Базыль і Уладзімір Караваі. <ref name=":0" /> Стварэнне ТАТ значна актывізавала справу пастаноўкі беларускіх спектакляў у Ашмянскім павеце. Аднак дзейнасць трупы сутыкнулася з перашкодамі з боку мясцовых старостваў і павятовай паліцыі. На ўдзельнікаў трупы аказваўся псіхалагічны ціск. Сярод найбольш распаўсюджаных яго метадаў былі арышты. Так, 30 снежня 1929 года паліцыя арыштавала Пятра і Сымона Сасноўскіх, Базыля і Уладзіміра Караваяў, Аляксандра Шчаснага і Віктара Янчуковіча. Ва ўсіх арыштаваных актораў, а таксама і сяброў гурткоў БІГіК з вёсак Шутавічы і Свірыдавічы правялі вобыскі. Амаль праз год, 20 верасня 1930 года ў Вільні арыштаваны і кіраўнік трупы Войцех Шутовіч. Акторы абвінавачваліся ў супрацоўніцтве з пасольскім клубам «[[Змаганне]]», у камуністычнай дзейнасці. Аднак іх незаангажаванасць у гэтым руху была даказана і актораў вызвалілі.<ref name=":0" /> Паводле Мазько, мясцовая паліцыя пільна сачыла за ўсімі беларускімі актывістамі і была добра інфармавана, што ўдзельнікі ТАТ не прыхільнікі пракамуністычных партый і арганізацый. На думку даследчыка, арышты мусілі надаць працы ў трупе імідж небяспечнай дзейнасці і такім чынам паўплываць на актыўнасць аб’язной трупы. Аднак гэтага не адбылося, неўзабаве па вызваленні з-пад арышту, беларускія акторы наладзілі 8 студзеня 1930 года ў Свірыдавічах, а 9 студзеня — у Жалігове драматычныя прадстаўленні. Трупа паказала п’есы «Лекары і лекі», «Мікітаў лапаць», дэкламавала вершы Янкі Купалы, Якуба Коласа, Аўгена Бартуля. Даходы, якія агулам склалі 110 злотых, акторы ахвяравалі на карысць бібліятэкі-чытальні ў Свірыдавічах.<ref name=":0" /> == Выдадзеныя п’есы == * [[Чорт і баба|Чорт і Баба]]. Жарт у 1 акце (паводле народнай казкі) // Беларускі народны тэатр: Сцэнічныя творы. Кн. 1. — Вільня: выд. т-ва «Пагоня», 1927. — 13 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Тэатры Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларускія тэатры]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Тэатры Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:1926 год у Вільні]] enkm7w6figs9d4msg5zgmyjqv0tcd5n 5155413 5155303 2026-06-17T18:40:51Z M.L.Bot 261 5155413 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vandroŭny biełaruski narodny teatr pry BIHiK Вандроўны беларускі народны тэатр пры БІГіК (ліпень 1927).jpg|thumb|Трупа Беларускага народнага тэатра пры Віленскім аддзеле БІГіК, да чэрвеня 1927 года — Беларускага народнага тэатра (ліпень 1927).]] '''Беларускі народны тэатр''' або '''БНТ''' — [[беларусы|беларуская]] тэатральная трупа 1926-1930-х гадоў на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. == Стварэнне == Першы калектыў заснаваны ў Вільні 7 мая 1926 года пад назвай Беларускі народны тэатр (БНТ). Кіраўніком быў [[Пятро Булгак]]. Як адзначае [[Эдуард Аляксандравіч Мазько|Эдуард Мазько]], дзейнасць калектыву была мінімальнай, ён здолеў паставіць толькі некалькі спектакляў у [[Вільня|Вільні]] і адзін — у [[Новая Вілейка|Новай Вілейцы]]<ref>Аддзел рэдкай кнігі і рукапісаў Цэнтральнай бібліятэкі НАН Рэспублікі Беларусь (далей: АРКіР ЦБ НАН РБ), ф. 5, воп. 1, адз. зах. 18, арк. 3.</ref>.<ref name=":0">{{артыкул|ref = Мазько|аўтар = Мазько Э.|загаловак = Уплыў самадзейнага тэатра на культурнае жыццё беларусаў у міжваеннай Польшчы ў 20-30 гады ХХ стагоддзя|арыгінал = |спасылка = http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_mazko.htm|мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Białoruskie Zeszyty Historyczne|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2002 |выпуск = |том = |нумар = 18|старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081006132810/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/18/18art_mazko.htm|archive-date = 2008-10-06}}</ref> Трупа складалася з Пётры Булгака, які выступаў і як артыст, Язэпа Жукоўскага, Васіля Івашкі, Аляксандра Лобана, Міхала Маскаліка, Лявона Шадыра, Антона Чайкова, артыстак — Зоі Грыц, Эмы Залкінд, Станіславы Туркевіч, Н. Шумскай, Ф. Чэчат, З. Міхалевіч. == Дзейнасць пры БГІіК == Паводле Мазько, на пачатку чэрвеня 1927 года трупа ператворана ў '''Вандроўны беларускі народны тэатр''' пры Віленскім аддзеле [[БІГіК]]<ref name=":0" />. Аднак, у друкаваным органе БІГіК газеце «[[Сялянская ніва]]» калектыў нязменна называюць ''Беларускім народным тэатрам'', хаця па сутнасці дзейнасці ён і праўда быў вандроўным<ref>Тэатр і яго значэньне // Сялянская Ніва. 23 ліпеня 1927. № 57 (108). — С. 2.</ref><ref>Беларускі Народны Тэатр у Гарадзеі // Сялянская Ніва. 1927. № 62 (113). — С. 5.</ref><ref>Ст. Сьв. Валасы Сірэны (З прычыны першага выступленьня Беларускага Народнага Тэатру ў Вільні) // Сялянская Ніва. 1927. № 79 (130). — С. 3.</ref>. Тым самым часам змянілася і кіраўніцтва калектыва, трупу ўзначаліў актыўны дзеяч [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|БХД]] [[Павел Іосіфавіч Каруза|Павел Каруза]]. Аднак, ужо 30 чэрвеня 1927 года Каруза падаў у Цэнтральны урад БІГіК заяву пра ўласнае адхіленне ад кіраўніцтва з прычыны вялікай партыйнай нагрузкай. З гэтага часу трупу ўзначаліў Аляксандр Яцына, але афіцыйна яго прызначылі дырэктарам толькі ў верасні 1927 года. Рэжысёрам-пастаноўшчыкам БНТ быў Васіль Івашка.<ref name=":0" /> Трупа БНТ была невялікай — толькі 12 акцёраў — Аляксандр Яцына, Васіль Івашка, Ян Васілеўскі, Аляксандр Лобан, Антон Чайкоў, Лявон Шадыра, Язэп Жукоўскі, Міхал Маскалік, Эма Залкінд, Зоя Грыц, Зінаіда Зімовец і Станіслава Туркевіч.<ref name=":0" /> Асноўным відам дзейнасці БНТ мусілі быць гастрольныя туры па вёсках і мястэчках Заходняй Беларусі. Паездкі мелі мэтай праз паказ спектакляў для сялян стаць штуршком да стварэння ў вёсках самадзейных труп, якія, за прыкладам віленскага тэатра, распачалі б пастаянную дзейнасць у сваіх мясцовасцях.<ref name=":0" /> У чэрвені-ліпені 1927 года здзейснена 36 прадстаўленняў на Віленшчыне, Наваградчыне, Гродзеншчыне і Палессі. Першы гастрольны тур БНТ адбыўся ў чэрвені-верасні 1927 года, ахапіў Ашмянскі, Валожынскі, Баранавіцкі і Стаўпецкі паветы. Спектаклі былі паказаны ў Смаргоні, Жодзішках, Іўі, Моўчадзі, Баранавічах, Ляхавічах, Мядзведзічах, Сіняўцы, Гайніне, Рубяжэвічах і Івянцы. Агулам за гэты час здзейснена 21 пастаноўка. Гастролі завяршыліся 6 верасня 1927 года, калі трупа вярнулася ў Вільню. Тур меў поспех, палонафільская «Беларуская культура» так пісала ў невялікай рэцэнзіі: «''Вёска аднеслася вельмі прыхільна да пачынаньняў Беларускага Народнага Тэатру і спэктаклі праходзілі ўсюды вельмі ўдачна''».<ref name=":0" /> Першы выступ у Вільні — 23 кастрычніка 1927 года, у зале гандлёва-прамысловага клубу («[[Паўлінка (спектакль)|Паўлінка]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і «[[Заручыны Паўлінкі]]» [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]]). Пасля непрацяглага адпачынку БНТ у лістападзе 1927 года распачаў другі гастрольны тур. Гэтым разам наведалі Свянцянскі, Пастаўскі, Браслаўскі, Дзісненскі і Вілейскі паветы. Спектаклі паказаны ў Свянцянах, Свіры, Лынтупах, Гадуцішках, Паставах, Дунілавічах, Глыбокім, Будславе, Даўгінаве, Курынцы і Докшыцах. За час гастроляў здзейснена 28 пастановак. Тур завяршыўся ў Вільні, дзе 28 снежня 1927 года адбыўся паказ «Паўлінкі» Янкі Купалы.<ref name=":0" /> Для нармальнага функцыянавання і паспяховага правядзення гастрольнай дзейнасці тэатр патрабаваў моцнай фінансавай падтрымкі. БІГіК, як уладальнік Беларускага народнага тэатра, не мог самастойна забяспечыць усе яго выдаткі. Так, згодна фінансавай справаздачы за месяц гастроляў у 1927 годзе, крыніцы яго даходаў выглядалі наступным чынам: сродкі атрыманыя ад БІГіК — 780 злотых, даходы ад продажу білетаў — 879,65 зл., унёсак дырэктара — 100 зл., пазыка — 58,50 зл., агулам — 1&nbsp;818,15 злотых. Такім чынам, фінансавая падтрымка БІГік складала толькі крыху болей за 1/3 сумы. Усе даходы ішлі на пакрыццё выдаткаў. Пасля аплаты праезду, арэнды памяшканняў, коштаў дэкарацый і касцюмаў, працы актораў, падаткаў, сродкаў не заставалася. Грошай ледзь хапала на самае неабходнае. Тэатр фактычна працаваў на самаакупаемасці, не даючы дадатковых прыбыткаў. Спробы атрымаць дзяржаўную канцэсію і хоць крыху паправіць фінансавае становішча не мелі поспеху.<ref name=":0" /> Поспех гастроляў БНТ выклікаў занепакоенасць у польскіх адміністрацыйных уладаў, якія зрабілі адпаведныя захады, каб перашкодзіць дзейнасці БНТ. У студзені 1928 года тэатр не атрымаў дазволу на правядзенне чарговых гастролей па правінцыі, а неўзабаве яго дзейнасць наогул забаранілі.<ref name=":0" /> Паводле Мазько, нягледзячы на непрацяглы час існавання, БНТ аказаў вялікі ўплыў на актывізацыю культурнага жыцця правінцыі. Ужо пасля першых гастроляў БНТ, узніклі самадзейныя тэатральныя трупы ў вёсках Жодзішкі і Шутавічы, у мястэчку Ляхавічы. Асаблівай актыўнасцю вылучаўся Шутавіцкі гурток БІГіК, у 1927 годзе ім здзейснена 5 пастановак у Шутавічах і Смаргоні, на якіх паказана 6 сцэнічных твораў. У пачатку 1928 года гурток паставіў у сваёй вёсцы два спектаклі.<ref name=":0" /> == Пасля забароны == === Драматычная секцыя БІГіК === Замест БНТ у Вільні створана драматычная секцыя Віленскага гуртка БІГіК, куды ўвайшлі акторы былой трупы. Сярод новых удзельнікаў былі Мар’ян Пецюкевіч, Яна Тарасэвіч і Язэп Найдзюк. Узначалілі секцыю Аляксандр Лобан і Антон Чайкаў. Драматычная секцыя дзейнічала толькі ў Вільні. Сярод найбольш удалых яе пастановак Мазько адзначае спектакль па п’есе «[[Залёты]]» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], які паказалі пры ўдзеле [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] (БСС) 24 і 25 лістапада 1928 года.<ref name=":0" /> === Тэатральная аб’язная трупа === Імкнучыся кампенсаваць забарону БНТ, Цэнтральны урад БІГіК ініцыяваў заснаванне на базе гурткоў Інстытута вёсак Шутавічы, Свірыдавічы і Галляшынкі Ашмянскага павета агульнага драматычнага калектыву, ён быў створаны ў 1929 годзе і назваўся '''Тэатральная аб’язная трупа''' (ТАТ). Узначаліў яе Войцех Шутовіч. У склад ТАТ увайшло 17 самадзейных актораў: Антось Жабінскі, Зоя, Юлія і Марыя Янчуковічы, Віктар Янчуковіч, Аляксандр і Ганна Шчасныя, Юльян Куніцкі, Міхась Федаровіч, Міхась Асіноўскі, Пётр і Сымон Сасноўскія, Базыль і Уладзімір Караваі. <ref name=":0" /> Стварэнне ТАТ значна актывізавала справу пастаноўкі беларускіх спектакляў у Ашмянскім павеце. Аднак дзейнасць трупы сутыкнулася з перашкодамі з боку мясцовых старостваў і павятовай паліцыі. На ўдзельнікаў трупы аказваўся псіхалагічны ціск. Сярод найбольш распаўсюджаных яго метадаў былі арышты. Так, 30 снежня 1929 года паліцыя арыштавала Пятра і Сымона Сасноўскіх, Базыля і Уладзіміра Караваяў, Аляксандра Шчаснага і Віктара Янчуковіча. Ва ўсіх арыштаваных актораў, а таксама і сяброў гурткоў БІГіК з вёсак Шутавічы і Свірыдавічы правялі вобыскі. Амаль праз год, 20 верасня 1930 года ў Вільні арыштаваны і кіраўнік трупы Войцех Шутовіч. Акторы абвінавачваліся ў супрацоўніцтве з пасольскім клубам «[[Змаганне]]», у камуністычнай дзейнасці. Аднак іх незаангажаванасць у гэтым руху была даказана і актораў вызвалілі.<ref name=":0" /> Паводле Мазько, мясцовая паліцыя пільна сачыла за ўсімі беларускімі актывістамі і была добра інфармавана, што ўдзельнікі ТАТ не прыхільнікі пракамуністычных партый і арганізацый. На думку даследчыка, арышты мусілі надаць працы ў трупе імідж небяспечнай дзейнасці і такім чынам паўплываць на актыўнасць аб’язной трупы. Аднак гэтага не адбылося, неўзабаве па вызваленні з-пад арышту, беларускія акторы наладзілі 8 студзеня 1930 года ў Свірыдавічах, а 9 студзеня — у Жалігове драматычныя прадстаўленні. Трупа паказала п’есы «Лекары і лекі», «Мікітаў лапаць», дэкламавала вершы Янкі Купалы, Якуба Коласа, Аўгена Бартуля. Даходы, якія агулам склалі 110 злотых, акторы ахвяравалі на карысць бібліятэкі-чытальні ў Свірыдавічах.<ref name=":0" /> == Выдадзеныя п’есы == * [[Чорт і баба|Чорт і Баба]]. Жарт у 1 акце (паводле народнай казкі) // Беларускі народны тэатр: Сцэнічныя творы. Кн. 1. — Вільня: выд. т-ва «Пагоня», 1927. — 13 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Тэатры Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларускія тэатры]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Тэатры Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1927 годзе]] [[Катэгорыя:1926 год у Вільні]] spf1u3s55zc80nph2fzye9h8g51re5q Паліва 0 140519 5155537 4668519 2026-06-18T07:18:41Z M.L.Bot 261 5155537 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} '''Па́ліва''' — [[рэчыва]] або [[сумесь]] рэчываў, здольная да экзатэрмічных [[Хімічная рэакцыя|хімічных рэакцый]] з [[акісляльнік]]ам, які можа быць вонкавым або змяшчацца ў самім паліве. == Асноўныя сучасныя віды паліва == === Цвёрдыя тыпы паліва === * [[Драўніна]], драўняная дранка, драўняныя пелеты * [[Гаручы сланец]] * [[Глей]] * [[Торф]] * [[Вугаль]] * [[Сапрапеліты]]<ref>{{з ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article099641.html|Сапропелиты}}</ref> * Бітумінозныя пяскі * [[Порах]] ** Злучэнні [[азот]]у ** Цвёрдае ракетнае паліва === Вадкія віды паліва === * Нафтавыя палівы * [[Дызельнае паліва]] (газойль, саляравае масла) * Паліва пячное бытавое * [[Газ, паліва|Газ]] * Ліграін * [[Бензін]], газалін * [[Алеі]] ** Сланцавы алей ** Адпрацаваны машынны алей ** Раслінныя ([[рапс]]авыя, [[арахіс]]авыя) ці жывёльныя алеі (тлушчы) * Спірты ** [[Этанол]] ** [[Метанол]] ** [[Прапанол]] * Вадкае ракетнае паліва * [[Эфір (хімія)|Эфіры]] * Эмульсіі * [[Сінтэтычнае паліва|Сінтэтычныя віды паліва]], вырабленыя на аснове працэсу Фішэра-Тропша === Газападобныя тыпы паліва === * [[Прапан]] * [[Бутан (рэчыва)|Бутан]] * [[Метан]] ([[прыродны газ]], метан вугальных пластоў, сланцавы газ, [[рудніковы газ]], балотны газ, біягаз, лэндфіл-газ, [[гідрат метану]]) * [[Вадарод]] * Сціснуты [[прыродны газ]] * Прадукты газіфікацыі цвёрдага паліва ** Вугалю — (сінтэз-, генератарны, коксавы) газы, магчымая падземная газіфікацыя вуглёў ** Драўніны * Сумесі ** Прапан-бутанавая сумесь ** Сумесь [[вадарод]]у і прыроднага газу === Дысперсныя сістэмы, растворы === * [[Аэразоль|Аэразолі]] ** Вугальны пыл ** [[Алюміній|Алюмініевы]], [[Магній|магніевы]] пыл * Пены ** Газадызель (сумесь прыроднага газу з [[дызельнае паліва|дызельным палівам]]) ** Сумесь вадароду з бензінам * Суспензіі ** Вадавугальнае паліва ** Ваданітратнае паліва («вадкі порах») === Нетыповыя палівы === * [[Ядзернае паліва]] * [[Тэрмаядзернае паліва]] * [[Ракетнае паліва]] == Гл. таксама == * [[Біяпаліва]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Fuels}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паліва| ]] 8so67ah1gau687pwsnr7ucl0gmfp42q Лявон Мурашка 0 140746 5155548 5144679 2026-06-18T08:40:06Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5155548 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мурашка}} {{музыкант}} '''Лявон Мурашка''' ({{lang-lt|Leonidas Muraška}}, {{ДН|27|8|1924}}, [[Сіняўка]] — {{ДС|9|3|2009}}) — беларускі і літоўскі оперны спявак ([[бас]]). Актыўны дзеяч беларускай дыяспары ў Літве. == Біяграфія == У [[1950]] годзе скончыў [[Літоўская дзяржаўная кансерваторыя|Літоўскую дзяржаўную кансерваторыю]], па спецыяльнасці оперны спявак, педагог. У [[1944]]—[[1946]] гадах быў салістам [[Дзяржаўны ансамбль песні і танцаў БССР|Дзяржаўнага ансамбля песні і танцаў БССР]], а з [[1946]] года — салістам Літоўскай філармоніі. У [[1950]]—[[1988]] гадах быў салістам [[Дзяржаўны акадэмічны тэатр оперы і балета Літоўскай ССР|Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра оперы і балета Літоўскай ССР]]. Кіраваў Згуртаваннем беларускіх грамадскіх суполак Літвы; быў членам Вялікай Рады ЗБС «Бацькаўшчына». Пахаваны ў [[Вільня|Вільні]] на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільнюс)|Еўфрасіннеўскіх могілках]]. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4"> File:The grave of Liavon Muraška at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Магіла Лявона Мурашкі на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках File:Memorial plaques on the grave of Liavon Muraška at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Мемарыяльная шыльда на магіле Лявона Мурашкі на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == * [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=24439 Памёр Лявон Мурашка] * [http://naviny.by/rubrics/opinion/2009/03/11/ic_articles_410_161610/ Лявон Трэці] — Сяргей Дубавец // Беларускія Навіны, 11.03.2009 {{DEFAULTSORT:Мурашка, Лявон}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Літвы]] [[Катэгорыя:Басы]] cothh05oedlyqrk20zva529mog6c4fl Айны 0 143240 5155343 5153623 2026-06-17T14:44:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155343 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Айны <br /> {{lang-ain|アィヌ}} | image = [[Выява:Woman playing traditional Ainu instrument.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 15000 (2016 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Японія}} | langs = [[айнская мова]] | rels = [[політэізм]], [[анімізм]], [[хрысціянства]], [[будызм]] | related = }} '''А́йны''' (саманазва: {{lang-ain|アィヌ}}) — [[народ]] у [[Японія|Японіі]], карэннае насельніцтва [[Хакайда]]. Агульная колькасць (2016 г.) — 15 000 чал.<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/10205/JA Ainu in Japan]</ref> Маюць уласную [[Айнская мова|мову]], якая з’яўляецца [[Ізаляваная мова|ізаляванай]], але тыпалагічна падобная да [[Японская мова|японскай мовы]]. Рэлігійная прыналежнасць — [[політэізм]], [[анімізм]]. Хаця ў 1 тысячагоддзі н. э. продкі айнаў займалі [[востраў Хакайда]], паўночны захад [[Востраў Хонсю|вострава Хонсю]], поўдзень [[востраў Сахалін|Сахаліна]] і [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравоў]], у нашы дні яны жывуць пераважна на Хакайда, у значнай ступені [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляваны]] [[Японцы|японцамі]]. Толькі ў [[2008]] г. у Японіі былі прызнаны правы айнаў як карэннага народа. == Назва == Агульная саманазва ''айну'' (літаральна «чалавек») увайшла ва ўжытак і стала прыжывацца сярод айнаў толькі з [[19 стагоддзе|XIX]] ст. Дагэтуль розныя групы называліся на найменню мясцовасці, дзе жылі. Напрыклад, ''сару ўта-ра'' — людзі ракі Сару, або ''соя ўта-ра'' — людзі паўвострава Соя. Акрамя таго, у айнаў сустракаліся саманазвы з коранем ''кур'' (таксама ад слова «чалавек, мужчына»). [[Ніўхі]] клікалі іх «куга», «хуі», «кудзі», рускія — ''курыльцы''. У [[Японія|Японіі]] сустракаліся розныя назвы айнаў, якія часцяком прымалі абразлівае значэнне<ref>[http://cheloveknauka.com/ayny-problemy-istorii-i-traditsii-etnosa Спеваковский, А. Б. Айны: проблемы истории и традиции этноса. Автореферат диссертации по истории]</ref>, але бліжэй да нашага часу замацавалася назва ''эдза'', перанесеная і на востраў [[Хакайда]]. == Паходжанне == [[Айнская мова]] з’яўляецца [[ізаляваная мова|ізалятам]]. [[Фізічная антрапалогія|Фізічныя антраполагі]] адносяць айнаў да асобнай [[Мангалоідная раса#Айнская (курыльская) малая раса|айнскай (курыльскай) расы]], якая сумяшчае тыповыя [[мангалоідная раса|мангалоідныя]] і некаторыя [[Аўстралоідная раса|аўстралоідныя]] рысы. Гэта робіць праблему іх паходжання даволі складанай. У мінулым выказваліся розныя меркаванні, у тым ліку аб сваяцтве айнаў з [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейцамі]] або [[індзейцы|індзейцамі]]<ref>[http://linguistics.byu.edu/classes/ling450ch/reports/ainu.htm The Ainu Language]</ref><ref>[http://www.messagetoeagle.com/first-peoples-of-japan-ainu-civilization-and-its-unknown-origin/ First Peoples Of Japan: Ainu Civilization And Its Unknown Origin] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160704114329/http://www.messagetoeagle.com/first-peoples-of-japan-ainu-civilization-and-its-unknown-origin/ |date=4 ліпеня 2016 }}</ref>. У наш час захоўваюцца тры асноўныя версіі: * Продкі айнаў мігрыравалі на [[Японскія астравы]] з [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] * Продкі айнаў мігрыравалі на Японскія астравы з [[Сібір]]ы * Айны сфарміраваліся на Японскіх астравах Першая і другая версіі звязаны са спрэчкамі вакол [[Дзёмон|культуры Дзёмон]], якую многія даследчыкі атаясняюць непасрэдна з продкамі айнаў<ref>Гл.:[http://www.bibliotekar.ru/japan/2.htm Гаджиева Екатерина Александровна, Страна Восходящего Солнца. История и культура Японии. Глава 1. Древняя Япония]</ref>. Іх прыхільнікі адносяць айнаў да найстаражытнейшых насельнікаў Японскіх астравоў, што прыбылі ў [[палеаліт|палеаліце]], аднак не маюць згоды адносна першаснага месца пражывання да перасялення. З пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. даследчыкі былі схільны адносіць старажытнае насельніцтва Японіі да выхадцаў з паўднёвага ўсходу, паколькі яно фізічна мела некаторыя аўстралоідныя рысы. Але ў апошнія дзесяцігоддзі пераважае версія аб міграцыі продкаў носьбітаў Дзёмон адначасова з [[Карэйскі паўвостраў|Карэйскага паўвострава]] і [[Ахоцкае мора|Ахоцкага басейна]]. [[Археалогія|Археалагічныя]] раскопкі сведчаць пра тое, што эпоха Дзёмон суправаджалася некалькімі міграцыямі, у тым ліку з поўдня і захаду. Цікава, што многія прыхільнікі прамога атаесамлення Дзёмон з продкамі айнаў сцвярджаюць, што яны былі і аднымі з продкаў сучасных [[японцы|японцаў]]. У [[2013]] г. японскія [[мовазнаўства|лінгвісты]] высунулі гіпотэзу аб паходжанні айнскай мовы ад прадстаўнікоў [[Ахоцкая археалагічная культура|Ахоцкай культуры]]<ref>[http://dx.doi.org/10.1371/journal.pone.0062243 Sean Lee, Toshikazu Hasegawa, Evolution of the Ainu Language in Space and Time]</ref>. Прыхільнікі трэцяй версіі лічаць, што айны сфарміраваліся на поўначы Японіі пазней за эпоху Дзёмон у выніку кантактаў прадстаўнікоў [[Археалагічная культура Сацумон|культуры Сацумон]] з прадстаўнікамі [[Ахоцкая археалагічная культура|Ахоцкай культуры]]. Спярша гэта версія была заснавана на археалагічных матэрыялах, але ў нашы дні часткова пацвярджаецца [[генетыка]]мі, якія выявілі агульнае паходжанне айнаў з іншымі жыхарамі Японскіх астравоў, у тым ліку [[рукюйцы|рукюйцамі]], але ў той жа час адзначылі іх блізкасць да палеазіяцкіх народаў ([[ніўхі|ніўхаў]], [[каракі|каракаў]], [[ітэльмены|іцельменаў]])<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14997363 Genetic origins of the Ainu inferred from combined DNA analyses of maternal and paternal lineages]</ref><ref>[http://www.pitt.edu/~annj/courses/notes/jomon_genes.html JOHN TRAVIS, Jomon Genes: Using DNA, researchers probe the genetic origins of modern Japanese]</ref>. == Гісторыя == [[Выява:Historical expanse of Ainu.png|right|thumb|left|Рассяленне айнаў у канцы XVIII стагоддзя]] У 1 тысячагоддзі н. э. продкі айнаў займалі [[востраў Хакайда]], паўночны захад [[Востраў Хонсю|вострава Хонсю]]<ref>[http://www.ainu-museum.or.jp/en/study/eng01.html Ainu History and Culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130708171956/http://www.ainu-museum.or.jp/en/study/eng01.html |date=8 ліпеня 2013 }}</ref>, а таксама поўдзень [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравоў]], дзе сфарміравалася паўднёвакурыльская археалагічная культура, блізкая да [[Дзёмон]] і [[Археалагічная культура Сацумон|Сацумон]]<ref>{{Cite web |url=http://www.kuriles-history.ru/up/lib/arheologija%20kuril%27skih%20ostrovov.pdf |title=Археология Курильских островов |access-date=25 чэрвеня 2016 |archive-date=1 ліпеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701051802/http://www.kuriles-history.ru/up/lib/arheologija%20kuril%27skih%20ostrovov.pdf |url-status=dead }}</ref>, і поўдзень [[востраў Сахалін|Сахаліна]], дзе былі прадстаўлены аніўскай і паўднёвасахалінскай лакальнымі культурамі<ref>[http://sknc.narod.ru/files/istoria.html История Сахалинской области]</ref>. У канцы 1 тысячагоддзя н. э. яны ўжо апрацоўвалі [[жалеза]] і ведалі [[земляробства]]. На поўдні айны-''эмісі'' суседнічалі з дзяржавай [[Ямата (археалагічны перыяд)|Ямата]], з якой склаліся варожыя адносіны. Згодна [[японцы|японскім]] крыніцам, у [[658]]—[[659]] гг. палкаводзец Абэ но Хірафу здзейсніў паход на 180 [[судна]]х на землі айнаў і падпарадкаваў іх<ref>[http://emishi-ezo.net/Conquest/AbeNoHirafu.html Naval Expedition of Abe no Hirafu]</ref>. Відавочна, гэтая перамога мела часовы характар, бо ў [[725]] г., [[776]] г., [[788]] г., [[792]] г., [[801]] г. прадстаўнікі Ямата зноў накіроўвалі ваенныя экспедыцыі супраць айнаў. Захопленых у палон ператваралі ў [[рабства|рабоў]] або перасялялі ва ўнутраныя вобласці Хонсю. У [[780]] г., [[878]] г., [[1051]] г. айны поўначы Хонсю арганізоўвалі вызваленчыя паўстанні. Важную ролю ў барацьбе з айнамі Хонсю адыгралі [[самурай|самураі]]. У [[12 стагоддзе|XII]] — [[13 стагоддзе|XIII]] стст. японцы здолелі замацавацца на поўначы Хонсю і пачаць гандлёвыя адносіны з жыхарамі Хакайда. Нягледзячы на [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыю]], частка айнаў Хонсю праіснавала на паўночным узбярэжжы да [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. У [[14 стагоддзе|XIV]] ст. японскія перасяленцы здолелі замацавацца на поўдні вострава Хакайда. У [[1457]] г. яны нанеслі паражэнне найбольш актыўнаму айнскаму правадыру Кошамаіну<ref name="scholarspace.manoa.hawaii.edu">[http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/handle/10125/21976/v1i1_02okada.pdf Mitsuharu Vincent Okada, The Plight of Ainu, Indigenous People of Japan]</ref>. У [[1590]] г. Хакайда і землі на поўнач былі перададзены японскім [[сёгун]]ам феадальнаму клану Мацумаэ, які атрымаў выключнае права на гандаль з айнамі як Хакайда, так і іншых зямель. Мацумаэ імкнуліся праводзіць памяркоўную палітыку ў дачыненні да тубыльцаў. Айны прыцягваліся да [[гандаль|гандлю]], [[рыбалоўства]], забеспячэння [[драўніна]]й, але не атрымлівалі правоў, роўных з японцамі. У [[1669]] г. успыхнула паўстанне айнаў на чале з правадыром Шакушаіна. Яно пачыналася як вайна паміж родамі тубыльцаў за мясцовыя рэсурсы, але хутка перарасло ў супрацьстаянне Мацумаэ, якія былі аслаблены з-за спрэчак з сёгунам. Мацумаэ запрасілі паўстанцаў на перагаворы і ўпэўнілі, што выканаюць усе іх патрабаванні, але ў выніку Шакушаін і яго саюзнікі былі забіты. Ваенныя дзеянні працягваліся да [[1672]] г. У [[1789]] г. айны з поўначы Хакайда забілі 70 японцаў на [[востраў Кунашыр|востраве Кунашыр]]. У адказ, японскія ўлады арыштавалі 37 мужчын-айнаў, а таксама некаторых членаў іх сямей. У першай палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст. становішча тубыльцаў Хакайда значна пагоршылася, паколькі Мацумаэ і залежныя ад іх феадалы захоплівалі вусці рэк, дзе нераставалі рыбы, найбольш урадлівыя землі і ўчасткі лясоў. Многія айны былі вымушаны бязвыплатна адпрацоўваць павіннасці. На поўначы, наадварот, у XII—XIII стст. назіралася паспяховае пашырэнне тэрыторыі айнаў-''кувэй''. Яны занялі ўсе Курыльскія астравы, поўдзень [[Паўвостраў Камчатка|Камчаткі]], прасунуліся да цэнтральнай часткі вострава Сахалін, дзе былі вымушаны спыніцца, бо сутыкнуліся з [[Чжурчжэні|чжурчжэнямі]]<ref>{{Cite web |url=http://www.kuriles-history.ru/book/chapter/8/ |title=Василевский Александр Александрович, Народы Курильских островов и сопредельных территорий в эпоху средневековья. Начало японской колонизации Хоккайдо и ее роль в истории айнов. |access-date=26 чэрвеня 2016 |archive-date=21 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160221064951/http://www.kuriles-history.ru/book/chapter/8/ |url-status=dead }}</ref>. Сахалін фармальна ўваходзіў у склад [[Кітай|Кітая]], але статус айнаў не быў вызначаны. Звычайна яны не лічыліся падданымі імператара. У другой палове [[17 стагоддзе|XVII]] ст. цікавасць да Камчаткі, Курыльскіх астравоў і магчымасці ўстанаўлення зносін з Японіяй праяўляла [[Расія]]. У [[1697]] г. Камчатка была далучана да Расіі, мясцовае насельніцтва, у тым ліку камчатскіх айнаў абавязалі выплочваць [[ясак]]. У [[1706]] г. старшыня камчацкіх астрогаў паслаў ваенны атрад супраць камчацкіх айнаў «для умирительства на немирных иноземцев»<ref>Цыт. па: [http://www.plam.ru/hist/pokorenie_sibiri_ot_ermaka_do_beringa/p28.php Русские на Курилах. Кто первым описал Курильские острова?]</ref>. Пасля эпідэміі [[1800]] г. узгадкі пра айнаў на поўдні Камчаткі знікаюць. У [[1710]] г. [[якуцк]]і ваявода загадаў даследаваць Курыльскія астравы і сабраць з яго жыхароў ясак. У [[1711]] г. экспедыцыя на чале з [[Іван Пятровіч Казырэўскі|Іванам Казырэўскім]] высадзілася на [[востраў Шумшу|востраве Шумшу]], дзе сустрэла ваеннае супраціўленне тубыльцаў і была вымушана вярнуцца<ref>[http://www.npacific.ru/np/library/publikacii/pokoriteli/04.htm Иван Козыревский]</ref>. У [[1713]] г. І. Казырэўскі ўзначаліў яшчэ адну экспедыцыю на паўночныя Курыльскія астравы. На востраве [[Парамушыр]] адбылася бітва, прайграная айнамі. І. Казырэўскі прымусіў астравіцян выплаціць ясак і захапіў заложнікаў<ref>[http://www.kamlib.ru/resourses/bogdanov.htm В. Богданов, Судьба исследователя Курил и Японии Ивана Козыревского: (Новые биогр. Сведения об авт. «Чертежа камчадальского носу и морским островам»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714122815/http://www.kamlib.ru/resourses/bogdanov.htm |date=14 ліпеня 2014 }}</ref>. У [[1721]] г. атрад, пасланы [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]] для [[геадэзія|геадэзічнай]] разведкі, зноў прымусіў выплочваць даніну жыхароў паўночных Курыл. У [[1730]] г. [[казакі]] захапілі 5 бліжэйшых да Камчаткі астравоў. Нягледзячы на супраціўленне айнаў, расійскія ваенныя і разведвальныя экспедыцыі збіралі даніну ў [[1738]] г., [[1750]] г., [[1755]] г., [[1766]]—[[1766]] гг., [[1775]]—[[1777]] гг. На [[карта|карце]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] [[1745]] г. большая частка Курыльскіх астравоў была пазначана як расійская. У выніку пабораў многія айны Курыльскіх астравоў перасяляліся на поўдзень, так што [[Кацярына II]] у [[1779]] г. была вымушана забараніць узымаць даніну з тубыльцаў<ref>[http://rusk.ru/st.php?idar=44728 Северные острова принадлежат айнам]</ref>. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. Курыльскія астравы ператварыліся ў прадмет тэрытарыяльных спрэчак паміж Расіяй і Японіяй<ref>{{Cite web |url=http://www.sakhalin.ru/Region/history.html |title=Страницы истории |access-date=28 чэрвеня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160612151458/http://www.sakhalin.ru/Region/history.html |archivedate=12 чэрвеня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Японія стымулявала перасяленне сваіх падданых на поўдзень Курыл, пабудову там умацаванняў і ўцягванне мясцовых айнаў у гандлёвыя адносіны. У [[1875]] г. Расія перадала Японіі правы на Курыльскія астравы, узамен атрымаўшы правы на Сахалін. У [[1899]] г. на Курылах налічвалася ўсяго 62 айна, прычым большасць з іх жыла на поўдні. Сахалін ў [[1897]] г. насялялі 1795 айнаў<ref>[http://ansipra.npolar.no/russian/Items/Japan-3%20Ru.html Ольга Мурашко, Айны в России]</ref>. У [[1905]] г. паўднёвы Сахалін перайшоў пад кантроль Японіі. З пачаткам [[Перыяд Мэйдзі|рэформ Мэйдзі]] японскія цэнтральныя ўлады пазбавілі буйных феадалаў правоў на зямлю. Урад стымуляваў перасяленне на Хакайда японскіх рыбакоў і земляробаў для арганізацыі сучаснай гаспадаркі. Перасяленцы часцяком падманам авалодвалі маёмасцю айнскіх абшчын. У [[1877]] г. землі айнаў апынуліся ў складзе дзяржаўнага зямельнага фонда. Айнам забаранялася рабіць [[татуіроўка|татуіроўкі]], а таксама прыносіць у ахвяру жывёл. Паводле закона [[1899]] г. айны атрымалі статус «былых абарыгенаў», у адносінах якіх праводзілася палітыка асіміляцыі, у тым ліку абавязковае прыманне японскіх імён і навучанне ў японскіх школах. Разам з гэтым, закон гарантаваў вылучэнне зямельных надзелаў, датацыі бедным сем'ям, медыцынскую дапамогу, адсутнасць зямельных падаткаў, абараняў ад злоўжыванняў гандляроў. У [[1884]] г. усіх айнаў поўначы Курыльскіх астравоў перасялілі на [[востраў Шыкатан|Шыкатан]], дзе для іх былі пабудаваны дамы, дазвалялася займацца [[жывёлагадоўля]]й і зборам [[водарасці|водарасцей]]. Да [[1908]] г. дзейнічаў дазвол на штогадовую вандроўку на іншыя астравы для палявання на [[ластаногія|ластаногіх]]. У [[1922]] г. на Шыкатане жыло 50 айнаў, у [[1929]] г. — 31<ref>[http://www.shipdesign.ru/News/2010/12-12/Vasilevsky.html А. А. Василевский, Айну Курильских островов. Исторический очерк]</ref>. На Сахаліне ў [[1914]] г. налічвалася 10 паселішчаў айнаў. На іх былі распаўсюджаны правілы, якія ўжо існавалі на Хакайда. У [[1933]] г. айны атрымалі японскае грамадзянства. У [[1946]]—[[1949]] гг. пасля ўключэння Сахаліна і Курыльскіх астравоў у склад [[СССР]], мясцовыя айны як японскія грамадзяне былі інтэрнаваны ў Японію. Ужо ў міжваенны перыяд у Японіі з’явіліся грамадскія дзеячы, якія адстойвалі правы айнаў. Пасля [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] на Хакайда сфарміраваліся айнскія культурныя і сацыяльныя арганізацыі<ref name="scholarspace.manoa.hawaii.edu"/>. Разам з гэтым, працягвалася палітыка асіміляцыі, адбывалася фактычная дыскрымінацыя па нацыянальнай прыкмеце<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7437244.stm Recognition at last for Japan's Ainu]</ref>. Толькі ў [[2008]] г. былі прызнаны правы айнаў як карэннага народа<ref>[http://www.japantimes.co.jp/news/2008/06/07/national/diet-officially-declares-ainu-indigenous/#.V3Uu4tKLS1t Diet officially declares Ainu indigenous]</ref>. <gallery> Monument to Aterui and More2.jpg|Помнік Атэрую, правадыру ''эмісі'' ў [[Кіёта]] Ainus.jpg|Айны. Малюнак [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. AinuGroup.JPG|Група айнаў у традыцыйных строях, [[1904]] г. Ainu men and their wives in 1930s.jpg|Сем'і айнаў у [[1932]] г. </gallery> == Культура == === Гаспадарчыя заняткі === [[File:Brooklyn Museum - Ainu Hunters.jpg|thumb|Паляўнічыя айны, XIX ст.]] З канца [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзя галоўнымі гаспадарчымі заняткамі айнаў былі [[рыбалоўства]] і [[паляванне]] на марскіх [[звяры|звяроў]]<ref>[http://ansipra.npolar.no/english/Items/Japan-2.html The Ainu — some cultural aspects]</ref>. Айны [[Востраў Хакайда|Хакайда]] і [[Востраў Сахалін|Сахаліна]] аддавалі перавагу лову прахадных відаў [[рыбы|рыб]], асабліва [[Ласасёвыя (падсямейства)|ласасёвых]], у вусцях [[рака|рэк]]. На [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравах]] атрымалі распаўсюджанне марское рыбалоўства і паляванне на марскіх звяроў. На [[ластаногія|ластаногіх]] палявалі сезонна, на [[кіты|кітоў]] — вельмі рэдка, хаця лічылі выкінутых на бераг [[касаткі|касатак]] падарункам [[бог|багоў]]. Прылады лову: розныя сеткі, атручаныя стрэлы, пасткі, дубінкі, падхватнікі, астрогі, гарпуны, дзіды, паходні для прыцягнення рыбы ўначы, вуды і іншае. У [[лес]]е палявалі на працягу года на [[барсук]]оў, [[алені|аленяў]], [[Мядзведзі|мядзведзяў]], дробных жывёл. Паляўнічыя карысталіся лукам і стрэламі, ладзілі розныя пасткі, зімою карысталіся снегаступамі. Стрэлы прапітвалі атрутай<ref>[http://www.ultrakulture.com/2014/12/29/the-ainu-reviving-the-indigenous-spirit-of-japan/ THE AINU — REVIVING THE INDIGENOUS SPIRIT OF JAPAN]</ref>, на навершы ставіліся знакі таго або іншага паляўнічага. [[Збіральніцтва]] было не асноўным, але важным заняткам пераважна жанчын. На марскім [[бераг|беразе]] яны збіралі [[малюскі|малюскаў]], [[крабы|крабаў]], [[водарасці]], у лесе — дзікі [[Часнок|часнык]], [[арэх]]і, [[грыбы]] і [[ягады]]. Айны выкарыстоўвалі каля ста відаў [[трава|траў]] і [[хмызняк]]оў для гатавання ежы і лекаў. Айну трымалі [[Сабака свойскі|сабак]], якія аказвалі дапамогу ў час палявання, рыбалоўства і ў якасці цяглавага [[транспарт]]нага сродку, старых сабак забівалі на [[мяса]] На [[Хакайда]] была выведзена парода ''айну''. На Сахаліне і Курыльскіх астравах трымалі [[Сібірскі хаскі|лайку]]. На паўднёвым захадзе Хакайда знаходзіўся важны раён конегадоўлі. У канцы [[19 стагоддзе|XIX]] — пачатку [[20 стагоддзе|XX]] стагоддзя [[Конь свойскі|коні]] і [[карова|каровы]] з’явіліся ў гаспадарцы айнаў Сахаліна. Зафіксаваны выпадак трымання [[алені|аленяў]], хаця самі айны пра іх не клапаціліся, а перадавалі на гадоўлю [[Оракі|оракам]]<ref>Соколов А. М. Айны: от истоков до современности, с. 378</ref>. [[Земляробства]] здаўна існавала ў айнаў Хакайда, але не паўсюдна. У [[гара|горных]] раёнах, часам уздоўж рэк вырошчвалі [[проса]] і [[ячмень]], некаторыя карняплоды. У XVIII стагоддзі сталі вырошчваць [[бульба|бульбу]]. Агароды размяшчаліся каля жылля. Зямлю апрацоўвалі самаробнымі матыкамі, палкамі, рыдлёўкамі. Паступова распаўсюдзіліся [[Японія|японскія]] інструменты з [[металы|металічнымі]] навершамі. У кожнай айнскай сям'і займаліся [[рамяство]]м. Выраб [[тканіна|тканін]] і [[вопратка|вопраткі]] лічыліся жаночай справай. На Хакайда карысталіся спецыяльнымі ткацкімі станкамі. Было шырока распаўсюджана пляценне. Мужчыны славіліся як выдатныя разьбяры, апрацоўшчыкі косці і [[драўніна|драўніны]], таксама была вядома апрацоўка металаў, выраб мужчынскіх і жаночых [[нож|нажоў]], наканечнікаў для паляўнічай і ваеннай [[зброя|зброі]]. === Кухня === У традыцыйнай [[кулінарыя|кухні]] айнаў галоўную ролю адыгрывала [[рыбы|рыба]]. Яе называлі ''цэп'' ці ''іпэ'' (літаральна «ежа» або «ядомае»). Лоўля мела сезонны характар, таму рыбу вэндзілі, радзей сушылі, варылі, пяклі або замарожвалі<ref>[https://www.fao.org/3/i0370e/i0370e08.pdf Traditional food systems of Indigenous Peoples: the Ainu in the Saru River Region, Japan]</ref>. Асаблівую каштоўнасць меў рыбін або кітовы [[тлушч]]. Ім палівалі амаль усе стравы. На [[Сахалін]]е даданне тлушчу тлумачылі тым, што ён нейтралізуе атрутныя ўласцівасці некаторых карэнняў і траў. [[Рыс]] куплялі ў [[японцы|японцаў]], ён стаў звычайнай ежай пераважна ў айнаў [[Хакайда]]. Рыс і іншыя [[збожжавыя культуры]] варылі, падавалі разам з рыбай і [[мяса]]м. [[Галіт|Соль]] таксама была рэдкім пакупным прадуктам. Яе часцяком замянялі марской [[вада|вадою]]. У ежу таксама дадавалі для смаку белую [[гліна|гліну]]. Найбольш распаўсюджаныя стравы — [[суп]] ''ахаў'' або ''рур'', [[каша]] ''саё'', вараныя [[гародніна]] і [[расліны]] ''раташкеп''<ref>[http://www.ainu-museum.or.jp/en/study/eng02.html Eating Habits] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130125204412/http://www.ainu-museum.or.jp/en/study/eng02.html |date=25 студзеня 2013 }}</ref>. Елі з дапамогай палачак і лыжак. На Хакайда і Сахаліне былі вядомы [[відэлец|відэльцы]]. === Вопратка і ўпрыгожванні === Традыцыйная [[вопратка]] шылася са скур дзікіх [[звяры|звяроў]], [[рыбы]] і нават [[птушкі|птушак]]. Доўгі час была распаўсюджана вопратка з валокнаў [[вяз]]у або [[Крапіва|крапівы]]. З канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. распаўсюджваецца [[бавоўна]], якую прывозілі з [[Хонсю]]. Усю традыцыйную вопратку ўмоўна падзяляюць на некалькі відаў<ref>[http://www.ainu-museum.or.jp/en/study/eng07.html Clothing] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130124171024/http://www.ainu-museum.or.jp/en/study/eng07.html |date=24 студзеня 2013 }}</ref>: * ''Капараміп'': вопратка з тонкай белай [[Тканіна|тканіны]] з вялікай колькасцю аплікацый * ''Руунпэ'': тонкая вопратка з аплікацыямі * ''Чыкаркарпэ'': вышытае адзенне Мужчыны і жанчыны мелі як верхнюю, так і споднюю бялізну. Сподняя бялізна звычайна рабілася з аднаго кавалка тканіны. Знешняе аблічча айнаў моцна адрознівала іх ад [[японцы|японцаў]] дзякуючы белай [[Скура|скуры]] і вялікай колькасці [[Валасы|валасоў]] на галаве і целе. Пасля падлеткавага ўзросту мужчыны звычайна не галіліся і мелі доўгую [[барада|бараду]]<ref>[https://www.tofugu.com/japan/ainu-japan/ The Ainu Peoples of Japan]</ref>. Жанчылі рабілі рытуальныя [[Татуіроўка|татуіроўкі]] на тварах і целе<ref>[http://www.larskrutak.com/tattooing-among-japans-ainu-people/ Tattooing Among Japan's Ainu People]</ref>. Былі шырока распаўсюджаны [[шкло|шкляныя]] і тканныя бусы<ref>[https://www.tota.world/article/116/ Ainu Jewelry and Ornaments]</ref> з цяжкімі медальёнамі. === Жытлы === [[File:Ainu house in Teshikaga Town Kussharo Kotan Ainu Museum.jpg|thumb|Традыцыйны дом у музеі на Хакайда]] [[вёска|Вёскі]] айнаў ''катан'' будаваліся каля [[рака|рэк]]. Кожны ''катан'' быў прадстаўлены адным бацькоўскім родам з 4 — 7 сямей. У мінулым асноўным відам жытла з’яўлялася [[зямлянка]]. З канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. айны [[Хакайда]] залежалі ад [[японцы|японскіх]] лаўцоў [[рыбы]] і былі вымушаны перамяшчаць свае ''катан'' з месца на месца, таму там традыцыйны від паселішча хутка прыйшоў у заняпад. Замест зямлянак пачалі ўзводзіць [[каркас]]ныя дамы з [[бамбук]]а, [[трава|травы]] і [[Кара (біялогія)|кары]]<ref>[http://www.ainu-museum.or.jp/en/study/eng09.html Housing] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160711174051/http://www.ainu-museum.or.jp/en/study/eng09.html |date=11 ліпеня 2016 }}</ref>. Звычайна такі дом меў памеры 7×5 м. Уваход у выглядзе калідора рабілі з захаду, ён адначасова з’яўляўся каморай. Каля ўвахода мясцілі агмень. Насупраць ўвахода — вокны. Найбольш каштоўныя рэчы, у тым ліку зброю клалі на ўзвышэнне каля сцяны. На земляную падлогу клалі цыноўкі. Да ўсходняй часткі дома прымыкаў алтар ''нусасан''. Акрамя дома будаваліся іншыя сямейныя пабудовы — асобныя прыбіральні для мужчын і жанчын, адрыны для захавання драўніны, вяндлярні і інш. На [[Сахалін]]е зямлянкі доўгі час заставаліся зімовым відам жылля, хаця былі вядомы каркасныя пабудовы, падобныя на хакайдскія. На поўначы Сахаліна будавалі вялікія калектыўныя зямлянкі для некалькіх сем'яў, на поўдні — малыя, разлічаныя на адну сям'ю<ref>[http://www.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-191-6/978-5-88431-191-6_43.pdf А. М. Соколов, Традиционное айнское жилище: к вопросу о культурном своеобразии айнов Хоккайдо, Сахалина и Курильских островов]</ref>. У аснове падземнага жылля была квадратная яма шырынёй 4-5×1 м. Пасярэдзіне ямы ўсталёўваліся чатыры слупы. Канцы слупоў зверху злучаліся бэлькамі. На бэлькі абапіраліся чатыры нахільныя жэрдкі, верхнія канцы якіх скрыжоўваліся, а ніжнія ўпіраліся ў край ямы. Да апорных жардзін прыстаўлялі нахільна жэрдкі сцен у выглядзе чатырохграннай піраміды. Усё гэта завальваецца галінамі, карай і зямлёй. Земляны насып меў форму круга. Уваход знаходзіўся на адхоне з паўднёвага боку і закрываўся высокімі дашчанымі дзвярыма. На [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравах]] будавалі некалькі тыпаў паўпадземных жытлаў. На паўночных астравах ладзілі драўляныя [[юрта|юрты]] з плоскім дахам і акном з пузыра. На паўднёвых Курылах жылі ў хацінах у выглядзе ўсечанай піраміды, пастаўленай на слупы, з бакоў абсыпанай травою. На [[Востраў Ітуруп|Ітурупе]] меліся наземныя дамы, падобныя на хакайдскія. === Ваенная справа === Айны доўгі час заставаліся ваяўнічым народам, пра што сведчыць іх супрацьстаянне з [[японцы|японцамі]], [[кітай]]скія запісы [[14 стагоддзе|XIV]] ст. аб нападах на [[ніўхі|ніўхаў]] і кітайскія войскі ў [[1264]] г., сутычкі з [[рускія|рускімі]] [[казакі|казакамі]] ў [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. Вядомы ўзаемныя войны паміж айнскімі паселішчамі, напады на суседзяў з мэтай абрабаваць або захапіць найбольш багатыя [[рыбы|рыбныя]] ўгоддзі. У айнаў не было асобнага ваеннага [[саслоўе|саслоўя]]. Ваенныя атрады фарміраваліся з мужчын адной або некалькіх [[вёска|вёсак]] на чале саюзных правадыроў. Пра асобнае ваеннае выхаванне дзяцей не засталося звестак, аднак юнакоў з маленства вучылі [[паляванне|паляванню]], былі распаўсюджаны рытуалы і гульні, якія суправаджаліся дужаннем і біццём кіям. Вядомы выпадкі, калі ў вайне прымалі ўдзел жанчыны. У ранніх японскіх запісах паведамлялася, што айны [[Хонсю]] ваявалі як пешымі, так і коннымі. Аднак айны [[Хакайда]], якія займаліся конегадоўляй, аддавалі перавагу пешаму строю. На [[Сахалін]]е і [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравах]] напады таксама рабілі на лодках. З [[13 стагоддзе|XIII]] — [[14 стагоддзе|XIV]] стст. будавалі [[драўніна|драўляныя]] ваенныя [[крэпасць|ўмацаванні]] ''цясі''. Толькі на Хакайда знойдзена каля 500 рэштак такіх крэпасцей. Цела воінаў абаранялі [[даспех]]і. У японскай працы [[1810]] г. захаваўся малюнак сахалінскага айна ў ваенным халаце ''бэты'' з нашытымі пласцінамі. У [[1933]] г. японскі даследчык выявіў на Сахаліне айнскія даспехі са [[скура|скур]] [[алені|аленя]] і [[Морж|маржа]]. На японскіх малюнках айнскія воіны Хакайда мелі пласціністыя востраканечныя [[шлем]]ы, якія закрывалі шыю і плечы, кірасы апраналіся на [[Флаэма|лубяныя]] халаты і вопратку са скур<ref>[http://www.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-218-0/978-5-88431-218-0_24.pdf А. М. Соколов, ЗАЩИТНОЕ СНАРЯЖЕНИЕ АЙНОВ]</ref>. Айны высока цанілі [[зброя|зброю]] і браню японскіх майстроў. У аснове [[тактыка|тактыкі]] айнаў быў звычай абстрэльваць праціўніка [[страла|стрэламі]] з атручанымі наканечнікамі. Шырока выкарыстоўваліся засады. === Сацыяльная арганізацыя === Асноўнай сацыяльнай адзінкай айнаў была [[вёска|вясковая]] абшчына ''катан''<ref>Соколов А. М. Айны: от истоков до современности, с. 224</ref>, якая складалася з некалькіх малых нуклеарных [[сям'я|сямей]] (часцяком сваяцкіх), валодала навакольнымі тэрыторыямі і рэгулявала іх эксплуатацыю. Калі рэсурсы мясцовасці вычэрпваліся, рост насельніцтва абшчыны прыводзіў да яе падзелу і вылучэння іншага ''катан''. Спрэчкі за рэсурсы маглі ператварыць жыхароў розных нават сваяцкіх абшчын у ворагаў, але ў час агульнай пагрозы абшчыны аб’ядноўваліся. Абшчынамі кіравалі дарослыя мужчыны ''сінэ-ікасі-ікуру''. Вылучаліся старэйшыны ''катан-кора-куру'' з шырокімі адміністрацыйнымі і [[рэлігія|рэлігійнымі]] паўнамоцтвамі. Іх улада перадавалася па мужчынскай лініі. Акрамя таго, мог мецца рэлігійны правадыр ''катан-айсара-камуй'', звычайна стары чалавек. Пад уплывам японскіх традыцый з’явіўся інстытут старастаў. Ваенныя правадыры выбіраліся толькі ў час канфліктаў і істотнага ўплыву на мірнае жыццё не аказвалі. Пэўную ролю ў грамадстве адыгрывалі жаночыя сваяцкія арганізацыі ''сіне-хуцы-ікіру''<ref>Соколов А. М. Айны: от истоков до современности, с. 226—228</ref>. Наогул, становішча жанчын у грамадстве было даволі высокім. У [[16 стагоддзе|XVI]] — [[17 стагоддзе|XVII]] стст. дзейнасць клана Мацумаэ прывяла да вылучэння буйных тэрытарыяльных аб’яднанняў айнаў [[Хакайда]] і поўдня [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравоў]]. Яны гуртаваліся вакол пэўнай [[гандаль|гандлёвай]] факторыі або [[японцы|японскага]] паселішча. У будычым гэта садзейнічала супольнай барацьбе супраць японцаў. У традыцыйным грамадстве мужчыны ўступалі ў [[шлюб]] ва ўзросце 17 — 18 гадоў, жанчыны — 15 — 16 гадоў<ref>[http://www.ainu-museum.or.jp/en/study/eng11.html Life of Ainu] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160706193551/http://www.ainu-museum.or.jp/en/study/eng11.html |date=6 ліпеня 2016 }}</ref>. Шлюбы заключаліся як па дамоўленасці паміж бацькамі, так і па жаданню маладых. Вяселлю папярэднічалі заручыны, якія суправаджаліся падарункамі сям'і нявесты. Да 2 — 3 гадоў дзеці не мелі пастаяннага [[Асабістае імя|імені]], карысталіся [[мянушка]]мі або агіднымі найменнямі (''айай'', ''пайшы'', ''шыён'' і г. д.). Дзяўчынам з 12 — 13 гадоў наносіліся [[татуіроўка|татуіроўкі]]. === Фальклор === [[Фальклор]] айнаў надзвычай багаты, прадстаўлены [[казка]]мі, [[легенда]]мі, [[генеалогія|генеалагічнымі]] паданнямі, [[міф]]амі, якія тлумачаць з’явы прыроды, паходжанне людзей і жывёл, маюць сацыяльны кантэкст. Забаўляльны характар мае цыкл гісторый пра першых людзей Панаумбэ і Пенаумбэ<ref>[http://www.sacred-texts.com/shi/aft/aft.htm#xxviii BASIL HALL CHAMBERLAIN, AINO FOLK-TALES]</ref>. [[Песня|Спеўная]] традыцыя ўключае жаночыя гарлавыя спевы ''рэкухкара'', рытмічныя рытуальныя песні ''упопа'', эпічныя песні-маналогі ''юкар'', любоўныя імправізацыі ''яісама'', калыханкі ''лён'нока'', танцавальныя песні ''рымсэ''<ref name="Oral Literature">[http://www.ainu-museum.or.jp/en/study/eng13.html Oral Literature] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200219211930/http://www.ainu-museum.or.jp/en/study/eng13.html |date=19 лютага 2020 }}</ref><ref>[http://www.folkways.si.edu/japan-ainu-songs/world/music/album/smithsonian Japan: Ainu Songs]</ref>. Распаўсюджаныя [[Музычны інструмент|музычныя інструменты]] — цытра, перкусіі, бамбукавы ідыяфон, тамбурын і інш. [[танец|Танцы]] мелі рытуальны характар. У [[2009]] г.<ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/traditional-ainu-dance-00278 unesco.org]</ref> яны былі ўнесены ў папярэдні спіс [[сусветная спадчына|сусветнай нематэрыяльнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. == Мова == {{main|Айнская мова}} [[Айнская мова]] — [[ізаляваная мова|ізалят]]<ref>[http://www.omniglot.com/writing/ainu.htm Ainu pronunciation and language — Omniglot]</ref>. Не існуе фармальнай [[Арфаграфія|арфаграфіі]] для пісьма. Ужываюцца розныя [[алфавіт]]ы. У нашы дні знаходзіцца пад пагрозай знікнення. == Рэлігія == [[File:Inaw.jpg|thumb|Інау]] Традыцыйная [[рэлігія]] айнаў заснавана на веры ў шматлікіх [[бог|багоў]] і духаў ''камуі''<ref>[http://okamimythology.tumblr.com/post/36115394728/kamui The Mythology of Okami Kamui]</ref>, якія сімвалізавалі сілы [[прырода|прыроды]], аднак уяўляліся ў [[Антрапамарфізм|антрапаморфным]] выглядзе. Найбольш значныя ''камуі'': Чуп — бог [[сонца]], яго жонка Тэмбэ — багіня [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяца]], Конда-кора — бог [[неба]], Кана — бог [[Навальніца|навальніцы]], Фучы — багіня [[агонь|агню]], Вака-Уш — валадарка паверхневых [[вада|вод]], Хашынаў-Ук — багіня [[паляванне|палявання]], Шырамба — бог [[расліны|раслін]] і інш.<ref>[https://glitternight.com/2014/11/20/the-top-gods-in-ainu-mythology/ THE TOP GODS IN AINU MYTHOLOGY]</ref> Згодна міфам, ''камуі'' Аэайнакамуй, Аінуракур і Акікурмі з’яўляліся яшчэ і важнымі культурнымі героямі<ref name="Oral Literature"/>. Для шанавання вышэйшых істот айны выкарыстоўвалі ''інау'', што звычайна ўяўлялі сабою ўпрыгожаныя тычкі. Акрамя таго, шанаваліся сакральныя прадметы, чэрапы [[мядзведзі|мядзведзяў]] і іншых жывёл. У айнскіх паселішчах арганізоўвалася мядзвежае [[свята]]<ref>[http://www.bears.org/spirit/ainumyth.php The Bear Ritual of the Ainu]</ref>, прычым мядзведзяў лавілі і выкормлівалі загадзя. У нашы дні многія вернікі спавядаюць [[будызм]] і [[хрысціянства]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Арутюнов, С. А.'' [http://static.iea.ras.ru/books/Arutyunov_Shchebenkov_1992.pdf Древнейший народ Японии: Судьбы племени айнов.] / С. А. Арутюнов, В. Г. Щебеньков. — М.: Наука, 1992. — ISBN 5-02-017377-0 * {{Крыніцы/БелЭн|1}} * ''Соколов, А. М.'' [http://www.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-259-3/978-5-88431-259-3.pdf Айны: от истоков до современности: Материалы к истории становления айнского этноса.] / А. М. Соколов. — Санкт-Петербург: МАЭ РАН, 2014. — ISBN 978-5-88431-259-3 * ''Phillipi, D.'' [https://books.google.by/books?id=JVnMBgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Songs of Gods, Songs of Humans: The Epic Tradition of the Ainu.] — Tokyo: University of Tokyo Press, 1979. — ISBN 0-691-06384-2 == Спасылкі == {{Commonscat|Ainu}} * [http://www.everyculture.com/wc/Japan-to-Mali/Ainu.html Краіны і іх культуры: Айны] * [http://www.ainu-museum.or.jp Музей айнаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181002202120/http://www.ainu-museum.or.jp/ |date=2 кастрычніка 2018 }} * [http://www.icrap.org/Folklor_sachalinskich_Ainov.html Браніслаў Пілсудскі. Фальклор сахалінскіх айнаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080718170825/http://www.icrap.org/Folklor_sachalinskich_Ainov.html |date=18 ліпеня 2008 }} * [https://www.ainu-assn.or.jp Асацыяцыя айнаў Хакайда] * [http://www.jnto.go.jp/eng/indepth/scenic/hokkaido/hokkaido_05.html Славутасці айнаў] {{Добры артыкул|Этнаграфія}} [[Катэгорыя:Народы, якія размаўляюць на ізаляваных мовах]] [[Катэгорыя:Народы Японіі]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя меншасці]] [[Катэгорыя:Востраў Хакайда]] [[Катэгорыя:Палеаазіяцкія народы]] [[Катэгорыя:Айны| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Сахалінскай вобласці]] mo2aa4eztweibv72s5q1asmtuab2o6d Алесь Бяляцкі 0 143505 5155471 5146395 2026-06-18T01:17:03Z 5155471 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бяляцкі}} {{Асоба | імя = Алесь Віктаравіч Бяляцкі | партрэт = Ales Bialiatski Fot Mariusz Kubik 01.jpg | бацька = Віктар Усцінавіч Бяляцкі (1928—2011) | маці = Ніна Аляксандраўна (1935–1994) | жонка = Наталля Пінчук | дзеці = Адам Аляксандравіч Бяляцкі | сайт = freeales.org }} '''Але́сь Бяля́цкі''', поўнае імя '''Алякса́ндр Ві́ктаравіч Бяля́цкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[Грамадства|грамадскі]] дзеяч, праваабаронца, [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень]] і [[вязень сумлення]]<ref>[http://udf.by/news/actual/45561-amnesty-international-priznala-belyackogo-uznikom-sovesti.html Amnesty International признала Беляцкого узником совести] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170827172813/http://udf.by/news/actual/45561-amnesty-international-priznala-belyackogo-uznikom-sovesti.html |date=27 жніўня 2017 }}</ref>. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] (2022)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnbc.com/2022/10/07/belarusian-campaigner-and-two-human-rights-groups-win-2022-nobel-prize.html|title=Belarusian campaigner Ales Bialiatski and two human rights groups win 2022 Nobel Peace Prize|author=Jenni Reid|website=CNBC|access-date=2022-10-07}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў беларускай сям’і, бацька родам з [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага]], маці з [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага]] [[Раёны Беларусі|раёнаў]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. У 1965 годзе сям’я вярнулася ў Беларусь, на сталае жыццё ў [[Светлагорск]] Гомельскай вобласці. Выпускнік сярэдняй школы № 5 Светлагорска. У 1984 годзе скончыў [[Гісторыка-філалагічны факультэт ГДУ|гісторыка-філалагічны факультэт]] [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «беларуская і руская мовы і літаратура» (кваліфікацыя — [[філолаг]], выкладчык беларускай і рускай моў і літаратуры). Падчас вучобы сябраваў з будучымі вядомымі беларускімі пісьменнікамі, тады — студэнтамі [[Анатоль Ціханавіч Сыс|Анатолем Сысом]], [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Эдуардам Акуліным]], [[Сяржук Сыс|Сяржуком Сысом]], [[Анатоль Казлоў|Анатолем Казловым]]. Падчас вучобы выступіў з першымі літаратуразнаўчымі артыкуламі, дэбютаваў у 1984 годзе ў газеце «Літаратура і мастацтва». Працаваў настаўнікам у [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] Гомельскай вобласці. У 1985-1986 гадах праходзіў як механік-вадзіцель браніраванага цягача артылерыйскай знішчальнай супрацьтанкавай батарэі пад Свярдлоўскам (цяпер [[Екацярынбург]], [[Расія]]). З 1981 года браў удзел у моладзевым нацыянальна-дэмакратычным руху<ref>[Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014 г. — 540с. C.16]</ref>. Быў сябрам падпольнай групы моладзі: Беларускай канспірацыйнай партыі «Незалежнасць», якая ставіла мэтай спрыянне выхаду Беларусі з СССР і стварэнню незалежнай, дэмакратычнай дзяржавы<ref>Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014. — 540 с. — С. 177.</ref>. Група мела статут і праграму, працавала праз легальныя нефармальныя моладзевыя аб’яднанні [[Талака (таварыства)|«Талака»]], [[Таварыства Тутэйшыя|«Тутэйшыя»]], выдавала нелегальны часопіс «[[Бурачок (часопіс)|Бурачок]]»<ref>[Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014 г. — 540с. С.180]</ref>, была ініцыятарам правядзення першых у Беларускі [[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года|мітынгаў]] на [[Дзяды]] ў 1987 і 1988 гадах<ref>[https://www.svaboda.org/a/24758557.html Дзяды 1987 відэа]</ref>, акцый пратэсту — воднага ралі супраць пабудовы Даўгаўпілскай ГРЭС (1987)<ref>[http://westki.info/artykuly/14639/algerd-baharevich-na-gerbe-pamezhnaga-belaruskaga-myastechka-drui-pakachvaecca 29.4.1987 у Друі стартавала воднае ралі пратэсту супраць пабудовы Даўгаўпілскай ГЭС]{{Недаступная спасылка}}</ref>, мітынгу супраць разбурэння Верхняга горада ў Мінску (1988)<ref>[http://vytoki.net/?photo=00003567 Абарона Верхняга гораду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210616021902/https://vytoki.net/?photo=00003567 |date=16 чэрвеня 2021 }}</ref>, дэманстрацыі і мітынгу ў Курапатах (1988)<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/6/1/70128/ Статью про Курапаты в 88-м году пропустил цензор]</ref>. Алесь Бяляцкі друкаваўся ў тагачасных падпольных выданнях, часопісах «Бурачок»<ref>[http://www.slounik.org/153769.html «Бурачок»]</ref> і «Вера»<ref>[http://vytoki.net/?docs=00005162 Вера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210616015651/https://vytoki.net/?docs=00005162 |date=16 чэрвеня 2021 }}</ref>. Быў удзельнікам [[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года|мітынгаў на Дзяды ў 1987 і 1988 гадах]]. Быў адным з арганізатараў [[I вальны сойм беларускіх суполак|Першага вальнага сойму беларускіх суполак]]. Падчас навучання ў аспірантуры ў г. Мінску ў 1986—1989 гг. быў адным са стваральнікаў Таварыства маладых літаратараў «Тутэйшыя» (1986), потым — старшынём гэтай грамадскай арганізацыі<ref name=svaboda/>. Быў пад пагрозай выключэння з аспірантуры, але грамадскую дзейнасць не спыніў<ref>[Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014 г. — 540с. С.22]</ref>. Браў удзел у пасяджэннях Камітэта-58<ref>[Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014 г. — 540с. С.169]</ref>, у 1988 г. выступіў адным з заснавальнікаў таварыства «[[Мартыралог Беларусі]]», а таксама быў сябрам арганізацыйнага камітэту грамадскай арганізацыі [[БНФ Адраджэньне|Беларускі народны фронт]]. У 1990 годзе выступіў адным з арганізатараў грамадскай арганізацыі [[Беларуская каталіцкая грамада]]<ref>[https://belarus2020.churchby.info/adradzhau-i-belarusizavau-kasczyol-ryhtavau-polskih-svyatarou-da-praczy-u-belarusi-ales-byalyaczki-i-yago-kataliczki-aktyvizm-u-90-h/ Адраджаў і беларусізаваў Касцёл, рыхтаваў польскіх святароў да працы ў Беларусі. Алесь Бяляцкі і яго каталіцкі актывізм у 90-х]</ref>. У 1989 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы Акадэміі навук БССР]]<ref name=svaboda>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/1987336.html|title=Анкета Свабоды: Алесь Бяляцкі|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. У 1989 годзе працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам Музея гісторыі беларускай літаратуры, затым у 1989 годзе па конкурсе абраны калектывам музея на пасаду дырэктара [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурнага музея Максіма Багдановіча]]. Працаваў дырэктарам музея з кастрычніка 1989 да жніўня 1998 года. Падчас працы Алеся Бяляцкага ў музеі былі адкрыты экспазіцыі ў цэнтральным будынку музея ў Мінску на Траецкім прадмесці (1991), у філіялах музея — «[[Беларуская хатка (музей)|Беларускай хатцы]]» ў Мінску на вуліцы [[Рабкораўская вуліца (Мінск)|Рабкораўскай]], 14 (1991), «[[Фальварак Ракуцёўшчына]]» ў вёсцы Ракуцёўшчына Маладзечанскага раёна (1991), у Яраслаўлі (1993). У будынках музея напачатку 1990-х гадоў праходзілі шматлікія культурныя і грамадскія мерапрыемствы, сходы дэмакратычных сілаў<ref>[http://vytoki.net/?photo=00020277 Супольнае паседжанне Сойма БНФ, Рабочага Саюзу Беларусі і Аб’яднанай Дэмакратычнай Партыі Беларусі 19 жніўня 1991 па ГКЧП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211023080700/https://vytoki.net/?photo=00020277 |date=23 кастрычніка 2021 }}</ref>, пасяджэнні Управы і Сойму Беларускага народнага фронту, малітоўныя службы грэка-католікаў. У будынку музея ў 1990 годзе мела юрыдычны адрас і пачынала працу рэдакцыя адной з першых дэмакратычных газет у Беларусі [[Свабода (1990)|«Свабода»]]. Таксама Алесь Бяляцкі даў адрас музея як юрыдычны для рэгістрацыі дзясяткаў няўрадавых арганізацый, што ў тыя гады было цяжка знайсці, у тым ліку [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|праваабарончаму цэнтру «Вясна»]] і цэнтру «Супольнасць»<ref name="ReferenceA">[Тамковіч, А. Найноўшая гісторыя ў асобах. — Смаленск : Смоленская городская типография, 2013. — С.166. — ББК 84, УДК 823.]</ref>. Запрасіў у літаратурны музей М. Багдановіча на працу маладых беларускіх пісьменнікаў [[Паліна Уладзіміраўна Качаткова|Паліну Качаткову]], [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Эдуарда Акуліна]], [[Сяргей Вітушка|Сяргея Вітушку]], [[Алесь Астраўцоў|Алеся Астраўцова]]. [[Дэпутат]] [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]] у 1991—1996 гадах. 20 жніўня 1991 года разам з іншымі 29 дэпутатамі Мінгарсавета, на наступны дзень пасля [[путч ГКЧП|путчу ГКЧП]], выступіў з адкрытым зваротам да жыхароў Мінска ''«захоўваць вернасць законна абраным органам улады і дамагацца ўсімі канстытуцыйнымі метадамі спынення дзейнасці Дзяржаўнага камітэту па надзвычайным становішчы»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/24304500.html Дземянцей: «Павесіце на вяроўцы бяз мыла?»]</ref>. 5 верасня 1991 года пасля прыняцця Мінгарсаветам рашэння пра выкарыстанне [[Беларуская нацыянальная сімволіка|нацыянальнай сімволікі]] Бяляцкі прынёс [[бела-чырвона-белы сцяг]] у залу пасяджэнняў дэпутатаў, гэты сцяг першым у краіне быў афіцыйна вывешаны над [[Будынак Мінгарвыканкама|будынкам Мінгарсавета]]<ref name="ReferenceA"/>. Сакратар Управы БНФ (1996—1999), намеснік старшыні [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]] (1999—2001)<ref name="ReferenceB">[Хто ёсць хто ў Беларусі / укл. Л. А. Андросік, В. Ф. Голубеў і інш. — Вільня, 2007. — 256 с. (С.35) УДК 32 ББК 92.2 Х 97.]</ref>. У 1996 годзе заснаваў гарадскую мінскую арганізацыю [[Вясна-96|Праваабарончы цэнтр «Вясна-96»]], які 15 чэрвеня 1999 года пераўтварыўся ў рэспубліканскае Грамадскае аб’яднанне Праваабарончы цэнтр «Вясна». Рашэннем [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага суда Рэспублікі Беларусь]] 28 кастрычніка 2003 года за ўдзел у назіранні падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкіх выбараў 2001 года]] Грамадскае аб’яднанне «Праваабарончы цэнтр „Вясна“» было пазбаўлена дзяржаўнай рэгістрацыі. З тых часоў вядучая беларуская праваабарончая арганізацыя працуе без рэгістрацыі<ref name="Праваабарончы цэнтр «Вясна»">[http://spring96.org/be/about Праваабарончы цэнтр «Вясна»]</ref>. Старшыня рабочай групы Асамблеі няўрадавых дэмакратычных арганізацый (2000—2004)<ref name="ReferenceB"/>. Віцэ-прэзідэнт Міжнароднай федэрацыі за правы чалавека (The International Federation for Human Rights, FIDH; 2007—2016)<ref name="Праваабарончы цэнтр «Вясна»"/>. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (1995)<ref>[http://lit-bel.org/by/friends/b/192.html Асабiстыя старонкi сяброу СБП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180423150642/http://lit-bel.org/by/friends/b/192.html |date=23 красавіка 2018 }}</ref> і [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (2009)<ref>[https://pen-centre.by/pismenniki_u_zniavolenni.html Пісьменнікі ў зняволенні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005151102/https://pen-centre.by/pismenniki_u_zniavolenni.html |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. 4 жніўня 2011 годзе затрыманы [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|ДФР КДК]], затым арыштаваны і змешчаны ў СІЗА ў Мінску<ref>[https://www.svaboda.org/a/24287517.html Арышт Алеся Бяляцкага. Рэакцыі]</ref>. 24 лістапада 2011 года асуджаны па ч. 2. арт. 243 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК]] (утойванне даходаў у асабліва буйным памеры) на 4,5 гады пазбаўлення волі з канфіскацыяй маёмасці<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bel/politic/197433/ Алесь Бяляцкі асуджаны да 4,5 гадоў пазбаўлення волі з канфіскацыяй маёмасці]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Суд прызнаў яго вінаватым у нясплаце падаткаў. Падставай для крымінальнага пераследу стала інфармацыя пра банкаўскія рахункі, якую перадалі беларускім праваахоўным органам [[Літва]] і [[Польшча]]. А. Бяляцкі сваёй віны не прызнаў і заявіў, што грошы, якія былі атрыманы на яго рахункі ў банку, выкарыстоўваліся на праваабарончую дзейнасць. Раней у тым жа годзе беларускія ўлады скіравалі Літве запыт у справе фінансавання беларускай апазіцыі, Алеся Бяляцкага ўдалося прызнаць вінаватым у тым ліку ў выніку таго, што адказ на гэты запыт не быў добра прадуманы літоўскім бокам. Літоўскі дыпламат [[Рэнатас Юшка]] пазней пракаментаваў гэта так: «Для Літвы гэта вялікае паражэнне на міжнароднай арэне, і я ўсё яшчэ адчуваю пэўнае пачуццё віны з-за Алеся. Калі я яшчэ быў адказным за каардынацыю такіх спраў, то нам удавалася прадухіляць падобныя здарэнні». Беларускія праваабаронцы, а таксама кіраўніцтва [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], урады краін ЕС, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і міжнародныя праваабарончыя арганізацыі лічылі А. Бяляцкага палітычным вязнем, а прысуд яму — палітычна матываваным. Яны патрабавалі ад уладаў Беларусі вызваліць праваабаронцу<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/84130|title=Бяляцкі атрымаў прэмію Кэлі, перадаў 10 тысяч еўра праваабаронцам|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. 15 верасня 2011 г. адмысловую рэзалюцыю па справе А. Бяляцкага прыняў [[Еўрапейскі парламент]]<ref>[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&reference=P7-TA-2011-0392&language=EN European Parliament resolution of 15 September 2011 on Belarus: the arrest of human rights defender Ales Bialatski]</ref>. З патрабаваннем вызвалення Алеся Бяляцкага да ўладаў Беларусі звярталіся Старшыня Еўрапарламенту [[Ежы Бузек]]<ref>[https://euroradio.fm/report/starshynya-ewraparlamentu-zaklikae-vyzvalits-byalyatskaga-i-wsikh-palitvyaznyaw-76180?page=143 Старшыня Еўрапарламенту заклікае вызваліць Бяляцкага і ўсіх палітвязняў]</ref>, прадстаўнік ЕС па замежных справах і палітыцы бяспекі [[Кэтрын Маргарэт Эштан|Кэтрын Эштан]]<ref>[http://old.belhelcom.org/node/14462 Алесь Бяляцкі асуджаны на 4 гады і 6 месяцаў з канфіскацыяй (увесь працэс)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170417181035/http://old.belhelcom.org/node/14462 |date=17 красавіка 2017 }}</ref>, старшыня АБСЕ Эйман Гілмар<ref>[https://charter97.org/be/news/2012/1/26/47246/ Старшыня АБСЕ заклікае вызваліць Алеся Бяляцкага]</ref>, спецыяльны дакладчык па сітуацыі ў Беларусі Рады ААН па правах чалавека [[Міклаш Харасці]]<ref>[http://www.belaruspartisan.org/politic/238550/ Миклош Харашти призывает освободить и реабилитировать Беляцкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130806184947/http://www.belaruspartisan.org/politic/238550/ |date=6 жніўня 2013 }}</ref>. Тэрмін зняволення адбываў у папраўчай калоніі № 2 у г. Бабруйску. Працаваў упакоўшчыкам у швейным цэху<ref>[http://www.sn-plus.com/socium/7241-2012-04-30-13-30-54.html АЛЕСЬ БЯЛЯЦКІ ПАТЭЛЕФАНАВАЎ ЖОНЦЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200808002639/http://www.sn-plus.com/socium/7241-2012-04-30-13-30-54.html |date=8 жніўня 2020 }}</ref>. Неаднаразова пакараны адміністрацыяй калоніі за «парушэнні правілаў паводзін асуджаных»<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/81730|title=За сем месяцаў у калоніі Бяляцкі атрымаў сем спагнанняў|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>, прызнаны «злосным парушальнікам рэжыму», таму пазбаўлены амністыі ў 2012 годзе<ref>[http://humanrightshouse.org/Articles/18218.html Бяляцкі атрымаў трэцяе спагнанне ў калоніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160601032100/http://humanrightshouse.org/Articles/18218.html |date=1 чэрвеня 2016 }}</ref>, пазбаўляўся спатканняў з роднымі і перадач<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/78253|title=Бяляцкага пазбавілі перадачы і спаткання|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. У калоніі напісаў шмат тэкстаў на літаратуразнаўчыя тэмы, эсэ, успаміны, якія перадаваліся на волю ў лістах<ref>[http://reporter.by/Belarus/ales-byalyatsk--turme-psha-kngu-pra-represavanaga-psmennka/ Алесь Бяляцкі ў турме піша кнігу пра рэпрэсаванага пісьменніка]</ref>. Падчас зняволення ў абарону Алеся Бяляцкага разгорнутая кампанія міжнароднай салідарнасці<ref>[http://belsat.eu/news/12844/ 100 тысяч салідарных з Алесем Бяляцкім (+ мапа салідарнасці)]</ref>. Алесь Бяляцкі вызвалены 21 чэрвеня 2014 года. Падчас [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (ліпень 2021)|пагрому грамадскіх арганізацый]] у Беларусі Алесь Бяляцкі затрыманы 14 ліпеня 2021 года<ref name="держат">{{Cite web|date=2021-07-22|title=Беларусь: Руководителей Правозащитного центра "Весна" держат в СИЗО. Потребуйте от властей освободить их!|url=https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/|url-status=dead|access-date=2021-07-28|publisher=[[Amnesty International]]|language=ru|archive-date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728093734/https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/}}</ref>. 15 ліпеня сумеснай заявай дзевяці арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускі ПЕН-цэнтр]], прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычным зняволеным]]<ref name="держат" /><ref>{{Cite web|date=2021-07-15|title=Затрыманых праваабаронцаў і актывістаў прызналі палівязнямі|url=https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715144433/https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami|archive-date=2021-07-15|access-date=2021-07-28|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. 7 кастрычніка 2022 года Алесь Бяляцкі абвешчаны лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]]. За свайго зняволенага мужа залаты медаль і дыплом лаўрэата 10 снежня атрымала Наталля Пінчук. Нобелеўская прамова ўпершыню ў гісторыі прагучала па-беларуску. У 2023 годзе разам з ім у Мінску судзілі прадстаўнікоў «Вясны» [[Валянцін Стэфановіч|Валянціна Стэфановіча]] і [[Уладзімір Мікалаевіч Лабковіч|Уладзіміра Лабковіча]]. 3 сакавіка абвешчаны прысуд па справе. Алесь Бяляцкі прызнаны вінаватым і прысуджаны да 10 гадоў пазбаўлення волі з адбываннем пакарання ў калоніі ўзмоцненага рэжыму з грашовым штрафам у даход дзяржавы<ref>[https://tass.ru/obschestvo/17189157 tass.ru]</ref>. Адбываў пакаранне ў калоніі № 9  г. Горкі. 13 снежня 2025 года вызвалены і вывезены з Беларусі ў Літву<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/383476|title=Алесь Бяляцкі прыбыў у Вільню|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Узнагароды і ганаровыя званні == * У сакавіку 2006 года [[Вацлаў Гавел]] уручыў Алесю Бяляцкаму прэмію Homo Homini за праваабарончую дзейнасць<ref>http://afn.by/news/i/74799</ref>. * Прэмія імя Пера Ангера. «Per Anger Prize» (Швецыя, 2006)<ref>[http://www.sweden4rus.nu/news/news?id=7729 Белорусская неделя в Стокгольме.]</ref>. * Прэмія свабоды імя Андрэя Сахарава Нарвежскага Хельсінкскага камітэта. «Andrei Sakharov Freedom Award» (Нарвегія, 2006)<ref>[https://news.tut.by/society/68869.html Белорусский правозащитник А.Беляцкий выдвинут на Нобелевскую премию мира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128032916/https://news.tut.by/society/68869.html |date=28 студзеня 2021 }}</ref>. * Ганаровы грамадзянін [[Генуя|Генуі]] з 2010 года. * Нацыянальная прэмія ў абарону правоў чалавека. «Праваабаронца 2011 года» (Беларусь, 2011)<ref>[http://naviny.by/rubrics/politic/2011/12/13/ic_news_112_382629 В Минске вручены премии за защиту прав человека]</ref>. * Дыплом за свабоду слова. Нарвежскі саюз пісьменнікаў. «Ytringsfrihetsprisen 2011» (Нарвегія, 2012)<ref>[http://www.forfatterforeningen.no/artikkel/ytringsfrihetsprisen-2011-ales-bjaljatski#.WZKvcjNJaUl Ytringsfrihetsprisen 2011: Ales Bjaljatski]</ref>. * Ганаровы грамадзянін [[Парыж]]а з 2012 года<ref>[http://www.tvp.info/8648514/polska/ales-bialacki-laureatem-nagrody-lecha-walesy/ Aleś Bialacki laureatem Nagrody Lecha Wałęsy]</ref>. * Прэмія Леха Валенсы. «Nagroda Lecha Walesy 2012» (Польшча, 2012)<ref>{{Cite web |url=https://www.prezydent.pl/kancelaria/archiwum/archiwum-bronislawa-komorowskiego/kancelaria/aktywnosc-ministrow/nagroda-lecha-walesy-dla-alesia-bialackiego,20719 |title=Nagroda Lecha Wałęsy dla Alesia Bialackiego |access-date=10 студзеня 2026 |archive-date=5 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105200904/https://www.prezydent.pl/kancelaria/archiwum/archiwum-bronislawa-komorowskiego/kancelaria/aktywnosc-ministrow/nagroda-lecha-walesy-dla-alesia-bialackiego,20719 |url-status=dead }}</ref>. * Прэмія імя Вацлава Гавела за правы чалавека. Першы лаўрэат ад заснавання прэміі. «Vaclav Havel Human Rights Prize 2013». Парламенцкая Асамблея Рады Еўропы сумесна з Бібліятэкай Вацлава Гавела і фондам Charta 77 (Страсбург, 2013)<ref>[https://charter97.org/be/news/2013/9/30/76628 Прэмія Вацлава Гавела прысуджаная Алесю Бяляцкаму]</ref>. * [[Літаратурная прэмія імя Алеся Адамовіча]]. Беларускі ПЭН-цэнтр (Беларусь, 2014)<ref>[https://spring96.org/be/news/71005 Алесь Бяляцкі атрымаў літаратурную Прэмію імя Алеся Адамовіча]</ref>. * Абаронца грамадзянскіх правоў года — 2014. «Civil rights defender of the year 2014» (Швецыя, 2014)<ref>[http://belapan.by/archive/2014/04/02/692729/ Шведская правозащитная организация Civil Rights Defenders назвала Алеся Беляцкого Защитником гражданских прав года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170825185355/http://belapan.by/archive/2014/04/02/692729/ |date=25 жніўня 2017 }}</ref>. * [https://www.senat.gov.pl/diariusz/wydarzenia/art,7601,10-grudnia-2014-r-.html Медаль адраджэння Сенату Рэчы Паспалітай Польскай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220518195737/https://www.senat.gov.pl/diariusz/wydarzenia/art,7601,10-grudnia-2014-r-.html |date=18 мая 2022 }} (Польшча, 10 снежня 2014) * Прэмія імя Паўла Уладковіца<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/75/921/artykul/1315924,ales-bialacki-odebral-nagrode-dla-obroncow-praw-i-wolnosci-im-pawla-wlodkowica|title=Aleś Bialacki odebrał nagrodę dla obrońców praw i wolności im. Pawła Włodkowica - Raport Białoruś|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-01}}</ref> (Pawla Wlodkowica; Польшча, 10 снежня 2014) * Ганаровы грамадзянін [[Сіракуза|Сіракузы]] з 2014<ref>[http://spring96.org/be/news/75842 Алесь Бяляцкі стаў ганаровым грамадзянінам Сіракузы]</ref>. * Лаўрэат [[Прэмія імя Льва Сапегі|прэміі імя Льва Сапегі]] (2016)<ref name="nc2015">{{cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/aliesj_bjaliacki_atrymau_premi|title=Алесь Бяляцкі атрымаў прэмію імя Льва Сапегі ў Варшаве|date=15 ліпеня 2015|publisher=Новы Час|accessdate=26 красавіка 2026}}</ref>. * Намінаваны на Нобелеўскую прэмію міру пяць разоў. У 2006 і 2007 гадах<ref>{{Cite web |url=https://palitviazni.info/viazen/alies-bialiacki |title=Алесь Бяляцкі |access-date=24 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825190751/https://palitviazni.info/viazen/alies-bialiacki |archive-date=25 жніўня 2017 |url-status=dead }}</ref>. У 2012 годзе зноў намінаваны, але прэмія прысуджана Еўрасаюзу<ref>{{Cite web |url=http://n-europe.eu/article/2012/07/30/tsi_atrymae_ales_byalyatski_nobeleuskuyu_premiyu |title=Ці атрымае Алесь Бяляцкі Нобелеўскую прэмію |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=16 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116085217/http://n-europe.eu/article/2012/07/30/tsi_atrymae_ales_byalyatski_nobeleuskuyu_premiyu |url-status=dead }}</ref>. 2 лютага 2013 года намінаваны нарвежскім парламентарыем Янам Санэрам. У 2014 годзе дэпутаты польскага парламента намінавалі Алеся Бяляцкага на Нобелеўскую прэмію міру, пад намінацыяй падпісаліся 160 дэпутатаў<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/120938|title=Алесь Бяляцкі зноў стане кандыдатам на Нобелеўскую прэмію міру|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. * [[Медаль 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2019)<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. * Прэмія {{нп3|Прэмія «За правільны спосаб жыцця»|«За правільны спосаб жыцця»|uk|Премія «За правильний спосіб життя»}} (прысуджана «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясне]]» ды Алесю Бяляцкаму)<ref>{{cite web |url=https://www.rightlivelihoodaward.org/2020-announcement/2020-announcement-press-release-de/ |title=2020 Announcement – Press Release |work=rightlivelihoodaward.org |publisher=The Right Livelihood Foundation |date=2020-10-01 |access-date=2020-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112125754/https://www.rightlivelihoodaward.org/2020-announcement/2020-announcement-press-release-de/ |archive-date=12 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. * [[Нобелеўская прэмія міру]] (2022) * Крыж [[Ордэн Пагоні|Ордэна Пагоні]] (2024) за выбітныя заслугі маральна-грамадскага лідарства нацыянальнага маштабу на абароне грамадзянскіх і нацыянальна-культурных правоў і законнасці Беларусі ў варунках асабістае небяспекі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/rada-bnr-uznaharodzila-roznych-dzejacou-za-zasluhi-perad-belaruskim-narodam/|title=Рада БНР узнагародзіла розных дзеячоў за заслугі перад беларускім народам|website=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=2024-03-25|access-date=2024-03-25}}</ref>. * [[Медаль Няскораных (Ларысы Геніюш)]] (Вільня, 17 снежня 2025) * Ордэн Крыж Свабоды (сакавік 2026)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/byalyacki-kalesnikava-kurs-apk-uznagarodziu-medalyami-14-vybitnykh-asob|title=Бяляцкі, Калеснікава, Курс — АПК узнагародзіў медалямі 14 беларусаў і ўкраінцаў {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-03-24|access-date=2026-04-01}}</ref> == Вобраз у культуры і мастацтве == * 4 жніўня — Міжнародны дзень салідарнасці з грамадзянскай супольнасцю Беларусі, заснаваны ў 2012 годзе як адказ на арышт Алеся Бяляцкага<ref>[http://by.soli-day.org/ 4 августа — Международный день солидарности с гражданским обществом Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210812232424/http://by.soli-day.org/ |date=12 жніўня 2021 }}</ref>. * [[Дзмітрый Плакс|Дзмітры Плакс]] 14.02.2013 года зрабіў пастаноўку на Радыё Швецыі пра Алеся Бяляцкага<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bel/life/219868/ Радыё Швецыі рыхтуе пастаноўку пра Алеся Бяляцкага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170825184351/http://www.belaruspartisan.org/bel/life/219868/ |date=25 жніўня 2017 }}</ref>. * Кніга Віктара Сазонава «Паэзія прозы» (2013) прысвечана Алесю Бяляцкаму, а ў адным апавяданняў кнігі — «Паштоўка палітвязня», сюжэт пра яго<ref>[http://ww.w.kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=26072 Паэзія прозы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170825184825/http://ww.w.kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=26072 |date=25 жніўня 2017 }}</ref>. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сіўчыкаў|Уладзімір Сіўчыкаў]] — эсэ «Гэтае салодкае слова — свабода!» у падборцы «Начныя нататкі». Дадатак Літаратурная Беларусь № 4 (92) у газеце Новы Час. 25 красавіка 2014 / № 16 (385)<ref>[http://lit-bel.org/assets/files/litbiel_2014_4.pdf Гэта салодкае слова — свабода!]</ref>. * [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзімір Някляеў]]. Верш Рымцелі. На 50-годдзе праваабаронцы Алеся Бяляцкага<ref>[https://www.svaboda.org/a/24718802.html РЫМЦЕЛІ. Алесю Бяляцкаму]</ref>. * [[Сяржук Сыс]] — верш «Алесю Бяляцкаму»<ref>[http://sys-s.org/2014/82 Алесю Бяляцкаму]</ref>. * [[Міхась Скобла]] — эсэ «Ліст да Алеся Бяляцкага»<ref>[https://www.svaboda.org/a/24381350.html Ліст да Алеся Бяляцкага]</ref>. * Мастацкі фільм «Выше неба» (рэжысёр: Дзмітры Марынін, [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]], 2012 г.): у эпізодзе паказаны сюжэт з навін тэлеканала «Беларусь-1» аб затрыманні Алеся Бяляцкага (56 хвіліна)<ref>[http://kinokrad.co/280194-vyshe-neba.html «Выше неба»]</ref>. * Дакументальны фільм «Свечка праўды Алеся Бяляцкага» (сцэнарыст [[Паліна Уладзіміраўна Качаткова|Паліна Сцепаненка]], 2011, Беларусь)<ref>[http://n-europe.eu/article/2013/0/31/ales_byalyatski_pravaabarontsa_litaraturaznautsa_chalavek Алесь Бяляцкі: праваабаронца, літаратуразнаўца, чалавек]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * Дакументальны фільм «Вясна» (рэжысёр — Вольга Швед, 2012 г., Беларусь)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JL2BOk9F3o8 «Вясна», дак. фільм пра Алеся Бяляцкага.]</ref>. * Дакументальны фільм «Нястомнае сэрца» (A Heart That Never Dies) Алеся Бяляцкага (рэжысёр Эрлінг Борген, 2015, Нарвегія)<ref>[https://www.facebook.com/ales.bialiatski/videos/vb.757410604338043/944687615610340/?type=2&theater A Heart That Never Dies]</ref>. * Дакументальны фільм «1050 дзён самоты» (рэжысёр Алег Дашкевіч, 2014, Беларусь)<ref>[http://belsat.eu/films/1050-dzyon-samoty/ 1050 дзён самоты]</ref>. * Мастак Ай Вейвей. Выява Алеся Бяляцкага зробленая з дэталяў канструктара «Лега» вядомым сучасным кітайскім мастаком-дысідэнтам Ай Вейвенем. Твор прадстаўлены на выставе «След» у музеі Хішхорн у Вашынгтоне<ref>[https://moc.media/ru/1824 На экспозиции в Вашингтоне представлены изображения, сделанные из кусочков конструктора «Лего».]</ref>. [[Файл:Mural u Vilni.jpg|міні|Мурал у Вільні.]] * Партрэт Алеся Бяляцкага. Мастак — Уладзімір Вішнеўскі. У кнізе «Халоднае крыло Радзімы»<ref name="Халоднае крыло Радзімы">[http://kamunikat.org/7736.html?pubid=36554 Халоднае крыло Радзімы.]</ref> * Ва Украіне выпушчаны паштовы канверт з выявай Алеся Бяляцкага, а таксама паштовая марка з выявай адной з першых паштовых марак незалежнай Беларусі, на якой намаляваны нацыянальны герб Беларусі – «Пагоня»<ref>Ініцыятар выпуску ва Украіне канверта з выявай Алеся Бяляцкага і маркі з «Пагоняй» распавёў гісторыю і нагоды стварэння гэтых філатэлістычных аб’ектаў https://radiounet.fm/iniczyyatar-vypusku-va-ukraine-kanverta-z-vyyavaj-alesya-byalyaczkaga-i-marki-z-pagonyaj-raspavyou-gistoryyu-i-nagody-stvarennya-getyh-filatelistychnyh-abektau/</ref>. * Мурал у Вільні — за рэалізацыю фрэскі на просьбу літоўскага МЗС узяліся мастакі з лабараторыі Kiaurai sieńs і каманды з Коўна Gyva Grafika. Дызайнерка фрэскі, а таксама кіраўніца ўсёй працы -- Ліна Шліпавічутэ<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/110193|title="Сімвал барацьбы за свабоду". Партрэт Алеся Бяляцкага — цяпер насупраць амбасады Беларусі ў Літве|website=spring96.org|access-date=2026-04-01}}</ref>. == Бібліяграфія ==<!-- Вельмі неашчаднае для чытача і прасторы афармленне. Вярстальніка за такое звальняў бы з воўчым білетам. Прапаную зрабіць проста спіс, а ніжэй галерэю вокладак. --> {| class="wikitable" |«Літаратура і нацыя»<ref name=":0">[http://kamunikat.org/7736.html?pubid=9131 Літаратура і нацыя.]</ref>. — Мн., 1991. |[[Файл:Litaratura_i_nacya.jpg|frameless]] |- |[http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=11215 «Прабежкі па беразе Жэнеўскага возера»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205633/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=11215 |date=4 сакавіка 2016 }}. — Мн., 2006. |[[Файл:Prabezhki_pa_beraze.jpg|frameless]] |- |«Асьвечаныя беларушчынай»<ref name=":1">[http://kamunikat.org/7736.html?pubid=27521 Асьвечаныя беларушчынай.]</ref>. — Мн., 2013<ref name=":2">{{cite web| date =2013-02-07| url =http://www.charter97.org/ru/news/2013/2/7/64996/| title =Вышла книга Беляцкого «Асьвечаныя беларушчынай»| publisher =Хартия'97| access-date =2013-02-07| archive-url =https://web.archive.org/web/20130531015059/http://charter97.org/ru/news/2013/2/7/64996/| archive-date =31 мая 2013| url-status =dead}}</ref>. — кніга занесена ў спіс рэчаў, забароненых да ўвозу ў Беларусь<ref name=":3">{{cite web|author=Сяргей Макарэвіч|url=http://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=67560|title=Кнігу Бяляцкага забаранілі да ўвозу ў Беларусь|lang=be|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]|access-date=23 снежня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106182854/http://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=67560|archive-date=6 студзеня 2014|url-status=dead}}</ref>. |[[Файл:Asvechanya_belaruschynay.jpg|frameless]] |- |«Іртутнае срэбра жыцьця»<ref name=":4">[http://kamunikat.org/7736.html?pubid=30479 Іртутнае срэбра жыцьця.]</ref>. — Мн., 2014. — кніга прысвечана падзеям 2010—2011 гадоў у Беларусі і адлюстроўвае два гады жыцця аўтара. Напісана падчас зняволення, складаецца з лістоў з успамінамі і развагамі<ref name=":5">{{cite web |url=http://belapan.com/archive/2014/05/14/701579_701580/ |title=Вышла книга Алеся Беляцкого "Іртутнае срэбра жыцьця" |date=2014-05-14 |publisher=[[БелаПАН]] |access-date=2014-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517153032/http://belapan.com/archive/2014/05/14/701579_701580/ |archive-date=17 мая 2014 |url-status=dead }}</ref>. |[[Файл:Irtutnae_srebra_zhicca.jpg|frameless]] |- |«Халоднае крыло Радзімы»<ref name="Халоднае крыло Радзімы" />. — Вільня, 2014. |[[Файл:Halodnae_krylo.jpg|frameless]] |- |«Бой з сабой» — Мн., 2016<ref name=":6">[http://kamunikat.org/7736.html?pubid=39389 Бой з сабой]</ref>. |[[Файл:Boy_z_saboy.jpg|frameless]] |- |«20-я Вясна» : (зборнік эсэ і ўспамінаў сяброў Праваабарончага цэнтра «Вясна»). — Мінск, 2016. — 204 с. (тэксты Алеся Бяляцкага на С. 7—20; 189—203)<ref name=":7">[http://spring96.org/files/book/be/2016-20viasna-esse-be.pdf 20-я Вясна.]</ref> |[[Файл:20_Viasna.jpg|frameless]] |- |[https://kamunikat.org/turemnyya-sshytki-byalyatski-ales «Турэмныя сшыткі»]  — Мн, 2018. |[[Файл:Turemnya_sshytki.jpg|frameless]] |- |[https://kamunikat.org/listy-salidarnastsi-byalyatski-ales «Лісты салідарнасьці»]  — Мн, 2018. |[[Файл:Listy_salidarnasci.jpg|frameless]] |- |[https://kamunikat.org/ales-byalyatski-ales «Алесь Бяляцкі»] — Мн-Варшава, 2022. |[[Файл:Ales_Bialiatski.jpg|frameless]] |- |[https://spring96.org/be/news/117119 «Алесь»] — Беласток, 2024.<ref>{{Cite web|url=https://spring96.org/be/news/117119|title=Новая кніга пра Алеся Бяляцкага "За беларускае жыццё…" дасяжная для чытачоў|website=spring96.org|date=2025-01-10}}</ref> |[[Файл:Ales_2024.jpg|frameless]] |} === Укладанні === * ''[[Анатоль Ціханавіч Сыс|Сыс, А.]]'' Alaiza / укл. А.Бяляцкі. — Вільня: Gudas, 2009. — 212с. * ''Сыс, А.'' Берагі майго юнацтва / укл., прадм. А. Бяляцкі. — Мінск: Галіяфы, 2016. — 250с. УДК821.161.3-1 ББК 84 (4Беи)-5 С95 — ISBN 978-985-7021-97-0 * ''Юхнавец, Я.'' Сны на чужыне. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. — 220 с. ББК 84(4Бел)6 — ISBN 5-340-01255-7 '''<big>Кнігі пра Алеся Бяляцкага:</big>''' * [https://docs.rferl.org/be-by/2013/01/18/6416447a-0fda-455d-a521-0011c20ad28a.pdf Справа Бяляцкага] — Аўтар: Валер Каліноўскі, 2012. * [https://kamunikat.org/albom-salidarnastsi Альбом салідарнасьці] — Мн, 2017. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Адзін дзень палітвязьня 2009—2011. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода: Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе, 2011, — 328 с. — ISBN 978-0-929849-42-3 — С. 240—249. * Голас волі з-за кратаў. Анталогія твораў беларускіх палітзняволеных / Складальнік, рэдактар А. І. Фядута. — Вільня: ЕГУ, 2013. — 992 с. — ISBN 978-9955-773-69-6 — C. 105—132. * Каліноўскі, В. Справа Бяляцкага. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода: Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе, 2012. — 364 с. — ISBN 978-0-929849-49-2 * Наша вясна. Праваабарончы цэнтр «Вясна». Гісторыя ў асобах. — Вільнюс: Gudas, 2012. — 216с. — С. 9-26. * Тамковіч, А. Лёсы. — СПб: Невский простор, 2010. — 472 с. ББК 84 УДК 823. — ISBN 978-594-7161-69-4. — С. 199—209. * Смяротнае пакаранне ў Беларусі. — Вільня: 2015. — 300 с. (прадмова А. Бяляцкага на С. 3-6). * Хто ёсць хто ў Беларусі / укл. Л. А. Андросік, В. Ф. Голубеў і інш. — Вільня, 2007. — 256 с. УДК 32 ББК 92.2 Х 97. — С.134-135. * Хрышчэнне нацыі. Масавыя акцыі 1988—2009. / пад. рэд. В. Булгакава, А. Дынько. — Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства; Вільня: Інстытут беларусістыкі; Мінск: палітычная сфера, 2011. — 576 с. — ISBN 83-60456-33-Х — С. 59-60, 97. == Спасылкі == * [http://freeales.fidh.net/ru FreeAles (стварэнне і кіраванне сайтам — FIDH)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130427081912/http://freeales.fidh.net/ru/ |date=27 красавіка 2013 }} {{Нобелеўская прэмія міру 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бяляцкі Алесь}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваабаронцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Талакі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя вязнямі сумлення арганізацыяй Amnesty International у Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] [[Катэгорыя:Дысідэнты Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваабарончы цэнтр «Вясна»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Сахарава]] [[Катэгорыя:Члены Партыі БНФ]] cs5wsd6lz0x8z6x5y0gdgmvnfut5tkr Аляксандр Валянцінавіч Вампілаў 0 145934 5155575 5117412 2026-06-18T09:28:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155575 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Аляксандр Вампілаў |Арыгінал імя = Александр Валентинович Вампилов |Гады актыўнасці = 1958–1972 |Кірунак = [[сацыялістычны рэалізм]] |Жанр = [[драма]], [[камедыя]] |Мова твораў = [[Руская мова|руская]] |Дэбют = апавяданне «Збег абставін» |Творы = камедыі «Развітанне ў чэрвені», «Старэйшы сын», п'еса «Паляванне на качак», драма «Летась улетку ў Чулімску» |Прэміі = лаўрэат прэміі [[Іркуцк]]ага камсамола |Сайт = http://www.vampilov.net.ru/ }} '''Аляксандр Вампілаў''' ([[1937]], гор. [[Чаромхава]], [[Іркуцк]]ая вобласць, [[Расія]] — [[1972]], воз. [[Байкал]], [[Іркуцк]]ая вобласць, [[Расія]]) — расійскі драматург. == Біяграфія == Нарадзіўся [[19 жніўня]] [[1937]] годзе ў горадзе Чаромхава [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]] ([[Расія]]) ў сям’і педагогаў. Бацька будучага драматурга ў 1938 годзе быў рэпрэсаваны і расстраляны. Маці гадавала чатырох дзяцей і працавала настаўніцай матэматыкі ў сярэдняй школе. Менавіта маці мела пераважны ўплыў на фарміраванне асобы А. Вампілава. Пасля заканчэння школы паступіў на гісторыка-філалагічны факультэт Іркуцкага ўніверсітэта. Яшчэ студэнтам пятага курсу стаў літаратурным супрацоўнікам абласной газеты «Савецкая моладзь». У газеце працаваў — потым у якасці загадчыка аддзела і адказнага сакратара — да 1964 года. Пасля заканчэння працы ў газеце А. Вампілаў цалкам прысвячае сябе пісьменніцтву. Неўзабаве ў [[Іркуцк]]у выходзяць два калектыўныя зборнікі з яго апавяданнямі. Спробы зацікавіць маскоўскія тэатры пастаноўкай сваёй першай вялікай п’есы, камедыі «Развітанне ў чэрвені» скончыліся безвынікова <ref name="Біяграфія А. Вампілава">[http://www.vampilov.net.ru/ll-sa-aut-13/ Біяграфія А. Вампілава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160315035226/http://www.vampilov.net.ru/ll-sa-aut-13/ |date=15 сакавіка 2016 }}</ref>. Прарывам Вампілава на савецкую тэатральную сцэну стала пастаноўка «Развітання ў чэрвені» ў [[1966]] годзе [[Клайпеда|Клайпедскім]] драматычным тэатрам (галоўны рэжысёр Повілас Гайдзіс). Ажыццявіў гэту пастаноўку беларускі рэжысёр [[Вадзім Дапкюнас]]. У гэтым жа годзе А. Вампілаў быў прыняты ў Саюз пісьменнікаў [[СССР]]. Поспех клайпедскай пастаноўкі расчыніў дзверы савецкіх тэатраў для творчасці А. Вампілава: у [[1970]] годзе п’еса «Развітанне ў чэрвені» ішла ўжо ў 8 тэатрах краіны, але, на жаль, пакуль не ў сталічных тэатрах. Толькі ў 1972 годзе стаўленне цэнтральнага тэатральнага асяроддзя [[СССР]] да п’ес Вампілава пачынае паступова змяняцца. Яго п’есы ставяць маскоўскія [[Маскоўскі драматычны тэатр імя М. М. Ярмолавай|тэатры імя Ярмолавай]] і Станіслаўскага, ленінградскі Вялікі драматычны тэатр. І менавіта на жыццёвым і творчым узлёце А. Вампілава напаткала заўчасная смерць — за два дні да свайго 35-годдзя ён трагічна загінуў на беразе возера [[Байкал]]: лодка, ў якой ён быў разам з сябрам, перакулілася, Аляксандр даплыў да берага, але яго сэрца не вытрымала доўгага знаходжання ў ледзяной вадзе. Сапраўднае прафесійнае і грамадскае прызнанне таленавітыя творы А. Вампілава атрымалі толькі пасля яго трагічнай смерці. Пачалі друкаваць яго кнігі, распачаліся здымкі фільмаў па яго творах. Адна толькі п’еса «Старэйшы сын» у свой час адначасова ішла ў 44 тэатрах Савецкага Саюза<ref name="Біяграфія А. Вампілава"/>. У Іркуцкай вобласці адкрыты дом-музей драматурга. Яго імя прысвоена Іркуцкаму тэатру юнага гледача, бібліятэцы, цеплаходу. З [[1997]] года ў Іркуцку праводзіцца Усерасійскі фестываль сучаснай драматургіі імя Аляксандра Вампілава <ref>{{Cite web |url=http://www.strast10.ru/node/765 |title=Фестиваль современной драматургии им. А. Вампилова |access-date=25 снежня 2012 |archive-date=29 чэрвеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629223532/http://strast10.ru/node/765 |url-status=dead }}</ref>. == Творчасць == Першае апавяданне — «Збег абставін» — было надрукавана яшчэ ў студэнцкія гады ў газеце «Іркуцкі ўніверсітэт» ([[1958]]). Гэтае апавяданне дало імя першай кнізе гумарыстычных апавяданняў і сцэн А. Вампілава ([[1961]]). Першай тэатральнай формай у творчасці А. Вампілава сталі аднаактовыя п’есы: «Дваццаць хвілін з анёлам» ([[1962]]) і «Дом вокнамі ў поле» ([[1963]]). У [[1964]] годзе напісаная першая вялікая п’еса А. Вампілава — камедыя «Развітанне ў чэрвені». Да працы над ёй драматург звяртаўся неаднаразова: вядомыя чатыры варыянты п’есы. Потым з-пад пяра драматурга выходзяць шырокавядомыя сёння творы: камедыя «Старэйшы сын» ([[1965]]), п’еса «Паляванне на качак» ([[1968]]), драма «Летась улетку ў Чулімску» ([[1971]]). Аднаактовая п’еса «Гісторыя з метранпажам» разам з ранейшым творам драматурга «Дваццаць хвілін з анёлам» утварыла п’есу «Правінцыяльныя анекдоты». == Пераклады твораў == Творы Аляксандра Вампілава перакладзены на англійскую, балгарскую, беларускую<ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/k_pieraklady.html?pubid=17636 |title=«Мінулым летам у Чулімску» (пераклад &#91;&#91;Анатоль Бутэвіч{{!}}Анатоля Бутэвіча&#93;&#93;) |access-date=25 снежня 2012 |archive-date=26 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826130154/http://kamunikat.org/k_pieraklady.html?pubid=17636 |url-status=dead }}</ref>, кітайскую, латышскую, лезгінскую, мадзярскую, малдаўскую, мангольскую, нарвежскую, нямецкую, польскую, румынскую, сербскую, славацкую, французскую, чэшскую, эстонскую і іншыя мовы свету. == Драматургічныя творы == * [[1963]] «Дом вокнамі ў поле» * [[1964]] «Развітанне ў чэрвені» * [[1965]] «Старэйшы сын» * [[1968]] «Правінцыяльныя анекдоты» * [[1968]] «Паляванне на качак» * [[1971]] «Летась улетку ў Чулімску» == Фільмаграфія == * [[1975]] «Летась улетку ў Чулімску» (тэлеспектакль) * [[1976]] «Старэйшы сын» * [[1979]] «Гісторыя з метранпажам» * [[1979]] «Адпачынак у верасні» (па п’есе «Паляванне на качак») * [[1981]] «Валянціна» (па матывах п’есы «Летась улетку ў Чулімску») * [[1989]] «Дваццаць хвілін з анёлам» * [[1990]] «Правінцыяльны анекдот» * [[2003]] «Развітанне ў чэрвені» {{зноскі}} == Літаратура == * Александр Валентинович Вампилов. Библиографический указатель // Составитель Елизарова Э. — Иркутск: Упрполиграфиздат, 1989. — 240 с. == Спасылкі == * [http://www.vampilov.net.ru/ Сайт, прысвечаны Аляксандру Вампілаву] * [http://www.zabaykal.net/irkutsk/po-kanatu-k-priznaniyu Валерий Стуков. По канаце — да прызнання // Восточно-Сибирская правда. — 2008.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130523222308/http://www.zabaykal.net/irkutsk/po-kanatu-k-priznaniyu |date=23 мая 2013 }} * [http://stamps.lgg.ru/?show_id=25-envelopes&lang=ru&part=irkphil&subpart=person А. Вампілаў у філатэліі, філакартыі…] * [http://thelib.ru/books/vampilov_a/pisma-read.html А. Вампілаў. Лісты] * [http://rtbd.by/spectacle/show/14 Спектакль «Валянціна» на сцэне Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вампілаў, Аляксандр}} [[Катэгорыя:Драматургі Расіі]] [[Катэгорыя:Драматургі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Патанулі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Іркуцкай вобласці]] siaolahcojb2i1vobcfk6irh4bh7k13 Торуньскі мір 1411 0 149783 5155493 2135731 2026-06-18T02:29:07Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Першы Тарунскі мір]] 5155493 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Першы Тарунскі мір]] 8xqpb783saxvwxgvca1jjwe87zr793u Іаан Залатавуст 0 150352 5155419 4999665 2026-06-17T19:03:16Z Krateven 65271 {{Бібліяінфармацыя}} 5155419 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Іаан Залатавуст (значэнні)}} {{Святы |імя = Іаан Залатавуст |арыгінал імя = {{unicode|ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος }} |пол = мужчынскі |тып = хрысціянскі |выява = Johnchrysostom.jpg |шырыня = 266px |апісанне выявы = Святы Іаан Залатавуст. [[Візантыйская імперыя|Візантыйская]] [[мазаіка]] |дата нараджэння = каля [[347]] |месца нараджэння = [[Антыёхія]] |дата смерці = 14.09.407 |месца смерці = [[Каманы Абхазскія|Каманы]], [[Понт]] |імя ў міру = |манаскае імя = |шануецца = у [[Праваслаўе|праваслаўі]]<br />у [[каталіцызм]]е<br />у [[Англіканская царква|Англіканскай царкве]]<br />у [[Лютэранства|лютэранстве]]<br />у [[Старажытнаўсходнія цэрквы|Старажытнаўсходніх цэрквах]] |услаўлены = |беатыфікаваны = |кананізаваны = |у абліччы = [[свяціцель|свяціцеля]] |дзень памяці = у праваслаўі — {{СС|12|лютага||30|студзеня}} і {{СС|26|лістапада||13}}, у каталіцызме — [[13 верасня]] |заступнік = |галоўная святыня = |атрыбуты = |працы = шматлікія багаслоўскія сачыненні |падзвіжніцтва = [[пастырства]] |вікісховішча = }} '''Іаан Залатавуст''', '''Ян Хрызастом''' ({{lang-el|Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος}}; каля 347 — {{ДС|14|9|407}}) — [[архіепіскап Канстанцінопальскі]], [[багаслоў]], шануецца як адзін з трох Сусветных свяціцеляў і настаўнікаў разам са свяціцелем Васілём Вялікім і Рыгорам Багасловам. У шэрагу хрысціянскіх цэркваў шануецца як святы. У [[праваслаўе|праваслаўі]], з прычыны таго што дзень яго смерці прыпадае на свята Узвышэння Святога Крыжа яго памяць перанесена на 13 лістапада па юліянскім календары; Праваслаўная царква таксама здзяйсняе яго памяць 27 студзеня (перанясенне мошчаў) і ў Саборы трох свяціцеляў 30 студзеня па юліянскім календары. У Канстанцінопальскай і Эладскай цэрквах яго памяць здзяйсняецца 13 лістапада, 27 студзеня і 30 студзеня па новаюліянскім календары, у Каталіцкай царкве — 13 верасня. Акрамя таго, Сусветная патрыярхія ў 2004 годзе ўстанавіла святкаванне 30 лістапада ў гонар перанясення з [[Рым]]а ў Стамбул мошчаў Рыгора Багаслова і Іаана Залатавуста. На [[Кіеўская Русь|Русі]] словы Іаана Залатавуста выкарыстоўваліся як маральна-эстэтычны арыенцір. У яго [[казанне|казаннях]] і [[павучанне|павучаннях]] разважанні пра веру спалучаліся з сацыяльнай крытыкай і заклікамі да справядлівасці. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 * {{кніга|аўтар = Рэд.: [[В. А. Чамярыцкі]]|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў|выданне = 2-е выданне|месца = Мн.|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2007|том = 1|старонкі = 30}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Патрыстыка}} {{Канстанцінопальскія патрыярхі}} {{Праваслаўныя святы}} [[Катэгорыя:Свяціцелі]] [[Катэгорыя:Айцы Царквы]] [[Катэгорыя:Дактары Касцёла]] [[Катэгорыя:Прапаведнікі]] [[Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»]] [[Катэгорыя:Патрыстыка]] [[Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя V стагоддзя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сірыі]] c701k926gyofc7kw6edoi5jagpftvk9 Торуньскі мір, 1411 0 151746 5155492 2135732 2026-06-18T02:28:57Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Першы Тарунскі мір]] 5155492 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Першы Тарунскі мір]] 8xqpb783saxvwxgvca1jjwe87zr793u Шаблон:Тэатры Беларусі 10 153631 5155302 5028287 2026-06-17T12:12:13Z M.L.Bot 261 афармленне 5155302 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Тэатры Беларусі |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак=[[Тэатры Беларусі]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |стыль_уверсе = |уверсе= |загаловак1 = Бабруйск |спіс1=<div class="center">[[Магілёўскі абласны тэатр драмы і камедыі імя Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча|Магілёўскі абласны тэатр драмы і камедыі імя В. І. Дуніна-Марцінкевіча]]</div> |загаловак2 = Брэст |спіс2=<div class="center"> [[Брэсцкі акадэмічны тэатр драмы імя Ленінскага камсамола Беларусі]] • [[Брэсцкі абласны тэатр лялек]]</div> |загаловак3 = Віцебск |спіс3=<div class="center">[[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа]] • [[Беларускі тэатр «Лялька»]]</div> |загаловак4 = Гомель |спіс4=<div class="center"> [[Гомельскі абласны драматычны тэатр]] • [[Гомельскі гарадскі маладзёжны тэатр]] • [[Гомельскі дзяржаўны тэатр лялек]] </div> |загаловак5 = Гродна |спіс5=<div class="center"> [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр]] • [[Гродзенскі абласны тэатр лялек|Гродзенскі тэатр лялек]]</div> |загаловак6 = Мазыр |спіс6=<div class="center">[[Мазырскі драматычны тэатр імя Івана Мележа]]</div> |загаловак7 = Магілёў |спіс7=<div class="center">[[Магілёўскі абласны драматычны тэатр]] • [[Магілёўскі абласны тэатр лялек]] </div> |загаловак8 = Маладзечна |спіс8=<div class="center">[[Мінскі абласны драматычны тэатр]] • [[Мінскі абласны тэатр лялек «Батлейка»]]</div> |загаловак9 = [[Тэатры Мінска|Мінск]] |спіс9=<div class="center">{{Гэта добры артыкул}} [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]] Рэспублікі Беларусь • [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага]] • [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]] • [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр]] • [[Беларускі дзяржаўны тэатр лялек]] • [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны тэатр юнага гледача]] • [[Тэатр-студыя кінаакцёра|Тэатр-студыя кінаакцёра]] • [[Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі]] • [[Дзяржаўны маладзёжны тэатр эстрады]] • [[Тэатральны праект «Віртуозы сцэны»]] • [[Драматычны тэатр Беларускай арміі]] • [[Беларускі дзяржаўны маладзёжны тэатр]] • [[Новы драматычны тэатр (Мінск)|Новы драматычны тэатр]] • [[Сучасны мастацкі тэатр, Мінск|Сучасны мастацкі тэатр]] • [[ІнЖэст]] • [[Эксперыментальны тэатр EYE]]</div> |загаловак10 = Мінск і за мяжой |спіс10=<div class="center">[[Свабодны тэатр]]</div> |загаловак11 = Пінск |спіс11=<div class="center">[[Палескі драматычны тэатр]]</div> |загаловак12 = Слонім |спіс12=<div class="center">[[Слонімскі драматычны тэатр]]</div> |загаловак13 = Гістарычныя |спіс13=<div class="center">[[Баранавіцкі абласны драматычны тэатр]] • [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні]] • [[Беларускі народны тэатр (Вільня)|Беларускі народны тэатр]] • [[Беларускі трэці дзяржаўны тэатр]] • [[Віцебскі балет Піёна]] • [[Віцебскі школьны тэатр]] • [[Гродзенскі тэатр Дэшнер]] • [[Дзяржаўны польскі тэатр БССР]] • [[Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР]] • [[Другі паказальны тэатр]] • [[Магілёўскі школьны тэатр]] • [[Мінскі гарадскі тэатр]] • [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]] • [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі]] • [[Першая беларуская трупа]] • [[Шклоўскі тэатр Зорыча]] • [[Тэатр Антонія Тызенгаўза]]</div> |стыль_унізе = |унізе= }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Культура]] </noinclude> 848gszbhrme0zhcr36ofnbz0syl2wl3 Алена Масла 0 158956 5155462 5038379 2026-06-17T23:20:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155462 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Алена Масла | Арыгінал імя = Алена Сцяпанаўна Масла | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = [[Проза|празаік]] | Гады актыўнасці = | Кірунак = [[Казка|казкі]] | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Алена Масла''' ({{ДН|14|4|1967}}, в. [[Мілашова]], {{МН|Мёрскі раён|у Мёрскім раёне|}}, [[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]]) — беларуская пісьменніца-[[Казка|казачніца]], журналіст. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і настаўнікаў-[[Філалогія|філолагаў]]. Друкавацца пачала з 10 гадоў, дэбютавала ў часопісе «[[Бярозка (1924)|Бярозка]]», у якім выходзілі і шматлікія яе наступныя публікацыі<ref>{{cite web |url=http://femina.by/women/month/Elena-Maslo/ |title=Елена Масло |author=Сушкевіч К. |date=2011-12-05 |work=Женщины Беларуси |publisher=Femina.by |access-date=2013-10-22 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424193357/http://femina.by/women/month/Elena-Maslo/ |archive-date=24 красавіка 2015 }}</ref>. Таксама публікавалася ў газ. «[[Чырвоная змена]]». Школу закончыла з залатым медалём<ref name="МН" />. Скончыла факультэт журналістыкі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. Працавала пераважна ў СМІ для дзяцей — у газеце «[[Піянер Беларусі]]» («Раніца»), рэдактарам аддзела часопіса «[[Качели]]», галоўным рэдактарам газеты «[[Переходный возраст]]»<ref>{{cite web| url =http://kamunikat.org/Masla_Alena.html| title =Алена Масла|publisher =[[Kamunikat.org]]| access-date = 14 красавіка 2013}}</ref> і часопіса «Бярозка» (2009—2011). У 2005 г. выйшла яе першая кніга. У 2006—2009, пасля 2011—2014 гг. — загадчыца рэдакцыі дзіцячай літаратуры выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]»<ref name="Арт">{{cite web| url =http://www.art-s.by/udelniki-alena-masla.html| title =Алена Масла| publisher =Арт.С| access-date =14 красавіка 2013| archive-url =https://web.archive.org/web/20130727224809/http://art-s.by/udelniki-alena-masla.html| archive-date =27 ліпеня 2013| url-status =dead}}</ref>. Член рэдкалегіі часопіса «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка»]] == Творчасць == Алена Масла піша казкі для дзяцей і падлеткаў. Друкавалася ў часопісах «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]», «[[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслоў]]», «[[Вясёлка (1957)|Вясёлка]]», газеце «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» і інш.. З’яўляецца аўтарам кніг і шэрагу публікацый у перыёдыцы на тэму развіцця беларускай дзіцячай літаратуры<ref name="Арт" />. У 2011 годзе распачала праект «Мілашоўска-Мілашаўскіх чытанняў» падчас 100-гадовага юбілею Нобелеўскага лаўрэата, паэта і перакладчыка [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]. Праект прадугледжвае адметныя літаратурныя і гістарычныя мерапрыемствы, якія праводзяцца як на [[Мёры|Міёршчыне]], так і ў [[Віцебск]]у, [[Мінск]]у, [[Літва|Літве]]<ref name="МН">{{cite web| author =Алена Басікірская| date =12 сакавіка 2019| url =https://mijory.by/kultura/13269-horoshie-istorii-v-knigah-pisatelnicy-skazochnicy-iz-milashovo-eleny-maslo.html| title =Добрыя гісторыі — у кнігах пісьменніцы-казачніцы з Мілашова Алены Масла| publisher =Міёрскі навіны| access-date =2019-03-17| archive-date =17 мая 2021| archive-url =https://web.archive.org/web/20210517011722/https://mijory.by/kultura/13269-horoshie-istorii-v-knigah-pisatelnicy-skazochnicy-iz-milashovo-eleny-maslo.html| url-status =dead}}</ref>. З сакавіка 2022 года вядзе аўтарскую рубрыку «Кніжная паліца», у якой расказвае пра беларускія кнігі для дзяцей з асабістай хатняй бібліятэкі<ref>{{cite web| date =2022-04-02| url =https://bel.24health.by/yak-guchyc-belaruskae-slova-u-dzicyachyx-knigax-razglyadaem-knizhnuyu-palicu-aleny-masla/ | title =Як гучыць беларускае слова ў дзіцячых кнігах? Разглядаем «Кніжную паліцу» Алены Масла |publisher =Рэдакцыя газеты «Медыцынскі веснік»| access-date = 2023-01-03}}</ref>. Удзельніца канферэнцыі [[Славістыка|славістаў]] у [[Швецыя|Швецыі]], шведскай цырымоніі ўзнагароджання прэміяй [[Астрыд Ліндгрэн]], «круглых сталоў» па праблемах дзіцячай літаратуры і кнігавыдання на Міжнародных кніжных кірмашах у [[Мінск]]у, [[Львоў|Львове]], [[Вільнюс]]е, сябра журы [[Літаратурная прэмія імя Янкі Маўра|літаратурных прэмій імя Янкі Маўра]], [[Прэмія Цёткі|імя Цёткі]]<ref name="МН" />. Па казцы Алены Масла «Лагодны воўк» у 2018 годзе на «[[Беларусьфільм]]е» зняты мультфільм «Лагодны воўк» (рэжысёр Наталля Дарвіна-Хаткевіч). Таксама па казцы «Мяне завуць Лахнэска» ў 2019 годзе «Беларусьфільм» выпусціў мультфільм «Прыгажун і пачвара» (рэжысёр Наталля Дарвіна-Хаткевіч). Творы Алены Масла перакладзены на [[украінская мова|украінскую]], [[сербская мова|сербскую]] мовы. == Членства ў складзе журы ў літаратурных конкурсах == * 2009 год — ў складзе журы літаратурнага [[Літаратурная прэмія імя Янкі Маўра|конкурсу імя Янкі Маўра]] * 2013 год — ў складзе журы літаратурнага конкурсу імя Янкі Маўра<ref>{{cite web| date =2012-12-27| url =http://lit-bel.org/by/news/3398.html| title =Абвешчаны літаратурны конкурс "Экслібрыс" імя Янкі Маўра| publisher =[[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]]| access-date =2013-03-22| archive-url =https://web.archive.org/web/20131001155003/http://lit-bel.org/by/news/3398.html| archive-date =1 кастрычніка 2013}}</ref><ref>{{cite web| author =Сцебурака У.| date =2012-03-28| url =http://lit-bel.org/by/news/3670.html| title =Алена Масла: “Дзіцячая кніга павінна даваць чытачу адчуванне добразычлівасці свету”| publisher =[[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]]| access-date =2013-09-15| archive-url =https://web.archive.org/web/20160310135408/http://lit-bel.org/by/news/3670.html| archive-date =10 сакавіка 2016}}</ref> * 2016 год — ў складзе журы літаратурна-мастацкай [[Прэмія Цёткі|прэміі імя Цёткі]]<ref>{{cite web| author =А. Масла| date =4 мая 2016| url =https://bel.sputnik.by/culture/20160504/1022271884.html | title = Уганараваны пераможцы літаратурнай прэміі Цёткі|publisher =Sputnik| access-date = 10 лютага 2018}}</ref> * 2018 год — ў складзе журы літаратурна-мастацкай прэміі імя Цёткі<ref>{{cite web| date =29 студзеня| url =https://www.interfax.by/news/belarus/1236895| title =Абвешчана журы прэміі Цёткі 2018| publisher =[[Интерфакс-Запад|interfax.by]]| access-date =10 лютага 2018}}{{Недаступная спасылка}}</ref> == Узнагароды == * Кнігі Алены Масла «Таямніца закінутай хаты» (2005 год) і «Вандроўка з божымі кароўкамі» (2007 год) паводле рэйтынгу газеты «[[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]» адзначаны сярод лепшых кніг года. * 2006 год — Дыплом чытацкіх сімпатый (па выніках запытаў у бібліятэках) * 2007 год — па выніках конкурсу водгукаў «Лепшая беларуская кніга» (Беларуская бібліятэчная асацыяцыя) пісьменніца адзначана Пасведчаннем чытацкіх сімпатый<ref name="Рв">{{cite web| date =8 жніўня 2009| url =http://www.rv-blr.com/biography/view/813| title =Алена Масла| publisher =Родныя вобразы| access-date =14 красавіка 2013| archive-date =29 снежня 2011| archive-url =https://web.archive.org/web/20111229124936/http://rv-blr.com/biography/view/813| url-status =dead}}</ref>. * 2010 год — Лаўрэат літаратурнай прэміі «[[Залаты купідон]]» у намінацыі «Дзіцячая літаратура», за зборнік казак «Першая прыгажуня». * 2013 год — «Бібліязважанне» (па выніках запытаў у бібліятэках) * 2014 год, чэрвень — на конкурсе культурніцкіх ідэй кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]» стала адной з пераможцаў за свой праект «Мілашоўска-мілашаўскія чытанні». Сутнасцю прапанаванага праекта стала серыя літаратурна-відовішчных і адукацыйных мерапрыемстваў на [[Мёрскі раён|Мёршчыне]], з мэтай пошуку інвестараў для стварэння на базе Мілашоўскай школы літаратурнага музея і дзіцячай бібліятэкі<ref>{{cite web |url=http://budzma.org/news/vinshuem-peramozhcau-konkursu-kulturnickix-idej.html |title=14.Масла Алена — “Мілашоўска-мілашаўскія чытанні” |date=2013-06-03 |work=Віншуем пераможцаў конкурсу культурніцкіх ідэй! |publisher=[[Будзьма беларусамі!]] |access-date=2013-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822165220/http://budzma.org/news/vinshuem-peramozhcau-konkursu-kulturnickix-idej.html |archive-date=22 жніўня 2018 }}</ref>. * 2015 год — п’еса Алены Масла «Каляды з хроснай» па выніках конкурсу драматургіі «Новая назва» (арганізатар — «[[Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача]]») была адзначана, як найцікавая сярод п’ес для дзяцей <ref>{{cite web | date =31 снежня 2015 | url =http://beltuz.by/be/news/534.html | title =Вынікі конкурсу драматургіі “Новая назва” | publisher =[[Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача|БРТЮГ]] | access-date =11 лютага 2016 | archive-url =https://web.archive.org/web/20160215214924/http://beltuz.by/be/news/534.html | archive-date =15 лютага 2016 | url-status =dead }}</ref>. * 2019 год — Лаўрэат Міжнароднай літаратурнай прэміі Біянкі у намінацыі «Казка», за кнігу «Балотныя прыгоды. Цікавінкі ад Бульбінкі і Журавінкі»<ref>{{cite web| date =2019-06-05| url =http://bibliomo.ru/news/detail.php?ID=398191| title =Премия Бианки 2019| publisher =Единая информационная система учёта библиотечных фондов Московской области| access-date =2019-06-10| lang =ru| archive-url =https://web.archive.org/web/20190609011746/http://bibliomo.ru/news/detail.php?ID=398191| archive-date =9 чэрвеня 2019| url-status =dead}}</ref>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * «'''Рождество у крёстной'''» ({{lang-be|«Каляды з хроснай»}}) (2005, выд. «Речь»). Галоўныя героі кнігі — дзяўчынка Віка і яе любімая хросная — выдумшчыцы і добрыя душы — то фабрыку па вытворчасці сняжынак уладкоўваюць, то запрашаюць усіх ахвотнікаў скаціцца на горных лыжах прама з акна сваёй кватэры. А аднойчы разам з навакольнымі дзецьмі зляпілі снежнага каня, які, надзеўшы чароўны шалік, ператварыўся ў сапраўднага Пегаса. Навагоднія падарункі для дзяцей і сталых, так і сыплюцца з неба, спраўджваюцца ўсе патаемныя мары. Віка вучыцца быць чараўніцай, стварае цуды і робіць добрыя ўчынкі<ref>{{артыкул |аўтар=Дар’я Латышава |загаловак=Халоднай зімой грэе кніга |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2016/01/3-2016.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=22 студзеня 2016 |выпуск=4854 |нумар=3 |старонкі=15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918062915/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2016/01/3-2016.pdf |archive-date=18 верасня 2017 }}</ref>. Кніга перавыдана ў 2012 г. (выд. «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]»)<ref>{{cite web| date =2013-03-11| url =http://vilgdb.blog.tut.by/| title =Масла, А. Каляды з хроснай: Праўдзівая гісторыя і крышачку чарадзейства| work =Новые поступления |publisher = Вілейская гарадская дзіцячая бібліятэка| access-date = 2013-10-22|archive-url=http://www.peeep.us/961348c8|archive-date=2013-10-22 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://fantlab.ru/edition107645 |title=Алена Масла «Каляды з хроснай» |date=2013-10-18 |publisher=Лаборатория Фантастики |access-date=2013-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125859/http://fantlab.ru/edition107645 |archive-date=4 сакавіка 2016 }}</ref>, у 2013 (выд. «Мастацкая літаратура»; на рус. мове), у [[Кіеў|Кіеве]] (2013, на ўкр. мове, накл. 6 тыс. экз.), у [[Санкт-Пецярбург]]у (2014, накл. 7 тыс. экз., выд. «Речь»)<ref name="Речь">{{cite web |url=http://rech-deti.ru/catalog/7/525/ |title=Масло Елена. Рождество у крёстной. Правдивые истории и немножко волшебства |date=2013-10-18 |publisher=Выдавецтва «Речь» |access-date=2013-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216053827/http://www.rech-deti.ru/catalog/7/525/ |archive-date=16 снежня 2013 }}</ref>. Агульный наклад склаў каля 20 тысяч. * «'''Таямніца закінутай хаты'''» (2005, выд. «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]»)<ref name="Речь" />. Зборы аўтарскіх казак. Кніга ўключана у праграму пазашкольнага чытання для пяцікласнікаў<ref name="МН" />. * «'''Вандроўка з божымі кароўкамі'''» (2006, выд. «Мастацкая літаратура») — хлопчык Данік, разам з [[Божыя кароўкі|божымі кароўкамі]] Ірыскай і Хлебным Мякішам, выпраўляецца ў незвычайную вандроўку. Наперадзе Даніка чакаюць сустрэчра з грозным чараўніком, знаёмства з прынцэсай Чысцюляй і жыхарамі Краіны Паветраных Замкаў, а таксама подзвігі, вартыя сапраўднага рыцара<ref>{{cite web| url =http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=13035 |title =Сёння Дзень народзінаў адзначае Алена Масла|publisher = [[Kamunikat.org]]| access-date = 14 красавіка 2013}}</ref>. * «'''Першая прыгажуня'''» (2010, выд. «[[Выдавецкі дом «Звязда»|Літаратура і Мастацтва]]»)<ref>{{cite web| date =21 кастрычніка 2012| url =http://www.nn.by/?c=ar&i=82083| title =Алена Масла. Казка пра Караля, які страшна любіў пісаць|publisher =[[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]| access-date = 14 красавіка 2013}}</ref> — гісторыя пра дзявочы турнір прыгажосці<ref>{{cite web| author =В. Пруднікава| date =12 лютага 2011| url =http://naviny.by/rubrics/culture/2011/02/12/ic_articles_117_172418/| title =От классики до беллетристики. Топ-10 книг минской выставки| work =Культура|publisher =[[БелаПАН]]| access-date = 14 красавіка 2013| lang =ru}}</ref>. * «'''Як пані Чаротная на госці ў Палангу бегала'''» (2010, выд. «Мастацкая літаратура») — Пані Чаротная (камышовая жабка, галоўная гераіня твора), распавядае ўнукам прыгоды часоў сваёй маладосці: як падарожнічала з роднага пруда ў Палангу, да цёткі і перажыла шэраг прыгодаў<ref>{{cite web| date =25 сакавіка 2011| url =http://denis86.blog.tut.by/tag/alena-masla/| title =Якія казкі чытаюць у XXІ стагоддзі?| access-date =14 красавіка 2013}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. * «'''Пацучок Фэлік падарожнічае'''» (2013, «[[Выдавецкі дом «Звязда»]]») — галоўны герой кнігі пацучок Фэлік адпраўляецца з дому ў дарогу. Пад час падарожжа знаёміцца з пацукамі Анфіскай і Ларыскай, а таксама каштуе сапраўднага жыцця: у рэстаран схадзіў, на моднай вечарынцы пабываў, на джыпе пакатаўся і іншых ласункаў жыцця пакаштаваў. Нават удзельнічаў у шопінгу. Пры гэтым паводзіў сябе прыстойна і хораша. А ў канцы вяртаецца дахаты з нявестай Ларыскай<ref>{{артыкул |аўтар=[[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Карлюкевіч А. М.]] |загаловак=И в подземелье — своя жизнь (Масла А. С., «Пацучок Фэлік падарожнічае») |спасылка=http://www.vminsk.by/news/17/73469/ |выданне=Вечерний Минск |тып=газета |месца=Мн. |год=2013-06-13 |выпуск=12527 |нумар=24 |старонкі=21 |мова=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121124114/http://www.vminsk.by/news/17/73469/ |archive-date=21 студзеня 2017 }}</ref>. * «'''Мяне завуць Лахнэска'''» (2016, выд. «Адукацыя i выхаванне») — маленькi дыназаўрык Лахнэска ўцякла з роднага возера таму, што яе дражнiлi за нестандартную знешнасць і памеры. У сажалцы яна сустрэла апалонiка Апалона, незадаволенага тым, што ён маленькi. Яны суцяшаюць адно аднаго i дапамагаюць зразумець сапраўдную сваю прыгажосць<ref>{{cite web| author =[[Людміла Рублеўская]]| date =15 снежня 2016| url = https://www.sb.by/articles/vokrug-i-okolo-skazok.html| title = Вокруг и около сказок|publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]]| access-date = 2019-03-13}}</ref>. У 2019 годзе твор перакладзены на [[сербская мова|сербскую мову]] (пераклад — Даяна Лазарэвіч, [[Сербія]])<ref>{{cite web| author = Дајана Лазаревић| date =2019-04-21| url = https://www.tabla.org.rs/odrasli-za-decu/zovem-se-lohnessi/| title =Зовем се Лохнесси |publisher =Интернет часопис «Табла»| access-date = 2019-04-22| lang =sr}}</ref>. * «'''Балотныя прыгоды. Цікавінкі ад Бульбінкі і Журавінкі'''» (2019, выд. «Пачатковая школа») — аўтар знаёміць дзяцей у займальнай форме з асаблівасцямі ўтварэння балот, іх відамі і значнасцю для прыроды, апавядае пра іх жывёльны і раслінны свет. Галоўныя героі кнігі — цікаўны і дасведчаны хлопчык Бульбінка разам з дзяўчынкай Журавінкай — падарожнічаюць па балотных абшарах, наведваюць хатку баброў, высветляюць, чаму ласі скідаюць рогі і ці можа выдра працаваць карэспандэнткай. Таксама ў кнізе можна знайсці кулінарныя рэцэпты, а яшчэ — займальную гульню па матывах казачнага падарожжа. Кніга для дзецей дашкольнага і малодшага школьнага ўзросту<ref>{{cite web| date = 2019| url = https://biblio.by/balotnyja-prygody-cikavinki-ad.html| title = Балотныя прыгоды. Цікавінкі ад Бульбінкі і Журавінкі| publisher = biblio.by| access-date = 2019-04-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20190403075319/https://biblio.by/balotnyja-prygody-cikavinki-ad.html| archive-date = 3 красавіка 2019| url-status = dead}}</ref>. * «'''Барыс Аракчэеў. Бэз малюецца на шчасце'''» / [укладанне [[Аксана Барысаўна Аракчэева|А. Аракчэева]], А. Масла] (2019, выд. «Мастацкая літаратура», сер. [[Жыццё знакамітых людзей Беларусі|ЖЗЛБ]]) — у кнізе сабраны матэрыял пра знакамітага мастака, аднаго з заснавальнікаў сучаснай беларускай школы жывапісу, заслужанага дзеяча мастацтваў Рэспублікі Беларусь [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Барыса Аракчэева]]. * «'''Адкрыцці стагоддзяў'''» (2020, выд. «Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі») — з кнігі можна даведацца, што зрабілі для развіцця ракетабудаўніцтва і асваення космасу выхадцы з беларускіх земляў, а таксама пра электрычнасць, водаправод, камп’ютар, сацыяльныя сеткі, караблі, аўтамабілі, радыё, інтэрнэт...<ref>{{cite web| author =Аліна Буяшова| date =2020-08-02| url = http://www.zviazda.by/be/news/20200730/1596089356-dze-zhyvuc-cudy| title =Дзе жывуць цуды? |publisher =Літаратура і мастацтва| access-date = 2020-08-05}}</ref>. === Публікацыі === * {{артыкул|аўтар=Масла, А. |загаловак=Адказнасьць перад будучыняй, або Развагі на «дзіцячую» тэму |спасылка= http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/mas1402ec.html?OpenDocument|выданне= [[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслоў]]|тып=часопіс |месца=Мн. |год=2005, студзень |нумар=14 }} * {{артыкул|аўтар=Масла, А. |загаловак=Дарогу адолее той, хто ідзе |спасылка=http://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/mas5802ec.html?OpenDocument |выданне=Дзеяслоў |тып=часопіс |месца=Мн. |год=2012, сакавік|нумар=58 }} * {{артыкул |аўтар=Масла, А. |загаловак=Салідарнасць — адна з нашых галоўных мэтаў |спасылка=http://novychas.info/uploads/userfiles/files/2013/nch_2013_45.pdf |выданне=[[Новы Час]] |тып=газета |месца=Мн. |год=29 лістапада 2013 |выпуск=366 |нумар=45 |старонкі=9, 19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304234451/http://novychas.info/uploads/userfiles/files/2013/nch_2013_45.pdf |archive-date=4 сакавіка 2016 }} * {{артыкул |аўтар=Масла, А. |загаловак=Філасофія любові |спасылка=http://www.polymja.lim.by/wp-content/uploads/2015/08/Verstka-%E2%84%96-7-1-192.pdf |выданне=[[Полымя (1922)|Полымя]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=2015 |выпуск=1029 |нумар=7 |старонкі=130—136 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704040040/http://www.polymja.lim.by/wp-content/uploads/2015/08/Verstka-%E2%84%96-7-1-192.pdf |archive-date=4 ліпеня 2017 }} * {{артыкул |аўтар=Масла, А. |загаловак=Шклянка, поўная напалову, або Спроба дыягностыкі працэсаў у беларускай дзіцячай літаратуры |спасылка=https://issuu.com/dziejaslou/docs/dz-82k_7dd1dbcc2610cd/262 |выданне=[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]] |тып=часопіс |месца=Мн. |год=2016, чэрвень |выпуск=82 |нумар=3 |старонкі=262—270 |archive-date=3 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403080225/https://issuu.com/dziejaslou/docs/dz-82k_7dd1dbcc2610cd/262 }} === Сцэнарыі === * м/ф «Лагодны воўк» (2018, кінастудыя «[[Беларусьфільм]]»)<ref>{{cite web | url =http://listapad.com/by/programm/natsionalnyy-konkurs/the-good-wolf/ | title =Лагодны воўк | publisher =[[Лістапад (кінафестываль)|Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»]] | access-date =7 лістапада 2018 | archive-url =https://web.archive.org/web/20181114122319/http://listapad.com/by/programm/natsionalnyy-konkurs/the-good-wolf/ | archive-date =14 лістапада 2018 | url-status =dead }}</ref>. Мультфільм стаў лепшай анімацыяй на кінафестывалі «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]] — 2018»<ref name="МН" />. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Смірнова Д. |загаловак= Месца казкі ў жыцці сучаснай літаратуры |спасылка= http://www.zviazda.by/sites/default/files/24-2020.pdf|выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып= газета|месца= Мн.|год=26 чэрвеня 2020 |выпуск=5080 |нумар=24 |старонкі= 16}} == Спасылкі == * [http://www.p-shkola.by/dfiles/000138_236980_.pdf Масла Алена Сцяпанаўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140806124846/http://www.p-shkola.by/dfiles/000138_236980_.pdf |date=6 жніўня 2014 }}. Біяграфія на сайце «Пачатковая школа» Мін. адукацыі РБ * [http://lit-bel.org/by/news/4682.html Недзіцячыя пытанні для дзіцячай пісьменніцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310141234/http://lit-bel.org/by/news/4682.html |date=10 сакавіка 2016 }} * [http://femina.by/women/month/Elena-Maslo/ Елена Масло] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150424193357/http://femina.by/women/month/Elena-Maslo/ |date=24 красавіка 2015 }}. Інтэрв’ю для сайта Femina.by * {{cite web |url=http://sputnik.by/live/20160319/1020883163.html |title=Сказочница: ребенок живет в каждом, но некоторые его надежно прячут |date=19 сакавіка 2016 |publisher=Sputnik Беларусь |access-date=21 сакавіка 2016 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219043222/http://sputnik.by/live/20160319/1020883163.html |archive-date=19 снежня 2016 }} * {{cite web| author =Пятроўская Т.| date =2017-05-24| url = https://zviazda.by/be/news/20170524/1495655828-kazki-dlya-dzyacey-i-dlya-daroslyh-charounyya-tvory-aleny-masla| title =Казкі для дзяцей і для дарослых: чароўныя творы Алены Масла |publisher =газ. «[[Звязда (газета)|Звязда]]»| access-date = 2022-12-24}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Масла Алена Сцяпанаўна}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Купідон»]] 8bd675c29gaded1xpo764mwpno1u238 Аляксандр Абрамавіч Брэгман 0 159532 5155532 3715058 2026-06-18T07:09:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155532 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Брэгман}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Аляксандр Абрамавіч Брэгман | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Старшыня Магілёўскага падпольнага раённага камітэта РКП(б) | парадак = | перыядпачатак = май 1918 | перыядканец = кастрычнік 1918 | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = камісар брыгады | камандаваў = | бітвы = | вядомы як = удзельнік барацьбы за савецкую ўладу ў Беларусі. | партыя = [[КПСС]] | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Аляксандр Абрамавіч Брэгман''' ({{ДН|||1895}}, {{МН|Мазыр||горад Мазыр}} — {{ДС|||1919}}) — рэвалюцыйны дзеяч, удзельнік барацьбы за Савецкую ўладу ў Беларусі<ref name="БАА">[http://www.rujen.ru/index.php/%D0%91%D0%A0%D0%95%D0%93%D0%9C%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 БРЕГМАН Александр Абрамович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304114234/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%91%D0%A0%D0%95%D0%93%D0%9C%D0%90%D0%9D_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref><ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Брегман Александр Абрамович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 79 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Брат [[Лазар Абрамавіч Брэгман|Лазара Брэгмана]]. == Біяграфія == У сацыялістычна-дэмакратычны рух уступіў у гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 уваходзіў у аб'яднанай арганізацыі РСДРП, з мая 1917 бальшавік. З сакавіка 1917 года член Бабруйскага Савета, з ліпеня — член Бабруйскага камітэта РСДРП(б). 15 кастрычніка 1917 ўзначаліў Чырвонагвардзейскую камендатуру пры Бабруйскім камітэце партыі<ref name="БС"/>. Пасля кастрычніка 1917 года камісар па харчаванні Бабруйскага павета Мінскай губерні<ref name="БАА"/>. У студзені 1918, падчас наступу польскіх легіянераў генерала [[Юзэф Доўбар-Мусніцкі|Ю. Доўбар-Мусніцкага]], схаваўся ад арышту, пераехаў у Смаленск; працаваў у Паўночна-Заходняй абласным камітэце РСДРП(б). З красавіка 1918 г. на падпольнай рабоце ў акупаванай германскімі войскамі [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="БС"/>. Адзін са стваральнікаў Барысаўскага, а з мая 1918 старшыня [[Магілёўскі падпольны камітэт партыі|Магілёўскага падпольнага камітэта партыі]]<ref name="БС"/>. З 12 кастрычніка 1918 г. — член Магілёўскага рэўкама<ref name="БС"/>. У снежні 1918 года пасля вызвалення [[Беларусь|Беларусі]] ад германскай акупацыі сакратар Магілёўскага павятовага камітэта РКП(б), член губрэўкама<ref name="БАА"/><ref name="БС"/>. З лютага 1919 камісар брыгады Мазырскай групы войскаў Чырвонай Арміі<ref name="БС"/>, захоплены ў палон польскімі ўланамі, жывым закапаны па шыю ў зямлю, а затым абезгалоўлены<ref name="БАА"/>. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Брэгман}} [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Абезгалоўленыя]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю]] 55z4pknn6rbgfqh7quxj1q85lgtlh1f Торуньскі мір 1411 года 0 161424 5155494 2135733 2026-06-18T02:29:17Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Першы Тарунскі мір]] 5155494 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Першы Тарунскі мір]] 8xqpb783saxvwxgvca1jjwe87zr793u Аляксандр Карлавіч Ленц 0 163891 5155625 5146628 2026-06-18T11:45:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155625 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{Цёзкі2|Ленц}} '''Аляксандр Карлавіч Ленц''' ({{ДН|17|5|1882}}, [[Санкт-Пецярбург]] — {{ДС|16|6|1952}}) — беларускі неўрапатолаг і псіхіятр. Доктар медыцынскіх навук ([[1923]]), [[прафесар]]. == Біяграфія == Скончыў Першую Пецярбургскую гімназію, юрыдычны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]] і [[Ваенна-медыцынская акадэмія імя С. М. Кірава|Ваенна-медыцынскую акадэмію]] ([[1913]]). Па заканчэнні акадэміі прыкамандзіраваны да Клініцы душэўных і нервовых хвароб. Быў мабілізаваны на [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]]. Служыў лекарам у страявых частках і ўдзельнічаў у баях. З [[1918]] г. — ваенны лекар [[Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. Неўзабаве прызначаны [[асістэнт]]ам Клінікі душэўна хворых Ваенна-медыцынскай акадэміі РККА. Адначасова працаваў памочнікам [[Уладзімір Міхайлавіч Бехцераў|У. М. Бехцерава]] — дырэктара Інстытута мозгу. У пачатку [[1920-я|20-х]] гг. распрацоўваў ''тэорыю суперрэфлексаў'' (асаблівых умоўных [[рэфлексы|рэфлексаў]], якія з’яўляюцца надбудовай над іншымі ўмоўнымі рэфлексамі. У якасці прыкладу суперрэфлексу называў служэнне [[чалавецтва|чалавецтву]]). Кансультант-неўрапатолаг ленінградскіх месцаў пазбаўлення волі (1922—1925). У 1923 годзе Ленцу прысуджана вучоная ступень доктара медыцынскіх навук, прысвоена званне прафесара<ref>{{артыкул|аўтар= |загаловак= Ленц Александр Карлович|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне= Белорусская ССР: Краткая энциклопедия|тып=энцыклапедыя|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1982|выпуск=|том= 5|нумар=|старонкі=356|isbn=}}</ref>. З 1934 года загадчык кафедры псіхіятрыі вышэйшых медыцынскіх курсаў, адначасова загадчык кафедры псіхіятрыі 3-га Ленінградскага медыцынскага інстытута, член ваенна-ўрачэбнай камісіі [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]], у 1934—1936 начальнік кафедры псіхіятрыі Ваенна-медыцынскай акадэміі, у 1936—1948 адначасова супрацоўнік ваенна-ўрачэбнай эксперыментальнай лабараторыі. З 1940 года шэраг гадоў быў начальнікам кафедры псіхіятрыі Ваенна-марской медыцынскай акадэміі, адначасова ў 1941—1942 гадах працаваў у псіхіятрычнай бальніцы Мікалая Цудатворца. Узнагароджаны двума ордэнамі, медалямі<ref>{{Cite web|url=https://poisk.re/person/officers/8703570|title=Александр Карлович Ленц|website=POISK RE}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rsml.med.by/ru/5-%D0%BC%D0%B0%D1%8F/|title=Александр Карлович Ленц|website=Республиканская научная медицинская библиотека|url-status=dead}}</ref>. = Навуковая дзейнасць = Даследаваў эфектыўнасць гіпнозу. Заклаў пачатак судовай псіхіятрыі. Увёў паняцце [[Дысацыяльнае расстройства асобы|сацыяпатыі]]. Выяўляў цікавасць да псіхааналізу [[Зігмунд Фрэйд|Зігмунда Фрэйда]]. Доктарская дысертацыя і манаграфіі па вышэйшай рэфлекторнай дзейнасці пры прагрэсіўным паралічы. Даследаваў магчымасці ўзаемадзеяння псіхааналізу з фізіялагічнай тэорыяй паводзін і реактологией. У пачатку 1920-х распрацоўваў тэорыю суперрэфлексаў (асаблівых умоўных рэфлексаў, якія надбудоўваюцца над іншымі умоўнымі рэфлексамі). У якасці прыкладу суперрэфлекса называў служэнне чалавецтву. У 1922 годзе апублікаваў артыкулы «Пра асновы фізіялагічнай тэорыі чалавечых паводзінаў» і «Умоўныя рэфлексы высокіх парадкаў і іх вывучэнне на псіхічнахворых». Вывучаў фізіялагічныя асновы вышэйшай нервовай дзейнасці ў норме і паталогіі («Псіхалагічны і фізіялагічны метад у псіхіятрыі» (1926), "Методыка умоўных слінааддзяляльных рэфлексаў ва ўжыванні да дарослых людзей "(1928), «Вынікі працы па методыцы ўмоуных слінааддзяляльных рэфлексау, праведных на дараслых людзях (нармальных i псіхалагічна хворых)» (1934). З фізіялагічных пазіцый даследаваў патагенез псіхозаў, эфектыўнасць гіпнатычнага ўздзеяння («Пра механізм трызнення пераследу» (1926), «Фізіялагічная сутнасць гіпнозу» (1927). Працаваў над праблемамі судовай псіхіятрыі («Крымінальныя псіхапаты (сацыяпаты)» (1927), «Беларускі кабінет па вывучэнні злачыннасці і злачынца, яго мэты і характар дзейнасці» (1927). Арганізатар беларускіх антрапалагічных экспедыцый («Антрапалагічни досліді на Білорусі» (1928), «Матэрыялы да арганізацыі антрапалагічных даследванняў на Беларусі» (1928), «Пра метад двання вышэйшай нярвовай дзейнасці як складанай чacткi антрапалагiчных даследванняў» (1939). Вывучаў пытанні арганізацыі псіхіятрычнай дапамогі насельніцтву БССР («Рэканструкцыя псіхіятрычнай стацыянарнай дапамогі» (1933). Аўтар каля 40 навуковых прац, асобныя апублікаваныя за мяжой<ref>{{Cite web|url=https://dates.gnpbu.ru/2-7/Lenz/lenz.html|title=Ленц Александр Карлович|website=Библиотека имени К. Д. Ушинского}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vocabulary.ru/termin/lenc-aleksandr-karlovich.html|title=Ленц Александр Карлович|author=Овчаренко В. И.|website=Психологическая энциклопедия|date=2005|url-status=dead}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Балышева М. Н. |загаловак= Александр Карлович Ленц|арыгінал=|спасылка=|аўтар выдання=|выданне= Здравоохранение Беларуси|тып=энцыклапедыя|месца=Мн.|выдавецтва=|год=1992|выпуск=|том= 6|нумар=9|старонкі=74—75|isbn=}}</ref>. = Сям’я = Жонка — Юлія Міхайловна Верамецко (1903—1986), ([[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]). З сям’і пухавічскага фельдшара. Маёр медыцынскай службы, удзельнічала ў арганізацыі батальёна здаравеючых [[Балтыйскі флот ВМФ СССР|Балтыйскага флоту]] у блакадным Ленінградзе, узнагароджана ордэнам Чырвонай Зоркі, медалямі «За абарону Ленінграда», «За баявыя заслугі». {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||293}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ленц}} [[Катэгорыя:Неўролагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Псіхіятры Беларусі]] [[Катэгорыя:Псіхіятры]] [[Катэгорыя:Псіхолагі СССР]] t0ln403tb80j0z3gn6qnqie6qlnuw31 Pearl Jam 0 186827 5155330 5054999 2026-06-17T13:46:06Z Emilia Noah 155537 /* */ 5155330 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Горад = [[Сіэтл]] | Гады = [[1990]] — па гэты час | Былыя ўдзельнікі = [[Дэйв Крузэн]]<br />[[Мэт Чэмберлен]]<br />[[Дэйв Аббруззіс]]<br />[[Джэк Айронс]] }} «'''Pearl Jam»''' ― амерыканскі [[рок-гурт]], утвораны ў [[1990]] годзе у горадзе [[Сіэтл]], адзін з чатырох галоўных гуртоў (разам з «[[Alice in Chains]]», «[[Nirvana]]» і «[[Soundgarden]]») музычнага руху [[Грандж|гранж]], які карыстаўся вялікай папулярнасцю ў першай палове 1990-х гадоў. «Pearl Jam» апынуліся з гэтай ''«вялікай чацвёркі»'' найбольш камерцыйна паспяховымі. І ў XXI стагоддзі «Pearl Jam» працягвае выпускаць альбомы ― нягледзячы на тое, што іх новыя запісы не дасягаюць такога ж узроўню папулярнасці, які суправаджаў іх першыя тры альбомы «Ten», «Vs.» і «Vitalogy» (іх агульны тыраж склаў 50 мільёнаў копій). == Склад гурта == === Сучасны склад === * [[Эдзі Вэддэр]] — [[Чалавечы голас|вакал]], [[рытм-гітара]] <small>(1990—наш час)</small> * [[Стоўн Госсард]] — [[бэк-вакал]], [[рытм-гітара]] <small>(1990—наш час)</small> * [[Майк Макрыдзі]] — [[сола-гітара]] <small>(1990—наш час)</small> * [[Джэф Амент]] — [[бас-гітара]] <small>(1990—наш час)</small> * [[Мэт Кэмеран]] — [[ударныя]] <small>(1998—наш час)</small> === Сесійныя музыкі === * [[Бум Гаспар]] — клавішныя <small>(2002—наш час)</small> === Былыя ўдзельнікі === * [[Дэйв Крузэн]] — ударныя <small>(1990—1991)</small> * [[Мэт Чэмберлен]] — ударныя <small>(1991)</small> * [[Дэйв Аббруззіс]] — ударныя <small>(1991—1994)</small> * [[Джэк Айронс]] — ударныя <small>(1994—1998)</small> == Дыскаграфія == {{col-begin}} {{col-2}} ;'''''Студыйныя альбомы''''' * [[1991]] — [[Ten]] * [[1993]] — [[Vs.]] * [[1994]] — [[Vitalogy]] * [[1995]] — [[Merkin Ball]] [[(EP)]] * [[1996]] — [[No Code]] * [[1998]] — [[Yield]] * [[2000]] — [[Binaural]] * [[2002]] — [[Riot Act]] * [[2006]] — [[Pearl Jam (альбом)|Pearl Jam]] * [[2009]] — [[Backspacer]] * [[2013]] — [[Lightning Bolt]] * [[2020]] — [[Gigaton]] * [[2024]] — [[Dark Matter]] {{col-2}} ;'''''Зборнікі''''' * [[2003]] — [[Lost Dogs]] * [[2004]] — [[Rearviewmirror (Greatest Hits 1991—2003)]] {{end}}{{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Pearl Jam}} * [http://www.pearljamonline.it Pearl Jam Online] * [http://allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=11:aifqxqr5ldhe~T1 біяграфія на Allmusic ] * [http://www.pearljam.com/news/ фан-клуб] * [http://www.myspace.com/tenclub на MySpace] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рок-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1990 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы 1990-х]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы 2000-х]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы 2010-х]] thf1tk2dnq8oi720q5ofk11pd0ajfhf Першы Торуньскі мір 0 187223 5155486 2135734 2026-06-18T02:27:57Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Першы Тарунскі мір]] 5155486 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Першы Тарунскі мір]] 8xqpb783saxvwxgvca1jjwe87zr793u Хата 0 195412 5155376 4843201 2026-06-17T16:44:44Z Pryhoža 169928 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 5155376 wikitext text/x-wiki [[Выява:Stroczycy 2008 06.jpg|міні|300пкс|Хата]] '''Хата''' — жылая, пераважна зрубная пабудова. == Хата ў Беларусі == Верагодна першай формай драўлянага жытла на Беларусі стаў просты [[курэнь]]. Далей атрымаў распаўсюджанне аднакамерны дом [[зруб]]най канструкцыі. Са з’яўленнем [[Сенцы|сенцаў]] пляніроўка хаты ўскладнілася: узнікла двухкамернае і трохкамернае жытло. Апошнія тыпы былі найбольш распаўсюджанай формай жылля беларусаў на працягу сярэднявечча і Новага часу. Як тып жылля гістарычна развілася з зямлянкі (паўзямлянкі). На асаблівасці планаў і канструкцый ўплываюць сацыяльна-эканамічныя і прыродна-кліматычныя ўмовы, будаўнічыя матэрыялы пэўных рэгіёнаў. Беларуская хата вызначаецца дасканаласцю апрацоўкі будаўнічых матэрыялаў, прапарцыянальнасцю форм, выразнасцю кампанентаў, дэкаратыўным аздабленнем. Функцыянальныя, канструкцыйныя і дэкаратыўныя элементы хаты (франтоны, ліштвы, вільчыкі, дымнікі, [[Падзор (архітэктура)|падзоры]] і інш.) часта ўпрыгожаны архітэктурнай разьбой. Важны элемент дэкору хаты — мастацкая [[шалёўка]]: пэўным нахілам дошак ствараюцца разнастайныя ўзоры (квадраты, ромбы, трохвугольнікі і інш.). == Архітэктура == На Беларусі з 1-2 ст. вядома 1-камернае жытло з печчу без коміна (курная хата) і вузкімі акенцамі з засаўкамі. З 16 ст. існавалі таксама 2 і 3-камерныя хаты (хата+сенцы+хата) (хата+сенцы+гаспадарчая пабудова — клець, [[варыўня]]). З 19 ст. пераважала т. зв. белая хата, якая мае печ з комінам. Будавалі хаты найчасцей з хвоі і елкі. Хата на падмурку пашырана з 19 ст. Крылі хаты саломаю, чаротам, дранкай, гонтай, чарапіцай, з 20 ст. выкарыстоўваюць бляху. Да канца 19 ст. быў пашыраны тып падлогі земляны і глінабітны, які змяніла дашчаная [[падлога]] на лагах. == Інтэр'ер == Інтэр'ер традыцыйнай хаты строга рэгламентаваны. У куце каля дзвярэй стаяла печ, вусцем да прыпечнага акна, побач быў т. зв. бабін кут. Па дыяганалі ад печы знаходзілася покуць — пачэснае месца ў хаце, там стаялі стол, нерухомыя лавы пры сценах, услон. Ад печы ўздоўж глухой сцяны размяшчаліся палаці. На сцяне каля дзвярэй мацавалася паліца, дзе трымалі посуд і іншае начынне. Інтэр'ер хаты паступова дапаўняўся інш. мэбляй. Удасканальвалася ўнутраная прастора хаты: некапітальнымі перагародкамі выдзялялі кухню, спальню, святліцу. Знадворку перад уваходам пачалі прыбудоўваць ганак і веранду. == Плян == == Літаратура == * ''Якімовіч, Ю. А.'' Драўлянае дойлідства беларускага Палесся. — Мн., 1978. == Гл. таксама == {{Commons|Category:Cottages|выгляд=міні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Драўляная архітэктура]] [[Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідства]] [[Катэгорыя:Народная архітэктура]] j2vcfg4g1ggc9d1z2j1sfoymhx85mb8 5155526 5155376 2026-06-18T06:56:33Z M.L.Bot 261 афармленне, арфаграфія 5155526 wikitext text/x-wiki {{перапісаць}} [[Файл:Stroczycy 2008 06.jpg|міні|Хата ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|музеі народнай архітэктуры]] ў [[Строчыца|Строчыцы]].]] '''Хата''' — жылая, пераважна зрубная пабудова. == Хата ў Беларусі == Імаверна, першай формай драўлянага жытла на Беларусі быў просты [[курэнь]]. Пазней быў распаўсюджаны аднакамерны дом [[зруб]]най канструкцыі. Са з’яўленнем [[Сенцы|сенцаў]] планіроўка хаты ўскладнілася: узнікла двухкамернае і трохкамернае жытло. Тыпы з некалькіх камер былі найбольш распаўсюджанай формай жытла беларусаў у сярэднявеччы і Новым часе. Як тып жытла хата гістарычна развілася з зямлянкі (паўзямлянкі). На асаблівасці планаў і канструкцый ўплывалі сацыяльна-эканамічныя і прыродна-кліматычныя ўмовы, будаўнічыя матэрыялы пэўных рэгіёнаў. Беларуская хата вызначаецца дасканаласцю апрацоўкі будаўнічых матэрыялаў, прапарцыянальнасцю форм, выразнасцю кампанентаў, дэкаратыўным аздабленнем. Функцыянальныя, канструкцыйныя і дэкаратыўныя элементы хаты (франтоны, ліштвы, вільчыкі, дымнікі, [[Падзор (архітэктура)|падзоры]] і іншыя) часта ўпрыгожаны архітэктурнай разьбой. Важны элемент дэкору хаты — мастацкая [[шалёўка]]: пэўным нахілам дошак ствараюцца разнастайныя ўзоры (квадраты, ромбы, трохвугольнікі і іншыя). == Архітэктура == На тэрыторыі Беларусі з 1-2 ст. вядома 1-камернае жытло з печчу без коміна (курная хата) і вузкімі акенцамі з засаўкамі. З 16 ст. вядомы таксама 2 і 3-камерныя хаты (хата+сенцы+хата) і (хата+сенцы+гаспадарчая пабудова — клець, [[варыўня]]). З 19 ст. пераважала так званая белая хата, якая мела печ з комінам. Будавалі хаты найчасцей з хвоі і елкі. Хата на падмурку пашырана з 19 ст. Крылі хаты саломаю, чаротам, дранкай ([[гонта]]й), чарапіцай, з 20 ст. выкарыстоўваюць бляху. Да канца 19 ст. быў пашыраны земляны і глінабітны тып падлогі, які змяніла дашчаная [[падлога]] на лагах. == Інтэр’ер == Інтэр’ер традыцыйнай хаты строга рэгламентаваны. У куце каля дзвярэй стаяла печ, вусцем да прыпечнага акна, побач быў так заваны «бабін кут». Па дыяганалі ад печы была покуць — пачэснае месца ў хаце, там стаялі стол, нерухомыя лавы пры сценах, услон. Ад печы ўздоўж глухой сцяны размяшчаліся палаці. На сцяне каля дзвярэй мацавалася паліца, дзе трымалі посуд і іншае начынне. Інтэр’ер хаты паступова дапаўняўся іншай мэбляй. Удасканальвалася ўнутраная прастора хаты: некапітальнымі перагародкамі выдзялялі кухню, спальню, святліцу. Знадворку перад уваходам пачалі прыбудоўваць ганак і веранду. == План == == Літаратура == * ''Якімовіч, Ю. А.'' Драўлянае дойлідства беларускага Палесся. — Мн., 1978. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Драўляная архітэктура]] [[Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідства]] [[Катэгорыя:Народная архітэктура]] 9ibshawnx0m5b17r44184e2305jdi9x 5155528 5155526 2026-06-18T07:05:01Z M.L.Bot 261 5155528 wikitext text/x-wiki {{перапісаць}} [[Файл:Stroczycy 2008 06.jpg|міні|Хата ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім музеі народнай архітэктуры]].]] '''Хата''' — жылая, пераважна зрубная пабудова. == Хата ў Беларусі == Імаверна, першай формай драўлянага жытла на Беларусі быў просты [[курэнь]]. Пазней быў распаўсюджаны аднакамерны дом [[зруб]]най канструкцыі. Са з’яўленнем [[Сенцы|сенцаў]] планіроўка хаты ўскладнілася: узнікла двухкамернае і трохкамернае жытло. Тыпы з некалькіх камер былі найбольш распаўсюджанай формай жытла беларусаў у сярэднявеччы і Новым часе. Як тып жытла хата гістарычна развілася з зямлянкі (паўзямлянкі). На асаблівасці планаў і канструкцый ўплывалі сацыяльна-эканамічныя і прыродна-кліматычныя ўмовы, будаўнічыя матэрыялы пэўных рэгіёнаў. Беларуская хата вызначаецца дасканаласцю апрацоўкі будаўнічых матэрыялаў, прапарцыянальнасцю форм, выразнасцю кампанентаў, дэкаратыўным аздабленнем. Функцыянальныя, канструкцыйныя і дэкаратыўныя элементы хаты (франтоны, ліштвы, вільчыкі, дымнікі, [[Падзор (архітэктура)|падзоры]] і іншыя) часта ўпрыгожаны архітэктурнай разьбой. Важны элемент дэкору хаты — мастацкая [[шалёўка]]: пэўным нахілам дошак ствараюцца разнастайныя ўзоры (квадраты, ромбы, трохвугольнікі і іншыя). == Архітэктура == На тэрыторыі Беларусі з 1-2 ст. вядома 1-камернае жытло з печчу без коміна (курная хата) і вузкімі акенцамі з засаўкамі. З 16 ст. вядомы таксама 2 і 3-камерныя хаты (хата+сенцы+хата) і (хата+сенцы+гаспадарчая пабудова — клець, [[варыўня]]). З 19 ст. пераважала так званая белая хата, якая мела печ з комінам. Будавалі хаты найчасцей з хвоі і елкі. Хата на падмурку пашырана з 19 ст. Крылі хаты саломаю, чаротам, дранкай ([[гонта]]й), чарапіцай, з 20 ст. выкарыстоўваюць бляху. Да канца 19 ст. быў пашыраны земляны і глінабітны тып падлогі, які змяніла дашчаная [[падлога]] на лагах. == Інтэр’ер == Інтэр’ер традыцыйнай хаты строга рэгламентаваны. У куце каля дзвярэй стаяла печ, вусцем да прыпечнага акна, побач быў так заваны «бабін кут». Па дыяганалі ад печы была покуць — пачэснае месца ў хаце, там стаялі стол, нерухомыя лавы пры сценах, услон. Ад печы ўздоўж глухой сцяны размяшчаліся палаці. На сцяне каля дзвярэй мацавалася паліца, дзе трымалі посуд і іншае начынне. Інтэр’ер хаты паступова дапаўняўся іншай мэбляй. Удасканальвалася ўнутраная прастора хаты: некапітальнымі перагародкамі выдзялялі кухню, спальню, святліцу. Знадворку перад уваходам пачалі прыбудоўваць ганак і веранду. == План == == Літаратура == * ''Якімовіч, Ю. А.'' Драўлянае дойлідства беларускага Палесся. — Мн., 1978. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Драўляная архітэктура]] [[Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідства]] [[Катэгорыя:Народная архітэктура]] pydt8zlgkyrbd0tc213c20ojemo8j5i Аляксандр Васілевіч Друкер 0 202378 5155589 4609952 2026-06-18T09:41:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155589 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Друкер}} {{Архітэктар |выява = |памер = |подпіс = |імя = Аляксандр Васілевіч Друкер |арыгінальнае імя ={{lang-ru|Александр Вильгельм Эмиль Друкер}} |грамадзянства = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах = Санкт-Пецярбург, Магілёў, Самара, Уфа |стыль = |найважнейшыя пабудовы = |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = {{Ордэн Святой Ганны 3 ступені}} |вікісховішча = }} '''Аляксандр Васілевіч Друкер''', пры нараджэнні '''Аляксандр Вільгельм Эміль Друкер''' ({{lang-ru|Александр Вильгельм Эмиль Друкер}}; {{ДН|26|9|1853|13}}, {{МН|Рыга|ў Рызе|Горад Рыга}} — {{ДС|19|1|1917|6}}, Петраград) — вядомы рускі архітэктар<ref name="ДРУ">[http://www.ranar.spb.ru/files/visual/Kunstkamera/Druker.pdf Архитектор Александр Вильгельм Эмиль Друкер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160928095538/http://ranar.spb.ru/files/visual/Kunstkamera/Druker.pdf |date=28 верасня 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == [[Файл:Крестьянский поземельный банк (Уфа).jpg|250px|міні|left|Будынак Сялянскага пазямельнага банка ва Уфе. Пасля 1911]] Нарадзіўся ў Рызе, але ў 1868 выехаў разам з бацькамі ў Германію, дзе пасля заканчэння рэальнага вучылішча г. [[Гановер]]а асвойваў асновы прафесіі ў розных будаўнікоў і архітэктараў (як практыкант і памочнік), а ў 1873—1876 гг. вучыўся ў Будаўнічым вучылішчы г. [[Ідштайн]]а, затым працягнуў навучанне вольным слухачом ў палітэхнікумах [[Мюнхен]]а і Гановера<ref name="ДРУ"/>. У 1878 г. вярнуўся ў Рыгу, у 1885 перасяліўся ў [[Санкт-Пецярбург]]. У якасці памочніка архітэктара займаўся будаўніцтвам рэлігійных будынкаў, жылых і фабрычных будынкаў. У 1890 г. вытрымаў пры тэхнічнай-будаўнічым камітэце МУС належнае выпрабаванне і стаў выконваць абавязкі архітэктара па вольным найме пры доме Галоўнага ўпраўлення дзяржаўнага конназаводства (1890—1903), пры доме {{нп3|Дваранскі зямельны банк|Дваранскага зямельнага банка|ru|Дворянский земельный банк}} (1897—1915). Быў ганаровым членам Санкт-Пецярбургскага Савета дзіцячых прытулкаў {{нп3|Ведамства устаноў імператрыцы Марыі||ru|Ведомство учреждений императрицы Марии}} (1901—1912), па яго праектах будаваліся сіроцкія прытулкі ў Царскім Сяле і Паўлаўску<ref name="ДРУ"/>. У 1913 г. быў падараваны кавалерам [[Ордэн Святой Ганны|ордэна Св. Ганны III ступені]], набыўшы правы [[Расійскае дваранства|асабістага дваранства]]. У сувязі з дрэнным здароўем падаў прашэнне аб звальненні ад пасады і быў звольнены з 1 сакавіка 1914 года<ref name="ДРУ"/>. Збіраўся пераехаць у Сочы. Пахаваны на [[Волкаўскія могілкі|Волкаўскіх евангелічна-лютэранскіх могілках]] в Петраградзе. Быў жанаты з Сафіяй Крысцінай Бертэ народжанай Шаар, з якою меў пецярых дзяцей — Бруна (1878—1942), Альберт (1879—1917), Эрна (1881—1942), Кацярына (1884—1980), Сафія (1893—1942). == Творчасць == [[Файл:Mahiloŭ, Aficerskaja, Sialanski. Магілёў, Афіцэрская, Сялянскі (1915).jpg|left|250px|міні|г. Магілёў. [[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)|Будынак пазямельна-сялянскага банка]]. 1903-14. Фота да 1917 года]] [[Файл:UfaNationalMuseum.jpg|250px|міні|Уваход у Будынак Сялянскага пазямельнага банка ва Уфе]] Як архітэктар пры Дваранскім зямельным банку, А. В. Друкер часта выязджаў у камандзіроўкі ў розныя гарады краіны па пытаннях набыцця, перабудовы, рамонту і будаўніцтва будынкаў. Пабудаваныя па яго праектах архітэктурныя аб’екты захаваліся ў [[Магілёў|Магілёве]], [[Самара|Самары]], [[Уфа|Уфе]] і іншых гарадах<ref name="ДРУ"/>. У сакавіку 1907 г. у сувязі з хваробай архітэктара [[Аляксандр Карлавіч Гамерштэт|А. К. Гамерштэта]] быў прызначаны выконваючым абавязкі архітэктара [[Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай Акадэміі навук]], а з 1 снежня 1907 года вызначаны на штатную пасаду<ref name="ДРУ"/>. Займаўся надбудовай флігеля [[Кунсткамера|Кунсткамеры]] ў {{нп3|Таможанны завулак|Таможанным завулку|ru|Таможенный переулок}} (1909)<ref name="ДРУ"/>. У 1907—1909 гг. па праекце архітэктара Друкера на {{нп3|Елізавецінская вуліца|Елізавецінскай вуліцы|ru|Елизаветинская улица (Санкт-Петербург)}} для {{нп3|Прытулак Елізаветы і Марыі|Прытулку Елізаветы і Марыі|ru|Приют Елизаветы и Марии}} быў пабудаваны новы трохпавярховы будынак з чырвонай цэглы. Будаўніцтва ажыццёўлена інжынерам Г. А. Бярншэйнам. Прытулак быў адкрыты 29 верасня 1909 года<ref>Януш Б. В. Неизвестный Павловск. Последние владельцы (1892—1917). — Изд. дом КОЛО, Санкт-Петербург, 2006, с. 79</ref><ref>[http://p0.citywalls.ru/photo_144-147500.jpg?mt=1356256373 Фота Прытулку Елізаветы і Марыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305083928/http://p0.citywalls.ru/photo_144-147500.jpg?mt=1356256373 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == У культуры == [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|250px|міні|злева|Будынак пазямельна-сялянскага банка ў Магілёве на аверсе грашовай купюры Рэспублікі Беларусь]] Выява будынка пазямельна-сялянскага банка ў Магілёве змяшчаецца на [[Беларускі рубель|беларускай банкноце]] вартасцю ў 200 000 рублёў<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=69910 «Пагоня» вяртаецца на грошы]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Асабістая справа АН А. В. Друкера (СПФ АРАН. Ф. 4. Оп. 4. Д. 182) == Спасылкі == {{commonscat|Aleksandr Druker}} * [http://www.ranar.spb.ru/files/visual/Kunstkamera/Druker.pdf Архитектор Александр Вильгельм Эмиль Друкер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160928095538/http://ranar.spb.ru/files/visual/Kunstkamera/Druker.pdf |date=28 верасня 2016 }} {{ref-ru}} * [http://www.citywalls.ru/search-architect1512.html?s=vl0bs9e62l5461qjlcqsu85647 Будынкі А. Друкера ў Санкт-Пецярбургу і ваколіцах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305105515/http://www.citywalls.ru/search-architect1512.html?s=vl0bs9e62l5461qjlcqsu85647 |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Друкер Аляксандр Васілевіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Магілёва]] [[Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга]] 7exdyiselybrfz2xgr41a6skxgtz86d Аляксандр Васільевіч Калчак 0 202641 5155594 5146595 2026-06-18T10:14:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155594 wikitext text/x-wiki {{redirect|Калчак}} {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[Вярхоўны кіраўнік|Вярхоўны кіраўнік Расіі]] | імя = Аляксандр Васільевіч Калчак | папярэднік = пасада заснавана | пераемнік = падчас катастрофы [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходняга фронту]] А. В. Калчаком было прынята рашэнне пра перадачу ўлады [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікіну]], аднак на практыцы яно не было рэалізавана. | сцяг = SupremeRulerFlag.jpg | сцяг2 = Coat of Arms of Russia (1919).png | перыядпачатак = [[18 лістапада]] [[1918]] года | перыядканец = [[4 студзеня]] [[1920]] года | пасада_2 = Вярхоўны Галоўнакамандуючы [[Руская армія (1919)|Рускай арміяй]] | сцяг_2 = FlagOfGlavkoverh.svg | сцяг2_2 = Coat of Arms of Russia (1919).png | перыядпачатак_2 = [[18 лістапада]] [[1918]] года | перыядканец_2 = [[4 студзеня]] [[1920]] года | пераемнік_2 = [[Васіль Георгіевіч Болдыраў|В. Г. Болдыраў]] | тытул_3 = [[Расійскі ўрад (1919)|Ваенны і марскі міністр Расійскага ўрада]] | сцяг_3 = Flag of Russia.svg | сцяг2_3 = Coat of Arms of Russia (1919).png | перыядпачатак_3 = [[5 лістапада]] | перыядканец_3 = [[20 лістапада]] [[1918]] года | папярэднік_3 = [[Аляксандр Іванавіч Вярхоўскі]] | пераемнік_3 = [[Міхаіл Іванавіч Смірноў (контр-адмірал)|Міхаіл Іванавіч Смірноў]] (марскі міністр)<br />[[Мікалай Аляксандравіч Сцяпанаў]] (ваенны міністр) | тытул_4 = Галоўнакамандуючы Імператарскім Чарнаморскім флотам | сцяг_4 = Naval Ensign of Russia.svg | сцяг2_4 = Flag of Russia.svg | перыядпачатак_4 = [[28 чэрвеня]] [[1916]] года | перыядканец_4 = [[7 чэрвеня]] [[1917]] года | папярэднік_4 = {{нп3|Андрэй Аўгуставіч Эбергард|Андрэй Аўгуставіч Эбергард|ru|Эбергард, Андрей Августович}} | пераемнік_4 = [[Веніямін Канстанцінавіч Лукін]] | маці = Вольга Ільінічна | дзеці = 3 (дзяўчынка (нарадзілася ў 1905 годзе і не пражыла і месяца),<br/> Расціслаў (1910—1965),<br/>Маргарыта (1913—1914)) | выява =Vice-AdmiralKolchak.jpg | шырыня =290px | аўтограф = Aleksandr Kolchak Signature.svg | апісанне выявы = [[Вярхоўны кіраўнік]] Расіі і Вярхоўны Галоўнакамандуючы [[Руская армія (1919)|Рускай арміяй]]<br />адмірал А. В. Калчак | апісанне = рускі военачальнік, кіраўнік [[Белы рух|Белага руху]]. |арыгінал імя = {{lang-ru|Александр Васильевич Колчак}} |прыналежнасць = {{Расійская імперыя}}<br />{{Сцяг|Расія}} [[Расійская дзяржава (1918—1920)|Дзяржава Расійская]] |гады службы = [[1886]]—[[1920]] |званне = {{РІА, Адмірал|nocat=1}} |род войскаў = {{Андрэеўскі сцяг}} [[Ваенна-марскі флот Расійскай імперыі|Флот]] |камандаваў = эсмінцам «''Сярдзіты''»;<br />артылерыйскай батарэяй;<br />эсмінцам «''Усурыец''»;<br />эсмінцам «''Пагранічнік''»;<br />міннай дывізіяй Балтыйскага флоту;<br />[[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскім флотам]] (камандуючы);<br />Вярхоўны Галоўнакамандуючы [[Руская армія (1919)|Рускай арміяй]] |бітвы = [[Руска-японская вайна]]<br />[[Першая сусветная вайна]]<br />[[Грамадзянская вайна ў Расіі]] |рэлігія = [[праваслаўе]] |узнагароды ={{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Святога Георгія 3 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Георгія 4 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені з мячамі}}{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені з мячамі і бантам}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Святой Ганны 1 ступені з мячамі}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 2 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 4 ступені з надпісам «За адвагу»}}{{!!}}{{Ордэн Святога Станіслава 1 ступені з мячамі}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Святога Станіслава 2 ступені з мячамі}} {{!}}- {{!}}[[Выява:Alex-george ribbon bar (alternative).jpg|40px|border|link=Медаль «У памяць руска-японскай вайны»|Сярэбраны медаль «У памяць руска-японскай вайны»]]{{!!}}[[Выява:State colours ribbon.png|40px|border|link=Медаль «У памяць 300-годдзя валадарання дому Раманавых»|Медаль «У памяць 300-годдзя валадаранні дому Раманавых»]]{{!!}}[[Выява:Band to Order St Alexander Nevsky.png|40px|border|link=Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III»|Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III»]]{{!!}} [[Выява:Band to Order St Andr.png|40px|border|link=Медаль «У памяць 200-годдзя марской бітвы пры Гангуце»]] {{!}}} [[Выява:Золотой эфес2.jpg|border|link=Залатая зброя «За адвагу»]] {{{!}} {{!}}[[Выява:Port-Artur Kreuz ofizier.jpg|80px|border|link=Крыж «За Порт-Артур»|Крыж «За Порт-Артур»]] {{!}}}'''''<small> [[Кабінет Яго Імператарскай Вялікасці|«Падарунак з кабінета Яго Імператарскай Вялікасці»]] </small>''''' {{{!}} {{!}}} '''''[[Залатая зброя — корцік]]''''' {{{!}} {{!}}}'''''<small> Замежныя ўзнагароды:</small>''''' {{{!}} {{!}}{{Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна}}{{!!}}{{Рыцар-камандор ордэна Лазні}} {{!}}} }} '''Алякса́ндр Васі́льевіч Калча́к''' ({{lang-ru|Александр Васильевич Колчак}}; {{OldStyleDate|16|лістапада|1874|4|лістапада}}<ref group="заўв">Падчас допытаў у Іркуцку Калчак гаварыў, што нарадзіўся ў 1873 годзе. Гл. [[:s:ru:Протоколы заседаний чрезвычайной следственной комиссии по делу Колчака/1|тэкст пратакола допыту]].</ref>, сяло Аляксандраўскае, [[Санкт-Пецярбург]] — [[7 лютага]] [[1920]], [[Іркуцк]]) — [[Расійская імперыя|расійскі]] ваенны і палітычны дзеяч, флатаводзец, навуковец-[[Акіяналогія|акіянограф]], палярны даследчык. Належаў да дваранскага роду. З’яўляўся адным з найбуйнейшых палярных даследчыкаў канца [[XIX]] — пачатку [[XX]] стагоддзяў, пасля знікнення групы [[Эдуард Васільевіч Толь|барона Толя]] ў час [[Руская палярная экспедыцыя|экспедыцыі 1900—1902 гадоў]] арганізаваў [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|уласную экспедыцыю для яго выратавання]]. Удзельнік [[Руска-японская вайна|Руска-японскай вайны]]. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] камандаваў міннай дывізіяй [[Балтыйскі флот ВМФ Расіі|Балтыйскага флоту]] ([[1915]]—[[1916]]), [[Чарнаморскі флот Расійскай імперыі|Чарнаморскім флотам]] ([[1916]]—[[1917]]). [[Ордэн Святога Георгія|Георгіеўскі кавалер]], [[адмірал]] ([[1918]]). Правадыр [[Белы рух|Белага руху]] ў час [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]]. [[Вярхоўны кіраўнік|Вярхоўны кіраўнік Расіі]] ([[1918]]—[[1920]]). Вярхоўны галоўнакамандуючы [[Руская армія (1919)|Рускай арміяй]]. {{TOChidden}} == Паходжанне == Род Калчакоў адносіўся да служылага дваранства [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], быў даволі шырокім, у розных пакаленнях яго прадстаўнікі вельмі часта аказваліся звязанымі з ваеннай справай{{sfn|Плотников|1998|с=11|name=P11}}. Само прозвішча «''Калчак''» — [[Цюркскія мовы|цюркскага паходжання]] і азначае «''меч''», «''шабля''»<ref>«Словарь русских фамилий». («Ономастикон»)</ref>. Згодна з адной легендай, продкам А. В. Калчака быў [[Асманская імперыя|турэцкі]] ваенны, камендант крэпасці [[Хацін|Хатын]] на [[Днестр|Днястры]], нашчадкі якога, нібы, атрымалі пазней расійскае падданства. Аднак ніякіх довадаў, што сведчаць пра родныя сувязі «''новых''» Калчакоў, пачынаючы з Лук’яна, з хатынскім камендантам і яго сынам, не існуе. Сучасныя расійскія гісторыкі паказваюць, што, хутчэй за ўсё, Калчакі аказаліся ў Расіі не раней [[Падзелы Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[1793]] годзе — значна пазней падзей, звязаных з [[Руска-турэцкая вайна (1735—1739)|руска-турэцкай вайной]] і паланеннем хатынскага каменданта рускімі войскамі{{sfn|Зырянов|2012|с=8}}<ref>''Кручинин А. С.'' Адмирал Колчак: жизнь, подвиг, память. — М.: АСТ, Астрель, Полиграфиздат, 2010. — 538 с. — ISBN 978-5-17-063753-9</ref>. У крыніцах часоў [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] і [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] згадваецца сотнік створанага ў [[1803]] годзе {{нп3|Бугскае казачае войска|Бугскага казачага войска|ru|Бугское казачье войско}}, якое ахоўвала межы Расіі па Днястры, Лук’ян Калчак. Ён атрымаў зямельны надзел у {{нп3|Ананьеўскі павет|Ананьеўскім павеце|ru|Ананьевский уезд}} [[Херсонская губерня|Херсонскай губерні]], блізу [[Балта|Балты]], — прадзед А. В. Калчака. Два сыны сотніка, Іван і Фёдар, пасля смерці бацькі падзялілі паміж сабой яго маёнтак. Фёдар Лук’янавіч выбраў ваенную службу і даслужыўся да чыну [[палкоўнік]]а. Іван Лук’янавіч прадаў сваю частку маёнтка і з’ехаў у [[Адэса|Адэсу]], дзе набыў дом і паступіў на грамадзянскую службу. Матэрыялы рэвізіі 40-х гадоў XIX стагоддзя далі падставы для ўказа [[Урадаўнічы сенат|Сената]] ад [[1 мая]] [[1843]] года, якім Калчакі былі зацверджаны ў [[Расійскае дваранства|патомным дваранстве]] і занесены ў радаводную кнігу дваран Херсонскай губерні{{sfn|Зырянов|2012|с=8}}{{sfn|Плотников|1998|с=12}}. Іван Лук’янавіч быў бацькам шматдзетнага сямейства: ён выхаваў траіх сыноў і некалькіх дачок. Сыноў клікалі Васілём, Пятром і Аляксандрам. Усе яны выбралі для сябе ваенную кар’еру, сталі марскімі артылерыстамі. Малодшы сын, Пётр, даслужыўся да [[Капітан 1-га рангу|капітана 1-га рангу]]; Аляксандр, ад якога ўзяла пачатак сярэдняя лінія Калчакоў — памешчыкаў [[Тамбоўская губерня|Тамбоўскай губерні]], скончыў службу ў чыне [[генерал-маёр]]а. [[Файл:KolchakParents.jpg|thumb|350px|Бацькі А. В. Калчака.]] Старэйшы сын, [[Васіль Іванавіч Калчак|Васіль]], нарадзіўся [[1 студзеня]] [[1837]] года. Выхоўваўся ў адэскай {{нп3|Рышэльеўская гімназія|Рышэльеўскай гімназіі|ru|Ришельевский лицей}}, добра ведаў [[Французская мова|французскую мову]] і быў прыхільнікам французскай культуры. Васіль рыхтаваўся бацькамі да грамадзянскай службы, але ў [[1853]] годзе пачалася [[Крымская вайна]] і Васіль паступіў на службу ў марскую артылерыю Чарнаморскага флоту ў малодшым афіцэрскім чыне. Падчас абароны {{нп3|Малахаў курган|Малахава кургана|ru|Малахов курган}} вылучыўся і быў узнагароджаны [[Георгіеўскі крыж|салдацкім Георгіеўскім крыжам]]. Чын [[прапаршчык]]а В. І. Калчак атрымаў, быўшы параненым пры {{нп3|Абарона Севастопаля, 1854—1855|абароне Севастопаля|ru|Оборона Севастополя (1854—1855)}}. Пасля вайны ён скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны горны ўніверсітэт|Горны інстытут у Пецярбургу]] і быў камандзіраваны для праходжання практыкі на [[Урал]], у [[Златавуст]]. Далейшы лёс Васіля Іванавіча быў звязаны з {{нп3|Абухаўскі завод|Абухаўскім сталеліцейным заводам|ru|Обуховский завод}}, пачынаючы з яго пуску ў [[1863]] годзе. Аж да адстаўкі ён служыў тут прыёмшчыкам {{нп3|Марское міністэрства Расійскай імперыі|Марскога міністэрства|ru|Морское министерство Российской империи}}, меў рэпутацыю чалавека простага і вельмі педантычнага. Быў спецыялістам у вобласці артылерыі, апублікаваў шэраг навуковых прац пра сталеліцейную вытворчасць, у [[1903]] годзе выйшла яго кніга па гісторыі Абухаўскага завода. Пасля выхаду ў адстаўку ў [[1889]] годзе (з прысваеннем генеральскага звання) яшчэ 15 гадоў працягваў працаваць на заводзе, будучы кіраўніком {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінга|ru|Пудлингование}}-пракатнай майстэрні{{sfn|Зырянов|2012|с=9—11|name=Z9-11}}{{sfn|Плотников|1998|с=13|name=P13}}. [[Файл:Troitskaya church.JPG|250px|thumb|left|[[Траецкая царква «Куліч і Пасха»]], дзе быў ахрышчаны Аляксандр Васільевіч Калчак.]] Сям’я маці А. В. Калчака — Посахавых — паходзіла з [[Данскія казакі|данскіх казакоў]]. Вольга Ільінічна ([[1855]]—[[1894]]) паходзіла з купецкай сям’і<ref>''Н. А. Кузнецов'' [http://ostrov-kolchak.narod.ru/Kolchak1.html Адмирал Александр Васильевич Колчак].</ref>. Яе бацька Ілья Міхайлавіч быў [[Ганаровыя грамадзяне|патомным ганаровым грамадзянінам]], шматгадовым {{нп3|Гласны|гласным|uk|Гласний}} Адэскай гарадской думы<ref>{{кніга|аўтар= Шерстобитов В. В.|загаловак=Колчак|спасылка=|месца=Одесса|выдавецтва=КП ОГТ|год=2009|старонак=135|старонкі=5|isbn=}}</ref>. У [[1920]] годзе ён быў расстраляны савецкімі карнымі органамі<ref name = P11/>. Вольга Ільінічна мела спакойны і ціхі характар, адрознівалася набожнасцю<ref name=Z9-11/> і імкнулася ўсімі сіламі перадаць яе і сваім дзецям{{sfn|Кручинин|2010|с=13}}. Пажаніўшыся ў пачатку 1870-х гадоў, бацькі А. В. Калчака пасяліліся каля Абухаўскага завода, у сяле Аляксандраўскім, практычна за тагачаснай гарадской мяжой. Жонка была на 18 гадоў маладзейшай за мужа<ref name=Z9-11/>. [[4 лістапада]] [[1874]] года ў іх нарадзіўся сын Аляксандр{{sfn|Кручинин|2010|с=12}}. Дакумент пра нараджэнне сведчыць: {{пачатак цытаты}}…у метрычнай [[1874]] года кнізе Траецкай царквы с. Аляксандраўскага Санкт-Пецярбургскага павета пад № 50 паказана: <dd>Марской артылерыі ў [[штабс-капітан]]а Васіля Іванавіча Калчака і законнай жонкі яго Вольгі Ільінічны Калчак, абодвух праваслаўных і першашлюбных, сын Аляксандр нарадзіўся [[4 лістапада]], ахрышчаны [[15 снежня]] [[1874]] года. Хроснымі бацькамі яго былі: штабс-капітан марскі Аляксандр Іванавіч Калчак і ўдава калежскага сакратара Дар’я Піліпаўна Іванова.</dd>{{канец цытаты|крыніца=<ref>''Дроков С. В.''. Исторические портреты: Александр Васильевич Колчак // Вопр. истории. — № 1. — 1991. — С. 50.</ref>}} [[Хрышчэнне|Хрысцілі]] хлопчыка ў мясцовай [[Траецкая царква «Куліч і Пасха»|Траецкай царкве]]. Хросным бацькам нованароджанага быў яго дзядзька, малодшы брат бацькі{{sfn|Зырянов|2012|с=12}}. == Гады вучобы == === Класічная гімназія === [[Файл:MorskoyKadetskiyKorpus.jpg|left|250px|thumb|Будынак Марскога кадэцкага корпуса. Паштоўка пачатку XX стагоддзя.]] Са своеасаблівых па форме [[:ru:s:допросы Колчака Чрезвычайной следственной комиссией|ўспамінаў А. В. Калчака]] пра яго ранняе дзяцінства можна даведацца наступнае: <blockquote>Я праваслаўны, да паступлення ў школу я атрымаў сямейнае выхаванне пад кіраўніцтвам бацькі і маці.</blockquote> Рэлігійнае выхаванне Аляксандр, меркавана, атрымаў ад сваёй маці, якая часта вадзіла дзяцей у царкву блізу Абухаўскага завода{{sfn|Зырянов|2012|с=14}}. У [[1885]]—[[1888]] гадах Аляксандр вучыўся ў Шостай пецярбургскай класічнай гімназіі, дзе скончыў тры класы з васьмі. Шостая гімназія ў параўнанні з іншымі сталічнымі навучальнымі ўстановамі мела даволі дэмакратычны склад навучэнцаў. У адным класе з Аляксандрам навучаліся прадстаўнікі {{нп3|Саслоўі ў Расійскай імперыі|ўсіх асноўных класаў і саслоўяў|ru|Сословия в Российской империи}}. Значная частка вучняў была дзецьмі дробных чыноўнікаў, бацькі-афіцэры дзяцей-вучняў гімназіі таксама былі ў невялікіх чынах. Сын [[падпалкоўнік]]а Аляксандр Калчак і [[Вячаслаў Рудольфавіч Мянжынскі|Вячаслаў Мянжынскі]], сын [[Стацкі саветнік|стацкага саветніка]], будучы [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|чэкіст]] і наступнік [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Ф. Э. Дзяржынскага]] на пасту кіраўніка [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]], прадстаўлялі «''эліту''» грамадства. Аляксандр вучыўся дрэнна і пры пераводзе ў трэці клас, атрымаўшы двойку па [[Руская мова|рускай мове]], тройку з мінусам па [[Лацінская мова|лацінскай]], тройку па [[Матэматыка|матэматыцы]], тройку з мінусам па [[Нямецкая мова|нямецкай]] і двойку па [[Французская мова|французскай]] мовах, ледзь не быў пакінуты «''на другі год''». На паўторных вусных экзаменах па рускай і французскай мовах выправіў адзнакі на тры з мінусам і быў пераведзены ў трэці клас{{sfn|Зырянов|2012|с=15}}. === Марскі корпус === У [[1888]] годзе «''па ўласным жаданні і па жаданні бацькі''» Аляксандр паступіў у {{нп3|Марскі кадэцкі корпус|Марское вучылішча|ru|Морской кадетский корпус}}. У сценах Марскога вучылішча заўсёды адначасова навучаліся шмат сваякоў, і родныя сувязі, без сумневу, дапамагалі маладым выхаванцам асвоіцца ў незнаёмым становішчы. Першы з Калчакоў у Марскім вучылішчы, Аляксандр Фёдаравіч, скончыў установу яшчэ ў [[1878]] годзе, таму ў яго стрыечнага пляменніка, у адрозненне ад большасці выхаванцаў, не было ў вучылішчы нікога, да каго можна было б у цяжкую хвіліну звярнуцца па дапамогу. Калчаку дапамагала моцнае сяброўства з адным з аднакурснікаў Дзмітрыем Філіпавым, з якім Аляксандр пазнаёміўся яшчэ да паступлення ў вучылішча{{sfn|Зырянов|2012|с=18}}. З пераходам з гімназіі ў Марское вучылішча стаўленне да навукі ў юнага Аляксандра змянілася: вучоба ўлюбёнай справе для яго стала асэнсаваным заняткам, з’явілася і пачуццё адказнасці. У сценах Марскога кадэцкага корпуса, як з [[1891]] года стала звацца вучылішча, выявіліся здольнасці і таленты Калчака. Ён шмат і зацята працаваў, старанна вывучаў навукі, ваенна-марскую справу. З’явіліся вынікі. Аляксандр вылучаўся поспехамі: ён ішоў у сваім выпуску то першым, то другім, перыядычна мяняючыся месцамі са сваім сябрам Філіпавым{{sfn|Зырянов|2012|с=21}}<ref name = P13/>. Аўтар апублікаванага ў [[1944]] годзе артыкула «''Выпуск Калчака''» [[контр-адмірал]] і пісьменнік-марыніст Д. В. Нікіцін, які навучаўся ў Марскім корпусе адначасова з Калчаком, пісаў{{sfn|Зырянов|2012|с=20}}{{sfn|Плотников|1998|с=14|name=P14}}{{sfn|Кручинин|2010|с=15}}: {{quotation|У трэцяй роце корпуса ідзе вечаровае рыхтаванне ўрокаў. …за сваімі канторкамі, абстаўленымі ўздоўж доўгага пакоя… сядзяць кадэты і зубраць. Сярод лёгкага, як шолах лісця, шуму, няўхільнага, калі некалькі дзясяткаў людзей займаюцца навукай, да мяне даносіцца чыйсьці нягучны, але незвычайна выразна прамаўляючы кожнае слова, як бы аддрукоўваючы кожны асобны склад голас: «''Перадусім ты павінен знайсці ў пятай табліцы велічыню косінуса…''»<br /><br />Кадэт, сярэдняга ўзросту, стройны, хударлявы брунет з незвычайным, паўднёвым тыпам твару і арліным носам павучае высокага і мажнага кадэта, які падышоў да яго. Той глядзіць на свайго [[ментар]]а з надзеяй… Ментар гэты, адзін з першых кадэтаў па класе, быў як бы сталай даведкавай кнігай для яго менш паспяховых таварышаў. Калі што было незразумела ў матэматычным заданні, выхад адзін: «''Трэба Калчака спытаць''».|''Никитин Д. В.'' Выпуск Колчака // Морские записки. — Нью-Йорк, 1944. — № 3. — С. 234—235.}} У [[1890]] годзе Калчак упершыню выйшаў у мора. [[12 мая]] па прыбыцці ў [[Кранштат]] Аляксандр разам з іншымі малодшымі кадэтамі быў прызначаны на {{нп3|Князь Пажарскі, фрэгат|браняносны фрэгат «''Князь Пажарскі''»|en|Russian ironclad Kniaz Pozharsky}}. На гэтым караблі быў падняты і сцяг камандуючага навучальнай эскадрай контр-адмірала Ф. А. Геркена. Эскадра пад яго камандаваннем падчас навучальнага плавання заходзіла ў [[Прыморск (Ленінградская вобласць)|Б’ёрке]], [[Хельсінкі|Гельсінгфорс]], [[Талін|Рэвель]] і [[6 жніўня]] вярнулася ў Кранштат. Падчас плавання Калчак разам з іншымі малодшымі выхаванцамі займаўся на шлюпках. Да канца вучобы адбыліся агульныя вяслярныя і парусныя гонкі, а потым прайшло і {{нп3|дэсант|дэсантнае|ru|Десант}} вучэнне{{sfn|Зырянов|2012|с=22}}. {{нп3|Гардэмарын|Гардэмарыны|ru|Гардемарин}}, згодна з навучальнай праграмай Марскога корпуса, павінны былі браць удзел у навучальнай экскурсіі на Абухаўскім сталеліцейным заводзе для атрымання агульнага ўяўлення пра «''паслядоўныя працэсы поўнай фабрыкацыі гармат… а таксама і пра прыгатаванне сталі''». Аляксандр шмат разоў бываў у бацькі на заводзе і імкнуўся дасканала вывучыць вытворчасць. Аднак заняткі ў Марскім корпусе прымусілі адкласці астатнія справы і захапленні. Тым часам вядома, што англійскі вынаходнік і гарматны кароль {{нп3|Уільям Джордж Армстранг|У. Дж. Армстранг|ru|Армстронг, Уильям Джордж}}, які прыязджаў на Абухаўскі завод, прапанаваў Аляксандру адправіцца ў [[Англія|Англію]], вывучыць справу на яго заводах і стаць інжынерам. Аднак жаданне «''плаваць і служыць у моры''» ў жаданнях і марах маладога Калчака ўзяло верх{{sfn|Зырянов|2012|с=23|name=Z23}}. У [[1892]] годзе Аляксандр быў узведзены ў малодшыя [[унтэр-афіцэр]]ы<ref name=P13/>. Калі ён перайшоў у гардэмарынскі клас, то быў узведзены ў [[Фельдфебель|фельдфебелі]] — як найлепшы па навуках і паводзінах, у ліку нешматлікіх на курсе — і прызначаны настаўнікам у малодшую роту. Кадэт той роты, пазней на працягу доўгіх гадоў сябар і памочнік Калчака, яго першы біёграф, [[Міхаіл Іванавіч Смірноў (контр-адмірал)|М. І. Смірноў]] успамінаў пра той час<ref name = P13/><ref name = Z23/>{{sfn|Кручинин|2010|с=14|name=K14}}: {{quotation|У [[1893]] годзе гардэмарын Калчак быў прызначаны фельдфебелем малодшай роты. Тут я з ім упершыню пазнаёміўся, быўшы выхаванцам малодшай роты. Калчак, малады чалавек невысокага росту з засяроджаным поглядам жывых і выразных вачэй, глыбокім грудным голасам, вобразнасцю выдатнай рускай гаворкі, сур'ёзнасцю думак і ўчынкаў выклікаў у нас, хлопчыкаў, глыбокую да сябе павагу. Мы адчувалі ў ім маральную сілу, якой немагчыма не падпарадкоўвацца, адчувалі, што гэта той чалавек, за якім трэба беспярэчна ісці. Ніводны афіцэр-выхавальнік, ніводны выкладчык корпуса не выклікаў у нас такога пачуцця перавагі, як гардэмарын Калчак. У ім быў бачны будучы правадыр.|''Смирнов М. И.'' Адмирал А. В. Колчак. — Париж, 1930. — С. 8.}} У [[1894]] годзе, выпускным для маладога афіцэра, у яго жыцці адбыліся яшчэ дзве важныя падзеі. На саракавым годзе жыцця пасля доўгай хваробы памерла маці. У гэтым жа годзе на прастол уступіў імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]], з якім Аляксандр Васільевіч цягам свайго жыцця некалькі разоў сустракаўся і чый адыход ад улады пазней вызначыў і сканчэнне ваенна-марской кар’еры Калчака{{sfn|Зырянов|2012|с=24}}. Па сканчэнні выпускнога навучальнага года гардэмарыны прайшлі месячнае складанае плаванне на [[Карвет|карвеце]] «''Скобелеў''» і прыступілі да здачы выпускных экзаменаў. На экзамене па марской справе Калчак адзіны з выпуску адказаў на ўсе пятнаццаць зададзеных пытанняў. Што да астатніх экзаменаў, то Калчак усе з іх таксама вытрымаў на «''выдатна''», апроч міннай справы, якая стала пазней на практыцы прадметам яго гонару, па якім задавальняльна адказаў на чатыры з шасці пытанняў. У спісе, складзеным пасля экзаменаў у парадку змяншэння паспяховасці, Калчак значыўся ў выпуску на першым месцы. Яго сябар Філіпаў ішоў другім, аднак саступаў Калчаку толькі ў ацэнцы за паводзіны. Калчак абурыўся, што кандуітны журнал вызначае першае месца ў выпуску, і адмовіўся ад першасці на карысць Філіпава, якога лічыў больш здольным за сябе. Камісія была змушана палічыцца з яго думкай, і ў выніку Аляксандр Васільевіч стаў другім і атрымаў як суцяшэнне прэмію [[адмірал]]а {{нп3|Пётр Іванавіч Рыкорд|П. І. Рыкорда|ru|Рикорд, Пётр Иванович}} з уручэннем 300 рублёў, якая належала «''найвыдатнейшаму ва ўсіх адносінах выхаванцу''»{{sfn|Зырянов|2012|с=25|name=Z25}}<ref name=P14/><ref name = K14/>. Загадам ад [[15 верасня]] [[1894]] года А. В. Калчак у ліку ўсіх выпушчаных гардэмарынаў быў узведзены ў [[мічман]]ы<ref name=Z25/>. == Пачатак навуковай працы == Перайшоўшы з Марскога корпуса ў 7-ы флоцкі экіпаж, у сакавіку [[1895]] года Калчак быў прызначаны для заняткаў [[штурман]]скай справай у Кранштацкую марскую абсерваторыю, а праз месяц яго прызначылі вахтавым афіцэрам на толькі што спушчаны на ваду браняносны крэйсер 1-га рангу «''{{нп3|Рурык, крэйсер, 1892|Рурык|ru|Рюрик (крейсер, 1892)}}''». [[5 мая]] «''Рурык''» выйшаў з Кранштата ў замежнае плаванне праз паўднёвыя моры да [[Уладзівасток]]а{{sfn|Зырянов|2012|с=26}}. У паходзе Калчак займаўся самаадукацыяй, спрабаваў вывучыць [[Кітайская мова|кітайскую мову]]. Тут ён захапіўся [[акіянаграфія]]й і [[гідралогія]]й [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]; асабліва яго цікавіла паўночная яго частка — [[Берынгава мора|Берынгава]] і [[Ахоцкае мора|Ахоцкае моры]]. У перспектыве ён спадзяваўся даследаваць і паўднёвыя палярныя моры, задумваўся пра рывок да [[Паўднёвы полюс|Паўднёвага полюса]] і працяг рускай даследчыцкай працы ў тых шыротах, прыпыненай пасля экспедыцыі [[Фадзей Фадзеевіч Белінсгаўзен|Ф. Ф. Белінсгаўзена]] і [[Міхаіл Пятровіч Лазараў|М. П. Лазарава]]. Самастойнай навуковай працы і даследаванням марскіх плыней, якія пачаў рабіць малады афіцэр, не адпавядала, аднак, становішча [[флагман]]скага ваеннага карабля, на якім знаходзіўся і камандуючы эскадрай адмірал {{нп3|Яўген Іванавіч Аляксееў|Я. І. Аляксееў|ru|Алексеев, Евгений Иванович}}. [[Файл:Kreyser.jpg|left|250px|thumb|[[Кліпер]] «''Крэйсер''», на якім пачаў служыць [[мічман]] Калчак.]] У [[1897]] годзе Калчак падаў рапарт з просьбай перавесці яго на [[Кананерская лодка|кананерскую лодку]] «''{{нп3|Карэец, кананерская лодка|Карэец|ru|Кореец (канонерская лодка)}}''», якая накіроўвалася ў той час да [[Камандорскія астравы|Камандорскіх астравоў]], дзе Калчак планаваў заняцца даследчыцкай працай, аднак замест гэтага быў накіраваны ў якасці вахтавага настаўніка на парусны крэйсер «''Крэйсер''», які выкарыстоўваўся для падрыхтоўкі {{нп3|Боцман|боцманаў|ru|Боцман}} і унтэр-афіцэраў. Камандзір «''Крэйсера''» Г. Ф. Цывінскі пакінуў такі водгук пра маладога афіцэра{{sfn|Зырянов|2012|с=28|name=Z28}}: {{пачатак цытаты}}Адным з вахтавых настаўнікаў быў мічман А. В. Калчак. Гэта быў незвычайна здольны і таленавіты афіцэр, валодаў рэдкай памяццю, выдатна валодаў трыма еўрапейскімі мовамі, ведаў добра {{нп3|Лоцыя|лоцыі|en|Sailing Directions}} ўсіх мораў, ведаў гісторыю амаль усіх еўрапейскіх флотаў і марскіх бітваў.{{канец цытаты}} Месцам якарнай стаянкі «''Крэйсера''» быў абраны [[Карэя|карэйскі]] порт [[Вансан|Генсан]], дзе Калчак працягнуў свае гідралагічныя даследаванні. Зіму [[1897]]/[[1898]] гадоў карабель правёў у [[Нагасакі]]<ref name=Z28/>. [[5 снежня]] [[1898]] года «''Крэйсер''» адправіўся з {{нп3|Порт-Артур|Порт-Артура|ru|Порт-Артур}} ў размяшчэнне [[Балтыйскі флот ВМФ Расіі|Балтыйскага флоту]], [[6 снежня]] Калчак быў узведзены ў [[лейтэнант]]ы. У гэтым званні з-за адыходу ў Імператарскую акадэмію навук Калчак прабудзе каля 8 гадоў (у той час званне лейтэнанта лічылася высокім — лейтэнанты камандавалі буйнымі суднамі){{sfn|Плотников|1998|с=15}}. Падчас плавання па Ціхім акіяне Калчак даведаўся, што да паходу на [[Шпіцберген]] у складзе руска-шведскай экспедыцыі рыхтуецца судна «''Бакан''», а новы магутны {{нп3|Ярмак, ледакол, 1898|ледакол «''Ярмак''»|ru|Ермак (ледокол, 1898)}} рыхтуецца адплысці ў вандраванне ў глыбіні Арктыкі пад кіраўніцтвам віцэ-адмірала [[Сцяпан Восіпавіч Макараў|С. В. Макарава]]. Маладому афіцэру была вядома знакамітая лекцыя Макарава «''Да Паўночнага полюса напралом''», прачытаная адміралам у [[1897]] годзе ў [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускім геаграфічным таварыстве]]. Калчак імкнуўся трапіць у адну з гэтых экспедыцый. Па прыбыцці ў Кранштат Калчак наведаў адмірала Макарава{{sfn|Плотников|1998|с=17}}: {{quotation|Я прасіў узяць мяне з сабой, але па службовых акалічнасцях ён не мог гэтага зрабіць, і «''Ярмак''» пайшоў без мяне. Тады я вырашыў ізноў ісці на [[Далёкі Усход]], мяркуючы, што, можа, мне атрымаецца трапіць у якую-небудзь экспедыцыю, — мяне вельмі цікавіла паўночная частка Ціхага акіяна ў [[Гідралогія|гідралагічным]] дачыненні. Я хацеў трапіць на любое судна, якое сыходзіла для аховы коцікавага промыслу на [[Камандорскія астравы]] да [[Берынгава мора]], на [[Камчатка|Камчатку]]. З адміралам Макаравым я вельмі блізка пазнаёміўся ў гэтыя дні, бо ён сам шмат працаваў па акіянаграфіі.}} Каманда [[ледакол]]а была ўжо ўкамплектавана{{sfn|Кручинин|2010|с=18}}, а без санкцыі міністэрства перайсці з аднаго судна на іншае было немагчыма. Таму замест «''Бакана''» і «''Ярмака''» Калчак трапіў на знаёмы яму [[фрэгат]] «''Князь Пажарскі''»{{sfn|Зырянов|2012|с=36}}. У [[1899]] годзе, па вяртанні з плавання, Калчак звёў разам і апрацаваў вынікі ўласных назіранняў над плынямі [[Японскае мора|Японскага]] і [[Жоўтае мора|Жоўтага мораў]] і апублікаваў у «''Запісках па гідраграфіі, якія выдаюцца Галоўным Гідраграфічным Упраўленнем''», свой першы навуковы артыкул «''Назіранні над павярхоўнымі тэмпературамі і [[Удзельная вага|ўдзельнымі вагамі]] марской вады, зробленыя на крэйсерах „Рурык“ і „Крэйсер“ з мая 1897 года па сакавік 1899 года''»{{sfn|Кручинин|2010|с=17}}. Калчак ведаў, што ў Акадэміі навук рыхтуецца праект [[Руская палярная экспедыцыя|Рускай палярнай экспедыцыі]], якой ставілася заданне прайсці [[Паўночны марскі шлях|Паўночным марскім шляхам]] ад Кранштата да Уладзівастока. Кіраваць экспедыцыяй быў прызначаны вядомы палярны даследчык [[Эдуард Васільевіч Толь|Э. В. Толь]], з якім Калчак сустракаўся ў верасні 1899 года. Пэўнага адказу Толь не даў, і Калчак, які не любіў нявызначанасці, перавёўся на {{нп3|Петрапаўлаўск, браняносец|браняносец «''Петрапаўлаўск''»|ru|Петропавловск (броненосец)}} і адправіўся на ім на Далёкі Усход{{sfn|Зырянов|2012|с=37}}. Служба на новым браняносцы захапіла маладога афіцэра, аднак неўзабаве ён убачыў, што і тут «''ёсць служба, але няма практыкі, няма магчымасці плаваць і жыць''». Калчак вырашыў узяць удзел у распачатай увосень [[1899]] года {{нп3|Англа-бурская вайна, 1899—1902|Англа-бурскай вайне|de|Zweiter Burenkrieg}}. Да гэтага яго штурхала не толькі рамантычнае жаданне дапамагчы [[Буры|бурам]], але і імкненне атрымаць досвед сучаснай вайны, удасканаліцца ў сваёй прафесіі{{sfn|Зырянов|2012|с=38|name=Z38}}. Але неўзабаве, калі карабель стаяў у [[Каралеўства Грэцыя|грэчаскім]] порце [[Пірэй]], Калчаку даставілі тэлеграму з Акадэміі навук ад Э. В. Толя з прапановай узяць удзел у Рускай палярнай экспедыцыі на {{нп3|Зара, шхуна|шхуне «''Зара''»|ru|Заря (шхуна)}} — той самай экспедыцыі, у якую ён так імкнуўся трапіць яшчэ ў Пецярбургу. Толя, які меў патрэбу ў траіх марскіх афіцэрах, зацікавілі навуковыя працы маладога лейтэнанта ў часопісе «''Марскі зборнік''»<ref name=H1>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040303.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. — Гл. «Под полярным небом»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131105154759/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040303.phtml |date=5 лістапада 2013 }}</ref>. Аляксандр Васільевіч паведаміў пра сваю згоду. Калчак быў часова пераведзены з ваеннай службы ў дырэктыву Акадэміі навук дзякуючы заступніцтву вялікага князя [[Канстанцін Канстанцінавіч|Канстанціна Канстанцінавіча]], прэзідэнта [[Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай Акадэміі навук]]. Неўзабаве на караблі была атрымана тэлеграма, што прадпісвала лейтэнанту Калчаку неадкладна выехаць у сталіцу{{sfn|Плотников|1998|с=18|name=P18}}. == Руская палярная экспедыцыя == [[Файл:KolchakOnTaimyr.jpg|міні|злева|250px|А. В. Калчак на зімоўцы ля [[Паўвостраў Таймыр|паўвострава Таймыр]]. 1900—1901 гг.]] [[Файл:Zarya crew.JPG|міні|справа|250px|Удзельнікі экспедыцыі Толя на борце шхуны «Зара». У верхнім шэрагу: трэці злева над Толем — Калчак.<br /> Другі шэраг: Н. Н. Каламейцаў, Ф. А. Мацісан, Э. В. Толь, Г. Э. Вальтар, Ф. Г. Зееберг, [[Аляксей Андрэевіч Бялыніцкі-Біруля|А. А. Бялыніцкі-Біруля]].]] {{Асноўны артыкул|Руская палярная экспедыцыя}} У пачатку студзеня 1900 года Калчак прыбыў у Пецярбург. Начальнік экспедыцыі прапанаваў яму кіраваць гідралагічнымі працамі, а таксама выконваць абавязкі другога магнітолага. Усю зіму і вясну Калчак рыхтаваўся да экспедыцыі: пачаў працы ў Паўлаўскай магнітнай абсерваторыі, здзейсніў камандзіроўку ў [[Нарвегія|Нарвегію]] для кансультацыі з [[Фрыцьёф Нансен|Ф. Нансенам]]{{sfn|Кручинин|2010|с=20}}, некаторы час праходзіў у яго стажаванне<ref name=H1/>. 8 чэрвеня 1900 года вандроўнікі вырушылі ад прыстані на Няве і ўзялі курс на Кранштат, дзе экспедыцыю гасцінна сустрэў галоўны камандзір порта і ваенны губернатар горада адмірал [[Сцяпан Восіпавіч Макараў|С. В. Макараў]]{{sfn|Зырянов|2012|с=48}}. [[Файл:RussianPoleExpedition.jpg|thumb|250px|Удзельнікі паўночнай экспедыцыі на «Зары». Крайні злева — А. В. Калчак.]] 18 ліпеня, пасля гружэння вугалю ў [[Кольскі заліў|Кацярынінскай гавані (Кольскі заліў)]], вандроўнікі пакінулі Кацярынінскую гавань, а на наступны дзень гідрограф Калчак і заолаг Біруля правялі першую гідролага-заалагічную станцыю{{sfn|Зырянов|2012|с=52}}. [[Файл:KolchakOnZaria.jpg|thumb|left|250px|Калчак у кают-кампаніі «Зары».]] 5 жніўня мараплаўцы ўжо трымалі курс у кірунку [[Паўвостраў Таймыр|Таймырскага паўвострава]]. З набліжэннем да Таймыра плыць у адкрытым моры стала немагчыма. Змаганне з ільдамі прыняло знясільваючы характар. Рухацца атрымоўвалася толькі па шхерах, некалькі разоў «Зара» сядала на мелізну ці апыналася замкнёнай у бухце ці фіёрдзе. Быў момант, калі падарожнікі думалі ўжо спыняцца на зімоўку, прастаяўшы 19 дзён запар<ref>''Толль Э. В.'' Плавание на яхте «Заря» С.24—27</ref>. 22 верасня 1900 года экспедыцыя спынілася на зімоўку каля бухты Коліна Арчэра{{sfn|Зырянов|2012|с=57—58|name=Z57-58}}. У Толя не атрымалася выканаць свой план: даплысці ў першую навігацыю да маладаследаванай усходняй часткі паўвострава Таймыр. Зараз ён хацеў, каб не губляць часу, дайсці туды праз тундру, для чаго трэба было перасекчы паўвостраў Чалюскіна. Кіраўнік экспедыцыі прызначыў гэты паход на вясну 1901 года. Заданне ўскладнялася тым, што, не маючы размешчанага на гэтым шляху склада, дабрацца да ўсходняга берага на сабаках было немагчыма. Такі склад вырашана было закласці, не чакаючы наступлення [[Палярная ноч|палярнай ночы]]. У падарожжа пайшлі чацвёра, на 2 цяжка нагружаных нартах: Толь з каюрам Растаргуевым і Калчак з качагарам Носавым<ref name = Z57-58/>. Стартаваўшы 10 кастрычніка, 15 кастрычніка падарожнікі дайшлі да заліва Гафнера. Маразы стаялі моцныя, звыш 30 градусаў. У намёце было мінус 20, спалі ў мяшках. Ля высокай скалы заклалі склад з правізіяй для запланаванага вясновага паходу адсюль углыб паўвострава<ref name = Z57-58/>. 19 кастрычніка вандроўнікі вярнуліся на базу. Калчаку, які рабіў па дарозе астранамічныя ўдакладненні шэрага пунктаў, атрымалася ўнесці істотныя ўдакладненні і выпраўленні ў старую карту, зробленую паводле вынікаў [[Нарвежская палярная экспедыцыя (1893—1896)|экспедыцыі Нансена 1893—1896 гадоў]]<ref name = Z57-58/>. Большасць членаў экспедыцыі бавілі час за чытаннем літаратуры пра палярныя станцыі. У лютым 1901 года Калчак зрабіў для ўсіх даклад пра {{нп3|Вялікая Паўночная экспедыцыя|Вялікую паўночную экспедыцыю|de|Zweite Kamtschatkaexpedition}}, а Біруля расказваў пра прыроду Паўднёвага полюса{{sfn|Зырянов|2012|с=60—62|name=Z60-62}}. У наступнае падарожжа, 6 красавіка на паўвостраў Чалюскіна, паехалі на санках Толь і Калчак. Каюрам у Толя быў Носаў, у Калчака — Жалезнікаў. З-за нястачы сабак усе чацвёра даследчыкаў часта самі запрагаліся ў сабачыя запрэжкі. Толь і Калчак ледзь пазналі тое месца блізу заліва Гафнера, дзе імі ўвосень быў закладзены склад. Проста над гэтым месцам, шэрагам са скалой, была намеценая гурба вышынёй 8 метраў. Калчак і Толь выдаткавалі на раскопы склада цэлы тыдзень, аднак снег зляжаўся і стаў унізе цвёрдым, таму раскопы давялося кінуць і паспрабаваць зрабіць хоць нейкія даследаванні. Жаданні вандроўнікаў разышліся: Калчак як географ хацеў рушыць па ўзбярэжжы і паздымаць, Толь жа быў геолагам, і хацеў ісці ўглыб паўвострава. Выхаваны на ваеннай дысцыпліне, Калчак не аспрэчваў рашэнне начальніка экспедыцыі, і наступныя 4 дні даследчыкі рухаліся па паўвостраву. 1 мая Толь зрабіў 11-гадзінны марш-кідок на лыжах. Толю з Калчаком даводзілася цягнуць шлейку нароўні з астатнімі. Хоць стомлены Толь гатовы быў начаваць дзе прыйдзецца, Калчаку заўсёды атрымоўвалася настаяць на тым, каб знайсці прыдатнае месца для начлегу, хоць для гэтага даводзілася яшчэ ісці і ісці. Па дарозе назад Толь і Калчак прымудрыліся не заўважыць і праскочыць свой склад{{sfn|Зырянов|2012|с=63—68|name=Z63-68}}. На працягу ўсяго 500-вёрстнага шляху Калчак вёў маршрутную здымку. 18 мая ў 7 гадзін раніцы падарожнікі дасягнулі базы. Падарожжа доўжылася 41 дзень. Толь 20 дзён ачуньваў пасля выматвальнага паходу. А Калчак ужо 29 мая з доктарам Вальтэрам і Стрыжавым адправіўся ў падарожжа да склада, які яны з Толем праскочылі па дарозе назад. Па вяртанні са склада Калчак зрабіў падрабязную здымку рэйду «Зары», а Біруля — іншай часткі берагавой паласы<ref name = Z63-68/>. На працягу ўсёй экспедыцыі А. В. Калчак, як і астатнія вандроўнікі, рупліва працаваў, праводзіў гідраграфічныя, акіянаграфічныя працы, мераў глыбіні, вывучаў стан ільдоў, плаваў на катэры, рабіў назіранні па зямному магнетызму. Неаднаразова Калчак здзяйсняў і паходы па сушы, займаючыся вывучэннем і даследаваннем малавывучаных тэрыторый розных астравоў і мацерыка. Як сведчылі яго калегі, Калчак не з аднолькавай стараннасцю браўся за розныя віды прац. Тое, што яму здавалася важным і выклікала ў яго цікавасць, лейтэнант рабіў з вялікім захапленнем. Суправаджалы экспедыцыю заолаг Біруля гаварыў пра Калчака як пра вельмі начытанага чалавека, строгім з падначаленымі. Уласную працу Калчак заўсёды рабіў найлепшым чынам. Пра асабістую ролю Калчака ў экспедыцыі найлепей кажа атэстацыя, дадзеная яму баронам Толем у данясенні прэзідэнту Акадэміі навук вялікаму князю Канстанціну Канстанцінавічу. Кіраўнік экспедыцыі, будучы вельмі задаволеным Калчаком, адзначыў яго энергію і адданасць справе навукі і называў маладога лейтэнанта «лепшым афіцэрам» экспедыцыі<ref name = H1/> і ў сваім паведамленні прэзідэнту Акадэміі навук у студзені 1901 года піша{{sfn|Плотников|1998|с=20}}: {{quotation|Станцыі пачыналіся заўсёды гідралагічнымі працамі, якімі ведаў лейтэнант А. В. Калчак. Гэта навуковая праца выконвалася ім з вялікай энергіяй, нягледзячы на цяжкасці злучыць абавязкі марскога афіцэра з дзейнасцю навукоўца.|Э. В. Толь}} У 1901 годзе ён ушанаваў імя А. В. Калчака, назваўшы яго імем адзін з адкрытых экспедыцыяй [[Востраў Калчака|востраў]] у Таймырскім заліве і мыс у тым жа раёне. Пры гэтым сам Калчак падчас сваіх палярных паходаў назваў іншы востраў і мыс імем сваёй нявесты — Соф’і Фёдараўны Аміравай — якая чакала яго ў сталіцы{{sfn|Кручинин|2010|с=23}}. Мыс Соф’і захаваў сваю назву і пераназваны ў савецкі час не быў<ref name = H1/>. [[Файл:KolchakTakesWaterTemperature.jpg|thumb|250px|left|Гідрограф А. В. Калчак бярэ пробу вады на гідрахімічны аналіз [[батометр]]ам Цімчанкі. 1901 год.]] 19 жніўня «Зара» перасекла даўгату мыса Чалюскін. Лейтэнант Калчак, узяўшы з сабой прыладу для вызначэння шыраты і даўгаты, скокнуў у байдарку. За ім рушыў услед і Толь, лодку з якім ледзь не перавярнуў морж, які нечакана вынырнуў. На беразе Калчак зрабіў вымярэнні, была зроблена групавая фатаграфія на фоне збудаванага гурыя. Да паўдня дэсант вярнуўся на судна і, даўшы салют у гонар [[Сямён Іванавіч Чалюскін|Чалюскіна]], вандроўнікі адправіліся ў плаванне. Калчак і Зееберг, зрабіўшы разлікі, вызначылі шырату і даўгату мыса, ён апынуўся крыху ўсходней сапраўднага мыса Чалюскін. Новы мыс назвалі імем «Зары». У свой час таксама прамахнуўся і [[Нільс Адольф Эрык Нордэншэльд|Нордэншэльд]]: так з’явіўся на картах мыс «Вегі» заходней мыса Чалюскін. А «Зара» зараз стала 4-м суднам пасля «Вегі» з яе дапаможным караблём «Лена» і «[[Фрам]]а» Нансена, якія абмінулі паўночны пункт [[Еўразія|Еўразіі]]{{sfn|Зырянов|2012|с=69|name=Z69}}. C выхадам у мора ўсе вахты выпадалі толькі на двух чалавек, Мацісана і Калчака — абодвум цяпер даводзілася нялёгка. Калчак нават быў змушаны кардынальна скараціць навуковую працу «да самых патрэбных і вельмі вузкіх памераў»<ref name = Z69/>. У ноч на 29 жніўня здарыўся рэдкай сілы шторм, судна клалася на борт, хваля накрывала шканцы, сабакі боўталіся ў ледзяной салёнай вадзе. У кают-кампаніі з грукатам перавярнуўся велізарны дубовы стол. Стаяў на вахце і кіраваў «Зарой» у гэты час лейтэнант Калчак; вярнуўшыся з вахты, ён не змог нават напіцца чаю{{sfn|Зырянов|2012|с=70}}. 10 верасня падзьмуў паўночна-ўсходні вецер, па вадзе пайшоў дробны лёд. Пачалася другая зімоўка экспедыцыі. Сіламі экспедыцыі вакол хаткі Валасовіча неўзабаве быў збудаваны домік для магнітных даследаванняў з плаўніка, які выносіцца [[Лена]]й да мора, метэаралагічная станцыя і лазня. Матросы любілі, напарыўшыся ў лазні, выскачыць з яе і бегчы назад у цяпло, пакачаўшыся ў снезе. У гэтых забаўках браў удзел і Калчак. Для яго гэта скончылася запаленнем надкосніцы з высокай тэмпературай. Гэта быў першы выпадак за ўсю экспедыцыю, калі Калчак захварэў{{sfn|Зырянов|2012|с=72—73|name=Z72-73}}. [[Файл:ToBelkovskiyIsland.jpg|thumb|250px|Лейтэнант А. В. Калчак (3-і злева) са спадарожнікамі адпраўляецца на востраў {{нп3|Востраў Бялькоўскі|Бялькоўскі|ru|Бельковский}} ў час 2-й зімоўкі «Зары».]] Па вечарах у кают-кампаніі спрачаліся на «філасофскія тэмы». Калчак, які не ўмеў ціха спрачацца, быў заўсёднікам гэтых дыскусій. У выніку два галоўныя «філосафы», Калчак і Біруля, былі адпраўлены на адзін са складоў за мясам. У гэты перыяд Калчак асабліва зблізіўся з Бірулям. З Мацісанам жа ў яго заўсёды былі дыяметральна процілеглыя погляды на рэчы. За тыдзень, праведзены ў паходзе, Калчак на рацэ Балыктах назіраў цікавую з’яву, з якой у [[1920]] годзе сустрэнуцца салдаты яго [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходняга фронту]] ў сваім знакамітым «[[Вялікі Сібірскі Ледзяны паход|Ледзяным паходзе]]». Пры надзвычай моцным марозе рака месцамі прамярзае да дна, пасля чаго пад напорам плыні лёд трэскаецца, і вада працягвае цечу па-над ім, пакуль ізноў не замерзне{{sfn|Зырянов|2012|с=74—76|name=Z74-76}}. Увечар 23 мая Толь, Зееберг, Протад’яканаў і Гарохаў рушылі ўбок вострава Бенета на 3 нартах, везучы з сабой запасы харчу ледзь больш, чым на 2 месяцы. Шлях заняў 2 месяцы, і да канца вандравання правіянт ужо заканчваўся. Перад Толем цяпер стаялі заданні даследаванняў, пражытку і зваротнай дарогі. Калчак пасля казаў па гэтай нагодзе наступнае{{sfn|Зырянов|2012|с=77—78}}: <blockquote>Сапраўды, прадпрыемства яго было надзвычай рызыкоўнае, шанцаў было вельмі мала, але барон Толь быў чалавек, які верыў у сваю зорку і ў тое, што яму ўсё сыдзе, і пайшоў на гэта прадпрыемства.</blockquote> [[Файл:KolchakHunts.jpg|thumb|слева|250px|Лейтэнант А. В. Калчак на паляванні. [[Востраў Кацельны]], 1902 год.]] 8 жніўня, правёўшы некаторыя патрэбныя суднавыя працы, астатнія члены экспедыцыі, адправіліся ў кірунку вострава Бенета. Паводле ўспамінаў Каціна-Ярцава, экспедыцыя збіралася ісці пралівам паміж астравамі Бялькоўскім і Кацельным. Калі ж праход аказаўся закрыты, Мацісан стаў агінаць Кацельны з поўдня, каб праз Благавешчанскі праліў прайсці да мыса Высокага і забраць Бірулю. У плыткім праліве судна пашкодзілася, з’явілася цеча. Да Высокага заставалася міль 15, але Мацісан паасцярожнічаў і вырашыў паспрабаваць абыйсці Новую Сібір з паўднёвага боку. План атрымалася выканаць, і да 16 жніўня «Зара» поўным ходам ішла да поўначы. Аднак ужо 17 жніўня лёд прымусіў Мацісана павярнуць назад, і спрабаваць паўторна зайсці з захаду, зараз ужо не паміж Кацельным і Бялькоўскім, а заходней другога{{sfn|Зырянов|2012|с=80}}. Да 23 жніўня на «Зары» заставалася мінімальная норма вугалю, пра якую казаў у сваёй інструкцыі Толь. Нават калі б Мацісан змог падысці да Бенета, на зваротны шлях вугалю ўжо не заставалася. Ніводная са спроб Мацісана не дазволіла наблізіцца да Бенета бліжэй 90 міль. Мацісан не мог павярнуць на поўдзень, не параіўшыся з Калчаком. Аляксандр Васільевіч, хутчэй усяго, таксама не бачыў іншага выхаду, прынамсі пазней ён ніколі не крытыкаваў гэтае рашэнне і не адмяжоўваўся ад яго{{sfn|Зырянов|2012|с=81|name=Z81}}. [[Файл:Остров Колчак.jpg|міні|справа|250px|[[Востраў Калчака]] на карце паўднёвай часткі Таймырскага заліва, складзенай паводле здымак удзельнікаў [[Руская палярная экспедыцыя|Рускай палярнай экспедыцыі]].]] 30 жніўня ў бухту Ціксі ўвайшла «Лена», той дапаможны параход, што абмінуў некалі мыс Чалюскін разам з «Вегай». Асцерагаючыся ледастава, капітан парахода даў экспедыцыі на зборы ўсяго 3 дні. Калчак знайшоў ціхі куток у бухце, куды адвялі «Зару». Бруснеў заставаўся ў паселішчы Казачым і павінен быў падрыхтаваць аленяў для групы Толя, а ў выпадку, калі той не з’явіцца да 1 лютага, ехаць на Новую Сібір і чакаць яго там{{sfn|Зырянов|2012|с=82|name=Z82}}. У пачатку снежня 1902 года Калчак даехаў да сталіцы{{sfn|Зырянов|2012|с=83}}, дзе неўзабаве ўжо займаўся падрыхтоўкай [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|экспедыцыі]], мэтай якой было выратаванне групы Толя{{sfn|Зырянов|2012|с=86—87|name=Z86-87}}. За [[Руская палярная экспедыцыя|Рускую палярную экспедыцыю]] Калчак быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога Уладзіміра]] 4-й ступені<ref name = P34-35/>. Паводле вынікаў экспедыцыі ў [[1903]] годзе Аляксандр Васільевіч быў таксама абраны сапраўдным членам [[Рускае геаграфічнае таварыства|Імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства]]{{efn|У выдадзеным у 1913 годзе даведніку «Склад Імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства» А. В. Калчак паказаны сапраўдным членам з {{nobr|1 лютага 1906 года}}.}}. == Ратавальная экспедыцыя 1903 года == {{Асноўны артыкул|Палярная экспедыцыя А. В. Калчака}} Па прыбыцці ў [[Санкт-Пецярбург]] Аляксандр Васільевіч даклаў Акадэміі пра праробленую працу, а таксама паведаміў пра прадпрыемства барона Толя, ад якога ні да таго часу, ні пазней ніякіх вестак не паступіла{{sfn|Плотников|1998|с=21}}. 9 снежня 1902 года прайшло пасяджэнне Камісіі па падрыхтоўцы Рускай палярнай экспедыцыі<ref name=H1/>. Быў прыняты план 28-гадовага лейтэнанта А. В. Калчака, паводле якога да Бенета трэба было адправіцца на шлюпках, а далей — на санках па лёдзе. Ён жа выклікаўся гэту экспедыцыю ўзначальваць{{sfn|Кручинин|2010|с=26|name=K26}}<ref name=Z86-87/>. Шлюпкавае прадпрыемства Калчака абяцала быць не менш рызыкоўным, чым сам пешы паход барона Толя{{sfn|Плотников|1998|с=22}}. Калчак пазней пісаў па гэтай нагодзе так<ref name=K26/>: {{quotation|Прадпрыемства гэта было такога ж парадку, як і прадпрыемства Толя, але іншага выхаду не было, паводле майго пераканання. Калі я прапанаваў гэты план, мае спадарожнікі паставіліся да яго надзвычай скептычна і казалі, што гэта нейкае вар'яцтва, як і крок барона Толя. Але калі я прапанаваў самому ўзяцца за выкананне гэтага прадпрыемства, то Акадэмія навук дала мне сродкі і пагадзілася падаць мне магчымасць выканаць гэты план так, як я знаходжу патрэбным|А. В. Калчак}} З-за атрымання такога адказнага даручэння маладому лейтэнанту давялося адкласці сваё вяселле з С. Ф. Аміравай<ref name = Z86-87/>. З’ездзіўшы ў [[Мязень (горад)|Мязень]] і ў мястэчка Доўгашчэлле на ўзбярэжжы [[Белае мора|Белага мора]], лейтэнант залучыў для сваёй экспедыцыі шэсць памораў, чацвёра з якіх пайшлі за ім і ў найболей небяспечнай стадыі мерапрыемства<ref name=Z86-87/>. 9 лютага 1903 года Калчак адправіўся ў [[Іркуцк]], а да 8 сакавіка ўсе ўдзельнікі прадпрыемства Калчака сабраліся ў [[Якуцк]]у. Пройдучы па рацэ Алдан і яе прытоку Неры, вандроўнікі дасягнулі [[Верхаянск]]а, перад гэтым яны перайшлі праз [[Верхаянскі хрыбет]] і прайшлі ўздоўж утокі ракі Сартангі. Далей удзельнікі экспедыцыі перавалілі праз {{нп3|Кулар, хрыбет|хрыбет Кулар|ru|Кулар (хребет)}} і 10 красавіка ўжо былі ў паселішчы Казачае на Яне{{sfn|Зырянов|2012|с=88|name=Z88}}. 5 мая 1903 года Калчак выступіў з мацерыка ў напрамку [[Новасібірскія астравы|Новасібірскіх астравоў]], маючы сваёй канечнай мэтай востраў Бенета. Агульная колькасць экспедыцыі складала 17 чалавек, у тым ліку сем чалавек так званай вельботнай каманды, лічачы самога начальніка экспедыцыі<ref name=K26/>. 23 мая падарожнікі дайшлі да [[Востраў Кацельны|Кацельнага]]{{sfn|Зырянов|2012|с=89}}. 18 ліпеня вырушылі ўбок вострава Бенета, а 26 ліпеня на беразе Фадзееўскага вострава партыя Калчака сустрэлася з партыяй матроса з «Зары» Талстова, які вандраваў у гэтых месцах у надзеі сустрэць групу Толя. Слядоў яго групы яны не выявілі нідзе: ні на паўночных берагах Фадзееўскага і Кацельнага астравоў, ні на [[Зямля Бунгэ|зямлі Бунгэ]]{{sfn|Зырянов|2012|с=91|name=Z91}}. [[Файл:KolchaksManuscript.jpg|thumb|left|250px|Першая старонка рукапісу А. В. Калчака «Дзённік пераходу з Міхайлава стана на востраў Бенета і назад».]] На мысе Высокім Калчак сустрэў [[Міхаіл Іванавіч Бруснёў|Бруснёва]], які яшчэ ў сакавіку тут выявіў першую запіску Толя (ад 11 ліпеня 1902 года), дзе барон паведамляў пра адпраўку на востраў Бенета. Адпачыўшы суткі ў Бруснёва, вельботная каманда працягнула свой шлях на востраў Бенета. Паляўнічыя з групы Бруснёва, якія вярнуліся пасля адыходу вельботнай каманды, адмовіліся верыць, што тут падчас іх адсутнасці быў Калчак і паехаў далей. Гэтак неверагоднай здавалася магчымасць вандравання па Ледавітым акіяне на шлюпцы<ref name = Z91/>. 4 жніўня выйшлі на бераг вострава Бенета. Згодна дамоўленасці з Толем, Калчак перш рушыў да мыса Эмы. Тут была знойдзена бутэлька з запіскай Толя і планам вострава{{sfn|Зырянов|2012|с=92}}. Узяўшы з сабой двух чалавек (Бегічава і І. Я. Інькова), Калчак рушыў на іншы бок вострава, праз два ледавікі, туды, дзе была размешчана кухня Толя. Пераход праз другі ледавік ледзь не скончыўся трагічна: пераскокваючы чарговую расколіну, Калчак не вылічыў скок і ўпаў пад ваду. Некалькі секунд яго не было бачна, потым стала бачна вятроўку, схапіўшыся за якую, Бегічаў выцягнуў камандзіра на лёд і перапрануў у сваю бялізну. Калчак, які страціў прытомнасць ад тэмпературнага шоку{{sfn|Плотников|1998|с=24}}, ачуўся толькі пасля таго, як Бегічаў уклаў яму ў рот раскураную трубку. Бегічаў прапанаваў Калчаку вярнуцца ў лагер разам з Іньковым, але Калчак не пайшоў назад, бо не хацеў пакідаць Бегічава аднаго. Абыйдучы стромую скалу, Калчак выйшаў да ўтокі невялікай ракі, дзе і стаяла невялікая хатка Толя. Калчак зазірнуў унутр і адскочыў са словамі «Яны памерлі». Бегічаў зазірнуў у кухню і разглядзеў па вуглах заледзянелы снег, які Калчак прыняў за целы ўдзельнікаў групы Толя{{sfn|Зырянов|2012|с=93}}. Калчак правёў на востраве трое сутак, пабываўшы ва ўсіх трох яго канцах. Паўночна-ўсходняму ўскрайку вострава Калчак даў назву паўвострава Эмеліны Толь, паўднёва-усходняй — Чарнышова. Самая высокая гара атрымала назву гары Дэ-Лонга. Іншая вяршыня стала звацца гарой Толя. Двум ледавікам на вяршынях гэтых гор было прысвоена імя Зееберга. Не забываючы пра навуковыя даследаванні, Калчак хацеў памераць вышыню ледавікоў, аднак [[анероід]] сапсаваўся падчас купання ў вадзе{{sfn|Зырянов|2012|с=95|name=Z95}}. Экспедыцыя Калчака абследавала ўсе астравы Новасібірскай групы, аднак слядоў групы Толя нідзе так і не выявіла. Відаць, яна загінула падчас пераходу з Бенета на Новую Сібір<ref name = Z95/>. Пакінутыя для яе на паўднёвым кірунку запасы харчу засталіся некранутымі<ref name=H1/>. 7 жніўня вельбот рушыў ад берагоў вострава Бенета<ref name = Z95/>. 14 жніўня, адпачыўшы тры дні ў Бруснёва на Новай Сібіры, рушылі да кантынента. У пачатку студзеня 1904 года Калчак са спадарожнікамі дабраўся да Верхаянска{{sfn|Зырянов|2012|с=96—97|name=Z96-97}}. 26 студзеня, дабраўшыся да Якуцка, Калчак даў тэлеграму прэзідэнту Акадэміі навук, у якой паведамляў, што партыя Толя пакінула востраў Бенета восенню 1902 года і знікла без вестак. Гэта тэлеграма Калчака была апублікавана многімі газетамі. [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|Экспедыцыя Калчака]] дасягнула мэты і вярнулася без страт у сваім складзе, чым яе начальнік мог ганарыцца. Апроч пошуку групы Толя экспедыцыя Калчака вырашала і пабочныя, але таксама важныя даследчыцкія заданні. Калчак адкрыў і апісаў невядомыя да яго геаграфічныя аб’екты, удакладніў абрысы лініі берагоў, унёс удакладненні ў характарыстыку лёдаўтварэння{{sfn|Плотников|1998|с=26}}. Знакаміты вандроўнік {{нп3|Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. П. Сямёнаў-Цян-Шанскі|ru|Семёнов-Тян-Шанский, Пётр Петрович}} ацэньваў экспедыцыю Калчака як «важны геаграфічны вычын». У 1906 годзе Рускае геаграфічнае таварыства прысудзіла Калчаку сваю вышэйшую ўзнагароду — Канстанцінаўскі медаль — «за ўдзел у экспедыцыі барона Э. В. Толя і за вандраванне на востраў Бенета»<ref name = Z96-97/>: {| |{{пачатак цытаты}}Совѣтъ [[Рускае геаграфічнае таварыства|Императорскаго Русскаго Географическаго Общества]] въ засѣданіи 30 января с. г. присудилъ дѣйствительному члену Общества Лейтенанту Александру Васильевичу Колчаку за участіе въ экспедиціи барона Э. В. Толя и за путешествіе на островъ Беннета, составляющее важный географическій подвигъ, совершеніе котораго было сопряжено съ большими трудностями и опасностью для жизни, — свою высшую награду — [[Канстанцінаўскі медаль|Константиновскую медаль]].{{канец цытаты|источник= [[Рускае геаграфічнае таварыства]]<ref>[http://pics.livejournal.com/irkol/pic/0000ey5y Документ о присуждении Колчаку Большой Константиновской медали]</ref>}} |} А. В. Калчак быў чацвёртым з палярных вандроўнікаў, узнагароджаных гэтай ганаровай узнагародай. Да яго гэтага медаля ганараваліся толькі трое знакамітых палярных даследчыкаў: [[Фрыцьёф Нансен|Ф. Нансен]], [[Нільс Ота Густаў Нордэншэльд|Н. Нордэншэльд]] і {{нп3|Мікалай Данілавіч Юргенс|М. Д. Юргенс|ru|Юргенс, Николай Данилович}}<ref name=H2/>. == Руска-японская вайна == [[Файл:Иркутск. Харлампиевская церковь 1.jpg|250px|thumb|Іркуцк. Харлампіеўская царква, у якой браў шлюб А. В. Калчак.]] Па прыбыцці ў Якуцк Калчак даведаўся пра напад японскага флоту на рускую эскадру на рэйдзе [[Порт-Артур]]а і пра пачатак [[Руска-японская вайна|Руска-японскай вайны]]. 28 студзеня 1904 года ён па тэлеграфе звязаўся з Канстанцінам Канстанцінавічам і папрасіў пра свой перавод з Акадэміі навук у Марское ведамства. Атрымаўшы дазвол, Калчак папрасіў перавесціся ў Порт-Артур{{sfn|Зырянов|2012|с=98|name=Z98}}. Правядучы ў [[Іркуцк]]у каля 2 тыдняў, літаральна на ходзе абвянчаўся 5 сакавіка з С. Ф. Аміравай у іркуцкай [[Харлампіеўская царква (Іркуцк)|Міхаіла-Архангельскай царкве]]<ref name=Z98/>. Здаўшы справы па экспедыцыі, Калчак 9 сакавіка 1904 года адправіўся на Далёкі Усход. Разам з ім выехаў Бегічаў<ref name=Z98/>. [[Файл:RussianTorpedoBoats.jpg|thumb|250px|left|Рускія мінаносцы ў гавані Порт-Артура. 1904 год.]] Калчак прыбыў у Порт-Артур 18 сакавіка. На наступны дзень лейтэнант сустрэўся з камандуючым Ціхаакіянскім флотам адміралам [[Сцяпан Восіпавіч Макараў|С. В. Макаравым]] і папрасіў прызначыць на баявую пасаду — на мінаносец. Аднак Макараў глядзеў на Калчака, як на чалавека, які перайшоў яму дарогу пры падрыхтоўцы экспедыцыі па выратаванні Э. В. Толя, і вырашыў яго прытрымаць, прызначыўшы 20 сакавіка вахтавым начальнікам на {{нп3|Аскольд, браняпалубны крэйсер|крэйсер 1-га рангу «Аскольд»|ru|Аскольд (бронепалубный крейсер)}}{{sfn|Зырянов|2012|с=115}}. Адмірал Макараў, якога Калчак, нягледзячы на ўтоены канфлікт, лічыў сваім настаўнікам{{sfn|Плотников|1998|с=30|name=P30}}, загінуў 31 сакавіка пры выбуху на японскай міне эскадранага браняносца «Петрапаўлаўск». Калчак, які больш за ўсё не любіў манатонную і руцінную працу, дамогся свайго пераводу на {{нп3|Амур, мінны транспарт, 1898|мінны загараджальнік «Амур»|ru|Амур (минный транспорт, 1898)}}. Перавод адбыўся 17 красавіка<ref name=P30/>. Мабыць, гэта было часовае прызначэнне, бо ўжо праз чатыры дні ён быў прызначаны камандзірам на эскадраны мінаносец «Злосны». Карабель адносіўся да другога атрада мінаносцаў, што саступалі лепшым караблям першага атрада і таму занятых на руцінных працах аховы ўваходу ў гавань ці суправаджэнні тралячых суднаў. Прызначэнне на такую працу было яшчэ адным расчараваннем для маладога афіцэра, які рваўся ў бой. Тым не менш, як адзначаў пазней Нянюкоў, Калчак выдатна справіўся з працай камандзіра мінаносца і «зрабіў вялікую карысць справе абароны Порт-Артура»{{sfn|Зырянов|2012|с=122|name=Z122}}. Разам з тым, паводле ўспамінаў {{нп3|Сяргей Мікалаевіч Ціміроў|С. М. Цімірова|ru|Тимирёв, Сергей Николаевич}}, у маі распрацоўваўся праект, што захапіў і лейтэнанта Калчака{{sfn|Кручинин|2010|с=32|name=K32}}: {{quotation|Мы абодва былі ў Порт-Артуры, дзе пад канец мая 1904 года павінны былі браць удзел у адной і той жа экспедыцыі на транспарце «Ангара»… Распрацоўка плана гэтай экспедыцыі (прарыў блакады і дзеянні на шляхах руху японскіх транспартаў у Жоўтым моры і Ціхім акіяне) у значнай ступені належала А. В. Калчаку… На жаль, экспедыцыя наша не адбылася, бо ў апошнюю хвіліну адмірал {{нп3|Вільгельм Карлавіч Вітгефт|В. К. Вітгефт|ru|Витгефт, Вильгельм Карлович}} (які камандаваў флотам пасля Макарава), які спачатку ставіўся спачувальна да нашага плана, скасаваў яго, спалохаўшыся рызыкоўнасці прадпрыемства.|С. М. Ціміроў}} Неспакойны і ў чымсьці нават авантурны па характары Калчак марыў аб [[рэйдары|рэйдарскіх]] аперацыях на камунікацыях праціўніка. Яму, які нудзіўся ад абароннай тактыкі, хацелася браць удзел у наступах, сутычках з ворагам тварам да твару. Аднойчы на захапленне калегі ад хуткага ходу судна лейтэнант панура адказаў «Чаго ж добрага? Вось калі б мы ішлі так наперад, на непрыяцеля, было б добра!»<ref name=K32/>. C 21 па 30 красавіка штодзённай працай другога атрада мінаносцаў было [[Тральшчык|траленне]] вонкавага рэйду<ref name=Z122/>. 1 мая ўпершыню з пачатку ваенных дзеянняў на ўсходзе Калчаку давялося браць удзел у сур’ёзным і небяспечным заданні. У гэты дзень пачалося выкананне {{нп3|Знішчэнне японскіх браняносцаў «Хацусэ» і «Ясіма»|аперацыі|ru|Уничтожение японских броненосцев «Хацусэ» и «Ясима»}}, распрацаванай камандзірам міннага загараджальніка «Амур» капітанам 2-га ранга Ф. М. Івановым. «Амур» з 50 мінамі на борце, не дойдучы 11 міль да Залатой гары, адлучаны ад японскай эскадры, паставіў мінную банку. «Злосны» пад камандаваннем Калчака разам са «Хуткім» шлі з траламі наперадзе «Амура», расчышчаючы яму шлях. На наступны дзень, падарваўшыся на расстаўленых мінах, загінулі японскія браняносцы «{{нп3|Хацусэ, браняносец|Хацусэ|en|Japanese battleship Hatsuse}}» і «{{нп3|Ясіма, браняносец|Ясіма|en|Japanese battleship Yashima}}», што стала самым гучным поспехам Першай Ціхаакіянскай эскадры за ўсю кампанію{{sfn|Зырянов|2012|с=124}}. [[Файл:RussianNavalMine.jpg|thumb|250px|Руская марская міна. 1904 год.]] Першае самастойнае камандаванне Калчака баявым караблём працягвалася да 18 кастрычніка, з амаль месячным перапынкам на лячэнне ў шпіталі ад [[Пнеўманія|запалення лёгкіх]]{{sfn|Кручинин|2010|с=33|name=K33}}. За гэты час Калчак паспеў здзейсніць ваярскі подзвіг на моры<ref name=P30/>. Вядучы сваю штодзённую руцінную працу, Калчак на сваім мінаносцы штодня траліў {{нп3|Рэйд, марскі тэрмін|вонкавы рэйд|ru|Рейд (морской термин)}}, дзяжурыў на праходзе ў бухту, абстрэльваў непрыяцеля, ставіў міны. Ён выбраў месца для ўсталёўкі банкі, але ў ноч на 24 жніўня яму перашкодзілі тры японскія мінаносцы. Афіцэр выявіў настойлівасць, у ноч на 25 жніўня «Злосны» зноў выйшаў у мора, і Калчак паставіў 16 мін у аблюбаваным ім месцы ў 20½ мілях ад гавані{{sfn|Зырянов|2012|с=145}}. Праз 3 месяцы, у ноч з 29 на 30 лістапада, на расстаўленых Калчаком мінах падарваўся і затануў японскі крэйсер «{{нп3|Такасага, браняпалубны крэйсер|Такасага|ru|Такасаго (бронепалубный крейсер)}}». Гэты поспех быў другім па значэнні для рускіх ваенных маракоў пасля патаплення японскіх браняносцаў «Хацусэ» і «Ясіма». Аляксандр Васільевіч вельмі ганарыўся гэтым поспехам, згадваў пра яго ў аўтабіяграфіі 1918 года і на допыце ў Іркуцку ў 1920 годзе{{sfn|Зырянов|2012|с=154—155|name=Z154-155}}<ref name=H1/><ref name="Краснов" />. [[Файл:KolchaksTelegram.jpg|thumb|250px|злева|Тэлеграма А. В. Калчака «Іду на вайну…»]] З 19 верасня мінаносцы і кананерскія лодкі былі пераведзены на нязменнае дзяжурства каля ўваходу на вонкавы рэйд. Перыядычна ставілі міны. Так, 23 верасня з такім заданнем выводзіў у мора Калчак свой «Злосны», не выканаўшы, аднак, сваю задуму з-за моцнага хвалявання. Але ўжо 28 верасня Калчак паставіў міны пад агнём японскіх крэйсераў{{sfn|Зырянов|2012|с=146—148|name=Z146-148}}. 12 кастрычніка на борце карабля лейтэнанта Калчака ў мора для агляду занятай японцамі бухты Тахе выходзілі кіраўнік абароны Порт-Артура генерал [[Раман Ісідоравіч Кандраценка|Р. І. Кандраценка]], адмірал {{нп3|Роберт Мікалаевіч Вірэн|Р. М. Вірэн|ru|Вирен, Роберт Николаевич}} і камендант крэпасці генерал {{нп3|Канстанцін Мікалаевіч Смірноў|К. М. Смірноў|en|Konstantin Smirnov}}. Баявое заданне Калчак выканаў на выдатна<ref name=Z146-148/>. Праца на мінаносцы рабілася да гэтага часу ўсё аднастайней, і Калчак шкадаваў, што знаходзіцца не ў гушчы падзей, дзе вырашаўся лёс Порт-Артура<ref name=Z146-148/>. 18 кастрычніка па ўласнай просьбе ў сувязі са станам здароўя Калчак быў пераведзены на сухапутны фронт, куды да гэтага часу перасунуліся асноўныя падзеі ваеннай кампаніі<ref name=K33/>. Аляксандр Васільевіч камандаваў батарэяй рознакаліберных гармат на артылерыйскай пазіцыі «Узброены сектар Скалістых гор», агульнае камандаванне якім ажыццяўляў капітан 2-га рангу А. А. Хаменка. У складзе батарэі Калчака былі дзве невялікія батарэі 47-міліметровых гармат, 120-міліметровая гармата, якая страляла па аддаленых мэтах, батарэя з дзвюх 47-міліметровых і дзвюх 37-міліметровых гармат. Пазней атрад Калчака быў узмоцнены яшчэ дзвюма старымі гарматамі з лёгкага крэйсера «Разбойнік»<ref name=Z146-148/>. 7 лістапада адбыўся першы для Калчака сухапутны бой<ref name=Z146-148/>: {{quotation|У пятай гадзіне адкрылі агонь амаль усе японскія і нашы батарэі; стралялі 12-цалевымі па Кумірненскаму рэдуту. Праз 10 хвілін звар'яцелага агню, што зліваўся ў адзін суцэльны гуд і трэск, усё наваколле завалаклося бураватым дымам, сярод якога зусім не бачны агні стрэлаў і выбухі снарадаў, разабраць нічога было немагчыма; …сярод туману ўздымаецца воблака чорнага, бурага і белага колераў, у паветры зіхацяць агеньчыкі і бялеюць шаравістыя клубы шрапнэляў; карэктаваць стрэлы немагчыма. Сонца цьмяным ад туману бліном зайшло за горы, і дзікая стральба стала суціхаць. З маёй батарэі зрабілі па акопах каля 121 стрэлу.|А. В. Калчак}} Увесь час да моманту здачы крэпасці {{нп3|Анатоль Міхайлавіч Стэсель|А. М. Стэселем|ru|Стессель, Анатолий Михайлович}} Калчак правёў у агні бітвы, адбіваючы ў артылерыйскай дуэлі з японцамі атакі іх пяхоты{{sfn|Плотников|1998|с=31}}. Падчас аблогі Порт-Артура лейтэнант Калчак вёў запісы, у якіх сістэматызаваў досвед артылерыйскай стральбы і збіраў сведчанні пра няўдалую ліпеньскую спробу прарыву суднаў порт-артурскай эскадры ва Уладзівасток, паказваючы сябе зноў у якасці навукоўца — артылерыста і стратэга<ref name=K33/>. Да моманту капітуляцыі Порт-Артура Калчак цяжка захварэў: да сустаўнага {{нп3|рэўматызм|рэўматызму|ru|Ревматизм}} дадалося раненне. 22 снежня ён трапіў у шпіталь{{sfn|Зырянов|2012|с=165}}. У красавіку шпіталь быў эвакуяваны японцамі ў [[Нагасакі]], і хворым афіцэрам было прапанавана лячыцца ў Японіі ці вяртацца ў Расію. Усе рускія афіцэры аддалі перавагу Радзіме{{sfn|Зырянов|2012|с=167}}. 4 чэрвеня 1905 года Аляксандр Васільевіч прыбыў у Санкт-Пецярбург, але тут ізноў абвастрылася яго хвароба, і лейтэнант ізноў трапіў у шпіталь{{sfn|Зырянов|2012|с=171|name=Z171}}. === Прызнанне ваенных заслуг === За «вартаўнічую службу і ахову праходу ў Порт-Артур, абстрэл непрыяцельскіх пазіцый», зробленых за час камандавання «Злосным», 15 лістапада 1904 года А. В. Калчак быў узнагароджаны [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Святой Ганны]] 4-й ступені з надпісам «За адвагу»{{sfn|Плотников|1998|с=34—35|name=P34-35}}. 12 снежня 1905 года «за адрозненне ў справах супраць непрыяцеля пад Порт-Артурам» лейтэнант быў узнагароджаны [[Залатая зброя «За адвагу»|Георгіеўскай зброяй]] з надпісам «За адвагу»<ref name=Z171/>. Па вяртанні з японскага палону Аляксандр Васільевіч быў узнагароджаны {{нп3|Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|ордэнам Святога Станіслава|ru|Орден Святого Станислава (Российская империя)}} 2-й ступені з мячамі<ref name=P34-35/>. Да [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэна Святога Уладзіміра]] 4-й ступені, якім Калчак быў узнагароджаны за Рускую палярную экспедыцыю, у 1906 годзе яму былі падараваны мячы<ref name=P34-35/>. У гэтым жа годзе Аляксандру Васільевічу быў уручаны срэбны медаль у памяць пра руска-японскую вайну<ref name=P34-35/>. У 1914 годзе Калчак быў ганараваны нагруднага знака ўдзельніка {{нп3|Абарона Порт-Артура|абароны Порт-Артура|ru|Оборона Порт-Артура}}<ref name=P34-35/>. == Працяг навуковай працы == [[Файл:KolchaksMonografy.jpg|thumb|250px|left|Тытульны ліст манаграфіі А. В. Калчака «Лёд Карскага і Сібірскага мораў».]] Пасля выпіскі са шпіталя Калчак быў звольнены ў 6-месячны водпуск{{sfn|Зырянов|2012|с=174|name=Z174}}. Аляксандр Васільевіч заняўся апрацоўкай матэрыялаў палярных экспедыцый. Яны аказаліся гэтак багатымі, што для іх вывучэння была створана адмысловая камісія Акадэміі навук, што прапрацавала да 1919 года<ref name=H2>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040832.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Глава «Борьба за возрождение флота»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131015185447/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040832.phtml |date=15 кастрычніка 2013 }}.</ref>. Праца над справаздачай пра ратавальную экспедыцыю, якой кіраваў Калчак, была завершана 12 лістапада 1905 года; справаздача была апублікаваная ў «Вестках Рускага геаграфічнага таварыства», а 10 студзеня 1906 года Калчак на падставе гэтай справаздачы зрабіў кароткі даклад на пасяджэнні Рускага геаграфічнага таварыства{{sfn|Плотников|1998|с=36}}. Гісторык У. Г. Хандорын адзначае, што з гэтага моманту імя Калчака стала вядомым у навуковых колах<ref name=H2/>. Асабістыя і навуковыя дадзеныя Калчака былі высока ацэнены прэзідэнтам Акадэміі навук{{sfn|Плотников|1998|с=37}}. З 29 снежня 1905 года па 1 мая 1906 года Калчак быў прыкамандзіраваны да Акадэміі навук «для апрацоўкі картаграфічных і гідраграфічных матэрыялаў Рускай палярнай экспедыцыі». Гэта быў унікальны перыяд у жыцці Аляксандра Васільевіча, калі ён вёў жыццё навуковага працаўніка{{sfn|Зырянов|2012|с=175|name=Z175}}. Абагульненні і навуковыя назіранні далі магчымасць Калчаку падрыхтаваць шэраг навуковых прац{{sfn|Плотников|1998|с=38|name=P38}}. У «Вестках Акадэміі навук» быў апублікаваны артыкул Калчака «Апошняя экспедыцыя на востраў Бенета, падрыхтаваная Акадэміяй Навук для пошукаў барона Толя»<ref name=P38/>. У 1906 годзе Галоўнае гідраграфічнае ўпраўленне Марскога міністэрства выдала тры карты, якія падрыхтаваў Калчак. Першыя дзве карты былі складзены на падставе калектыўных здымак удзельнікаў экспедыцый і адлюстроўвалі лінію заходняй часткі ўзбярэжжа [[Таймырскі паўвостраў|Таймырскага паўвострава]], а трэцяя карта была падрыхтавана з выкарыстаннем зробленых асабіста Калчаком прамераў глыбінь і здымак; яна адлюстроўвала заходняе ўзбярэжжа [[Востраў Кацельны|Кацельнага вострава]] з Нерпавай бухтай<ref name=Z175/>. У 1907 годзе выйшаў у свет пераклад Калчака на рускую мову працы [[Марцін Кнудсен|М. Кнудсена]] «Табліцы пунктаў замярзання марской вады»<ref name=P38/>. У [[1909]] годзе Калчак апублікаваў сваё самае буйнае даследаванне — [[Манаграфія|манаграфію]], якая абагульняла яго [[Гляцыялогія|гляцыялагічныя]] даследаванні ў Арктыцы, — «Лёд Карскага і Сібірскага мораў»<ref>{{артыкул|аўтар=Колчак А. В.|загаловак=Лёд Карского и Сибирского морей|выданне=Зап. Имп. АН. Сер. 8. Физ.-мат. отдел|год=1909|том=26|нумар=1}}</ref>, аднак не паспеў выдаць іншую манаграфію, прысвечаную картаграфічным працам экспедыцыі Толя<ref name=P38/>. У тым жа годзе Калчак адбыў у новую экспедыцыю, таму працай па рыхтоўцы рукапісу Калчака для друку і выданнем кнігі займаўся Біруля, які ў 1907 годзе выдаў сваю кнігу «З жыцця птушак палярнага ўзбярэжжа Сібіры». Гэтыя кнігі Калчака і Бірулі сталі самымі значнымі працамі, заснаванымі на выніках Рускай палярнай экспедыцыі{{sfn|Зырянов|2012|с=176|name=Z176}}{{efn|Манаграфія Калчака была перавыдадзена ў 1928 годзе Амерыканскім геаграфічным таварыствам у зборніку «Праблемы палярных даследаванняў», куды ўвайшлі працы больш за 30 самых вядомых палярных даследчыкаў.}}. Значэнне працы А. В. Калчака было ў тым, што ў ёй ён заклаў глебу навукі пра марскія льды. Калчак адкрыў, што «арктычны лёдавы пак здзяйсняе рух па гадзіннікавай стрэлцы, прытым „галава“ гэтага гіганцкага эліпса ўпіраецца ў [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлю Франца-Іосіфа]], а „хвост“ знаходзіцца ля паўночнага ўзбярэжжа [[Паўвостраў Аляска|Аляскі]]»<ref name=H2/>. == Адраджэнне флоту == Як і большасць рускага афіцэрства, Калчак цяжка перажываў паразу ў вайне і фактычную гібель у ёй флоту. Усведамленне сапраўдных памылак і праца над іх выпраўленнем, змаганне з абвінавачваннямі з боку апазіцыі ў памылках уяўных, імкненне адрадзіць загінулы флот на зусім іншым узроўні — гэтыя пачуцці і жаданні не дазволілі Калчаку замкнуцца ў цішы «кабінетнай навуковай працы». Прадумваючы магчымасці для ўзнаўлення флоту і яго тэхнічнай і арганізацыйнай мадэрнізацыі, лейтэнант Калчак аказаўся адной з ключавых фігур у гэтай працы{{sfn|Плотников|1998|с=40|name=P40}}. У сталіцы па ініцыятыве маладых афіцэраў быў арганізаваны Пецярбургскі ваенна-марскі гурток, старшынёй якога пасля стаў А. В. Калчак. Па ініцыятыве ўдзельнікаў гуртка ў красавіку — чэрвені 1906 года быў створаны {{нп3|Марскі генеральны штаб|Марскі Генеральны штаб|ru|Морской генеральный штаб}}, які, як гаварылася ва ўказе, «мае прадметам сваіх заняткаў складанне плана вайны на моры і мерапрыемстваў па арганізацыі баявой гатовасці марскіх узброеных сіл Імперыі». Калчак быў адным з аўтараў запіскі пра арганізацыю штаба. Як актыўны ўдзельнік ваенна-марскога кружка, Аляксандр Васільевіч з 1 мая 1906 года заняў адказны пост у новай установе — стаў ведаць аддзяленнем рускай статыстыкі<ref name=P40/>. Неўзабаве быў скасаваны «{{нп3|Палажэнне пра марскі цэнз для афіцэраў флоту|марскі цэнз|ru|Положение о морском цензе для офицеров флота}}», які абцяжарваў пасоўванне па службе маладых марскіх афіцэраў. З-за гэтага цэнзу Калчак праслужыў у чыне лейтэнанта амаль 10 гадоў, браўшы ўдзел за гэты час у дзвюх палярных экспедыцыях і [[Абарона Порт-Артура|абароне Порт-Артура]]. 11 чэрвеня 1907 года Калчаку прысвоена адноўленае ў флоце званне капітана-лейтэнанта{{sfn|Зырянов|2012|с=631|name=Z631}}. У гэтым жа годзе яму былі падараваны «мячы» і «банты» да ордэна Святога Уладзіміра, атрыманага за [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака|ратавальную экспедыцыю 1903 года]]<ref name="Краснов"/>. Як генератар ідэй і арганізатар А. В. Калчак выявіў энергію і аказваў вялікі ўплыў на маладых афіцэраў. У Марскім генштабе Калчак узначальваў камісію па вывучэнні ваенных прычын, што абумовілі паразу ў [[Цусімская бітва|баі пры Цусіме]]. Гісторык Хандорын адзначаў, што Аляксандр Васільевіч лічыў сур’ёзнай памылкай рускага камандавання непрыняцце мер наконт парушэння радыёсувязі ў японцаў, якая згуляла каласальную ролю ў баі<ref name=H2/>. Калчак быў экспертам камісіі па абароне, што працавала ў [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думе]], выступаў з дакладамі ў ёй і ў іншых грамадскіх сходах. 21 снежня 1907 года ў сваім гуртку, які пераведзены ў Марскі Генеральны штаб, Калчак выступаў з дакладам, зробленым на аснове яго тэарэтычнай працы «Які патрэбны Расіі флот». Даклад быў паўтораны пазней у Клубе грамадскіх дзеячаў у сталіцы, у Кранштацкім таварыстве афіцэраў флоту і ў Таварыстве змагароў ваенных ведаў. У 1908 годзе праца Калчака была апублікаваная ў 6-м і 7-м нумарах «Марскога зборніка»{{sfn|Плотников|1998|с=41—42|name=P41-42}}. Артыкул, што адрозніваўся рэалістычнасцю і прынцыповасцю, стаў тэарэтычным абгрунтаваннем усяго расійскага ваеннага карабельніцтва ў гады, што папярэднічалі пачатку Першай сусветнай вайны{{sfn|Зырянов|2012|с=190, 194|name=Z190,194}}. Выступаў Аляксандр Васільевіч і ў самой Дзяржаўнай Думе ў якасці эксперта па ваенна-марскіх пытаннях, дзе, як піша біёграф Калчака І. Ф. Плотнікаў, «прамовы яго былі выдатнымі, лагічнымі, пераканаўчымі, скаралі глыбінёй думак, аргументаў, разлікаў»<ref name=P41-42/>. Аднак думская камісія па дзяржаўнай абароне адхіліла праекты па закладцы новых лінейных караблёў. Калчак, які лічыў гэта будаванне вельмі патрэбным для таго, каб новы адроджаны флот мог устаць у адзін шэраг з вядучымі флатамі Англіі і Германіі, цяжка перажываў гэта няшчасце. На думку сучаснага біёграфа Калчака П. М. Зыранава, гэта стала адной з прычын таго, што неўзабаве Калчак пакінуў службу ў Марскім Генеральным штабе<ref name=Z190,194/>. Абураны тармажэннем справы з рэарганізацыяй флоту, Калчак перастаў працаваць у гэтым кірунку і пачаў чытаць лекцыі ў Марской акадэміі{{sfn|Плотников|1998|с=44—45|name=P44-45}}. У. Г. Хандорын звяртае ўвагу, што ў Калчака не было акадэмічнай адукацыі, але ўсё ж Марская акадэмія, улічваючы яго вельмі значны да таго часу навуковы аўтарытэт як вандроўніка-даследчыка, запрасіла яго чытаць лекцыі. За некалькі месяцаў, што Калчак правёў на ніве выкладчыка, ён прачытаў курс лекцый, прысвечаны супольным дзеянням войска і флоту, які з’яўляўся першым тэарэтычным абагульненнем дадзенага кола пытанняў. Хандорын заве А. В. Калчака «родапачынальнікам тэорыі падрыхтоўкі, арганізацыі і правядзення супольных аперацый арміі і флоту». Выкладзеныя ў яго лекцыях прынцыпы распрацоўваліся надалей ужо ў савецкі час<ref name=H2/>. У гэты час Калчакі здымалі кватэру на Вялікі Зялёнінай вуліцы, дом 3{{sfn|Зырянов|2012|с=196}}. 13 красавіка 1908 года Аляксандру Васільевічу было прысвоена званне [[Капітан 2-га рангу|капітана 2-га рангу]]<ref name=P41-42/>. == Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна == {{Асноўны артыкул|Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна, 1910—1915}} [[Файл:Vaygach.jpg|thumb|250px|left|Ледакол {{нп3|Вайгач, ледакол, 1909|«Вайгач»|ru|Вайгач (ледокол, 1909)}}, на якім Калчак праз паўднёвыя моры хадзіў у Арктыку ў 1909—1910 гадах.]] Падчас службы ў Марскім генеральным штабе Калчак не пераставаў цікавіцца Поўначчу, уваходзіў у камісію [[Паўночны марскі шлях|Паўночнага марскога шляху]] і працягваў навуковыя даследаванні. У 1906 годзе была створана камісія на чале з адміралам {{нп3|Уладзімір Паўлавіч Вярхоўскі|У. П. Вярхоўскім|ru|Верховский, Владимир Павлович}} для вывучэння пытання аб Паўночным марскім шляху. Камісія даручыла Калчаку скласці даклад для марскога міністра пра ўмовы плавання ўздоўж арктычнага ўзбярэжжа Расіі. Запіска была падрыхтавана Калчаком у верасні 1906 года{{sfn|Зырянов|2012|с=199|name=Z199}}. Генерал-маёр [[Андрэй Іпалітавіч Вількіцкі|А. І. Вількіцкі]], які ўзначальваў Галоўнае гідраграфічнае ўпраўленне марскога міністэрства, марыў пра адкрыццё Вялікага паўночнага шляху з Атлантычнага акіяна ў Ціхі. Вількіцкі заручыўся падтрымкай урада і вырашыў арганізаваць [[Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна (1910—1915)|экспедыцыю]]. Ён звярнуўся да Калчака з прапановай аднавіць даследчыцкую працу ў Паўночным Ледавітым акіяне, уключыцца ў падрыхтоўку экспедыцыі і быць адным з яе кіраўнікоў. Калчак пагадзіўся<ref name=P44-45/>. Згодна з распрацаваным камісіяй Вярхоўскага планам у комплексную экспедыцыю меркавалася адправіць тры атрады па два судны ў кожным, на арктычным узбярэжжы і астравах пабудаваць 16 геафізічных станцый<ref name=Z199/>. Калчак у супрацы з Ф. А. Мацісанам распрацаваў праект экспедыцыі з прымяненнем сталёвых суднаў ледакольнага тыпу. Праект быў пададзены Вількіцкаму і атрымаў ухвалу. 29 мая 1908 года, яшчэ да сканчэння будавання суднаў, Калчак быў прызначаны камандзірам ледакола «[[Вайгач, ледакол, 1909|Вайгач]]». 30 верасня ён быў залічаны ў 2-і Балтыйскі флоцкі экіпаж і пакінуў Марскі генштаб{{sfn|Зырянов|2012|с=201|name=Z201}}. Судны лічыліся ваеннымі, ступень іх надзейнасці і непатапляльнасці была для свайго часу вельмі высокай. Ледаколы доўга служылі даследчыкам і ратаваннікам і дазволілі зрабіць буйныя геаграфічныя адкрыцці, у тым ліку адкрыць архіпелаг [[Паўночная Зямля|Зямля Імператара Мікалая II]] і пракласці Паўночны марскі шлях. Як у стварэнні гэтых ледаколаў, што будаваліся на Неўскім карабельным заводзе ў Пецярбургу<ref name=H2/>, так і ў цэлым у развіцці ледакольнага флоту заслугі Калчака былі вялікімі. Аднак у савецкай літаратуры і гістарыяграфіі яны замоўчваліся{{sfn|Плотников|1998|с=48|name=P48}}. === Ход экспедыцыі === [[Файл:ОфицерыВайгача.jpg|thumb|350px|Група афіцэраў ледакольнага парахода «Вайгач». У цэнтры 1 шэрага — камандзір карабля капітан 2 рангу А. В. Калчак. Другі справа за яго спінай — лейтэнант {{нп3|Георгій Львовіч Брусілаў|Георгій Брусілаў|ru|Брусилов, Георгий Львович}}. Падчас пераходу з Балтыкі на Далёкі Усход. Гаўр. 1909 год.]] 28 кастрычніка 1909 года «Вайгач» і {{нп3|Таймыр, ледакол, 1909|«Таймыр»|ru|Таймыр (ледокол, 1909)}} выйшлі ў мора, маючы на борце па чатыры марскія афіцэры і 38—40 чалавек каманды. Пройдучы Балтыйскае, Паўночнае, Міжземнае, Чырвонае моры і Індыйскі акіян, 3 чэрвеня 1910 года экспедыцыя прыйшла ва Уладзівасток. Тут быў зроблены рамонт суднаў, на «Вайгач» прыбыў начальнік экспедыцыі, палкоўнік корпуса флоцкіх штурманаў І. С. Сяргееў, вядомы гідрограф. Калчак гарэў ідэяй адкрыцця Паўночнага марскога шляху і заражаў гэтай ідэяй сваіх спадарожнікаў, запал удзельнікаў экспедыцыі быў высокім<ref name=P48/>. На навігацыю 1910 года Галоўным гідраграфічным упраўленнем экспедыцыі ставіліся абмежаваныя заданні праходу ў [[Берынгаў праліў]] і абследаванні гэтага раёна. Асноўным пунктам для правядзення здымак і астранамічных прац быў абраны [[мыс Дзяжнёва]]. Асноўная ж частка працы экспедыцыі была спланавана на вясну 1911 года. Частку прац, што адносіліся да плана 1910 года, экспедыцыя выканала, усе навукова даследчыцкія працы на мысе, у якіх браў удзел і Калчак, былі зроблены<ref name=P48/>. 17 жніўня 1910 года суда выйшлі з {{нп3|Залаты Рог, Уладзівасток|бухты Залаты Рог|ru|Золотой Рог (Владивосток)}} і падышлі да Камчаткі, пасля чаго перасяклі [[Авачынская бухта|Авачынскую бухту]] і дасягнулі [[Петрапаўлаўск-Камчацкі|Петрапаўлаўска-Камчацкага]]. Пройдучы мыс Дзяжнёва, экспедыцыя ўвайшла ў Паўночны Ледавіты акіян. Прастаяўшы тыдзень ля пасёлка [[Уэлен]], экспедыцыя рушыла на захад. 20 верасня ледаколы адправіліся назад ва Уладзівасток. Па шляху ў заліве Наталлі апісалі бухты Пятра і Паўла, якія мелі глыбейшыя западзіны ўнутр мацерыка, чым было паказана на існых картах{{sfn|Зырянов|2012|с=204—205|name=Z204-205}}. 20 кастрычніка прыйшлі ва Уладзівасток. Калчака выклікалі ў Пецярбург для працягу службы ў Марскім генштабе. Аляксандру Васільевічу было прыкра, што даводзілася адмаўляцца ад далейшага ўдзелу ў экспедыцыі, якой было аддадзена столькі высілкаў і ў якой былі добрыя перспектывы (менавіта ёю была пазней адкрыта [[Паўночная Зямля|Зямля Імператара Мікалая II]]). Калчак пагадзіўся на прапанову працягнуць працу ў Генеральным штабе. У марскім міністэрстве адбыліся спрыяльныя змены і зараз адкрываліся новыя магчымасці рэалізацыі карабельнай праграмы, за якую выступаў Калчак і якая зараз знайшла падтрымку самога [[Пётр Аркадзевіч Сталыпін|П. А. Сталыпіна]]<ref name=H2/>. Жаданне спрыяць адраджэнню Расійскага флоту пераважыла{{sfn|Плотников|1998|с=50—51|name=P50-51}}{{sfn|Зырянов|2012|с=208|name=Z208}}. 15 лістапада Калчак здаў «Вайгач» і выехаў у Санкт-Пецярбург, дзе яго чакала жонка і народжаны 24 лютага 1910 года сын Расціслаў<ref name=Z208/>. == Вяртанне ў Марскі генеральны штаб == Вярнуўшыся ў Марскі генеральны штаб на пасаду начальніка 1-й аператыўнай часткі (планаванне аперацый флоту на Балтыцы){{sfn|Зырянов|2012|с=209|name=Z209}}, у 1911—1912 гадах Калчак займаўся давядзеннем карабельнай праграмы і падрыхтоўкай флоту да вайны. Паводле праграмы, адным з аўтараў якой быў Калчак, у Расіі будаваліся хуткаходныя, манеўраныя, добра ўзброеныя караблі. Падчас вайны ўступалі ў лад {{нп3|лінейныя караблі тыпу «Севастопаль»|лінейныя караблі тыпу «Севастопаль»|en|Gangut-class battleship}}, [[дрэдноўт]]ы {{нп3|Лінейныя крэйсеры тыпу «Ізмаіл»|тыпу «Ізмаіл»|en|Borodino-class battlecruiser}}, {{нп3|Эскадраныя мінаносцы тыпу «Новік»|эсмінцы тыпу «Новік»|ru|Эскадренные миноносцы типа «Новик»}}, {{нп3|Падводныя лодкі тыпу «Барс»|новыя падводныя лодкі|ru|Подводные лодки типа «Барс»}}<ref name=P50-51/>. Гісторык В. Г. Хандорын адзначае, што «амаль усе лінкары, палова крэйсераў і траціна эсмінцаў савецкага Ваенна-марскога флоту, які ў 1941 годзе ўступіў у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]], былі пабудаваны менавіта па гэтай праграме»<ref name=H2/>. Адначасова Калчак займаўся выкладаннем у афіцэрскіх класах, а таксама на курсах ваенна-марскога аддзела {{нп3|Ваенна-марская акадэмія імя М. Г. Кузняцова|Мікалаеўскай марской акадэміі|ru|Военно-морская академия имени Н. Г. Кузнецова}}. Калчаком былі напісаны тэарэтычныя працы «Пра баявыя парадкі флоту», «Пра бой». У 1912 годзе з грыфам «не падлягае абвяшчэнню» выйшла кніга Калчака «Служба Генеральнага штаба» — агляд дзейнасці марскіх генеральных штабоў вядучых сусветных дзяржаў{{sfn|Зырянов|2012|с=212—213}}. У працы па правядзенні ў жыццё карабельнай праграмы Калчак супрацоўнічаў са спадчыннікам С. О. Макарава віцэ-адміралам {{нп3|Мікалай Отавіч фон Эсэн|М. О. фон Эсэнам|ru|Эссен, Николай Оттович фон}}. Эсэн прапанаваў Калчаку перайсці ў дзейны флот Балтыйскага мора. Аляксандр Васільевіч лічыў сваю працу па карабельнай праграме і падрыхтоўцы флоту да вайны выкананай, штабная праца яму абрыдла, таму ён адказаў адміралу згодай{{sfn|Плотников|1998|с=53|name=P52-53}}. == Даваенная служба ў Балтыйскім флоце == [[Файл:Pogranichnik.jpg|thumb|250px|Эскадраны мінаносец «Пагранічнік», якім камандаваў капітан 2-га рангу А. В. Калчак у 1913—1914 гг.]] 15 красавіка 1912 года Калчак быў прызначаны камандзірам эскадранага мінаносца «Усурыец». Аляксандр Васільевіч адправіўся на базу міннай дывізіі ў [[Ліепая|Лібаву]]. Сям’я перабралася да яго ў пачатку зімы 1912 года. 30 лістапада 1913 года ў Калчакоў нарадзілася дачка Маргарыта{{sfn|Зырянов|2012|с=214—215|name=Z214-215}}. У маі 1913 года Калчак быў прызначаны камандаваць мінаносцам «Пагранічнік», які выкарыстоўваўся ў якасці пасыльнага судна адмірала Эсэна. Калчак быў прыцягнуты да працы ў штабе Эсэна, спачатку памочнікам А. А. Рыхтара<ref name=Z214-215/>. 25 чэрвеня, пасля навучальна-паказальных пастановак мін у фінскіх шхерах, на борце «Пагранічніка», які камандаваўся Калчаком, сабраліся [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] са світай, міністр {{нп3|Іван Канстанцінавіч Грыгаровіч|І. К. Грыгаровіч|ru|Григорович, Иван Константинович}}, Эсэн. Імператар застаўся задаволены станам каманд і суднаў, Калчаку і іншым камандзірам караблёў была абвешчана «іменная манархава любасць». У штабе камандуючага флотам сталі рыхтаваць паперы для ўзвядзення Калчака ў наступны чын. Атэстацыя, падрыхтаваная 21 жніўня 1913 года начальнікам Аляксандра Васільевіча камандуючым міннай дывізіяй контр-адміралам І. А. Шорэ, характарызавала Калчака так{{sfn|Зырянов|2012|с=216—217|name=Z216-217}}: <blockquote>Выбітны афіцэр ва ўсіх адносінах.<br /> ''Маральнасць, характар і здароўе:'' Характару цвёрдага, усталяванага, крыху нярвовы ў кіраванні караблём, здароўя моцнага.<br /> ''Выхаванасць і дысцыплінаванасць:'' Вельмі дысцыплінаваны, выхавання выдатнага.<br /> ''Асаблівасці пазнання і замежныя мовы:'' Вялікая начытанасць па марскіх пытаннях, адмысловая рыхтоўка да службы Генеральнага штаба. Мовы ведае.</blockquote> 6 снежня 1913 года «за адрозненне па службе» Аляксандр Васільевіч быў узведзены ў [[капітан 1-га рангу|капітаны 1-га рангу]] і праз 3 дні ўжо быў прызначаны выканаўцам абавязкаў начальніка аператыўнага аддзела штаба камандуючага марскімі сіламі Балтыйскага флоту<ref name=Z216-217/>. З 14 ліпеня Калчак пачаў выконваць у штабе Эсэна абавязкі {{нп3|сцяг-капітан|сцяг-капітана|en|Captain of the Fleet}} па аператыўнай частцы. У гэты дзень Калчак быў узнагароджаны французскім [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэнам Ганаровага легіёна]] — у Расію прыязджаў з візітам французскі прэзідэнт [[Раймон Пуанкарэ|Р. Пуанкарэ]]<ref name=Z216-217/>. Як адзін з найбліжэйшых памочнікаў камандуючага Балтыйскім флотам Калчак засяродзіўся на мерах па падрыхтоўцы да вялікай вайны, якая імкліва набліжалася. Працай Калчака было інспектаванне атрадаў флоту, ваенна-марскіх баз, абдумванне ахоўных мер, мінавання<ref name=P52-53/>. == Першая сусветная вайна == [[Файл:Ryurik(II)1910.jpg|thumb|250px|{{нп3|Рурык, крэйсер, 1906|Браняносны крэйсер «Рурык»|pl|Ruryk (1909)}}, на якім хадзіў у баявыя паходы капітан 1-га рангу А. В. Калчак у 1914—1915 гг.]] === Удзел у вайне на Балтыцы === ==== Служба ў штабе камандуючага Балтыйскім флотам ==== Увечары 16 ліпеня штаб адмірала Эсэна атрымаў шыфраванне з Генеральнага штаба па [[Мабілізацыя|мабілізацыі]] Балтыйскага флоту з поўначы 17 ліпеня. Усю ноч група афіцэраў на чале з Калчаком займалася складаннем інструкцыі для бою{{sfn|Зырянов|2012|с=222—223|name=Z222-223}}. Пазней на допыце ў 1920 годзе Калчак скажа<ref name=Z222-223/>: <blockquote>На «Рурыку», у штабе нашага флоту, быў вялізны ўздым, і вестка пра вайну была сустрэта з вялікім запалам і радасцю. Афіцэры і каманды ўсе з захапленнем працавалі, і ўвогуле пачатак вайны быў адным з самых шчаслівых і лепшых дзён маёй службы.</blockquote> Для абароны сталіцы ад нападу германскага флоту Мінная дывізія выставіла мінныя загароды ў водах Фінскага заліва. Першыя два месяцы вайны Калчак ваяваў у пасадзе сцяг-капітана, распрацоўваючы аператыўныя заданні і планы, пры гэтым заўсёды імкнуўся ўзяць удзел у самім баі{{sfn|Плотников|1998|с=56—57|name=P56-57}}. [[Файл:KolchaksSmile.jpg|thumb|250px|left|Рэдкая ўсмешка Калчака. Здымак зроблены англійскім афіцэрам на Балтыцы ў 1916 годзе.]] Перавод Калчака ў штаб Эсэна адпавядаў яго тэмпераменту. Адмірал Ціміроў пісаў наконт гэтага{{sfn|Кручинин|2010|с=67—69|name=K67-69}}: {{quotation|…А. В. Калчак, які валодаў дзівоснай здольнасцю складаць самыя нечаканыя і заўсёды дасціпныя, а часам і геніяльныя планы аперацый, — не прызнаваў ніякага начальніка, апроч Эсэна, якому ён заўсёды дакладаў. На гэтай глебе ў Калчака з {{нп3|Людвіг Бярнардавіч Кербер|Керберам|ru|Кербер, Людвиг Бернгардович}} заўсёды выходзілі канфлікты, прытым Эсэн, які шанаваў іх, мабыць, аднолькава, зусім нечакана апынаўся ў ролі прымірыцеля абодвух сваіх гарачых і няўступлівых памочнікаў.|С. М. Ціміроў}} Адносіны, што склаліся ў штабе Эсэна, давалі Калчаку магчымасць актыўнага ўмяшання ў розныя сферы кіравання флотам і спрыялі хуткаму набыццю Калчаком аўтарытэта сярод тых афіцэраў, якія аддавалі перавагу рашучым і актыўным метадам змагання. Гісторык Кручынін згаджаецца з Ціміровым, што «…гісторыя дзейнасці Калчака на Балтыйскам флоце ёсць гісторыя гэтага флоту падчас вайны. Кожнае баявое прадпрыемства здзяйснялася па планах, ім распрацаваных, у кожную аперацыю ён укладваў сваю душу, кожны афіцэр і матрос разумеў, што яго вядзе Калчак да поспехаў»<ref name=K67-69/>. У гэту вайну змаганне на моры стала больш складаным і рознабаковым, чым раней, вельмі важнае значэнне набылі абарончыя меры, перадусім, у выглядзе мінных загарод. І менавіта майстрам ведання міннай вайны выявіў сябе Калчак<ref name=P56-57/>. Заходнія саюзнікі лічылі яго лепшым у свеце спецыялістам па міннай справе<ref name=H3>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040952.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Мировая война. Командующий флотом»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111025019/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040952.phtml |date=11 студзеня 2012 }}.</ref>. У жніўні каля вострава {{нп3|Востраў Асмусаары|Одэнсхольм|fi|Osmussaari}} быў захоплены нямецкі крэйсер «{{нп3|SMS Magdeburg, 1911|Магдэбург|en|SMS Magdeburg}}», які сеў на мелізну. У ліку трафеяў была нямецкая сігнальная кніга. З яе штаб Эсэна даведаўся, што Балтыйскаму флоту супрацьстаяць даволі малыя сілы германскага флоту. У выніку было пастаўлена пытанне пра пераход Балтыйскага флоту ад глухой абароны да актыўных дзеянняў{{sfn|Зырянов|2012|с=228—229|name=Z228-229}}. У пачатку верасня план актыўных аперацый быў ухвалены, Калчак адправіўся бараніць яго ў Стаўку [[Вярхоўны галоўнакамандуючы|Галоўкаверха]]. Вялікі князь [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалай Мікалаевіч]] прызнаў актыўныя аперацыі Балтыйскага флоту заўчаснымі. Калчак, які адчуў насцярожаныя адносіны Стаўкі да Эсэна, цяжка перажываў няшчасце сваёй місіі, «быў надзвычай нярвовы і жаліўся на празмерны бюракратызм, што замінаў прадукцыйнай працы»{{sfn|Зырянов|2012|с=230—231|name=Z230-231}}. Увосень 1914 года штаб Эсэна вырашыў скарыстаць паслабленне пільнасці з боку немцаў, упэўненых у пасіўнай тактыцы рускіх марскіх сіл, і з дапамогай сталай працы мінаносцаў «заваліць мінамі ўсё германскае ўзбярэжжа». Калчак распрацаваў аперацыю па міннай блакадзе нямецкіх ваенна-марскіх баз. Першыя міны былі пастаўлены ў кастрычніку 1914 года блізу [[Клайпеда|Мемеля]], і ўжо 4 лістапада ў раёне гэтай міннай банкі пайшоў да дна германскі крэйсер «{{нп3|SMS Friedrich Carl, 1902|Фрыдрых Карл|en|SMS Friedrich Carl}}». У лістападзе была пастаўлена таксама банка блізу [[Востраў Борнхальм|вострава Борнхальм]]<ref name=Z230-231/>. Пад канец снежня 1914 года каля [[Востраў Руген|вострава Руген]] і [[Падводная банка|банкі]] Штольпе на шляхах, якімі германскія судны ішлі з [[Кіль (горад)|Кіля]], была ажыццёўлена пастаноўка мінных палёў, у якой прыняў актыўны ўдзел капітан Калчак. Пазней на мінах падарваліся малыя крэйсеры «Аўгсбург» і «{{нп3|Браняпалубныя крэйсеры тыпу «Газеле»|Газеле|en|Gazelle-class cruiser}}»{{sfn|Кручинин|2010|с=71—72|name=K71-72}}. [[Файл:Nicholas2-Essen.jpg|thumb|250px|Мікалай II і адмірал Эсэн (у цэнтры) з афіцэрамі Балтыйскага флоту. Пяты злева стаіць Калчак. Крэйсер «Расія», 25 лютага 1915 года.]] У лютым 1915 года капітан 1-га рангу А. В. Калчак прыняў камандаванне паўдывізіёнам асаблівага прызначэння з чатырох эскадраных мінаносцаў тыпу «Пагранічнік»<ref>Черкашин Н. А. Адмирал Колчак: диктатор поневоле. — М. Вече, 2005. — 376 с., илл. (16 с.) (Досье без ретуши) ISBN 5-9533-0518-4, С. 132</ref>. У ходзе мінна-загараджальнай аперацыі ў [[Гданьская бухта|Данцыгскай бухце]] Калчаку давялося ўжываць свой досвед плавання ў Арктыцы — у моры ўжо было шмат лёду. Усе мінаносцы паспяхова дасягнулі месца пастаноўкі міннага поля. Аднак крэйсер прыкрыцця «Рурык» наскочыў на камяні і атрымаў прабоіну. Калчак павёў свае караблі далей без прыкрыцця крэйсераў. 1 лютага 1915 года Калчак у цяжкіх умовах надвор’я паставіў да 200 мін (паводле іншых дадзеных — 140{{sfn|Должен признать|2006|с=33}}) у бухце, бліскуча вырашыўшы заданне паходу, і паспяхова вярнуў свае судны на базу. Пазней, як сцвярджалі біёграфы Калчака ў сваіх працах, на мінах падарваліся чатыры крэйсеры, восем мінаносцаў і 23 транспарты Германіі, і камандуючаму нямецкім Балтыйскім флотам {{нп3|Генрых Прускі, 1862—1929|прынцу Генрыху Прускаму|ru|Генрих Прусский (1862—1929)}} давялося распарадзіцца пра забарону нямецкім караблям выходзіць у мора, пакуль не будзе знойдзены сродак для змагання з рускімі мінамі. Аднак ваенныя гісторыкі Д. Ю. Казлоў, Е. Ф. Падсабляеў, В. Ю. Грыбоўскі ў сваёй працы, прысвечанай дзеянням Калчака-флатаводца, напісалі, што «цверджанне пра гібель на „данцыгскай“ загародзе „4 крэйсераў, 8 мінаносцаў і 11 транспартаў“ гэтак абсурднае, што наўрад ці мае патрэбу ў каментарыях»{{sfn|Должен признать|2006|с=33}}. Камандуючы 6-ай арміяй даклаў пра «мужнасць і выдатную распарадчасць» Калчака «падчас небяспечнай аперацыі вялікага баявога значэння». Калчак быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога Уладзіміра]] 3-й ступені з мячамі{{sfn|Плотников|1998|с=59—60|name=P59-60}}. Імя Калчака стала вядомым і за мяжой: для навучання ў яго тактыцы міннай вайны англічане падрыхтавалі на Балтыку групу сваіх марскіх афіцэраў<ref name=H3/>. З часам Калчаку надакучыла штабная праца. Аляксандр Васільевіч імкнуўся трапіць на мінаносец, любоў да якога ў яго засталося з часоў Порт-Артура. Калегі часта чулі ад Калчака пра яго моцнае жаданне камандаваць міннай дывізіяй. Пры гэтым камандуючы флотам спачувальна глядзеў на памкненні свайго маладога памочніка і прасоўваў яго ў адміралы, задумаўшы пасля гэтага даручыць яму мінную дывізію. Аднак званне Калчаку не давалі, тлумачэнне чаму гісторык П. М. Зыранаў бачыць у імаверным супраціве з боку Вярхоўнага галоўнакамандуючага [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]], пры сустрэчы з якім восенню 1914 года Калчак вельмі напорыста бараніў актыўную пазіцыю Балтыйскага флоту. Паводле думкі Цімірова, цяжкасці складаліся ў нядобрых адносінах паміж самім Эсэнам і вялікімі князямі{{sfn|Зырянов|2012|с=234—235|name=Z234-235}}. У жніўні 1915 года германскі флот, пяройдучы да актыўных дзеянняў, распачаў спробу прарыву ў [[Рыжскі заліў]]. Яго спынілі менавіта мінныя загароды: страціўшы на рускіх мінах некалькі эсмінцаў і пашкодзіўшы некаторыя крэйсеры, з-за пагрозы новых страт немцы неўзабаве скасавалі свае планы. Гэта прывяло потым і да зрыву наступлення іх сухапутных войскаў на Рыгу, бо яно не было падтрымана з мора флотам<ref name=H3/>. ==== Камандуючы Міннай дывізіяй ==== У пачатку верасня 1915 года з-за траўмы контр-адмірала П. Л. Трухачова часова вызвалілася пасада начальніка Міннай дывізіі, і яе даручылі Калчаку. Прыняўшы дывізію 10 верасня, Калчак стаў наладжваць сувязі з сухапутным камандаваннем. З камандуючым [[12-я армія (Расійская імперыя)|12-ай арміяй]] генералам {{нп3|Радка Дзмітрыевіч Радка-Дзмітрыеў|Р. Д. Радка-Дзмітрыевым|ru|Радко-Дмитриев, Радко Дмитриевич}} дамовіліся агульнымі сіламі перашкаджаць германскаму наступленню ўздоўж берага{{sfn|Кручинин|2010|с=74—75|name=K74-75}}{{sfn|Зырянов|2012|с=239—240|name=Z239-240}}. Дывізіі Калчака трэба было адбіць распачатае буйнамаштабнае нямецкае наступленне і на вадзе, і на сушы. Увосень германцы высадзілі дэсант на паўднёвым беразе Рыжскага заліва і павялі наступленне супраць войска Радка-Дзмітрыева<ref name=P59-60 />. Калчак стаў распрацоўваць дэсантную аперацыю ў германскім тыле. Нягледзячы на супраціўленне штаба Балтыйскага флоту, Аляксандр Васільевіч здолеў настаяць на сваім, хоць яму і давялося скараціць маштабы сваёй аперацыі да мінімуму. 6 кастрычніка атрад з 22 афіцэраў і 514 чалавек ніжніх чыноў на дзвюх кананерскіх лодках пад прыкрыццём 15 мінаносцаў, лінкара «Слава» і авіятранспарту «Арліца» адправіліся ў паход. Кіраваў аперацыяй асабіста А. В. Калчак. 9 кастрычніка ўтойліва ад немцаў атрад высадзіўся на бераг, зняў вартаўнічы пост каля маяка і разграміў высланую немцамі роту пяхоты. Гідрасамалёты і мінаносцы дапамагалі дэсантнікам з мора. У выніку высадкі быў ліквідаваны назіральны пункт праціўніка, захоплены палонныя і трафеі. Суадносіны страт складалі 40 чалавек забітымі з германскага боку супраць 4 параненых з рускага. Праведзеная Калчаком дэманстрацыя стала наглядным довадам магчымасці аналагічных аперацый сіламі буйнейшых злучэнняў. Германцы былі змушаны на абарону берагавой лініі ўзяць войскі з фронту і чакаць манеўраў рускіх з боку Рыжскага заліва{{sfn|Кручинин|2010|с=76—77|name=K76-77}}. [[Файл:SibirskiyStrelok.jpg|thumb|250px|Эсмінец «Сібірскі стралок» — флагманскі карабель камандзіра брыгады мінаносцаў Калчака. 1915 год.]] Сур’ёзную дапамогу ваенным часткам зрабілі караблі Калчака і надалей, падтрымліваючы іх у цяжкай сітуацыі масіраванымі абстрэламі частак ворага. У сярэдзіне кастрычніка, калі пачаліся снегапады і Калчак адвёў караблі ў гавань Рогакюль на [[Маанзундскі архіпелаг|Маанзундскім архіпелагу]], на флагманскі мінаносец прыйшла тэлефанаграма «Непрыяцель цясніць, прашу флот на дапамогу. Мелікаў». Правесці судны ноччу ў завею па вузкім канале, што выводзіць з Маанзунда, было надзвычай цяжкім заданнем. Раніцай, падышоўшы да ўзбярэжжа, даведаліся, што на мысе Рагоцем яшчэ трымаліся рускія часткі, адрэзаныя немцамі ад асноўнай сваёй групоўкі. Стаўшы на бочку, мінаносец «Сібірскі стралок» злучыўся са штабам Мелікава. Астатнія мінаносцы Калчака падышлі да берага, адкрылі шрапнэльны агонь па нямецкіх частках. У гэты дзень рускія войскі адстаялі свае пазіцыі. Мелікаў паведаміў Калчаку, што немцы панеслі такія страты, што не хутка рызыкнуць распачаць новае наступленне. Апроч таго, Мелікаў прасіў дапамогі Калчака ўжо ў сваім контрнаступленні, якое павінна было пачацца праз некалькі дзён. Праз 1½ тыдня мінаносцы Калчака вярнуліся на былыя свае пазіцыі каля фланга сухапутных войскаў, што ўпіраўся ў берагавую лінію. Агонь суднаў быў размеркаваны Калчаком такім чынам, каб прыкрываць увесь фронт атакі сухапутных частак Мелікава. Пры гэтым «Слава», што мела на ўзбраенні 12-цалевыя гарматы, бамбардзіравала бетонныя ўмацаванні германцаў, мінаносец «Адважны» браў удзел у дуэлі з берагавой батарэяй. Астатнія мінаносцы, не сходзячы з прыстрэляных пазіцый, прыкрывалі атаку сваім агнём. Цягам гадзіны нямецкія пазіцыі палі, быў узяты горад {{нп3|Кемеры|Кемерн|ru|Кемери}}, а германцы паспешна беглі. 2 лістапада 1915 года [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] паводле даклада Радка-Дзмітрыева ўзнагародзіў Калчака [[Ордэн Святога Георгія|ордэнам Святога Георгія]] 4-й ступені. Гэта ўзнагарода была падаравана Аляксандру Васільевічу за камандаванне Міннай дывізіяй<ref name=K76-77/>{{sfn|Зырянов|2012|с=241—242}}. [[Файл:KolchakMin.jpg|thumb|250px|left|Асноўныя раёны мінавання на Балтыцы пры ўдзеле і кіраўніцтве капітана 1-га рангу А. В. Калчака.]] З аповеда афіцэра Н. Фаміна, які служыў пад кіраўніцтвам Калчака: {{пачатак цытаты}} Увечары флот заставаўся на якары, калі са Стаўкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага была мною прынята тэлефанаграма прыкладна такога зместу: «Перадаецца па наказу Гасудара Імператара: капітану 1 рангу Калчаку. Мне прыемна было даведацца з данясенняў камандарма-12 пра бліскучую падтрымку, аказаную арміі караблямі пад Вашым камандаваннем, што прывяло да перамогі нашых войскаў і захопу важных пазіцый непрыяцеля. Я даўно ведаў пра гераічную Вашу службу і многія подзвігі… узнагароджваю Вас Св. Георгіем 4-ай ступені. Мікалай. Прадстаўце годных да ўзнагароды»… Уначы, калі Аляксандр Васільевіч заснуў, мы ўзялі яго тужурку і паліто і нашылі яму [[Георгіеўская стужка|георгіеўскія стужачкі]]…<ref name=H3/> {{канец цытаты}} Вяртанне Калчака на яго ранейшае месца службы — у штаб — апынулася нядоўгачасовым: ужо ў снежні ачунялы Трухачоў атрымаў новае прызначэнне, і 19 снежня Аляксандр Васільевіч, абмінучы пасаду начальніка першаснага тактычнага злучэння [[Эсмінец|эсмінцаў]]{{sfn|Должен признать|2006|с=28}}, ужо зноў прымаў Мінную дывізію, прытым гэтым разам ужо як дзейны яе камандзір<ref name=K76-77/>. Аднак і за нядоўгі час працы ў штабе капітан Калчак паспеў зрабіць вельмі важную справу: распрацаваў план аперацыі па мінаванні [[Вэнтспілс|Віндавы]], паспяхова рэалізаваны пазней. Для немцаў дзеянні Калчака ў гэтым раёне былі гэтак нечаканы, што тут адразу ж быў падарваны крэйсер і цэлы шэраг мінаносцаў германскага флоту{{sfn|Плотников|1998|с=61—62|name=P61-62}}. Перад тым як лёд пакрыў Балтыйскае мора, Калчак, ледзь паспеўшы прыняць Мінную дывізію, распачаў новую мінна-загараджальную акцыю ў раёне Віндавы. Аднак планам перашкодзіў выбух і паўзатапленне мінаносца «Забіяка», якія скасавалі аперацыю. Гэта была першая аперацыя Калчака, якая не завершылася поспехам<ref name=P61-62/>. Апроч пастановак мінных загарод, Калчак часта выводзіў пад асабістым камандаваннем у мора групы караблёў для палявання за рознымі суднамі праціўніка, вартаўнічай службы. Няшчасцем скончыўся адзін з такіх выхадаў, калі загінуў вартаўнічы карабель «Віндава». Аднак няшчасці былі выключэннямі. Звычайна, выяўленыя камандзірам Міннай дывізіі ўменне, адвага і знаходлівасць выклікалі захапленне ў яго падпарадкаваных, атрымвалі хуткае пашырэнне ў флоце і ў сталіцы. Паводле слоў аднаго з калег<ref name=P61-62/>, Калчак «тры дні матаўся з намі ў мора і не схадзіў з мастка. Нязменную вахту трымаў. Шчуплы такі, а ў справе жалезабетон нейкі! Спакойны, вясёлы і бадзёры. Толькі вочы гараць ярчэй. Убачыць у моры дымок — адразу насцярожыцца і рады, як паляўнічы. І проста на дым. Пра адмірала кажуць шмат, кажуць усё, а ён, засяроджаны, ніколі не стамляецца, робіць сваю справу ўдалечыні ад шуміхі. Амаль ніколі не бывае на беразе, затое бераг спакойны». Слава, якую набыў сабе Калчак, была заслужанай: да канца 1915 года страты нямецкага флоту ў частцы баявых караблёў перасягалі аналагічныя рускія ў 3,4 разы; у частцы гандлёвых суднаў — у 5,2 разы, і яго асабістую ролю ў гэтым дасягненні наўрад магчыма пераацаніць<ref name=P61-62/>. У 1915—1916 гадах пачынаюцца шматгадовыя глыбокія рамантычныя адносіны А. В. Калчака з [[Ганна Васільеўна Цімірова|Ганнай Васільеўнай Ціміровай]], з якой Аляксандр Васільевіч пазнаёміўся ў Гельсінгфорсе на адным з вечароў у Н. Л. Падгурскага. Ганна Васільеўна — жонка марскога афіцэра С. М. Цімірова, дачка піяніста і дырыжора, дырэктара Маскоўскай кансерваторыі {{нп3|Васіль Ільіч Сафонаў|В. І. Сафонава|ru|Сафонов, Василий Ильич}} — была амаль на 20 гадоў маладзей Аляксандра Васільевіча. Сустрэча з ёй захапіла будучага вярхоўнага кіраўніка Расіі і скарыла яго на доўгія гады: пры ўсёй уласцівай яму жорсткасці, адзначае У. Г. Хандорын, «Калчак быў чалавекам сентыментальным». Ён не пакінуў сям’ю (хоць Соф’я Уладзіміраўна меркавала, што ён у выніку з ёй развядзецца), аднак у яго жыцці склалася сітуацыя «трохвугольніка». Завязалася любоўнае ліставанне. У лістах Аляксандр Васільевіч дзяліўся са сваёй умілаванай не толькі пачуццямі, але і службовымі клопатамі, сваімі поглядамі. Гэтае ліставанне, адзначае гісторык, «дадае важныя рыскі да светапогляду будучага [[Вярхоўны кіраўнік|Вярхоўнага кіраўніка]] — рыскі, праз якія рэльефна выступае аблічча патрыёта і разам з тым мілітарыста, рыцара вайны, які пагарджае дэмакратыю»<ref name=H3/>. У вясновай кампаніі 1916 года, калі германцы павялі наступленне на Рыгу, роля калчакаўскіх крэйсераў «Слава», «Адмірал Макараў» і «Дыяна» складалася ў абстрэле і перашкаджэнні пасоўванню праціўніка. Каб выключыць магчымасць пасоўвання ўздоўж часткі берага, што знаходзіўся пад кантролем немцаў, варожых падводных лодак і транспартаў, Калчак стаў мінаваць гэтыя пляцоўкі ўзбярэжжа з дапамогай плыткаседных загараджальнікаў{{sfn|Зырянов|2012|с=247—249|name=Z247-249}}. [[Файл:Kolchak12.jpg|left|thumb|250px|Контр-адмірал Калчак на баявым караблі. Ліпень 1916 года.]] Вайна дазволіла Калчаку выявіць новыя грані свайго таленту, пасля палярных плаванняў, навуковых прац і штабной рэформатворчасці, Аляксандр Васільевіч раскрыўся як [[Палкаводзец|флатаводзец]] і мінёр<ref name=H3/>. З прыняццем 23 жніўня 1915 года Мікалаем II звання Вярхоўнага галоўнакамандуючага ў [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы]] адносіны да флоту сталі змяняцца ў лепшы бок. Гэта адчуў і Калчак. Неўзабаве стала рухацца і прадстаўленне яго да наступнага ваярскага звання. 10 красавіка 1916 года Аляксандр Васільевіч быў узведзены ў [[контр-адмірал]]ы<ref name=Z247-249/>. У. Г. Хандорын адзначае, аднак, што як асоба і ваенны спецыяліст Калчак імпанаваў далёка не ўсім. У якасці прыкладу гісторык цытуе данясенне яго калегі А. Саковіча<ref name=H3/>: «Калчак… абсалютна не прызнае сістэмы там, дзе без яе не абыйсціся, таму, што ён занадта ўражлівы і нервовы, таму, што ён зусім не ведае людскай псіхалогіі. Яго безуважлівасць, легкадумства і зусім непрыстойны стан нерваў даюць багаты матэрыял для разнастайных анекдотаў». У контр-адміральскім званні Калчак браў удзел у набегавых дзеяннях лёгкіх сіл Балтфлота на германскія камунікацыі, у прыватнасці ў спробах перапыніць транспартаванне жалезнай руды са Швецыі ў Германію. Першая атака транспартаў аказалася няўдалай. Другі паход — 31 мая 1916 года — быў спланаваны да дробязей, і сустрэча з нямецкім канвоем адбылася ў Норчэпінгскай бухце, але яе вынік часам лічаць поўным правалам Калчака{{sfn|Кручинин|2010|с=79—80}}. Для рашэння задання па знішчэнні канвою непрыяцеля з буйным грузам жалезнай руды быў сфармаваны атрад асаблівага прызначэння, што складаўся з трох крэйсераў, адзінаццаці мінаносцаў і яшчэ некалькіх дапаможных караблёў пад агульным камандаваннем начальніка 1-й брыгады крэйсераў контр-адмірала П. Л. Трухачова (сцяг на «Рурыку»). Аляксандр Васільевіч трымаў сцяг на {{нп3|Новік, эсмінец|«Новіку»|ru|Новик (эсминец)}} і камандаваў карабельнай ударнай групай з трох эсмінцаў — «Новік», «Гром» і «Пераможац», якія павінны былі вырашыць галоўнае заданне аперацыі: раптоўным ударам знішчыць асноўную мэту — непрыяцельскія транспарты{{sfn|Должен признать|2006|с=29—31}}. Выявіўшы караван, Калчак уначы атакаваў яго, рассеяў, карабель суправаджэння патапіў<ref name="Краснов"/>. Гісторыкі пішуць пра сціплыя вынікі аперацыі (быў патоплены адзін 2030-тонавы транспарт, узброены чатырма 105-мм гарматамі «Q-ship» «Герман»), і, сённяшнім днём «загадваючы» яму адсекчы ідучы з [[Стакгольм]]а караван ад шведскіх вод, ставяць у віну камандуючаму эсмінцамі заўчасны «папераджальны стрэл наперадзе па курсе канцавога судна», які пазбавіў атаку раптоўнасці і дазволіў транспартам з рудой адысці ў тэрытарыяльныя воды нейтральнай Швецыі; засяроджванне агню сваіх эсмінцаў не на транспартах, а на караблях ахоўвання; няўзгодненасць дзеянняў сваёй ударнай групы з асноўнымі сіламі П. Л. Трухачова{{sfn|Должен признать|2006|с=29—31}}. Аднак гісторык Кручынін пісаў, што крытыкі Калчака, уласнаручна паказваючы на блізкасць {{нп3|Тэрытарыяльныя воды|тэрытарыяльных вод|ru|Территориальные воды}} нейтральнай Швецыі, не ўлічваюць фактару значнай небяспекі атакаваць замест нямецкіх караблёў нейтральныя шведскія судны ва ўмовах, калі верагоднасць выведвальных дадзеных, на падставе якіх была распачата аперацыя, магла знаходзіцца пад пытаннем. Тым часам, менавіта выходзячы з гэтых меркаванняў, пісаў Кручынін, Калчак не захацеў абыходзіць караван з боку берага (па шведскіх тэрытарыяльных водах) і замест гэтага паспрабаваў папераджальным стрэлам спыніць яго для агляду, а потым па той жа прычыне не кінуўся даганяць караван у кірунку шведскага берага. Паводле ацэнкі Кручыніна ў гэтай аперацыі Калчак-генштабіст узяў верх над Калчаком-аматарам авантур і «кавалерыйскіх набегаў» сваіх мінаносцаў: «…Я, маючы на ўвазе магчымасць сустрэчы са шведскімі суднамі… вырашыў ахвяраваць выгадай неспадзяванасці нападу і выклікаць з боку ідучых суднаў нейкі ўчынак, які даў бы мне права лічыць гэтыя судны непрыяцельскімі» — пазней прызнаваўся адмірал, які павінен быў знаходзіць выступ [[Швецыя|Швецыі]] на боку Германіі даволі імаверным, а наступствы гэтай падзеі — досыць цяжкімі: апроч фактараў марской вайны, чаго каштавала адно павелічэнне працягласці сухапутнага рускага фронту на ўсю даўжыню мяжы [[Вялікае княства Фінляндскае|Вялікага княства Фінляндскага]] з яго даўнімі традыцыямі незадаволенасці рускім валадарствам{{sfn|Кручинин|2010|с=79—80}}. А. В. Калчак падчас сваёй службы на Балтыцы змог давесці, што мінная зброя пры ўмелым абыходжанні можа быць дзейсным сродкам змагання нават супраць значна пераўзыходных сіл праціўніка. Аляксандр Васільевіч займаўся дасканаленнем падрыхтоўкі і вывучкі афіцэраў і матросаў, асабліва ў частцы міннай справы. Ён не толькі кіраваў міннымі аперацыямі, але і сам вынаходзіў новыя міны, дасканаліў метады іх пастаноўкі{{sfn|Краснов|2000|с=218}}. Апошняе заданне, якім Калчак займаўся на Балтыйскім флоце, было звязана з распрацоўкай буйнай дэсантнай аперацыі ў нямецкім тыле ў Рыжскім заліве<ref name=Z247-249/>. 28 чэрвеня 1916 года ўказам імператара, у парушэнне праў старшынства{{sfn|Смолин|2012|с=124|name=S124}}, Калчак быў узведзены ў [[віцэ-адмірал]]ы і прызначаны камандуючым Чарнаморскім флотам, стаў, такім чынам, наймалодшым з камандуючых флатамі ваенных дзяржаў<ref name=H3/>. Камандаванне ваенным флотам было даручана адміралу, які ні ў мірны, ні ў ваенны час не камандаваў караблём I рангу, не кажучы ўжо пра камандаванне «станавым хрыбтом» ваенных флатоў таго часу — злучэннем цяжкіх караблёў{{sfn|Должен признать|2006|с=29}}. Прызначэнне, як пісалі афіцэры, якія ведалі Калчака, «уразіла ўсіх». Некаторыя сучаснікі звязвалі яго з блізкасцю адмірала да думскай апазіцыі, а ў Стаўцы тлумачылі гэта прызначэнне ўзмацненнем важнасці Чарнаморскага флоту і планамі дэсантнай аперацыі ў Чарнаморскіх пралівах{{sfn|Смолин|2012|с=124|name=S124}}. Прызначэнне на новае месца Калчак успрыняў без асаблівага запалу і радасці: даводзілася пакідаць жывую і цікавую справу, якой ён аддаваў усяго сябе, камандаванне Міннай дывізіяй. Апроч таго, пераезд на поўдзень аўтаматычна азначаў расстанне з умілаванай<ref name=Z247-249/>. Калчаку быў прызначаны аклад у памеры 22 тыс. рублёў у год і дадаткова марское забеспячэнне, на пераезд у Севастопаль былі адпушчаны 2 тыс. рублёў{{sfn|Плотников|1998|с=63—64|name=P63-64}}. === Камандуючы Чарнаморскім флотам === ==== Падрыхтоўкі да прыняцця флоту ==== У пачатку верасня 1916 года Аляксандр Васільевіч быў у Севастопалі, пабываўшы па дарозе ў Стаўцы і атрымаўшы там ад Імператара і начальніка яго штаба сакрэтныя інструкцыі. Сустрэча Калчака з Мікалаем II у Стаўцы стала трэцяй і апошняй<ref name=P63-64/>. Калчак правёў у Стаўцы адзін дзень 4 ліпеня 1916 года. Вярхоўны галоўнакамандуючы расказаў новаму камандуючаму Чарнаморскім флотам пра сітуацыю на франтах, перадаў утрыманне ваенна-палітычных пагадненняў з саюзнікамі пра хуткі ўступ у вайну Румыніі. Імператар ажывіўся, калі Калчак загаварыў пра Басфорскую аперацыю, сказаў, што яшчэ не вырашана, як праводзіць наступленне: уздоўж берага ці шляхам высадкі дэсанта непасрэдна ў Басфор{{sfn|Зырянов|2012|с=253—254|name=Z253-254}}. Гісторык Зыранаў піша, што хутчэй усяго менавіта тут адбылася першая сустрэча Калчака і начальніка французскай ваеннай місіі генерала {{нп3|Марыс Жанен|М. Жанена|ru|Жанен, Морис}}, які згуляў пазней важную ролю ў лёсе Аляксандра Васільевіча<ref name=Z253-254/>. У Стаўцы Калчак быў азнаёмлены з указам пра ўзнагароджанне яго [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|ордэнам Святога Станіслава]] 1-й ступені<ref name=Z253-254/>. На пасаду сцяг-капітана Чарнаморскага флоту па аператыўнай частцы Калчак узяў капітана 1-га рангу [[Міхаіл Іванавіч Смірноў (контр-адмірал)|М. І. Смірнова]], які некалі вучыўся ў роце, дзе Аляксандр Васільевіч быў фельдфебелем, разам з ім служыў у [[Марскі Генеральны штаб|Марскім генштабе]], падчас Вялікай вайны быў назіральнікам пры [[Дарданэльская аперацыя|Дарданэльскай аперацыі]] англічан і французаў у Басфоры. Ужо на шляху ў Севастопаль Калчак і Смірноў абмяркоўвалі план працы на Чорным моры, напрыклад, варта працягваць агароджу мінамі сваіх портаў ці перанесці загараджальныя аперацыі да берагоў ворага. Калчак вырашыў спыніць загароду мінамі ўласных баз і ставіць міны як мага бліжэй да берагоў непрыяцеля і ў такой колькасці, каб іх не паспявалі вытральваць, у некалькі ярусаў, каб не маглі праходзіць ні вялікія караблі, ні падводныя лодкі, ні плыткаседныя судны{{sfn|Зырянов|2012|с=256—258|name=Z256-258}}. ==== Баявая праца ў Чарнаморскім флоце ==== Зменны камандуючы Чарнаморскім флотам адмірал {{нп3|Андрэй Аўгуставіч Эбергард|А. А. Эбергард|ru|Эбергард, Андрей Августович}} ветліва сустрэў Калчака. Дзелавая гутарка была перапынена паведамленнем пра з’яўленне крэйсера «{{нп3|SMS Breslau, 1911|Брэслаў|en|SMS Breslau}}». «Адразу па ўступленні Калчака ў камандаванне флотам была атрымана вестка сакрэтнай разведкі пра тое, што крэйсер „Брэслаў“ выйшаў з Басфора ў Чорнае мора ў невядомым кірунку. Адмірал Калчак хацеў неадкладна выйсці з флотам у мора для сустрэчы з „Брэславам“, але апынулася, што… выходныя фарватары не пратраленыя і іх траленне зойме 6 гадзін часу… Стала ясна, чаму… флот ніколі не мог выйсці ў час у мора для сустрэчы праціўніка, які паспяваў рабіць набегі на нашы берагі… Раніцай флот Калчак вывеў, каля 4 гадзін дня нагнаў ворага на шляху да Каўказскага ўзбярэжжа. Наблізіўшыся на 90 [[Кабельтаў|кабельтавых]], флагман-лінкар „{{нп3|Імператрыца Марыя, лінкар|Імператрыца Марыя|en|Russian battleship Imperatritsa Mariya}}“ даў па „Брэслаў“ залп, які накрыў яго. Праціўнік паспяшаўся выпусціць дымавую заслону і, карыстаючыся хуткаходнасцю, рушыў дадому, не выканаўшы задання. Хоць шанцаў дагнаць нямецкі крэйсер у караблёў Калчака не было, ён пераследаваў яго да вечара. З гэтага часу як гэты, так і іншы нямецкі хуткаходны лінейны крэйсер „{{нп3|SMS Goeben, 1911|Гёбен|en|SMS Goeben}}“ не адахвочваліся выходзіць у мора і нападаць на расійскае ўзбярэжжа. Паводле адпрацаваных на Балтыцы метадаў праз некаторы час пад сваім асабістым кіраўніцтвам Калчак правёў мінаванне Басфора, турэцкага ўзбярэжжа, якое потым паўтаралася, ''і практычна зусім пазбавіў праціўніка магчымасці актыўных дзеянняў''. „Гёбен“ падарваўся на мінах і зусім выйшаў з ладу. Падарваліся на мінах 6 варожых падводных лодак. У адпаведнасці з задумай камандуючага міны ставілі, па магчымасці, не далей 5 міль ад берага з тым разлікам, каб пры патрэбе можна было бамбардзіраваць Басфорскія ўмацаванні з мора. Апроч таго, было арганізавана сталае назіранне за портамі праціўніка, станам мінных загарод. Каля іх, то бок у берагоў Турцыі, увесь час курсавалі мінаносцы, з якімі нярэдка выходзіў у плаванне і Калчак», — успамінаў М. І. Смірноў<ref name=H3/>. Як адзначае гісторык І. Ф. Плотнікаў, з гэтага моманту абодва хуткаходныя нямецкія крэйсеры больш не рызыкавалі нападаць на расійскае ўзбярэжжа{{sfn|Плотников|1998|с=71—74|name=P71-74}}. Прыход Калчака стаў для Чарнаморскага флоту нагодай для ажыўлення. Энергічны і актыўны камандуючы прымусіў усіх працаваць «на яць», адбыліся змены і ў камандным складзе{{sfn|Зырянов|2012|с=261—265|name=Z261-265}}. Першае заданне, пастаўленае Калчаком флоту, складалася ў ачыстцы мора ад варожых ваенных караблёў і спыненні непрыяцельскага суднаходства зусім. Для дасягнення гэтай мэты, якую можна было выканаць толькі пры поўным блакаванні Басфора і балгарскіх портаў, М. І. Смірноў пачаў планаванне аперацыі па мінаванні портаў ворага. Для змагання з падводнымі лодкамі Калчак запрасіў на Чарнаморскі флот свайго таварыша па сталічным афіцэрскім кружку капітана 1-га рангу Н. Н. Шрэйбера, вынаходніка адмысловай малой міны для падводных лодак; былі заказаны і сеткі для загароды выхадаў падводных лодак з портаў<ref name=Z261-265/>. Камандуючы флотам ізноў сутыкнуўся са старой перашкодай, якая першым разам — у пачатку сусветнай вайны — аказалася непераадольнай. Вялікі князь Мікалай Мікалаевіч, зняты Імператарам з пасады Галоўкаверха і прызначаны камандуючым Каўказскім фронтам, працягваў прытрымлівацца сваіх поглядаў, што флот не мае самастойнага значэння і служыць усяго толькі дапаможным сродкам для сухапутных частак. Камандуючы Каўказскім фронтам падаваў завышаныя патрабаванні да аховы падмацаванняў, боепрыпасаў і харчу, якія транспартаваліся яго фронту, і не лічыў патрэбным складаць перспектыўны план для планавання ахоўвання, мяркуючы, што як дапаможны сродак флот заўсёды павінен быць гатовы імгненна выконваць яго патрабаванні. Каб задаволіць запыты Мікалая Мікалаевіча, Чарнаморскі флот павінен быў бы адмовіцца ад сваіх планамерных дзеянняў па выцясненні праціўніка з Чорнага мора, таму Калчак нядоўга мірыўся з патрабаваннямі Вялікага князя, бо ўжо непасрэдна не падпарадкоўваўся яму. Перавозкі для патрэб Каўказскага фронту сталі забяспечвацца разумным і дастатковым ахоўваннем, і за ўсю вайну гэта ахоўванне не было аніразу прарвана праціўнікам, а за час камандавання Чарнаморскім флотам Калчаком быў патоплены толькі адзін рускі параход<ref name=Z261-265/>. Скарыстаўшы напрацоўкі часоў службы на Балтыцы, Калчак працягнуў пачатае яго папярэднікам адміралам Эбергардам мінаванне Басфора{{sfn|Должен признать|2006|с=33}}, а таксама замінаваў узбярэжжа Турцыі, што амаль пазбавіла ворага магчымасці дзеяць актыўна{{sfn|Плотников|1998|с=71—74|name=P71-74}}. Пад канец ліпеня пачалася аперацыя па мінаванні Басфора. Пачала аперацыю падводная лодка «{{нп3|Краб, падводная лодка|Краб|ru|Краб (подводная лодка)}}», якая выставіла ў самым горле праліва 60 мін. Потым на загад Калчака быў замінаваны ўваход у праліў ад берага да берага. Пасля чаго Калчак замінаваў выхады з балгарскіх портаў [[Варна]] і [[Зангулдак]], што моцна ўдарыла па турэцкай эканоміцы. Для падтрымкі мінных палёў у баявой гатовасці на адлегласці ў 50—100 міль ад Басфора заўсёды стаяў на дзяжурстве атрад караблёў у складзе дрэдноўта, крэйсера і некалькіх мінаносцаў, а блізу Басфора ўвесь час дзяжурыла падводная лодка<ref name=Z261-265/>. На доўгі час непрыяцельскія судны зусім зніклі з Чорнага мора. Толькі пратраліўшы канал уздоўж узбярэжжа, непрыяцель ізноў змог выпускаць у мора невялікія судны і падводныя лодкі. Тады Калчак абсталяваў для пастаноўкі мінных палёў нізкаседныя судны, якія сталі ставіць міны ўшчыльную да берага. Пад канец кастрычніка 1916 года на мінах блізу Варны падарвалася нямецкая падводная лодка «B—45», а пад канец лістапада ў Басфора яшчэ адна — «B—46». Да канца 1916 года камандуючы Чарнаморскім флотам рэалізаваў сваё заданне, трывала замкнуўшы германа-турэцкі флот, улучаючы «Гёбен» і «Брэслаў», у Басфоры<ref name=Z261-265/>, і паслабіўшы напругу транспартнай службы рускага флоту<ref name=H3/>. Пры гэтым у працы Казлова Д. Ю., Падсабляева Е. Ф. і Грыбоўскага В. Ю. «Павінен прызнаць… што да справы развіцця марской сілы Калчак меў вялізны ўплыў» сцвярджаецца, што асноўная ўдарная сіла турэцка-германскага флоту — крэйсеры «Гёбен» і «Брэслаў» — у канцы 1916 года і ў першай палове 1917 года не з’яўляліся ў Чорным моры з-за рамонту і пераабсталявання, а не таму, што пры басфорскія мінныя загароды былі для іх непераадольнай перашкодай{{sfn|Должен признать|2006|с=34}}. Да Калчака прыйшла ўсерасійская вядомасць. Цэнтральныя газеты сталі публікаваць пра яго артыкулы, месціць на сваіх старонках яго партрэты. Першы артыкул пра камандуючага Чарнаморскім флотам — «Новы адмірал» — быў апублікаваны 13 жніўня 1916 года сталічным выданнем «{{нп3|Новое время, газета|Новое время|ru|Новое время (газета)}}». Праз месяц у гэтай жа газеце быў апублікаваны першы літаратурны партрэт Калчака — «З камандуючым у адкрытым моры». 29 верасня ў газеце «Вечернее время» быў змешчаны фотапартрэт Калчака{{sfn|Зырянов|2012|с=267}}. Разам з тым служба Калчака на Чарнаморскім флоце была адзначана шэрагам няшчасцяў і страт, якіх магло і не быць. Самай буйнай стратай стала гібель 7 кастрычніка 1916 года флагмана флоту лінкара «[[Імператрыца Марыя, лінкар|Імператрыца Марыя]]». Праз 15 хвілін пасля першага выбуху камандуючы на катары падышоў да борта тонучага карабля. Першай дырэктывай Калчака было адвесці далей ад «Марыі» «Кацярыну Вялікую», пасля чаго, нягледзячы на выбухі, якія працягваліся, адмірал устаў на борт лінкара і асабіста кіраваў затапленнем паграбоў і лакалізацыяй пажару. Гэтымі мерамі камандуючы выратаваў горад і рэйд. Аднак спробы патушыць агонь не завершыліся поспехам{{sfn|Кручинин|2010|с=115}}. Адмірал, які надзвычай моцна перажываў страту флагмана, трымаўся мужна, хоць, бывала, і зрываўся, даходзячы да крайняй ступені гневу. У гэтыя дні было атрымана шмат спачувальных лістоў у адрас Калчака. Першы прыйшоў ад Мікалая II: «Смуткую пра цяжкую страту, але цвёрда ўпэўнены, што Вы і гераічны Чарнаморскі флот мужна перанесяце гэта выпрабаванне». Імператар адправіў у Севастопаль афіцэра Стаўкі Бубнова, які курыраваў Чарнаморскі флот, з паведамленнем, што «ён не бачыць ніякай яго віны ў гібелі „Імператрыцы Марыі“, ставіцца да яго па-ранейшаму і загадвае спакойна працягваць камандаванне». Сучасны даследчык П. М. Зыранаў адзначае, што словы Мікалая II займелі спрыяльны ўплыў на Калчака, які неўзабаве цалкам акрыяў і заняўся сваёй наступнай галоўнай справай — падрыхтоўкай Басфорскай аперацыі{{sfn|Зырянов|2012|с=270—280}}. ==== Планаванне Басфорскай аперацыі ==== Марскі аддзел Стаўкі і штаб Чарнаморскага флоту распрацавалі просты і дзёрзкі план Басфорскай аперацыі як альтэрнатыву акадэмічнаму і складанаму плану генерала М. В. Аляксеева. Паводле гэтага, па ацэнцы сучасных гісторыкаў, «сувораўскага» плана маракоў, які распрацоўваўся пры ўдзеле Калчака, было вырашана здзейсніць нечаканы і імклівы ўдар у цэнтр усяго ўмацаванага раёна — [[Канстанцінопаль]]. Аперацыя планавалася маракамі на верасень 1916 года. Меркавалася спалучаць дзеянні сухапутных войскаў на паўднёвым краі [[Румынскі фронт|Румынскага фронту]] з дзеяннямі флоту. У аперацыі мог узяць удзел і англійскі флот, наступаючы па Эгейскім моры<ref name=P71-74/>. Мікалай II цалкам падтрымаў план аперацыі маракоў, але генерал Аляксееў спрабаваў бараніць свой уласны план, што патрабаваў нерэальнага здымання з фронту дзесяці пяхотных дывізій. Пры гэтым на фармаванне і навучанне дэсантнага атрада патрабавалася тры — чатыры месяцы, у сувязі з чым аперацыю адклалі да красавіка — мая 1917 года. Аляксееў, які разлічваў на пераможнае завяршэнне вайны ў выніку вясновага наступлення ў [[Галічына|Галічыны]], якое рыхтавалася, не стаў пярэчыць супраць падрыхтоўкі дэсанта{{sfn|Зырянов|2012|с=283—290|name=Z283-290}}. З канца [[1916]] года пачалася комплексная практычная падрыхтоўка да Басфорскай аперацыі: праводзілі трэнаванні па высадцы дэсанта, стральбе з караблёў, разведвальныя паходы атрадаў мінаносцаў да Басфора, усебакова вывучалі ўзбярэжжа, праводзілі аэрафотаздымку<ref>[http://www.rons.ru/novikov-kolchak.htm Памяти вице-адмирала Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101129110732/http://www.rons.ru/novikov-kolchak.htm |date=29 лістапада 2010 }}.</ref>. Фармавалася адмысловая дэсантная Чарнаморская дывізія марской пяхоты на чале з палкоўнікам [[Аляксандр Іванавіч Вярхоўскі|А. І. Вярхоўскім]], якую курыраваў асабіста Калчак<ref name=Z283-290/>. 31 снежня 1916 года Калчак аддаў загад пра фарміраванне Чарнаморскай паветранай дывізіі, атрады якой меркавалася разгортваць у адпаведнасці з паступленнем марскіх самалётаў. У гэты дзень Калчак на чале атрада з трох браняносцаў і двух авіятранспартаў распачаў паход да берагоў Турцыі, аднак з-за ўзмацнелага хвалявання бамбардзіроўку берагоў непрыяцеля з гідрасамалётаў давялося адкласці<ref name=Z283-290/>. М. Смірноў ужо ў эміграцыі пісаў: «Не здарылася б рэвалюцыя, Калчак узняў бы рускі сцяг на Басфоры»<ref>''Смирнов М. И.'' [http://www.archive.org/details/admiralaleksandr008800 Адмирал А. В. Колчак.] — Париж, 1930. — С. 60.</ref>. Пры ацэнцы баявой працы Чарнаморскага флоту ў перыяд камандавання ім А. В. Калчака сучасныя гісторыкі адзначаюць, што флот дамогся за гэты час вялікіх поспехаў. Былі загнаны на базы непрыяцельскія падводныя лодкі, вораг панёс вельмі значныя страты, і яго флот пазбавіўся магчымасці выхаду ў Чорнае мора, былі перарваны напады на рускае ўзбярэжжа<ref name=P71-74/>. І. Ф. Плотнікаў піша, што Калчак карыстаўся вельмі высокім аўтарытэтам сярод сучаснікаў як флатаводзец, і ацэньвае яго як аднаго з самых знакамітых адміралаў у гісторыі рускага флоту{{sfn|Плотников|1998|с=67}}. ==== Лютаўская рэвалюцыя і палітычныя пагляды Калчака ==== {{Асноўны артыкул|Лютаўская рэвалюцыя}} Заняцце такога значнага і высокага паста, як камандуючы флотам, абавязвала адмірала быць у курсе палітычнай сітуацыі ў краіне. У гэты перыяд ліберальная апазіцыя, выкарыстаўшы цяжкае становішча ваеннай Расіі, рыхтавала штурм вярхоўнай дзяржаўнай улады, намацвала і наладжвала кантакты ў асяроддзі найвышэйшага генералітэту. Змоўцаў асабліва цікавілі ваенныя, якія мелі ў сваіх руках рэальную ваенную сілу: камандуючыя франтамі і флатамі. Вядома, што ў жніўні 1916 года Калчака наведаў член Прагрэсіўнага блока Дзяржаўнай думы М. В. Чаўнакоў, які ўваходзіў у групу, якая рыхтавала дзяржаўны пераварот. Генерал М. В. Аляксееў, які знаходзіўся ў перадрэвалюцыйны час у Крыме, двойчы{{sfn|Смолин|2012|с=125|name=S125}} выклікаў да сябе Калчака і начальніка яго штаба для дакладаў пра сітуацыю на Чорным моры. Апроч гэтых дзвюх афіцыйных сустрэч таксама былі і іншыя прыватныя гутаркі. Паводле сведчанняў Аляксандра Васільевіча, ім часта даводзілася мець зносіны з Аляксеевым на дзяржаўныя тэмы{{sfn|Смолин|2012|с=123—127|name=S123-127}}. Калчак быў інфармаваны пра палітычныя падзеі ў краіне як з афіцыйных, так і неафіцыйных крыніц — так, Г. В. Цімірова цікавілася палітыкай, наведвала госцевую трыбуну Дзяржаўнай думы і ў лістах да Калчака паведамляла яму палітычнае становішча ў сталіцы. Калчаку было вядома пра настроі апазіцыйнай ліберальнай інтэлігенцыі. Ён не заставаўся пабочным назіральнікам, імкнучыся ўсімі сіламі перашкодзіць узросту рэвалюцыйных настрояў і засцерагчы даручаны яму Імператарам флот ад узрушэнняў, якія насоўваліся<ref name=S123-127/>. Падзеі [[Лютаўская рэвалюцыя|лютага 1917 года]] ў сталіцы заспелі віцэ-адмірала Калчака ў [[Батумі|Батуме]], куды ён адправіўся на сустрэчу з камандуючым Каўказскім фронтам Вялікім князем Мікалаем Мікалаевічам для абмеркавання графіка марскіх перавозак і будавання порта ў [[Трабзон|Трапезундзе]]. 28 лютага адмірал атрымаў тэлеграму з Марскога генеральнага штаба пра бунт у Петраградзе і захоп горада мяцежнікамі. Калчак паказаў тэлеграму Вялікаму князю. Высветлілася, што Мікалай Мікалаевіч ніякай інфармацыі пра падзеі, якія адбываюцца ў Петраградзе, не мае{{sfn|Зырянов|2012|с=293|name=Z293}}. Апісваючы падзеі гэтага дня ў лісце А. В. Ціміровай, Калчак выказаўся{{sfn|Смолин|2012|с=135|name=S135}}:{{quotation|Я сёння стаміўся ад любых абмеркаванняў і рашэнняў пытанняў велізарнай важнасці, што патрабуюць абдумвання кожнага слова|''Колчак А. В.'' «Милая, обожаемая моя Анна Васильевна…». — С. 152.}} Гісторык А. В. Смолін лічыць, што ў гэтым выказванні Калчак гаварыў пра бунт у сталіцы і лёс імператара. Што да Мікалая Мікалаевіча, то праз тыдзень — 7 сакавіка 1917 года — ён сказаў Вялікаму князю {{нп3|Андрэй Уладзіміравіч, вялікі князь|Андрэю Уладзіміравічу|ru|Андрей Владимирович (великий князь)}} пра гэту сустрэчу з Калчаком: {{quotation|Пра падзеі, што здарыліся ў Петраградзе, я пазнаў 1 сакавіка<ref>У рэчаіснасці 28 лютага.</ref> ў Батуме. Туды ездзіў перагаварыць з адміралам Калчаком — ён проста немагчымы.|''Великий князь Николай Николаевич''. Из дневника А. В. Романова за 1916—1917 гг. — С. 197.}} Тлумачачы прычыну незадаволенасці Мікалая Мікалаевіча адміралам Калчаком, А. В. Смолін злучае яго з абмеркаваннем падзей у Петраградзе і лёсу Мікалая II. Раздражненне Мікалая Мікалаевіча гісторык тлумачыць тым, што, магчыма, ужо 28 лютага Вялікі князь схіляўся да варыянту [[Адрачэнне Мікалая II|адрачэння]], тым часам як Калчак працягваў заставацца верным імператару<ref name=S135/>. Гісторык А. С. Кручынін, кажучы пра гэту рэпліку Вялікага князя, адзначае акалічнасць, што ''аператыўныя'' прапановы і планы камандуючага Чарнаморскім флотам у Мікалая Мікалаевіча раней ніколі не выклікалі гэтак негатыўнай рэакцыі, і прыводзіць у сваёй працы ліст капітана 2-га рангу Лукіна, змест якога цалкам можа быць інтэрпрэтаваны як прапанова Калчака пра шырокамаштабную ваенную дэманстрацыю «поўдня» ў процівагу салдацкаму мяцяжу «поўначы»{{sfn|Кручинин|2010|с=134}}. 28 лютага Калчак адплыў з Батума і прыбыў у Севастопаль 1 сакавіка. Яшчэ з Батума ён распарадзіўся перапыніць тэлеграфную і паштовую сувязь Крыма з астатнімі тэрыторыямі Расіі — для прадухілення панікі і пашырэння неправераных чутак. Было загадана ўсе паступаючыя тэлеграмы адпраўляць у штаб Чарнаморскага флоту{{sfn|Смолин|2012|с=134}}<ref name=Z293/>. У Севастопалі Калчак азнаёміўся з некалькімі тэлеграмамі ў яго адрас. {{нп3|Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|М. В. Радзянка|ru|Родзянко, Михаил Владимирович}} паведамляў пра паўстанне ў сталіцы і пераходзе ўлады да {{нп3|Часовы камітэт Дзяржаўнай думы|Часовага камітэта Дзяржаўнай думы|ru|Временный комитет Государственной думы}}. Марскі міністр {{нп3|Іван Канстанцінавіч Грыгаровіч|І. К. Грыгаровіч|ru|Григорович, Иван Константинович}} інфармаваў, што «Камітэт Дзяржаўнай думы паступова аднаўляе парадак», і расказваў пра загад адмірала {{нп3|Адрыян Іванавіч Няпенін|А. І. Няпеніна|ru|Непенин, Адриан Иванович}}, які аб’яўляў Балтыйскаму флоту пра падзеі ў Петраградзе. Тэлеграма М. В. Аляксеева падрабязна інфармавала пра падзеі з 25 па 28 лютага ў сталіцы. Начальнік марскога штаба Стаўкі Вярхоўнага галоўнакамандуючага адмірал А. І. Русін інфармаваў пра мяцеж у Петраградзе, хваляванні ў Кранштаце і загадваў «прыняць усе меры ў падтрыманні спакою ў флоце». На нарадзе старэйшых палкаводцаў, скліканай адміралам, было вырашана паведаміць камандам караблёў пра паўстанне ў сталіцы Расіі. Калчак адначасова {{нп3|Аспрэчанне|дэзавуяваў|ru|Опровержение}} свой загад пра інфармацыйную блакаду Крыма, якая ўжо не мела сэнсу з-за прыняцця на флоце нямецкіх тэлеграм з паведамленнямі пра рэвалюцыю ў Петраградзе, і вырашыў узяць ініцыятыву ў свае рукі, інфармуючы флот пра падзеі праз уласныя загады. 2 сакавіка камандуючы выдаў загады, у якіх паведамляў флоту пра петраградскія падзеі, патрабаваў верыць толькі яго загадам і ігнараваць дэзынфармацыйныя паведамленні турэцкіх радыёстанцый і прыводзіў тэлеграму Радзянкі са зваротам да арміі і флоту ад імя Часовага камітэта Дзяржаўнай думы{{sfn|Смолин|2012|с=136—138|name=S136-138}}. Сучасныя гісторыкі зважаюць на ўтрыманне першага з загадаў, за № 771. Гэтым загадам Калчак упершыню паведамляў флот пра падзеі ў Петраградзе, і зроблена было гэта апавяшчэнне Калчаком зусім не ў «рэвалюцыйным» тоне: камандуючы флотам не спяшаўся далучацца да рэвалюцыйнай плыні і сканчаў свой загад цалкам манархічным заклікам{{sfn|Кручинин|2010|с=126}}: {{пачатак цытаты}}Загадваю ўсім чынам Чарнаморскага флоту і даручаным мне сухапутным войскам працягваць цвёрда і непахісна выконваць свой абавязак перад Гасударом Імператарам і Радзімай.{{канец цытаты}} Гісторык А. В. Смолін адзначае, што патрабаванне Калчака працягваць выконваць «абавязак перад Гасударом Імператарам» з’яўляецца сведчаннем вернасці адмірала прысязе ''да адрачэння''<ref name=S136-138/>. 1 сакавіка Радзянка, Рузскі і Аляксееў спрабавалі схіліць прыбылага са Стаўкі ў Пскоў Гасудара да адрачэння<ref name="B300">''Боханов А. Н.'' Николай II. — М.: Вече, 2008. — С. 300. — (Императорская Россия в лицах). — ISBN 978-5-9533-2541-7.</ref>. Мікалай II настаяў, каб былі апытаны ўсе вышэйшыя палкаводцы. Камандуючых флатамі Аляксееў не апытаў, хоць павінен быў гэта зрабіць, бо і Няпенін, і Калчак, нароўні з камандуючымі франтамі, падпарадкоўваліся Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму{{sfn|Смолин|2012|с=139|name=S139}}: на думку гісторыка П. М. Зыранава ў гэтым адлюстравалася грэблівае стаўленне рускага генералітэту да флоту{{sfn|Зырянов|2012|с=300}}. Замест гэтага 2 сакавіка камандуючы Чарнаморскім флотам атрымаў ад Аляксеева асведамляльную тэлеграму, у якой прыводзіліся тэксты тэлеграм ад камандуючых франтамі Мікалаю II з просьбамі пра адрачэнне<ref name=S139/>. Асведамляльная тэлеграма не патрабавала адказу, але камандуючыя Балтыйскім і Чарнаморскім флатамі ў аднолькавай сітуацыі павялі сябе па-рознаму: Няпенін 2 сакавіка адправіў Гасудару тэлеграму, у якой далучаўся да просьбаў адрачыся ад прастола, а Калчак вырашыў зусім не браць удзел у тэлефоннай нарадзе, якая адбывалася 2 сакавіка<ref name=S139/>. Гісторык А. В. Смолін адзначае, што і 3 сакавіка Калчак яшчэ не прызнаваў Часовага ўрада, бо ў сярэдзіне гэтага дня ён рабіў запыт у Стаўку, патрабуючы тлумачэнняў, хто ў дадзены момант з’яўляецца «законнай вярхоўнай уладай», а хто Вярхоўным галоўнакамандуючым. Пры гэтым гісторык адзначае, што пад «законнай вярхоўнай уладай» Калчак меў на ўвазе менавіта манарха. Нават 11 сакавіка камандуючы флотам у лісце ваеннаму міністру задаваўся пытаннем, што рабіць з словамі «За Цара» на ваенных сцягах і значках Чарнаморскага флоту, не прыняўшы самастойнага рашэння і толькі выканаўшы паступаючую ў адказ на запыт дырэктыву{{sfn|Смолин|2012|с=141—144|name=S141-144}}. У 1919 годзе, знаходзячыся на пасту [[Вярхоўны кіраўнік|Вярхоўнага кіраўніка Расіі]], Калчак скасаваў святкаванне гадавіны [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]]. Былі забаронены мітынгі і маніфестацыі ў яе гонар на той падставе, што рана падводзіць вынікі рэвалюцыі, што прывяла ў выніку да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|бальшавіцкага перавароту]]<ref name=H8>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811042903.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Слова и дела»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202223954/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811042903.phtml |date=2 снежня 2013 }}.</ref>. Што да палітычных поглядаў Аляксандра Васільевіча, то да сакавіка 1917 года яго манархізм зусім бясспрэчны. Пасля рэвалюцыі паводле зразумелых прычын Калчак свае погляды не афішаваў і рэкламаваць уласны [[манархізм]] лічыў няўчасным<ref name=S141-144/>. Пры гэтым М. І. Смірноў у эмігранцкіх успамінах пісаў<ref name=S141-144/>: {{quotation|Калчак быў верны пасадзе і Бацькаўшчыне. Вестка пра адрачэнне Гасудара яго вельмі засмуціла, і ён лічыў, што Бацькаўшчына ідзе да гібелі.|''Смирнов М. И.'' Адмирал Александр Васильевич Колчак во время революции в Черноморском флоте. — С. 4.}} Ускосным довадам прыхільнасці Калчака манархічным паглядам з’яўляецца неафіцыйнае наведванне Калчаком 17 ліпеня 1919 года, у дзень памінання царскай сям’і, Екацярынбурга, дзе ён сустракаўся з архібіскупам Уфімскім {{нп3|Андрэй (Ухтомскі)|Андрэем|ru|Андрей (Ухтомский)}}. Значэнне гэтага неафіцыйнага візіту набывае асаблівае значэнне, калі ўлічваць, што за два дні да гэтага Калчак наведваў гэты горад з візітам афіцыйным<ref name=S141-144/>. Сучасная гістарыяграфія не мае значных падстаў для сцвярджэнняў пра раптоўныя змены адміралам сваіх перакананняў, а вось выказваць іх адкрыта ён ужо сапраўды не меў ніякай магчымасці. Пазіцыя адмірала ў пытанні пра адрачэнне зрабіла сур’ёзны ўплыў на яго папулярнасць у [[Белы рух|Белым руху]] як палкаводца, не заплямленага «грахом Лютага», у адрозненне ад некаторых вышэйшых генералаў<ref name=S141-144/>. Нягледзячы на ўсе высілкі камандуючага, цалкам выключыць хваляванні на флоце не атрымалася. 3 сакавіка на «Кацярыне Вялікай» на фоне шпіёнаманіі, якая выявілася сярод матросаў, і патрабаванняў выдалення афіцэраў з нямецкімі прозвішчамі скончыў самагубствам мічман Фок. 4 сакавіка матросы запатрабавалі прыбыцця на судна камандуючага флоту. Калчак наведаў карабель, але толькі пасля даклада яго камандзіра, а не пад ціскам каманды. Абураны паводзінамі матросаў, адмірал гаварыў з камандай на палубе рэзка і груба. Ён адпрэчыў падозранні ў здрадзе афіцэраў з нямецкімі прозвішчамі і адмовіў у іх спісанні на бераг<ref name=S141-144/>. 4 сакавіка на загад Калчака газета «Крымский вестник» паведаміла пра адрачэнне Мікалая II і фарміраванні [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]]. Весткі флот успрыняў спакойна, аднак у гэты ж дзень у Севастопалі пачаліся мітынгі, і Калчак для разраджэння становішча 5 сакавіка правёў агляд частак. Пасля агляду зноў пачаліся мітынгі. На адзін з іх сталі патрабаваць прыбыцця адмірала. Калчак спачатку ехаць не хацеў, але потым пагадзіўся. Ён загадаў разысціся, але матросы замкнулі вароты і запатрабавалі адпраўкі вітальнай тэлеграмы Часоваму ўраду ад Чарнаморскага флоту. Калчак выступіў з кароткай прамовай і абяцаў адправіць тэлеграму. Пасля гэтага яго адпусцілі. У тэлеграмах, адпраўленых у адрас Г. Я. Львова, Часовага ўрада, [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|А. І. Гучкова]], М. В. Радзянкі, ад імя Чарнаморскага флоту і жыхароў Севастопаля Калчак вітаў урад і выказваў надзею, што ён давядзе вайну да перамогі. Пры гэтым у тэлеграмах Калчак ні слова не казаў пра рэвалюцыю, дзякуючы якой улада апынулася ў руках гэтага ўрада. У сувязі з гэтым, паказвае А. С. Смолін, адмірал вітаў не рэвалюцыю, але ўрад, які будзе здольны здабыць перамогу ў вайне. Гісторык адзначае таксама, што ў сваіх дакладах 6 сакавіка Аляксееву і Русіну Калчак зняў з сябе адказнасць за прызнанне Часовага ўрада, пераклаўшы яе на каманды караблёў і насельніцтва горада{{sfn|Смолин|2012|с=145—147|name=S145-147}}: {{quotation|Каманда і насельніцтва прасілі мяне паслаць ад Чарнаморскага флоту вітанне новаму ўраду, што мною і выканана.|А. В. Калчак. 6 сакавіка 1917 года.}} Гісторык У. Г. Хандорын зважае, што прызнанне Часовага ўрада Калчак вырашыў правесці праз Стаўку Вярхоўнага галоўнакамандуючага, у выглядзе дырэктывы яму адтуль. Атрымаўшы радыёграму новага ўрада, камандуючы Чарнаморскім флотам адказаў у сталіцу, што падпарадкуецца гэтаму ўраду не раней, чым атрымае адпаведную дырэктыву са Стаўкі<ref name=H4 />. 10 сакавіка, каб перапыніць чараду мітынгаў і дэманстрацый, Калчак вывеў флот у мора, палічыўшы, што баявая праца будзе лепшым супраціўленнем «паглыбленню рэвалюцыі». Правасць Калчака, які з дапамогай такой практыкі супрацьстаяў бальшавіцкай раскладальнай агітацыі, прызнаваў і бальшавік А. У. Платонаў, які служыў у гэты час на «Кацярыне Вялікай», які сведчыў, што «частыя паходы адрывалі масы ад палітыкі… служылі перашкодай развіццю рэвалюцыі»{{sfn|Зырянов|2012|с=309—311|name=Z309-311}}. Іншая прычына поспеху Калчака ў захаванні баяздольнасці флоту складалася ў здольнасці ў цяжкай сітуацыі ісці на кампраміс, выяўляць гнуткасць<ref name="Sokolov" />, валявым высілкам і вытрымкай управіцца з уласным неўраўнаважаным і запальчывым характарам. Гэта змаганне з сабой каштавала адміралу велізарных высілкаў, аднак яно ж дазволіла, як піша А. С. Смолін, выявіць якасці, што характарызуюць ужо сапраўднага палітыка{{sfn|Смолин|2012|с=151, 154|name=S151,154}}. Калчак папераджальнымі загадамі змог прадухіліць крайнія праявы на флоце, звязаныя з рухам за скасаванне пагонаў і адданне гонару. Камандуючы не стаў чыніць перашкод і матроскім ідэям пра пераназванне баявых караблёў, што таксама было адлюстравана ў яго загадах<ref name=S151,154/>. Паводле яго дырэктывы былі распушчаны севастопальскія паліцыя і корпус жандараў (замест іх была сфармавана гарадская міліцыя) і выпушчаны з турмаў палітычныя зняволеныя<ref name="Sokolov" />. 19 сакавіка адмірал зацвердзіў праект, што ўводзіў у законнае рэчышча і падначальваў камандуючаму новыя флоцкія арганізацыі — камітэты. Са «Становішчам пра арганізацыю чыноў флоту, Севастопальскага гарнізона і працоўных на дзяржаўную абарону працоўных» быў азнаёмлены і ваенны міністр, Выканкам Петрасавета і члены Дзярждумы, а трохі пазней і Стаўка. Нягледзячы на пярэчанні начальніка штаба Стаўкі [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікіна]], галоўкаверх Аляксееў ухваліў праект Калчака, пасля чаго яго ўкаранілі паўсюдна<ref name=Z309-311/>. Паводле рашэння адмірала Дому афіцэраў флоту ў Севастопалі было прысвоена імя {{нп3|Пётр Пятровіч Шміт|Пятра Шміта|ru|Шмидт, Пётр Петрович}}, а пазней Калчак падтрымаў ідэю перапахавання яго рэшткаў і рэшткаў іншых вядучых удзельнікаў {{нп3|Севастопальскае паўстанне, 1905|паўстання 1905 года|ru|Севастопольское восстание (1905)}} ў {{нп3|Пакроўскі сабор, Севастопаль|Пакроўскім саборы Севастопаля|ru|Покровский собор (Севастополь)}}<ref name="Sokolov" />. Такія меры камандуючага дазволілі ўнікнуць на Чарнаморскім флоце эксцэсаў, падобных тым, {{нп3|Забойствы афіцэраў Балтыйскага флоту падчас Лютаўскай рэвалюцыі|якія адбыліся на Балтыйскам флоце|ru|Убийства офицеров Балтийского флота во время Февральской революции}} і набылі Калчаку рэпутацыю афіцэра, вернага справе рэвалюцыі і такога, што ўлічваў матроскія настроі{{sfn|Смолин|2012|с=153}}. З красавіка 1917 года сталі шырыцца чуткі пра перавод Аляксандра Васільевіча на пасаду камандуючага Балтыйскім флотам<ref name=S151,154/>. Адразу ж супраць такога пераводу выступіў новы Вярхоўны галоўнакамандуючы М. В. Аляксееў, уражаны тым, што Стаўка пра гэта нічога не ведала. Гісторык Смолін піша пра знойдзеныя ў архівах тры тэлеграмы ў Стаўку, якія інфармавалі пра перамяшчэнні Калчака пасля яго прыезду ў сталіцу, што, паводле яго думкі азначала, з вялікай доляй імавернасці, што Стаўка вяла ўласнае назіранне за адміралам і ставілася да яго насцярожана{{sfn|Смолин|2012|с=156—159|name=S156-159}}. ==== Камандзіроўка ў Петраград ==== [[Файл:Kolchak 1917.jpg|thumb|250px|Калчак у новай марской форме Часовага ўрада (без пагонаў, са знакамі адрознення на рукавах і {{нп3|Пяціканцовая зорка|пяціканцовай зоркай|ru|Пятиконечная звезда}} на цэшцы), лета 1917 года.]] 15 красавіка адмірал прыбыў у Петраград па выкліку ваеннага міністра Гучкова. Апошні спадзяваўся выкарыстаць Калчака ў ролі кіраўніка ваеннага перавароту для ліквідацыі двоеўладдзя і ўсталявання ваеннай дыктатуры<ref name=S156-159/> і прапанаваў Аляксандру Васільевічу ўзяць на сябе камандаванне Балтыйскім флотам{{sfn|Плотников|1998|с=88—89|name=P88-89}}. Меркаванае прызначэнне Калчака на Балтыку было ўвязана са стварэннем Асобнай арміі «для абароны Петраграда». Улічваючы, што ніякай пагрозы сталіцы ў той час германцы не ўяўлялі, мэты стварэння такой арміі ляжалі ў плоскасці спроб Гучкова навесці ў Петраградзе парадак<ref name=S156-159/>. Прызначэнне Калчака на Балтыку не адбылося, паводле адной версіі, у сувязі з тым, што {{нп3|Андрэй Сямёнавіч Максімаў|А. С. Максімаў|ru|Максимов, Андрей Семёнович}}, камандуючы Балтыйскім флотам, сабатаваў уласны выклік у Петраград для здымання з пасады<ref name=S156-159/>, паводле іншай, Калчак пераканаў Гучкова пакінуць усё як ёсць<ref name=P88-89/>. У Петраградзе Калчак узяў удзел у пасяджэнні ўрада, дзе выступаў з дакладам пра стратэгічную сітуацыю на Чорным моры. Яго даклад зрабіў добрае ўражанне<ref name=H4>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040141.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «На распутье. Россия в огне»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131015190908/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040141.phtml |date=15 кастрычніка 2013 }}.</ref>. Калі зайшла гаворка пра Басфорскую аперацыю, Аляксееў вырашыў скарыстаць сітуацыю і канчаткова пахаваць аперацыю, якой ніколі не спачуваў. Генерал заявіў, што ў яго няма патрэбных для аперацыі пяці дывізій, што ў арміі ўжо няма ніводнага палка, у якім ён мог быць упэўнены, і што сам Калчак не можа быць да канца ўпэўнены ў сваім флоце. Нягледзячы на тое, што ў гэты момант абвалілася прадпрыемства, якое адмірал бачыў вянком сваёй ваенна-марской службы і нават «большай часткай утрымання і сэнсу жыцця», ён з меркаванняў ваярскай дысцыпліны не стаў на ўрадавым пасяджэнні ўступаць у спрэчку з Галоўкаверхам{{sfn|Зырянов|2012|с=320, 322|name=Z320,322}}. Калчак пазнаёміўся таксама з генералам [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Л. Г. Карнілавым]]<ref name=S156-159/>. Калчак браў удзел і ў нарадзе камандуючых франтамі і арміямі ў штабе Паўночнага фронту ў Пскове. Адтуль адмірал вынес цяжкае ўражанне пра дэмаралізацыю войскаў на фронце, [[Братанне|братанні]] з германцамі і хуткім іх развале{{sfn|Плотников|1998|с=88—89|name=P92}}. У Петраградзе адмірал быў сведкам узброеных салдацкіх маніфестацый і лічыў, што іх трэба здушыць з дапамогай сілы{{sfn|Смолин|2012|с=161|name=S161}}. Адмову Часовага ўрада Карнілаву, камандуючаму сталічнай ваеннай акругай, у падаўленні ўзброенай дэманстрацыі Калчак лічыў памылкай, нароўні з адмовай у гэтым яму ў выпадку патрэбы ў флоце дзеяць аналагічна<ref name=P92/>. Нават Гучкова, які рыхтаваў ваенны пераварот, ён лічыў такім, што занадта далёка зайшоў у частцы зробленых безадказным арганізацыям саступак<ref name=S161/>. Калчак быў упэўнены, што ў той час аўтарытэта камандуючых і змешчаных у іх руках сіл як у Петраградзе, так і на поўдні Расіі, для гэтага яшчэ хапала<ref name=P92/>. Настроі, з якімі Калчак пакідаў Петраград, найлепей перадаюцца ўрыўкам з яго ліста Ціміровай<ref name=Z320,322/>: <blockquote>З Петраграда я вывез дзве сумнеўныя каштоўнасці — цвёрдае перакананне ў няўхільнасці дзяржаўнай катастрофы са слабой верай у нейкае дзіва, якое магло б яе запабегчы, і маральную пустэчу.</blockquote> Калчак быў уганараваны падзякай ваеннага міністра за хуткія разумныя дзеянні, якімі ён спрыяў захаванню парадку на Чарнаморскім флоце. Вярнуўшыся з Петраграда, Калчак заняў наступальную пазіцыю, спрабуючы выйсці на агульнарасійскую палітычную сцэну<ref name=S164-165/>. ==== Чарнаморская дэлегацыя ==== {{Асноўны артыкул|Чарнаморская дэлегацыя}} 25 красавіка 1917 года Калчак выступіў на сходзе афіцэраў з дакладам «Становішча нашых узброеных сіл і стасункі з саюзнікамі». Калчак адзначаў: {{пачатак цытаты}}Мы стаім перад распадам і знішчэннем нашых узброеных сіл, [паколькі] старыя формы дысцыпліны абваліліся, а новыя стварыць не ўдалося.{{канец цытаты}} Калчак патрабаваў спыніць рэформы, заснаваныя на «ганарлівасці невуцтва», і прыняць формы дысцыпліны і арганізацыі ўнутранага жыцця, ужо прынятыя ў [[Антанта|саюзнікаў]]. Даклад Калчака зрабіў на слухачоў велізарнае ўражанне і натхніў іх. Камандуючы пакідаў трыбуну пад апладысменты. Поспех выступу Калчака адзначаў нават бальшавік Платонаў{{sfn|Смолин|2012|с=163|name=S163}}. Высілкі адмірала па прадухіленні [[Анархія|анархіі]] і развалу флоту давалі плён: Калчаку атрымалася падняць дух у Чарнаморскім флоце. Нават галасаванне пра пажаданасць прыезду ў Крым [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]], якое праводзілася Цэнтральным ваенна-выканаўчым камітэтам (ЦВВК), скончылася тым, што з 409 дэлегатаў толькі 20 выказалася ў падтрымку, пасля чаго па крымскіх гарадах была разаслана дырэктыва пра недапушчальнасць прыезду{{sfn|Плотников|1998|с=96—97|name=P96-97}}. Разумеючы значэнне даклада на Дэлегацкай нарадзе, Калчак папрасіў памочніка начальніка Марскога генштаба А. П. Капніста апублікаваць яго ў галоўных газетах і «Рускім слове». Так, Маскоўскай гарадской думай прамова Калчака была надрукавана тыражом у некалькі мільёнаў асобнікаў{{sfn|Смолин|2012|с=164—165|name=S164-165}}. Камандуючаму флотам, які змагаўся за захаванне дысцыпліны і супраць развалу даручаных яму частак, супрацьстаялі [[бальшавікі]] з іх {{нп3|Паражэнства|паражэнчай|fi|Defaitismi}} прапагандай. Аднак узровень тэарэтычнай падрыхтоўкі севастопальскіх і крымскіх бальшавікоў заставаўся нізкім. Членам севастопальскай арганізацыі РСДРП(б) «было цяжкавата накіроўваць працу сярод шматтысячных мас Севастопаля», у сувязі з чым у ЦК РСДРП(б) рэгулярна шлі просьбы даслаць для ўзмацнення прапагандысцкай працы дасведчаных лектараў і прамоўцаў. Як вынік, паражэнчая агітацыя бальшавікоў не проста не знаходзіла водгуку ў масах, але выклікала непрыманне і часам прыводзіла да сур’ёзных канфліктаў. Так, у Севастопалі ў маі 1917 года на эсмінцы «Гнеўны» матросы выкінулі за борт фельчара І. Фінагенава, які дазволіў сабе назваць ваеннага і марскога міністра Керанскага, які напярэдадні быў у горадзе, здраднікам рэвалюцыі. Матроса Міхайлава з браняносца «{{нп3|Князь Пацёмкін-Таўрычаскі, браняносец|Змаганец за волю|en|Russian battleship Potemkin}}» жорстка збілі за бальшавіцкую прапаганду<ref name=Sokolov>''Соколов Д.'' [http://www.posev.ru/files/magazine-archive/123.pdf «Положение мое здесь очень сложное и трудное…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202225205/http://www.posev.ru/files/magazine-archive/123.pdf |date=2 снежня 2013 }}</ref>. Пад уражаннем ад выступу Калчака было прынята рашэнне пра пасылку [[Чарнаморская дэлегацыя|дэлегацыі ад Чарнаморскага флоту]] на фронт і на Балтыйскі флот для ўзняцця баявога духу і агітацыі за захаванне баяздольнасці войскаў і пераможнае завяршэнне войны, «каб вялі вайну актыўна пры поўнай напрузе сіл». У вялікую дэлегацыю, што складалася з 210 чалавек, да якіх пазней далучыліся яшчэ 250 матросаў і салдатаў, былі ўлучаны таксама сацыялісты, якія прытрымліваліся абарончай арыентацыі<ref name=P96-97/>. [[29 красавіка]] 1917 года з санкцыі Калчака дэлегацыя выехала з Севастопаля. «Чарнаморская дэлегацыя» працавала ў Маскве, Петраградзе, [[Хельсінкі|Гельсінгфорсе]], на Балтыйскім флоце. Яе члены ездзілі на розныя франты, іх галоўным заданнем было захаваць баяздольнасць войскаў, спыніць анархію і бальшавіцкую раскладальную паражэнчую агітацыю. Яны выступалі ў дзейных частках арміі і флоту, натхняючы салдат, часта самі ішлі ў бой і гінулі<ref name=P96-97/>. Грошы на камандзіроўку дэлегацыі былі вылучаны з фонду камандуючага. Адпраўляючы сваіх прыхільнікаў на фронт, адмірал свядома ішоў на паслабленне абарончай прапаганды на Чорным моры, разумеючы, што лёс Расіі вырашаецца на фронце<ref name=S163/>. Праца дэлегацыі атрымала шырокую слыннасць, дэлегацыя шмат у чым выканала ўскладзеныя на яе Калчаком заданні, а таксама ўскосна паслужыла пашырэнню інфармацыі пра погляды і дзеянні адмірала па ўсёй Рускай арміі<ref name=P96-97/>. Калчак у справе змагання з паражэнствам і развалам арміі і флоту не абмяжоўваўся вылучна падтрымкай патрыятычных парываў саміх матросаў. Камандуючы сам імкнуўся актыўна ўплываць на матроскую масу. Погляды Аляксандра Васільевіча на метады прапаганды дэманструе таксама гісторыя залічанага ў Чарнаморскі флот прыблізна ў дзень стварэння «Чарнаморскай дэлегацыі» яго агента — матроса 2-ой стацці «рэвалюцыйнага абаронцы» {{нп3|Фёдар Ісакавіч Баткін|Фёдара Баткіна|ru|Баткин, Фёдор Исаакович}} — георгіеўскага кавалера, які актыўна распачаў прапагандаваць «Вайну да перамогі», узначаліў «[[Чарнаморская дэлегацыя|Чарнаморскую дэлегацыю]]» і адправіўся ў Петраград разам з ёй<ref name=S163/>. ==== Сітуацыя на Чарнаморскім флоце ўскладняецца ==== З ад’ездам дэлегацыі становішча на флоце пагоршылася, людзей стала бракаваць, тым часам як антываенная агітацыя ўзмацнілася{{sfn|Зырянов|2012|с=327|name=Z327}}. З-за паражэнчай прапаганды і агітацыі з боку РСДРП(б), якая ўзмацнела пасля лютага 1917 года ў арміі і флоце, дысцыпліна стала падаць. У маі адбыўся рэзкі канфлікт паміж Калчаком і ЦВВК з-за арышту апошнім памочніка галоўнага камандзіра порта генерал-маёра М. П. Пятрова, абвінавачанага Саветам нібы ў крадзяжы казённай маёмасці і спекуляцыі ім<ref name="democrat">{{кніга |аўтар= Крестьянников В. В.|частка= Демократизация Черноморского флота в 1917–1918 гг.|загаловак= Севастополь и Черноморский флот в Первую мировую и гражданскую войны: Статьи разных лет|адказны= |выданне= |месца= Севастополь|выдавецтва= Дельта|год= 2014|pages= |allpages= 336|серыя= |isbn= |тыраж= 100}}</ref>. Калчак не зацвердзіў пастанову пра арышт і выгнаў дэлегацыю, якая прыйшла да яго. Тады ЦВВК арыштаваў Пятрова па ўласнай ініцыятыве без санкцыі камандуючага флотам. 12 мая звыклы да безумоўнага выканання сваіх загадаў адмірал Калчак адправіў Часоваму ўраду тэлеграму з апісаннем супрацьстаяння і просьбай замяніць яго іншым палкаводцам. Канфлікт супаў па часе з публікацыяй Дэкларацыі правоў салдата, якую падчас падарожжа Калчака ў сталіцу ваенныя адмовіліся абмяркоўваць на пасяджэнні Часовага ўрада. Адкрыта выступіць супраць Дэкларацыі Калчак не мог, бо адразу быў бы адпраўлены ў адстаўку і падпаў пад судовае пераследаванне. Не збіраючыся выходзіць з палітыкі, ён выбраў іншы шлях. 14 мая на скліканай ім Дэлегацкай нарадзе Калчак публічна раскрытыкаваў дзейнасць камітэтаў з сакавіка 1917 года, кажучы, што «камітэты ўмешваюцца ва ўсе справы, уносяць раскладанне ў армію і флот і падрываюць дысцыпліну». Аляксандр Васільевіч гэтым кінуў выклік масавай дэмакратычнай арганізацыі. Прыбыўшы 17 мая ў Севастопаль, [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|А. Ф. Керанскі]] ўладзіў на некаторы час канфлікт паміж ЦВВК і Калчаком{{sfn|Смолин|2012|с=168—169}}. Калчак працягваў рэгулярна выводзіць флот у мора, бо гэта дазваляла адцягваць людзей ад рэвалюцыйнай актыўнасці і падцягвала іх. Крэйсеры і мінаносцы працягвалі абыходы варожага ўзбярэжжа, працягваліся мінныя працы па блакаванні Басфора, блізу яго, рэгулярна змяняючыся, дзяжурылі падводныя лодкі{{sfn|Зырянов|2012|с=332—333|name=Z332-333}}. Пасля ад’езду Керанскага сумятня і безуладдзе на Чарнаморскам флоце сталі ўзмацняцца. Недавер матросаў да афіцэраў і асабіста камандуючага пагоршыла ваеннае няшчасце — у ноч на 13 мая пры спробе пастаноўкі мін практычна ва ўтоку Басфора з самаходных баркасаў, спушчаных з рускіх лінкараў, што засталіся ў 10 мілях ад берага, адбыўся несанкцыянаваны падрыў міны, што выклікаў ланцуговую рэакцыю выбухаў іншых мін. Два баркасы з чатырох затанулі, загінулі 15 матросаў і афіцэраў, 29 чалавек былі паранены<ref>{{cite web |url= http://www.navy.su/daybyday/may/12/index.htm|title= 12 мая 1917 г. Операция по минированию Босфора|author= |date= |work= |publisher= Сайт «Военно-морской флот России»|accessdate=2015-06-05}}</ref>. Пасля гэтага выпадку каманды сталі адмаўляцца выходзіць у мора на рызыкоўныя заданні<ref name="democrat" />. 18 мая камітэт эсмінца «Гарачы» запатрабаваў спісаць на сушу камандзіра карабля Г. М. Веселагу «за залішнюю адвагу». Калчак загадаў паставіць мінаносец у рэзерв, а Веселагу перавёў на іншую пасаду. Незадаволенасць маракоў выклікала і рашэнне Калчака паставіць на рамонт браняносцы «{{нп3|Тры Свяціцелі, браняносец|Тры свяціцелі|en|Russian battleship Tri Sviatitelia}}» і «{{нп3|Сіноп, браняносец|Сіноп|en|Russian battleship Sinop}}» з размеркаваннем іх празмеру рэвалюцыйных каманд па іншых портах. Узросту напружанасці і {{нп3|экстрэмізм|леваэкстрэмісцкіх|ru|Экстремизм}} настрояў сярод чарнаморцаў спрыяў і прыезд у Севастопаль у пачатку чэрвеня дэлегацыі маракоў Балтыйскага флоту, што складалася з бальшавікоў і была забяспечаная велізарным грузам бальшавіцкай літаратуры<ref name=Z332-333/>. Большасць дэлегатаў былі перапранутымі ў форму матросаў партыйнымі працаўнікамі, якія атрымалі ад [[Якаў Міхайлавіч Свярдлоў|Я. М. Свярдлова]] пажаданне «Севастопаль павінен стаць Кранштатам поўдня». Пачаліся непадкантрольныя ўладам мітынгі, «балтыйцы» раз’язджалі па караблях, выступалі на вуліцах і плошчах горада<ref name=Sokolov/>. Уплыў афіцэраў падаў. Падпаў пад нападкі і асабіста камандуючы флотам. Тыражаваўся і паўтараўся паклёп пра нібы існыя ў Калчака буйныя землеўладанні, пра тое, што менавіта таму «ён крэўна зацікаўлены ў працягу вайны». Як сумленнаму ваеннаму, які нічога не нажыў за сваю службу, большая частка асабістай маёмасці якога да таго ж была знішчана ў пачатку вайны падчас германскага абстрэлу Лібавы, Калчаку было абразліва чуць пра сябе гэтыя небылі. На адным з мітынгаў, адказваючы на паклёп, які ў чарговы раз прагучаў у яго адрас, Аляксандр Васільевіч сказаў: <blockquote>Калі хто-небудзь… знойдзе ў мяне які маёнтак ці нерухомую маёмасць, ці якія капіталы выявіць, то я магу ахвотна перадаць, таму што іх не існуе ў прыродзе.</blockquote> Адказ Калчака зрабіў на матросаў моцнае ўражанне, і больш гэта пытанне яны ніколі не ўздымалі. Аднак палітычныя праціўнікі Аляксандра Васільевіча пазней не раз звярталіся да падобнага роду {{нп3|інсінуацыя|інсінуацый|ru|Инсинуация}}, прыкладам, паводле сведчання гісторыка І. Ф. Плотнікава, бальшавіцкія крыніцы не грэбавалі выдумкамі пра тое, што Калчак ніколі не браў удзел у баявых дзеяннях, а адміральскае званне атрымаў дзякую таму, што добра танцаваў на балях у царскіх палацах{{sfn|Плотников|1998|с=104—109|name=P104-109}}. Апошнія тыдні свайго камандавання флотам Калчак ужо не чакаў і не атрымліваў ад урада ніякай дапамогі, імкнучыся развязваць усе праблемы саматугам. Аднак яго спробы аднавіць дысцыпліну сустракалі супраціўленне радавога складу арміі і флоту. 3 чэрвеня мітынг у паўэкіпажы запатрабаваў выдалення са сваіх пастоў Калчака, начальніка штаба М. І. Смірнова і шэрага іншых афіцэраў. 4 чэрвеня камандуючы тэлеграфаваў Керанскаму, што агітацыя балтыйскай дэлегацыі атрымала «моцнае шыранне» і мясцовыя сілы не спраўляюцца з ёй{{sfn|Смолин|2012|с=170—173}}. [[Файл:Koltchak (sabre).jpg|злева|thumb|250px|«Японцы, нашы ворагі — і тыя пакінулі мне зброю. Не дастанецца яна і вам!»]] На мітынгу 5 чэрвеня матросы арыштавалі памочніка камандзіра Чарнаморскага флоцкага экіпажа палкоўніка К. К. Грубера і вынеслі пастанову пра здачу афіцэрамі халоднай і агнястрэльнай зброі. Каб запабегчы кровапраліццё, Калчак аддаў афіцэрам загад здаць зброю. Калі прыйшла пара Калчаку самому здаваць зброю, ён сабраў на палубе «{{нп3|Георгій Перамаганосец, браняносец|Георгія Перамаганосцы|en|Russian battleship Georgii Pobedonosets}}» яго каманду і заявіў, што афіцэры заўсёды захоўвалі вернасць ураду і таму раззбраенне для іх з’яўляецца цяжкай і незаслужанай абразай, якое ён сам не можа не прыняць на свой рахунак. «З гэтага моманту я камандаваць вамі не жадаю і зараз жа пра гэта тэлеграфую ўраду». Суднавы камітэт вырашыў, што ён здаваць зброю не збіраецца. У гэтай крытычнай сітуацыі Смірноў, які асцерагаўся за жыццё адмірала, звязаўся са Стаўкай і папрасіў {{нп3|Аляксандр Дзмітрыевіч Бубноў|А. Д. Бубнова|ru|Бубнов, Александр Дмитриевич}} ўладкаваць тэрміновы выклік Калчака ў Магілёў ці Петраград. Расказвалася, што Калчак, знаходзячыся ў стане крайняй узрушанасці, узяў падараваную яму за [[Абарона Порт-Артура|Порт-Артур]] залатую шаблю — [[Залатая зброя «За адвагу»|Ганаровую Георгіеўскую зброю]], крыкнуў матросам «Японцы, нашы ворагі — і тыя пакінулі мне зброю. Не дастанецца яна і вам!», шпурнуўшы шаблю за борт. Гісторык П. М. Зыранаў адзначае, што Калчак, адзіны (апроч таго, хто застрэліўся ў знак пратэсту супраць рашэння здаць зброю) не здаў зброю, ды яшчэ ў такой дэманстратыўнай форме, ад імя афіцэраў адказаў на абразу годным жэстам і выклікаў гэтым агонь на сябе{{sfn|Зырянов|2012|с=336—337|name=Z336-337}}. Гэты жэст адмірала абыйшоў старонкі ўсіх газет і зрабіў моцнае ўражанне як у Расіі, так і за мяжой. У асяроддзі правых, ужо якія схіляліся ў той час да ідэі [[Ваенная дыктатура|ваеннай дыктатуры]], імя Калчака набыло дадатковую папулярнасць<ref name=H4/>. Паводле дадзеных газеты «{{нп3|Русские ведомости|Русские ведомости|ru|Русские ведомости}}»<ref name="РВ">[http://rusplt.ru/ww1/press/russkie-vedomosti-vospreschaetsya-osveschenie-reklam-vyivesok-narujnoe-osveschenie-teatrov-15099.html «Русские Ведомости»: воспрещается освещение реклам, вывесок, наружное освещение театров — Русская планета]</ref>, дэлегацкі сход гарнізона і працоўных, што праходзіў увесь дзень 6 чэрвеня, пастанавіў абяззброіць усіх афіцэраў і адхіліць ад пасады камандуючага флотам адмірала Калчака і начальніка штаба капітана першага рангу Смірнова. {{Урэзка | Загаловак = Тэлеграма начштаба флоту ў [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўку]] | Утрыманне = Дэлегацкі сход пастанавіў неадкладна адхіліць камандуючага флотам і мяне, з тым, каб мы здалі свае пасады наступным па старшынстве пры камісіі, якую цяпер абіраюць. Мітынг патрабуе неадкладнага арышту камандуючага флотам. Дэлегацкі сход з гэтым не пагадзіўся і пастанавіў заўтра абмеркаваць пытанне пра арышт. У суднавых і палкавых камітэтах можна чакаць праяву гвалту ў адносінах да камандуючага да абмеркавання пытання пра арышт. | Подпіс = Смірноў.<ref name="РВ" /> | Выраўноўванне = right | Шырыня = 450px }} 6 чэрвеня Калчак накіраваў Часоваму ўраду тэлеграму з паведамленнем пра бунт і пра тое, што ў становішчы, якое стварылася, ён не можа больш заставацца на пасту камандуючага<ref name=Z336-337/>. Не чакаючы адказу, ён перадаў камандаванне контр-адміралу В. К. Лукіну, здзейсніўшы такім чынам, паводле думкі А. В. Смоліна, дысцыплінарную правіну, бо не меў права без загаду Часовага ўрада пакідаць свой пост. Гісторык знаходзіць дзеянні адмірала і ваенна-палітычным пралікам, бо быўшы зараз «адміралам без гармат», Аляксандр Васільевіч моцна губляў у змаганні за ўладу{{sfn|Смолин|2012|с=176—177|name=S176-177}}. Бачачы, што сітуацыя выходзіць з-пад кантролю, і асцерагаючыся за жыццё Калчака, М. І. Смірноў па простым провадзе выклікаў А. Д. Бубнова, які звязаўся з Марскім генштабам і прасіў неадкладна дакласці міністру пра патрэбу выкліку Калчака і Смірнова дзеля выратавання іх жыццяў. Зваротная тэлеграма Часовага ўрада прыйшла 7 чэрвеня: «Часовы ўрад… загадвае адміралу Калчаку і капітану Смірнову, якія дапусцілі яўны бунт, неадкладна выехаць у Петраград для асабістага даклада». Такім чынам, Калчак аўтаматычна трапляў пад следства і выводзіўся з ваенна-палітычнага жыцця Расіі. Керанскі, ужо тады які бачыў у Калчаку праціўніка, выкарыстаў гэты шанец, каб адкараскацца ад яго<ref name=S176-177/>. Калчак жа быў глыбока абражаны гэтай тэлеграмай, якая абвінавачвала яго ў дапушчэнні бунту, тым часам як сам урад увесь час патураў анархіі ў шэрагах матросаў{{sfn|Зырянов|2012|с=339|name=Z339}}. Настроі ў Севастопалі сталі супакойвацца. На мітынгу была прынята рэзалюцыя пра арышт Калчака, аднак Выканкам яе адпрэчыў. Вечарам 7 чэрвеня Калчак і Смірноў адбылі з Севастопаля ў Петраград. На вакзале іх выпраўляла невялікая група афіцэраў флоту. 12 чэрвеня, неўзабаве пасля ад’езду адмірала, атрымаўшы па агентурных каналах звесткі пра яго адыход<ref name=Sokolov/>, блізу рускіх берагоў ізноў з’явіўся «Брэслаў», які разграміў на востраве Федасіні маяк з радыёстанцыяй і паланіў яго гарнізон<ref name=Z339/>. ==== Ацэнка дзейнасці Калчака праціўнікам ==== З выхадам Калчака з паста камандуючага Чарнаморскім флотам расійскі флот страціў аднаго з самых лепшых адміралаў за ўсю сваю гісторыю. Гісторык І. Ф. Плотнікаў прыводзіць ацэнкі Калчака яго праціўнікамі, германскімі адміраламі<ref name =P104-109/>: <blockquote>Калчак быў малады і энергічны правадыр, які зрабіў сабе імя ў Балтыйскім моры. З яго прызначэннем дзейнасць рускіх мінаносцаў яшчэ ўзмацнілася… Падвоз вугалю быў вельмі абцяжараны… Флот [нямецка-турэцкі] быў прымушаны спыніць аперацыі.</blockquote> <blockquote>Пастаноўка рускімі марскімі сіламі мін перад Басфорам рабілася па-майстэрску.</blockquote> <blockquote>Давялося скараціць чыгуначны рух, асвятленне гарадоў, нават вытворчасць снарадаў. Пры такіх безнадзейных для Турцыі акалічнасцях пачаўся 1917 год. Да лета дзейнасць рускага флоту стала заўважна слабець. Калчак адышоў. Расія яўна выходзіла з саюзнікаў, яе флот паміраў. Рэвалюцыя і бальшавіцкі пераварот яго дабілі.</blockquote> == Кандыдат у дыктатары == Даклад Калчака Часоваму ўраду пра севастопальскія падзеі быў прызначаны на 13 чэрвеня. Да гэтага дня сталічныя журналісты паспелі ўзяць у адмірала інтэрв’ю, у якім Аляксандр Васільевіч расказаў пра прычыны, якія прымусілі яго пакінуць Чарнаморскі флот. 13 чэрвеня «Русские ведомости» апублікавалі гутарку з адміралам, а ў «Маленькай газеце» А. А. Суворына выйшаў перадавы артыкул, у якім гаварылася{{sfn|Смолин|2012|с=180—184|name=S180-184}}: {{quotation|Хай кн. Львоў саступіць месца старшыні ў кабінеце адміралу Калчаку. Гэта будзе міністэрства Перамогі. Калчак здолее грозна падняць рускую зброю над галавой немца, і скончыцца вайна! Надыдзе чаканы мір!|Маленькая газета, 13 чэрвеня 1917 года.}} У артыкуле ішла гаворка пра няздольнасць [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Г. Я. Львова]] кіраваць краінай. Закраналася і пытанне пра [[дыктатура|дыктатуру]]. У кантэксце артыкула ў якасці абранага народам дыктатара выступаў адмірал Калчак<ref name=S180-184/>. Такім чынам, 13 чэрвеня для справаздачы пра сваю дзейнасць на пасяджэнне Часовага ўрада прыйшоў выступаць новы кандыдат у дыктатары. Міністры сустрэлі яго з яўным недаверам і злічылі патрэбным даць бой гэтай спробе. Львоў паставіў на позву пытанне пра артыкул у «Маленькай газеце». Быў вырашаны супраць газеты пачаць судовы разбор за заклікі да дэманстрацыі з вымогай скідання ўрада. Калчак выступаў у самым канцы пасяджэння. Аляксандр Васільевіч крытычна паставіўся да складу Часовага ўрада, які змяніўся ў маі 1917 года, тон у якім зараз сталі задаваць сацыялісты<ref name=H4/>. Ён апісаў усе акалічнасці справы і заявіў, што віной таму, што адбылося, стала палітыка ўрада, якая прывяла да разлажэння флоту, падрыву аўтарытэта каманднага складу, паставіла камандаванне «ў зусім бяспраўнае і бездапаможнае становішча». Прамову Калчака міністры выслухалі пры магільным маўчанні. Услед за ім у тым жа духу выступіў і М. І. Смірноў. У выніку міністры пастанавілі адкласці абмеркаванне пытання да сканчэння працы камісіі {{нп3|Аляксандр Сяргеевіч Зарудны|А. С. Заруднага|ru|Зарудный, Александр Сергеевич}}, якая ўжо адправілася ў Севастопаль для расследавання. Адміралу падзякавалі за даклад і адпусцілі<ref name=S180-184/>{{sfn|Зырянов|2012|с=340—342}}. Калі камісія Заруднага вярнулася ў Петраград і пацвердзіла правамернасць усіх крокаў Калчака, адміралу прапанавалі вярнуцца да камандавання флотам. Гэту прапанову Аляксандр Васільевіч адпрэчыў<ref name=H4/>. 17 чэрвеня ў [[Зімні палац|Зімнім палацы]] адбылася сустрэча Калчака з амерыканскім адміралам {{нп3|Джэймс Гленан|Дж. Г. Гленанам|ru|Гленнон, Джеймс}}. Пры перамовах быў і кіраўнік амерыканскай дэлегацыі [[Эліу Рут|Э. Рут]]. Калчаку было прапанавана ўзяць удзел у Дарданэльскай аперацыі амерыканскага флоту. Гаворка ішла пра яго непасрэдны ўдзел у баявых дзеяннях амерыканскага флоту. Адмірал гэта зразумеў і даў згоду. План быў сакрэтным, і афіцыйна Калчак ехаў як спецыяліст па міннай справе і змаганні з падводнымі лодкамі. Аднак гісторык А. В. Смолін заўважае, што ў гісторыі з запрашэннем Калчака ў ЗША вельмі шмат невыразнага. Так, у амерыканскіх архівах не знойдзена зусім ніякіх дакументаў пра падрыхтоўку Дарданэльскай аперацыі. Амерыканскія гісторыкі Ч. Вікс і Дж. Бэйлін меркавалі, што Гленан заступнічаў за Калчака з асабістай сімпатыі для выратавання ад судовага разбору, аднак Смолін аспрэчвае гэту думку, паказваючы, што 17 чэрвеня Гленан Калчака бачыў упершыню. Смолін прыходзіць да высновы, што эпапея з падарожжам Калчака ў Амерыку была выгадная перадусім А. Ф. Керанскаму, які бачыў сябе кіраўніком Расіі, а Калчака — сваім сапернікам у змаганні за ўладу. Керанскага не магла цешыць перспектыва ўзыходжання на расійскім палітычным небасхіле новай яркай зоркі, якую грамадскасць ужо разглядала, нароўні з генералам [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Л. Г. Карнілавым]], як патэнцыяльнага кандыдата ў ваенныя дыктатары. Каб справодзіць з краіны небяспечнага канкурэнта, дамовіліся пра падарожжа адмірала ў Амерыку. Гэтаму маглі спрыяць і руска-амерыканскія [[масон]]скія сувязі, бо і Рут, і Керанскі былі масонамі. Гленан зрабіў запыт у расійскае Адміралцейства і атрымаў адмову. Рут звярнуўся да Часовага ўрада, на пасяджэнні якога 28 чэрвеня пытанне было вырашанае. Аднак місія не мела ні дыпламатычнага статусу, ні вызначанай мэты. Прыехаўшы пазней у [[Вашынгтон]], Калчак са здзіўленнем выявіў, што амерыканскія афіцыйныя асобы не разумелі мэты рускай місіі, а падчас абмеркавання планаў Дарданэльскай аперацыі вызначана заяўлялі пра яе нездзяйсняльнасць<ref name=S180-184/>. У лісце 12 кастрычніка 1917 года Калчак пісаў<ref name=S180-184/>: {{quotation|…маё знаходжанне ў Амерыцы ёсць форма палітычнай высылкі і ці наўрад маё з'яўленне ў Расіі будзе прыемна некаторым асобам са складу дзючага ўрада.|А. В. Калчак. 12 кастрычніка 1917 года}} Сваім спадарожнікам Калчак проста казаў, што Керанскі прымусіў яго пакінуць Радзіму супраць яго жадання<ref name=S180-184/>{{sfn|Зырянов|2012|с=344—349|name=Z344-349}}. Назіранне за грамадска-палітычным жыццём Расіі прывяло ў чэрвені 1917 года Калчака да думкі, што ліберальна-дэмакратычная грамадскасць не здольная кіраваць краінай, давесці вайну да перамогі і спыніць хаос рэвалюцыі. Ён прыняў запрашэнне «Рэспубліканскага цэнтра», які прэтэндаваў на ролю арганізатара разнастайных контррэвалюцыйных і антысавецкіх элементаў і ставіў заданнямі ўсталяванне ваеннай дыктатуры, навядзенне парадку і аднаўленне дысцыпліны ў арміі, уступіць у гэту арганізацыю і ўзначаліць яе ваенны аддзел. «Рэспубліканскі цэнтр» у якасці магчымых дыктатараў разглядаў дзве кандыдатуры: Калчака і Карнілава. {{нп3|Павел Мікалаевіч Мілюкоў|П. М. Мілюкоў|ru|Милюков, Павел Николаевич}} ужо ў эміграцыі пісаў{{sfn|Плотников|1998|с=116}}:<blockquote>Натуральным кандыдатам на аднаасобную ўладу з’явіўся Калчак, які некалі прызначаўся пецярбургскім афіцэрствам на ролю, згуляную потым Карнілавым.</blockquote> Калчак жа сваім заданнем лічыў з’яднаць разрозненыя афіцэрскія кружкі, наладзіць іх узаемадзеянне. У прыватным парадку Аляксандр Васільевіч сустракаўся з Мілюковым і {{нп3|Васіль Вітальевіч Шульгін|В. В. Шульгіным|ru|Шульгин, Василий Витальевич}}. 1 ліпеня Калчака наведалі члены Галоўнага камітэта Саюзу афіцэраў арміі і флоту і паднеслі яму шаблю наўзамен выкінутай у мора, з надпісам «Рыцару гонару ад Саюзу афіцэраў арміі і флоту». Адбылася таксама сустрэча Калчака са старшынёй Саюзу палкоўнікам Л. М. Навасільцавым: адмірал выказаў згоду застацца ў Расіі, хай нават на нелегальным становішчы, і не ехаць у Амерыку, аднак у Навасільцава «нічога рэальнага» ў той час не было. Смолін лічыць, што насамрэч заданнем дэлегацыі Саюзу, створанага па пачыне Стаўкі і тагачаснага Галоўкаверха генерала Аляксеева, было знішчэння ў належнай форме канкурэнта пратэжэ Стаўкі Карнілава, якога да таго ж у гэты час актыўна пачала ў процівагу Петраграду «раскручваць» Масква. Карнілаў не быў гэтак інтэлігентны, як Калчак, аднак у яго ў руках была рэальная сіла, а 19 ліпеня ён стаў Вярхоўным галоўнакамандуючым. Калчак да ўлады не рваўся і з Карнілавым сапернічаць не збіраўся, наадварот, ён шанаваў гэтага таленавітага і адважнага генерала. Карнілаў, у сваю чаргу, лічыў Калчака сваім прыхільнікам, і прозвішча адмірала фігуравала ў розных варыянтах спісаў карнілаўскага ўрада{{sfn|Смолин|2012|с=186—190|name=S186-190}}<ref name=Z344-349/>. Пры гэтым гісторык А. С. Кручынін паказвае, што настрой Калчака на наважныя дзеянні адпавядаў становішчу таго часу значна лепш, чым зацятая лаяльнасць Карнілава Часоваму ўраду, якая стала згубнай [[Карнілаўскае выступленне|ужо праз месяц]]{{sfn|Кручинин|2010|с=182}}. Пра палітычную актыўнасць і антыўрадавую дзейнасць гнанага адмірала Часовы ўрад быў добра інфармаваны. Паводле дадзеных Смірнова, Керанскаму атрымалася раскрыць ваенны аддзел «Рэспубліканскага цэнтра». Апошняй кропляй, якая перапоўніла чашу цярплівасці Керанскага, стаў візіт 21 ліпеня генерала {{нп3|Васіль Іосіфавіч Гурка|В. І. Гуркі|ru|Гурко, Василий Иосифович}}, які знаходзіўся ў рэзкай апазіцыі да Часовага ўрада і асабіста Керанскага, да Калчака. Яны абмяркоўвалі становішча ў арміі і генерала Карнілава, здольнага, паводле іх думкі, спыніць яе развал. На наступны дзень Калчак хацеў нанесці Гурку зваротны візіт, аднак таго арыштавалі паводле дырэктывы Керанскага за манархічную прапаганду і публікацыю ліста [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаю II]] ад 4 сакавіка, у якім генерал прадказваў рэстаўрацыю манархіі. Перад арыштам Гуркі Калчак атрымаў ад Керанскага тэрміновую тэлеграму з вымогай хутка адбыць у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ПАЗШ]] і данесці пра прычыны затрымкі ад’езду, што, як адзначаюць сучасныя гісторыкі, не магло быць простым супадзеннем. Гісторык П. В. Зыранаў лічыць, што калі б Калчак чыстасардэчна распавёў Керанскаму пра гэтыя прычыны, то аказаўся б у [[Петрапаўлаўская крэпасць|Петрапаўлаўскай крэпасці]] разам з Гуркам<ref name=Z344-349/>. == Час блуканняў == Руская ваенна-марская місія ў складзе А. В. Калчака, М. І. Смірнова, Д. Б. Калячыцкага, В. В. Безуара, І. Э. Вуіч, А. М. Мезенцава пакінула сталіцу 27 ліпеня 1917 года. Да нарвежскага горада [[Берген]]а Аляксандр Васільевіч даехаў пад чужым прозвішчам, каб схаваць свае сляды ад нямецкай разведкі. З Бергена місія паехала ў Англію{{sfn|Зырянов|2012|с=349—352|name=Z349-352}}. === У Англіі === У Англіі Калчак правёў два тыдні: знаёміўся з марской авіяцыяй, падводнымі лодкамі, тактыкай супрацьлодкавага змагання, наведваў заводы. З англійскімі адміраламі ў Аляксандра Васільевіча склаліся добрыя адносіны, саюзнікі даверна прысвячалі Калчака ў ваенныя планы<ref name=H4/>. У Лондане Калчака пазнаёмілі з {{нп3|Лорды — члены Камітэта Адміралцейства|першым лордам адміралцейства|ru|Лорды — члены Комитета Адмиралтейства}} адміралам [[Джон Рашуорт Джэліка|Джонам Джэлікам]]. Яны абмяркоўвалі мінаванне, гаварылі аб марской авіяцыі. Калчак прасіў дазволу ўзяць удзел у адной з яе аперацый. Разведвальны палёт на двухматорным самалёце зрабіў на рускага адмірала вялікае ўражанне. У Англіі Аляксандр Васільевіч некалькі разоў сустракаўся таксама з начальнікам англійскага Марскога генеральнага штаба генералам Холам<ref name=Z349-352/>. === У ЗША === [[Файл:Kolchak-Coffman.jpg|left|250px|thumb|Калчак і амерыканскі адмірал Д. Кофман на палубе флагманскага лінкара «Пенсільванія». ЗША. 1917 год.]] [[Файл:Kolchak-in-NY.jpg|thumb|300px|Група рускіх і амерыканскіх марскіх афіцэраў на чале з Калчаком (сядзіць у цэнтры) у [[Нью-Ёрк]]у. Справа ад Калчака — [[Міхаіл Іванавіч Смірноў (контр-адмірал)|М. І. Смірноў]].]] 16 жніўня руская місія на крэйсеры «Глонсестер» выйшла з Глазга да берагоў ЗША, куды прыбыла 28 жніўня 1917 года. Высветлілася, што ніякай Дарданэльскай аперацыі амерыканскі флот ніколі і не планаваў. Адпала галоўная прычына падарожжа Калчака ў Амерыку, і з гэтага моманту яго місія насіла ваенна-дыпламатычны характар. Калчак прабыў у ЗША каля двух месяцаў, за гэты час сустракаўся з рускімі дыпламатамі на чале з паслом {{нп3|Барыс Аляксандравіч Бахмецьеў|Б. А. Бахмецьевым|ru|Бахметьев, Борис Александрович}}, марскім і ваенным міністрамі і дзяржаўным сакратаром ЗША. 16 кастрычніка Калчака прыняў амерыканскі прэзідэнт [[Томас Вудра Вільсан|Вудра Вільсан]]{{sfn|Зырянов|2012|с=354—359|name=Z354-359}}. Калчак па просьбе калег-саюзнікаў папрацаваў у амерыканскай Марской акадэміі, дзе кансультаваў слухачоў акадэміі па міннай справе, прызнаным майстрам якой ён з’яўляўся. Па запрашэнні марскога міністра знаёміўся з амерыканскім флотам і на флагмане «Пенсільванія» больш 10 дзён браў удзел у флоцкіх манеўрах{{sfn|Плотников|1998|с=120—121|name=P120-121}}<ref name=H4/>. Калчак лічыў, што місія ў Амерыку не атрымалася. Было вырашана вяртацца ў Расію. У Сан-Францыска, ужо на заходнім узбярэжжы ЗША, Калчак атрымаў тэлеграму з Расіі з прапановай выставіць сваю кандыдатуру ва {{нп3|Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчы сход|ru|Всероссийское учредительное собрание}} ад [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэцкай партыі]] па Чарнаморскай флоцкай акрузе, на што ён адказаў згодай, аднак яго зваротная тэлеграма спазнілася. 12 (25) кастрычніка Калчак з афіцэрамі адправіўся з Сан-Францыска ва Уладзівасток на японскім параходзе «Карыя-Мару»<ref name=Z354-359/>. === У Японіі === Праз два тыдні параход прыбыў у японскі порт [[Якагама|Іакагама]]. Тут Калчак пазнаў пра [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|звяржэнне Часовага ўрада]] і захоп улады [[бальшавік]]амі, пра пачатак перамоў урада [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]] з германскімі ўладамі ў Брэсце пра сепаратны [[Брэсцкі мір|мір]], ганебней і кабальней якога Калчак не мог сабе ўявіць<ref name=P120-121/>. Аляксандр Васільевіч востра перажываў тое, што здарылася на Радзіме, сваю немач што-небудзь змяніць<ref name=H4/>: {{quotation|Быць рускім, быць суайчыннікам Керанскага, Леніна… цэлы свет глядзіць менавіта так: [[Іуда Іскарыёт]] на цэлыя стагоддзі сімвалізаваў [[яўрэі|яўрэяў]], а якую калекцыю падобных індывідаў дала наша дэмакратыя, наш «народ-баганосец».|А. В. Калчак}} Калчаку зараз трэба было вырашыць цяжкае пытанне, што рабіць далей, калі ў Расіі зацвердзілася ўлада, якую ён не прызнаваў, лічачы здрадлівай і вінаватай у развале краіны. Злучаць служэнне Радзіме з бальшавізмам для яго было неймаверна. Ён вырашыў як прадстаўнік былога рускага ўрада, які быў звязаны вядомымі абавязаннямі з Антантай, працягваць вайну<ref name=H4/>. Сваім афіцэрам ён падаў поўную волю заставацца за мяжой ці ехаць на Радзіму, сам жа ва ўзніклым становішчы сваё вяртанне ў Расію ён лічыў немагчымым і паведаміў пра сваё непрызнанне сепаратнага міра саюзнаму англійскаму ўраду. Ён прасіў таксама прыняць яго на службу «як заўгодна і дзе заўгодна» для працягу вайны з Германіяй<ref name=Z354-359/>. Выбар Англіі Калчак тлумачыў найлепшымі адносінамі, якія склаліся ў яго з прадстаўнікамі гэтай краіны за час замежнага падарожжа<ref name=H4/>. Пазней Калчак напісаў пра спробу вызначыцца на англійскую службу{{sfn|Плотников|1998|с=128}}: {{quotation|Я пакінуў Амерыку напярэдадні бальшавіцкага перавароту і прыбыў у Японію, дзе пазнаў пра ўтвораны ўрад Леніна і пра падрыхтоўку да [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міра]]. Ні бальшавіцкага ўрада, ні Брэсцкага міра я прызнаць не мог, але як адмірал рускага флоту я лічыў для сябе наша саюзнае абавязанне ў дачыненні Германіі такім, якое захоўвае ўсю сілу. Адзіная форма, у якой я мог працягваць сваё служэнне Радзіме, якая аказалася ў руках германскіх агентаў і здраднікаў<ref group="заўв">Гісторык Плотнікаў адзначае, што з урадавых колаў Калчак добра ведаў пра сувязі Леніна і іншых бальшавіцкіх кіраўнікоў з германскімі ўладамі, атрыманне ад іх грошай і ўзгадненне дзеянняў</ref>, быў удзел у вайне з Германіяй на боку нашых саюзнікаў. З гэтай мэтай я звярнуўся, праз англійскага пасла ў Токіа, да англійскага ўрада з просьбай прыняць мяне на службу, каб я мог браць удзел у вайне і тым самым выканаць абавязак перад Радзімай і яе саюзнікамі.|А. В. Калчак}} Неўзабаве Калчака выклікалі ў англійскае пасольства і паведамілі, што Вялікабрытанія ахвотна прымае яго прапанову<ref name=Z354-359/>. 30 снежня 1917 года Калчак атрымаў паведамленне пра прызначэнне на [[Месапатамская кампанія|Месапатамскі фронт]]. У першай палове студзеня 1918 года Калчак выехаў з Японіі праз [[Шанхай]] у [[Сінгапур]]{{sfn|Зырянов|2012|с=362—365|name=Z362-365}}. === У Сінгапуры і Кітаі === [[Файл:Kolchak27540v.jpg|left|250px|thumb|Калчак на [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгунцы]] ў форме КУЧ. 1917 год.]] У сакавіку 1918 года, прыбыўшы ў [[Сінгапур]], Калчак атрымаў сакрэтнае даручэнне тэрмінова вяртацца ў Кітай для працы ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]] і Сібіры. Змена рашэння англічан была звязана з настойлівымі заступніцтвамі рускіх дыпламатаў і іншых палітычных колаў, што бачылі ў адмірале кандыдата ў правадыры супраць бальшавіцкага руху. Першым параходам Аляксандр Васільевіч вярнуўся ў [[Шанхай]], дзе і завяршылася, не паспеўшы пачацца, яго англійская служба. Падрабязнасці новага прызначэння адмірала чакалі ў рускага пасланца ў [[Пекін]]е князя М. А. Кудашава. У Шанхаі Калчак сустрэўся са старшынёй управы [[Руска-Азіяцкі банк|Руска-Азіяцкага банка]] {{нп3|Аляксей Іванавіч Пуцілаў|А. І. Пуцілавым|ru|Путилов, Алексей Иванович}}, потым па чыгунцы даехаў да Пекіна і наведаў {{нп3|Мікалай Аляксандравіч Кудашаў|Кудашава|ru|Кудашев, Николай Александрович}}, які распавёў Аляксандру Васільевічу, што гэта менавіта ён настаяў на камандзіроўцы адмірала ў Кітай, спадзеючыся вырашыць з яго дапамогай шэраг важных заданняў. Дыпламат расказаў адміралу, што бальшавіцкі ўрад у розных канцах Расіі ўжо пачаў сустракаць супраціўленне, прыкладам, на Поўдні Расіі ўжо змагаецца [[Добраахвотніцкая армія]] генералаў [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксеева]] і [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Карнілава]]. Галоўным з заданняў, якія мог вырашыць Калчак, дыпламат бачыў аб’яднанне атрадаў, якія хаатычна фармаваліся на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]] супраць бальшавіцкіх атрадаў, у адзіную буйную ўзброеную сілу, якую можна было б супрацьставіць бальшавікам<ref name=Z362-365/>. C прыбыццём Калчака ў Кітай завяршыўся перыяд яго замежных блуканняў. Зараз адмірала чакала палітычнае і ваеннае змаганне з бальшавіцкім рэжымам усярэдзіне Расіі{{sfn|Плотников|1998|с=133}}. Месцам арганізацыі сіл меркавалася [[Кітайска—Усходняя чыгунка]] (КУЧ), пабудаваная рускімі да [[1903]] года, з цэнтрам у [[Харбін]]е<ref name=H4/>. У Пекіне Калчак сустрэўся з кіраўніком КУЧ генералам {{нп3|Дзмітрый Леанідавіч Харват|Д. Л. Харватам|ru|Хорват, Дмитрий Леонидович}}, які расказаў Калчаку пра патрэбу афармлення адмірала ў штатах КУЧ для кіраўніцтва аховай чыгункі і ўсім ваенна-стратэгічным бокам справы, злучаным з выратаваннем КУЧ як рускай уласнасці. 10 мая 1918 года на пасяджэнні акцыянераў КУЧ Калчак быў уведзены ў склад кіравання і прызначаны галоўным інспектарам ахоўнай варты КУЧ з адначасным кіраўніцтвам усімі рускімі ўзброенымі сіламі ў яе паласе адчужэння<ref name=Z362-365/>. 11 мая Калчак прыбыў у Харбін. У харбінскіх газетах было надрукавана інтэрв’ю з адміралам, у якім ён абяцаў аднавіць законнасць і правапарадак у горадзе. У паласе адчужэння дзеялі некалькі ўзброеных фармаванняў: пяцітысячны Асаблівы маньчжурскі атрад атамана [[Рыгор Міхайлавіч Сямёнаў|Р. М. Сямёнава]], які не падпарадкоўваўся Харвату, двухтысячны харбінскі атрад палкоўніка М. В. Арлова і атрад атамана {{нп3|Іван Паўлавіч Калмыкаў|І. П. Калмыкава|ru|Калмыков, Иван Павлович}}, які дзейнічаў на ўсходнім канцы КУЧ. Калчак пачаў арганізацыю буйнага злучэння, якое разгортвалася пад прыкрыццём узмацнення аховы чыгункі{{sfn|Плотников|1998|с=136}}. Апорай Калчака стаў атрад Арлова. Калчак спрабаваў наладзіць адносіны з атаманам Сямёнавым, аднак, у сілу японскіх інструкцый і ўласнага староннага дачынення да «спадароў», Сямёнаў на кантакт ісці адмовіўся, увайшоў з Калчаком у канфлікт, і гэты самы буйны атрад Калчак праз некаторы час перастаў браць у разлік сваіх сіл. Пачатак арганізацыі Калчаком [[Флатылія|флатыліі]] на [[Сунгары]] і яго планы па занятку Уладзівастока заклапацілі японцаў, якія рыхтавалі [[Інтэрвенцыя|інтэрвенцыю]]. Яны сталі праводзіць варожую Калчаку палітыку. Аляксандру Васільевічу давялося з яго невялікім атрадам фактычна супрацьстаяць на Усходзе Расіі волі Японіі як вялікай дзяржавы і яе нарастальнаму ціску. Урэшце Калчак вырашыў з’ездзіць у Японію для высвятлення адносін з японскімі ваеннымі вярхамі{{sfn|Зырянов|2012|с=366—379|name=Z366-379}}. === Зноў у Японіі === 30 чэрвеня Калчак, перадаўшы камандаванне генералу {{нп3|Барыс Расціслававіч Крашчаціцкі|Б. Р. Крашчаціцкаму|ru|Хрещатицкий, Борис Ростиславович}}, паехаў у Японію. Мэтай падарожжа, апроч высвятлення адносін з японцамі, было імкненне завязаць сувязі з прадстаўнікамі іншых краін, атрымаць ад іх падтрымку ў ваенным будаванні. Пасол {{нп3|Васіль Мікалаевіч Крупянскі|В. М. Крупянскі|ru|Крупенский, Василий Николаевич}} арганізаваў сустрэчу Калчака з начальнікам японскага Генштаба генералам Іхарай і яго памочнікам генералам [[Танака Гііці|Г. Танакам]]. Сустрэча не прынесла вынікаў: японцы пераканаліся, што маніпуляваць Калчаком не атрымаецца; быўшы ўпэўненымі ў «японафобіі» Калчака, яны не зрабілі яму спрыяння ў знішчэнні супярэчнасцей з японскімі прадстаўнікамі на Далёкім Усходзе і нават паспрабавалі затрымаць яго ў Японіі пад падставай адпачынку і лячэння, бо такая вядомая і цяжкакіроўная асоба на Далёкім Усходзе замінала ажыццяўленню іх планаў. Японцы не хацелі лічыцца з рускімі інтарэсамі на Далёкім Усходзе ў перыяд развалу Расіі. Тым не менш, тут Калчак пазнаёміўся з брытанскім генералам {{нп3|Альфрэд Нокс|А. Ноксам|ru|Нокс, Альфред}}. У іх завязаліся сяброўскія адносіны. Паводле парады Крупянскага Калчак наведаў французскага пасла ў Токіа Э. Рэнё, якога ўжо тады лічылі прэтэндэнтам на пост кіраўніка французскай місіі ва Уладзівастоку. У верасні Калчак пазнаў, што Нокс і Рэнё адпраўляюцца ва Уладзівасток, і, мабыць, пры спрыянні Нокса здолеў атрымаць месца на іх судне. 16 верасня Аляксандр Васільевіч пакінуў Японію. Разумеючы, што на Далёкім Усходзе японцы будуць замінаць яго працы, ён меў намер паехаць на Поўдзень Расіі, каб адшукаць сям’ю і паступіць на службу да Аляксеева і Карнілава (у той час ён не ведаў пра гібель апошняга падчас няўдалага {{нп3|Штурм Екацярынадара, сакавік 1918|штурму Екацярынадара|ru|Штурм Екатеринодара (март 1918)}} пад канец сакавіка 1918 года){{sfn|Плотников|1998|с=139—145}}<ref name=Z366-379/>. == Грамадзянская вайна == {{Асноўны артыкул|Грамадзянская вайна ў Расіі}} Калчак прыбыў ва [[Уладзівасток]] 19—20 верасня 1918 года. Ва Уладзівастоку Калчак вывучыў становішча на ўсходніх ускраінах краіны, пазнаў пра нараду прадстаўнікоў розных дэмакратычных сіл, якая адбылася ва Уфе, і пра ўтварэнне {{нп3|Часовы Усерасійскі ўрад|Дырэкторыі|ru|Временное Всероссийское правительство}}, якая прэтэндавала на ролю «Часовага Усерасійскага ўрада» — аб’яднанага антыбальшавіцкага ўрада на тэрыторыі ад Волгі да Сібіры. Пазнаўшы пра прыезд Калчака, з ім захацелі сустрэцца многія марскія афіцэры. На прыватнай нарадзе з імі адмірал заявіў, што з канкуруючых урадаў ён падтрымаў бы {{нп3|Часовы Сібірскі ўрад, Валагодскага|Сібірскі|ru|Временное Сибирское правительство (Вологодского)}}, бо ён з’явіўся без знешняга ўплыву і змог правесці мабілізацыю насельніцтва, што азначала значную падтрымку ўрада грамадзянамі. Прыезд Калчака супаў па часе з наведваннем Уладзівастока {{нп3|Пётр Васільевіч Валагодскі|П. В. Валагодскім|ru|Вологодский, Пётр Васильевич}}, 21 верасня яны сустрэліся. Пазнаёміўся Аляксандр Васільевіч і з адным з кіраўнікоў антыбальшавіцкага выступлення {{нп3|Чэхаславацкі корпус|Чэхаславацкага корпуса|ru|Чехословацкий корпус}} і камандуючым чэхаславацкімі войскамі генералам [[Радала Гайда|Р. Гайдам]], з якім, паводл дадзеных І. Ф. Плотнікава, Калчак дамовіўся пра будучую супольную працу{{sfn|Зырянов|2012|с=398—406|name=Z398-406}}{{sfn|Плотников|1998|с=149|name=P149}}. У выніку дзвюх гутарак Гайда, чалавек вельмі цяжкакіроўны, трапіў пад уплыў Калчака<ref name=Z398-406/>. === Ваенны і марскі міністр Дырэкторыі === [[Файл:Directoria.jpg|thumb|злева|250px|Віцэ-адмірал А. В. Калчак — ваенны міністр Часовага Усерасійскага ўрада са сваім блізкім асяроддзем. Крайні справа (сядзіць) начальнік аховы А. Удзінцоў. 1918 год.]] Праз Сібір Калчак ехаў як прыватная асоба ў цывільным адзенні<ref name=H4/>. 13 кастрычніка 1918 года ў сваім руху на [[Вобласць Войска Данскога|Дон]] ён прыбыў у [[Омск]], плануючы правесці тут толькі некалькі дзён. Перадусім Аляксандр Васільевіч усталяваў сувязь з прадстаўнікамі [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]]. Яны ставіліся да Дырэкторыі вельмі адмоўна, лічачы яе «паўторам Керанскага», што, на думку гісторыка Хандорына, цалкам адпавядала праўдзе. З нагоды жадання Калчака прабірацца на [[Поўдзень Расіі (1919—1920)|Поўдзень]] генералы казалі яму: «Навошта Вы паедзеце — там… ёсць улада [[Антон Іванавіч Дзянікін|Дзянікіна]], там ідзе свая праца, а Вам трэба заставацца тут», маючы на ўвазе ідэю перавароту. У Омску адбылася сустрэча Калчака і галоўнакамандуючага войскамі Дырэкторыі генерала [[Васіль Георгіевіч Болдыраў|В. Г. Болдырава]]. Мабыць, пасля гэтай сустрэчы Калчак адправіў ліст генералу Аляксееву пра сваё жаданне служыць пад яго кіраўніцтвам<ref>''Деникин А. И.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/3_11.html Очерки русской смуты.] В 3 кн. — Кн. 2, т. 2. Борьба генерала Корнилова; т. 3. Белое движение и борьба Добровольческой армии — М.: Айрис-пресс, 2006. — С. 465. — 736 с. — (Белая Россия) — ISBN 5-8112-1891-5 (Кн. 2).</ref>. Аляксандр Васільевіч сустракаўся і з іншымі членамі Дырэкторыі, дзе большасць былі [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэрамі]], а таксама з прадстаўніком Добраахвотніцкай арміі ў Сібіры палкоўнікам Д. А. Лебедзевым, казачымі афіцэрамі, камендантам Омска казачым палкоўнікам В. І. Воўкавым<ref name=Z398-406/>. З Калчаком спрабавалі ўсталяваць адносіны і члены ўрада, уключаючы кіраўніка Дырэкторыі {{нп3|Мікалай Дзмітрыевіч Аўксенцьеў|М. Д. Аўксенцьева|ru|Авксентьев, Николай Дмитриевич}}. З аднаго боку, у Калчаку мелі патрэбу, з іншай, яго баяліся; праз яго вылічвалі наладзіць адносіны з англічанамі, бо было вядома, што Калчак з імі ў добрых адносінах, аднак адначасна і асцерагаліся яго дыктатарскіх схільнасцей<ref name=H4/>. Да часу прыезду ў Омск Калчак зацвердзіўся ў думцы, што адзіным сродкам перамагчы бальшавізм можа быць толькі [[ваенная дыктатура]]<ref name=H4/>. У гэты ж час па заданні падпольнай антыбальшавіцкай арганізацыі Нацыянальны цэнтр з Масквы ў Сібір і Маньчжурыю выехаў сібірскі кадэт, у мінулым дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|IV Дзярждумы]] {{нп3|Віктар Мікалаевіч Пепяляеў|В. М. Пепяляеў|ru|Пепеляев, Виктор Николаевич}}. Ад Нацыянальнага цэнтра ён меў адмысловае заданне і значныя паўнамоцтвы: {{quotation|Нацыянальны цэнтр камандзіраваў мяне на ўсход для працы ў карысць аднаасобнай дыктатуры і для перамоў з адміралам Калчаком з мэтай прадухілення саперніцтва імёнаў Аляксеева і Калчака. Са смерцю Аляксеева кандыдатура адмірала стала бясспрэчнай…|В. М. Пепяляеў}} Сведчанне Пепяляева, напісанае ў сакавіку 1919 года, вельмі важнае. Кандыдатура Калчака разглядалася ў антыбальшавіцкіх колах ужо даўно, паколькі выехаў з Масквы ён яшчэ ў жніўні 1917 года. Гісторык І. Ф. Плотнікаў прыходзіць да думкі, што ў Нацыянальным цэнтры ведалі пра месцазнаходжанне Калчака вясной — летам 1918 года на Далёкім Усходзе і разглядалі яго як кандыдата ва ўсерасійскія дыктатары<ref name=P149/>. Адносна магчымай канкурэнцыі імёнаў Калчак заявіў Пепяляеву: «…калі б я меў уладу, то, з’яднаўшыся з Аляксеевым, я б аддаў яе яму»{{sfn|Зырянов|2012|с=410}}. 16 кастрычніка Болдыраў прапанаваў Калчаку пост ваеннага і марскога міністра (замест П. П. Іванова-Рынава, які не задавальняў Дырэкторыю і ўрад). Ад гэтага паста, не жадаючы злучаць сябе з Дырэкторыяй, Калчак спачатку адмовіўся, але потым, высветліўшы шэраг пытанняў (асабліва пытанне пра ступень падпарадкаванасці яму некаторай часткі арміі), даў згоду з умовай, што калі становішча і ўмовы працы будуць супярэчыць яго паглядам, ён пакідае за сабой права пайсці. Супраць кандыдатуры Калчака Сібірскі ўрад нічога не меў, пярэчылі толькі Іваноў-Рынаў, начальнік штаба Сібірскай арміі П. А. Бялоў (Вітэнкопф) і эсэраўскі правадыр [[Віктар Міхайлавіч Чарноў|В. М. Чарноў]]. У пачатку лістапада амаль удалося дасягнуць пагаднення, але гэтым разам супраць уваходжання ў склад урада Я. Ф. Рагоўскага, які знаходзіўся пад падозраннем у арганізацыі сепаратных эсэраўскіх узброеных фармаванняў, выступіў ужо Калчак. Саступіў адмірал толькі пасля просьбы міністра забеспячэння {{нп3|Іван Інакенцьевіч Сярэбраннікаў|І. І. Сярэбраннікава|ru|Серебренников, Иван Иннокентьевич}}, які старшыняваў, «выратаваць становішча спраў, увайсці ў склад Савета Міністраў, замірыўшыся з наяўнасцю ў Савеце некаторых непажаданых для яго асоб»<ref name=Z398-406/>. 5 лістапада 1918 года прызначаны ваенным і марскім міністрам Часовага Усерасійскага Урада<ref>Указ Временного Всероссийского Правительства // Прибайкальская жизнь, Верхнеудинск, № 65, 9 ноября 1918 года, стр.3</ref>. 7 лістапада Аляксандр Васільевіч прыступіў да выканання сваіх новых абавязкаў, першымі сваімі загадамі пачаўшы фарміраванне цэнтральных органаў Ваеннага міністэрства і Галоўнага штаба<ref name=Z398-406/>. На наступны дзень Калчак адправіўся на фронт для асабістага азнаямлення са становішчам арміі і яе камандным складам<ref name=H5>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811041801.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Военный переворот и приход к власти»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016095701/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811041801.phtml |date=16 кастрычніка 2013 }}.</ref>. === Вярхоўны кіраўнік Расіі === {{main|Прыход да ўлады адмірала Калчака}} [[Файл:Kolchak07.jpg|thumb|250px|right|А. В. Калчак, афіцыйная фатаграфія 1919 года.]] Пасля шэрага ваенных параз і страты [[Іжэўск]]а ([[7 лістапада]]) аўтарытэт Дырэкторыі ў вачах арміі ўпаў. [[Часовы Усерасійскі ўрад]] не валодаў рэальнай уладай, а з няшчасцямі на фронце настрой афіцэрства рабіўся ўсё больш кансерватыўным. Левасацыялістычная Дырэкторыя апынулася ізаляванай ад ваенных — адзінай рэальнай сілы супраць бальшавікоў<ref>''Кенез П.'' Красная атака, белое сопротивление. 1917—1918 / Пер. с англ. К. А. Никифорова. — М.: Центрполиграф, 2007. — С. 258. — (Россия в переломный момент истории). — ISBN 978-5-9524-2748-8.</ref>. Наспеў урадавы крызіс, выкліканы незадаволенасцю ваеннага асяроддзя. Прыезд Калчака ў Омск супаў з канфліктам Дырэкторыі і Савета міністраў. Калчак, прыхільнік цвёрдага курса, быў залучаны ў гэта змаганне на боку Савета міністраў{{sfn|Плотников|1998|с=159}}. Ваенныя склалі ўдарную сілу змовы супраць Дырэкторыі. 18 лістапада афіцэры-казакі арыштавалі эсэраў — прадстаўнікоў левага крыла [[Часовы Усерасійскі ўрад|Часовага Усерасійскага ўрада]]{{sfn|Цветков|2009|с=10}}. Батальён аховы Дырэкторыі, які складаўся з эсэраў, быў раззброены. У падтрымку Дырэкторыі не выступіла ніводная ваенная частка омскага гарнізона<ref name=H5/>. Пасля арышту эсэраў Савет міністраў прызнаў Дырэкторыю няіснай, абвясціў пра прыняцце на сябе ўсёй поўнасці вярхоўнай улады і заявіў пра патрэбу «поўнага засяроджвання ўлады ваеннай і грамадзянскай у руках адной асобы з аўтарытэтным імем у ваенных і грамадскіх колах», якая будзе кіраваць на прынцыпах адзінаначалля{{sfn|Кручинин|2010|с=273}}. Было вырашана «перадаць часова ажыццяўленне вярхоўнай улады адной асобе, якая абапіраецца на спрыянне Савета міністраў, прысвоіўшы такой асобе тытул [[Вярхоўны кіраўнік|Вярхоўнага кіраўніка]]». Было выпрацавана і прынята «Палажэнне пра часовы лад дзяржаўнай улады ў Расіі» (так званая «Канстытуцыя 18 лістапада»), якая ўсталёўвала, у прыватнасці, парадак стасункаў Вярхоўнага кіраўніка і Савета міністраў<ref name="правитель">[http://scepsis.ru/library/id_2923.html Положение о временном устройстве государственной власти в России, утверждённое Советом министров 18 ноября 1918 г.]</ref>. Кандыдатамі ў «дыктатары» разглядаліся галоўнакамандуючы войскамі Дырэкторыі генерал [[Васіль Георгіевіч Болдыраў|В. Г. Болдыраў]], кіраўнік КУЧ генерал [[Дзмітрый Леанідавіч Харват|Д. Л. Харват]] і ваенны і марскі міністр віцэ-адмірал А. В. Калчак. Савет міністраў галасаваннем выбраў Калчака. Калчак быў узведзены ў [[Табель аб рангах|поўныя адміралы]], яму было перададзена ажыццяўленне вярхоўнай дзяржаўнай улады і прысвоена званне Вярхоўнага кіраўніка. У яго падначаленне ўваходзілі ўсе ўзброеныя сілы дзяржавы. Вярхоўны кіраўнік мог прадпрыняць любыя меры, аж да надзвычайных, па забеспячэнні ўзброеных сіл, а таксама па ўсталяванні грамадзянскага парадку і законнасці<ref>''Зимина В. Д.'' Белое дело взбунтовавшейся России: Политические режимы Гражданской войны. 1917—1920 гг. — М.: Рос. гуманит. ун-т, 2006. —С. 147. — 467 с. — (История и память). — ISBN 5-7281-0806-7.</ref>. Калчак заявіў пра згоду на абранне і першым загадам па арміі абвясціў пра прыняцце звання Вярхоўнага галоўнакамандуючага ўсімі сухапутнымі і марскімі сіламі. Калчак так вызначаў кірунак працы на пасту Вярхоўнага кіраўніка: {{пачатак цытаты}}Прыняўшы цяжкасць гэтай улады ў вылучна цяжкіх умовах Грамадзянскай вайны і поўнага засмучэння дзяржаўных спраў і жыцця, аб’яўляю, што я не пайду ні па шляху рэакцыі, ні па згубным шляху партыйнасці. Галоўнай мэтай я стаўлю стварэнне баяздольнай арміі, перамогу над бальшавікамі і ўсталяванне законнасці і парадку{{sfn|Белое движение|2007|с=94}}{{канец цытаты}} Грамадскасць паставілася да перавароту ці безуважна, ці радасна, спадзеючыся на ўсталяванне цвёрдай улады. Краіны Антанты падтрымалі Калчака<ref name=H4/>. Вярхоўны кіраўнік абвясціў першым, самым важным заданнем умацаванне і падвышэнне баяздольнасці арміі; другім — «перамогу над бальшавізмум». Трэцім заданнем, рашэнне якога прызнавалася магчымым толькі пры ўмове перамогі, абвяшчалася «адраджэнне і ўскрысенне гінучай дзяржавы». Дзейнасць новай улады аб’яўлялася накіраванай на тое, каб «часовая вярхоўная ўлада Вярхоўнага Кіраўніка і Вярхоўнага Галоўнакамандуючага магла б перадаць лёс дзяржавы ў рукі народа, падаўшы яму ўладкаваць дзяржаўнае кіраванне па сваёй волі»<ref>''Смирнов М. И.'' [http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/19181118kolchak.html Александр Васильевич Колчак (краткий биографический очерк).] — Париж, 1930.</ref>. Пасля свайго {{нп3|Прыход да ўлады адмірала Калчака|прыходу да вярхоўнай улады|ru|Приход к власти адмирала Колчака}} Калчак скасаваў дырэктыву пра тое, што [[яўрэі]] як патэнцыяльныя шпіёны падлягаюць высяленню з 100-вёрстнай прыфрантавой зоны<ref>''Костин А. Л.'' Посеяли ветер — пожали бурю. — М.: Гелиос АРВ, 2004. — C. 162. — 224 с. — ISBN 5-85438-111-7.</ref>. Як піша гісторык В. В. Жураўлёў, найважнейшай ідэалагічнай канстантай калчакаўскага кіравання стала формула-лозунг «аднаўлення законнасці». 28 лістапада на сустрэчы з прадстаўнікамі прэсы Калчак заяўляў: «Парадак і закон у маіх вачах з’яўляюцца нязменнымі спадарожнікамі, непарыўна адзін з адным злучанымі». «Законнасць» планавалася забяспечыць шляхам аднаўлення правапераемства расійскай улады — як было заяўлена, новы расійскі ўрад (урад Калчака) дзеяў, «успрыняўшы ўладу былога Часовага ўрада, што ўтварыўся ў сакавіку 1917 года, і паставіўшы сваім заданнем умацаванне свайго аўтарытэта як адзінай улады, пераемнай да гістарычнай улады Дзяржавы Расійскай»<ref name="Журавлев">{{артыкул|спасылка=http://anthropologie.kunstkamera.ru/files/pdf/008/08_08_zhuravlev_k.pdf|аўтар=Журавлёв В. В.|загаловак=«Присвоив таковому лицу наименование верховного правителя»: К вопросу о титуле, принятом адмиралом А. В. Колчаком 18 ноября 1918 г.|выданне=Антропологический форум|год=2008|выпуск=№ 8}}</ref>. У цэлым А. В. Калчак працягнуў эканамічны і палітычны курс Часовага Сібірскага ўрада<ref>''Новиков П. А.'' Гражданская война в Восточной Сибири. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2005. — 415 с. ISBN 5-9524-1400-1, стр.101</ref>, былы кіраўнік якога — блізкі да кадэтаў П. В. Валагодскі, які стаў для Вярхоўнага кіраўніка знакам легітымнасці яго кіравання — быў пакінуты Старшынёй Савета міністраў. Загадам пра свой уступ у пасаду Вярхоўнага галоўнакамандуючага Калчак адначасна вызваляў ад яе В. Г. Болдырава. Той знаходзіўся ва Уфе, калі яго выклікаў Калчак і паведаміў пра пераварот. Болдыраў стаў гаварыць пра пагрозу грамадзянскай вайны, адмірал яго рэзка перапыніў: «Генерал, я не хлопчык! Я ўзважыў усё і ведаю, што раблю. Неадкладна выязжайце з Уфы». Болдыраў падпарадкаваўся дырэктыве адмірала<ref name=H5/>. Нягледзячы на тое, што прадстаўнікі кадэцкай партыі, правыя колы і большасць ваенных падтрымалі Калчака<ref name="Tsvetkov34">''Цветков В. Ж.'' Генерал Дитерихс, последний защитник империи. // Генерал Дитерихс. — М: Посев, 2004. — С. 34. — ISBN 5-85824-150-6.</ref>, абвяшчэнне яго Вярхоўным кіраўніком не прайшло гладка. Расійскае аддзяленне {{нп3|Чэхаславацкі нацыянальны савет|Чэхаславацкага нацыянальнага савета|ru|Чехословацкий национальный совет}} 21 лістапада выказвала сваю незадаволенасць пераваротам. Вярхоўны кіраўнік, у сваю чаргу, вельмі рэзка адрэагаваў на выступленне чэшскіх палітыкаў, проста заявіўшы ім, што думка замежнікаў, якія кінулі да таго ж фронт пасля сканчэння сусветнай вайны, яго не цікавіць<ref name=H6/>. «Омскі пераварот» засудзілі таксама прадстаўнікі «рэвалюцыйнай дэмакратыі» і меншавікі, а эсэры заклікалі да ўзброенага супраціўлення<ref name=Tsvetkov34/>. Члены [[Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчага сходу]] на чале з эсэрам [[Віктар Міхайлавіч Чарноў|В. М. Чарновым]], якія знаходзіліся ва Уфе і Екацярынбургу, заявілі, што яны не прызнаюць улады адмірала Калчака, адкрыюць фронт бальшавікам і будуць усімі сіламі супрацівіцца новай уладзе. Пазней у замежнай прэсе хадзілі чуткі і дапушчэнні пра падзеі 18 лістапада ў Омску. Таму [[Расійскі ўрад (1919)|Расійскі ўрад]] выпусціў заяву, у якой характарызаваў зрынутую ўладу Дырэкторыі як «недзелавую», пазбытую палітычнага адзінства і такую, што раздзіралася партыйнымі супярэчнасцямі. Яе эсэраўскім кіраўнікам ставілася ў віну вузкапартыйнае інтрыганства і прыўнясенне палітыкі ў жыццё арміі, а на падставе выпуску газеты «Сібірская гаворка» ад 26 студзеня 1919 года і спробы стварэння чыста эсэраўскай партыйнай ваеннай арганізацыі<ref name=H6>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811042431.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Первые шаги Верховного правителя»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016095747/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811042431.phtml |date=16 кастрычніка 2013 }}.</ref>. [[Файл:Aleksandr Kolchak Signature.jpg|thumb|250px|Аўтограф Вярхоўнага Кіраўніка Расіі адмірала А. В. Калчака.]] Прыход Калчака да ўлады, канцэнтрацыя ў яго руках ваеннай, палітычнай і эканамічнай улады далі магчымасць белым акрыяць ад параз, панесеных імі ў Паволжы восенню 1918 года<ref>Гражданская война в России: Энциклопедия катастрофы. / Науч. ред. С. В. Волков. — М.: Сиб. цирюльник, 2010. — С. 185. — 400 с. — ISBN 978-5-903888-14-6.</ref>. Супрацьбальшавіцкі рух пасля омскіх падзей стаў больш кансалідаваным, аднак падзеі не абыйшліся без страт для яго: палітычная база руху стала вужэй. Такім чынам, у выніку падзей 18 лістапада 1918 года антыбальшавіцкі рух трансфармаваўся ў [[Белы рух]]{{sfn|Зырянов|2012|с=424}}. Омская газета «Наша зара» пісала: «Фронт пачаў дужэць. Забеспячэнне яго самым патрэбным рабілася з кожным днём лепш і лепш. Жыццё прыфрантавой паласы ўпарадкоўвалася. Насельніцтва атрымала ўпэўненасць у заўтрашнім дне і стала паддавацца арганізацыі. Рух непрыяцеля быў спынены»<ref name=H6/>. Калчак спадзяваўся, што пад сцягам змагання з чырвонымі яму атрымаецца аб’яднаць самыя разнастайныя палітычныя сілы і стварыць новую дзяржаўную ўладу. Спачатку становішча на франтах спрыяла гэтым планам. У снежні 1918 года [[Сібірская армія]] заняла [[Перм]], які меў важнае стратэгічнае значэнне і істотныя запасы ваеннага рыштунку. [[Файл:Kolchak marka.jpg|250px|thumb|left|{{нп3|Прапагандысцкая філатэлія|Прапагандысцкая марка|ru|Пропагандистская филателия}}, [[Горад Краснадар|Кацярынадар]], 1919 год.]] Пасля перавароту стала яўным умацаванне дзяржаўнай улады. Скончыліся звады розных урадаў і «абласных дум». Калчак выбудаваў моцную кіраўніцкую вертыкаль. Адзін з бачных бальшавіцкіх дзеячаў, старшыня Сібірскага рэўкама {{нп3|Іван Мікіціч Смірноў|І. М. Смірноў|ru|Смирнов, Иван Никитич}} у перыяд калчакаўскай дыктатуры паведамляў [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніну]]: «У Сібіры контррэвалюцыя склалася ў слушна арганізаваную дзяржаву з вялікай арміяй і магутным разгалінаваным дзяржапаратам». Гісторык Хандорын адзначае, што, нават робячы зніжку на суб’ектыўнасць і перабольшанасць гэтай асобна ўзятай думкі, нельга не заўважыць, што яна шмат у чым ломіць былое прынятым у савецкай гістарыяграфіі ўяўленне пра «ўнутраную гніласць» дзяржаўнага арганізма белых<ref name=H6/>. У студзені 1919 года адбылося знаёмства Калчака з генералам [[Уладзімір Оскаравіч Капель|У. О. Капелем]], які ўжо даўно ў адпаведнасці са сваімі заслугамі павінен быў атрымаць адпаведнае ваеннае прызначэнне, але аказаўся ў Сібіры без спраў. Завочна Капель быў прадстаўлены Калчаку ў нявыгадным святле. Аднак пры асабістай сустрэчы генерал зрабіў на адмірала добрае ўражанне. Адносіны паміж Калчаком і Капелем наладзіліся, генералу быў даручаны стратэгічны рэзерв Стаўкі — 1-ы Волжскі корпус, які прызначаўся для нанясення ўдараў на найболей важных кірунках<ref>''Гагкуев Р. Г.'' Генерал Каппель // Каппель и каппелевцы. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Посев, 2007. — С. 71—72. — ISBN 978-5-85824-174-4.</ref>. ==== Аднаўленне ўзнагарод Рускай арміі ==== 30 лістапада 1918 года Калчак выдаў загад пра аднаўленне дня святкавання ў гонар Ордэна Святога Вялікапакутніка і Перамаганосца Георгія — 26 лістапада (старога стылю), загадаўшы{{sfn|Кручинин|2010|с=304}}: {{пачатак цытаты}}Лічыць гэты дзень святам усяго Рускага Войска, гераічныя прадстаўнікі якой высокімі подзвігамі, адвагай і мужнасцю захавалі сваю любоў і адданасць нашай Вялікай Радзіме на палях бітвы. <br /> Дзень гэтай урачыста святкаваць штогод ва ўсіх воінскіх частках і камандах.{{канец цытаты|крыніца=Кручинин, А. С. Адмирал Колчак: жизнь, подвиг, память. — М.: АСТ, Астрель, Полиграфиздат, 2010. — с.304}} [[Файл:Kolchak decorating troops.jpg|thumb|слева|250px|Вярхоўны галоўнакамандуючы ўзнагароджвае сваіх салдат.]] Вярхоўны кіраўнік скасаваў заснаванае [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]] узнагароджанне «Георгіем з лаўровай галіной», нават забараніўшы нашэнне атрыманых раней такіх узнагарод, як скасаваў і ўзнагароджанне [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|ордэнам Святога Станіслава]]. Былі адноўлены ўзнагароджанні [[ордэн Святога Георгія|ордэнамі Святога Георгія]] да 2-й ступені ўлучна і Георгіеўскай зброяй, ордэнамі Святога Уладзіміра да 2-й ступені ўлучна і ордэнамі Святой Ганны ўсіх ступеняў. Салдатаў узнагароджвалі Георгіеўскімі крыжамі і медалямі «За стараннасць» (апроч медалёў на стужках ордэна Святога Станіслава). Не былі адноўлены найвышэйшыя імператарскія ордэны: {{нп3|ордэн Святога апостала Андрэя Першазваннага|ордэн Святога апостала Андрэя Першазваннага|ru|Орден Святого апостола Андрея Первозванного}}, [[ордэн Святога Аляксандра Неўскага]], [[ордэн Святога Георгія]] 1-й ступені, [[ордэн Святога Уладзіміра]] 1-й ступені, {{нп3|Ордэн Белага арла, Расійская імперыя|ордэн Белага арла|ru|Орден Белого орла (Российская империя)}}. Калчак адмовіўся ад аднаўлення ордэнаў, узнагароджанне якімі было справай цара, а таксама пакінуў у ордэнскай сістэме, якая адлюстроўвала і дзяржаўную іерархію, незанятай самую высокую ступень{{sfn|Кручинин|2010|с=354}}. Пры гэтым былі ўведзены новыя ўзнагароды, што адпавядалі падзеям грамадзянскай вайны: «За вызваленне Сібіры», «За Вялікі сібірскі паход»<ref name=H9>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043221.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Анатомия диктатуры»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180321121346/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043221.phtml |date=21 сакавіка 2018 }}</ref>. ==== Расследаванне забойства царскай сям’і ==== {{асноўны артыкул|Расстрэл царскай сям'і}} Калчак арганізаваў расследаванне справы пра [[Расстрэл царскай сям’і|расправу бальшавікоў з сям’ёй імператара Мікалая II]], даручыў гэта следчаму [[Мікалай Аляксеевіч Сакалоў|М. А. Сакалову]], які на глебе раскопаў, збору і аналізу дакументаў, пошуку і допытаў сведак усталяваў час, месца і акалічнасці трагедыі, хоць рэшткі забітых да адступлення Рускай арміі ад Екацярынбурга ў ліпені 1919 года знайсці не паспелі<ref name=H9/>. ==== Залаты запас ==== {{Асноўны артыкул|Залаты запас Расійскай імперыі}} [[Файл:PolkZnamya.jpg|thumb|250px|Вярхоўны кіраўнік уручае палкавы сцяг. 1919 год.]] У 1914—1917 гадах каля траціны {{нп3|Залаты запас Расійскай імперыі|залатога запасу Расіі|ru|Золотой запас Российской империи}} было даслана на часовае захоўванне ў Англію і Канаду, а прыкладна палова была вывезена ў [[Казань]]. Частка залатога запасу, якая захоўвалася ў Казані (больш 500 тон), дасталася пасля кастрычніка 1917 года бальшавікам. Яна была ўзята ў іх 7 жніўня 1918 года войскамі {{нп3|Народная армія|Народнай арміі КАМУС|ru|Народная армия}} пад камандаваннем [[Уладзімір Оскаравіч Капель|У. О. Капеля]] пры {{нп3|Штурм Казані Народнай арміяй Камуса|ўзяцці Казані|ru|Штурм Казани Народной армией Комуча}} і адпраўлена ў [[Самара|Самару]], дзе зацвердзіўся ўрад [[Камітэт членаў Устаноўчага сходу|Камуса]]. З Самары золата на некаторы час перавезлі ва [[Уфа|Уфу]], а пад канец лістапада 1918 гады — у [[Омск]] і перадалі ў дырэктыву ўрада Калчака. Золата было размешчана на захоўванне ў мясцовым філіяле Дзяржбанка. У маі 1919 года было ўсталявана, што ўсяго ў Омску знаходзілася золата на суму 650 млн рублёў (505 тон). Маючы большую частку залатога запасу Расіі, Калчак не дазваляў свайму ўраду расходаваць золата, нават дзеля стабілізацыі фінансавай сістэмы і змагання з [[інфляцыя]]й (якой спрыяла нястрымная эмісія «{{нп3|Керанкі|керанак|ru|Казначейские знаки образца 1917 года}}» і царскіх рублёў бальшавікамі). На закуп узбраення і абмундзіроўкі для свайго войска Калчак выдаткаваў 68 мільёнаў рублёў. Пад заклад 128 мільёнаў рублёў атрыманы крэдыты ў замежных банках: прыбыткі ад размяшчэння вярталіся ў Расію. 31 кастрычніка 1919 года залаты запас пад узмоцненай аховай быў пагружаны ў 40 вагонаў, яшчэ ў 12 вагонах знаходзіўся суправаджалы персанал. [[Транссібірская магістраль]] на працягу ад [[Новасібірск|Нованікалаеўска]] да Іркуцка кантралявалася чэхамі, чыім галоўным заданнем была ўласная эвакуацыя з Расіі. Толькі 27 снежня 1919 года штабны цягнік і цягнік з золатам прыбылі на станцыю [[Ніжняудзінск|Ніжнеудзінск]], дзе прадстаўнікі [[Антанта|Антанты]] вымусілі адмірала Калчака падпісаць загад пра адрачэнне ад правоў Вярхоўнага кіраўніка Расіі і перадаць эшалон з залатым запасам пад кантроль {{нп3|Чэхаславацкія легіёны|Чэхаславацкага корпуса|en|Czechoslovak Legion}}. 15 студзеня 1920 года чэшскае камандаванне выдала Калчака эсэраўскаму Палітцэнтру, які ўжо праз некалькі дзён перадаў адмірала бальшавікам. 7 лютага чэхаславакі перадалі бальшавікам 409 мільёнаў рублёў золатам у памен на гарантыі бесперашкоднай эвакуацыі корпуса з Расіі. {{нп3|Народны камісарыят фінансаў|Народны камісарыят фінансаў РСФСР|ru|Народный комиссариат финансов}} у чэрвені 1921 года склаў даведку, з якой вынікала, што за перыяд кіравання адмірала Калчака залаты запас Расіі скараціўся на 235,6 мільёнаў рублёў, ці на 182 тоны. Яшчэ 35 мільёнаў рублёў з залатога запасу зніклі ўжо пасля перадачы яго бальшавікам, пры перавозцы з Іркуцка ў [[Казань]]. ==== Адраджэнне і развіццё шляхоў зносін ==== [[Файл:25EktbPolkKolchaka.jpg|thumb|250px|Пагоны 25-га Екацярынбургскага палка імя адмірала Калчака.]] Да лета 1919 года высілкамі ўрада становішча на чыгунках было выпраўлена, цягнікі сталі хадзіць па раскладзе, скараціўся лік злоўжыванняў і хваляванняў. Асаблівую ўвагу Калчак надаваў засваенню стратэгічна важнага для Расіі [[Паўночны марскі шлях|Паўночнага марскога шляху]], якім адмірал цікавіўся яшчэ з часоў палярных плаванняў яго юнацкасці. Зараз над праблемай працягваў працаваць створаны 23 красавіка 1919 года па асабістым пачыне Аляксандра Васільевіча пры Расійскім урадзе адмысловы Камітэт Паўночнага марскога шляху. У планах значыліся і новыя даследчыцкія экспедыцыі, адна з якіх была праведзена ў 1919 годзе ў Карскім моры пад кіраўніцтвам сябра А. В. Калчака [[Барыс Андрэевіч Вількіцкі|Б. А. Вількіцкага]]. У планах значылася і будаванне новага порта ва ўтоку [[Енісей|Енісея]]<ref name=H8/>. ==== Сацыяльная палітыка ==== Каб зменшыць сацыяльную напружанасць, Расійскі ўрад прымаў адмысловыя меры: нягледзячы на няўхільную падчас ваенных дзеянняў [[інфляцыя|інфляцыю]], асаблівы камітэт пры міністэрстве працы сцвярджаў адмысловыя {{нп3|Пражытковы мінімум|пражытковыя мінімумы|ru|Прожиточный минимум}} па рэгіёнах, і ў залежнасці ад іх час ад часу рабіў індэксаванне зарплаты дзяржслужбоўцаў. Гісторык Хандорын заўважае, што гэтыя калчакаўскія «мінімумы» былі рэальнымі. Практыка вылічэння пражытковых мінімумаў была ўпершыню ўведзена ў Сібіры менавіта пры Калчаку<ref name=H8/>. === Белы тэрор === {{Main|Белы тэрор (Расія)}} Узброеныя выступленні супраць новай улады ўсё ж былі. У ноч з 22 на 23 снежня ў Омску, калі Калчак цяжка захварэў, бальшавікі паднялі паўстанне. Паўстанне было падаўлена ў той жа дзень часткамі омскага гарнізона. У выніку {{нп3|самасуд|самасуда|ru|Самосуд}} афіцэраў загінулі васьмёра выпушчаных бальшавікамі з турмы дэпутатаў Устаноўчага сходу (Барсаў, Брудэрэр, Лісаў, Локцеў, Маркавецкі, фон Мек, Сароў і Фамін). Астатнія дэпутаты, якія знаходзіліся ў турме, пасля ўціхамірвання паўстання былі адпушчаны на волю. Гісторык Хандорын канстатуе, што ў становішчы ваеннага часу суровая практыка ваенна-палявых судоў была апраўданай і ўжывалася заўсёды. Тым больш, што 30 лістапада ўрад Калчака прыняў пастанову, якая дазваляла смяротнае пакаранне для асоб, вінаватых у перашкаджэнні ажыццяўленню ўлады Вярхоўнага кіраўніка ці Савета міністраў<ref>''Голуб П. А.'' Белый террор в России (1918—1920 гг.). — М.: Патриот, 2006. — С. 336.</ref>. Аднак пры задушэнні паўстанняў, падобных снежаньскаму омскаму, нярэдка іх удзельнікі рабіліся ахвярамі самасудаў. Пазней ваенныя часткі, падкантрольныя Калчаку ў Сібіры, ажыццяўлялі аперацыі супраць чырвоных партызан. У гэтых аперацыях выкарыстоўваліся таксама атрады Чэхаславацкага корпуса<ref>Большая Российская энциклопедия. — Т. 3. — М.: БРЭ, 2005. — С. 272—273. — ISBN 5-85270-331-1.</ref>. Згодна афіцыйнаму дакладу {{нп3|Аляксандр Рыгоравіч Гойхбарг|А. Р. Гойхбарга|ru|Гойхбарг, Александр Григорьевич}}, накіраванага бальшавіцкім урадам у Сібір загаднікам аддзеламі юстыцыі {{нп3|Сібірскі рэвалюцыйны камітэт|Сібрэўкама|ru|Сибирский революционный комитет}}, у {{нп3|Екацярынбургская губерня|Екацярынбургскай губерні|ru|Екатеринбургская губерния}} было падвергнута {{нп3|Целавыя кары|целавым карам|ru|Телесные наказания}} каля 10 % двухмільённага насельніцтва, у тым ліку жанчыны і дзеці<ref>''Голуб П. А.'' [http://marxism.itgo.com/mag14/Golub21.htm Большая ложь о красном и белом терроре в эпоху Великого Октября и гражданской войны].</ref>. Як паведамляў гісторык П. А. Галуб, больш 625 чалавек былі расстраляныя пры задушэнні паўстання ў [[Кастанай|Кустанаі]] ў красавіку 1919 года, некалькі паселішчаў былі спаленыя. Уціхамірнікам паўстання Калчак адрасаваў такі загад: «Дзякую генерал-маёру Воўкаву і ўсім спадарам афіцэрам, салдатам і казакам, якія прымалі ўдзел пры задушэнні паўстання. Тых, хто найболей праславіліся, прадставіць да ўзнагарод»<ref name="golub392">''Голуб П. А.'' Белый террор в России (1918—1920 гг.). — С. 392.</ref>. У ноч на 30 ліпеня 1919 года ў [[Краснаярск]]ім ваенным мястэчку выбухнула паўстанне, у якім узялі ўдзел 3-і полк 2-й асобнай брыгады і большасць салдатаў 31-га палка 8-й дывізіі, усяго да 3 тыс. чалавек. Захапіўшы ваеннае мястэчка, паўсталыя распачалі наступленне на Краснаярск, але былі разбітыя, страціўшы да 700 чалавек забітымі<ref>''Симонов Д. Г.'' [http://www.zaimka.ru/02_2002/simonov_kolchakrear/ К вопросу о военном строительстве в тыловых округах колчаковской армии в 1919 году.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121226035221/http://zaimka.ru/02_2002/simonov_kolchakrear/ |date=26 снежня 2012 }}</ref>. Генералу С. М. Разанаву, які кіраваў задушэннем паўстання, адмірал паслаў тэлеграму: «Дзякую вам, усіх начальнікам, афіцэрам, стралкам і казакам за выдатна выкананую працу»<ref name="golub392" />. У лістападзе [[1918]] года адмірал Калчак праводзіў палітыку высылання і расстрэлаў эсэраў<ref name="litvinkbterror">''Литвин А.'' Красный и белый террор в России 1918—1922 гг. — М.: Эксмо, 2004. — 448 с. — (Сов. секретно). — ISBN 5-87849-164-8.</ref>. Член ЦК партыі правых эсэраў Д. Ф. Ракаў здолеў пераправіць з турмы за мяжу ліст, які быў апублікаваны ў 1920 годзе выглядзе брашуры з назвай «У катавальнях Калчака. Голас з Сібіры». У ім ён пісаў, у прыватнасці, наступнае: {{пачатак цытаты}} Омск проста заціх ад жаху. У той час, калі жонкі забітых таварышаў дзень і ноч адшуквалі ў сібірскіх снягах іх трупы, я працягваў пакутлівае сваё сядзенне, не ведаючы, які жах чыніцца за сценамі гаўптвахты. Забітых… было бясконцае мноства, ва ўсякім разе, не менш 2500 чалавек. Цэлыя вазы трупаў правозілі па горадзе, як возяць зімой баранавыя і свіныя тушы. Пакутавалі галоўным чынам салдаты мясцовага гарнізона і працоўныя…{{канец цытаты|крыніца = <ref>''Раков Д. Ф.'' В застенках Колчака. Голос из Сибири. Париж, 1920, цит. по [http://marxism.itgo.com/mag14/Golub21.htm ''Голуб П. А.'' Большая ложь о красном и белом терроре в эпоху Великого Октября и гражданской войны]</ref>}} З прыходам да ўлады Калчака Расійскі Савет міністраў Пастановай ад 3 снежня 1918 года «з мэтай захавання існага дзяржаўнага ладу і ўлады Вярхоўнага Кіраўніка» скарэктавала артыкулы Крымінальнага Укладання [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ад 1903 года. Артыкулы 99, 100 усталявалі кару ў выглядзе смяротнага пакарання як за замах на Вярхоўнага Кіраўніка, так і за спробу гвалтоўнага скідання ўлады, адрыньвання тэрыторый. «Падрыхтоўкі» да дадзеных злачынстваў, паводле артыкула 101 караліся «катаргай». Абразы ВК у пісьмовай, друкаванай і вуснай форме караліся турэмным зняволеннем паводле артыкула 103. Бюракратычны сабатаж, невыкананне загадаў і простых абавязкаў службоўцамі, паводле артыкула 329, караўся катаржнымі працамі на тэрмін ад 15 да 20 гадоў. Дзеянні паводле Укладання разглядаліся ваенна-акруговымі ці ваенна-палявымі судамі ў прыфрантавой паласе. Асобна паказвалася, што дадзеныя змены дзеюць толькі «да ўсталявання народным прадстаўніцтвам асноўных дзяржаўных законаў». Паводле дадзеных артыкулаў кваліфікаваліся, да прыкладу, дзеянні бальшавіцка-эсэраўскага падполля, што арганізавала паўстанне ў Омску пад канец снежня 1918 года<ref name="cvetkovevoluciazakon">''Цветков В. Ж''. Белый террор — преступление или наказание? Эволюция судебно-правовых норм ответственности за государственные преступления в законодательстве белых правительств в 1917—1922 гг.</ref>. [[11 красавіка]] [[1919]] года ўрадам Калчака было прынята Палажэнне № 428 «Пра асоб, небяспечных для дзяржаўнага парадку з прычыны прыналежнасці да бальшавіцкага бунту» за подпісам міністра юстыцыі З. Старынкевіча. Заканадаўчы акт быў апублікаваны ў омскай газеце «Урадавы вястун Омск» (№ 188 ад 19 ліпеня 1919 год). Ён агадваў высылку на тэрмін ад года да пяці гадоў без канфіскацыі і пазбаўленне на дадзены перыяд «палітычных правоў» для «асоб, прызнаных небяспечнымі для дзяржаўнага парадку з прычыны датыкальнасці іх якім-небудзь чынам да бальшавіцкага бунту». Санкцыя, паводле закона, «замежным падданым — высыланне за мяжу», асобы, якія не дасягнулі 17 гадоў, аддаваліся «пад нагляд бацькоў». У выпадку «самавольнага вяртання» з высылкі ці з замежжа агадвалася адказнасць у выглядзе катаржных прац ад 4 да 8 гадоў. Прыярытэт аддаваўся грамадзянскаму судаводству, а ваенна-палявыя суды выключаліся з судовай сістэмы. Расследаванне спраў ускладалася на адмыслова створаныя Акруговыя Следчыя Камісіі, якія працавалі паводле Пастановы № 508 ад 1 ліпеня 1919 года «Пра парадак расследавання і разгляды злачынстваў, зробленых з мэтай бальшавіцкага бунту»<ref name="cvetkovevoluciazakon"/>. Даволі мяккія рэпрэсіўныя меры ў дачыненні бальшавікоў і іх прыхільнікаў тлумачыліся, перадусім, патрэбай захаваць дэмакратычныя элементы ва ўмовах наступнага звароту да сусветнай супольнасці з прапановай пра прызнанне суверэннай дзяржавы і Вярхоўнага Кіраўніка Расіі<ref name="cvetkovevoluciazakon"/>. У той жа час, наяўнасць артыкулаў 99-101 у часовай рэдакцыі Крымінальнага ўкладання ад 3 снежня 1918 года дазваляла пры патрэбе кваліфікаваць дзеянні «праціўнікаў улады» па нормах Крымінальнага ўкладання, якія агадвалі смяротнае пакаранне, катаржныя працы і турэмнае зняволенне і выносіліся не Следчымі Камісіямі, а органамі ваеннай юстыцыі<ref name="cvetkovevoluciazakon"/>. З дакументальных сведчанняў — вытрымка з загаду губернатара Енісейскай і часткі Іркуцкай губерні генерала С. М. Разанава, асаблівага ўпаўнаважанага Калчака ў г. [[Краснаярск]]у ад [[27 сакавіка]] [[1919]] года: {{пачатак цытаты}} : Начальнікам ваенных атрадаў, якія працуюць у раёне паўстання: : 1. Пры занятку паселішчаў, захопленых раней разбойнікамі, патрабаваць выдачы іх завадароў і важакоў; калі гэтага не адбудзецца, а верагодныя звесткі пра наяўнасць такіх ёсць, — расстрэльваць дзясятага. : 2. Паселішчы, насельніцтва якіх сустрэне ўрадавыя войскі са зброяй, спальваць; сталае мужчынскае насельніцтва расстрэльваць пагалоўна; маёмасць, коней, вазы, хлеб і гэтак далей адбіраць у карысць скарбу. : Нататка. Усё адабранае павінна быць праведзена загадам па атрадзе… : 6. Сярод насельніцтва браць закладнікаў, у выпадку дзеяння аднавяскоўцаў, накіраванага супраць урадавых войскаў, закладнікаў расстрэльваць бязлітасна. {{канец цытаты|крыніца=<ref name="prav">[http://atheistkrot.narod.ru/2.3/prav19.html Террор белой армии. Подборка документов.]</ref>.}} Загад быў скасаваны генерал-лейтэнантам С. М. Разанавым 24 чэрвеня 1919 года па прадстаўленні Міністэрства юстыцыі ўрада Калчака. Пра гэта гаворыцца ў Апавяшчэнні Мінюста МЗСу ў адказ на заяву камандуючага саюзнымі войскамі генерала [[Марыс Жанен|М. Жанена]]: {{пачатак цытаты}} …загад генерал-лейтэнанта Разанава ад 28 сакавіка 1919 г. пра закладнікаў па патрабаванні міністра юстыцыі скасаваны яшчэ да ўтварэння Камітэта па забеспячэнні парадку і законнасці ў кіраванні.{{Канец цытаты|крыніца = <ref>ГА РФ. — Ф. р-200. — Оп. 1. — Д. 118. — Л. 93.</ref>}} У Екацярынбургскай губерні пры Калчаку былі расстраляны не менш 25 тысяч чалавек, пералупцаваны каля 10 % двухмільённага насельніцтва. Лупцавалі як мужчын, так і жанчын і дзяцей<ref name="golub">{{артыкул|аўтар=П. А. Голуб.|загаловак=Большая ложь о красном и белом терроре в эпоху Великого Октября и гражданской войны|спасылка=http://marxism.itgo.com/mag14/Golub21.htm|выданне=Марксизм и современность|тып=журнал|год=1999|выпуск=1—2}}</ref>. Бязлітаснае дачыненне карнікаў Калчака да працоўных і сялян справакавала масавыя паўстанні. Як адзначае пра рэжым Калчака А. Л. Літвін, «цяжка гаварыць пра падтрымку яго палітыкі ў Сібіры і на Урале, калі з прыкладна 400 тыс. чырвоных партызан таго часу 150 тыс. дзеялі супраць яго, а сярод іх 4—5 % было заможных сялян, ці, як іх тады звалі, кулакоў»<ref>''Литвин А. Л.'' [http://www.mubiu.ru/ogd/ISTORIA/16/Liter/%D0%93%D0%92.pdf Красный и белый террор в России. 1917—1922]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Пермская аперацыя === {{Асноўны артыкул|Пермская аперацыя, 1918—1919}} План {{нп3|Пермская операция, 1918—1919|аперацыі|ru|Пермская операция (1918—1919)}} па наступленні замест Масквы на Волагду (каб выйсці на злучэнне з архангельскімі белымі часткамі і атрымаць доступ да дапамогі саюзнікаў праз [[Архангельск]] і [[Мурманск]]) быў распрацаваны яшчэ чэхамі, пры пакіданні фронту яны перадалі гэту ідэю Болдыраву, якому ідэя таксама спадабалася, яе падтрымваў і Нокс. У выніку «па спадчыне» ўсё гэта дасталася Калчаку. Наступленне пачалося 27 лістапада з пачаткам абыходу [[Кушва|Кушвы]] правафланговай групай генерала {{нп3|Рыгор Апанасавіч Вяржбіцкі|Р. А. Вяржбіцкага|ru|Вержбицкий, Григорий Афанасьевич}}. Кушва была ўзята белымі штыкавой атакай 2 снежня. 29 лістапада ў наступленне перайшла ўдарная групоўка [[Анатоль Мікалаевіч Пепяляеў|А. М. Пепяляева]]. Пры 20-градусных марозах, па калена ў снезе, за два тыдні салдаты пераадолелі 100 вёрстаў і ўзялі 14 снежня вузлавую станцыю Каліна. У выніку манеўру белых армія {{нп3|Міхаіл Міхайлавіч Лашэвіч|М. М. Лашэвіча|ru|Лашевич, Михаил Михайлович}} апынулася разрэзанай на дзве часткі. 20 снежня [[7-я Уральская дывізія]] генерала У. В. Галіцына і [[2-я Чэхаславацкая дывізія]] з розных бакоў уварваліся ў [[Кунгур]], выбіўшы адтуль 30-ю дывізію [[Васіль Канстанцінавіч Блюхер|В. К. Блюхера]]. Cавецкія войскі, якія панеслі значныя страты, адыходзілі да падпяразанай некалькімі шэрагамі акопаў і драцяных загарод Пермі, якую чырвонае камандаванне спадзявалася ўтрымаць. Войскі Калчака, перарэзаўшы чыгунку, не далі часткам дывізіі Блюхера ўзмацніць гарнізон горада, які быў захоплены 24 снежня. У палон былі ўзяты больш 30 тыс. чырвонаармейцаў, 120 гармат, звыш 1000 кулямётаў, 9 бронецягнікоў, 180 цягніковых складаў, рачная флатылія і ўвесь абоз разбітай {{нп3|3-я армія, РСЧА|3-яй армія чырвоных|ru|3-я армия (РККА)}}, якая ў выніку снежаньскіх бітваў страціла палову свайго складу. На некаторых кірунках чырвоныя здаваліся цэлымі палкамі, прыкладам, 4-ы Камскі полк. Поспех быў дасягнуты белымі часткамі ўжо без дапамогі чэхаў, якія пакінулі фронт<ref name=H10>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043519.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «На полях сражений»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016104433/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043519.phtml |date=16 кастрычніка 2013 }}</ref>. Паведамленне пра ўзяцце Пермі выклікала захопленую рэакцыю ў Омску. Савет міністраў пастанавіў узнагародзіць Калчака, які знаходзіўся і дзейнічаў увесь час аперацыі ў баявым становішчы, ордэнам Святога Георгія 3-й ступені за вялікі ўнёсак у падрыхтоўку аперацыі{{sfn|Зырянов|2012|с=437—440}}. У сувязі з узяццем Пермі асабістае віншаванне Вярхоўнаму кіраўніку даслаў прэм’ер-міністр Францыі [[Жорж Бенжамэн Клемансо|Жорж Клемансо]]<ref name = H10/>. === Генеральнае наступленне войскаў Усходняга фронту ўвесну 1919 года === {{Асноўны артыкул|Вясновае наступленне Рускай арміі, 1919}} [[Файл:Екатеринбург Штаб Сибирской армии.jpg|thumb|250px|У штабе Сібірскай арміі. У першым шэрагу злева направа: камандуючы [[Радала Гайда|Р. Гайда]], Калчак, начальнік штаба Б. П. Багаслоўскі. [[Екацярынбург]]. Люты 1919 года. Напярэдадні [[Вясновае наступленне Рускай арміі (1919)|генеральнага наступлення]].]] [[Файл:CampañaDePrimaveraDeKolchak1919.svg|міні|300px|справа|Карта вясновага наступлення.]] У пачатку 1919 года Калчаком была зроблена рэарганізацыя войскаў. Былая Екацярынбургская група войскаў была ператворана ў {{нп3|Сібірская армія|Сібірскую армію|ru|Сибирская армия}}, на чале якой стаў генерал Гайда. {{нп3|Заходняя асобная армія|Заходняй арміяй|ru|Западная отдельная армия}} камандаваў генерал М. В. Ханжын, якому была аператыўна падпарадкавана Паўднёвая ваенная група генерала П. А. Бялова, якая прылягала да яго левага фланга{{sfn|Плотников|1998|с=229-235|name=P229-235}}. [[Усходні фронт РСЧА]] меў моцныя флангі і слабы цэнтр, што давала магчымасць [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходняму фронту Рускай арміі]] здзейсніць удар у цэнтр Савецкай Расіі{{sfn|Зырянов|2012|с=457|name=Z457}}. Згодна са стратэгічным планам Стаўкі Калчака, у першай фазе аперацыі павінна было адбыцца наступленне на [[Перм]]ска-[[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вяцкім]] і [[Самара]]-[[Саратаў]]скім кірунку. Пры поспеху наступденне павінна было працягвацца двума галоўнымі ўдарамі на абодвух кірунках і перарасці ў наступленне на Маскву з поўначы, поўдня і ўсходу{{sfn|Белое движение|2007|с=106—112|name=Goncharenko}}. Генеральнае наступленне планавалася Стаўкай на красавік 1919 года. Савецкае камандаванне, як і Стаўка Калчака, збіралася дзеяць па разбежных аперацыйных кірунках{{sfn|Кручинин|2010|с=438}}. У пачатку сакавіка, апярэдзіўшы наступленне РСЧА, войскі Калчака ўдарылі ў стык паміж левым флангам 5-й і правым 2-й савецкіх армій, што шмат у чым вызначыла поспех далейшых дзеянняў белых. Пяройдучы ў наступленне, арміі белых сталі хутка набліжацца да [[Волга|Волгі]]<ref name=Z457/>. Правафланговая Сібірская армія пачала наступленне на Вяцкім кірунку і злучылася з войскамі {{нп3|Паўночная вобласць, 1918—1920|Архангельскага ўрада|ru|Северная область (1918—1920)}}. Часткі Заходняга войска генерала Ханжына ў сакавіку ўзялі [[Бірск]], [[Уфа|Уфу]], [[Стэрлітамак]]{{sfn|Зырянов|2012|с=459|name=Z459}}, у красавіку — [[Мянзелінск]], [[Белябей]], [[Бугуруслан]], [[Бугульма|Бугульму]], [[Набярэжныя Чаўны]]. Сібірская армія ў красавіку ўзяла [[Воткінск|Воткінскі завод]], [[Сарапул]], [[Іжэўск|Іжэўскі завод]]. Пад канец красавіка войскі Калчака выйшлі на подступы да [[Казань|Казані]], Самары, [[Ульянаўск|Сімбірска]], заняўшы значныя тэрыторыі з важнымі прамысловымі і сельскагаспадарчымі рэсурсамі. Насельніцтва гэтых абласцей перавышала 5 млн чалавек. Занятак гэтых раёнаў адкрываў войскам Калчака прамую дарогу на Маскву<ref name=Goncharenko/>. «Палёт да Волгі», як сталі зваць вясновае наступленне 1919 года, зрабіў моцнае ўражанне на сучаснікаў. У буржуазных і грамадскіх колах Расіі адчуваўся ўздым, злучаны з надзеяй на хуткую перамогу над бальшавікамі. Прэм’ер-міністр Расійскага ўрада П. В. Валагодскі ў інтэрв’ю томскай газеце «Сібірскае жыццё» 29 красавіка казаў, што ён «верыць у зорку Вярхоўнага кіраўніка» і што да восені армія возьме Маскву, у сувязі з чым ён ужо пачынаў займацца хуткімі выбарамі ў Нацыянальны (ці [[Устаноўчы сход|Устаноўчы]]) сход. Калчака павіншавалі з поспехам наступлення, у прыватнасці, прэм’ер-міністр Францыі [[Жорж Бенжамэн Клемансо|Ж. Клемансо]], ваенны міністр Вялікабрытаніі [[Уінстан Чэрчыль|У. Чэрчыль]] і міністр замежных спраў Францыі {{нп3|Стэфан Пішон|С. Пішон|ru|Пишон, Стефан}}. Адрэагавалі на поспехі Белага руху на Усходзе Расіі і бальшавікі. Ленін абвясціў Калчака галоўным ворагам Савецкай рэспублікі і заклікаў «напружыць усе сілы ў змаганні з ім». Улетку 1919 года Савецкі ўрад прызначыў прэмію ў 7 млн долараў за галаву Калчака<ref name=H10/>. Значна ўзрос аўтарытэт Калчака. Пачала паступаць дапамога саюзнікаў. 30 мая 1919 года Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Поўдня Расіі|УСПР]] генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]] прызнаў уладу адмірала Калчака як Вярхоўнага кіраўніка Рускай дзяржавы і падпарадкаваўся яму як Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму Рускай арміяй{{sfn|Зырянов|2012|с=462}}. Вакол Калчака былі створаны [[Руская армія (1919)|адзіныя ўзброеныя сілы]] і ўтварылася [[Расійская дзяржава (1918—1920)|Расійская дзяржава]], якая хоць і складалася з трох разрозненых частак{{sfn|Зырянов|2012|с=463}}. Сам Калчак так апісваў вынікі вясновага наступлення сваіх войскаў{{sfn|Зырянов|2012|с=518}}: {{quotation|Не мне ацэньваць і не мне гаварыць пра тое, што я зрабіў і чаго не зрабіў. Але я ведаю адно, што я зрабіў бальшавізму і ўсім тым, што здрадзіў і прадаў нашу Радзіму, цяжкія і, напэўна, смяротныя ўдары. Ці блаславіць Бог мяне давесці да канца гэтую справу, не ведаю, але пачатак канца бальшавікоў пакладзены ўсё ж мною. Вясновае наступленне, пачатае мною ў самых цяжкіх умовах і з велізарнай рызыкай… з'явілася першым ударам па Савецкай рэспубліцы, далым магчымасць Дзянікіну акрыяць і пачаць у сваю чаргу разгром бальшавікоў на Поўдні… |А. В. Калчак. Пачатак кастрычніка 1919 года.}} === Адступленне Усходняга фронту летам — восенню 1919 года === [[Файл:Kolchak-i-syn-polka.jpg|thumb|250px|злева|А. В. Калчак падчас падарожжа на фронт з {{нп3|Сын палка|сынам палка|ru|Сын полка}}. 1919 год.]] [[Файл:Kolchak (blason).jpg|thumb|250px|справа|Герб Расійскай дзяржавы.]] [[Файл:CampañaDeVeranoContraKolchak1919.svg|thumb|300px|злева|Контрнаступленне Чырвонай Арміі.]] Да сярэдзіны 1919 года лік байцоў Чырвонай арміі дайшоў да 1,5 мільёнаў чалавек. Бальшавікі аднавілі сваю лікавую перавагу на Усходнім фронце, засяродзіўшы на галоўным кірунку 33-тысячную групоўку. «Усе на Калчака!» — абвяшчаў лозунг бальшавіцкага ўрада ў гэтыя дні. ЦК РКП(б) 7 красавіка 1919 года абвясціў Усходні фронт галоўным. [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|М. В. Фрунзэ]] атрымаў у сваю дырэктыву чатыры арміі, чыя сукупная колькасць складала 80 тыс. чалавек і ўдвая перавышала лік ваяроў Заходняй арміі генерала Ханжына<ref name=Goncharenko/>. Аднак распачатае 28 красавіка 1919 года наступленне чырвоных натыкнулася на зацятае супраціўленне белых. Пагрозлівае становішча, у якім аказаліся белыя, узмацніла паўстанне Украінскага кураня імя Тараса Шаўчэнкі, да якога далучылася яшчэ чатыры палкі і егерскі батальён, што стала асноўным фактарам, што вызначыў прарыў фронту чырвонымі. Многія палкаводцы белых пазней выказваліся ў тым ключы, што менавіта гэтыя падзеі сталі першапрычынай паразы Заходняй і іншых армій [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходняга фронту]]{{sfn|Зырянов|2012|с=481—485|name=Z481-485}}<ref name=P229-235/><ref>''Гагкуев Р. Г.'' Генерал Каппель // Каппель и каппелевцы. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Посев, 2007. — С. 79. — ISBN 978-5-85824-174-4.</ref>. Заходняй арміі давялося адыходзіць. На іншых кірунках белыя працягвалі сваё наступленне. 9 чэрвеня чырвоныя часткі ўзялі Уфу. Пасля адступлення з Паволжа Калчак страціў стратэгічную ініцыятыву. Баяздольнасць войска зменшылася<ref name=H10/>. У чэрвені Калчак адхіліў прапанову [[Карл Густаў Эміль Манэргейм|К. Г. Манергейма]] паслаць 100-тысячную фінскую армію на Петраград у памен на прызнанне незалежнасці Фінляндыі, заявіўшы, што «не паступіцца ніколі і ні за якія хвілінныя зыскі» «ідэяй вялікай непадзельнай Расіі»<ref>Красный архив. — 1929. — Т. 2 (33). — С. 95—96.</ref>. «Кадравы голад» прывёў, у канчатковым выніку, да паразы белых армій у 1919 годзе. Генералу М. А. Інастранцаву Калчак гаварыў: {{пачатак цытаты}}…мы бедныя людзьмі, чаму нам і даводзіцца цярпець нават на высокіх пастах, не выключаючы і пастоў міністраў, людзей, якія далёка не адпавядаюць занятым імі месцам, але — гэта таму, што іх замяніць няма кім…<ref>''Ганин А. В.'' Враздробь, или почему Колчак не дошёл до Волги? // ГАРФ. — Ф. Р-5960. — Оп. 1. — Д. 8а. — Л. 89)</ref>{{канец цытаты}} 20 чэрвеня былі зробленыя кадравыя перастановы. Калчак замацаваў за сабой пасаду вярхоўнага галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі Расійскай дзяржавы, Дзітэрыхс заняў вызвалены Калчаком пост галоўнакамандуючага Усходнім фронтам. Замест Ханжына камандуючым Заходняй арміяй стаў генерал К. В. Сахараў{{sfn|Зырянов|2012|с=505}}. У ліпені праваліўся авантурны план Лебедзева і Сахарава заманіць 5-ю армію чырвоных у Чалябінск, а потым атачыць яе і разграміць. Заходняя і Сібірская арміі адыходзілі ў Заўралле. Калчак распачаў высілкі для ўзмацнення цэнтралізацыі ўлады: паводле яго ўказа ад 7 жніўня Савету Вярхоўнага кіраўніка, які складаўся з набліжаных міністраў, падаваліся дадатковыя паўнамоцтвы па арганізацыі абароны. Быў рэзка скарочаны бюракратычны апарат. Калчак узмацніў прапаганду ў войсках, звярнуўся з заклікамі да сялян і салдатаў. Яго загад ад 28 ліпеня абавязваў афіцэраў тлумачыць салдатам мэты вайны: адзінства і цэласць Расіі, рашэнне надзённых для народа пытанняў праз Нацыянальны ўстаноўчы сход, абарона праваслаўнай веры і нацыянальных святыняў. Ліберальныя газеты выходзілі з заклікамі мацаваць абарону дзяржавы. Аэрапланы белых пачалі скідаць пракламацыі на пазіцыі бальшавікоў. Для кампраметацыі бальшавікоў друкавалі фальшывыя дэкрэты Савецкай улады і нумары [[Правда (газета)|газеты «Правда»]]. Былі адкрыты курсы ваенных інфарматараў, якія рыхтавалі прафесійных агітатараў у войсках<ref name=H10/>. [[Файл:Kolchak1919troops.jpg|thumb|left|250px|Калчак прымае парад. Блізу Табольска, верасень — кастрычнік 1919 года.]] Галоўным заданнем Усходняга фронту белых стала спрыянне сілам Дзянікіна ў іх {{нп3|Паход на Маскву|наступленні на Маскву|ru|Поход на Москву}}, адцягненне на сябе частак бальшавікоў. Белыя здабылі перамогу ў сваёй апошняй наступальнай бітве на Усходнім фронце — вераснёвай {{нп3|Табольская аперацыя|Табольскай аперацыі|ru|Тобольская операция}}. Вярхоўны галоўнакамандуючы адмірал Калчак асабіста планаваў дэсантныя аперацыі апошняга наступлення трох сваіх армій і дзеянні Об-Іркуцкай флатыліі, вылічваючы даплысці да Цюмені. Задума адмірала была адважная, складалася ў імкненні не дапусціць адыходу чырвоных, атачыць і знішчыць іх шляхам хуткай перавозкі частак па рэках і высадкі дэсантаў ва ўзаемадзеянні з конніцай франтальна надыходных войскаў. У выпадку поспеху белыя атачалі 29-ю, 30-ю і 51-ю стралковыя дывізіі чырвоных. Нягледзячы на зрыў гэтага плана, белыя былі даволі блізкімі да разгрому [[3-я армія, РСЧА|3-й Чырвонай арміі]]. Менавіта таму савецкія ваенныя гісторыкі Табольска-Петрапаўлаўскую аперацыю разглядалі вылучна фрагментамі, падрабязна апісваючы баі адной толькі {{нп3|5-я армія, РСЧА|5-ай арміі|ru|5-я армия (РККА)}}<ref name="Novikov">''Новиков П. А.'' Гражданская война в Восточной Сибири. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2005. — 415 с. ISBN 5-9524-1400-1, С. 137</ref>. Чырвоныя былі адкінуты ад ракі [[Табол]] на 100 км. Вераснёвыя перамогі пасля працяглых няшчасцяў ацэньваліся як паваротны момант у грамадзянскай вайне. Калчак вырашыўся на крок, які не хацеў рабіць у перыяд адступлення, каб гэта нельга была інтэрпрэтаваць як праяву слабасці ўлады, — ператварэнне Дзяржаўнай эканамічнай нарады ў абіраны насельніцтвам орган{{sfn|Зырянов|2012|с=515}}. Аляксандр Васільевіч ездзіў на перадавую незалежна ад таго, як ішлі справы яго армій. Імкненне Калчака як мага больш асабіста быць на фронце выцякала з яго ўпэўненасці, што менавіта тут робіцца сапраўды важная справа. У адмірала шмат разоў узнікала жаданне ўзяць самому вінтоўку і ваяваць нароўні са сваімі салдатамі. Выступаючы перад ваярамі, Вярхоўны галоўнакамандуючы казаў, што ён «такі ж салдат, як і ўсе астатнія, што для сябе ён нічога не шукае, а імкнецца выканаць абавязак перад Расіяй». Адпраўляючыся на фронт, Калчак прычапляў да свайго цягніка вагон — два з тытунём, цукрам, чаем, бялізнай, каб падарыць іх салдатам. Пры гэтым Аляксандр Васільевіч перажываў, калі ўзнікалі складанасці са здабычай гэтых рэчаў для патрэб франтавікоў, гатовы быў нават выпрошваць патрэбнае. Калчак пры гэтым неўсвядомлена паводзіў сябе як Мікалай II і рабіў гэта ад таго, што ведаў жыццё салдата, жадаючы дапамагчы яму не толькі прамовамі і ўзнагародамі, але і матэрыяльна{{sfn|Зырянов|2012|с=492}}. Пасля вераснёвых баёў на Таболе было некаторае зацішша. У сярэдзіне кастрычніка чырвоныя павялі наступленне свежымі сіламі. Белыя здавалі свае апорныя пункты{{sfn|Зырянов|2012|с=520—522}}. Пачалося адступленне белых частак. Чырвоныя не змаглі прарваць фронт, аднак захапілі плацдармы на левым беразе Табола. Разумеючы, што далейшае змаганне за пазіцыі блізу Табола прывядзе да знясілення войскаў, камандуючы Усходнім фронтам генерал Дзітэрыхс вырашыў пачаць стратэгічнае адступленне з саступкай праціўніку значнай тэрыторыі Белай Сібіры, улучаючы, магчыма, і сам Омск, а потым здзейсніць удар па праціўніку з глыбіні сваіх пазіцый. Аднак гэты план не ўлічваў, што здача сталіцы прывядзе ў рух усе варожыя Калчаку сілы ў тыле арміі. Калчак, які стаў ужо дасведчаным палітыкам, прачуваў усеагульны абвал у тыле і пачаў схіляцца да думкі, што Омск трэба бараніць да апошняй магчымасці: страта сталіцы пазбывала сэнсу ўсю структуру Усерасійскай улады, Стаўка і ўрад пераходзілі аўтаматычна ў статус «вандроўных»<ref>''Цветков В. Ж.'' Генерал Дитерихс, последний защитник империи. // Генерал Дитерихс. — М.: Посев, 2004. — С. 47. — ISBN 5-85824-150-6.</ref>. Дзітэрыхс быў выкліканы да Калчака, пры гэтым генерал К. В. Сахараў са штучным абурэннем падтрымаў Вярхоўнага кіраўніка і выступіў у абарону плана абароны Омска. Дзітэрыхс быў адкліканы ў тыл для фарміравання добраахвотніцкіх частак, а на яго месца быў прызначаны Сахараў<ref name="G114-125">Белое движение. Поход от Тихого Дона до Тихого океана. — М.: Вече, 2007. — С. 114—125. — 378 с. — (За веру и верность). — ISBN 978-5-9533-1988-1.</ref>. Пасля пакідання [[Петрапаўлаўск]]а Омск аказаўся пад ударам з двух бакоў: па збежных лініях чыгункі з боку Петрапаўлаўска і [[Ішым]]а. Пры гэтым Сахараў не змог арганізаваць ні абарончай мяжы, ні абароны Омска, ні арганізаванага адступлення. У выніку белыя спазніліся з эвакуацыяй сталіцы, зробленай толькі 10 лістапада. Сам Вярхоўны кіраўнік вырашыў адыходзіць разам з арміяй, зрабіўшы стаўку на тое, што яго прысутнасць у шэрагах дзейных войскаў дапаможа падняць іх дух. На рашэнне Калчака зрабіла ўплыў і жаданне запабегчы захапленню чэхаславакамі, саюзнікамі ці чырвонымі партызанамі [[Залаты запас Расійскай імперыі|залатога запасу Расіі]]. Прапанова ад французскага генерала Жанена і ўсяго дыпламатычнага корпуса пра ўзяцце залатога запасу пад міжнародную апеку, ахову і транспартаванне ва Уладзівасток Калчаком была ўспрынята як заломліванне надмернай цаны за абяцаную дапамогу{{sfn|Плотников|1998|с=246—250}}. Аляксандр Васільевіч катэгарычна адпрэчыў іх прапанову: «Я вам не веру. Золата хутчэй пакіну бальшавікам, чым перадам саюзнікам». На думку гісторыка Зыранава, гэтыя словы каштавалі Аляксандру Васільевічу жыцця: з гэтага моманту замежныя прадстаўнікі страцілі да яго цікавасць{{sfn|Зырянов|2012|с=531}}. Усе каштоўнасці, а таксама адмысловы груз з рэчамі царскай сям’і і доказамі іх [[Расстрэл царскай сям’і|забойства]] былі ўтойліва пагружаны ў эшалон Чырвонага Крыжа<ref name=H11>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043719.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Гл. «Катастрофа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016121352/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043719.phtml |date=16 кастрычніка 2013 }}</ref>. З пакіданнем Омска войскі Усходняга фронту пачалі свой «[[Вялікі Сібірскі Ледзяны паход]]». === Вялікі Сібірскі Ледзяны паход === {{Асноўны артыкул|Вялікі Сібірскі Ледзяны паход}} [[Файл:KolchakInviernoDe19191920.svg|thumb|1000px|цэнтр|Агульная карціна адступлення белых армій.]] Пакінуўшы Омск, камандаванне Усходняга фронту планіравала затрымаць наступленне чырвоных на мяжы ракі [[Об]]. Армію меркавалася папоўніць за кошт тылавых злучэнняў, а фронт аднавіць на мяжы [[Томск]] — [[Новасібірск|Нованікалаеўск]] — [[Барнаул]] — [[Бійск]]. Аднак войскі да гэтага часу кантралявалі толькі буйныя населеныя пункты, у многіх з якіх былі падняты паўстанні. Нягледзячы на зацятыя ар’ергардныя баі, арганізаваць абарону не атрымалася, і 11 снежня быў пакінуты Барнаул, 13 снежня — Бійск, 14 снежня — Нованікалаеўск<ref name=Gagkuev92-95/>. У лістападзе 1919 года канфлікт паміж урадам Расійскай дзяржавы і камандаваннем Рускай арміі, з аднаго боку, і чэхаславацкім палітычным і ваенным кіраўніцтвам, з іншай, ператварыўся ў сутыкненне. 13 лістапада лідары чэхаславакаў у Расіі апублікавалі ў газетах Сібіры палітычны мемарандум, напоўнены скаргамі і выбрыкамі ў адрас рускіх улад. Угневаны дзеяннямі чэхаславацкіх палітыкаў, Калчак 25 лістапада запатрабаваў ад Савета міністраў спыніць зносіны з чэхаславацкім кіраўніцтвам. Вярхоўны кіраўнік здолеў «паставіць на месца» чэхаславакаў: пасля рэзкай рэакцыі Вярхоўнага іх кіраўнікі былі змушаны апраўдвацца, выступаючы з заявамі, што іх словы нібы «няправільна зразумелі»<ref name=H11/>. Тым не менш неўзабаве быў апублікаваны зварот чэхаў да саюзнікаў, дзе яны аб’яўлялі сябе свабоднымі ад усіх абавязанняў перад Расіяй і паведамлялі пра эвакуацыю па чыгунцы ў адпаведнасці з прынцыпам «Нашы інтарэсы — перш усіх астатніх». [[Транссібірская магістраль]] у гэты час кантралявалася Чэхаславацкім корпусам, што атрымаў загад не прапускаць рускія ваенныя эшалоны ўсходней [[Тайга (горад)|станцыі Тайга]] датуль, пакуль не праедуць усе чэхаславакі з «саманабытай маёмасцю». Дзеянні саюзнікаў ператварылі баявыя няшчасці Усходняга фронту белых у катастрофу ўсяго Белага руху на Усходзе Расіі: армія аказалася адрэзанай ад тылу, пазбаўлена магчымасці атрымліваць боепрыпасы і эвакуяваць параненых<ref name="Gagkuev92-95">''Р. Г. Гагкуев'' Генерал Каппель // Каппель и каппелевцы. 2-е изд., испр. и доп. М.: НП «Посев», 2007 ISBN 978-5-85824-174-4, стр.92—95</ref>. 24 лістапада адмірал Калчак адправіў [[Марыс Жанен|М. Жанену]] і [[Ян Сыравы|Я. Сыраваму]] тэлеграму з канстатаваннем: выкарыстанне чыгункі вылучна для пропуску чэхаславацкіх эшалонаў азначае гібель многіх рускіх эшалонаў, апошнія з якіх фактычна знаходзіліся на лініі фронту. Адмірал пісаў: «У такім разе я буду лічыць сябе маючым права прыняць крайнія меры і не спынюся перад імі»{{sfn|Зырянов|2012|с=536—537}}. 11 снежня Калчак за злачыннае пакіданне Омска зняў і аддаў пад следства генерала К. В. Сахарава. Новым Галоўнакамандуючым войскамі Усходняга фронту быў прызначаны генерал [[Уладзімір Оскаравіч Капель|У. О. Капель]], які планаваў аднавіць фронт па [[Енісей|Енісеі]] і ўсталяваць сувязь з забайкальскімі войскамі атамана [[Рыгор Міхайлавіч Сямёнаў|Р. М. Сямёнава]]<ref name=Gagkuev92-95/>. Адмірал паспяшаўся ў новую сталіцу — [[Іркуцк]], бо гарнізон горада быў слабы і да яго набліжаўся партызанскі атрад {{нп3|Нестар Аляксандравіч Каландарышвілі|Н. А. Каландарышвілі|ru|Каландаришвили, Нестор Александрович}}{{sfn|Зырянов|2012|с=549—552|name=Z549-552}}. Аднак генерал Жанен, так і не расстаўшыся з надзеяй прыбраць да рук залаты запас Расіі, распарадзіўся не прапускаць {{нп3|літарны цягнік|літарны цягнік|ru|Литерный поезд}} Калчака далей [[Ніжняудзінск|Ніжнеудзінска]]. 25 снежня эшалоны Вярхоўнага кіраўніка Расіі былі спынены чэхаславакамі на падыходзе да станцыі Ніжнеудзінск. Чэшскі афіцэр паведаміў, што паводле дырэктывы штаба саюзных войскаў цягнікі Калчака затрымліваюцца «да далейшых дырэктыў» і распачаў спробу раззброіць канвой Вярхоўнага кіраўніка. Чэхаславакі сілай забралі і сагналі два паравозы, якія цягнулі «залаты эшалон» і цягнік Вярхоўнага кіраўніка. Рускія эшалоны былі ачэплены чэшскімі войскамі, сувязь з навакольным светам зараз можна было ажыццяўляць толькі праз іх. Пад маркай аховы ад нападу чэхаславакі фактычна ўзялі Вярхоўнага кіраўніка Расіі пад арышт. «Ніжнеудзінскае сядзенне» працягвалася каля двух тыдняў{{sfn|Плотников|1998|с=254—257|name=P254—257}}. [[Файл:Vagón vlaku čs. legií.jpg|thumb|250px|злева|Вагон чэхаславацкага легіёна.]] 21 снежня ў [[Чарамхова|Чарамхове]] выбухнула паўстанне. Праз тры дні паўстанне, якое было падрыхтавана бальшавіцкімі падпольнымі камітэтамі РКП(б) і Палітцэнтрам эсэраў і меншавікоў, пачалося ў прыгарадзе Іркуцка Глазкове, а да вечара 27 снежня — і ў самым Іркуцку. Калчак распачаў спробу адбіць горад з дапамогай войскаў атамана Сямёнава, але ім не ўдалося прарвацца ў горад. Тым часам ішлі перамовы паміж генералам Жаненам, Палітцэнтрам і Саветам міністраў пра перадачу ўлады Палітцэнтру<ref name="P254—257" />. 3 студзеня 1920 года ў Ніжнеудзінску Калчак атрымаў ад Савета міністраў тэлеграму з подпісамі {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Чарвен-Вадалі|А. А. Чарвен-Вадалі|ru|Червен-Водали, Александр Александрович}}, Ханжына і Ларыёнава з вымогай адрачэння ад улады і перадачы яе А. І. Дзянікіну, як новаму Вярхоўнаму кіраўніку. У тэлеграме Савета міністраў утрымлівалася падробка: нібы пра патрэбу перадачы ўлады Дзянікіну раней ужо тэлеграфаваў С. Д. Сазонаў, які насамрэч гаварыў не пра неадкладную перадачу ўлады галоўкаму УСПР, а толькі пра прызначэнне апошняга наступнікам Вярхоўнага кіраўніка, каб у выпадку выхаду Калчака з палітычнай арэны ці з жыцця не згубіць «дасягнутае аб’яднанне ўсіх сіл, якія змагаюцца з бальшавікамі, пад адной уладай». Падробка была зробленая, каб Калчак не пярэчыў. Тэлеграма гаварыла таксама пра імкненне яе аўтараў «адкупіцца» Калчаком ад партызан і паўстанцаў. Аляксандр Васільевіч не стаў чапляцца за ўладу, аднак ён хацеў праехаць Іркуцк у статусе Вярхоўнага кіраўніка — інакш гэта маглі злічыць за слабасць і баязлівасць. Таму Калчак адказаў тэлеграмай Савету міністраў, што ён згодны перадаць уладу Дзянікіну, але толькі па прыбыцці ў [[Улан-Удэ|Верхняудзінск]], выдаўшы адначасова 4 студзеня свой апошні ўказ — пра ''прадвызначэнне'' перадачы ўлады{{sfn|Зырянов|2012|с=556}}<ref name="Журавлев" />. Калчак і яго памагатыя разглядалі варыянты далейшых дзеянняў. Быў высунуты план адыходу ў Манголію, да мяжы з якой вёў ад Ніжнеудзінска стары тракт даўжынёй у 250 вёрстаў. Вядома, адмірала павінны былі пераследаваць. Але ў яго быў канвой колькасцю больш 500 ваяроў, з якім пераследавання можна было не асцерагацца. Калчак загарэўся гэтым планам, які нагадваў паходы яго маладосці. Адмірал спадзяваўся на вернасць сваіх салдатаў і афіцэраў. Сабраўшы канвой, ён паведаміў, што не едзе ў Іркуцк, а застаецца часова ў Ніжнеудзінску, прапанаваў застацца з ім усім тым, хто гатоў падзяліць яго лёс і верыць у яго, падаўшы астатнім свабоду дзеянняў. Да раніцы з 500 чалавек засталося з ім толькі дзесяцера. За адну ноч, зразумеўшы, што ён здраджаны і няма ратунку, Калчак ссівеў{{sfn|Зырянов|2012|с=559}}. === Здрада і выдача Калчака саюзнікамі === [[Файл:KolchaksLastPhoto.jpg|thumb|250px|Апошняя фатаграфія Калчака. Пасля 20 студзеня 1920 года.]] Калчак мала верыў саюзнікам, адчуваючы па іх паводзінах, што будзе здраджаны і імі («Прададуць мяне гэтыя саюзнічкі», — сказаў адмірал генералу М. І. Занкевічу), але пасля доўгіх ваганняў усё ж вырашыў пакласціся на іх. Ён заняў купэ ў пасажырскім вагоне другога класа, дэкараваным сцягамі Вялікабрытаніі, ЗША, Францыі, Японіі і Чэхаславакіі. Генерал Жанен атрымаў ад высокіх камісараў пісьмовую інструкцыю забяспечыць, калі будзе магчыма, бяспечнае прытрымліванне Калчака туды, куды ён захоча. Фраза «калі будзе магчыма» была ўлучана ў інструкцыю па патрабаванні Жанена. Услед за вагонам Калчака ішоў «залаты эшалон», перададзены пад чэшскую ахову<ref name="P254—257" />. 10 студзеня эшалон выйшаў з Ніжнеудзінска і 15 студзеня прыбыў у Іркуцк. Па прыбыцці вагон Калчака быў ачэплены шчыльным кольцам аховы. Адміралу стала вядома, што напярэдадні горад пакінулі ўсе саюзныя місіі. Чэхаславакі абвясцілі Аляксандру Васільевічу, што перадаюць яго мясцовым уладам. Арышт адмірала і перадача яго эсэра-меншавіцкаму Палітцэнтру былі ўзгоднены чэхамі з прадстаўнікамі саюзнікаў і сталі мерай, «патрэбнай для бяспекі чэшскай арміі»<ref>''Мельгунов С. П.'' Трагедия адмирала Колчака: В 2 книгах. — Книга вторая: Часть III. — М.: Айрис-пресс, Лагуна-Арт, 2005. — 496 с. + вклейка 8 с. — (Белая Россия). ISBN 5-8112-0547-3, стр. 443, 461</ref>, але насамрэч зроблены былі для забеспячэння свабоднага пасоўвання іх эшалонаў на Усход<ref>''Гагкуев Р. Г.'' Генерал Каппель // Каппель и каппелевцы. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Посев, 2007. — С. 106. — ISBN 978-5-85824-174-4.</ref>. Нягледзячы на дадзеныя раней запэўненні і гарантыі бяспекі і абароны, Жанен і чэхаславакі здрадзілі адмірала. Каля 9 гадзін вечара «Палітцэнтр» абвясціў Калчаку і Пепяляеву пра арышт, пасля чаго яны былі змешчаны ў будынку губернскай турмы<ref name=H11/>. Калчак, быўшы чалавекам слова, доўга не разумеў, як генерал Жанен (які атрымаў пазней за парушэнне слова афіцэра мянушку «генерал без гонару») мог яго выдаць. [[Ганна Васільеўна Цімірова|Цімірова]] спрабавала супакоіць адмірала і вырашыла суправаджаць яго ў мясцовую турму. Акт перадачы быў складзены ў 21:55. Камандуючы японскімі войскамі Іркуцка палкоўнік Фукуда, пазнаўшы пра прыбыццё ў горад Вярхоўнага кіраўніка, звярнуўся да [[Ян Сыравы|Яна Сыравага]] з просьбай перадаць Аляксандра Васільевіча пад ахову японскага батальёна, на што атрымаў адказ, што Калчак ужо выдадзены паўстанцам{{sfn|Зырянов|2012|с=563}}. Зыранаў піша, што пра прычыны выдачы адмірала слушна казаў кіраўнік іркуцкіх камуністаў А. А. Шырамаў, адзначаючы ў іх павагу да Калчака з боку ворага{{sfn|Зырянов|2012|с=561}}: <blockquote>Без улады Калчак ніякай каштоўнасці ні для саюзнікаў, ні для чэхаў не ўяўляў; па сваіх жа асабістых якасцях, прамы і рэзкі, ён спрабаваў бараніць «суверэнітэт [[Расійскі ўрад (1919)|Расійскага ўрада]]» ад дамаганняў саюзнікаў і даўно ўжо знаходзіўся ў вострым канфлікце з імі, а тым больш з чэхамі.</blockquote> Асноўнай прычынай здрады Калчака і наступнай яго выдачы саюзнікамі сталі заявы Вярхоўнага кіраўніка, зробленыя яшчэ ў Омску, што залаты запас, як і нарабаваныя чэхаславакамі ў велізарным аб’ёме матэрыяльныя каштоўнасці, з’яўляюцца набыткам Расіі і што ён не дапусціць іх вывазу за мяжу. Трагічная развязка была паскорана сталым вядомым чэхаславацкаму камандаванню тэлеграфным загадам Аляксандра Васільевіча ва Уладзівасток пра праверку ўсіх каштоўнасцей і маёмасці, якія вывозіліся чэшскімі легіянерамі на караблях з Расіі{{sfn|Плотников|1998|с=258}}. === Апошнія дні === {{Асноўны артыкул|Расстрэл адмірала Калчака}} [[Файл:Изображение-119.jpg|злева|250px|thumb|Іркуцкі турэмны замак — апошні зямны прыстанак А. В. Калчака. Паштоўка пачатку XX стагоддзя.]] З 21 студзеня пачаліся [[s:ru:допросы Колчака Чрезвычайной следственной комиссией|допыты А. В. Калчака Надзвычайнай следчай камісіяй]], якія мелі для адмірала асаблівае значэнне. Адмірал трымаўся падчас допытаў спакойна і з вялікай годнасцю, выклікаючы гэтым мімавольную павагу ў следчых, падрабязна расказваючы пра сваё жыццё і ахвотна адказваючы на пытанні. Пры гэтым Аляксандр Васільевіч імкнуўся не зваць імёнаў, і, не звальваючы адказнасць за тыя ці іншыя падзеі на іншых, браў яе на сябе. Усведамляючы, што гэтыя допыты з’яўляюцца свайго роду «мемуарамі» і яго апошнім словам для нашчадкаў, А. В. Калчак быў даволі шчыры і адкрыты, імкнуўся пакінуць для гісторыі і ўласныя біяграфічныя дадзеныя, і звесткі пра важныя гістарычныя падзеі, удзельнікам якіх яму давялося быць. Захапіўшы ў Іркуцку ўладу, [[бальшавік]]і змянілі старшыню следчай камісіі на свайго стаўленіка [[Самуіл Гдальевіч Чудноўскі|С. Г. Чудноўскага]], які з першага дня знаходжання на гэтай пасадзе стаў спрабаваць усяляк ушчамляць і ўражаць паддопытнага{{sfn|Зырянов|2012|с=572—573|name=Z572-573}}. Верны Вярхоўнаму кіраўніку генерал [[Уладзімір Оскаравіч Капель|У. О. Капель]] з яшчэ захавалымі баяздольнасць рэшткамі частак [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходняга фронту]] паспяшаў яму на выручку — нягледзячы на лютую сцюжу і глыбокія снягі, не літуючы ні сябе, ні людзей<ref name = H12>{{Cite web |url=http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043944.phtml |title=''В. Г. Хандорин'' Адмирал Колчак: правда и мифы. Глава «Адмирал уходит в последнее плавание» |access-date=22 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921055535/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811043944.phtml |archivedate=21 верасня 2013 |url-status=dead }}</ref>. У выніку пры пераправе праз раку Кан Капель праваліўся з канём пад лёд, абмарозіў ногі, і ўжо 26 студзеня сканаў ад запалення лёгкіх. Тым не менш войскі белых пад камандаваннем генерала [[Сяргей Мікалаевіч Вайцяхоўскі|С. М. Вайцяхоўскага]] працягнулі рух наперад. Іх заставаліся ўсяго 4—5 тысяч ваяроў. Вайцяхоўскі планаваў узяць штурмам Іркуцк і выратаваць Вярхоўнага кіраўніка і ўсіх афіцэраў. Хворыя і абмарожаныя, [[30 студзеня]] яны выйшлі на лінію чыгункі і ля станцыі Зіма разбілі высланыя супраць іх савецкія войскі. Пасля кароткага адпачынку, [[3 лютага]], капелеўцы рушылі на Іркуцк. Яны з ходу ўзялі [[Чарамхова]] ў 140 км ад Іркуцка, разагнаўшы шахцёрскія дружыны і расстраляўшы мясцовы рэўкам{{sfn|Кручинин|2010|с=520|name=Kruchinin520}}<ref name="Gonch123">Белое движение. Поход от Тихого Дона до Тихого океана. — М.: Вече, 2007. — 378 с. — (За веру и верность). — ISBN 978-5-9533-1988-1, стр. 123</ref>. Паводле сведчання генерала Пучкова, генерал Вайцяхоўскі мог разлічваць пры рэалізацыі свайго плана выратаванні Калчака не больш чым на 5 тыс. ваяроў, якія былі расцягнуты ўздоўж дарогі так, што на іх зборы да месца бою спатрэбілася б не менш за суткі. Армія мела 4 дзейныя і 7 разабраных гармат з абмежаванай колькасцю боепрыпасаў. У большасці дывізій было не больш 2—3 кулямётаў з мізэрнай колькасцю патронаў. Яшчэ горш справы ішлі з патронамі ў стралкоў<ref name = Kruchinin520/>. Ты не менш, паводле сведчання генерала, «…пры малой надзеі знайсці Вярхоўнага кіраўніка ў горадзе армія атакавала б Іркуцк неадкладна ж з падыходам да яго»<ref name = Kruchinin520/>. У адказ на ўльтыматум камандуючага савецкімі войскамі Зверава аб здачы Вайцяхоўскі накіраваў чырвоным сустрэчны ўльтыматум з патрабаваннем вызвалення адмірала Калчака і арыштаваных з ім асоб, прадастаўлення фуражу і выплаты кантрыбуцыі ў памеры 200 млн руб., абяцаючы абыйсці ў гэтым выпадку Іркуцк<ref name = Gonch123/>. Бальшавікі не выканалі патрабаванняў белых, і Вайцяхоўскі перайшоў у атаку: капелеўцы прарваліся да Інакенцьеўскай у 7 км ад Іркуцка. Іркуцкі ВРК абвясціў горад у стане аблогі, а подступы да яго былі ператвораныя ў суцэльныя лініі абароны. Пачалася бітва за Іркуцк — паводле шэрагу ацэнак, яна не мела сабе роўных за ўсю грамадзянскую вайну па жорсткасці і лютасці нападаў. Палонных не бралі<ref name = Gonch123/>. Капелеўцы ўзялі Інакенцьеўскую і змаглі прарваць лініі гарадской абароны чырвоных. На 12 гадзін дня быў прызначаны штурм горада. У гэты момант у падзеі ўмяшаліся чэхаславакі, якія заключылі з чырвонымі пагадненне, што мела мэтай забеспячэнне іх уласнай бесперашкоднай эвакуацыі. За подпісам начальніка 2-й чэхаславацкай дывізіі Крэйчага белым была накіравана вымога не займаць Глазкоўскае прадмесце пад пагрозай выступлення чэхаў на баку чырвоных. Ваяваць са свежым добра ўзброеным чэшскім кантынгентам у Вайцяхоўскага ўжо не хапіла б сіл. Адначасна прыйшлі весткі пра гібель адмірала Калчака. Ва ўзніклых абставінах генерал Вайцяхоўскі загадаў скасаваць наступленне. Капелеўцы з баямі пачалі адыход у Забайкалле<ref name="Melgunov470">''Мельгунов С. П.'' Трагедия адмирала Колчака: В 2 книгах. — Книга вторая: Часть III. —М.: Айрис-пресс, Лагуна-Арт, 2005. — 496 с. + вклейка 8 с. — (Белая Россия). ISBN 5-8112-0547-3, стр. 470</ref>. <blockquote> Як піша гісторык {{нп3|Сяргей Пятровіч Мяльгуноў|С. П. Мяльгуноў|ru|Мельгунов, Сергей Петрович}}, у гэтым штурме Іркуцка капелеўцамі было шмат што і маральнага парадку, што павінна было стаць душэўнай палёгкай для ідучага на смерць Вярхоўнага кіраўніка. Адмірал мог са спакойным сумленнем сустрэць расстрэльныя стрэлы: яго салдаты і афіцэры ў самы крытычны момант выпрабавання не здрадзілі справе, якой служыў А. В. Калчак, не здрадзілі і самога адмірала, застаўшыся яму вернымі да канца<ref name = Melgunov470/>.</blockquote> [[Файл:Kamera Kolchaka.JPG|thumb|250px|Камера № 5 у СІЗА г. Іркуцка, дзе ўтрымваўся А. В. Калчак.]] Пачынаючы з 3 лютага шпацыры ў двары турмы былі забаронены бальшавікамі, а Аляксандр Васільевіч з Ганнай Васільеўнай сталі спрабаваць мяняцца запіскамі. Апошняя запіска Калчака сваёй сяброўцы была перахоплена і зачытана ёй праз шмат гадоў<ref name = Z572-573/>: {{quotation|Дарагая галубка мая, я атрымаў тваю запіску, дзякуй за тваю ласку і клопаты пра мяне. Як паставіцца да ўльтыматуму Вайцяхоўскага, не ведаю, хутчэй думаю, што з гэтага нічога не выйдзе ці ж будзе паскарэнне няўхільнага канца. Не разумею, што значыць «у суботу нашы шпацыры канчаткова немагчымыя»? Не турбуйся пра мяне. Я пачуваюся лепш, мае застуды праходзяць. Думаю, што перавод у іншую камеру немагчымы. Я толькі думаю пра цябе і твой лёс, адзіна, што мяне трывожыць. Пра сябе не турбуюся — бо ўсё вядома загадзя. За кожным маім крокам сочаць, і мне цяжка пісаць. Пішы мне. Твае запіскі адзіная радасць, якую я магу мець. Я малюся за цябе і схіляюся перад тваім самаахвяраваннем. Любая, любімая мая, не турбуйся за мяне і захавай сябе. [[Радала Гайда|Гайду]] я прабачыў. Да пабачэння, цалую твае рукі.|А. В. Калчак}} У ноч з 6 на 7 лютага 1920 адмірал А. В. Калчак і старшыня Савета міністраў [[Расійскі ўрад (1919)|Расійскага ўрада]] [[Віктар Мікалаевіч Пепяляеў|В. М. Пепяляеў]] былі [[Расстрэл адмірала Калчака|расстраляныя без суда]], па пастанове Іркуцкага {{нп3|Ваенна-рэвалюцыйныя камітэты|ваенна-рэвалюцыйнага камітэта|ru|Военно-революционные комитеты}} [[бальшавік]]оў — у адпаведнасці з дадзенымі многіх сучасных гісторыкаў — у выкананне непасрэднага загаду [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]]<ref name="В.Г. ХАНДОРИН. АДМИРАЛ КОЛЧАК: ПРАВДА И МИФЫ">В. Г. ХАНДОРИН. АДМИРАЛ КОЛЧАК: ПРАВДА И МИФЫ"</ref>{{sfn|Плотников|1998|с=277|name=Plotnikov277}}{{sfn|Кручинин|2010|с=522|name=Kruchinin522}}<ref>[http://ricolor.org/history/bldv/kol/2/ ''Ю. З. Кантор'' «Я ВАС БОЛЬШЕ ЧЕМ ЛЮБЛЮ…» Адмирал Колчак: роман перед расстрелом]</ref><ref>''Волков Е. В., Егоров Н. Д., Купцов И. В.'' Белые генералы Восточного фронта Гражданской войны: Биографический справочник. — М.: Русский путь, 2003. — 240 с. ISBN 5-85887-169-0, стр. 116</ref>. Пастанова Іркуцкага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта пра расстрэл А. В. Калчака і В. М. Пепяляева была падпісана А. Шырамавым, старшынёй камітэта, і яго членамі А. Снаскаровым, М. Левянсонам і кіраўніком справамі камітэта Аборыным. Тэкст пастановы пра іх расстрэл быў упершыню апублікаваны ў артыкуле былога старшыні Іркуцкага ваенна-рэвалюцыйнага камітэта А. Шырамава<ref>''Ширямов А.'' Иркутское восстание и расстрел Колчака // Сибирские огни. 1924. № 4. С. 122—140.</ref>. У 1991 годзе {{нп3|Леанід Рыгоравіч Калаціла|Л. Р. Калаціла|ru|Колотило, Леонид Григорьевич}} зрабіў дапушчэнне, што пастанова была складзена ўжо пасля расстрэлу, як апраўдальны дакумент, бо датавана яна сёмым лютага, а ў турму [[Самуіл Гдальевіч Чудноўскі|С. Г. Чудноўскі]] і І. М. Бурсак прыбылі ў другой гадзіне ночы сёмага лютага, нібы ўжо з тэкстам пастановы, прытым да гэтага складалі з камуністаў расстрэльную каманду<ref>Гл. артыкул Ю. Фельштынскага «Ленін і расстрэл Калчака» з заўвагамі Л. Р. Калацілы, апублікаваны ў кнізе: Допрос А. В. Колчака. 2-е изд., доп.- Л.: Политекс, 1991. (Отв. за выпуск В. Д. Доценко и Л. Г. Колотило)</ref>. У працы У. І. Шышкіна 1998 года<ref>[https://web.archive.org/web/20100125113717/http://www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/14-CHICH.HTM Шишкин В. И. Расстрел адмирала Колчака] // Гуманитарные науки в Сибири. 1998. № 2.</ref> паказана, што наяўны ў ДАРФ арыгінал пастановы датаваны шостым лютага, а не сёмым, як паказана ў артыкуле А. Шырамава. Аднак у гэтай жа крыніцы прыведзены тэкст тэлеграмы Старшыні Сібрэўкама і члена Рэўваенсавета [[5-я армія, РСЧА|5-ай арміі]] І. М. Смірнова, дзе гаворыцца, што рашэнне пра расстрэл Калчака было прынята на пасяджэнні сёмага лютага. Апроч таго, увесь дзень шостага лютага ішоў допыт Калчака. Згодна з пашыранай версіяй, расстрэл адбыўся на беразе ракі Ушакоўкі блізу [[Знаменскі манастыр, Іркуцк|Знаменскага жаночага манастыра]]. Кіраваў расстрэлам [[Самуіл Гдальевіч Чудноўскі|Чудноўскі]]. Целы забітых былі скінуты ў палонку. Удзельнікі расстрэлу адзначалі, што адмірал сустрэў смерць з салдацкай мужнасцю, захаваўшы годнасць і перад смерцю<ref name = H12/>. Доўгі час, нават у замежнай гістарычнай літаратуры лічылася, што рашэнне расстраляць А. В. Калчака было вымушаным і прынята на месцы. І. Ф. Плотнікаў адзначае, што для культывавання гэтай версіі выкарыстоўвалася тое, што быццам расстрэл быў здзейснены мясцовымі ўладамі з боязі, што часткі генерала [[Уладзімір Оскаравіч Капель|Капеля]] маюць мэтай вызваліць Калчака<ref>«Лёд и пламя адмирала Колчака», Вокруг света, № 10 (2817), 2008 год</ref>. Толькі ў пачатку 1990-х гадоў<ref group="заўв">Гл. у артыкуле: [http://translate.google.com/translate?hl=en&sl=en&tl=ru&u=http%3A%2F%2Fwww.august-1914.ru%2Fdrokov2.html ''Дроков С. В''. Александр Васильевич Колчак // Вопросы истории. 1991 год. № 1. С.50-67].</ref> у СССР была апублікавана запіска Леніна намесніку [[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкага]] {{нп3|Эфраім Маркавіч Склянскі|Э. Склянскаму|ru|Склянский, Эфраим Маркович}} для перадачы па тэлеграфе члену Рэўваенсавета [[5-ая армія, РСЧА|5-ай арміі]], старшыні Сібрэўкама І. Смірнову, якая да гэтага моманту была вядомая за мяжой ужо 20 гадоў — з моманту апублікавання ў [[Парыж]]ы выдання «Паперы Троцкага»<ref name="В.Г. ХАНДОРИН. АДМИРАЛ КОЛЧАК: ПРАВДА И МИФЫ"/>{{sfn|Плотников|1998|с=275}}: {{пачатак цытаты}} Шыфрам. Склянскаму: Пашліце Смірнову (РВС 5) шыфраванне: Не шырце ніякіх вестак пра Калчака, не друкуйце анічога, а пасля заняцця намі Іркуцка дашліце строга афіцыйную тэлеграму з тлумачэннем, што мясцовыя ўлады да нашага прыходу паступалі так і так пад уплывам пагрозы Капеля і небяспекі белагвардзейскіх змоў у Іркуцку. Ленін. Подпіс таксама шыфрам.<br /> 1. Ці берацеся зрабіць архі-надзейна? <br /> 2. Дзе Тухачэўскі? <br /> 3. Як справы на Кав. фронце? <br /> 4. У Крыме? {{канец цытаты|крыніца=}} На думку шэрага сучасных расійскіх гісторыкаў, гэту тэлеграму вынікае расцэньваць як непасрэдны загад Леніна пра бяссуднае і таемнае забойства Калчака<ref name=Plotnikov277 /><ref name="Kruchinin522"/>. Гісторык І. Ф. Плотнікаў адзначае, што ў дачыненні А. В. Калчака справа бальшавікамі ставілася на неправавыя рэйкі, і пры ацэнцы асобы, як палітычнага праціўніка, і як ваеннапалоннага{{sfn|Плотников|1998|с=266}}. Гісторык [[Уладзімір Генадзевіч Хандорын|У. Г. Хандорын]] зважае на тую акалічнасць, што рашэнне пра пакаранне смерцю адмірала А. В. Калчака без суда было прынята неўзабаве пасля афіцыйнай пастановы [[Савет народных камісараў РСФСР|савецкага ўрада]] ад 17 студзеня 1920 года пра скасаванне смяротнага пакарання. Пепяляеў пры гэтым перад расстрэлам нават не быў дапытаны<ref name="В.Г. ХАНДОРИН. АДМИРАЛ КОЛЧАК: ПРАВДА И МИФЫ"/>. [[Генрых Зіноўевіч Ёфе|Г. З. Ёфе]] звярнуў увагу на тое, што хоць і А. В. Калчак, і «ўсе стаўленікі і агенты Калчака» былі абвешчаны па-за законам<ref group="заўв"><blockquote> АБ’ЯВА ПА-ЗА ЗАКОНАМ — поўнае ці частковае пазбаўленне асобы прававой аховы з боку дзяржавы (аж да дазволу кожнаму забіць такую асобу)… А. па-за з. згадвалася як адзін з відаў кары ў «Кіроўных пачатках па крымінальным праву РСФСР» 1919 г. </blockquote> :  — Юридический словарь. 2000 [http://dic.academic.ru/dic.nsf/lower/16637].</ref> яшчэ ў жніўні 1919 года пастановай Саўнаркама і УЦВК Саветаў, бяссудна былі пакараны смерцю толькі А. В. Калчак і В. М. Пепяляеў. Астатніх арыштаваных трыбунал, які адбыўся ў маі 1920 года, выходзячы з таго, што «востры момант грамадзянскай вайны абмінуў», знайшоў магчымым адправіць пад суд<ref name="verhovny">{{артыкул|аўтар= Иоффе Г. З.|загаловак= Верховный правитель России: документы дела Колчака|спасылка= http://magazines.russ.ru/nj/2004/235/iof18.html|мова= ru|выданне= Новый журнал|тып= Литературно-художественный журнал русского Зарубежья|год= 2004|том= 235|нумар= |старонкі= |doi= |issn=}}</ref>. Некаторыя сучасныя гісторыкі лічаць, што сэнс дзеянняў Леніна тут, як і ў выпадку з [[Расстрэл царскай сям’і|забойствам царскай сям’і]], складаўся ў спробе зняць з сябе адказнасць за бяссуднае пакаранне смерцю, паказаўшы справу як народную ініцыятыву і «акт адплаты»<ref name="В.Г. ХАНДОРИН. АДМИРАЛ КОЛЧАК: ПРАВДА И МИФЫ"/><ref name=Plotnikov277 /><ref name = Kruchinin522/><ref name=Shishkin>{{Cite web |url=http://www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/14-CHICH.HTM |title=''В. И. Шишкин''. Расстрел адмирала Колчака |access-date=13 верасня 2012 |archive-date=25 студзеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125113717/http://www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/14-CHICH.HTM |url-status=dead }}</ref>. Да гэтай думкі блізкі пункт погляду гісторыка А. Г. Латышава, паводле якой Ленін мог менавіта так паступіць у адносінах да царскай сям’і, але палічыў гэта немэтазгодным<ref name="Latyshev">''А. Г. Латышев'' Рассекреченный Ленин. — 1-е. — Москва: Март, 1996. — С. 118—138. — 336 с. — 15 000 экз. — ISBN 5-88505-011-2</ref>. У. І. Шышкін, не адмаўляючы наяўнасці ленінскай дырэктывы пра патрэбу расстрэлу Калчака, не лічыць Леніна адзіным вінаватым бяссуднага забойства, паказваючы, што ў савецкай Расіі ў той час не існавала іншага пункту погляду па гэтым пытанні. Паводле яго думкі, вызваленне А. В. Калчака было справай нерэальнай, і яго расстрэл быў ініцыяваны верхавінай бальшавіцкага кіраўніцтва як акт палітычнай расправы і застрашвання<ref name = Shishkin/>. Г. З. Ёфе пакінуў адкрытым пытанне пра карэктнае датаванне запіскі Леніна Склянскаму<ref group="заўв">«''Невядома, аднак, калі запіска была напісана. Паводле адных дадзеных, у студзені 1920 года, паводле іншых — у лютым, пасля расстрэлу Калчака.''» — [http://www.nkj.ru/archive/articles/1764/ ''Г. Иоффе.'' АДМИРАЛ КОЛЧАК: «ЛЮДЕЙ, ДАЙТЕ МНЕ ЛЮДЕЙ!»] — Журнал «Наука и жизнь», 2005 г., № 1.</ref>, але звярнуў увагу на невыразнасці ў тэксце запіскі, калі лічыць, што яна была напісана ўжо пасля расстрэлу<ref name="verhovny"/>. 7 лютага — у дзень расстрэлу Вярхоўнага кіраўніка — падчас перамоў з прадстаўнікамі 5-ай арміі чырвоных чэхі падпісалі пагадненне з бальшавікамі пра пакіданне адмірала «ў дырэктыве савецкай улады пад аховай савецкіх войскаў»<ref name = H11/>. Гісторык [[Сяргей Пятровіч Мяльгуноў|С. П. Мяльгуноў]] адзначае, што гібель Вярхоўнага кіраўніка азначала канец арганізаванага на дзяржаўным узроўні змагання супраць бальшавікоў у Сібіры<ref>''Мельгунов С. П.'' Трагедия адмирала Колчака: В 2 книгах. — Книга вторая: Часть III. — М.: Айрис-пресс, Лагуна-Арт, 2005. — 496 с. + вклейка 8 с. — (Белая Россия). ISBN 5-8112-0547-3, стр.470</ref>. === Магіла Калчака === [[Файл:KolchakKrest.JPG|250px|thumb|Крыж на месцы спачынку Калчака і Пепяляева на беразе Ангары.]] Гісторык Ю. В. Чайкоўскі лічыць пераканаўчымі здагадкі С. У. Дрокава, што афіцыйная версія пра расстрэл Калчака на беразе Ангары выдумана, і магілу Аляксандра Васільевіча варта шукаць у сценах іркуцкай турмы. Паказваючы на многія нестасоўкі ў афіцыйнай версіі (прыкладам, на футра Калчака, якое засталася ў турме і патрапіла потым у пералік асабістых рэчаў), Чайкоўскі згаджаецца з Дрокавым, што бальшавікі баяліся выводзіць Калчака за сцены турмы, пры гэтым камандарм Смірноў ужо тэлеграфаваў у Маскву, што загадаў уладам Іркуцка вывезці Калчака на поўнач ад горада, а калі гэта не атрымаецца, то «расстраляць у турме». Выканаўцы маглі шумна і прылюдна вывесці смяротнікаў у футрах з камер, а забіць іх употай у склепе. Афіцыйная версія, піша Чайкоўскі, магла служыць толькі таму, каб схаваць месца пахавання рэшткаў Калчака<ref>{{артыкул|аўтар=Чайковский Ю. В.|загаловак=Возвращение лейтенанта Колчака. К 100-летию Русской полярной экспедиции (1900–1903)|спасылка=http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/ch02vr.htm|выданне=Вестник РАН|год=2002|нумар=2|старонкі=152—161|ref=Чайковский|archive-date=18 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181018164335/http://ihst.ru/projects/sohist/papers/ch02vr.htm}}</ref>. Сімвалічная магіла Калчака знаходзіцца на месцы яго «спачынку ў водах Ангары» недалёка ад іркуцкага {{нп3|Знаменскі манастыр, Іркуцк|Знаменскага манастыра|ru|Знаменский монастырь (Иркутск)}}, дзе ўсталяваны крыж<ref>[http://video.yandex.ru/users/aleksandrryabce/view/18/ Адмирал Колчак в Иркутске. Памятник и крест на месте расстрела (ВИДЕО)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140727025414/http://video.yandex.ru/users/aleksandrryabce/view/18/ |date=27 ліпеня 2014 }}</ref><ref>[http://baikalarea.ru/irkutsk/peoples/kolchak/svidetelstvo.htm Расстрел Колчака: свидетельство очевидца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307171030/http://baikalarea.ru/irkutsk/peoples/kolchak/svidetelstvo.htm |date=7 сакавіка 2016 }}</ref><ref>[http://ricolor.org/history/bldv/kol/2/ «Я ВАС БОЛЬШЕ ЧЕМ ЛЮБЛЮ…» Адмирал Колчак: роман перед расстрелом]</ref>. == Сям’я == Жонка Калчака, [[Соф’я Фёдараўна Калчак]], нарадзілася ў 1876 годзе ў [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] [[Падольская губерня|Падольскай губерні]] (цяпер [[Хмяльніцкая вобласць|Хмяльніцкай вобласці Украіны]]). Яе бацькам быў [[сапраўдны тайны саветнік]] Фёдар Васільевіч Аміраў. Маці Дар’я Фёдараўна, народжаная Каменская, была дачкой генерал-маёра, дырэктара Ляснога інстытута Ф. А. Каменскага, сястрой скульптара {{нп3|Фёдар Фёдаравіч Каменскі|Ф. Ф. Каменскага|ru|Каменский, Фёдор Фёдорович}}. Патомная дваранка, Соф’я Фёдараўна выхоўвалася ў {{нп3|Смольны інстытут шляхетных дзяўчын|Смольным інстытуце|ru|Смольный институт благородных девиц}} і была адукаванай (ведала сем моў, французскую і нямецкую ведала ў дасканаласці), прыгожай, валявой і незалежнай па характары (шмат у чым гэта надалей адбілася на яе адносінах з мужам)<ref name=H1/>. [[Файл:Вдова Колчака Софья Фёдоровна, сын Ростислав, внук Саша.jpg|thumb|250px|Соф’я Фёдараўна, сын Расціслаў у форме французскага афіцэра, унук Саша. 1939 год.]] Па дамоўленасці з Калчаком яны павінны былі пажаніцца пасля яго першай экспедыцыі. У гонар Соф’і (на той момант нявесты) былі названыя невялікі востраў у архіпелагу Літке і мыс на востраве Бенета. Чаканне расцягнулася на некалькі гадоў. Яны абвянчаліся 5 сакавіка 1904 года ў Свята-Харлампіеўскім храме ў [[Іркуцк]]у<ref>{{cite web|datepublished=24 декабря 2008|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/515117.html|title=На восстанавливаемый в Иркутске Свято-Харлампиевский храм, в котором венчался адмирал Колчак, поднят главный купол|publisher=Патриархия.ru|accessdate=2009-05-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/618q7luYU?url=http://www.patriarchia.ru/db/text/515117.html|archivedate=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Соф’я Фёдараўна нарадзіла ад Калчака траіх дзяцей: першая дзяўчынка нарадзілася ў кастрычніку 1905 года і не пражыла і месяца; сын Расціслаў нарадзіўся 9 сакавіка 1910 года, дачка Маргарыта (1912—1914) застудзілася падчас уцёкаў ад немцаў з Лібавы і сканала. Соф’я Фёдараўна жыла ў [[Гатчына|Гатчыне]], потым у [[Ліепая|Лібаве]]. Пасля абстрэлу Лібавы немцамі ў пачатку вайны (2 жніўня 1914 года) бегла, кінуўшы ўсё, апроч некалькіх валізак (казённая кватэра Калчака была потым разрабавана і яго маёмасць загінула). З [[Хельсінкі|Гельсінгфорса]] пераехала да мужа ў [[Севастопаль]], дзе падчас Грамадзянскай вайны чакала мужа да апошняга. У 1919 годзе ёй удалося адтуль эміграваць: брытанскія саюзнікі забяспечылі яе грашамі і далі магчымасць выехаць на караблі з Севастопаля ў [[Канстанца|Канстанцу]]. Далей яна перабралася ў [[Бухарэст]], а потым з’ехала ў [[Парыж]]. Памерла ў шпіталі Ланжумо ў Парыжы ў 1956 годзе і была пахавана на галоўных могілках рускага замежжа — [[Могілкі Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа|Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа]]. Апошняй просьбай адмірала Калчака перад расстрэлам было: «Я прашу паведаміць маёй жонцы, якая жыве ў Парыжы, што я багаслаўляю свайго сына». — «Паведамлю», — адказаў кіруючы расстрэлам супрацоўнік УНК {{нп3|Самуіл Гдальевіч Чудноўскі|С. Г. Чудноўскі|ru|Чудновский, Самуил Гдальевич}}<ref>''Чудновский С.'' Конец Колчака. — // Годы огненные, годы боевые : сб. восп. — Иркутск, 1961. — С. 209.</ref>. Расціслаў у 1919 годзе разам з маці пакінуў Расію і з’ехаў спачатку ў Румынію, а потам у Францыю, дзе скончыў Вышэйшую школу дыпламатычных і камерцыйных навук і ў 1931 годзе паступіў на службу ў Алжырскі банк. Жонкай Расціслава Калчака была Кацярына Развозава, дачка адмірала {{нп3|Аляксандр Уладзіміравіч Развозаў|А. У. Развозава|ru|Развозов, Александр Владимирович}}. У 1939 годзе Расціслаў Аляксандравіч быў мабілізаваны ў французскую армію, ваяваў на [[Бельгія|бельгійскай]] мяжы і ў 1940 годзе быў узяты ў палон [[Трэці рэйх|немцамі]], пасля вайны вярнуўся ў Парыж. Слабы здароўем, ён памёр [[28 чэрвеня]] [[1965]] года і быў пахаваны каля маці ў Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа<ref>[http://www.1tv.ru/admiral/pr=10917&pi=11492 Память и имя. Жена и сын Колчака].</ref>, дзе пазней была пахавана і яго жонка. Іх сын Аляксандр Расціслававіч (нар. 1933) цяпер жыве ў Парыжы. == Памяць == [[Іван Аляксеевіч Бунін|І. А. Бунін]], выступаючы на паніхідзе па Калчаку ў Парыжы ў 1921 годзе, сказаў: {{quotation|Надыдзе дзень, калі дзеці нашы, сузіраючы ганьбу і жах нашых дзён, шмат што прабачаць Расіі за тое, што ўсё ж не адзін Каін уладарыў у змроку гэтых дзён, але і Авель быў сярод сыноў яе. Надыдзе час, калі залатымі пісьмёнамі на вечную славу і памяць будзе напісана Яго імя ў Летапісы Рускай зямлі|''Общее дело''. — Париж. — 7 февраля 1921. — Цит. по: ''Зырянов, П. Н.'' Адмирал Колчак, Верховный Правитель России. — C. 585.}} [[Файл:Kolchak obituary.jpg|left|250px|thumb|Пад канец Грамадзянскай вайны на Далёкім Усходзе і ў наступныя гады ў эміграцыі 7 лютага — дзень расстрэлу адмірала — адзначаўся паніхідамі ў памяць «забітага ваяра Аляксандра» і служыў днём памінання ўсіх загінулых удзельнікаў Белага руху на ўсходзе краіны, перадусім загінулых падчас Сібірскага Ледзянога паходу зімой 1919—1920 гадоў. Аб’ява ў эмігранцкай газеце пра паніхіду ў памяць А. В. Калчака. 7 лютага 1921 года.]] Мемарыяльныя дошкі ў гонар і памяць Калчака ўсталяваны на будынку Марскога корпуса, які скончыў Калчак, у Санкт-Пецярбургу (2002)<ref>[http://www.fontanka.ru/2002/04/17/63708/ Возвращение адмирала Колчака]</ref><ref>''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040141.phtml Адмирал Колчак: правда и мифы. Вступление] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131015190908/http://kolchak.sitecity.ru/stext_1811040141.phtml |date=15 кастрычніка 2013 }}.</ref>, на будынку вакзала ў Іркуцку, у двары капліцы Мікалая Мірлікійскага ў Маскве (2007)<ref group="заўв">Пліта правісела ледзь больш сутак: у выніку здзейсненага невядомымі акта вандалізму ў ноч на 6 лістапада яна была [https://web.archive.org/web/20101122163354/http://izvestia.ru/incident/article3122338/ разбітая]. Прадстаўнік руху «Спадчына адмірала Калчака» В. Кісялёва выказала дапушчэнне, што злачынцы разбілі дошку ў памяць пра Калчака адмыслова ў пярэдадне гадавіны Кастрычніцкай рэвалюцыі, што рабіла магчымым [http://www.justmedia.ru/news/russiaandworld/2008/11/07/46870 удзел у гэтым нашчадкаў рэвалюцыянераў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081211113310/http://www.justmedia.ru/news/russiaandworld/2008/11/07/46870 |date=11 снежня 2008 }}.</ref>. На фасадзе будынка [[Іркуцкі абласны краязнаўчы музей|Краязнаўчага музея]] (Маўрытанскі замак, былы будынак Рускага геаграфічнага таварыства) ў Іркуцку, дзе Калчак чытаў даклад пра Арктычную экспедыцыю 1901 года, адноўлены знішчаны пасля рэвалюцыі ганаровы надпіс у гонар Калчака — каля імёнаў іншых навукоўцаў і даследчыкаў Сібіры<ref>[http://www.fototerra.ru/Russia/Irkutsk/Lapshin-Aleksandr-Pavlovich-9056.html Фотография Краеведческого музея]</ref>. Імя Калчака высечана на помніку героям Белага руху («Галіпалійскім абеліску») на парыжскіх могілках Сент-Жэнеўеў-дэ-Буа. У Іркуцку на месцы «спачынку ў водах Ангары»<ref>[http://info.irk.ru/irkutsk/peoples/kolchak/svidetelstvo.htm Расстрел Колчака: свидетельство очевидца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081014041320/http://info.irk.ru/irkutsk/peoples/kolchak/svidetelstvo.htm |date=14 кастрычніка 2008 }}</ref> ўсталяваны крыж. 4 лістапада 2004 года ў Іркуцку ўсталяваны [[Помнік Калчаку (Іркуцк)|помнік Калчаку]], аўтар ідэі — Андрэеў С. В., скульптар — [[Вячаслаў Міхайлавіч Клыкаў|В. М. Клыкаў]]. 18 снежня 2006 года ў Іркуцку ў будынку Іркуцкай турмы быў адкрыты Музей гісторыі Іркуцкага турэмнага замка імя А. В. Калчака<ref>[http://sizo.irkutsk.ru/muzei2.php Музей истории Иркутского тюремного замка имени А. В. Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180818232532/http://sizo.irkutsk.ru/muzei2.php |date=18 жніўня 2018 }}</ref>, а ў ім — экспазіцыя ў былой камеры Калчака<ref>''Кез, С.'' [http://www.ng.ru/ngregions/2006-12-18/22_kolchak.html Последняя гавань адмирала.]</ref><ref group="заўв">Праект распрацаваны Іркуцкім абласным краязнаўчым музеем супольна з СІЗА № 1 ГУФСІН па Іркуцкай вобласці. У музеі праводзяцца экскурсіі.</ref>. Экскурсіі «Калчак у Іркуцку» праводзіць Іркуцкі абласны краязнаўчы музей. Ролю Калчака ў гісторыі Расіі раскрываюць экспазіцыі Цэнтра вывучэння гісторыі Грамадзянскай вайны, адкрытага 13 студзеня 2012 года ў Омску<ref>[http://omsk.bezformata.ru/listnews/omske-poyavilsya-tcentr-izucheniya/2469988/ Омск | В Омске появился Центр изучения Гражданской войны — БезФормата. Ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131215204852/http://omsk.bezformata.ru/listnews/omske-poyavilsya-tcentr-izucheniya/2469988/ |date=15 снежня 2013 }}</ref>. Пастановай Думы [[Таймырская (Далгана-Ненецкая) аўтаномная акруга|Таймырскай аўтаномнай акругі]] імя Калчака вернута [[Востраў Калчака|востраву ў Карскім моры]]. Адкрыты ў 2013 годзе [[Эндэмік|эндэмічны]] для Арктыкі і Сібіры [[Біялагічны від|від]] кляшчоў ''[[Arctoseius koltschaki]]'' названы ў гонар адмірала<ref name="Makarova2013">{{артыкул|аўтар=Makarova O. L., Lindquist E. E.|загаловак=A new species of the gamasid mite genus Arctoseius Thor, 1930 (Parasitiformes, Mesostigmata, Ascidae) from Russia with a key to the multidentatus species-group|спасылка=http://www.pensoft.net/journals/zookeys/article/5317/a-new-species-of-the-gamasid-mite-genus-arctoseius-thor-1930-parasitiformes-mesostigmata-ascidae-from-russia-with-a-key-|мова=en|выданне=ZooKeys|выдавецтва=Pensoft Publishers|год=2013|volume=313|pages=9–24| issn=1313-2970|doi=10.3897/zookeys.313.5317}}</ref>. У красавіку 2014 года {{нп3|Манархічная партыя|Манархічная партыя РФ|ru|Монархическая партия}} абвясціла пра планы па ўсталёўцы помніка Калчаку ў Севастопалі<ref>[http://lenta.ru/news/2014/04/23/kolchak/ Монархисты предложили поставить в Севастополе памятник Колчаку], Лента.ру, 23.04.2014</ref>. === Справа пра юрыдычную рэабілітацыю === [[Файл:Kolchak memorial plaque, Ekaterinburg.jpg|міні|250px|злева|Мемарыяльная дошка ў Екацярынбургу.]] У пачатку 1990-х гадоў акадэмік [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачоў]] і віцэ-адмірал В. М. Шчарбакоў заявілі пра патрэбу ацэнкі законнасці прысуду, вынесенага адміралу бальшавіцкім Іркуцкім ваенна-рэвалюцыйным камітэтам. У канцы 1990-х за {{нп3|Юрыдычная рэабілітацыя (СССР)|рэабілітацыю|ru|Юридическая реабилитация (СССР)}} Калчака выказваліся [[Юрый Ільіч Скуратаў|Ю. І. Скуратаў]], які займаў у той час пост {{нп3|Генеральны пракурор Расійскай Федэрацыі|Генеральнага пракурора РФ|ru|Генеральный прокурор Российской Федерации}}, і начальнік {{нп3|Генеральны штаб Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі|Генштаба УС РФ|ru|Генеральный штаб Вооружённых сил Российской Федерации}} [[Анатоль Васільевіч Квашнін|А. В. Квашнін]]<ref>[http://warweb.chat.ru/gold_592001.htm Золото империи].</ref><ref>[http://www.vesti7.ru/news?id=5648 Демократы и адмиралы призывают реабилитировать Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402131715/http://www.vesti7.ru/news?id=5648 |date=2 красавіка 2015 }}</ref>. У 1998 годзе С. Зуеў, кіраўнік Грамадскага фонду па стварэнні храма-музея ў памяць пра ахвяр палітычных рэпрэсій, накіраваў у {{нп3|Ваенная пракуратура Расійскай Федэрацыі|Галоўную ваенную пракуратуру|ru|Военная прокуратура Российской Федерации}} заяву пра рэабілітацыю Калчака, якая дайшла да суда. 26 студзеня 1999 года ваенны суд Забайкальскай ваеннай акругі (ЗабВА) прызнаў Калчака не падлеглым рэабілітацыі, бо, з пункту гледжання ваенных юрыстаў, нягледзячы на свае шырокія паўнамоцтвы, адмірал не спыніў тэрору, яки праводзіўся яго контрразведкай у дачыненні грамадзянскага насельніцтва<ref>[http://lenta.ru/news/2005/05/04/kolchak/ Главная военная прокуратура отказалась реабилитировать Колчака]</ref>. Прыхільнікі адмірала з гэтымі довадамі не пагадзіліся. Іераманах Нікан (Белавенец), кіраўнік арганізацыі «За Веру і Бацькаўшчыну», звярнуўся ў {{нп3|Вярхоўны Суд Расійскай Федэрацыі|Вярхоўны Суд Расійскай Федэрацыі|ru|Верховный Суд Российской Федерации}} (ВС) з просьбай пра занясенне пратэсту на адмову ў рэабілітацыі Калчака. Пратэст быў перададзены ў [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваенную калегію Вярхоўнага суда]], якая, разгледзеўшы справу ў верасні 2001 года, прыняла рашэнне — не апратэстоўваць рашэнне Ваеннага суда Забайкальскай ваеннай акругі. Члены Ваеннай калегіі пастанавілі, што заслугі адмірала ў дарэвалюцыйны перыяд не могуць служыць падставай для яго рэабілітацыі: Іркуцкі ваенна-рэвалюцыйны камітэт прысудзіў адмірала да расстрэлу за арганізацыю ваенных дзеянняў супраць Савецкай Расіі і масавыя рэпрэсіі ў дачыненні мірнага насельніцтва і чырвонаармейцаў і, такім чынам, меў рацыю<ref>[http://lenta.ru/russia/2001/11/26/kolchak/ Верховный суд ещё раз и навсегда отказался реабилитировать Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140911081350/http://lenta.ru/russia/2001/11/26/kolchak/ |date=11 верасня 2014 }}</ref><ref>[http://pda.lenta.ru/russia/2001/09/26/kolchak/ Верховный суд тоже отказался реабилитировать Колчака]</ref>. Абаронцы адмірала вырашылі звярнуцца ў {{нп3|Канстытуцыйны Суд Расійскай Федэрацыі|Канстытуцыйны Суд Расійскай Федэрацыі|ru|Конституционный Суд Российской Федерации}} (КС), які ў 2000 годзе пастанавіў, што суд ЗабВА не меў права разглядаць справу «без апавяшчэння асуджанага ці яго абаронцаў пра час і месца судовага паседжання». Паколькі суд ЗабВА ў 1999 годзе разглядаў справу пра рэабілітацыю Калчака без абаронцаў, то, паводле рашэння Канстытуцыйнага суда, справа павінна быць разгледжана зноў, ужо з удзелам абароны. У 2004 годзе КС адзначыў, што справа пра рэабілітацыю Калчака не закрыта, як раней пастанавіў ВС. Члены КС угледзелі, што суд першай інстанцыі, дзе ўпершыню было пастаўленае пытанне пра рэабілітацыю адмірала, парушыў юрыдычную працэдуру<ref>{{Cite web |url=http://grani.ru/Politics/Russia/m.80851.html |title=Конституционный суд разрешил пересмотреть дело Колчака |access-date=22 снежня 2015 |archive-date=27 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727180247/http://grani.ru/Politics/Russia/m.80851.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/culture/2007/01/16/a_1263129.shtml Колчак вам не Каппель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160412141428/http://www.gazeta.ru/culture/2007/01/16/a_1263129.shtml |date=12 красавіка 2016 }}</ref>. Працэс юрыдычнай рэабілітацыі Калчака выклікае неадназначнае дачыненне і той часткі грамадства, якая, у прынцыпе, станоўча ацэньвае гэту гістарычную фігуру. У 2006 годзе губернатар Омскай вобласці {{нп3|Леанід Канстанцінавіч Паляжаеў|Л. К. Паляжаеў|ru|Полежаев, Леонид Константинович}} заявіў, што Калчак не мае патрэбу ў рэабілітацыі, бо «час яго рэабілітаваў, а не ваенная пракуратура»<ref>{{cite web|url=http://admiralfilm.ru/peace/people/vote/document4843.phtml|title=Необходимо ли реабилитировать Колчака?|accessdate=2009-11-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/618q8eMl8?url=http://admiralfilm.ru/peace/people/vote/document4843.phtml|archivedate=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. У 2009 годзе была апублікавана кніга С. В. Дрокава «Адмірал Калчак і суд гісторыі». На падставе дакументаў следчай справы Калчака аўтар кнігі ставіць пад сумнеў кампетэнцыю следчых груп пракуратур 1999—2004 гадоў. Дрокаў даводзіць патрэбу афіцыйнага здымання канкрэтных вінавачанняў супраць адмірала, сфармуляваных і апублікаваных Савецкай уладай<ref>''Дроков, С. В.'' Адмирал Колчак и суд истории. — М.: Центрполиграф, 2009.</ref>. == Узнагароды == {{col-begin}} {{col-break|width=50%}} * [[Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III»]] (1896) * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4-й ступені (6 снежня 1903) * [[Ордэн Святой Ганны]] 4-й ступені з надпісам «За адвагу» (11 кастрычніка 1904) * [[Залатая зброя «За адвагу»]] — шабля з надпісам «За адрозненне ў справах супраць непрыяцеля пад Порт-Артурам» (12 снежня 1905) * [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|Ордэн Святога Станіслава]] 2-й ступені з мячамі (12 снежня 1905) * Вялікі залаты [[Канстанцінаўскі медаль]] (30 студзеня 1906) * Срэбны медаль на Георгіеўскай і Аляксандраўскай стужцы ў памяць Руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў (1906) * [[Ордэн Святога Уладзіміра|Мячы і бант да іменнага ордэна Святога Уладзіміра 4-й ступені]] (19 сакавіка 1907) * Ордэн Святой Ганны 2-й ступені (6 снежня 1910) {{col-break}} * [[Медаль «У памяць 300-годдзя валадарання дома Раманавых»]] (1913) * Французскі [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ордэн Ганаровага легіёна афіцэрскага крыжа]] (1914) * [[Крыж «За Порт-Артур»]] (1914) * [[Медаль «У памяць 200-годдзя марской бітвы пры Гангуце»]] (1915) * Ордэн Святога Уладзіміра 3-й ступені з мячамі (9 лютага 1915) * [[Ордэн Святога Георгія]] 4-й ступені (2 лістапада 1915) * Англійскі [[Ордэн Лазні]] (1915) * Ордэн Святога Станіслава 1-й ступені з мячамі (4 ліпеня 1916) * Ордэн Святой Ганны 1-й ступені з мячамі (1 студзеня 1917) * Залатая зброя — {{нп3|корцік|корцік|ru|Кортик}} Саюзу афіцэраў войска і флоту (чэрвень 1917) * Ордэн Святога Георгія 3-й ступені (15 красавіка 1919) {{col-end}} == Калчак у літаратуры і мастацтве == === У літаратуры === У першых радках рамана «{{нп3|Зямля Саннікава, раман|Зямля Саннікава|ru|Земля Санникова (роман)}}», выдадзенага ў 1926 годзе, [[Уладзімір Апанасавіч Обручаў|У. А. Обручаў]] апісвае выступленне на пасяджэнні Рускага геаграфічнага таварыства неназванага «марскога афіцэра, які здзейсніў адважнае плаванне ў вельбоце праз Ледавітае мора з Новасібірскіх астравоў на востраў Бенета, на які высадзіўся барон Толь, які адтуль не вярнуўся», згадваючы «мужны твар дакладчыка, абветраны палярнымі непагадзямі»<ref>{{кніга|аўтар=Обручев, Владимир.|загаловак=Земля Санникова|месца=М.|выдавецтва=Эксмо|год=2006|серыя=Всемирная детская классика|старонкі=2|isbn=5-02-005874-2}}</ref>. Гэтаму апісанню цалкам адпавядае рэальны чалавек — Аляксандр Калчак, якога аўтар адкрыта ў той час назваць не мог. Калчак з’яўляецца персанажам рамана {{нп3|Аляксандр Мікалаевіч Сцяпанаў, пісьменнік|А. М. Сцяпанава|ru|Степанов, Александр Николаевич (писатель)}} «Порт-Артур» (1940—1942). Пераважна станоўча ацэньваецца асоба і дзейнасць Калчака ў рамане П. А. Севернага «Ледзяны смех», які выйшаў пры Савецкай уладзе (1981). Таксама Калчак з’яўляецца адным з персанажаў гістарычнага рамана {{нп3|Валянцін Савіч Пікуль|Валянціна Пікуля|ru|Пикуль, Валентин Саввич}} «{{нп3|Тры ўзросты Окіні-сан|Тры ўзросты Окіні-сан|ru|Три возраста Окини-сан}}» (1981). Жыццё Калчака апісана ў раманах «Зазірнуць у бездань» {{нп3|Уладзімір Емяльянавіч Максімаў|У. Е. Максімава|ru|Максимов, Владимир Емельянович}}, выдадзеным аўтарам у эміграцыі ў Парыжы (1986), «Адміральская гадзіна» М. І. Юдалевіча (2000), «Калчак. Вярхоўны кіраўнік» В. Д. Паваляева (2001). Адмірал Калчак з’яўляецца адным з галоўных герояў другой часткі трылогіі [[Кір Булычоў|Кіра Булычова]] «Рака Хронас» — «Штурм Дзюльбера» (1992), напісанай у жанры {{нп3|Альтэрнатыўная гісторыя|альтэрнатыўнай гісторыі|ru|Альтернативная история}}. Адной з ліній сюжэта з’яўляецца версія пра магчымае развіццё падзей 1917 года, калі б адміралу Калчаку атрымалася паспяхова правесці Басфорскую аперацыю і сіламі Чарнаморскага флоту ўзяць Канстанцінопаль. Калчаку прысвячалі вершы многія аўтары, у тым ліку: * С. С. Бахцееў «Калчак. Вярхоўны кіраўнік Расіі.». Створана ў эміграцыі ў [[1927]] годзе, Новы Футог; * [[Васіль Рыгоравіч Ян|В. Р. Ян]], ваенны карэспандэнт у час Руска-японскай вайны: «Калчак»; * С. Р. Бонгарт «Памяці адмірала Калчака»; * {{нп3|Сяргей Мікалаевіч Маркаў|С. М. Маркаў|ru|Марков, Сергей Николаевич}} «Палярны адмірал Калчак»; * [[Ганна Васільеўна Цімірова|Г. В. Цімірова]] «Паўстагоддзя не магу прыняць…» (30 студзеня 1970 года), «Ты пяшчотным стаў мне сніцца…» (1939 год), «Ніколі не галасіў ты так…» (1939 год), «Сёмае лютага» (7 лютага 1969 года); * [[Аляксандр Іванавіч Купрын|А. І. Купрын]] «Крывавыя лаўры. Некралог А. В. Калчаку» * невядомы аўтар «На смерць Калчака». Апублікавана ў газеце «Славянская зара» 25 сакавіка 1920 года. === У кіно і тэатры === У савецкі час Калчак эпізадычна з’яўляўся ў кінастужках пра асобныя падзеі расійскай гісторыі: {{нп3|Маазундская бітва, 1917|абароне Маанзундскага архіпелага|ru|Моонзундское сражение (1917)}} ў Першай сусветнай вайне («{{нп3|Маанзунд, фільм|Маанзунд|ru|Моонзунд (фильм)}}», 1988, у ролі Калчака — {{нп3|Юрый Віктаравіч Бяляеў|Юрый Бяляеў|ru|Беляев, Юрий Викторович}}), палітычным супрацьстаянні 1917 года на Чарнаморскам флоце («Севастопаль», 1970, у ролі — Генадзь Зіноўеў), Грамадзянскай вайне ў Паволжы, на Урале і ў Сібіры («Чырвоны газ», 1924, у ролі — Міхаіл Ленін (Ігнацюк), фільм не захаваўся; «{{нп3|Залаты эшалон|Залаты эшалон|ru|Золотой эшелон}}», 1959, у ролі — [[Аляксандр Паўлавіч Шатаў|Аляксандр Шатаў]]; «{{нп3|Навальніца над Белай|Навальніца над Белай|ru|Гроза над Белой}}», 1968, у ролі — [[Бруна Артуравіч Фрэйндліх|Бруна Фрэйндліх]]; «Вандроўны фронт», 1971, у ролі — Валянцін Кулік). У паслясавецкі час Калчак у кіно ўпершыню быў паказаны Анатолем Гузенкам у серыяле «{{нп3|Конь белы, тэлесерыял|Конь белы|ru|Конь белый (телесериал)}}» (1993). У кастрычніку 2008 года ў пракат выйшаў фільм «{{нп3|Адмірал, фільм|Адмиралъ|ru|Адмиралъ}}», цалкам прысвечаны жыццю і лёсу Калчака. Ролю адмірала выканаў [[Канстанцін Юр’евіч Хабенскі|Канстанцін Хабенскі]], Ганны Ціміровай — {{нп3|Лізавета Міхайлаўна Баярская|Лізавета Баярская|ru|Боярская, Елизавета Михайловна}}. Дзесяцісерыйная тэлеверсія фільма была паказана ўвосень 2009 года. У Іркуцкім драматычным тэатры 6 лютага 1998 года адбылася прэм’ера спектакля «Зорка адмірала» па п’есе Сяргея Астравумава (рэжысёр Вячаслаў Какорын, выканавец ролі Калчака — Генадзь Гушчын<ref>АиФ в Вост. Сибири. — 11 февраля 1998.</ref>), 4 лістапада 2005 года — «Сустрэчы з адміралам Калчаком» па п’есе Астравумава (рэжысёр Генадзь Шапашнікаў, ролю адмірала згуляў {{нп3|Георгій Георгіевіч Тараторкін|Георгій Тараторкін|ru|Тараторкин, Георгий Георгиевич}}<ref>[http://www.youtube.com/view_play_list?p=73A9B68CBB77464C Премьера спектакля «Встречи с адмиралом Колчаком» 4 ноября 2005 г.] на YouTube.</ref><ref>[http://www.rg.ru/2006/05/24/taratorkin.html «Расстояние до судьбы»]. Интервью Георгия Тараторкина // ''Рос. газета''. — № 4074. — 24 мая 2006.</ref>). Пазней спектакль быў сыграны на сцэне [[Тэатр імя Массавета|Тэатра імя Массавета]]<ref>{{артыкул|аўтар=Романов, К.|загаловак=«Колчак» в Москве!|спасылка=http://www.vsp.ru/culture/2006/06/06/425724|выданне=Вост.-Сиб. правда|тып=газета|год=6 июня 2006}}</ref>. У Іркуцкам музычным тэатры ім. М. М. Загурскага 18 снежня 2015 года адбылася прэм’ера спектакля «Ганна і адмірал. Гісторыя кахання». Музычна-пластычны спектакль паставіла галоўны рэжысёр тэатра Ганна Фекета. Ролю Ганны Ціміровай выконвае салістка тэатра, вядучая актрыса Ганна Рыбнікава, ролю Калчака — саліст балета Юрый Шчарботкін<ref>{{Cite web|accessdate = 2016-01-17|title = Новости Иркутска, Иркутской области — Второй премьерой юбилейного сезона в Иркутском музыкальном театре стал «Анна и адмирал. История любви» — Новости — Информационное агентство "Сибирские Новости"|url = http://snews.ru/index.php?id=65782|publisher = snews.ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190330121255/http://snews.ru/index.php?id=65782|archivedate = 30 сакавіка 2019|url-status = dead}}</ref>. === У музыцы === На [[Усходні фронт РСЧА|Усходнім фронце чырвоных]] была папулярная песня-прыпеўка {{comment|«Мундзір англійскі, / Пагон французскі, / Тытунь японскі, / Кіраўнік омскі»|«Мундир английский, / Погон французский, / Табак японский, / Правитель омский»}}<ref>{{кніга|аўтар=Вс. Вишневский.|частка=Красный флот в песнях (Героическая поэма-оратория)|загаловак=Собр. соч. в 5 т|том=1|месца=М.|выдавецтва=Гослитиздат|год=1954|старонкі=72—73}}</ref> (у розных варыянтах). З’явілася ў 1919 годзе. Пасля адступлення белых ад Омска прыпеўка атрымала працяг: {{comment|«Мундзір знасіўся, / Пагон зваліўся, / Тытунь зкурыўся, / Кіраўнік змыўся»|«Мундир сносился, / Погон свалился, / Табак скурился, / Правитель смылся»}}. Генерал [[Пётр Мікалаевіч Красноў|П. М. Красноў]] у рамане «Ад двухгаловага арла да чырвонага сцяга» (1921) малюе яе выкананне на вечарыне ў чырвоных камандзіраў у Петраградзе ў ліпені 1920 года<ref name="Краснов">{{кніга|аўтар=Краснов, П. Н.|частка=От двуглавого орла к красному знамени. 1894—1921: роман|загаловак=Последние дни Российской империи: ист. романы: в 3 т|месца={{М.}}|выдавецтва=Техномарк|год=1996|том=2|старонкі=393|серыя=Всемир. история в романах. Падение вел. империй|ref=Краснов|isbn=5-87247-093-2}}</ref>. Доўгі час прыпеўка ілюстравала час кіравання Калчака ў савецкіх падручніках гісторыі для сярэдняй школы. Адміралу Калчаку прысвечаны шэраг песень: * {{нп3|Аляксандр Якаўлевіч Разенбаўм|Аляксандр Разенбаўм|ru|Розенбаум, Александр Яковлевич}} — «Романс Колчака»; * {{нп3|Зоя Мікалаеўна Яшчанка|Зоя Яшчанка|ru|Ященко, Зоя Николаевна}} і «Белая Гвардыя» — «Памяти Колчака»; * «{{нп3|Любэ|Любэ|ru|Любэ}}» — «Мой адмирал»; * Кірыл Рэвель — «Холод вечного огня…» (Памяці адмірала А. В. Калчака); * Андрэй Зямскоў — «Адмиральский романс»; * «{{нп3|Аліса, гурт|Аліса|ru|Алиса (группа)}}» — «В путь»; * Аляксандр Паручык — «Расстрелянный вальс». Асноўнай музычнай тэмай кінастужкі «[[Адмірал, фільм|Адмиралъ]]» стала песня [[Ігар Ігаравіч Мацвіенка|Ігара Мацвіенкі]] «Анна» на вершы Ганны Ціміровай. Каханню Калчака і Ціміровай прысвечана песня Канстанціна Фралова «Мой ангел, Анна!». Кампакт-дыскі з рамансамі і баладамі, прысвечанымі лёсу адмірала Калчака: * «Звезда адмирала» (аўтар музыкі і вершаў — Сяргей Астравумаў), выйшаў у Іркуцку ў 2005 годзе<ref>''Вост.-Сиб. правда''. — 09.11.2005.</ref>. * «Гори, гори, моя звезда. Адмирал А. В. Колчак». Мужчынскі хор «Валаам». Мастацкі кіраўнік і дырыжор — Заслужаны артыст РФ І. У. Ушакоў. == Гл. таксама == {{Col-begin}} {{Col-2}} * [[Руская палярная экспедыцыя]] * [[Палярная экспедыцыя А. В. Калчака]] * [[Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна (1910—1915)|Гідраграфічная экспедыцыя Паўночнага Ледавітага акіяна]] * [[Чарнаморская дэлегацыя]] * [[Прыход да ўлады адмірала Калчака]] * [[Вярхоўны кіраўнік]] * [[Расійскі ўрад (1919)|Расійскі ўрад, 1919]] {{Col-2}} * [[Расійская дзяржава (1918—1920)|Расійская дзяржава]] * [[Руская армія (1919)|Руская армія, 1919]] * [[Усходні фронт Рускай арміі]] * [[Вялікі Сібірскі Ледзяны паход]] * [[Расстрэл адмірала Калчака]] * [[Соф’я Фёдараўна Калчак]] * [[Ганна Васільеўна Цімірова]] {{Col-end}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|3}} === Працы А. В. Калчака === * {{артыкул|загаловак=Лёд Карского и Сибирского морей|выданне=Зап. Имп. АН. Сер. 8. Физ.-мат. отд-ние|спасылка=|год=1909|том=26|нумар=1|старонкі=}} * {{артыкул|загаловак=Последняя экспедиция на о. Беннета, снаряженная академией наук для поисков барона Толля|выданне=Изв. Имп. Рус. геогр. об-ва|спасылка=|год=1906|том=42|выпуск=2—3|старонкі=}} * Какой нужен России флот // ''Мор. сборник''. — 1908. — № 6, 7. * Современные линейные корабли / Военные флоты 1909 г. — СПб., [1909]. — С. 229—283. * Служба Генерального штаба. — СПб., 1912. * Инструкция для уклонения от атак подводных лодок. — [Ревель], 1915. * {{кніга|аўтар=Колчак, В. И., Колчак, А. В.|загаловак=Избранные труды|адказны=сост. В. Д. Доценко|спасылка=|месца=СПб.|выдавецтва=Судостроение|год=2001|старонак=384|isbn=5-7355-0592-0}} * Письмо Верховного правителя адмирала А. В. Колчака Донскому атаману генералу А. П. Богаевскому. 28 июня 1919 г. // [http://www.archive.org/details/bielyiarkhivseri008800 ''Белый архив''.] — 1926. — Т. 1. — С. 136. === Крыніцы === ==== «Допыт Калчака» ==== * [http://militera.lib.ru/db/kolchak/index.html Допрос Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705004127/http://militera.lib.ru/db/kolchak/index.html |date=5 ліпеня 2015 }} / Публ. и предисловие К. А. Попова. — Л.: ГИЗ, 1925. ''Існуюць шматлікія перавыданні, што цалкам або часткова паўтараюць тэкст гэтай савецкай публікацыі, напрыклад: * {{кніга|частка=Допрос Колчака: протоколы заседаний Чрезвычайной следственной комиссии по делу Колчака : стеногр. отчёт|загаловак=Арестант пятой камеры|месца=М.|выдавецтва=Политиздат|год=1990|старонак=478|isbn=5-250-01405-4|ref=Допрос Колчака}}; * Допрос А. В. Колчака. / Отв. за выпуск В. Д. Доценко и Л. Г. Колотило. — 2-е изд., репринт., доп. — Л.: Политекс, 1991; * {{кніга|загаловак=Колчак Александр Васильевич — последние дни жизни |адказны=Сост., вступ. слово, подгот. текста и общ. ред. Г. В. Егорова |месца=Барнаул|выдавецтва=Алтайс. кн. изд-во|год=1991|старонак=304|isbn=5-7405-0138-5}}. ''Іншы тэкст, які трохі адрозніваецца, апублікаваны раней у Берліне І. В. Гесенам:'' * Пратаколы допыту адмірала Калчака надзвычайнай следчай камісіяй у Іркуцку ў студзені — лютым 1920 г. // ''Архив русской революции''. — 1991. — Кн. 5. — Т. 10. — С. 177—321. ''Упершыню сапраўдныя пратаколы допытаў Калчака і А. В. Ціміровай з фонд ЦА ФСК РФ (был. ЦА КДБ СССР) былі апублікаваны ў 1994 годзе С. В. Дрокавым, які раскрытыкаваў папярэднія публікацыі, ахарактарызаваўшы стэнаграмы допытаў Калчака як «гістарычныя падробкі»:'' * Сапраўдныя пратаколы допытаў адмірала А. В. Калчака і А. В. Ціміровай. / Публ. С. В. Дрокова // ''Отечественные архивы''. — 1994. — № 5. — С. 84—97; № 6. — С. 21—58. ==== Публікацыі дакументаў ==== * {{кніга|загаловак=Государственный переворот адмирала Колчака в Омске 18 ноября 1918 года : сб. док.|адказны=Собрал и издал В. Зензинов|спасылка=http://www.library6.com/index.php/library6/item/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BA%D0%B0-%D0%B2-%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B5-18-%D0%BD%D0%BE%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F-1918-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0|месца=Париж|выдавецтва=|год=1919|старонак=193|ref=Государственный переворот}} * Верховный правитель России: Документы и материалы следственного дела адмирала А. В. Колчака. ИРИ РАН, М. 2003. 722 с. * ''Дроков, С. В., Коновалова, О. В.'' К истории рода адмирала Колчака // ''Отеч. архивы''. — 1992. — № 5. — С. 95—99. * ''Дроков, С. В.'' Порт-Артурский дневник лейтенанта Колчака // ''Сов. архивы''. — 1990. — № 5. * ''Колчак, Р.'' Адмирал Колчак. Его род и семья (из семейной хроники) // ''Воен.-ист. вест.'' (Париж). — 1959. — № 13—14; 1960. — № 16. * Процесс над колчаковскими министрами. Май 1920. / Отв. ред. В. И. Шишкин. — М.: Фонд «Демократия», 2003. — 672 с. * ''Шишкин, В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/02/zaimka-ru_shishkin-kolchak-arrest.pdf Арест адмирала А. В. Колчака (декабрь 1919 — январь 1920 г.)] / Власть и общество в Сибири в XX веке. Вып. 1. Сибирская контрреволюция в годы Гражданской войны. — Новосибирск: Изд-во НИИ МИОО НГУ, 1997. — С. 111—169. * ''Шишкин, В. И.'' К истории государственного переворота в Омске (18—19 ноября 1918 г.) // ''Вест. НГУ. Сер. История, филология''. — 2002. — Т. 1. — В. 3 (история). — С. 88—98. * ''Шишкин, В. И.'' Как Колчак стал Верховным правителем // ''Сиб. огни''. — 1993. — № 5-6. — С. 143—148. * ''Шишкин, В. И.'' Колчак влюблённый // ''Сиб. огни''. — 1993. — № 5—6. — С. 149—160. * ''Шишкин, В. И.'' Колчак о себе // ''Грани'' : журн. лит., иск-ва, науки и общест.-пол. мысли. — 1992. — № 165. — С. 128—146. * ''Шишкин, В. И.'' Колчак о себе // ''Сиб. огни''. — 1993. — № 5—6. — С. 131—142. * ''Шишкин, В. И.'' «Моя милая, бесконечно дорогая Анна Васильевна…». Переписка А. В. Колчака и А. В. Тимирёвой // ''Рус. мысль''. — 1992, 25 декабря. * ''Шишкин, В. И.'' [https://web.archive.org/web/20100125113717/http://www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/14-CHICH.HTM Расстрел адмирала Колчака] // ''Гуманит. науки в Сибири''. — 1998. — № 2. * ''Шишкин, В. И.'' «С уходом А. В. Колчака закрылась последняя светлая страница истории Черноморского флота» (воспоминания Р. Р. Левговда «Вице-адмирал Александр Васильевич Колчак и Черноморский флот в 1916/17 гг.» // ''Ист. архив''. — 2008. — № 5. — С. 126—160. ==== Мемуары ==== * [http://scepsis.ru/library/id_1620.html Боевое прошлое: Воспоминания.] — Куйбышев: Куйбышевское кн. изд-во, 1958. — 306 с. * ''Будберг, А. П.'' [http://scepsis.ru/library/id_2186.html Дневник. 1919 год.] // ''Архив русской революции'' : в 18 т. — Берлин, 1921—1922. * ''Гинс, Г. К.'' [http://scepsis.ru/library/id_1991.html Сибирь, союзники и Колчак. Поворотный момент русской истории (1918—1922 гг.): Впечатления и мысли члена Омского правительства.] — Пекин, 1920. — Т. 1, часть 1. — 325 с; Т. 2, части 2 и 3. — 608 с. ** Переиздание: М.: Айрис-Пресс, 2013. — ISBN 978-5-8112-4563-5 * ''[[Антон Іванавіч Дзянікін|Деникин, А. И.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/index.html [[Нарысы рускай смуты|Очерки русской смуты]].] : [В 3 кн.] — Кн. 2. — Т. 2. Борьба генерала Корнилова; Т. 3. Белое движение и борьба Добровольческой армии. — М.: Айрис-пресс, 2006. — 736 с. — (Белая Россия) — ISBN 5-8112-1891-5 (Кн. 2) * ''Иностранцев, М. А.'' Адмирал А. В. Колчак и его катастрофа. Воспоминания. — Прага, 1922. * ''Князев, В. В.'' Жизнь за всех и смерть за всех: Записки личного адъютанта Верховного правителя адмирала Колчака ротмистра В. В. Князева. — Тюмень — Киров, 1991. — 32 с. * ''Колосов, Е.'' [http://scepsis.ru/library/id_2585.html Сибирь при Колчаке: Воспоминания, материалы, документы.] — Петроград: Былое, 1923. — 190 с. * [http://scepsis.ru/library/id_1972.html Колчаковщина: Из белых мемуаров]. / Под ред. и с вступ. ст. Н. А. Корнатовского. — Л.: Красная газета, 1930. — 240 с. * ''Раков, Д. Ф.'' [http://scepsis.ru/library/id_2812.html В застенках Колчака] / Гражданская война в Сибири. Колчаковщина. — Иркутск: Провинция, 1991. — С. 18—45. * ''Смирнов, М. И.'' [http://www.archive.org/details/admiralaleksandr008800 Адмирал Александр Васильевич Колчак: Краткий биографический очерк.] — Париж: Изд. Военно-морского союза, 1930. — 60 с. * {{кніга|аўтар=Устрялов, Н. В.|частка=Адмирал Колчак|загаловак=Национал-большевизм|спасылка частка=http://www.yabloko.ru/Publ/2004/2004_02/040211_kolchak.html|адказны=Сост., прим., комм. С. М. Сергеева|месца=М.|выдавецтва=ЭКСМО, Алгоритм|год=2003|старонкі=118—121|серыя=Жизнь идей|isbn=5-699-02693-2}} === Біяграфіі === * Калчак Аляксандр Васілевіч // {{Крыніцы/БелЭн|7}} С. 487—488. * ''Будницкий, О. В.'' [http://www.kolchak.tu1.ru/biography.html Александр Васильевич Колчак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080315233844/http://www.kolchak.tu1.ru/biography.html |date=15 сакавіка 2008 }} // Бол. энц. Кирилла и Мефодия. — 1998. * ''Дроков, С. В.'' [http://www.august-1914.ru/drokov3.html Полярный исследователь Александр Колчак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110627094320/http://www.august-1914.ru/drokov3.html |date=27 чэрвеня 2011 }} // ''Сев. просторы'' : журнал. — 1989. — № 6. * ''Дроков, С. В.'' [http://www.august-1914.ru/drokov2.html Александр Васильевич Колчак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130521014312/http://www.august-1914.ru/drokov2.html |date=21 мая 2013 }} // ''Вопр. истории'' : журнал. — 1991. — № 1. * {{кніга|аўтар=Зырянов, П. Н.|загаловак=Адмирал Колчак, верховный правитель России|выданне=4-е изд|месца=М.|выдавецтва=Мол. гвардия|год=2012|серыя=Жизнь замечат. людей: сер. биогр.; В. 1356|старонак=637|isbn=978-5-235-03375-7|ref=Зырянов}} * {{кніга|аўтар=Кручинин, А. С.|загаловак=Адмирал Колчак: жизнь, подвиг, память|месца=М.|выдавецтва=АСТ, Астрель, Полиграфиздат|год=2010|старонак=538|isbn=978-5-17-063753-9|ref=Кручинин}} * ''Кузнецов, Н. А.'' Александр Васильевич Колчак. — М.: Цейхгауз, 2007. — 48 с. — (Воен. биографии). — ISBN 978-5-97-710080-9. * ''Купцов, И. В., Буяков, А. М., Юшко, В. Л.'' Белый генералитет на Востоке России в годы Гражданской войны : Биографический справочник — М.: Кучково поле; Асс. «Воен. книга», 2011. — 672 с. — ISBN 978-5-9950-0199-7. * {{кніга|аўтар=Плотников, И. Ф.|загаловак=Александр Васильевич Колчак: жизнь и деятельность|спасылка=http://militera.lib.ru/bio/plotnikov/index.html|месца=Ростов н/Д.|выдавецтва=Феникс|год=1998|старонак=320|isbn=5-222-00228-4|ref=Плотников}}. <small>В переработанном виде переиздана под названием: ''Плотников, И. Ф.'' Александр Васильевич Колчак: исследователь, адмирал, Верховный правитель России. — М.: Центрполиграф, 2002. — 702 с. — ISBN 5-2270-1698-4.</small> * ''Чайковский, Ю. В.'' [http://russcience.chat.ru/papers/ch02vr.htm Возвращение лейтенанта Колчака. К 100-летию русской полярной экспедиции (1900—1903)] // Вест. РАН. — 2002. — № 2. — С. 152—161. * ''Черкашин, Н. А.'' Адмирал Колчак. Диктатор поневоле. — М.: Вече, 2005. — 368 с. — (Досье без ретуши). — ISBN 5-9533-0518-4. === Даследаванні === * {{кніга|загаловак=Белое движение. Поход от Тихого Дона до Тихого океана|месца=М.|выдавецтва=Вече|год=2007|серыя=За веру и верность|старонак=378|isbn=978-5-9533-1988-1|ref=Белое движение}} * ''Будницкий, О.'' Деньги русской эмиграции: Колчаковское золото. 1918—1957. — М.: Нов. лит. обозрение, 2008. — 512 с. — (Historia Rossica). — ISBN 978-5-86793-639-6. * ''Ганин, А. В.'' [http://scepsis.ru/library/id_1961.html Враздробь, или почему Колчак не дошёл до Волги? В незабываемом 1919-м.] // ''Родина'' : журнал. — 2008. — № 3. — С. 63—74. * [http://www.rp-net.ru/store/element.php?IBLOCK_ID=30&SECTION_ID=275&ELEMENT_ID=7445 Ганин А. В. Закат Николаевской военной академии 1914—1922. М.: Книжница, 2014. 768 с.: ил.] * Гражданская война в России: Энциклопедия катастрофы. / Науч. ред. С. В. Волков. — М.: Сиб. цирюльник, 2010. — 400 с. — ISBN 978-5-903888-14-6. * {{кніга|аўтар=Дроков, С. В.|загаловак=Адмирал Колчак и суд истории|спасылка=http://www.modernlib.ru/books/sergey_vladimirovich_drokov/admiral_kolchak_i_sud_istorii/read_1/|адказны=Под общ. ред. В. А. Благово, С. А. Сапожникова|месца={{М.}}|выдавецтва=Центрполиграф|год=2009|старонак=590|серыя=Россия забытая и неизвестная. Люди и времена|isbn=978-5-9524-3720-3}} * {{кніга |аўтар=Звягин С. П. |загаловак=Правоохранительная политика А. В. Колчака |арыгінал= |спасылка=https://www.dropbox.com/s/gmh0p09enwfanf7/Звягин%20С.%20П.%20Правоохранительная%20деятельность%20А.%20В.%20Колчака.pdf |адказны= |выданне= |месца=Кемерово |выдавецтва=Кузбассвузиздат |год=2001 |том= |старонкі= |старонак=352 |серыя= |isbn=5-202-00459-1 |тыраж=150 |ref=Звягин }} * ''Иоффе, Г. З.'' [http://scepsis.ru/library/id_1333.html Колчаковская авантюра и её крах]. — М.: Мысль, 1983. — 351 с. — ISBN 5-250-01558-1 * {{артыкул|аўтар= Козлов Д. Ю., Подсобляев Е. Ф., Грибовский В. Ю.|загаловак= «Должен признать… что к делу развития морской силы Колчак имел громадное влияние»: К вопросу об эффективности управления силами флота вице-адмиралом А. В. Колчаком|спасылка= http://gopb.ru/docs_press/vij_2006-02.pdf|выданне= Военно-исторический журнал|тып= журнал|год= 2006|том= |нумар= 2|старонкі= 28—36|doi= |issn= |ref= Должен признать|archiveurl= https://web.archive.org/web/20150519025242/http://gopb.ru/docs_press/vij_2006-02.pdf|archivedate= 19 мая 2015}} * ''Мельгунов, С. П.'' [http://istmat.info/node/21735 Трагедия адмирала Колчака.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304210455/http://istmat.info/node/21735 |date=4 сакавіка 2016 }} В 2 кн. — М.: Айрис-Пресс, 2004. — (Белая Россия). — ISBN 5-8112-0546-5, 5-8112-0547-3. * ''Синюков, В. В.'' Александр Васильевич Колчак как исследователь Арктики. — М.: Наука, 2000. — 325 с. — (Науч.-биограф. лит.). — ISBN 5-02-002377-9. * {{кніга|аўтар=Смолин А. В.|загаловак=Два адмирала: А. И. Непенин и А. В. Колчак в 1917 г.|месца=СПб.|выдавецтва=Дмитрий Буланин|год=2012|старонак=200|isbn=978-5-86007-700-3|ref=Смолин}} * {{кніга|аўтар=Цветков, В. Ж.|загаловак=Белое дело в России. 1919 г. (формирование и эволюция политических структур Белого движения в России)|спасылка=|месца=М.|выдавецтва=Посев|год=2009|старонак=636|isbn=978-5-85824-184-3|ref=Цветков}} * ''Шешунова, С.'' [http://www.rusk.ru/st.php?idar=321438 Образ адмирала Колчака в художественной литературе]. // ''Посев'' : журнал. — 2004. — № 9, 11. * ''Шишкин, В. И.'' Колчак: человек, учёный, политик // ''Наука в Сибири''. — 1992, февр. — № 5—7. * ''Шишкин, В. И.'' К характеристике политических взглядов адмирала А. В. Колчака в 1917—1919 гг. // ''Изв. Сибир. отд. АН СССР''. Сер. истории, филологии, философии. — 1992. — В. 3. — С. 9—14. * ''Шишкин, В. И.'' [http://zaimka.ru/white/shishkin1.shtml Колчаковская диктатура: истоки и причины краха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705015605/http://zaimka.ru/white/shishkin1.shtml |date=5 ліпеня 2015 }} // История «белой» Сибири. Тезисы второй науч. конф. (4—5 февраля 1997 г.). — Кемерово: Кузбассвузиздат, 1997. — С. 7—12. * ''Шишкин, В. И.'' [http://zaimka.ru/shishkin-kolchak/ Вице-адмирал А. В. Колчак (19 сентября — 4 ноября 1918 г.)] // Россия в глобализирующемся мире : сб. науч. ст. — Архангельск: Солти, 2006. — С. 164—176. * ''Шишкин, В. И.'' Военный и морской министр вице-адмирал А. В. Колчак // ''Гуманитарные науки в Сибири''. Серия: Отечественная история. — 2007. — № 2. — С.45—48. * ''Шишкин, В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/05/zaimka-ru_shishkin-kolchak-1918.pdf Военный и морской министр Временного Всероссийского правительства А. В. Колчак] // ''Вестник НГУ''. Серия: История, филология. — 2008. — Т. 7. — В. 1 (история). — С. 54—65. * ''Шишкин, В. И.'' [http://golosasibiri.narod.ru/almanah/vyp_6/050_010_Shish_01.html Адмирал А. В. Колчак: на пути к военной диктатуре (19 сентября — 18 ноября 1918 г.)] // ''Голоса Сибири'' : лит. альманах. — 2008. — В. 6. — С. 773—824, 1445—1453. * ''Шишкин, В. И.'' 1918 год: от Директории к военной диктатуре // ''Вопр. истории'' : журнал. — 2008. — № 10. — С. 42—61. === Публіцыстыка === * Арестант пятой камеры. — М.: Политиздат, 1990. — 480 с. — ISBN 5-250-01405-4. * ''Богданов, К. А.'' Адмирал Колчак: Биографическая повесть-хроника. — СПб.: Судостроение, 1993. — 304 с. — ISBN 5-7355-0481-9. * [http://www.poisknews.ru/2009/01/16/budu_rad_sodejjstvovat.html «Буду рад содействовать»: Сибирь помнит адмирала Колчака за дела и плохие, и благие. Интервью с С. Фоминых о содействии А. В. Колчака появлению первого Института исследования Сибири — прообраза Сибирского отделения Российской академии наук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121006005847/http://www.poisknews.ru/2009/01/16/budu_rad_sodejjstvovat.html |date=6 кастрычніка 2012 }}. // ''Поиск'' : еженед. газета науч. сообщества. — 2009. — № 1—2 (1023—1024). — С. 11. * ''Бунин, И. А.'' Памяти адмирала А. В. Колчака // ''Общее дело'' : газета. — 1921, 7 февр. * ''Власов, Ю. П.'' Огненный крест : историческая исповедь : В 2 ч. — М.: Новости, 1992. — Ч. 2. — 590 с. — ISBN 5-7020-0378-0. * Браун Н. Н. Верховному правителю России // М. Посев. 2002. № 7 * {{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2004/12/06/admiral/|title=Конституционный суд вступился за Верховного правителя России. В деле о реабилитации адмирала Колчака появились новые обстоятельства|author=Карамаев, С.|date=7 декабря 2004|publisher=Lenta.ru|accessdate=2013-12-28}} * ''Колотило, Л. Г.'' Звезда и смерть адмирала Колчака // ''Учит. газета''. — 1990, 4—11 дек. * {{h|Краснов|2000|3=''Краснов, В. Г.'' Колчак. И жизнь, и смерть за Россию: В 2 кн. — М.: Олма-пресс, 2000. — 351 с. — (Досье). — ISBN 5-224-00828-X}} * ''Троцкий, Л.'' [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl737.htm Россия или Колчак?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306012907/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl737.htm |date=6 сакавіка 2016 }} / Сочинения. — М.—Л., 1926. — Т. 17, ч. 2. * ''Хандорин В. Г.'' [http://kolchak.sitecity.ru Адмирал Колчак: Правда и мифы. Научно-популярное издание] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150401164548/http://kolchak.sitecity.ru/ |date=1 красавіка 2015 }}. — Томск: Томский гос. ун-т, 2007. — 288 с. — ISBN 978-5-7511-1842- 6. {{refend}} == Спасылкі == {{Rodovid|250238}} {{commonscat|Aleksandr Kolchak}} {{Вікікрыніцы|ru:Протоколы заседаний чрезвычайной следственной комиссии по делу Колчака|Пратаколы пасяджэнняў надзвычайнай следчай камісіі па справе Калчака}} * {{hrono|http://www.hrono.info/biograf/kolchak.html}} * [http://av-kolchak.jimdo.com/ Сайт, присвячений О.&nbsp;В.&nbsp;Колчаку (рос.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141020085408/http://av-kolchak.jimdo.com/ |date=20 кастрычніка 2014 }} * [http://belrussia.ru/page-id-400.html Биография Александра Васильевича Колчака] * [http://100velikih.net/aleksandr-vasilevich-kolchak-18741920.html Александр Колчак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131103140104/http://100velikih.net/aleksandr-vasilevich-kolchak-18741920.html |date=3 лістапада 2013 }} в книге «100 великих аристократов» * [http://irkol.livejournal.com/ Блог, посвящённый Александру Васильевичу Колчаку] * [http://sizo.irkutsk.ru/muzei1.php#panel-19 Музей истории Иркутского тюремного замка имени А. В. Колчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130914042753/http://sizo.irkutsk.ru/muzei1.php#panel-19 |date=14 верасня 2013 }} * [http://www.pseudology.org/chtivo/RasstrelKolchaka.htm Расстрел Колчака: свидетельство очевидца]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.geni.com/family-tree/index/6000000017406288684 Профиль во всемирном родословном древе] * [http://my-irk.ru/kolchak-monument-in-irkutsk.html Памятник А.В Колчаку в Иркутске] * {{cite web|url=http://100.histrf.ru/commanders/kolchak-aleksandr-vasilevich/|title=Колчак, Александр Васильевич|author=Пахалюк К.|publisher=Проект РВИО и ВГТРК [http://100.histrf.ru «100 великих полководцев»]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HPmdDKv6?url=http://100.histrf.ru/commanders/kolchak-aleksandr-vasilevich/|archivedate=16 чэрвеня 2013|accessdate=22 снежня 2015|url-status=live}} * ''Владимир Хандорин.'' [http://rusk.ru/st.php?idar=62468 А. В. Колчак и «финляндский вопрос»] {{Аляксандр Калчак}} {{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}} {{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Асоба}} {{Артыкул года|2016}} {{DEFAULTSORT:Калчак Аляксандр Васільевіч}} [[Катэгорыя:Гідрографы Расіі]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Флатаводцы Расіі]] [[Катэгорыя:Камандуючыя Чарнаморскім флотам]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі]] [[Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года]] [[Катэгорыя:Манархісты Расіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці Белага руху]] [[Катэгорыя:Постаці Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Постаці Севастопаля]] [[Катэгорыя:Постаці Омска]] [[Катэгорыя:Постаці Іркуцка]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю палітыкі]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Адміралы Першай сусветнай вайны]] ky1zwgjh4rl5oyjcwjf34zspj3e5mqe Торунскі мір 1411 года 0 203851 5155490 2135735 2026-06-18T02:28:37Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Першы Тарунскі мір]] 5155490 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Першы Тарунскі мір]] 8xqpb783saxvwxgvca1jjwe87zr793u ФК Суцьеска Нікшыч 0 204931 5155335 5002930 2026-06-17T14:17:59Z Makenzis 56337 /* Дасягненні */ 5155335 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Суцьеска Нікшыч | Лагатып = | ПоўнаяНазва = Fudbalski klub Sutjeska Nikšić | Мянушкі = | Горад = [[Нікшыч]], [[Чарнагорыя]] | Заснаваны = [[1927]] | Стадыён = [[Край Бістрыцы (стадыён)|Край Бістрыцы]], [[Нікшыч]] | Умяшчальнасць = 5 214 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Першая ліга Чарнагорыі па футболе|Першая ліга]] | Сезон = 2024/25 | Месца = 3 месца | Сайт = http://www.fksutjeska.me/ | pattern_la1=_jomatiger2rbw | pattern_b1=_jomatiger2rbw | pattern_ra1=_jomatiger2rbw | pattern_sh1=_joma19brw | pattern_so1=_whitetop | leftarm1=0033FF | body1=0033FF | rightarm1=0033FF | shorts1=0033FF | socks1=0033FF | pattern_la2=_jomatoletum2wrb | pattern_b2=_jomatoletum2wrb | pattern_ra2=_jomatoletum2wrb | pattern_so2=_leganes1718h | leftarm2=FFFFFF | body2=FFFFFF | rightarm2=FFFFFF | shorts2=FFFFFF | socks2=FFFFFF }} '''«Суцьеска»''' ({{lang-me|Fudbalski klub Sutjeska Nikšić}}) — [[Чарнагорыя|чарнагорскі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Нікшыч]]. Выступае ў [[Першая ліга Чарнагорыі па футболе|Першай лізе Чарнагорыі]]. Заснаваны ў [[1927]] годзе. Хатнія матчы праводзіць на стадыёне [[Край Бістрыцы (стадыён)|«Край Бістрыцы»]], які змяшчае 10 800 гледачоў. З’яўляецца часткай [[Суцьеска (спартыўны клуб)|спартыўнага клуба «Суцьеска»]]. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Чарнагорыі па футболе|Чэмпіянат Чарнагорыі]]:''' :: '''Чэмпіён (6):''' 2012/13, 2013/14, 2017/18, 2018/19, 2021/22, 2025/26 :: '''2-е месца (4):''' 2014/15, 2019/20, 2020/21, 2022/23 :: '''3-е месца (1):''' 2008/09 * '''[[Кубак Чарнагорыі па футболе|Кубак Чарнагорыі]]:''' :: '''Уладальнік (2):''' 2016/17, 2022/23 :: '''Фіналіст (1):''' 2006/07 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://fksutjeska.me/ Афіцыйны сайт]{{ref-me}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Чарнагорыі|Суцьеска Нікшыч]] [[Катэгорыя:ФК Суцьеска Нікшыч| ]] kj4yacclbiemw1mbz5chz121zok5j1w Маўі (востраў) 0 206033 5155312 4574928 2026-06-17T12:32:40Z Sikander 76991 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Flickr - paul bica - kaihalulu bay.jpg]] → [[File:Kaihalulu bay - Maui.jpg]] descriptive 5155312 wikitext text/x-wiki {{Востраў | Назва = Маўі | Карта = Map of Hawaii highlighting Maui.svg | Плошча = 1883 | Насельніцтва = 144444 | Год перапісу = 2010 | Краіна = ЗША | Рэгіён = Гаваі | Найвышэйшы пункт = 3055 }} [[Файл:Maui Island.jpg|alt=Востраў Маўі са спадарожніка|thumb|305x305px|Востраў Маўі са спадарожніка]] '''Маўі''' ({{lang-haw|Maui}}) — другі паводле велічыні ў [[Гавайскія астравы|Гавайскім архіпелагу]], з плошчай 1883 км². Адміністрацыйная акруга Маўі таксама ўключае астравы [[Малакаі]], Ланаі і незаселены Кахоолавэ. Маўі — трэці па колькасці насельніцтва востраў штата [[Гаваі]], налічваючы 144444 жыхароў (паводле перапісу ў 2010 годзе). Найбуйнейшы горад і камерцыйны цэнтр — горад Кахулуі з насельніцтвам 26337 асоб. Адміністрацыйны цэнтр — суседні горад Вайлуку, дзе размешчаны акруговы ўрад Маўі. Іншыя буйныя гарады: Кіхэі, Лахáйна, Макавáо, Паíя, Кýла, Хáйку і Хáна. Маўі атрымаў назву ад легендарнага гавайскага паўбога [[Маўі]], што паводле паданняў спрычыніўся да стварэння Гавайскіх астравоў. Першапачаткова востраў называўся 'Іхікапалаўмаэва. Традыцыйная мянушка — «Далінны востраў» (The Valley Isle). == Геаграфія == Маўі вядомы разнастайнасцю ландшафтаў — ад трапічных джунгляў да вулканічных пустыняў — што склаліся дзякуючы ўнікальнаму спалучэнню геалогіі, тапалогіі і клімату. Найбуйнейшы вулкан — спячы [[Халеакала]] (па-гавайску: ''дом сонца''), вышынёй больш за 3 тысячы метраў. На ўсходнім, наветраным схіле вулкана — пладародная даліна Хана, што на працягу года атрымлівае вялікую колькасць ападкаў. Наагул, Маўі налічвае каля шасці тэрытарыяльных кліматычных зон. == Гісторыя == Палінезійцы з [[Маркізскія астравы|Маркізскіх астравоў]] і [[Таіці]] былі першымі пасяленцамі на Маўі. Таіцянцы ўвялі строгую сістэму [[табу]] (kapu), якая ўплывала на ўсе аспекты жыцця астравіцян. На працягу доўгага часу востраў захоўваў адносную незалежнасць, пакуль кароль [[Камехамеха I]] з вострава Гаваі не захапіў яго пад канец 18-га стагоддзя. 26 лістапада 1778 года капітан [[Джэймс Кук]] стаў першым еўрапейцам, які пабачыў востраў. Кук ніколі не быў на Маўі, бо не знайшоў прыдатнага месца высадкі, і ў 1786 годзе французскі капітан [[Жан-Франсуа дэ Лаперуз]] стаў першым прадстаўніком заходняй цывілізацыі, хто наведаў востраў. За ім прыбылі сотні гандляроў, кітабояў, лесарубаў і місіянераў. Падчас росквіту кітабойнага бізнесу ў 1843—1860 гадах, калі дынамічны рост насельніцтва ЗША патрабаваў усё больш кітовага тлушчу для асвятлення вуліц, Лахайна дасягнула піку развіцця. На працягу адзінага сезона порт наведвалі да 400 караблёў. Развіццё нафтавага бізнесу ў другой палове 19-га стагоддзя прывяло да заняпаду кітабойнага промыслу, падзення статусу Лахайны і Маўі, і пераносу цэнтра эканамічнай і палітычнай дзейнасці на востраў [[Ааху]]. [[Файл:Haleakala crater (1).jpg|alt=Кратэр спячага вулкану Халеакала|thumb|303x303px|Кратэр спячага вулкану Халеакала]] == [[Эканоміка]] == Дзве найважнейшыя галіны эканомікі Маўі — сельская гаспадарка і турызм. Найбольш пашыраныя культуры: [[цукровы трыснёг]], [[ананас]]ы, [[банан]]ы, [[авакада]], [[папайя]], [[кава]] і [[макадамія]]. З іх цукровы трыснёг займае больш за 150 кв.км. Вельмі пашырана таксама жывёлагадоўля. Востраў мае дзве малочныя фермы (Haleakala Dairy i Surfing Goat Farm), адзіны на Гаваях вінаробны завод на ранча Улупалакуа, што спецыялізуецца ў прыватнасці на ананасавым віне, два водачныя заводы, а таксама мноства прыватных фермаў. Усе гэтыя прадпрыемствы надзвычай папулярныя сярод наведвальнікаў Маўі. [[Файл:Kaihalulu bay - Maui.jpg|alt=Пляж з чырвонага пяску — адна са схаваных адметнасцяў Маўі|thumb|305x305px|Пляж з чырвонага вулканічнага пяску — адна са схаваных адметнасцяў Маўі]] == Турызм == Штогод Маўі наведвае больш за два мільёны турыстаў, большасць з іх прыязджае са [[ЗША]]. Сярод самых вядомых турыстычных месцаў — вулкан Халеакала, маляўнічая дарога ў Хану, былая сталіца [[Гавайскае каралеўства|Гавайскага каралеўства]] [[Лахайна]], урадлівая горная даліна Іяо, а таксама курорты Каанапалі і Кіхэi. Пляжы Маўі заслужылі славу сваімі рознакаляровымі пяскамі і біялагічнай разнастайнасцю. Агульнавядомы сярод нырцоў кратэр Малакіні, размешчаны ля паўднёва-заходняга берага. У сярэдзіне кратэру сустракаюцца дзесяткі відаў рыбаў, значная частка якіх эндэмічная для Гаваяў. Маўі мае мноства палёў для гульні ў [[гольф]], а ўзімку з’яўляецца месцам збору [[сёрфінг]]істаў з усяго свету. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Гавайскія астравы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гавайскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Аўстраліі і Акіяніі]] gemgzd47orf774jf0a7ebkmor5ttc23 Каўаі 0 206106 5155314 4589230 2026-06-17T12:38:13Z Sikander 76991 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Flickr - paul bica - waimea canyon.jpg]] → [[File:Waimea Canyon - Paul Bica.jpg]] descriptive 5155314 wikitext text/x-wiki {{Востраў | Назва = Каўаі | Карта = Map of Hawaii highlighting Kauai.svg | Плошча = 1456 | Насельніцтва = 67091 | Год перапісу = 2010 | Краіна = ЗША | Рэгіён = Гаваі | Найвышэйшы пункт = 1598,1 }} '''Каўаі''' ({{lang-haw|Kaua'i}}) - з геалагічнага пункту гледжання найстарэйшы з галоўных Гавайскіх астравоў. З плошчай у 1456 км², ён з’яўляецца чацвертым па велічыні ў штаце [[Гаваі]], і 21м у [[ЗША]]. Таксама вядомы як "Востраў садоў" (''Garden Isle''), ён размешчаны ў 169 км на паўночны захад ад [[Ааху]] праз Каўайскі канал. Адміністрацыйная акруга Каўаі з цэнтрам у горадзе Ліхуэ таксама ўключае астравы Нііхаў, Лехуа і Каула. Найбуйнейшы горад - Капаа, з наельніцтвам 10699 чалавек. == Этымалогія == Як і большасць асноўных астравоў, Каўаі ўдзячны сваёй назвай легендарнаму палінезійскаму мараходу Гаваілоа, якому прыпісваецца адкрыццё архіпелагу. Паводле падання, Гаваілоа назваў востраў у гонар свайго ўлюбёнага сына. Па іншых версіях слова ''каўаі'' значыла ''харчовы сезон''<ref>Pukui, Mary Kawena. Place Names of Hawaii. University of Hawaii Press. ISBN 0-8248-0524-0.</ref>. Каўаі вядомы своеасаблівым дыялектам гавайскай мовы, якім дагэтуль карыстаюцца жыхары [[Нііхаў]]. Дыялект паходзіць з вострава [[Таіці]], адкуль на Гаваі эмігравала найбольш нядаўняя група палінезійцаў. Сучасная назва Каўаі утвораная на базе дыялекту вострава Гаваі, у той час як першапачатковая назва была Таўаі, а найбуйнешы горад называўся Тапаа. На найранейшых картах капітана [[Джэймс Кук|Джэймса Кука]] востраў абазначаўся як Атуі (''Atoui'', і пазней ''Atooi''), што пасля стандартызацыі [[Гавайская мова|гавайскай мовы]] ператварылася ў Каўаі. [[File:A179, Kauai, Hawaii, USA, Kalalau trail, Na Pali coast, 2007.JPG|alt=Скалы "На Пàлі" на паўночным захадзе Каўаі|thumb|305x305px|Скалы "На Пàлі" на паўночным захадзе Каўаі]] == Геаграфія == Востраў мае вулканічнае паходжанне, і пры ўзросце ў 6 мільёнаў гадоў з’яўляецца найстарэйшым з буйных [[Гавайскія астравы|Гавайскіх астравоў]]. Найвышэйшы пункт - гара Кавайкіні (''Kawaikini''), што ўздымаецца на 1598 м над узроўнем мора. Другі па велічыні пік - гара Вайалеале (''Wai'ale'ale'') вышынёй 1569 м. Размешчаная ў цэнтры вострава, яна таксама з’яўляецца самым вільготным месцам на планеце са штогадовай колькасцю ападкаў каля 1170 см. Шчодрасць дажджоў прывяла да значнай эрозіі горных схілаў, утвараючы маляўнічыя каньёны і вадаспады. Найбуйнейшы каньён Ваймеа (''Waimea Canyon'', у перакладзе з гавайскай мовы ''чырвоная вада'') быў утвораны аднайменнай ракой у заходняй частцы вострава. Каньён Ваймеа — адзін з найпрыгажэйшых каньёнаў свету - дзякуючы [[Марк Твен|Марку Твену]] стаў вядомы як "Ціхаакіянскі [[Вялікі Каньён|Гранд-Каньён]]" (''Grand Canyon of the Pacific''). [[File:Waimea Canyon - Paul Bica.jpg|alt=Каньён Ваймеа|thumb|305x305px|Каньён Ваймеа]] == Эканоміка == Турызм з’яўляецца найважнейшым сродкам прыбыткаў Каўаі. Штогод на востраў прыязджае больш за мільён турыстаў, даход ад якіх складае амаль траціну бюджэту. У былым стагоддзі аснову эканомікі Каўаі складала вырошчванне [[Цукровы трыснёг|цукровага трыснягу]], але гаспадарка заняпала ў сувязі з ростам кошту працоўнай сілы. У цяперашні час сельскагаспадарчыя землі ўжываюцца ў асноўным пад вырошчванне буйной рагатай жывёлы. Глеба на Каўаі надзвычай урадлівая, і выкарыстоўваецца для вырошчвання шэрагу культур, такіх як [[гуава]], [[кава]], [[Манга (род раслін)|манга]], [[авакада]], [[папайя]], [[бананы]], [[карамбола]], [[ананас]] і інш. {{зноскі}} {{Гавайскія астравы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гавайскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Аўстраліі і Акіяніі]] ja4l19xx9pn6d7jg10mthn9kxueu73o Торунскі мір, 1411 0 206539 5155489 2135736 2026-06-18T02:28:27Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Першы Тарунскі мір]] 5155489 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Першы Тарунскі мір]] 8xqpb783saxvwxgvca1jjwe87zr793u Торунскі мір 1466 года 0 206587 5155491 2135730 2026-06-18T02:28:47Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Другі Тарунскі мір]] 5155491 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Другі Тарунскі мір]] g89zr1dagnrqp8zy6nmvcbd4dthraep Аляксандр Іванавіч Болсун 0 212422 5155521 5144489 2026-06-18T05:55:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155521 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Аляксáндр Івáнавіч Бóлсун''' ({{ВДП}}) — савецкі і беларускі [[фізік]], [[педагог]], энцыклапедыст. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]] (1967), [[дацэнт]] (1976), сябра Беларускага фізічнага таварыства (1990). == Біяграфія == Пасля заканчэння ў 1954 годзе Чачэрскай рускай сярэдняй школы паступіў на фізіка-матэматычны факультэт [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскага педынстытута]], які скончыў з адзнакай у 1959 годзе, пасля чаго працаваў на кафедры фізікі і метэаралогіі [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі]]. У 1962—1964 гадах [[аспірант]], у 1965—1967 гадах [[малодшы навуковы супрацоўнік]] лабараторыі тэарэтычнай фізікі [[Інстытут фізікі АН БССР|Інстытута фізікі АН БССР]], дзе яго навуковым кіраўніком быў [[Фёдар Іванавіч Фёдараў|Ф. І. Фёдараў]]. У 1967 годзе Болсун абараніў кандыдацкую дысертацыю. У 1967—1972 гадах загадчык навукова-галіновай рэдакцыі фізікі, матэматыкі, хіміі і астраноміі [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|выдавецтва «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя»]] («БелСЭ»). У 1972—1993 гадах на выкладчыцкай працы ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Мінскім радыётэхнічным інстытуце]] і [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскім педынстытуце]] (старэйшы выкладчык, [[дацэнт]], загадчык кафедры). У 1993—2003 гадах загадчык навукова-галіновай рэдакцыі фізіка-матэматычных і тэхнічных навук выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя» («БелЭн»). У 2004—2012 гадах [[дацэнт]] кафедры прыродазнаўчых дысцыплін [[Мінскі радыётэхнічны каледж|Мінскага Дзяржаўнага Вышэйшага Радыётэхнічнага Каледжа]]. У 1967—1975 член рэдакцыйнага савета «БелСЭ», у 1993—2004 гадах член навукова-рэдакцыйнага савета «БелЭн». Памёр 14 мая 2026 года ў Мінску.{{Няма АК}} == Навуковая дзейнасць == Асноўныя кірункі навуковай і навукова-метадычнай працы: фізіка электрамагнітных і слабых узаемадзеянняў элементарных часціц; метадычныя праблемы выкладання фізікі ў ВНУ і сярэдняй школе, распрацоўка вучэбных праграм і інтэрактыўных метадаў кантролю ведаў па курсе фізікі вышэйшай школы. Болсун займаўся таксама пытаннямі нармалізацыі беларускай фізіка-матэматычнай тэрміналогіі і ўніфікацыяй вызначэнняў (дэфініцый) фізічных велічынь; ім складзены слоўнікі (поўныя рэестры назваў энцыклапедычных артыкулаў) па фізіцы, матэматыцы, астраноміі і геадэзіі для «БелСЭ», па фізіцы і астраноміі для «БелЭн». Значнае месца ў яго працы займала навуковае рэдагаванне энцыклапедычнай, даведачнай і вучэбна-метадычнай літаратуры па фізіка-матэматычных і тэхнічных навуках. Ён прымаў непасрэдны ўдзел у стварэнні энцыклапедычных даведнікаў: «Беларусь» (1994), «Бытовая радиоэлектронная техника» (1995), «Чернобыль» (1996), «Национальная академия наук Беларуси. Персональный состав» (1998), энцыклапедыі «Автомобильные дороги Беларуси» (2002). == Публікацыі == Аўтар 50 навуковых і навукова-метадычных прац, у тым ліку вучэбных і даведачных дапаможнікаў, а таксама больш за 150 энцыклапедычных артыкулаў у «БелСЭ» і «БелЭн» па розных раздзелах фізікі, сярод каторых: # ''Болсун, А. І.'' Слоўнік фізічных і астранамічных тэрмінаў [для сярэдняй школы] / Болсун А. І., [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч Я. Н.]] — Мінск: [[Народная асвета (выдавецтва)|Народная асвета]], 1979. — 182 с. # ''Болсун, А. И.'' Краткий словарь физических терминов: [около 2000 понятий] / А. И. Болсун. — Минск: Вышэйшая школа, 1979. — 414 с; 2-е изд. — Харьков: Вища школа, 1986. — 200 с. # ''Болсун, А. И.'' Сборник задач по статистической физике: [учеб. пособие для студентов радиотехн. специальностей вузов] / Варикаш В. М., Болсун А. И., Аксенов В. В. — Минск: Вышэйшая школа, 1979. — 220 с.; 2-е изд. — Москва: Едиториал УРСС, 2004. — 224 с. # ''Болсун, А. И.'' Единицы физических величин в школе: книга для учителя / А. И. Болсун, С. Л. Вольштейн. — Минск: Народная асвета, 1983. — 95 с. # ''Болсун, А. И.'' Словарь физических и астрономических терминов: [около 1500 терминов: для среднего и старшего школьного возраста] / А. И. Болсун, Е. Н. Рапанович. — Минск: Народная асвета, 1986. — 222 с. # ''Болсун, А. И.'' Методы математической физики: учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по физ.-мат. спец. / А. И. Болсун, В. К. Гронский, А. А. Бейда. — Минск: Вышэйшая школа, 1988. — 199 с. # ''А. І. Болсун.'' Руска-беларускі фізічны слоўнік : асноўныя тэрміны: [каля 5000 тэрмінаў]. — Минск: БелЭн,1993. — 173 с. # ''Болсун, А. И.'' Физика: справочник школьника / А. И. Болсун, П. С. Габец. — Минск: БелЭн, 1998. # ''[[Павел Андрэевіч Апанасевіч|П. А. Апанасевіч]], А. І. Болсун.'' Фізіка // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16. — Мінск: БелЭн, 2003. — С. 371—372. # ''Болсун, А. И.'' Физика в экзаменационных задачах: справочник для учителей, репетиторов и абитуриентов / А. И. Болсун, Б. К. Галякевич. — 5-е изд. — Минск: БелЭн, 2004. — 446 с. # ''Болсун, А. И. ''Физика в экзаменационных вопросах и ответах: справочник для учителей, репетиторов и абитуриентов / А. И. Болсун, Б. К. Галякевич. — 6-е изд. — Москва: Айрис-пресс, 2007. — 416 с. Аўтар навукова-папулярных артыкулаў у газетах і часопісах: «Цуды без цудаў» // Чырвоная змена, № 9, 1961; Хвостатые вестницы из других миров // Знамя юности, № 41, 1961; «Аб чым расказаў фатон» // Маладосць, № 10, 1963 (разам з У. М. Траццяковым); «Солнце в одеждах радужных» // Знамя юности, № 15, 1963; «Радыёхвалі расказваюць пра Сусвет» // Бярозка, № 9, 1964; «Дзе быў Змяіны востраў» // Маладосць, № 3, 1969 (пра супрацоўнікаў Аб’яднанага інстытута ядзерных даследаванняў у Дубне); «Зося і Бронік у краіне атамаў» // Бярозка, № 10, 1976 і інш., а таксама аўтабіяграфічных успамінаў у газеце «Чачэрскі веснік»: «Чечерск послевоенный» (08.02.2013), «Школа и учителя» (15.02.2013), «Футбол, физика и лирика» (09.03.2013) і кнігі «Оглядываясь в прошлое» (Мінск, «Кавалер», 2018). == Узнагароды == * Юбілейны медаль «[[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»|За доблесную працу. У знаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння У. І. Леніна]]», 1970 год. * Стыпендыя [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], 2008 год. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Болсун Аляксандр Іванавіч||209}} * Болсун Аляксандр Іванавіч: Біяграфічная даведка // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Чачэрскага раёна. — Мінск: БЕЛТА, 2000. — С. 521. * От футбола к тайнам физики // М. М. Болсун. Чечерский след в науке. — Гомель: БелГУТ, 2014. С. 14-22. * [[Янка Саламевіч|Саламевіч, Я.]] Ад продкаў пачатак // Наша слова, № 45, 1995. * ''Юшкевіч, Э.'' Ствараецца Беларуская Савецкая Энцыклапедыя // Маладосць, № 1, 1969. С. 111—117. * Болсун А. И.: Указатель имен // Наука Беларуси в ХХ столетии. — Минск: Белорусская наука, 2001. С. 262, 265. == Спасылкі == * [http://e-catalog.nlb.by/Author/Home?author=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%83%D0%BD%2C+%D0%90.+%D0%98.+%28%D1%80%D0%BE%D0%B4.+1935%29 Болсун А. І.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250425102108/https://e-catalog.nlb.by/Author/Home?author=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%83%D0%BD%2C+%D0%90.+%D0%98.+(%D1%80%D0%BE%D0%B4.+1935) |date=25 красавіка 2025 }} у Электронным каталогу на сайце Нацыянальнай бібліятэкі РБ. * [http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=6m0a0 Болсун А. І.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305004106/http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=6m0a0 |date=5 сакавіка 2016 }} у бібліяграфічным каталогу Biblus. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Болсун Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова]] 0frtgjw097lpk5y4p1gkvprppg66oqw Альбус Дамблдор 0 213254 5155503 4757696 2026-06-18T04:07:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155503 wikitext text/x-wiki {{Персанаж ГП |image = [[Выява:Albus Dumbledore.jpg|300px|Albus Dumbledore]] |колер вачэй = ярка-блакітны |bgcolor = Brown |fgcolor = Yellow |імя = Альбус Дамблдор |пол = мужчынскі |валасы = серабрыста-сівы (у мінулым руда-каштанавы) |факультэт = [[Грыфіндор]] |палачка = [[Бузінавая Палачка]] |патронус = [[Фенікс (міфалогія)|фенікс]] |богарт = [[смерць сям’і]] |кроў = [[Чысціня крыві, Гары Потэр|Паўкроўка]] |лаяльнасць= [[Ордэн Фенікса, Гары Потэр|Ордэн Фенікса]], [[Атрад Дамблдора]], [[Хогвартс]] |з'яўленне = «[[Гары Потэр і філасофскі камень|Філасофскі камень]]» |фільм = [[Рычард Харыс]] (1—2)<br />[[Майкл Гэмбан]] (3—8) }} '''Альбус Персіваль Вульфрык Браян Дамблдор''' ({{lang-en|Albus Percival Wulfric Brian Dumbledore}}) — адзін з галоўных персанажаў [[Серыя раманаў «Гары Потэр»|серыі кніг пра Гары Потэра]] англійскай пісьменніцы [[Джаан Роўлінг|Дж. К. Роўлінг]], быў дырэктарам школы магіі і чараўніцтва «[[Хогвартс]]», Вярхоўны чарадзей [[Візенгамот]]а (суда чараўнікоў), кавалер ордэна Мерліна першай ступені, заснавальнік [[Ордэн Фенікса, Гары Потэр|Ордэна Фенікса]], старшыня Міжнароднай Канфедэрацыі Магаў. Вядомы як наймацнейшы чараўнік свайго часу і адзіны маг, дуэлі з якім баяўся [[Валдэморт]]. На калекцыйнай картцы з выявай Дамблдора пра яго гаворыцца наступнае: <blockquote>''Альбус Дамблдор, у наш час дырэктар школы «[[Хогвартс]]».'' ''Лічыцца найвялікшым чараўніком і геніем чараўніцтва. Прафесар знакаміты сваёй перамогай над цёмным чараўніком [[Грын-дэ-Вальд]]ам у 1945 годзе, адкрыццём дванаццаці спосабаў ужывання крыві цмока і сваімі працамі па алхіміі ў суаўтарстве з [[Нікаля Фламель|Нікаласам Фламелем]]. Хобі — камерная музыка і гульня ў кеглі.''</blockquote> Вобраз Дамблдора шмат у чым падобны на класічны вобраз [[Мерлін]]а. Гэта магутны добры чараўнік, які валодае, нягледзячы на велічны выгляд і шаноўны ўзрост, жывым пачуццём гумару і незвычайнай сілай розуму. Аднак, пасля выхаду ў святло апошняй кнігі цыклу, у якой апісваецца цёмнае мінулае Дамблдора і раскрываюцца сапраўдныя матывы некаторых яго ўчынкаў, меркаванні чытачоў адносна яго падзяліліся. У прыватнасці, шмат хто з чытачоў вінавацяць Дамблдора ў ашчадным і жорсткім выкарыстанні [[Гары Потэр]]а і [[Северус Снэйп|Северуса Снэйпа]] для перамогі над [[Валдэморт]]ам. Па задуме самой Роўлінг, Дамблдор з’яўляўся «''ўвасабленнем дабрыні''» ({{lang-en|the epitome of goodness}})<ref>[http://www.accio-quote.org/articles/2000/0700-hottype-solomon.htm «J.K. Rowling Interview»], CBCNewsWorld: Hot Type, 13 July 2000</ref>, і, як неаднаразова прызнавалася пісьменніца, быў адным з яе любімых герояў<ref>[http://www.accio-quote.org/articles/2000/1000-livechat-barnesnoble.html Barnes and Noble & Yahoo! chat with J.K. Rowling, barnesandnoble.com, 20 October 2000]</ref><ref>[http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 J K Rowling at the Edinburgh Book Festival] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080823121201/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80 |date=23 жніўня 2008 }} {{недаступная спасылка|колькасць=11|месяц=05|год=2013}}</ref>. Яна заяўляла, што Дамблдор «''гаворыць за яе''», бо ведае амаль усё пра свет Гары Потэра<ref>[http://www.accio-quote.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htm ''Lizo Mzimba.'' Chamber of Secrets DVD interview with Steve Kloves and J.K. Rowling]</ref>. Разам з тым у інтэрв’ю, якія адбыліся перад 7-й кнігай, яна адклікаецца пра яго як пра «''[[Нікало Макіявелі|макіявеліеўскую]] фігуру''», падкрэсліваючы яго неадназначнасць<ref>[http://www.the-leaky-cauldron.org/2007/10/16/dumbledore-is-machiavellian-and-snape-vindictive-says-j-k-rowling Dumbledore is "Machiavellian, " and Snape «Vindictive» Says J.K. Rowling — The Leaky Cauldron<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref>. == Паходжанне імя == Імя Дамблдора — '''Альбус''' на [[Лацінская мова|лаціне]] — ''белы''. Прозвішча '''Дамблдор''' утворана ад [[Старажытнаанглійская мова|стараанглійскага]] слова, які азначае ''чмель''. Роўлінг выбрала гэта прозвішча, таму што ўяўляла, як Дамблдор «''ходзіць, напяваючы сабе пад нос''»<ref>[http://www.accio-quote.org/articles/1999/0399-barnesandnoble.html «Barnes and Noble interview, 19 March 1999»]</ref>. Поўнае імя Альбус Персіваль Вулфрык Браян Дамблдор. == Жыццяпіс Дамблдора == === Да нараджэння Гары Потэра === ==== Сям’я Дамблдора ==== {{Сямейнае дрэва Дамблдораў}} Альбус Дамблдор нарадзіўся ў [[1881]] годзе ў Персіваля і Кендры Дамблдор. Тры гады праз нарадзіўся яго брат Аберфорт, а неўзабаве пасля гэтага — сястра [[Арыяна Дамблдор|Арыяна]]. Калі [[Арыяна Дамблдор|Арыяне]] было шэсць гадоў, на яе напалі падлеткі-[[магл]]ы, якія ўбачылі, што яна вядзьмарыць. У выніку гэтага нападу дзяўчынка стала псіхічнахворай і кантралявала сваё магічныя сілы. Бацька Альбуса Персіваль адпомсціў ім і быў асуджаны на пажыццёвае зняволенне ў [[Азкабан]]е. Ён не распавёў суду пра прычыны свайго ўчынку, каб Арыяну не змясцілі ў [[Бальніца Святога Мунга|бальніцу Святога Мунга]]. Пасля гэтага сям’я пераехала ў [[Годрыкава ўпадзіна|Годрыкаву ўпадзіну]]. Кендра старанна хавала дачку ад старонніх вачэй і суседзі-магі зрабілі выснову, што Арыяна — [[сквіб]]. Неўзабаве Дамблдор паступіў у [[Хогвартс]] на факультэт [[Грыфіндор]] і стаў самым бліскучым вучнем у гісторыі школы. Ён атрымаў усе ганаровыя ўзнагароды, якія ў ёй былі заснаваны, уступіў у перапіску з самымі знакамітымі чараўнікамі таго часу, уключаючы праслаўленага алхіміка [[Нікаля Фламель|Нікаласа Фламеля]], вядомага гісторыка [[Бацільда Бэгшат|Бацільду Бэгшат]] і тэарэтыка магіі Адальберта Уофлінга. Некаторыя яго артыкулы былі прыняты да публікацыі такімі навуковымі часопісамі, як «Трансфігурацыя сёння», «Праблемы чаразнаўства» і «Практыка зеллеварэння». Па заканчэнні школы Дамблдор планаваў адправіцца ў традыцыйнае падарожжа са сваім старым сябрам [[Эпізадычныя персанажы свету Гары Потэра#Элфіяс Дож|Элфіясам Дожам]], аднак гэтаму перашкодзіла смерць Кендры, выпадкова забітай Арыянай падчас прыступу вар’яцтва. ==== Дамблдор і Грын-дэ-Вальд ==== Стаўшы главой сям’і, Дамблдор быў вымушаны заставацца дома з Арыянай, пакуль [[Аберфорт Дамблдор|Аберфорт]] заканчваў сваю адукацыю. Паводле слоў Дамблдора, ён вярнуўся дамоў злы і няшчасны. Дамблдору здавалася, што на яго бліскучай кар’еры пастаўлены крыж, што яго жыццё загублена, і гэтыя пачуцці перасільвалі яго любоў да родных. Таму, калі па суседстве з Дамблдорам пасяліўся малады і не меней здольны маг [[Гелерт Грын-дэ-Вальд]], траюрадны пляменнік Бацільды Бэгшат, яго ідэі літаральна запалілі Дамблдора. Грын-дэ-Вальд быў бліскучым юнаком, прыгожым, разумным, а, галоўнае, падзяляў ідэі Альбуса. Грын-дэ-Вальд выступаў за падпарадкаванне маглаў чараўнікам «дзеля агульнай выгоды». Дамблдор зважаў на тое, што такая ўлада накладае велізарную адказнасць, і выступаў за ўжыванне сілы толькі ў межах самага неабходнага, але ў цэлым згаджаўся са сваім новым сябрам. Інструментамі ў дасягненні гэтай сумніўнай мэты павінны былі стаць [[Дары Смерці]]: Бузінавая палачка, Уваскрашальны камень і Мантыя-невідзімка. Дамблдор планаваў выкарыстоўваць камень для ўваскрашэння сваіх бацькоў, каб тыя знялі груз адказнасці за сястру і брата з яго плячэй. Дамблдор ужо планаваў адправіцца на пошукі Дароў, аднак Аберфорт рашуча запрацівіўся гэтаму. Ён нагадаў брату, што той павінен прыглядаць за хворай і некіраванай Арыянай. Паміж Аберфортам і Грын-дэ-Вальдам разгарэлася бойка, і Грын-дэ-Вальд выкарыстоўваў супраць Аберфорта заклінанне [[Круцыятус]]. Альбус устаў на абарону брата. Падчас бойкі кімсьці з траіх было выпушчана закляцце, якое патрапіла ў Арыяну (Дамблдор падазраваў, што гэта менавіта ён неспадзявана забіў сястру). Грын-дэ-Вальд схаваўся. На пахаваннях Арыяны ўзвар’яваны Аберфорт абвінаваціў брата ў смерці сястры і зламаў яму нос. Той не спрабаваў абараніцца. Смерць Арыяны стала пераломным момантам у жыцці Дамблдора. Ён прызнаў хібнасць сваіх ідэй і зразумеў, што няварты валодаць як Дарамі Смерці, так і вялікай уладай (і ў далейшым неаднаразова адмаўляўся ад пасады [[Міністэрства магіі|Міністра магіі]]). Неўзабаве Дамблдор вярнуўся ў Хогвартс у якасці выкладчыка [[Хогвартс#Трансфігурацыя|Трансфігурацыі]]. Тым часам Грын-дэ-Вальд стаў уладальнікам [[Бузінавая палачка|Бузінавай палачкі]] і прыступіў да ажыццяўлення сваіх планаў сусветнага панавання. Альбус да апошняга моманту пазбягаў сустрэчы са сваім былым сябрам, баючыся даведацца ад Грын-дэ-Вальда, што гэта ён забіў сваю сястру. Толькі калі заставацца ўбаку было ўжо немагчыма, Дамблдор уступіў з ім у паядынак і нанёс яму паражэнне. Паводле слоў Элфіяса Дожа, перамога Дамблдора і яе наступствы для ўсёй супольнасці чарадзеяў лічацца паваротным пунктам магічнай гісторыі. Пасля паядынку з Грын-дэ-Вальдам Дамблдор стаў новым гаспадаром Бузінавай палачкі. Сам Дамблдор сказаў пра гэта так: ''«Мне было дазволена валодаць і карыстацца ёю, таму што я ўзяў яе не дзеля выгады, а для таго, каб выратаваць ад яе іншых»''. ==== Дамблдор і Валдэморт ==== Адным з даручэнняў, дадзеных Дамблдору ў яго бытнасць настаўнікам, стала сустрэча з юным магам [[Том Рэдл|Томам Рэдлам]], каб запрасіць яго вучыцца ў Хогвартсе. Дамблдор быў уражаны магічнымі здольнасцямі Рэдла, аднак заўважыў і цёмныя бакі яго асобы, яго схільнасць да жорсткасці, тыраніі, і ніколі яму не давяраў. Калі Рэдл вырас і выказаў жаданне працаваць у Хогвартсе выкладчыкам [[Абарона ад цёмных мастацтваў|Абароны ад Цёмных мастацтваў]], Дамблдор пераканаў дырэктара [[Арманда Дыпет]]а адхіліць яго просьбу. Пазней Дамблдор пачаў выкладаць у Хогвартсе трансфігурацыю, а затым стаў дырэктарам Хогвартса. Тым часам Рэдлаў пачаў збіраць вакол сябе кампанію паслядоўнікаў і стаў называць сябе [[Валдэморт|лордам Валдэмортам]]. Неўзабаве Валдэморт ізноў звярнуўся з просьбай выкладаць у школе, але зноў атрымаў адмову, гэтым разам ад самога Дамблдора. Пасля таго як Валдэморт пачаў вайну з Міністэрствам магіі, для барацьбы з Валдэмортам Дамблдорам была створана арганізацыя пад назвай «Ордэн Фенікса». Сярод яе членаў былі бацькі Гары Потэра [[Джэймс Потэр|Джэймс]] і [[Лілі Эванс|Лілі]]. Неўзабаве Дамблдор даведаўся пра тое, што ў Джэймса ёсць мантыя-невідзімка, адзін з [[Дары Смерці|Дароў Смерці]], які перадаецца па спадчыне. Да гэтага моманту Дамблдор ужо адмовіўся ад ідэі ўз’яднаць Дары Смерці, аднак спакуса зірнуць яшчэ на адзін з іх і вывучыць яго быў занадта вялікай, і ён, з дазволу Джэймса, на некаторы час забраў мантыю сабе. Пасля гібелі Потэраў Дамблдор перадаў яе Гары. === Пасля нараджэння Гары Потэра === З першых дзён навучання Гары ў Хогвартсе ў іх з дырэктарам усталяваліся цёплыя адносіны. Дамблдор не раз прыходзіў хлопчыку на дапамогу ў цяжкую хвіліну. Дамблдор выратаваў Гары ў пятай кнізе. У той жа час ён ніколі не быў цалкам шчырым з хлопчыкам: не распавядаў яму пра сваё мінулае, доўгі час хаваў ад яго змест прароцтва, дзе пра Валдэморта і Гары гаворыцца, што «адзін з іх павінен загінуць ад рукі іншага, бо ніводны не можа жыць спакойна, пакуль жывы іншы», асцерагаючыся за душэўны спакой Гары. Акрамя таго, Дамблдор утойваў ад хлопчыка многія факты, якія тычыліся [[Северус Снэйп|Северуса Снэйпа]]. ==== Супрацьстаянне Міністэрству ==== У канцы чацвёртага года навучання Гары ў Хогвартсе Дамблдор выступае з прамовай перад вучнямі, у якой паведамляе пра адраджэнне Валдэморта. Тым самым ён уступае ў канфлікт з [[Міністэрства магіі|Міністэрствам магіі]], якое не прызнае гэты факт, і губляе пасаду Вярхоўнага чарадзея [[Візенгамот]]а і главы Міжнароднай Канфедэрацыі магаў. Напачатку навучальнага года Дамблдор з’явіўся на пасяджэнні Візенгамота і выступіў у якасці адваката Гары, якога вінавацілі ў выкарыстанні магіі па-за сценамі Хогвартса (што найстрога забаронена). Дамблдору ўдалося даказаць, што Гары прыйшлося абараняцца ад [[дэментар]]аў (уласна кажучы, так яно і было). Тым часам, [[Міністэрства магіі]] пачало ў адкрытую ўмешвацца ва ўнутраныя справы Хогвартса. Яно дамаглося таго, каб выкладчыкам Абароны ад цёмных мастацтваў стала першы намеснік міністра [[Далорэс Амбрыдж]] і паступова перадавала ёй усё больш і больш паўнамоцтваў. Амбрыдж сцвярджала, што Валдэморт не ўяўляе ніякай небяспекі, а Дамблдор проста сее паніку, каб заняць крэсла міністра магіі. Гары і яго сябры стварылі падпольны кружок — [[Атрад Дамблдора|Атрад Дамблдора]] ({{lang-en|Dumbledore’s Army}}), на якім рыхтаваліся да сутычкі з Валдэмортам, вывучаючы абарону ад цёмных мастацтваў. Калі пра гэта стала вядома Амбрыдж, Дамблдор узяў усю віну на сябе, сказаў, што нібы рыхтаваў бунт супраць Міністэрства, аглушыў Амбрыдж і яе памагатых і пакінуў школу. Новым дырэктарам Хогвартса стала сама Амбрыдж. Неўзабаве пасля гэтага ў будынку Міністэрства магіі адбылася дуэль паміж Дамблдорам і Валдэмортам. Яна скончылася ўнічыю, Цёмнаму Лорду ўдалося схавацца, аднак пасля гэтага адмаўляць факт адраджэння Валдэморта было ўжо немагчыма. Дамблдора аднавілі на пасадзе дырэктара Хогвартса, вярхоўнага чарадзея Візенгамота і главы Міжнароднай Канфедэрацыі магаў. ==== Пошук [[хоркрукс]]аў ==== Таямнічыя ўласцівасці дзённіка Тома Рэдла, знішчанага Гары на другім годзе навучання, і фраза Валдэмортам у ноч свайго адраджэння ''(«Я, хто далей усіх іншых прайшоў па шляху неўміручасці»)'', прымусілі Дамблдора думаць, што Валдэморт стварыў некаторую колькасць [[хоркрукс]]аў, змясціўшы ў іх аскепкі сваёй душы, і Альбус прыняўся за іх пошук і знішчэнне. Улетку, у прамежку паміж пятым і шостым годам навучання Гары ў Хогвартсе, Дамблдору ўдалося знайсці другі ''(пасля дзённіка)'' хоркрукс — ''пярсёнак Марвала Мракса''. Выявіўшы, што ў пярсцёнак устаўлены адзін з Дароў Смерці — Уваскрашальны камень, Дамблдор страціў галаву і надзеў яго на палец у надзеі вярнуць сваіх родных. Аднак спрацавала накладзенае на кольца смяротнае закляцце, і, нягледзячы на тое, што Северусу Снэйпу ўдалося спыніць на час яго распаўсюджванне, Дамблдор быў асуджаны. Ведаючы, што Валдэморт даручыў [[Драка Малфай|Драка Малфаю]] забіць яго, Дамблдор папрасіў Снэйпа зрабіць гэта за вучня. Гэтым ён пераследваў некалькі мэт: па-першае, выратаваць яшчэ не да канца пашкоджаную душу Драка, па-другое, абараніць Драка ад гневу Валдэморта за нявыкананае заданне, і, па-трэцяе, канчаткова пераканаць Валдэморта ў вернасці яму Снэйпа, які быў насамрэч двайным агентам. На працягу года («[[Гары Потэр і Прынц-паўкроўка]]») Дамблдор распавядаў Гары пра мінулае Валдэморта і пра хоркруксы, аднак не раскрыў яму сваёй дамоўленасці са Снэйпам. ''Самая ж страшная ісціна, якую Дамблдор утойваў ад хлопчыка, складалася ў тым, што адзін з хоркруксаў Валдэморта — гэта сам Гары'' і ''ён'', такім чынам, ''павінен ахвяраваць сабой дзеля перамогі над Цёмным Лордам''. Гэту інфармацыю Гары павінен быў даведацца ад Снэйпа толькі пасля знішчэння ўсіх хоркруксаў за выключэннем [[Нагайна|Нагайны]]. Усё здарылася менавіта так, як і планаваў Дамблдор. Пры спробе здабыць чарговы хоркрукс, Дамблдор моцна саслабеў і стаў лёгкай здабычай для Малфая. Драка абяззброіў яго, але забіць не змог, і гэта зрабіў Снэйп (пры дапамозе заклінання [[Авада Кедаўра]]). Адзінае, чаго не прадугледзіў Дамблдор, гэта тое, што Бузінавая палачка выбрала сваім новым гаспадаром Драка, які абяззброіў яго. Гары адправіўся на пошукі хоркруксаў («[[Гары Потэр і Дары Смерці]]»), паступова знішчыў іх. Апынуўшыся сведкай забойства Северуса Снэйпа, Гары атрымаў ад яго ўспаміну. З іх ён, у тым ліку, даведаўся пра неабходнасць ахвяраваць сабой і здзейсніць гэты нялёгкі крок. Тым не менш, Гары не памёр, бо невялікую колькасць яго крыві, абароненую магіяй матчынага кахання, цякла ў жылах Валдэморта (Дамблдор прадбачыў гэта, але не мог сказаць пра гэты Гары, інакш самаахвяраванне не было б паўнавартасным, і аскепак душы Валдэморта, размешчаны ў Гары, не быў бы знішчаны). Завісшы паміж жыццём і смерцю, Гары сустрэўся з Дамблдорам, які, нарэшце, падзяліўся з ім усімі сваімі сакрэтамі. У апошні раз на старонках кнігі дух Дамблдора гутарыць з Гары праз партрэт, які вісіць у кабінеце дырэктара. Гары паведамляе Дамблдору пра свой намер пазбавіцца ад Дароў Смерці, акрамя мантыі-невідзімкі, а той «назірае за ім з бязмежным каханнем і захапленнем». Другі сын Гары, Альбус Северус Потэр, названы ў гонар двух дырэктараў школы Хогвартс — Дамблдора і Снэйпа. == Асоба Дамблдора == === Выгляд === Альбус Дамблдор з’яўляецца ў першай жа главе першай кнігі («[[Гары Потэр і філасофскі камень]]»). Апісваецца так: «Ён быў высокі, худы і вельмі стары, мяркуючы па срэбры яго валасоў і бароды — такіх доўгіх, што іх можна было заправіць за пояс. Ён быў апрануты ў доўгі сурдут, па-над які была накінута ліловая мантыя, якая падмятала зямлю, а на яго нагах красаваліся чаравікі на высокім абцасе, упрыгожаныя спражкамі. Вочы за прыцемненымі ачкамі былі блакітнымі, вельмі жывымі, яркімі і іскрыстымі, а нос — вельмі доўгім і крывым, нібы яго ламалі прынамсі разы два». Паводле слоў Дамблдора, над яго левым каленам размешчаны шнар у выглядзе дакладнай схемы лонданскай падземкі. === Характар === Адна з галоўных рыс характару Дамблдора — гэта тое, што ён не прымае ніякіх фармальнасцей, гаворыць ясна і проста, без боязі прамаўляе імя Валдэморта і раіць Гары паступаць гэтак жа; пры асабістых сустрэчах са злыднем называе яго сапраўдным імем «Том». Дамблдор вольны ад ўсялякіх забабон, у тым ліку вельмі распаўсюджанай ідэі аб перавазе «чыстакровак»: так, ён дазваляе [[Хагрыд]]у, у жылах якога цячэ веліканская кроў, служыць брамнікам і выкладаць у «Хогвартсе» і гаворыць, што даручыў бы яму сваё жыццё. Ён жа прымае на працу пярэваратня [[Рымус Лубін|Рымуса Лубіна]], былога [[Пажыральнікі смерці|Пажыральніка смерці]] [[Северус Снэйп|Северуса Снэйпа]] і [[кентаўр]]а Флорэнца. Дамблдор нясе поўную адказнасць за вучняў Хогвартса. Ён рэдка сярдуе на Гары і дазваляе яму задаваць вельмі непрыемныя для сябе пытанні, але дастаткова было Гары аднойчы сказаць, што Дамблдор часта пакідае школу і вучняў без нагляду, як Дамблдор раззлаваўся і заявіў, што падчас яго адсутнасці вучні знаходзяцца пад поўнай магічнай абаронай. Гары імгненна змаўкае, разумеючы, што перайшоў нейкую нябачную мяжу. Яшчэ адна рыса характару Дамблдора — дазваляць вучню вучыцца на сваіх памылках. Напрыклад, калі Герміёна напачатку трэцяга курсу запісалася на ўсе новыя прадметы, Дамблдор, замест таго, каб забараніць ёй, дае ёй паспрабаваць такія нагрузкі, забяспечыўшы яе [[Махавік часу|Махавіком Часу]]. Таксама Дамблдор вельмі скрытны. Калі яны з Гары абмяркоўвалі люстэрка Еіналеж, Дамблдор сказаў, што бачыць у ім сябе, які трымае ў руках пару тоўстых шарсцяных шкарпэтак. Аднак пазней высвятляецца, што ў рэчаіснасці ён, як і Гары, бачыў у люстэрку сваю сям’ю. Брат Альбуса, Аберфорт, гаварыў Гары, што ў Альбуса заўсёды быў талент скрываць і ўтойваць. Быўшы мудрым і геніяльным чараўніком, Дамблдор, тым не менш, здольны на дзівацтвы і дзіўныя ў вачах іншых учынкі, якія шмат у чым тлумачацца яго незвычайным пачуццём [[гумар]]у (асабліва гэта парой раздражняе [[Мінерва Мак-Гонагал|Мінерву Мак-Гонагал]], якая адрозніваецца строгім і сур’ёзным характарам). Пацверджанняў таму шмат: лісты ў яйках на стале ў [[Петуння Дурсль|Петунні Дурсль]], капялюш бабулі [[Невіл Даўгапупс|Невіла Даўгапупса]] ў [[Хлопаўка, піратэхніка|хлопаўцы]] на Ражство ў трэцяй кнізе, а яго прамовы на ўрачыстай цырымоніі пачатку новага навучальнага года вартыя асобнага ўпамінання: '''1-я кніга:''' <blockquote>''«Сардэчна запрашаем! Сардэчна запрашаем да пачатку новага навучальнага года ў Хогвартсе! Перш чым пачаць банкет, я б хацеў сказаць некалькі слоў. А словы мае будуць такія: '''Ёлуп! Бурбалка! Рэштка! Выкрут!''' Усё, усім дзякуй!»''</blockquote> '''4-я кніга:''' <blockquote> «Скажу вам толькі адно, — ''прамовіў ён, і яго гучны голас рэхам пракаціўся па ўсёй зале'', — '''''Ешце'''''». </blockquote> '''5-я кніга:''' <blockquote> «Нашым пачаткоўцам — ''сардэчна запрашаем''! <br /> Нашай старой гвардыі — ''сардэчна запрашаем назад''! <br /> Прыйдзе яшчэ '''''час для прамоў''''', але цяпер — '''''час для іншага'''''. Ешце папоўніцы!» </blockquote>Магічная моц Дамблдора магла параўнацца і з яго праніклівасцю і хітрасцю. Так, ён нейкім дзіўным чынам, без чыёй-небудзь дапамогі даведваецца пра падрыхтоўку свайго забойства Малфаем-малодшым, потым просіць Северуса Снэйпа (каб апошні нарэшце стаў даверанай асобай Валдэморта) забіць яго замест Драка, бо ведае, што той маральна слабы для гэтага. Не выпадкова падарыў Рону Уізлі дэлюмінатар (напэўна мудры стары ведаў, што таму рана ці позна прыйдзецца скарыстацца ім, каб адшукаць сяброў). === Погляды на жыццё === Як сцвярджае сам Дамблдор, напачатку свайго жыцця ён мала чым адрозніваўся ад Валдэморта, бо падобна яму шукаў спосаб перамагчы смерць. У далейшым спакойнае стаўленне да смерці стала адным з галоўных жыццёвых прынцыпаў Дамблдора. Вось толькі некаторыя з яго выказванняў: «Урэшце, для правільна арганізаванай свядомасці, што ёсць смерць, як не новая цікавая прыгода?» (у іншым перакладзе: «Для высокаарганізаванага розуму смерць — гэта чарговая прыгода».), «Сапраўды, твая няздольнасць зразумець, што ў жыцці ёсць рэчы куды горшыя за смерць, заўсёды была тваёй найвялікшай слабасцю» (Валдэморту). Іншае фундаментальнае яго перакананне, якое ўвесь час высмейваецца Валдэмортам, складаецца ў тым, што каханне мацнейшае за любую магію. === Званні === * Кавалер ордэна [[Мерлін]]а першай ступені * Найвялікшы Чараўнік нашага часу * Вярхоўны чарадзей Візенгамота (часова быў зняты з-за міністэрскіх нападак, але неўзабаве адноўлены) * Прэзідэнт Міжнароднай канфедэрацыі магаў (часова быў зняты з-за міністэрскіх нападак, але неўзабаве адноўлены) == Дамблдор у кіно == У першых двух фільмах Дамблдора гуляў [[Рычард Харыс]]. Аднак у [[2002]] годзе ён сканаў, і з тых часоў гэту ролю выконваў [[Майкл Гэмбан]]. Ролю Дамблдора ў юнацтве выканаў [[Тобі Рэгба]]. == Цікавыя факты == * [[Патронус]]ам Дамблдора з’яўляецца [[Фенікс (міфалогія)|фенікс]]<ref>[http://www.mugglenet.com/editorials/spinnersend/se24.shtml MuggleNet | Spinner’s End #24 — The Unlikely Phoenix — By Lady Lupin<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121225095409/http://www.mugglenet.com/editorials/spinnersend/se24.shtml |date=25 снежня 2012 }}</ref>. * Апісваючы выгляд Дамблдора ў інтэрв’ю 1999 года, Роўлінг параўноўвала яго з [[Джон Гілгуд|Джонам Гілгудам]]<ref>[http://www.accio-quote.org/articles/1999/1099-connectiontransc2.htm ''Christopher Lydon.'' J.K. Rowling interview transcript, The Connection (WBUR Radio), 12 October 1999]</ref>. * У кастрычніку 2007, адказваючы на пытанні прыхільнікаў, Роўлінг заявіла, што «заўсёды лічыла Дамблдора [[Гомасексуальнасць|гомасексуалам]]»<ref>[http://lenta.ru/news/2007/10/20/comeout/ Дамблдор апынуўся гамасексуалістам]. // [[Lenta.ru]], 20 кастрычніка 2007 {{v|19|6|2010}}</ref>. У адказ на заяву некаторыя крытыкі выказалі пункт гледжання, што асабістае меркаванне аўтара, у адрозненне ад тэкстаў твораў, не з’яўляецца канонам, паколькі ў кнігах серыі не ўтрымліваецца прамых указанняў на гэты факт<ref>[http://www.scriptoriumdaily.com/2007/10/23/dumbledore-is-not-gay-taking-stories-more-seriously-than-the-author/ Dumbledore is not gay: Taking stories more seriously than the author] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071025042354/http://www.scriptoriumdaily.com/2007/10/23/dumbledore-is-not-gay-taking-stories-more-seriously-than-the-author/ |date=25 кастрычніка 2007 }}</ref>. Так, паводле меркавання [[Эдвард Ротштэйн|Эдварда Ротштэйна]], культурнага крытыка з [[New York Times]]: «Роўлінг можа ўспрымаць Дамблдора як гея… але іншыя зусім не абавязкова павінны падзяляць яе меркаванне»<ref>[http://www.nytimes.com/2007/10/29/arts/29conn.html?_r=1 Is Dumbledore gay? Depends on definitions of «is» and «gay»]</ref>. Амерыканскі аўтар [[Орсан Скот Кард]] назваў заяву Роўлінг «вельмі крывадушнай», паколькі «замест таго каб насамрэч прадставіць чытачам персанажа-гея, яна прыпісала яму гэта якасць заднім чыслом, быццам бы гэта была толькі пазнейшая ідэя»<ref>{{cite web|url=http://www.hatrack.com/osc/reviews/everything/2008-07-20.shtml|title=Mamma Mia! and The Dark Knight - Uncle Orson Reviews Everything|author=[[Орсан Скот Кард]].|publisher=Hatrack.com|date=20 July, 2008|accessdate=22 March, 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/69hJbZiBk?url=http://www.hatrack.com/osc/reviews/everything/2008-07-20.shtml|archivedate=5 жніўня, 2012|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, асобнымі крытыкамі была высунута версія, паводле якой заява Роўлінг магла не адпавядаць яе першапачатковай задуме адносна персанажа<ref>{{Cite web |url=http://www.associatedcontent.com/article/432563/dumbledore_gay_stop_celebrating.html?cat=38 |title=Dumbledore gay? Stop celebrating |access-date=31 ліпеня 2012 |archive-date=15 лістапада 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111115231215/http://www.associatedcontent.com/article/432563/dumbledore_gay_stop_celebrating.html?cat=38 |url-status=dead }}</ref> і з’яўляцца толькі рэкламным ходам<ref>[http://media.www.easttennessean.com/media/storage/paper203/news/2007/10/22/Viewpoint/the-Life.And.Lies.Of.Albus.Dumbledore-3047947.shtml «The life and lies of Albus Dumbledore»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100130035205/http://media.www.easttennessean.com/media/storage/paper203/news/2007/10/22/Viewpoint/the-Life.And.Lies.Of.Albus.Dumbledore-3047947.shtml |date=30 студзеня 2010 }} {{недаступная спасылка|колькасць=11|месяц=05|год=2013}}</ref>. У якасці магчымых матываў Роўлінг называліся паліткарэктнасць і камерцыйныя прычыны<ref>[http://www.newsru.com/cinema/22oct2007/potter_4.html Навіна пра тое, што герой «патэрыяны» — гей, раскалола лагер фанатаў] // NEWSru.com</ref>. {{зноскі|3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.accio-quote.org/themes/dumbledore.htm J. K. Rowling quotes about Dumbledore at Accio-Quote.org] * [http://www.hp-lexicon.org/wizards/dumbledore.html Dumbledore’s page] на Harry Potter Lexicon * [http://www.mugglenet.com/books/quotes/dumbledore.shtml Quotes from Albus Dumbledore] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140320234818/http://www.mugglenet.com/books/quotes/dumbledore.shtml |date=20 сакавіка 2014 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Дырэктары Хогвартса}} {{Гары Потэр}} {{DEFAULTSORT:Дамблдор Альбус}} [[Катэгорыя:Персанажы гісторый пра Гары Потэра]] [[Катэгорыя:Гары Потэр]] [[Катэгорыя:Выдуманыя дырэктары школ]] [[Катэгорыя:Персанажы-магі]] [[Катэгорыя:Выдуманыя палітыкі]] okg3wuzlumjxoc5e0twoivd90wtyvnm Вялікабрытанія ў Другой сусветнай вайне 0 221739 5155497 4794690 2026-06-18T02:34:00Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Royal Marines land Ramree Burma.jpg]] → [[File:HMS Kenya marines.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:HMS Kenya marines.jpg]] 5155497 wikitext text/x-wiki '''[[Вялікабрытанія]]''' удзельнічала ва '''[[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]]''' з самага яе пачатку [[1 верасня]] [[1939]] года ([[3 верасня]] [[1939]] года Вялікабрытанія абвясціла вайну) і да яе канца ([[2 верасня]] [[1945]] года). {{змест злева}} == Палітычная сітуацыя напярэдадні войны == [[Выява:MunichAgreement.jpg|240px|thumb|[[Мюнхенскае пагадненне]] ([[1938]] год): [[Невіл Чэмберлен]] прывёз Вялікабрытаніі «мір на ўсе часы»]] [[Вялікабрытанія]] была адной з краін — творцаў міжнароднай палітычнай сістэмы пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У той жа час, як наймацнейшая еўрапейская «вялікая дзяржава», Вялікабрытанія традыцыйна імкнулася захоўваць [[парытэт]] сіл на кантыненце, напераменку падтрымліваючы тыя ці іншыя краіны. Новая поўнамаштабная вайна на еўрапейскім кантыненце была для Вялікабрытаніі вельмі непажадана як з эканамічнага, так і з палітычнага пунктаў гледжання. У [[1933]] годзе да ўлады ў Германіі прыйшлі [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысты]], адным з асноўных лозунгаў якіх быў [[рэваншызм|рэванш]] за паражэнне ў Першай сусветнай вайне. Паралельна адбывалася фарсіраваная індустрыялізацыя і мілітарызацыя СССР. Лічачы «савецкую пагрозу» досыць сур'ёзнай, у другой палове 1930-х гадоў брытанскі ўрад [[Невіл Чэмберлен|Невіла Чэмберлена]] ішоў на саступкі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]], што вяло да яе ўзмацнення ў якасці «процівагі» СССР. Вяршыняй гэтай палітыкі стала [[Мюнхенскае пагадненне]] ([[1938]] год). Пры гэтым меркавалася, што ўзмацнелая Германія, тым не менш, застанецца пад кантролем «вялікіх дзяржаў» і, у першую чаргу, Вялікабрытаніі. Парушэнне Германіяй Мюнхенскага пагаднення, падзел і захоп [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] ў сакавіку [[1939]] года (у якім [[Цешынскі канфлікт|на баку Рэйха]] выступіла традыцыйная саюзніца [[Францыя|Францыі]] [[Польшча]]) азначалі крах брытанскай знешняй палітыкі — Германія выйшла з пад кантролю «вялікіх дзяржаў» і станавілася дамінуючай сілай у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе. Тым не менш, пасля акупацыі Чэхаславакіі, у сакавіку 1939 года больш 2 тысяч залатых зліткаў коштам 5,6 млн фунтаў стэрлінгаў, якія знаходзілася ў Лондане, былі перададзены з рахунку Нацыянальнага банка Чэхаславакіі на рахунак у Банку міжнародных разлікаў (''Bank for International Settlements''), які кіраваўся ад імя Рэйхсбанка<ref>[http://www.itar-tass.com/c11/824897.html Брытанскі цэнтрабанк упершыню прызнаўся ў дапамогі фашыстам] // ІТАР-ТАСС ад 31 ліпеня 2013</ref>. [[19 сакавіка]] 1939 года СССР заявіў пра непрызнанне падзелу Чэхаславакіі і непрызнання анексіі Чэхіі Германіяй. [[31 сакавіка]] 1939 года Чэмберлен абвясціў у брытанскім парламенце пра прадастаўленне [[Польшча|Польшчы]], якая служыла буферам паміж СССР і Германіяй, гарантый недатыкальнасці. [[7 красавіка]] 1939 года, пасля нападу Італіі на [[Албанія|Албанію]], Англія таксама дала гарантыі [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Румынія|Румыніі]]. Меркавалася, што гэта павінна было паменшыць напружанасць ва Усходняй Еўропе, аднак у рэальнасці прадастаўленне гарантый дасягнула процілеглых мэт. У жніўні 1939 года быў падпісаны [[Дагавор аб ненападзе паміж Германіяй і Савецкім Саюзам]], які стаў поўнай нечаканасцю для Вялікабрытаніі. Сакрэтныя пратаколы дагавора меркавалі падзел Усходняй Еўропы паміж СССР і Германіяй, у тым ліку Польшчы, якой Вялікабрытанія раней гарантавала бяспеку. Гэта азначала крах усёй брытанскай знешняй палітыкі ў Еўропе і паставіла імперыю ў вельмі складанае становішча. Вырашальную ролю ў абвяшчэнні Англіяй вайны Германіі адыгралі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], аказваючы на Англію ціск, што ў выпадку адмовы Англіяй ад выканання сваіх абавязацельстваў у адносінах да Польшчы, ЗША адмовяцца ад сваіх абавязацельстваў у адносінах да падтрымкі Англіі. Канфлікт Вялікабрытаніі з Германіяй азначаў падвержанасць сфер брытанскіх інтарэсаў у Азіі японскай агрэсіі, зладзіцца з якой без дапамогі ЗША (існавалі англа-амерыканскія абавязацельствы па сумеснай абароне супраць Японіі) уяўлялася маламагчымым<ref>{{пачатак цытаты}} У прыватнасці, ён падкрэсліў, што без амерыканскіх абавязацельстваў па сумеснай абароне супраць Японіі, Вялікабрытанія будзе раздзірацца паміж усходняй і заходняй сферамі. Канфлікт жа з Германіяй будзе азначаць падвержанасць азіяцкай часткі Брытанскай імперыі японскай агрэсіі. {{oq|en|In particular he stressed that without an American commitment to joint defence against Japan, Britain would be torn between the eastern and western spheres. Conflict with Germany would automatically expose Britain's Asian Empire to Japanese aggression.}} {{канец цытаты|крыніца=Па запісах пастаяннага намесніка міністра замежных спраў Вялікабрытаніі ў 1938—1946 гадах [[Аляксандр Кадаган|А. Кадагана]] [http://www.cadoganarchive.co.uk/person.php?id=202]}}</ref>. [[Джозеф Кенэдзі]] (Joseph P. Kennedy), пасол ЗША ў Англіі ў 1938—1940 гадах, пазней успамінаў: «Ні французы, ні англічане ніколі б не зрабілі Польшчу прычынай вайны, калі б не пастаяннае падбухторванне з Вашынгтона»<ref>The Forrestal Diaries, New York, 1951, p 121—122; цыт. па: История Второй мировой войны. 1939—1945. т. 02. М., 1974. стар. 345 [http://militera.lib.ru/h/12/02/08.html]</ref>. Апынуўшыся перад фактам заключэння Пакта Молатава — Рыбентропа, знаходзячыся пад ціскам ЗША, якія пагражалі ў выпадку адмовы Англіяй выканання сваіх абавязацельстваў у адносінах да Польшчы пазбавіць яе сваёй падтрымкі, Англія пайшла на абвяшчэнне вайны Германіі. == Ваенныя падрыхтоўкі Злучанага Каралеўства і імперыі == Вялікабрытанія была пераважна марской дзяржавай з магутным ваенна-марскім флотам. Асновай яе стратэгіі ў еўрапейскіх войнах была наяўнасць аднаго, а лепш некалькіх саюзнікаў на кантыненце, якія б неслі асноўны цяжар вайны на сушы. У адпаведнасці з гэтым, Вялікабрытанія не валодала магутнымі сухапутнымі войскамі. <br /> Усяго армія ў [[метраполія|метраполіі]] да пачатку вайны налічвала 897 000 чалавек, разам з калоніямі сухапутныя войскі складалі 1 261 200 чалавек. Да пачатку вайны ў метраполіі мелася 9 рэгулярных і 16 тэрытарыяльных дывізій, 8 пяхотных, 2 кавалерыйскія і 9 танкавых брыгад. <br /> Англа-індыйская армія (стратэгічны рэзерв [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]]) мела ў сваім складзе 7 рэгулярных дывізій і значную колькасць асобных брыгад. З [[1938]] года асноўную ўвагу сталі надаваць развіццю [[авіяцыя|авіяцыі]], перад якой была пастаўлена задача абароны краіны з паветра. Да пачатку вайны ў метраполіі мелася 78 эскадрылляў (1456 баявых самалётаў, з іх 536 бамбардзіроўшчыкаў), большую частку парку складалі сучасныя машыны. Паводле дакладу камітэта начальнікаў штабоў у лютым 1939 года, стратэгічна найбольш важнымі задачамі былі прызнаны абарона [[Егіпет|Егіпта]] і [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]], [[Індыя|Індыі]], а таксама рэкамендавалася накіраваць дадатковыя сілы флоту на [[Далёкі Усход]]. <br /> Улетку 1939 года было створана камандаванне на Сярэднім Усходзе ([[тэатр ваенных дзеянняў]] складаўся з раён ад [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] да [[Ірак]]а), для якога былі вылучаны 2 пяхотныя і 1 бранятанкавая дывізіі. Камандаванне ўзначаліў генерал [[Арчыбальд Уэйвел|А. Уэйвел]]. Ядро лінейнага флоту [[Каралеўскі ваенна-марскі флот Вялікабрытаніі|Вялікабрытаніі]] складалі досыць удалыя лінкоры часоў Першай сусветнай вайны тыпу ''Queen Elizabeth'' (5 штук) і іх спрошчаная версія лінкоры тыпу ''R'' (5 штук), якія прайшлі мадэрнізацыю. Разам з тым, у флоце меліся больш сучасныя лінкоры паваеннай пабудовы. У страі таксама знаходзіліся авіяносцы: [[HMS Argus (1917)|«Аргус»]], [[HMS Courageous (1916)|«Корэйджэс»]], [[HMS Glorious (1916)|«Глорыес»]], [[HMS Furious (47)|«Ф'юрыес»]], [[HMS Eagle (1918)|«Ігл»]], [[HMS Hermes (95)|«Гермес»]], [[HMS Ark Royal (91)|«Арк Роял»]]. На стапелі было шэсць авіяносцаў тыпу «Іластрыяс». Напярэдадні вайны [[Генеральны штаб|генеральныя штабы]] [[Англія|Англіі]] і [[Францыя|Францыі]] ўзгаднілі некаторыя пытанні супрацоўніцтва ў выпадку вайны з Германіяй і Італіяй. Планаванне аперацый сухапутных войскаў ускладалася на Францыю, якая выстаўляла асноўныя сухапутныя сілы; Англія накіроўвала ў Францыю 4 дывізіі, якія склалі [[Брытанскія Экспедыцыйныя Сілы, Другая сусветная вайна|Брытанскія экспедыцыйныя сілы (БЭС)]]. Камандуючым БЭС у выпадку пачатку вайны станавіўся начальнік Імперскага Генеральнага штаба генерал [[Джон Стэндыш Горт|Дж. Горт]]. <br /> Аднак адзінага англа-французскага Саюзнага камандавання перад вайной створана не было<ref>История второй мировой войны 1939—1945, М.: Воениздат, 1974, т.2, с.402-405.</ref>. == Перыяд няўдач == === «Дзіўная вайна» === {{main|Дзіўная вайна}} [[1 верасня]] [[1939]] года [[Германія]] напала на [[Польшча|Польшчу]] (гл. [[Польская абарончая вайна (1939)|Польская кампанія]]). У гэты ж дзень урад [[Невіл Чэмберлен|Н. Чэмберлена]] накіраваў Германіі ноту пратэсту, [[3 верасня]] за ёй рушыў услед ультыматум, затым абвяшчэнне вайны Германіі. <br /> Аднак увесь час, пакуль германскія войскі былі заняты на Усходзе, у дзеяннях супраць Польшчы, саюзныя англа-французскія войскі ніякіх актыўных баявых дзеянняў на сушы і ў паветры не прадпрымалі. А хуткае паражэнне Польшчы зрабіла часавы перыяд, падчас якога можна было прымусіць Германію ваяваць на два франты, вельмі кароткім. У выніку перакінутыя ў Францыю з верасня 1939 па люты 1940 года Брытанскія экспедыцыйныя сілы ў складзе 10 дывізій бяздзейнічалі. У амерыканскім друку гэты перыяд атрымаў назву «Дзіўная вайна». Нямецкі военачальнік [[Альфрэд Ёдль|А. Ёдль]] пазней сцвярджаў: {{Пачатак цытаты}}«Калі мы яшчэ ў [[1939]] годзе не пацярпелі паражэнне, то толькі таму, што каля 110 французскіх і англійскіх [[дывізія|дывізій]], якія стаялі падчас нашай вайны з Польшчай на Захадзе супраць 25 нямецкіх дывізій, абсалютна бяздзейнічалі».<ref>[http://www.day.kiev.ua/123249/ ''В. Шевченко.'' Начало Второй мировой.]</ref> {{Канец цытаты}} === Вайна на мора === {{main|Бітва за Атлантыку (1939—1945)}} [[Выява:Torpedoed merchant ship.jpg|240px|thumb|left|Карабель, тарпедаваны нямецкай падлодкай]] У той жа час баявыя дзеянні на мора пачаліся адразу ж пасля абвяшчэння вайны. Ужо [[3 верасня]] быў тарпедаваны і затануў брытанскі пасажырскі параход «[[Атэнія]]». 5 і 6 верасня ў берагоў Іспаніі былі патоплены караблі «Боснія», «Роял Сетр» і «Рыа Клара». Вялікабрытаніі прыйшлося ўвесці канваіраванне суднаў. [[14 кастрычніка]] 1939 года германская падводная лодка [[U-47 (1938)|U-47]] пад камандаваннем капітана [[Гюнтэр Прын|Прына]] патапіла брытанскі лінкор «[[HMS Royal Oak (1914)|Роял Оўк]]», які знаходзіўся на стаянцы ў ваенна-марской базе [[Скапа-Флоу]] на [[Аркнейскія астравы|Аркнейскіх астравах]]. Неўзабаве дзеянні нямецкага флоту і авіяцыі паставілі пад пагрозу міжнародны гандаль і само існаванне Вялікабрытаніі. [[Выява:UK-NWE-Norway-1a.jpg|240px|right|thumb|Перамяшчэнні флоту, пачынаючы з 7 красавіка [[1940]] года]] === Бітва за [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынавію]] === {{main|Дацка-нарвежская аперацыя}} Вялікабрытанія і Францыя, якія ўсталявалі эканамічную блакаду Германіі, былі зацікаўлены ў прыцягненні да гэтай блакады максімальнай колькасці краін. Аднак малыя краіны Еўропы, у тым ліку скандынаўскія, не спяшаліся збліжацца з ваюючымі бакамі. З пачатку вайны ў Еўропе скандынаўскія краіны абвясцілі [[нейтралітэт]]. Спробы дыпламатычнага ціску не далі вынікаў, і ваенна-марскія камандаванні ваюючых краін сталі задумвацца над падрыхтоўкай аперацый на поўначы Еўропы. Англа-французскія саюзнікі былі зацікаўлены ў тым, каб спыніць пастаўкі ў Германію шведскай жалезнай руды. Са свайго боку, камандаванне германскага ваенна-марскога флоту занялося вывучэннем магчымасці заняцця апорных пунктаў у Нарвегіі і Паўночнай Даніі. [[8 красавіка]] [[1940]] года 4 брытанскія эсмінцы паставілі мінную загароду каля ўваходу ў заліў, які вядзе да нарвежскага порта [[Нарвік]]. Урад [[Нарвегія|Нарвегіі]] ўручыў Англіі ноту пратэсту. <br /> Але ўжо на наступны дзень, [[9 красавіка]], Германія напала на Нарвегію (да таго яна без супраціўлення акупавала [[Данія|Данію]]). [[12 красавіка]] Вялікабрытанія накіравала ў падтрымку нарвежскім войскам свае сілы. Пазней у Нарвегію былі накіраваны французскія і польскія войскі. Аднак з-за нерашучасці і няўзгодненасці дзеянняў саюзныя англа-французска-польска-нарвежскія войскі пацярпелі паражэнне і [[8 чэрвеня]] 1940 гады былі эвакуіраваны з Нарвегіі. Адзіным станоўчым вынікам бітвы для Вялікабрытаніі сталі вялікія страты ў Нарвежскай аперацыі нямецкага флоту. === Паражэнне Францыі === {{main|Французская кампанія}} Няўдачы замежнапалітычнага курсу прывялі да змены ўрада ў Англіі. [[10 мая]] [[1940]] года новым прэм'ер-міністрам стаў [[Уінстан Чэрчыль|У. Чэрчыль]]. У гэты ж дзень пачалося ўварванне германскіх войскаў у Францыю, Бельгію і Нідэрланды. Прарыў нямецкага бранятанкавага кліну праз [[горы Ардэны|Ардэны]] да [[Булонь-сюр-Мер|Булоні]] паставіў саюзныя англа-французскія сілы ў цяжкае становішча. [[25 мая]] камандуючы Брытанскімі экспедыцыйнымі сіламі генерал [[Джон Стэндыш Горт|Д. Горт]] прыняў рашэнне адступіць да мора і эвакуіравацца ў Англію. [[27 мая]] брытанскія войскі пачалі эвакуацыю з [[Дзюнкерк]]скага плацдарму, а да [[4 чэрвеня]] эвакуацыя войскаў была скончана (гл. [[Дзюнкеркская аперацыя]]). Брытанскія войскі (1-я англійская бранятанкавая дывізія, 51-я паўночна-шатландская дывізія і 52-я паўднёва-шатландская дывізія, усяго 150 тыс. чалавек), якія засталіся ў Францыі, узначаліў генерал [[Алан Брук|А. Брук]]. Ён зрабіў выснову, што становішча безнадзейна. Ізноў прыбыўшыя сілы (1-я канадская дывізія) былі пасаджаны назад на караблі, а [[15 чэрвеня]] брытанскі экспедыцыйны корпус быў выведзены з падпарадкавання французскай 10-й арміі, пачалася яго эвакуацыя. [[16 чэрвеня]] новы французскі прэм'ер-міністр маршал [[Анры Філіп Петэн|Петэн]] накіраваў Гітлеру просьбу аб перамір'і. === Нейтралізацыя французскага флоту === {{main|Аперацыя «Катапульта»}} Пасля падзення Францыі перад Вялікабрытаніяй устала задача не дазволіць Германіі паставіць французскі ваенны флот пад свой кантроль. [[3 ліпеня]] 1940 года Вялікабрытанія захапіла французскія караблі ў сваіх портах. У гэты ж дзень французскі флот быў атакаваны англічанамі ў [[Аран]]е і некаторых іншых месцах і панёс вялікія страты. У адказ французскі ўрад [[Рэжым Вішы|Вішы]] разарваў адносіны з Вялікабрытаніяй. === Дапамога [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] === Пасля паражэння ў Францыі Вялікабрытанія, у сутнасці, пазбавілася сухапутнай арміі. Асноўныя страты былі панесены ў цяжкім узбраенні. Пачынаючы з ліпеня 1940 года, у Вялікабрытанію стала паступаць узбраенне са ЗША ў вялікай колькасці. Англія мела патрэбу таксама ў дапамозе ў бітве за Атлантыку і была таксама вымушана прасіць у ЗША 50 старых [[эсмінец|эсмінцаў]] у абмен на арэнду на 99 гадоў ваенна-паветраных і ваенна-марскіх баз у [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]] і на [[востраў Ньюфаўндленд|Ньюфаўндлендзе]]. === Ліквідацыя [[пятая калона|«пятай калоны»]] === У самой Вялікабрытаніі існавалі прыхільнікі [[Адольф Гітлер|Гітлера]], у прыватнасці, [[Освальд Мослі|О. Мослі]] і [[Брытанскі саюз фашыстаў]] (БСФ). <br /> У маі—чэрвені 1940 года О. Мослі разам з большасцю кіраўнікоў БСФ быў арыштаваны, а ў ліпені ўся фашысцкая арганізацыя была абвешчана па-за законам. У ліпені 1940 года немцы распачалі няўдалую спробу захапіць [[Эдуард VIII|герцага Віндзарскага]] (былога караля Эдуарда VIII, які ў [[1936]] годзе адрокся ад прастола праз некалькі месяцаў валадарання на карысць свайго брата [[Георг VI|Георга VI]]), вядомага сваімі сімпатыямі да Гітлера (глядзі [[Аперацыя «Вілі»]]). У выпадку акупацыі Брытанскіх астравоў Гітлер сур'езна абмяркоўваў магчымасць рэстаўрацыі на троне лаяльнага герцага. Аднак англійская спецслужба прадухіліла гэту спробу. Герцаг Віндзарскі, які праводзіў час у [[Партугалія|Партугаліі]], быў пасаджаны на брытанскі ваенны карабель і адпраўлены на [[Багамскія астравы]] [[губернатар]]ам. === Бітва за Брытанію === {{main|Бітва за Брытанію|Аперацыя «Марскі леў»}} [[Выява:Spitfires camera gun film shows tracer ammunition.jpg|thumb|240px|left|Паветраны бой у небе над Брытаніяй]] Для [[Адольф Гітлер|Гітлера]] гатовасць брытанскага ўрада працягваць вайну апынулася нечаканасцю. Мяркуюць, што пасля перамогі над Францыяй Гітлер разлічваў дамагчыся згоды брытанскага ўрада на кампрамісны мір на спрыяльных для Вялікабрытаніі ўмовах. Мабыць, ён не хацеў, каб канфлікт з Вялікабрытаніяй прывёў да сур'ёзных наступстваў<ref>''Лиддел Гарт Б. Г.'' Вторая мировая война. — М.: АСТ, СПб.: Terra Fantastica, 1999. — с.111.</ref>. Таму Германія пачала падрыхтоўку да высадкі на Брытанскія астравы, толькі атрымаўшы перамогу ў Францыі. Асноўнай перадумовай да поспеху аперацыі «Марскі леў» было заваяванне панавання ў паветры. [[13 жніўня]] 1940 гады пачаліся масіраваныя налёты нямецкай авіяцыі на Англію. Аднак супраціўленне брытанскай авіяцыі не было зламана, і [[17 верасня]] Гітлер адклаў, а [[12 кастрычніка]] адмяніў аперацыю «Марскі леў». Нямецкая авіяцыя працягвала атакаваць брытанскія гарады. 14-19 лістапада нямецкая авіяцыя здзейсніла разбуральныя налёты на [[Бірмінгем]] і [[Ковентры]], [[29 снежня]] была нанесена вялікая шкода [[Лондан]]у. Але гэтыя напады ўжо служылі мэтай схаваць падрыхтоўку Германіі да вайны з СССР. Германскае кіраўніцтва прыняло рашэнне, што «''калі Расія будзе разгромлена, Англія страціць апошнюю надзею''»<ref>''Ф. Гальдер.'' Военный дневник. т. 2. — М.: Воениздат. — с. 80.</ref>. [[16 мая]] 1941 года асноўныя сілы люфтвафэ былі адпраўлены на Усход для падрыхтоўкі ўварвання ў Расію. === На Сярэднім Усходзе === {{main|Паўночнаафрыканская кампанія}} [[Выява:Crusadertankandgermantank.jpg|right|thumb|240px|Танкавая бітва паміж брытанцамі і немцамі ў Паўночнай Афрыцы]] Яшчэ [[10 чэрвеня]] 1940 года [[Італія]] абвясціла вайну Вялікабрытаніі. Асноўныя дзеянні вяліся на [[Міжземнаморскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Міжземным моры]] і ў [[Афрыканскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Афрыцы]]. Дагэтуль ў распараджэнні генерала [[Арчыбальд Уэйвел|А. Уэйвела]] ў [[Егіпет|Егіпце]] было 50 тыс. чалавек. Італьянскія каланіяльныя войскі налічвалі каля 500 тыс. чалавек. Напачатку ліпеня 1940 года італьянскія войскі распачалі наступ ва Усходняй Афрыцы, у жніўні 1940 гады захапілі [[Брытанскае Самалі]], прасунуліся ўглыб [[Кенія|Кеніі]] і выйшлі на далёкія подступы да сталіцы [[Судан]]а [[Хартум]]а. Пачалася перакідка брытанскіх войскаў у [[Афрыка|Афрыку]]. 9 ліпеня 1940 года на шляху ад [[Мальта|Мальты]] да [[Александрыя|Александрыі]] адбылося першае сутыкненне брытанскага і італьянскага флоту, але ў цэлым італьянскі флот мала перашкаджаў брытанцам засяроджваць сілы ў Афрыцы. [[13 верасня]] італьянскія войскі [[Егіпецкая аперацыя|ўварваліся ў Егіпет]] і сталі прасоўвацца ўздоўж узбярэжжа Міжземнага мора. Брытанскія войскі, не аказваючы супраціўлення, адышлі да лініі ў [[Мерса-Матрух]]. Тым часам, калі [[28 кастрычніка]] [[1940]] года [[Італа-грэчаская вайна|Італія напала на Грэцыю]], брытанскія войскі ўзялі пад кантроль востраў [[Крыт]]. [[11 лістапада]] англійская авіяцыя нанесла ўдар па італьянскім флоце ў [[Таранта]] і патапіла 3 італьянскіх [[лінкор]]а. [[9 снежня]] 1940 года пачалося [[Аперацыя «Компас»|брытанскі наступ]] у пустыні ў [[Сідзі-Барані]]. Італьянскія войскі пацярпелі цяжкае паражэнне і былі выгнаны з [[Егіпет|Егіпта]]. У студзені [[1941]] года брытанскія войскі занялі [[Эрытрэя|Эрытрэю]] і працягнулі наступ у [[Эфіопія|Эфіопіі]]. Аднак у лютым-сакавіку 1941 года ў Паўночную Афрыку прыбыў нямецкі экспедыцыйны корпус генерала [[Эрвін Ромель|Э. Ромеля]]. Акрамя таго, частка брытанскіх сіл была адцягнена на аперацыю на Балканах. Усё гэта зрушыла шалі ў Паўночнай Афрыцы на бок дзяржаў [[Краіны Восі і іх саюзнікі|Восі]]. [[31 сакавіка]] 1941 года германа-італьянскія войскі перайшлі ў наступ, нанеслі паражэнне англічанам ля Эль-Агейлы і адкінулі іх да Егіпта. [[1 красавіка]] 1941 года пачалося паўстанне ў [[Ірак]]у пад кіраўніцтвам прыхільніка нацысцкай Германіі [[Рашыд Алі аль-Гайлані|Гайлані]]. Толькі [[31 мая]] англічанам удалося аднавіць кантроль над краінай, а да ўлады прыйшоў новы, лаяльны Вялікабрытаніі ўрад. === Бітва за Балканы === {{main|Югаслаўская аперацыя|Грэчаская аперацыя}} [[Выява:Bundesarchiv Bild 101I-161-0317-26, Balkan, Griechenland, britischer Panzer.jpg|thumb|240px|left|Падбіты брытанскі танк у Грэцыі]] Чэрчыль успамінаў, што Вялікабрытанія імкнулася «''стварыць супраць немінучага наступу немцаў Балканскі фронт, які б аб'яднаў Югаславію, Грэцыю і Турцыю… Нам падалося, што калі б па ўзмаху нашай рукі Югаславія, Грэцыя і Турцыя сталі дзейнічаць сумесна, то Гітлер або часова пакінуў бы Балканы ў супакоі, або настолькі б уграз у сутычцы з нашымі аб'яднанымі сіламі, што на гэтым тэатры вайны ўзнік бы важны фронт…''»<ref>''У. Черчилль.'' Вторая мировая война, книга 2 (том 3), М.: Воениздат, 1991 — с.49.</ref> Англійскае камандаванне прыняло рашэнне перакінуць большую частку Нільскай арміі з авіяцыяй у [[Грэцыя|Грэцыю]]; [[7 сакавіка]] ў Грэцыю прыбылі першыя англійскія войскі. [[28 сакавіка]] 1941 года ў марской бітве ля мыса [[Матапан]] з італьянскім флотам панаванне англійскага флоту было ўмацавана, што зрабіла перакідку войскаў бесперашкоднай. Актыўнасць Вялікабрытаніі на Балканах шмат у чым спрыяла зрушэнню вектару агрэсіі Германіі. [[1 сакавіка]] 1941 года нямецкія войскі ўступілі ў [[Балгарыя|Балгарыю]]; яны сталі займаць зыходныя пазіцыі для нападу на [[Грэцыя|Грэцыю]]. [[4 сакавіка]] югаслаўскі [[Павел Карагеоргіевіч|прынц Павел]] пад націскам Германіі пагадзіўся ўзяць прыклад з Балгарыі, а [[25 сакавіка]] ўрад Югаславіі далучыўся да [[Стальны пакт|Стальнога пакта]]. Аднак [[27 сакавіка]] ў выніку ваеннага перавароту ўрад быў зрынуты, прынц Павел быў зняты з пасады [[рэгент]]а, саюз Югаславіі з Германіяй быў скасаваны. Тады [[6 красавіка]] нямецкія войскі напалі на [[Югаславія|Югаславію]] і [[Грэцыя|Грэцыю]]. Югаслаўскія і грэчаскія войскі былі разгромлены, [[17 красавіка]] [[Югаславія]] капітулявала, [[24 красавіка]] за ёй услед рушыла [[Грэцыя]]. Брытанскія войскі вымушаны былі эвакуіравацца ў [[Егіпет]] і на востраў [[Крыт]]. Грэчаскі флот накіраваўся ў [[Александрыя|Александрыю]] і перайшоў пад кантроль англічан. [[20 мая]] 1941 года пачалася [[Крыцкая аперацыя|нямецкая аперацыя па захопе вострава Крыт]]. Брытанскія войскі панеслі цяжкае паражэнне, іх рэшткі вымушаны былі эвакуіравацца, пры гэтым вялікія страты панёс англійскі [[Міжземнаморскі флот]]. == Ваенны саюз са СССР і ЗША == [[Выява:Jalta 1945.jpg|240px|thumb|left|[[Уінстан Чэрчыль|Чэрчыль]], [[Франклін Дэлана Рузвельт|Рузвельт]], [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталін]] на [[Ялцінская канферэнцыя|Ялцінскай канферэнцыі]]. Люты [[1945]]]] [[10 мая]] 1941 года намеснік [[Адольф Гітлер|Гітлера]] па партыі [[Рудольф Гес|Р. Гес]] прызямліўся на парашуце ў Вялікабрытаніі. Ад імя фюрара ён прапанаваў заключыць мір паміж Вялікабрытаніяй і Германіяй. Цяжкае становішча Вялікабрытаніі, тым не менш, не прымусіла яе пайсці на саступкі Германіі і прызнаць уласнае паражэнне. Бязлітасныя баі працягваліся па ўсім свеце. [[19 мая]] італьянскія войскі капітулявалі ў [[Эфіопія|Эфіопіі]]. [[27 мая]] брытанскаму флоту ўдалося патапіць нямецкі «[[Бісмарк, лінкар|Бісмарк]]» — гразу англійскіх марскіх камунікацый. [[8 чэрвеня]] аб'яднаныя сілы брытанцаў і «свабодных французаў» уступілі ў [[Сірыя|Сірыю]], да 12 ліпеня Сірыя апынулася пад кантролем Вялікабрытаніі і войскаў «[[Змагарная Францыя|Свабоднай Францыі]]». Аднак прадпрыняты брытанцамі ў чэрвені 1941 года наступ у Паўночнай Афрыцы завяршыўся няўдачай. Толькі дзве краіны маглі рэальна дапамагчы Англіі ў яе барацьбе: [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Урад ЗША падтрымлівала Англію, аднак усімі сіламі імкнулася пазбегнуць удзелу ў вайне. [[11 сакавіка]] 1941 года прэзідэнт ЗША [[Франклін Рузвельт|Ф. Рузвельт]] падпісаў прыняты Кангрэсам закон аб [[ленд-ліз]]е. [[18 красавіка]] ЗША абвясцілі пра пашырэнне сваёй зоны бяспекі ў Атлантыку, такім чынам, застаючыся неваюючым бокам, пачалі патруляваць воды Заходняй Атлантыкі. Пачалося будаўніцтва амерыканскіх баз у [[Грэнландыя|Грэнландыі]], [[7 ліпеня]] 1941 года ў зону адказнасці ЗША была ўключана [[Ісландыя]], пры гэтым амерыканскі гарнізон змяніў брытанскія войскі. СССР да апошняга не ўмешваўся ў вайну Германіі і Вялікабрытаніі. Напад Германіі на СССР [[22 чэрвеня]] [[1941]] года спрыяў паслабленню ціску на Вялікабрытанію. Ужо ў маі спыніўся паветраны наступ на Англію, знікла пагроза ўварвання нямецкіх войскаў на Брытанскія астравы, палегчылася становішча ў Міжземнамор'і. Прэм'ер-міністр Англіі У. Чэрчыль у той жа дзень зрабіў заяву: {{пачатак цытаты}}«…мы акажам Расіі і рускаму народу ўсю дапамогу, якую толькі зможам… Гэта не класавая вайна, а вайна, у якую ўцягнуты ўся Брытанская імперыя і Садружнасць нацый… Калі Гітлер уяўляе, быццам яго напад на Савецкую Расію выкліча найменшыя разыходжанне ў мэтах ці паслабленне высілкаў вялікіх дэмакратый, якія вырашыліся знішчыць яго, то ён глыбока памыляецца. Насупраць, гэта яшчэ больш умацуе і заахвоціць нашы высілкі выратаваць свет ад яго тыраніі… <br /> …Яго ўварванне ў Расію — гэта толькі прэлюдыя да спробы ўварвання на Брытанскія астравы… Таму небяспека, якая пагражае Расіі, — гэта небяспека, якая пагражае нам і Злучаным Штатам…»<ref>[http://militera.lib.ru/memo/english/churchill/3_20.html У. Черчилль. Вторая мировая война. М.: Воениздат, 1991. Т. 3. Ч. 1. Гл. 20. С. 170—171] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120202151828/http://militera.lib.ru/memo/english/churchill/3_20.html |date=2 лютага 2012 }}</ref>{{канец цытаты}} Вялікабрытанія атрымала новага саюзніка, які закліканы быў несці асноўны цяжар вайны на сушы. === Брытанская дапамога СССР === {{main|Арктычныя канвоі}} [[Выява:HMS Sheffield convoy.jpg|240px|thumb|right|Крэйсер [[HMS Sheffield (1936)|Шэфілд]] суправаджае канвой]] [[12 ліпеня]] 1941 года ў [[Масква|Маскве]] было падпісана савецка-брытанскае пагадненне аб сумесных дзеяннях супраць Германіі. [[16 жніўня]] Вялікабрытанія дала СССР ваенны крэдыт. [[31 жніўня]] ў [[Архангельск]] прыбыў першы брытанскі канвой, а ўжо ў верасні першыя брытанскія самалёты прынялі ўдзел у баявых дзеяннях на савецка-германскім фронце. === Супярэчнасці са ЗША === Паслабленне пазіцый Вялікабрытаніі прывяло да натуральнага ўзмацнення пазіцый ЗША на міжнароднай арэне. Значную напружанасць выклікала імкненне амерыканскіх колаў выкарыстоўваць пастаўкі па ленд-лізе для абмежавання брытанскага сусветнага гандлю. Брытанскі ўрад вымушаны быў зрабіць заяву, што матэрыялы, якія яна атрымлівае са ЗША, не будуць выкарыстоўвацца для вытворчасці тавараў на экспарт. Тым не менш, акалічнасці патрабавалі сумесных дзеянняў Вялікабрытаніі і ЗША. [[14 жніўня]] 1941 года прэзідэнт ЗША [[Франклін Рузвельт|Ф. Рузвельт]] і прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі [[Уінстан Чэрчыль|У. Чэрчыль]] апублікавалі сумесную заяву пра мэты вайны і прынцыпы паваеннага ладу — так званую [[Атлантычная хартыя|Атлантычную хартыю]]. === Акупацыя [[Іран]]а === {{main|Іранская аперацыя}} [[Выява:BritsLookingOnBaghdad1941.jpg|240px|thumb|left|Брытанскія салдаты ў [[Багдад]]зе пасля бітвы]] Для забеспячэння кантролю над Іранскімі нафтавымі промысламі, а таксама для стварэння прамога паведамлення брытанскіх уладанняў з СССР [[17 жніўня]] [[1941]] года Вялікабрытанія і СССР перадалі ноту іранскаму ўраду наконт выгнання нямецкіх агентаў з краіны. Пасля адмовы іранскага ўрада брытанскія войскі на поўдні і ў цэнтры краіны і савецкія войскі на поўначы 25 жніўня ўварваліся ў Іран. [[17 верасня]] быў заняты [[Тэгеран]]; за дзень да гэтага [[Рэза Пехлеві|шах Ірана]] адрокся ад прастола на карысць свайго сына і бег з краіны. [[11 кастрычніка]] 1941 года аналагічную савецка-брытанскую ноту атрымаў урад [[Афганістан]]а. [[Выява:HMS Ark Royal sinking.jpg|260px|thumb|Гібель авіяносца «Арк Роял»]] === У Паўночнай Афрыцы === {{main|Паўночнаафрыканская кампанія}} Англічане працягвалі паспяхова праводзіць караваны на [[Мальта|Мальту]] і ў Паўночную Афрыку, тады як авіяцыя і флот, базіруючыся ў Мальце, значна парушалі камунікацыі нямецка-італьянскіх войскаў у Паўночнай Афрыцы. [[18 лістапада]] [[1941]] года брытанскія войскі перайшлі ў наступ у Паўночнай Афрыцы і авалодалі ўсёй [[Кірэнаіка]]й. З прычыны таго, што шмат у чым гэта было следствам панавання брытанцаў над камунікацыямі ў Міжземнамор'і, Германія перакінула ў Міжземнае мора падводныя лодкі. [[13 лістапада]] 1941 года быў тарпедаваны і на наступны дзень затануў каля [[Гібралтар]]а авіяносец «[[HMS Ark Royal (91)|Арк Роял]]». Наперадзе былі новыя страты, якія прывялі да страты панавання брытанскага флоту ў Міжземнамор'і. Для падтрымкі дзеянняў нямецка-італьянскіх войскаў напачатку снежня 1941 года на Міжземнамор'е былі перакінуты дадатковыя сілы авіяцыі і штаб [[2-і паветраны флот, Германія|2-га паветранага флоту]] генерал-фельдмаршала [[Альберт Кесельрынг|А. Кесельрынга]]. Авіяцыя падвергла масіўнаму нападу Мальту. Аднаўленне звычайнага забеспячэння спрыяла ўзмацненню нямецка-італьянскіх войскаў у Паўночнай Афрыцы. [[21 студзеня]] 1942 года яны нанеслі ўдар у адказ і да 7 лютага вярнулі сабе амаль усю Кірэнаіку, аднак не змаглі захапіць [[Табрук]] — важны стратэгічны пункт. [[27 мая]] 1942 года пачаўся новы наступ нямецка-італьянскіх войскаў. 8-я брытанская армія была адкінута ў [[Егіпет]] да Эль-Аламейна; [[21 чэрвеня]] ўпаў Табрук. Брытанскі флот накіраваўся з Александрыі ў [[Чырвонае мора]], у [[Каір]]ы пачалі спальваць ваенныя архівы. === На Далёкім Усходзе === {{main|Малайская аперацыя}} [[Выява:Bosbritsurrendergroup.jpg|thumb|240px|left|Брытанскія салдаты здаюцца японскім войскам у Сінгапуры]] На Далёкім Усходзе сутыкнуліся інтарэсы [[Японія|Японіі]], якая жадала развязаць сабе рукі ў [[Кітай|Кітаі]], і заходніх дзяржаў: ЗША, Вялікабрытаніі і Нідэрландаў, якія гэтаму ўсяляк перашкаджалі. Неабходна таксама ўлічваць той факт, што ўплывовыя брытанскія дамініёны [[Аўстралія]] і [[Новая Зеландыя]] насцярожана адносіліся да японскай экспансіянісцкай знешняй палітыкі. Пасля таго, як ЗША [[26 ліпеня]] 1941 года ўвялі [[санкцыя|санкцыі]] супраць Японіі, а Вялікабрытанія і Нідэрланды далучыліся да іх, Японія вырашыла накіраваць вектар сваёй агрэсіі на поўдзень, супраць ЗША, брытанскіх уладанняў у Паўднёва-Усходняй Азіі і Галандскай Індыі. З мэтай узмацнення сваіх пазіцый на Далёкім Усходзе Вялікабрытанія ўзмацніла свой Усходні флот лінкарам «[[HMS Prince of Wales (1939)|Прынс-оф-Уэльс]]» і лінейным крэйсерам «[[HMS Repulse (1916)|Рыпалс]]», якія прыбылі ў [[Сінгапур]] [[2 снежня]]. [[7 снежня]] [[1941]] года Японія нанесла ўдар па амерыканскай ваенна-марской базе [[Пёрл-Харбар]]. На наступны дзень яна абвясціла вайну ЗША і Вялікабрытаніі. Пачалося ўварванне японскіх войскаў у [[Брытанская Малая|Малаю]]. [[10 снежня]] ля берагоў Малаі японская авіяцыя патапіла абодва прыбыўшыя брытанскія караблі, пры гэтым загінуў галоўнакамандуючы брытанскім Усходнім флотам адмірал [[Томас Філіпс|Т. Філіпс]]. [[25 снежня]] паў [[Ганконг]], [[15 лютага]] — [[Сінгапур]]. У выніку захопу [[Інданезія|Галандскай Індыі]] ўзнікла непасрэдная пагроза [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Тым часам асноўныя сілы аўстралійскай арміі знаходзіліся ў складзе 8-й брытанскай арміі ў Егіпце. У канцы лютага 1942 года ўзніклі сур'ёзныя рознагалоссі паміж брытанскім урадам і ўрадам Аўстраліі наконт далейшых дзеянняў. Аўстралія ўсё больш падпадала пад уплыў ЗША, сюды былі накіраваны амерыканскія войскі; 17 сакавіка ў Аўстралію прыбыў амерыканскі галоўнакамандуючы генерал [[Дуглас Мак-Артур|Д. Мак-Артур]]. === Англа-амерыканскі ваенны саюз === Улічваючы, што Германія і Італія абвясцілі [[14 снежня]] 1941 года вайну ЗША, канчаткова аформіліся два лагеры супрацьстаялых бакоў: СССР, ЗША, Вялікабрытанія з дамініёнамі і некаторыя іншыя краіны з аднаго боку, і Германія, Італія і Японія, з іншага (важнае выключэнне: Японія не абвясціла вайну СССР). [[22 снежня]] 1941 года ў Вашынгтоне пачалася канферэнцыя з удзелам прадстаўнікоў ЗША і Вялікабрытаніі (канферэнцыя «Аркадыя») па пытанні сумеснага вядзення вайны. Быў створаны Аб'яднаны англа-амерыканскі штаб; брытанскую місію ўзначаліў [[фельдмаршал]] [[Джон Грыр Дыл|Д. Дыл]]. <br /> [[4 красавіка]] [[1942]] гады былі падзелены зоны адказнасці ЗША і Вялікабрытаніі, пры гэтым да зоны адказнасці Вялікабрытаніі адышлі Блізкі і Сярэдні Усход, а таксама [[Індыйскі акіян]], да зоны адказнасці ЗША — [[Ціхі акіян]], [[Кітай]], [[Аўстралія]], [[Новая Зеландыя]] і [[Японія]]; [[Еўропа]] і [[Атлантыка]] ўвайшлі ў зону сумеснай адказнасці. [[Выява:Westland Lysander - Madagascar WWII.jpg|240px|thumb|right|Брытанскія ВПС на Мадагаскары]] === [[Індыя]] і [[Індыйскі акіян]] === Пасля захопу [[Сінгапур]]а частка японскіх войскаў была накіравана ў [[Бірма|Бірму]]. [[8 сакавіка]] 1942 года яны захапілі сталіцу Бірмы [[Рангун]], што стварыла непасрэдную пагрозу Індыі; у канцы красавіка яны парушылі сухапутную сувязь брытанскіх уладанняў з Кітаем. У сакавіку-красавіку 1942 года японскі флот і авіяцыя нанеслі ўдары па [[Цэйлон]]е і нанеслі новае паражэнне брытанскаму Усходняму флоту. Астатнія караблі былі адведзены ва Усходнюю Афрыку. Дзеянне японскага падводнага флоту паралізавала суднаходства ў Індыйскім акіяне. Паражэнні Англіі прывялі да зніжэння яе прэстыжу ў Індыі. 22 сакавіка 1942 года спецыяльны прадстаўнік англійскага ўрада [[Стафард Крыпс|Р. С. Крыпс]] прыбыў у [[Дэлі]] з прапановай: {{пачатак цытаты}}«брытанскі ўрад урачыста абавязаўся падаць Індыі поўную незалежнасць у выпадку, калі ўстаноўчы сход запатрабуе гэтага пасля вайны».{{канец цытаты}} Аднак індыйскі Нацыянальны кангрэс адпрэчыў гэтыя прапановы, бо ў іх не прадугледжвалася стварэнне нацыянальнага ўрада ў гады вайны. [[Махатма Гандзі|М. Гандзі]] пісаў у сваёй газеце 10 мая: {{пачатак цытаты}}«Прысутнасць брытанцаў у Індыі падбухторвае Японію ўварвацца ў Індыю. Іх сыход знішчыць прынаду. Але калі нават меркаваць, што гэта не так, то свабодная Індыя зможа лепш змагацца супраць уварвання…»<ref>''У.Черчилль.'' Вторая мировая война. Книга 2 (том 4). М.: Воениздат, 1991. — с.401-402.</ref>{{канец цытаты}} У жніўні 1942 года [[Індыйскі нацыянальны кангрэс|Усеіндыйскі камітэт Нацыянальнага кангрэса]] прыняў рэзалюцыю аб пачатку кампаніі грамадзянскага непадпарадкавання. У адказ брытанская адміністрацыя арыштавала кіраўніцтва Кангрэса. Паводле індыйскіх крыніц, арганізаваны брытанскімі ўладамі [[Голад у Бенгаліі, 1943|голад у Бенгаліі]] ў адказ на непадпарадкаванне брытанскай адміністрацыі панёс жыцці 3,5 млн чалавек.<ref>[http://novchronic.ru/1322.htm Борис Борисов: ГОЛОДОМОР ПО-АМЕРИКАНСКИ<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129105725/http://novchronic.ru/1322.htm |date=29 лістапада 2014 }}</ref> Тым часам брытанскія войскі 5-7 мая высадзіліся на [[Мадагаскар]]ы і да лістапада 1942 гады ўзялі востраў пад свой кантроль (гл. [[Мадагаскарская аперацыя]]). Японія да таго часу накіравала вектар сваёй агрэсіі на захад, у [[Каралавае мора]] і на востраў [[востраў Мідуэй|Мідуэй]]. Такім чынам, яе ціск у басейне Індыйскага акіяна паменшыўся. == Пералом у вайне == === Пералом у бітве за [[Атлантычны акіян|Атлантыку]] === {{main|Бітва за Атлантыку (1939—1945)}} [[Выява:Officers on the bridge.jpg|240px|thumb|right|Афіцэры на мастку брытанскага эсмінца вядуць назіранне]] Па-ранейшаму найважнейшае значэнне для Вялікабрытаніі мела забеспячэнне ўстойлівасці марскіх камунікацый, у першую чаргу, у Паўночнай Атлантыцы. Дагэтуль страты брытанскага гандлёвага флоту, нягледзячы на ўсе высілкі, перавышаў танаж уводных у лад суднаў. У маі-кастрычніку [[1942]] года дзеянні нямецкіх падводных лодак былі самымі дзейснымі. Толькі ўвосень яны былі выцеснены з прыбярэжнай зоны заходняй часткі Атлантычнага акіяна, рэзка ўзраслі таксама страты нямецкіх падводных лодак (22 лодкі за першае паўгоддзе 1942 года і 66 лодак — за другое). У канцы 1942 года страты брытанскага гандлёвага флоту сталі менш танажу зноў пабудаваных караблёў. Аднак у лютым-сакавіку 1943 года актыўнасць нямецкага падводнага флоту зноў узмацнілася. Ізноў узраслі страты гандлёвага флоту. Толькі пачынаючы з красавіка 1943 года адзначаны якасны і колькасны рост супрацьлодачных сіл саюзнікаў, скарачэнне іх страт у танажы і рост страт нямецкіх падводных лодак, пры гэтым прырост саюзнага танажу стаў перавышаць страты. === Налёты брытанскай авіяцыі на Германію === {{main|Стратэгічныя бамбардзіроўкі ў перыяд Другой сусветнай вайны}} [[Выява:Lancaster over Hamburg.jpg|240px|left|thumb|[[Avro Lancaster]] над Гамбургам]] У сакавіку [[1942]] года брытанская авіяцыя пачала бамбардзіроўкі германскіх гарадоў. З канца красавіка пачалася перакідка ў Англію амерыканскай авіяцыі, якая ў чэрвені 1942 года была зведзена ў 8-ю паветраную армію. Першы налёт на Германію быў ёю зроблены ў жніўні 1942 года. Асноўныя высілкі ў канцы 1942 — пачатку 1943 гадоў брытанская авіяцыя засяродзіла на бамбардзіроўцы германскіх суднаверфяў, марскіх аб'ектаў і ваенна-марскіх баз. З вясны 1943 акцэнт быў зрушаны на бамбардзіроўку прамысловых аб'ектаў, асабліва [[Рурскі рэгіён|Рурскага раёна]]. Дзеянні брытанскай стратэгічнай авіяцыі сталі набываць усё больш актыўны і мэтанакіраваны характар<ref>История Второй мировой войны 1939—1945. т.6. — с.244-246.</ref>. У сувязі з ростам супраціўленнем германскага ППА ўлетку 1943 года было прынята рашэнне засяродзіць высілкі на знішчэнні знішчальнай авіяцыі і заводаў, якія выпускаюць знішчальнікі. Пазней стратэгічныя бамбардзіроўкі былі падпарадкаваны мэтам падрыхтоўкі да хуткай высадкі саюзных войскаў у Францыі. === Перамога ў Паўночнай Афрыцы === {{main|Паўночнаафрыканская кампанія|Маракана-алжырская аперацыя|Туніская кампанія}} [[Выява:Valentine tank Mk3 desert.jpg|240px|right|thumb|Брытанскі танк [[Валентайн, танк|Валентайн]] з пяхотай на брані]] Пасля паражэння ў маі-чэрвені 1942 года новым галоўнакамандуючым у Паўночнай Афрыцы быў прызначаны генерал [[Харальд Александэр|Х. Александэр]]. Новым камандуючым 8-й брытанскай арміяй у Егіпце стаў генерал [[Бернард Лоу Мантгомеры|Б. Мантгомеры]]. Прадпрыняты імі [[23 кастрычніка]] наступ ля [[Эль-Аламейн]]а завяршыўся паражэннем нямецка-італьянскіх войскаў. [[13 лістапада]] брытанскія войскі вярнулі [[Табрук]]. Тым часам 8-10 лістапада 1942 года ў Паўночнай Афрыцы (у [[Алжыр]]ы, [[Аран]]е і [[Касабланка|Касабланцы]]) высадзіліся амерыканскія і брытанскія войскі (6 амерыканскіх і 1 брытанская дывізіі). Французскі галоўнакамандуючы ўзброенымі сіламі [[Вішы]] адмірал [[Франсуа Дарлан|Ф. Дарлан]] аддаў загад спыніць супраціўленне. Да канца лістапада англа-амерыканскія войскі занялі [[Алжыр]] і [[Марока]] і ўступілі ў [[Туніс]], аднак былі спынены перакінутымі ў гэты раён нямецкімі і італьянскімі войскамі. У студзені [[1943]] года прасоўванне 8-й брытанскай арміі ў [[Лівія|Лівіі]] працягнулася. [[23 студзеня]] яна заняла [[Трыпалі]] і [[4 лютага]] перасякла межы Туніса. 31 студзеня амерыканскі генерал [[Дуайт Дэвід Эйзенхаўэр|Д. Эйзенхаўэр]] аб'яднаў пад сваім камандаваннем усе саюзныя войскі ў Паўночнай Афрыцы, брытанскі генерал Х. Александэр узначаліў 18-ю групу армій. У сакавіку 1943 года 1-я і 8-я брытанскія арміі аднавілі сваё прасоўванне, і [[13 мая]] 1943 года нямецка-італьянскія войскі ў Тунісе капітулявалі. === Высадка ў [[Італія|Італіі]] === {{main|Італьянская кампанія, 1943—1945}} [[Выява:Landing beach on the opening day of the invasion of Sicily.jpg|left|thumb|240px|Брытанскія войскі на Сіцылійскім узбярэжжы]] [[10 ліпеня]] [[1943]] года англа-амерыканскія войскі, аб'яднаныя ў 15-ю групу армій, [[Сіцылійская аперацыя|высадзіліся на Сіцыліі]] і да сярэдзіны жніўня цалкам занялі востраў, [[3 верасня]] яны [[Высадка ў Італіі|высадзіліся на поўдні]] [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскага паўвострава]], што прывяло да падзення ўрада [[Беніта Мусаліні|Б. Мусаліні]] і выхаду Італіі з вайны. У адказ нямецкія войскі раззброілі амаль усю італьянскую армію і занялі большую частку краіны. Да пачатку лістапада яны адышлі на падрыхтаваныя абарончыя пазіцыі на рацэ [[Гарыльяна]] і рацэ [[Сангра]]. Спробы англа-амерыканскіх войскаў прарваць абарону не ўвянчалася поспехам. У снежні 1943 года зоны адказнасці ЗША і Вялікабрытаніі ў Еўропе былі падзелены: Вярхоўным камандуючым саюзнымі войскамі на паўночным захадзе Еўропы стаў амерыканскі генерал [[Дуайт Дэвід Эйзенхаўэр|Д. Эйзенхаўэр]], Вярхоўным камандуючым саюзнымі войскамі ў Міжземнамор'і — брытанскі генерал [[Генры Мейтленд Уілсан|Г. Уілсан]]. === На Бірманскім фронце === [[Выява:Chindit column, Operation Longcloth.jpg|thumb|240px|right|Чындзіты перапраўляюцца праз раку]] Пасля адступлення рэштак англа-індыйскіх войскаў з [[Бірма|Бірмы]] ў [[Індыя|Індыю]] англійскі галоўнакамандуючы генерал [[Арчыбальд Уэйвел|А. Уэйвел]] распачаў рэарганізацыю індыйскай арміі. Скарыстаўшыся адсутнасцю актыўных баявых дзеянняў, ён заняўся тэрміновым фарміраваннем і падрыхтоўкай новых злучэнняў, былі створаны індыйскія ВПС. Аднак прадпрыняты ў канцы [[1942]] года наступ у Бірме завяршыўся няўдачай. Не прывялі да поспеху і дзве наступальныя аперацыі напачатку 1943 года на [[Аракан]]скім узбярэжжы і ў Цэнтральнай Бірме. Такім чынам, у баявых дзеяннях у Бірме не было дасягнута вырашальнага поспеху. Асноўныя бітвы ў 1942-43 гадах адбываліся паміж Японіяй і ЗША на Ціхім акіяне. == Перамога над Германіяй == З [[22 чэрвеня]] [[1941]] года асноўныя сілы вермахта ваявалі на [[Усходнееўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Усходнім фронце]] супраць [[СССР]]. Савецкі Саюз настойваў на адкрыцці другога фронту супраць Германіі ў Еўропе. Аднак У. Чэрчыль усімі сіламі адцягваў высадку ў Францыі. У выніку яна не адбылася ні ў [[1942]] годзе, ні ў [[1943]] годзе. === Вызваленне Францыі === [[Выява:Infantry waiting to move off 'Queen White' Beach.jpg|240px|thumb|Брытанскія войскі высаджваюцца на ўзбярэжжа Нармандыі]] {{main|Нармандская аперацыя}} [[6 чэрвеня]] [[1944]] года пачалася высадка англа-амерыканскіх войскаў у Францыі. Поспеху дэсантнай аперацыі спрыяла поўнае панаванне англа-амерыканскага флоту і авіяцыі. <br /> [[25 ліпеня]] пачаўся наступ саюзных войскаў у паўночна-заходняй Францыі. Дагэтуль былі сканцжнтраваны сілы 1-й амерыканскай, 2-й брытанскай і 1-й канадскай армій; неўзабаве ў бой уступіла 3-я амерыканская армія. Агульнае кіраўніцтва сухапутнымі войскамі ажыццяўляў брытанскі генерал [[Бернард Лоу Мантгомеры|Б. Мантгомеры]], Вярхоўнае камандаванне саюзнымі войскамі заставалася за амерыканскім генералам [[Дуайт Дэвід Эйзенхаўэр|Д. Эйзенхаўэрам]]. Да канца жніўня нямецкія войскі на поўначы Францыі пацярпелі цяжкае паражэнне. Высадка саюзных (амерыканскіх і французскіх) войскаў на поўдні Францыі [[15 жніўня]] вымусіла нямецкія войскі пакінуць поўдзень краіны. Да [[10 верасня]] 1944 года саюзныя войскі, якія наступалі з поўначы і з поўдня Францыі, злучыліся. === Становішча на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] === У выніку разгрому [[Румынія|Румыніі]] (у жніўні 1944 года), акупацыі [[Балгарыя|Балгарыі]] (у верасні), прасоўвання савецкіх войскаў у [[Югаславія|Югаславію]] і [[Венгрыя|Венгрыю]] (у верасні—кастрычніку) уплыў [[СССР]] на Балканах узрос. Гэта не магло не занепакоіць урад Вялікабрытаніі. У. Чэрчыль успамінаў, як на англа-савецкай канферэнцыі ў [[Масква|Маскве]] ў кастрычніку 1944 года ён звярнуўся да [[Сталін]]а: {{Пачатак цытаты}} «Давайце ўрэгулюем нашы справы на Балканах… Ці згодны вы на тое, каб займаць пераважнае становішча на 90 % у Румыніі, на тое, каб мы займалі таксама пераважнае становішча на 90 % у Грэцыі і напалову — у Югаславіі? Пакуль гэта перакладалася, я ўзяў паўаркуша паперы і напісаў: <br /> '''Румынія''' <br /> Расія — 90 % <br /> Іншыя — 10 % <br /> '''Грэцыя''' <br /> Вялікабрытанія (у згодзе ЗША) — 90 % <br /> Расія — 10 % <br /> '''Югаславія''' 50 : 50 % <br /> '''Венгрыя''' 50 : 50 % <br /> '''Балгарыя''' <br /> Расія — 75 % <br /> Іншыя — 25 %…» <br /> {{Канец цытаты}} Сталін пагадзіўся з прапановамі Чэрчыля.<ref>''У. Черчилль.'' Вторая мировая война. Книга 3 (том 6). — М: Воениздат, 1991. — с.449.</ref> Асцерагаючыся ўзмацнення камуністычнага ўплыву ў [[Грэцыя|Грэцыі]], У. Чэрчыль настаяў на высадцы ў Грэцыі брытанскіх войскаў, якая пачалася [[4 кастрычніка]] 1944 года. Аднак грэчаскі камуністычны рух падняў паўстанне, якое ахапіла ўсю сталіцу. Справа дайшла да прамога сутыкнення брытанскіх і грэчаскіх камуністычных войскаў. У снежні ў Грэцыю з Італіі прыбыў фельдмаршал [[Харальд Александэр|Х. Александэр]], які неўзабаве змяніў [[Генры Мейтленд Уілсан|Уілсана]] на пасадзе Вярхоўнага камандуючага на [[Міжземнамор’е|Міжземнамор'і]]. Да сярэдзіны студзеня 1945 года брытанскія войскі ўзялі пад кантроль усю [[Атыка|Атыку]]. [[11 студзеня]] было падпісана перамір'е, паводле якога пракамуністычныя ўзброеныя сілы былі распушчаны. Гэтыя падзеі атрымалі неспрыяльны для Вялікабрытаніі водгук у свеце, у тым ліку ў ЗША. Аднак І. В. Сталін устрымаўся ад умяшання. === Нарастанне рознагалоссяў паміж Вялікабрытаніяй і СССР === {{seealso|Аперацыя «Неймавернае»}} У той час як пытанне аб уплыве на Балканах было вырашаны досыць хутка, прынамсі на паперы, першым вялікім каменем спатыкнення ў адносінах паміж заходнімі саюзнікамі, у першую чаргу Вялікабрытаніяй, і СССР, стала пытанне [[Польшча|Польшчы]]. Асноўныя рознагалоссі выклікаў прынцып фарміравання польскага ўрада. Савецкі бок настойваў на стварэнні ў сутнасці марыянетачнага прасавецкага ўрада, лаяльнасць якога павінна быць гарантыяй ад працягу палітыкі, якая праводзілася да вайны. [[Ялцінская канферэнцыя]] саюзнікаў у лютым 1945 года не вырашыла канчаткова гэта пытанне. У. Чэрчыль пісаў у сваіх мемуарах:<ref>''У. Черчилль.'' Вторая мировая война. Книга 3 (том 6). — М.: Воениздат, 1991. — с.574-575.</ref> {{Пачатак цытаты}} Па меры таго, як вайна, якую вядзе кааліцыя, падыходзіць да канца, палітычныя пытанні набываюць усё важнейшае значэнне… Знішчэнне ваеннай моцы Германіі пацягнула за сабой карэнную змену адносін паміж камуністычнай Расіяй і заходнімі дэмакратыямі. Вырашальныя практычныя пытанні стратэгіі і палітыкі… зводзіліся да таго, што: * па-першае, Савецкая Расія стала смяротнай пагрозай для свабоднага свету; * па-другое, трэба неадкладна стварыць новы фронт супраць яе імклівага прасоўвання; * па-трэцяе, гэты фронт у Еўропе павінен адысці як мага далей на Усход; * па-чацвёртае, галоўная і сапраўдная мэта англа-амерыканскіх армій — [[Берлін]]; * па-пятае, вызваленне [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] і ўступленне амерыканскіх войскаў у [[Прага|Прагу]] мае найважнейшае значэнне; * па-шостае, [[Вена]], і па сутнасці ўся [[Аўстрыя]], павінна кіравацца заходнімі дзяржавамі, прынамсі, на роўнай аснове з рускімі Саветамі; * па-сёмае, неабходна ўтаймаваць агрэсіўныя дамаганні маршала [[Іосіп Броз Ціта|Ціты]] ў дачыненні да Італіі; * нарэшце — і гэта самае галоўнае, — урэгуляванне паміж Захадам і Усходам па ўсіх асноўных пытаннях, што тычацца Еўропы, павінна быць дасягнута да таго, як арміі дэмакратыі сыдуць ці заходнія саюзнікі саступяць якую-небудзь частку германскай тэрыторыі, якую яны заваявалі… {{Канец цытаты}} Аднак Чэрчыль не знайшоў падтрымкі ў амерыканскіх саюзнікаў, якія адыгрывалі ўсё больш вызначальную ролю ў англа-амерыканскім саюзе. === Уварванне ў Германію === {{main|Ардэнская аперацыя, 1945|Маас-Рэйнская аперацыя|Цэнтральна-Еўрапейская аперацыя}} [[Выява:British Sherman Firefly Namur.jpg|240px|thumb|left|Брытанскі танк [[Sherman Firefly|Шэрман Файрфлай]] у Намюры]] [[16 снежня]] 1944 года нямецкія войскі перайшлі ў генеральны наступ у [[горы Ардэны|Ардэнах]]. 22 снежня 3-я амерыканская армія пад камандаваннем генерала Дж. Патана пачатку контрнаступленне на нямецкі выступ з поўдня, і атакавала яго з паўднёвага флангу, паставіўшы немцаў пад пагрозу акружэння. Надвор'е ў Ардэнах палепшылася і авіяцыя саюзнікаў пачала бамбіць пазіцыі нямецкіх войскаў і іх лініі забеспячэння. 24 снежня амерыканскія і брытанскія войскі спынілі наступ праціўніка на подступах да ракі Маас. Да 24 снежня ў выніку супраціўлення англа-амерыканскіх войскаў нямецкі наступ канчаткова выдыхнуўся і нямецкія войскі пачалі адыходзіць на зыходныя пазіцыі. Нямецкі наступ у Ардэнах як стратэгічная аперацыя скончыўся поўным правалам. [[Стратэгічная ініцыятыва]] беззваротна перайшла да саюзнікаў і яны пачалі наступаць на Германію. [[Выява:Hamburg Liberation 04.jpg|240px|thumb|right|Брытанскі танк у Гамбургу]] Напачатку 1945 года брытанская авіяцыя аднавіла паветраныя налёты на германскія гарады з мэтай тэрарызаваць насельніцтва і пасеяць паніку сярод грамадзянскага насельніцтва і бежанцаў. У сярэдзіне лютага адбыўся спусташальны налёт на [[Дрэздэн]], які практычна сцёр з зямлі цэнтр горада (гл. [[Бамбардзіроўка Дрэздэна]]). У лютым-сакавіку 1945 года саюзныя брытанскія, амерыканскія і французскія войскі адкінулі нямецкія войскі за [[Рэйн]]. У. Чэрчыль настойваў на хуткім наступе на [[Берлін]]. Аднак Вярхоўны камандуючы саюзнымі войскамі ў Еўропе генерал Д. Эйзенхаўэр збіраўся працягнуць наступ уздоўж восі [[Эрфурт]]—[[Лейпцыг]]—[[Дрэздэн]] і на [[Рэгенсбург]]—[[Лінц]]. Ён не збіраўся ўступаць з савецкай арміяй у гонку за Берлін. 2 мая пасля штурму сталіца Германіі Берлін быў узяты савецкімі войскамі. === Заканчэнне вайны ў Італіі === {{main|Італьянская кампанія, 1943—1945}} Цяжкая і кровапралітная кампанія ў Італіі працягвалася з верасня 1943 года да самага канца вайны. [[4 чэрвеня]] [[1944]] года саюзныя войскі ўступілі ў [[Рым]] і да [[15 жніўня]] выйшлі на ўмацаваную лінію на паўднёвы ўсход ад [[Рыміні]], [[Фларэнцыя]], рака Арно. Аднак прадпрыняты наступ увосень 1944 года не ўвянчаўся поспехам. Толькі [[9 красавіка]] [[1945]] года новы наступ саюзных войскаў прывёў да прарыву нямецкага фронту. [[2 мая]] 1945 года Вярхоўны камандуючы саюзнымі войскамі ў Міжземнамор'е фельдмаршал [[Харальд Александэр|Х. Александэр]] прыняў капітуляцыю нямецкай [[група армій «C»|групы армій «C»]]. === Заканчэнне вайны ў [[Германія|Германіі]] === Брытанскія войскі прасоўваліся ў Германію на паўночным флангу саюзнага фронту. <br /> [[4 мая]] 1945 года нямецкія войскі на паўночным захадзе капітулявалі перад 21-й групай армій фельдмаршала [[Бернард Лоу Мантгомеры|Б. Мантгомеры]], якая акупавала [[Данія|Данію]], [[Шлезвіг-Гольштэйн]] і частку [[Мекленбург]]а. У ноч на [[7 мая]] ў стаўку Д. Эйзенхаўэра ў [[Рэймс]]е генерал [[Альфрэд Ёдль|А. Ёдль]] ад імя германскага камандавання падпісаў акт аб безумоўнай капітуляцыі Германіі. Савецкі бок выказаў катэгарычны пратэст супраць такіх аднабаковых дзеянняў, і [[8 мая]] ў прадмесці [[Берлін]]а [[Карлгорст|Карлгорсц]]е ў прысутнасці прадстаўнікоў СССР, ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі быў падпісаны акт аб безумоўнай капітуляцыі ўзброеных сіл Германіі. Аднак у зоне брытанскай акупацыі нямецкімі войскамі працягвалі камандаваць нямецкія генералы: [[Георг Ліндэман|Г. Ліндэман]] у Даніі, [[Гюнтэр Блюментрыт|Г. Блюментрыт]] у паўночна-заходняй Германіі і [[Яганес Бласкавіц|Я. Бласкавіц]] у Галандыі і на захад ад ракі [[Везер]]. У [[Нарвегія|Нарвегіі]] нямецкія войскі здалі зброю, пры гэтым не былі прызнаны ваеннапалоннымі і захавалі сваю структуру. Як пісаў Чэрчыль у сваіх мемуарах, {{пачатак цытаты}}«У маіх вачах савецкая пагроза ўжо замяніла нацысцкага ворага»<ref>''У. Черчилль.'' Вторая мировая война. Книга 3 (том 6). — М.: Воениздат, 1991. — с.631.</ref>.{{канец цытаты}} Толькі [[23 мая]] па патрабаванні СССР і ЗША брытанскія ўлады арыштавалі германскі ўрад на чале з [[грос-адмірал]]ам [[Карл Дзёніц|К. Дзёніцам]]. == Перамога над [[Японія]]й == === Перамога ў [[Бірма|Бірме]] === [[Выява:HMS Kenya marines.jpg|240px|thumb|right|Брытанская марская пяхота высаджваецца на ўзбярэжжа]] У жніўні 1943 года было створана Аб'яднанае камандаванне саюзных войскаў у Паўднёва-Усходняй Азіі на чале з брытанскім адміралам лордам [[Луіс Маўнтбетэн|Маўнтбетэнам]]. У снежні 1943 года 14-ю брытанска-індыйскую армію ўзначаліў генерал [[Уільям Слім|У. Слім]]. <br /> У сакавіку-ліпені 1944 года брытанцам удаўся адбіць японскі наступ у раёне [[Імпхал]]а, затым у выніку контрнаступлення 14-я брытанска-індыйская армія заняла Паўночную Бірму, у лютым 1945 года фарсіравала шыракаводную раку [[Іравадзі]] і ў сакавіку пад [[Мейкціла]]й нанесла новае паражэнне японцам, пасля чаго [[2 мая]] заняла сталіцу Бірмы [[Рангун]]. === На [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]] === Вялікабрытанія жадала ўдзельнічаць ва ўсё большай колькасці кампаній завяршальнага перыяду вайны. У лістападзе 1944 года быў сфарміраваны брытанскі Ціхаакіянскі флот. У сакавіку 1945 года ён разгарнуў аперацыі на Ціхім акіяне пад галоўным камандаваннем амерыканскага адмірала. Аднак Японія капітулявала значна раней, чым брытанскія войскі прыбылі на Далёкі Усход. Такім чынам, у завяршальнай стадыі вайны бралі ўдзел толькі брытанскі флот і аб'яднаныя сілы [[Аўстралія|Аўстраліі]] і [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. == Вынікі вайны == Асноўным вынікам вайны з пункту гледжання Вялікабрытаніі стала захаванне незалежнасці краіны. У той жа час, Вялікабрытанія выдаткавала на вайну больш за палову сваіх замежных капіталаўкладанняў, знешні доўг да канца вайны дасягнуў 3 млрд [[фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]]. Яна мела вялікую патрэбу ў знешняй дапамозе для свайго аднаўлення. Многія міжнародныя рынкі былі ёю страчаны. Такім чынам, Вялікабрытанія страціла ролю сусветнага лідара, а ў першы шэраг [[звышдзяржава|звышдзяржаў]] выйшлі ЗША і СССР. Да вынікаў Другой сусветнай вайны можна аднесці распад [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]]. Падзенне прэстыжу Брытанскай імперыі ў перыяд няўдач дорага ёй абыйшлося. У паваенны перыяд большая частка брытанскіх калоній здабыла незалежнасць, хоць пэўныя сувязі з былой метраполіяй захоўваюцца ў рамках [[Брытанская Садружнасць|Садружнасці]]. Страты і расходы падчас вайны прывялі да велізарнага [[Дэфіцыт плацёжнага балансу|дэфіцыту плацёжнага балансу]]. Замежныя капіталаўкладанні скараціліся на чвэрць. Гандлёвы флот скараціўся больш чым на чвэрць, а даход ад яго ў паваенныя гады ў рэальным выразе так і не дасягнуў даваеннага ўзроўню. Дэфіцыт плацёжнага балансу на доўгія гады стаў хранічным. Даводзілася эканоміць, і ўжо напачатку [[1948]] года быў забаронены рост заработнай платы, нягледзячы на рост коштаў і падаткаў. У [[1949]] годзе былі адменены школьныя бясплатныя сняданкі і бясплатны праезд школьнікаў у аўтобусах. Пасля вайны вытворчасць у Вялікабрытаніі стала расці, галоўным чынам за кошт навукаёмістых галін прамысловасці: электронікі і, у прыватнасці, вытворчасці ЭВМ, самалётабудавання, вытворчасці рэактыўных рухавікоў, хіміі. У першыя паваенныя гады Вялікабрытанія вырабляла да 2/3 усіх аўтамабіляў Заходняй Еўропы. Усё гэта мела на сусветным рынку вялікі попыт. У 1948 годзе агульны індэкс прамысловай прадукцыі дасягнуў даваеннага ўзроўню. Вялікабрытанія аднавіла сваю долю ў сусветным экспарце. Паваеннае [[лейбарысты|лейбарысцкі]] ўрад адмяніў антыпрафсаюзны закон 1927 года, увёў новую сістэму аховы здароўя, сацыяльнага страхавання і абмежавала правы палаты лордаў, якая цяпер магла затрымаць прыняцце закона не больш чым на год. Зарплата жанчын у паваенны перыяд складала 52-55 % ад зарплаты мужчын. Нармаванне прадуктаў пасля вайны не толькі не было адменена, але і было распаўсюджана на хлеб (чэрвень 1946 г.) і на бульбу (лістапад 1947 г.), чаго не было нават падчас вайны. Нормы водпуску прадуктаў па картках былі скарочаны. Карткі на прадукты захоўваліся аж да [[1953]] года. == Страты == Паводле даных У. Чэрчыля, узброеныя сілы Вялікабрытаніі за гады Другой сусветнай вайны страцілі забітымі і зніклымі без весткі 303 240 чалавек, а разам з [[дамініён]]амі, [[Індыя]]й і калоніямі — 412 240 чалавек. Страты грамадзянскага насельніцтва склалі 67 100 чалавек, страты рыбалоўчага і гандлёвага флоту — 30 000 чалавек. Паводле дванаццацітомнай «Гісторыі Другой сусветнай вайны», страты Вялікабрытаніі ў Другой сусветнай вайне склалі 450 000 чалавек. {{зноскі}} == Літаратура == * ''У. Черчилль.'' Вторая мировая война. В 3-х книгах. Сокр. пер. с английского. — М.: Воениздат, 1991. — ISBN 5-203-00705-5, ISBN 5-203-00706-3, ISBN 5-203-00707-1. * [http://militera.lib.ru/h/liddel-hart/index.html/ ''Лиддел Гарт Б. Г.'' Вторая мировая война. — М.: АСТ, СПб.: Terra Fantastica, 1999] * История Второй мировой войны 1939—1945. В 12 томах. 1973—1982. М.: Воениздат. * [http://militera.lib.ru/research/meltyukhov/index.html/ ''Мельтюхов М. И.'' Упущенный шанс Сталина. — М.: Вече, 2000] * [http://militera.lib.ru/db/halder/index.html Гальдер Ф. Военный дневник. Ежедневные записи начальника Генерального штаба Сухопутных войск 1939—1942 гг.— М.: Воениздат, 1968—1971] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120405092853/http://militera.lib.ru/db/halder/index.html |date=5 красавіка 2012 }} {{Удзельнікі Другой сусветнай вайны}} [[Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Другой сусветнай вайне| ]] 7q04tta3oxtqq0h18mj07v6cfc241ly Спеўны Сход 0 228436 5155336 5090488 2026-06-17T14:19:01Z Pryhoža 169928 /* */ Арфаграфія 5155336 wikitext text/x-wiki <br /> {{арфаграфія}} {{Арганізацыя |назва = Спеўны Сход |альтэрнатыўная = |background_color = |колер_назвы = |лагатып = Speuny shod lahatyp.jpg |шырыня_лагатыпа = 150 px |подпіс = Калі нацыя ня ведае сваіх песень, то і нацыі няма.(C) |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = |цэнтр = |тып = |мовы = |мова = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = [[Аляксей Чубат]] |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = [[Сяржук Доўгушаў]] |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = студзень, 2014 |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Спеўны Сход''' — гэта грамадская ініцыятыва, накіраваная на тое, каб любы чалавек, незалежна ад наяўнасці ў яго музычнай адукацыі мог навучыцца спяваць беларускія песні. == Гісторыя == Ідэя стварэння Спеўных Сходаў належыць [[Сяржук Доўгушаў|Сяржуку Доўгушаву]]<ref>{{Cite web |url=http://www.racyja.com/kultura/syargej-dougushau-pashyrae-belaruskiya-n/ |title=Сяргей Доўгушаў пашырае беларускія народныя песні праз «Спеўны Сход» |access-date=18 красавіка 2015 |archive-date=22 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191122213147/https://www.racyja.com/kultura/syargej-dougushau-pashyrae-belaruskiya-n/ |url-status=dead }}</ref>. Сярэдняя колькасць удзельнікаў складае каля 100 чалавек, максімальная — каля 500 чалавек (фестываль «[[Вольнае паветра]]»). Да студзеня 2017 года галоўным каардынатарам праекта быў[[Аляксей Чубат]]. З 2017 года кіраўніком Спеўнага сходу з’яўляецца Сяржук Доўгушаў.<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://spevy.by/ |accessdate=19 студзеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181204063704/http://spevy.by/ |archivedate=4 снежня 2018 |url-status=dead }}</ref> У гэтым годзе быў выдадзены адмысловы спеўнік Спеўнага Сходу, дзе былі сабраныя тэксты песняў, што спяваліся за некалькі год працы праекту. == Праграма == Кожны Спеўны Сход пачынаецца спеўнай размінкай, падчас якой удзельнікі выконваюць адмысловыя практыкаванні для голаса. Пасля размінкі пачынаецца вывучэнне спеваў, падчас якога ўдзельнікі рэпетуюць спевы з музычным суправаджэннем альбо без яго. Пад канец Схода ўсе ўдзельнікі здольныя самастойна праспяваць разабраныя творы. На кожным Сходзе ўдзельнікі разам з вядоўцам разбіраюць музыку па адной з наступных тэмаў: восеньскія спевы<ref>[http://budzma.by/event/spyewny-skhod Спеўны Сход: восеньскія спевы з удзела Алеся Чумакова і Ірыны Мазюк]</ref>, калыханкі<ref>[http://kazki.by/spyewny-skhod-29-kastrychnika/ Спеўны Сход: дзіцячы фальклор, калахынкі і забаўлянкі.]</ref>, музыка Вялікага Княства Літоўскага<ref>[http://euroradio.fm/ru/speuny-shod-zaprashae-paspyavac-belaruskiya-kanty-chasou-vkl «Спеўны сход» запрашае паспяваць беларускія канты часоў ВКЛ]{{Недаступная спасылка}}</ref>, калядныя спевы<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=140714 Калядны «Спеўны сход»]</ref>, веснавыя і валачобныя спевы<ref>[http://afisha.talaka.by/#!/e/vesnavy-spe-ny-shod Веснавы Спеўны Сход] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150216071552/http://afisha.talaka.by/#!/e/vesnavy-spe-ny-shod |date=16 лютага 2015 }}</ref>, застольныя спевы. Акрамя гэтага варта вылучыць спевы<ref>{{Cite web |title=15 сакавіка «Спеўны сход» спявае матчыны песні Рыгора Барадуліна |url=http://artsiadziba.by/events/2015/03/12/speuny-schod/ |accessdate=29 красавіка 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150818042631/http://artsiadziba.by/events/2015/03/12/speuny-schod/ |archivedate=18 жніўня 2015 |url-status=dead }}</ref>, сабраныя [[Народны паэт Беларусі|Народным паэтам Беларусі]] [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгорам Барадуліным]]. На кожным Спеўным Сходзе прысутнічаюць вядомыя ў Беларусі музыкі. Так, цягам 2015-га года Спеўны Сход наведалі: этнограф Ірына Мазюк, [[Алесь Чумакоў]] (удзельнік гурта [[Стары Ольса]]), Ларыса Рыжкова (гурт «Калыханка»), ансамбль «Кантабіле», [[Алесь Камоцкі]]. == Месцы == Цягам 2014—2015 гадоў Спеўныя Сходы адбыліся ў наступных месцах: Батанічны Сад<ref>[http://news.tut.by/society/419215.html Вам падабаюцца нашыя вібрацыі?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141013123030/http://news.tut.by/society/419215.html |date=13 кастрычніка 2014 }}</ref>, фестываль «Кераміка Крэва»<ref>[http://ceramickrevo.blogspot.com/2014/08/blog-post_21.html Спеўны Сход на фэсце «Кераміка Крэва»]</ref>, музычны фестываль «Вольнае паветра»<ref>[http://euroradio.fm/ru/volnae-pavetra-2014-na-kupale Спеўны Сход на фестывале «Вольнае паветра»]</ref>, бар «ДК»<ref>[http://citydog.by/afisha/event/speyny-skhod/ Вясновы Спеўны Сход]</ref>, Blue Sky Talent Company<ref>[http://by.belapan.by/archive/2014/09/25/by_media_spevy_v/ Восеньскі Спеўны Сход] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305111248/http://by.belapan.by/archive/2014/09/25/by_media_spevy_v/ |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. У 2016 годзе ладзіліся адмысловыя спеўныя вандроўкі, у якіх спалучалася стандартная праграма сходу і тэматычнае экскурсійнае суправаджэнне. == Меркаванні == Адзін з гасцей Спеўнага Схода, Алесь Чумакоў схіляецца да наступнай думкі:<blockquote>«Народныя песні не павярхоўныя, яны не вакол нейкай ідэі, кімсьці прыдуманай<ref>[http://by.belapan.by/archive/2014/09/25/by_media_spevy_v/ Сёння, калі фольк-музыка актуальная і калі вяртанне да вытокаў проста неабходнае, такія сходы абавязкова павінны быць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305111248/http://by.belapan.by/archive/2014/09/25/by_media_spevy_v/ |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. У іх ёсць глыбіня, якую адчуваеш, у якую верыш. Этнічны напрамак — адзін з напрамкаў, верагодных для такіх спеваў. Сёння, калі фольк-музыка актуальная і калі вяртанне да вытокаў проста неабходнае, такія сходы абавязкова павінны быць».</blockquote>{{зноскі}} == Спасылкі == === Спеўны Сход у Сеціве === * [https://speunyshod.wordpress.com Блог Спеўнага Схода] * [https://vk.com/speunyshod Старонка Спеўнага Схода ва «Ў кантакце»] * [https://www.facebook.com/speunyshod Старонка Спеўнага Схода ў фэйсбуку] * [https://soundcloud.com/speuny-shod Старонка Спеўнага Схода на сэрвісе саундклауд] * [https://www.youtube.com/user/speunyshod Старонка Спеўнага Схода ў ютубе] === Спеўны Сход у СМІ === * [http://www.racyja.com/kultura/syargej-dougushau-pashyrae-belaruskiya-n/ Сяргей Доўгушаў пашырае беларускія спевы — Радыё «Рацыя»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191122213147/https://www.racyja.com/kultura/syargej-dougushau-pashyrae-belaruskiya-n/ |date=22 лістапада 2019 }} * [http://news.tut.by/culture/428928.html Спеўны сход завітаў у TUT.BY з казой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150124230905/http://news.tut.by/culture/428928.html |date=24 студзеня 2015 }} * [http://belsat.eu/be/programs/abjektyu/2014-09-25/speny-shod-u-mensku-sabra-rekordnuyu-kolkasc-lyudzej/ Спеўны сход у Менску сабраў рэкордную колькасць людзей]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=10706 У Беларусі задумана правесці новую для нашай краіны акцыю — «Спеўны сход»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151019001919/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=10706 |date=19 кастрычніка 2015 }} * [http://by.belapan.by/archive/2014/09/25/by_media_spevy_v/ Паэт Аляксей Чубат: «Спеўны сход» патрэбен, каб беларусы ведалі свае песні і ўкладвалі ў іх часцінку сябе і новага часу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305111248/http://by.belapan.by/archive/2014/09/25/by_media_spevy_v/ |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://artsiadziba.by/news/2015/04/08/spieunyschod/ «Спеўны сход» ідзе клікаць вясну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161127130726/http://artsiadziba.by/news/2015/04/08/spieunyschod/ |date=27 лістапада 2016 }} * [http://www.philharmonic.by/ru/philharmonic/collectives/814-2015-01-10-09-10-11.html Долгушев Сергей Васильевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161108071215/http://www.philharmonic.by/ru/philharmonic/collectives/814-2015-01-10-09-10-11.html |date=8 лістапада 2016 }} * [http://nn.by/?c=ar&i=140714 Калядны «Спеўны сход» з удзелам гурта «Вурай»] * [http://euroradio.fm/ru/speuny-shod-zaprashae-paspyavac-belaruskiya-kanty-chasou-vkl «Спеўны сход» запрашае паспяваць беларускія канты часоў ВКЛ]{{Недаступная спасылка}} * [http://kazki.by/spyewny-skhod-29-kastrychnika/ Спеўны Сход: дзіцячы фальклор, калахынкі і забаўлянкі.] [[Катэгорыя:Беларуская культура]] kv0hd67kl5o8eth7ki015clbcfqczk7 5155337 5155336 2026-06-17T14:20:02Z Pryhoža 169928 /* Гісторыя */ Арфаграфія 5155337 wikitext text/x-wiki <br /> {{арфаграфія}} {{Арганізацыя |назва = Спеўны Сход |альтэрнатыўная = |background_color = |колер_назвы = |лагатып = Speuny shod lahatyp.jpg |шырыня_лагатыпа = 150 px |подпіс = Калі нацыя ня ведае сваіх песень, то і нацыі няма.(C) |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = |цэнтр = |тып = |мовы = |мова = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = [[Аляксей Чубат]] |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = [[Сяржук Доўгушаў]] |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = студзень, 2014 |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Спеўны Сход''' — гэта грамадская ініцыятыва, накіраваная на тое, каб любы чалавек, незалежна ад наяўнасці ў яго музычнай адукацыі мог навучыцца спяваць беларускія песні. == Гісторыя == Ідэя стварэння Спеўных Сходаў належыць [[Сяржук Доўгушаў|Сяржуку Доўгушаву]]<ref>{{Cite web |url=http://www.racyja.com/kultura/syargej-dougushau-pashyrae-belaruskiya-n/ |title=Сяргей Доўгушаў пашырае беларускія народныя песні праз «Спеўны Сход» |access-date=18 красавіка 2015 |archive-date=22 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191122213147/https://www.racyja.com/kultura/syargej-dougushau-pashyrae-belaruskiya-n/ |url-status=dead }}</ref>. Сярэдняя колькасць удзельнікаў складае каля 100 чалавек, максімальная — каля 500 чалавек (фестываль «[[Вольнае паветра]]»). Да студзеня 2017 года галоўным каардынатарам праекта быў [[Аляксей Чубат]]. З 2017 года кіраўніком Спеўнага сходу з’яўляецца Сяржук Доўгушаў.<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://spevy.by/ |accessdate=19 студзеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181204063704/http://spevy.by/ |archivedate=4 снежня 2018 |url-status=dead }}</ref> У гэтым годзе быў выдадзены адмысловы спеўнік Спеўнага Сходу, дзе былі сабраныя тэксты песняў, што спяваліся за некалькі год працы праекту. == Праграма == Кожны Спеўны Сход пачынаецца спеўнай размінкай, падчас якой удзельнікі выконваюць адмысловыя практыкаванні для голаса. Пасля размінкі пачынаецца вывучэнне спеваў, падчас якога ўдзельнікі рэпетуюць спевы з музычным суправаджэннем альбо без яго. Пад канец Схода ўсе ўдзельнікі здольныя самастойна праспяваць разабраныя творы. На кожным Сходзе ўдзельнікі разам з вядоўцам разбіраюць музыку па адной з наступных тэмаў: восеньскія спевы<ref>[http://budzma.by/event/spyewny-skhod Спеўны Сход: восеньскія спевы з удзела Алеся Чумакова і Ірыны Мазюк]</ref>, калыханкі<ref>[http://kazki.by/spyewny-skhod-29-kastrychnika/ Спеўны Сход: дзіцячы фальклор, калахынкі і забаўлянкі.]</ref>, музыка Вялікага Княства Літоўскага<ref>[http://euroradio.fm/ru/speuny-shod-zaprashae-paspyavac-belaruskiya-kanty-chasou-vkl «Спеўны сход» запрашае паспяваць беларускія канты часоў ВКЛ]{{Недаступная спасылка}}</ref>, калядныя спевы<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=140714 Калядны «Спеўны сход»]</ref>, веснавыя і валачобныя спевы<ref>[http://afisha.talaka.by/#!/e/vesnavy-spe-ny-shod Веснавы Спеўны Сход] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150216071552/http://afisha.talaka.by/#!/e/vesnavy-spe-ny-shod |date=16 лютага 2015 }}</ref>, застольныя спевы. Акрамя гэтага варта вылучыць спевы<ref>{{Cite web |title=15 сакавіка «Спеўны сход» спявае матчыны песні Рыгора Барадуліна |url=http://artsiadziba.by/events/2015/03/12/speuny-schod/ |accessdate=29 красавіка 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150818042631/http://artsiadziba.by/events/2015/03/12/speuny-schod/ |archivedate=18 жніўня 2015 |url-status=dead }}</ref>, сабраныя [[Народны паэт Беларусі|Народным паэтам Беларусі]] [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгорам Барадуліным]]. На кожным Спеўным Сходзе прысутнічаюць вядомыя ў Беларусі музыкі. Так, цягам 2015-га года Спеўны Сход наведалі: этнограф Ірына Мазюк, [[Алесь Чумакоў]] (удзельнік гурта [[Стары Ольса]]), Ларыса Рыжкова (гурт «Калыханка»), ансамбль «Кантабіле», [[Алесь Камоцкі]]. == Месцы == Цягам 2014—2015 гадоў Спеўныя Сходы адбыліся ў наступных месцах: Батанічны Сад<ref>[http://news.tut.by/society/419215.html Вам падабаюцца нашыя вібрацыі?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141013123030/http://news.tut.by/society/419215.html |date=13 кастрычніка 2014 }}</ref>, фестываль «Кераміка Крэва»<ref>[http://ceramickrevo.blogspot.com/2014/08/blog-post_21.html Спеўны Сход на фэсце «Кераміка Крэва»]</ref>, музычны фестываль «Вольнае паветра»<ref>[http://euroradio.fm/ru/volnae-pavetra-2014-na-kupale Спеўны Сход на фестывале «Вольнае паветра»]</ref>, бар «ДК»<ref>[http://citydog.by/afisha/event/speyny-skhod/ Вясновы Спеўны Сход]</ref>, Blue Sky Talent Company<ref>[http://by.belapan.by/archive/2014/09/25/by_media_spevy_v/ Восеньскі Спеўны Сход] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305111248/http://by.belapan.by/archive/2014/09/25/by_media_spevy_v/ |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. У 2016 годзе ладзіліся адмысловыя спеўныя вандроўкі, у якіх спалучалася стандартная праграма сходу і тэматычнае экскурсійнае суправаджэнне. == Меркаванні == Адзін з гасцей Спеўнага Схода, Алесь Чумакоў схіляецца да наступнай думкі:<blockquote>«Народныя песні не павярхоўныя, яны не вакол нейкай ідэі, кімсьці прыдуманай<ref>[http://by.belapan.by/archive/2014/09/25/by_media_spevy_v/ Сёння, калі фольк-музыка актуальная і калі вяртанне да вытокаў проста неабходнае, такія сходы абавязкова павінны быць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305111248/http://by.belapan.by/archive/2014/09/25/by_media_spevy_v/ |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. У іх ёсць глыбіня, якую адчуваеш, у якую верыш. Этнічны напрамак — адзін з напрамкаў, верагодных для такіх спеваў. Сёння, калі фольк-музыка актуальная і калі вяртанне да вытокаў проста неабходнае, такія сходы абавязкова павінны быць».</blockquote>{{зноскі}} == Спасылкі == === Спеўны Сход у Сеціве === * [https://speunyshod.wordpress.com Блог Спеўнага Схода] * [https://vk.com/speunyshod Старонка Спеўнага Схода ва «Ў кантакце»] * [https://www.facebook.com/speunyshod Старонка Спеўнага Схода ў фэйсбуку] * [https://soundcloud.com/speuny-shod Старонка Спеўнага Схода на сэрвісе саундклауд] * [https://www.youtube.com/user/speunyshod Старонка Спеўнага Схода ў ютубе] === Спеўны Сход у СМІ === * [http://www.racyja.com/kultura/syargej-dougushau-pashyrae-belaruskiya-n/ Сяргей Доўгушаў пашырае беларускія спевы — Радыё «Рацыя»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191122213147/https://www.racyja.com/kultura/syargej-dougushau-pashyrae-belaruskiya-n/ |date=22 лістапада 2019 }} * [http://news.tut.by/culture/428928.html Спеўны сход завітаў у TUT.BY з казой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150124230905/http://news.tut.by/culture/428928.html |date=24 студзеня 2015 }} * [http://belsat.eu/be/programs/abjektyu/2014-09-25/speny-shod-u-mensku-sabra-rekordnuyu-kolkasc-lyudzej/ Спеўны сход у Менску сабраў рэкордную колькасць людзей]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=10706 У Беларусі задумана правесці новую для нашай краіны акцыю — «Спеўны сход»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151019001919/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=10706 |date=19 кастрычніка 2015 }} * [http://by.belapan.by/archive/2014/09/25/by_media_spevy_v/ Паэт Аляксей Чубат: «Спеўны сход» патрэбен, каб беларусы ведалі свае песні і ўкладвалі ў іх часцінку сябе і новага часу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305111248/http://by.belapan.by/archive/2014/09/25/by_media_spevy_v/ |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://artsiadziba.by/news/2015/04/08/spieunyschod/ «Спеўны сход» ідзе клікаць вясну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161127130726/http://artsiadziba.by/news/2015/04/08/spieunyschod/ |date=27 лістапада 2016 }} * [http://www.philharmonic.by/ru/philharmonic/collectives/814-2015-01-10-09-10-11.html Долгушев Сергей Васильевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161108071215/http://www.philharmonic.by/ru/philharmonic/collectives/814-2015-01-10-09-10-11.html |date=8 лістапада 2016 }} * [http://nn.by/?c=ar&i=140714 Калядны «Спеўны сход» з удзелам гурта «Вурай»] * [http://euroradio.fm/ru/speuny-shod-zaprashae-paspyavac-belaruskiya-kanty-chasou-vkl «Спеўны сход» запрашае паспяваць беларускія канты часоў ВКЛ]{{Недаступная спасылка}} * [http://kazki.by/spyewny-skhod-29-kastrychnika/ Спеўны Сход: дзіцячы фальклор, калахынкі і забаўлянкі.] [[Катэгорыя:Беларуская культура]] 1p2bjdke6t8itol23yyyhfs6jxdfw7v Аляксандр Ксавер’евіч Друцкі-Любецкі 0 230455 5155627 5044296 2026-06-18T11:48:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155627 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | беларускае імя = князь Аляксандр Ксавер'евіч Друцкі-Любецкі | поўнае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = Aleksandr Drucki-Lubecki 1827-1908 - foto 1861 AD.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб= 140px-Herb Druck.PNG | шырыня герба = | подпіс герба= [[герб «Друцк» зменены]] <!-- ІНФАРМАЦЫЯ АБ ТЫТУЛАХ --> | тытул =[[Гродзенскі павятовы маршалак]] | парадак = | перыядпачатак = [[1862]] | перыядканец =[[1863]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Раман Антонавіч Лахніцкі]] | пераемнік = вакансія; ''(з 1866 г.)'' [[Антоній Левандоўскі]] }} '''Браніслаў Медард Друцкі-Любецкі''', пазней '''Аляксандр Ксавер’евіч Друцкі-Любецкі''' ({{lang-pl|Aleksander Medard Drucki-Lubecki}}, {{lang-ru|Александр Ксаверьевич Друцкий-Любецкий}}; [[1827]]—[[1898]]) — буйны землеўласнік [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], [[гродзенскі павятовы маршалак]] (1862—1863). == Паходжанне і сям’я == Належаў да княжацкага роду [[Друцкія-Любецкія|Друцкіх-Любецкіх]]. Нарадзіўся 8 (20) ліпеня 1827 г. у сям’і князя [[Францішак Ксаверый Францішкавіч Друцкі-Любецкі|Францішка Ксаверыя Францішкавіча Друцкага-Любецкага]] (1778—1846) і яго жонкі Марыі [[Сцыпіёны дэль Кампа|Сцыпіён]] (1793—1874). Марыя Сцыпіён даводзілася свайму мужу Францішку Ксаверыю Друцкаму-Любецкаму роднай пляменніцай, дазвол на блізкароднасны шлюб атрыманы ад [[Тытул Папы Рымскага|Папы Рымскага]]. Па нараджэнні быў хрышчаны ў [[каталіцызм]] і атрымаў імя «Браніслаў-Медард-Францішак-Ксаверый», з якіх звычайна карыстаўся імем «Браніслаў». У 1866 г. Браніслаў змяніў канфесію — ахрысціўся ў [[праваслаўе]] і прыняў імя «Аляксандр» («Аляксандр Ксавер’евіч Друцкі-Любецкі»). У 1850 годзе ажаніўся з заможнай дваранкай-каталічкай Марыяй Феліцыяй з [[Шэметы|Шэметаў]] (2 ліпеня 1833 — 9 снежня 1897, [[Ментона]]), дачкой Ежы Шэмета і Людвікі Мікульскай. У шлюбе меў трох дзяцей: * 1) князь [[Францішак Ксаверый Аляксандравіч Друцкі-Любецкі]] (1860—1918) — жонкай стане Марыя Ацілія Волер * 2) князь [[Аляксандр Аляксандравіч Друцкі-Любецкі]] (1861—1926) — жонкай стане Марыя Журоўская (1873—1927) * 3) князь [[Уладзіслаў Аляксандравіч Друцкі-Любецкі]] (1864—1913) — жонкай стане графіня Марыя Здзіславаўна Замойская (1868—1939) <gallery perrow="5"> File:Princess Maria Drucka-Lubicka (1833-1897, née Szemioth).jpg|Княгіня Марыя Феліцыя Друцкая-Любецкая (1833—1897) з роду [[Шэметы|Шэметаў]]. Мастак [[Франц Ксавер Вінтэрхальтэр]], 1853 г. File:Maria Drucka-Lubecka 1833-1897 z rodu Szemetow - foto ca 1861 AD.jpg|Княгіня Марыя Феліцыя Друцкая-Любецкая (1833—1897) з роду Шэметаў. Фота каля 1861 г. File:Maria Drucka-Lubecka 1833-1897 z rodu Szemetow - foto ca 1875 AD.jpg|Княгіня Марыя Феліцыя Друцкая-Любецкая (1833—1897) з роду Шэметаў. Фота каля 1875 г. File:Aliaksandr Drucki-Lubecki 1861-1926 - foto ca 1880 AD.jpg|Князь [[Аляксандр Аляксандравіч Друцкі-Любецкі]] (1861—1926). Фота каля 1880 г. File:Władysław Drucki-Lubecki (-1913).jpg|Князь [[Уладзіслаў Аляксандравіч Друцкі-Любецкі]] (1864—1913). Фота каля 1913 г. </gallery> == Маёнткі == Адносіўся да латыфундыстаў. Атрымаў у спадчыну ад бацькі землі ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] (маёнтак [[Чарлёна]] (Чарлёна, [[Лунна]], Станіславова і інш.) у [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскім павеце]]; маёнтак [[Шчучын]] (Шчучын, Каралеўшчына і інш.) у [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім павеце]]), у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ([[Пагост Загародскі|вёска Загароддзе]] ў [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскім павеце]]) і [[Царства Польскае|Царстве Польскім]] (маёнтак [[вёска Балтаў|Балтаў]] у [[Келецкая губерня|Келецкай губерні]]), дзе меліся прыгожыя палацы і невялікія прадпрыемствы<ref name="Aftanazy, R. 1993">''Aftanazy, R.'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. — Wrocław — Warszawa — Kraków, 1993. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 3. Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie. — С. 38, 131.</ref>. Маёнтак [[Пагост Загародскі|Загароддзе (Пагост-Загародскі)]] у 1878 г. налічваў 10 832 дзесяціны зямлі і кіраваўся аканомам князя<ref>''Дрозд, Д. М.'' Землевладельцы Минской губернии, 1861—1900 : справочник… С. 193.</ref>. Пасля смерці маёнткі Чарлёна і Шчучын ([[Чарлёна]], [[Лунна]], [[Сядзіба Станіславова|Станіславова]], [[Шчучын]] і інш.) атрымаў у спадчыну яго сын — князь [[Уладзіслаў Аляксандравіч Друцкі-Любецкі]] (1864—1913)<ref name="Aftanazy, R. 1993"/>, а маёнтак Балтаў другі сын — князь [[Аляксандр Аляксандравіч Друцкі-Любецкі]] (1861—1926). <gallery perrow="5"> File:Czerlona - Palac kn Druckih-Lubeckih - before 1914 AD с.jpg|Палац князёў Друцкіх-Любецкіх у маёнтку [[Чарлёна]]. Фота каля 1913 г. File:Horadnia, Stanisłavova. Горадня, Станіславова (N. Orda, 28.07.1861-77).jpg|[[Сядзіба Станіславова|Палац князёў Друцкіх-Любецкіх у маёнтку Станіславова]]. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1870-ыя гг. File:Baltow 20060916 1414.jpg|Палац князёў Друцкіх-Любецкіх у маёнтку [[вёска Балтаў|Балтаў]] ([[Келецкая губерня]], [[Расійская імперыя]]). Фота 2006 г. File:Ščučyn, kaścioł (3.08.2010).jpg|[[Касцёл Святой Тэрэзы (Шчучын)|Касцёл Святой Тэрэзы Авільскай]] ў Шчучыне. Фота 2010 г. File:Лунна, касьцёл сьв. Ганны.jpg|Касцёл Святой Ганны ў [[Лунна|вёсцы Лунна]]. Фота 2012 г. </gallery> == Службовая дзейнасць == У 1862 г. князь Браніслаў Друцкі-Любецкі быў абраны дваранамі Гродзенскага павета на пасаду [[гродзенскі павятовы маршалак|гродзенскага павятовага маршалка]] на трохгоддзе. Аднак усяго тэрміну не праслужыў. Напярэдадні [[Студзеньскае паўстанне|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] карэнныя каталіцкія дваране-землеўласнікі [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]] у 1861—1862 гг. спрабавалі мірным шляхам дабіцца ад расійскага ўрада пэўных саступак у палітыцы мясцовага кіравання (у тым ліку ўвядзення аўтаноміі і адкрыцця ў краі ўніверсітэта), адпраўляючы афіцыйныя звароты і дваранскія дэлегацыі ў Санкт-Пецярбург<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край, чужая вера… С. 176, 178—179.</ref>. Іх лідарамі былі мінскі губернскі маршалак [[Аляксандр Дамінікавіч Лапа|Аляксандр Лапа]] і граф [[Віктар Вацлаў Старжынскі|Віктар Старжынскі]], які тады выконваў абавязкі гродзенскага губернскага маршалка<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край, чужая вера… С. 176, 178.</ref>. Гэтыя захады былі безвыніковымі. Наадварот, у студзені 1863 г. гродзенскі губернатар (1862—1863) [[Іван Уладзіміравіч Галер|Іван Галер]] забараніў дваранам [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] збірацца на свае прыватныя і афіцыйныя сходы і загадаў усім заставацца ў сваіх правінцыйных сядзібах<ref name="ReferenceA">''Комзолова, А. А.'' Политика самодержавия в Северо-Западном крае в эпоху Великих реформ… С 130.</ref>. Месцам такіх прыватных сходаў дваран Гродзенскай губерні да таго часу былі дамы ў [[Гродна|Гродне]], якія належалі графу Віктару Старжынскаму і князю Браніславу Друцкаму-Любецкаму<ref name="ReferenceA"/>. 1 сакавіка 1863 г. у знак пратэсту граф [[Віктар Вацлаў Старжынскі|Віктар Старжынскі]], які тады выконваў абавязкі гродзенскага губернскага маршалка, падаў у адстаўку з пасады маршалка і разаслаў цыркулярны ліст да ўсіх павятовых маршалкаў і міравых пасрэднікаў Гродзенскай губерні, у якім заклікаў іх падаць у адстаўку і абвінавачваў расійскі ўрад у мэтанакіраваным і сістэматычным замаруджанні ўнутранага развіцця «Літвы» (г.зн. [[Паўночна-Заходні край|зямель былога Вялікага Княства Літоўскага — літоўска-беларускіх губерняў Расійскай імперыі]])<ref>''Комзолова, А. А.'' Политика самодержавия в Северо-Западном крае в эпоху Великих реформ… С 130—131.</ref>. Паводле звестак, пададзеных у кнізе падарожніка Seven Months' Residence in Russian Poland in 1863, 5 сакавіка 1863 года Аляксандр Друцкі-Любецкі сустракаўся з [[Віктар Вацлаў Стажэнскі|Віктарам Стажэнскім]] у сваім доме падчас неафіцыйнай вячэры. Маршалкі і міравыя пасрэднікі ў сакавіку 1863 г. падалі калектыўна ў адстаўку. Нежадаючы пакуль прымаць маштабныя рэпрэсіўныя захады, расійскі ўрад замяніў Галера ў красавіку 1863 г. на пасадзе гродзенскага губернатара графам [[Уладзімір Аляксеевіч Бобрынскі|Уладзімірам Бобрынскім]]<ref>''Комзолова, А. А.'' Политика самодержавия в Северо-Западном крае в эпоху Великих реформ… С 133.</ref>, аднак з 1863—1864 гг. пасады павятовых і губернскіх маршалкаў у [[Заходні край|Заходнім краі]] перасталі быць выбарнымі ад дваранства — на іх пачалі прызначаць асоб па распараджэнні расійскага ўрада. Князь Браніслаў Друцкі-Любецкі пазбег пакарання за падачу ў адстаўку ў сакавіку 1863 г. з пасады гродзенскага павятовага маршалка, а таксама не ўдзельнічаў у [[Студзеньскае паўстанне|Студзеньскім паўстанні (1863—1864)]], таму яго маёнтак пазбег канфіскацыі расійскім урадам. == Пераход у праваслаўе == Пасля падаўлення [[Студзеньскае паўстанне|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] у [[Заходні край|Заходнім краі]] расійская ўлада ўстанавіла рэжым выключных законаў, галоўным чынам, рэпрэсіўнага характару ў адносінах да мясцовага каталіцкага дваранства, і праводзіла [[русіфікацыя|русіфікатарскую палітыку]]: прымусовыя пераводы сялян з каталіцтва ў праваслаўе; увядзенне з 1870-х гг. [[руская мова|рускай мовы]] замест [[польская мова|польскай]] у дадатковае каталіцкае набажэнства ў касцёлах; мэтанакіраванае насаджэнне рускага («вялікарускага») землеўладання; службовыя перавагі і ільготы для набыцця маёнткаў з казённых і канфіскаваных зямель для асоб «рускага паходжання» і г.д. Адгукаючыся на палітыку расійскага ўрада і заклікі [[заходнерусізм|заходнерусістаў]], 28 жніўня (ст.ст.) 1866 г. у [[Вільнюс|Вільні]] ў [[Царква Святога Духа, Вільнюс|праваслаўным манастыры Святога Духа]] князь Браніслаў Друцкі-Любецкі ахрысціўся ў [[праваслаўе]] і прыняў новае імя «Аляксандр» («Аляксандр Ксавер’евіч Друцкі-Любецкі»), а пры абрадзе хросту прысутнічаў [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскі генерал-губернатар]] (1865—1866) [[Канстанцін Пятровіч Каўфман|Канстанцін Каўфман]], аднак не прысутнічалі знаёмыя-каталікі, бо лічылі пераход князя ў праваслаўе як русіфікацыю<ref>''Комзолова, А. А.'' Политика самодержавия в Северо-Западном крае в эпоху Великих реформ… С 189.</ref>{{efn|Паводле тагачасных уяўленняў расійскага ўрада і грамадства, пераход у праваслаўе азначаў уключэнне ў склад [[трыадзіны рускі народ|«рускага народа», адзінага ў трох галінах (вялікарусах, маларусах і беларусах)]], — г.зн. этнічную асіміляцыю («абрусенне»), бо ў тыя часы ў Расійскай імперыі галоўнай этнавызначальнай прыкметай лічылася веравызнанне: каб лічыцца «рускім», трэба было спавядаць праваслаўе.}}. Напярэдадні хросту ў адкрытым лісце «Мой пераход у праваслаўе» (1866), спачатку разасланым для сваякоў і знаёмых, а пасля надрукаваным у розных газетах, князь патлумачыў свой крок як разрыў з паланізмам, вяртанне да сваіх каранёў і адмову ад паўстанчай практыкі: ''«Я думаю, што нам, рускім па паходжанні, продкі якіх былі праваслаўнымі{{efn|У генеолагаў няма трывалай думкі, ці з’яўляюцца князі Друцкія-Любецкія нашчадкамі [[Рурык]]а (г.зн. належаць да [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]) альбо [[Гедзімін]]а (г.зн. належаць да [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]]), але вядома, што ў ранніх сваіх пакаленнях князі былі праваслаўнымі, а толькі пазней — каталікамі.}}, пераход у праваслаўе — адзіны шлях, які можа прынесці карысць краю і паставіць нас саміх на натуральную глебу. <…> Даволі нашай крыві і грошай пайшло на зусім чужыя нам планы. Пара перастаць. <…> Углядаючыся ў палітычнае становішча, я бачу, з аднаго боку, магутную [[Расія|Расію]], з мільёнамі брацкага народу, з другога боку — Польшчу, чужую нам, „[[Беларусы|заходне-русам]]“. Што дала нам [[Польшча]]? Доўгія гады непарадкаў, збядненне, анархію, заняпад навук і забыццё нашай народнасці. Мова, вера, звычаі нашых продкаў — усё заменена паланізмам і каталіцтвам, якія не далі нам ні шчасця ў мінулым, ні надзеі на лепшую будучыню. Ці можна хістацца, у які бок прыстаць? У нас нічога няма і не павінна быць з Польшчай, і [[Варшава]] для нас і нашых дзяцей — горад чужы»''<ref>Цытуецца паводле: ''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі… С. 162.</ref><ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край, чужая вера… С. 376.</ref> («Виленский Вестник», 1866 г., № 186). Даследчыкі знаходзяць у гэтых заявах Любецкага шмат падабенства да тых ідэалагічных штампаў, фраз і лямантацый, якія распаўсюджваліся ў 1860-х гг. у публікацыях [[заходнерусізм|заходнерусістаў]], у першую чаргу — [[Міхаіл Осіпавіч Каяловіч|Міхаіла Каяловіча]]<ref>''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі… С. 162.</ref>. Гэты крок князя быў шырока распрапагандаваны расійскім урадам і адміністрацыяй віленскага генерал-губернатара, але не атрымаў ухвалы ў мясцовага каталіцкага дваранства<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край, чужая вера… С. 376—377.</ref>. Мясцовая шляхта, нават тая, якая памятала, што яе продкі былі праваслаўнымі і называлі сябе два стагоддзі назад «рускімі» (па-польску — «русінамі»), упарта супраціўлялася спробам русіфікацыі і асіміляцыі і была гатова цярпець усялякія нягоды, але захоўваць каталіцызм. Сыны і жонка князя таксама засталіся каталікамі. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''[[Міхаіл Дзмітрыевіч Далбілаў|Долбилов, М. Д.]]'' Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II / М. Д. Долбилов. — Москва : Новое литературное обозрение, 2010. — 1000 с. * ''[[Зміцер Дрозд|Дрозд, Д. М.]]'' Землевладельцы Минской губернии, 1861—1900 : справочник / Д. М. Дрозд. — Минск : Медисонт, 2010. — 672 с. * ''Комзолова, А. А.'' Политика самодержавия в Северо-Западном крае в эпоху Великих реформ / А. А. Комзолова. — Москва : Наука, 2005. — 383 с. * Памятная книжка Гродненской губернии на 1862 год. — Гродно, 1862. * Памятная книжка Гродненской губернии на 1863 год. — Гродно, 1863. * ''[[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Цьвікевіч, А.]]'' «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў ХІХ і пачатку ХХ в. / А. Цьвікевіч. — 2-е выд. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 352 с. * ''[[Вячаслаў Швед|Швед, В. В.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=10267-1.pdf&pubref=10267 Губернскі Гродна: Аповяды з гісторыі горада (канец XVIII — пачатак ХХ ст.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090915155626/http://kamunikat.org/download.php?item=10267-1.pdf&pubref=10267 |date=15 верасня 2009 }} / В. В. Швед. — Гродна, 2002. — 193 с. * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im. Ossolinskich Wyd-wo, 1993. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 3. Województwo trockie, Księstwo Żmudzkie, Inflanty Polskie, Księstwo Kurlandzkie. — 413 s. * ''Macmillan and Co.'' [https://archive.org/details/sevenmonthsresi00andegoog Seven months' residence in Russian Poland in 1863]. — London,Cambridge, 1864. — С. 13—14. == Спасылкі == * [http://www.sejm-wielki.pl/b/15.50.317 Радавод Аляксандра Ксаверавіча Друцкага-Любецкага] // sejm-wielki.pl {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Друцкі-Любецкі Аляксандр Ксаверыевіч Друцкі-Любецкі}} [[Катэгорыя:Друцкія-Любецкія|Аляксандр Ксаверыевіч]] [[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі гродзенскія]] avxu39j2qbrmvq33n6kq2kxvv1khz8h Гонта 0 269163 5155534 4971810 2026-06-18T07:14:41Z M.L.Bot 261 5155534 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гонта (значэнні)}} {{значэнні|Дранка (значэнні)}} [[Файл:Wooden shingles.jpg|thumb|Гонта]] '''Го́нта'''<ref>{{крыніцы/БелЭн|5|Гонта|[[С. А. Сергачоў]]}}</ref>, зборнае '''го́нты'''<ref>{{verbum.by|esbm|honty|Го́нты}}</ref> ({{lang-pl|gont}}<ref>{{verbum.by|tsbm|honta|гонта}}</ref> з {{lang-de|gant}} — «перакладзіны»<ref>{{verbum.by|esbm|honty|Го́нты}}</ref>), таксама '''дра́нка'''<ref>{{verbum.by|tsblm|dranka|дранка}}</ref><ref>{{verbum.by|tsbm|dranka|дранка}}</ref>, '''дра́ніцы'''<ref>{{verbum.by|beldeu|драніцы|драніцы}}</ref>, '''драні́ца'''<ref>{{verbum.by|beldeu|драніца|драніца}}</ref>, '''дор'''<ref>{{verbum.by|tsbm|dor|дор}}</ref> — [[Драўніна|драўляны]] [[будаўнічы матэрыял|матэрыял]] для пакрыцця [[дах]]у і [[сцяна|сцен]] у форме невялікіх тонкіх [[дошка|дошчачак]], востра саструганых з аднаго боку і з [[паз]]ам з другога. Робіцца з [[елка|яловай]], [[хвоя|хваёвай]], [[асіна]]вай і іншай драўніны, даўжынёй звычайна 50—60 см, шырынёй каля 10 см. Дах з гонты служыць 25—35 гадоў. Вядома па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]. Тонкія дошкі, драніцы, дралі пры дапамозе драча (драніка) — масіўнага, шырокага нажа з доўгай перпендыкулярна замацаванай ручкай<ref>Беларусы. Том 1: Прамысловыя і рамесныя заняткі / рэдкал.: В. К. Бандарчык, М. Ф. Піліпенка, В. С. Цітоў. Мінск: Навука і тэхніка, 1995. 351 с. </ref>. == Беларусь == [[Файл:Званіца Шарашова 112Г000655.jpg|thumb|злева|Званіца ў [[Шарашова|Шарашове]] з гонтавым дахам]] У [[Беларусь|Беларусі]] гонта вядома з даўніх часоў, рабілася ўручную (радыяльным расколваннем), пазней — на механізаваных станках (распілоўваннем). Гонтай крылі дахі ўсіх тыпаў будынкаў. Дошчачкі ўваходзілі адна ў адну і прыбіваліся да дахаў. Кожны верхні рад гонты перакрываў ніжэйшы, таму пакрыццё атрымлівалася шматслойнае — да 4 слаёў ([[касцёл Святой Ганны, Дзяржынск|касцёл]] у [[Койданава|Койданаве]], XVIII ст.). Часам гонту ніжняга, навіслага над карнізам рада рабілі завостранай, што ўпрыгожвала дах (сядзібны дом у [[Боркі (Дзятлаўскі раён)|Борках]], званіцы ў [[Белагруда|Белагрудзе]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Шарашова)#Званіца|Шарашове]], касцёл у [[Жытомля|Жытомлі]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|5|Гонта|[[С. А. Сергачоў]]}} * {{кніга|частка=Гонт|загаловак=Лесная энциклопедия: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. Воробьёв Г. И.; Ред. кол.: Анушин Н. А., Атрохин В. Г., Виноградов В. Н. и др|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1985|том=1|старонкі=211|старонак=563|тыраж=}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дахавыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Лесаматэрыялы]] 0qhwe3eqr356j85d8smc42pabihiqu8 Алютэх 0 269706 5155517 5084090 2026-06-18T05:43:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155517 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = АлюТэх |лагатып = |тып = [[Таварыства з абмежаванай адказнасцю]] |лістынг на біржы = |дэвіз = Этыка лідарства, эстэтыка якасці |заснавана = {{Дата|2|9|1996|1}} |заснавальнікі = [[Аляксей Юр'евіч Жукаў|Аляксей Жукаў]] |размяшчэнне = [[Мінск]], вул. Бабушкіна, д. 21, корп. 3 |ключавыя постаці = Аляксей Жукаў |галіна = Будаўнічыя матэрыялы |прадукцыя = {{нп3|Ралет||en|Roller shutter}}, {{нп3|секцыйныя вароты||ru|Секционные ворота}}, [[акно]], [[дзверы]], [[шлагбаўм]], каркас будынка<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Уладзімір Хількевіч]].|загаловак=Надзейны партнёр для сур'ёзных праектаў|спасылка=http://old2.zviazda.by/second.html?r=23&p=26&archiv=25022006|выданне=[[Звязда]]|тып=[[газета]]|год=25 лютага 2006|нумар=44 (25633)|старонкі=|issn=1990-763x|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305014956/http://old2.zviazda.by/second.html?r=23&p=26&archiv=25022006|archivedate=5 сакавіка 2016}}</ref> |абарот = |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |лік супрацоўнікаў = >2000 (2015) |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = «АлюмінТэхна», «Алютэх Варотныя Сістэмы», «Гюнтэр-Тор» |аўдытар = |сайт = [http://www.alutech-group.com/en www.alutech.by] }} '''«АлюТэх»''' (''Алю''мінавыя ''тэх''налогіі) — беларускі вытворца секцыйных варотаў і ралетаў з [[алюміній|алюмінія]], заснаваны ў верасні 1996 года ў Мінску былым інжынерам самалётаў і рухавікоў [[Аляксей Юр'евіч Жукаў|Аляксеем Жукавым]]<ref>{{cite web|title=Складзены топ-10 схаваных лідараў эканомікі Беларусі|url=http://www.telegraf.by/by/2012/05/sostavlen-top-10-skritih-liderov-ekonomiki-belarusi|publisher=[[Telegraf.by]]|date=2 мая 2012|accessdate=28 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305013316/http://telegraf.by/by/2012/05/sostavlen-top-10-skritih-liderov-ekonomiki-belarusi|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. У [[1997]] г. стаў сумесным беларуска-латвійскім прадпрыемствам<ref>{{cite web|author=|title=«Алютэх Інкарпарэйтэд», сумеснае прадпрыемства, Мінск|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar2207864&strq=l_siz=20|publisher=[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]|date=2014|accessdate=28 жніўня 2015}}</ref>. На 2014 г. меў 27 даччыных прадпрыемстваў: 7 вытворчых (4 у Беларусі, па адным у Германіі, Расіі і Украіне) і 20 гандлёва-складскіх ([[Аўстрыя]], Беларусь, Расія, Украіна). Каля 65% збыту прыпадала на [[экспарт]] у Расію<ref>{{cite web|author=[[Святлана Саўко]]|title=ЭАБР прадаставіў вытворцам металапрадукцыі ў Беларусі крэдытную лінію на 25 млн еўра|url=http://blr.belta.by/all_news/economics/EABR-pradastav-vytvortsam-metalapraduktsy--Belarus-kredytnuju-lnju-na-25-mln-era_i_70722.html|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|date=28 жніўня 2014|accessdate=28 жніўня 2015}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Быў вядучым вытворцам алюмінавага профілю ў Заходняй і Усходняй Еўропе, а таксама найбуйнейшым вытворцам ралетаў ва Усходняй Еўропе<ref>{{cite web|author=[[Марына Носава]]|title=Еўразійскі банк раьзвіцця выдзеліў групе кампаній «Алютэх» крэдытную лінію на 25 млн. еўра|url=http://by.belapan.by/archive/2014/08/28/723132_723136|publisher=[[БелаПАН]]|date=28 жніўня 2014|accessdate=28 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305122948/http://by.belapan.by/archive/2014/08/28/723132_723136|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == У верасні 1996 г. былы інжынер [[самалёт]]аў і [[рухавік]]оў Аляксей Жукаў заснаваў прадпрыемства «АлюТэх» для вытворчасці і ўстаноўкі ралетаў. У 1997 г. адчынілі першае замежнае прадстаўніцтва ў Расіі ([[Санкт-Пецярбург]]). У [[1998]] г. — у Маскве. У [[1999]] г. на прадпрыемстве ўпершыню ва Усходняй Еўропе ўвялі ў дзеянне вытворчасць ралетаў з ''пенным'' напаўняльнікам і ахоўных корабаў. У [[2000]] г. адчынілі прадстаўніцтва ва Украіне (Кіеў). У [[2001]] г. пусцілі вытворчасць 8-кутняга ралетнага вала і 77-га профіля ролікавай пракаткі. У [[2003]] г. пачалі ўласную вытворчасць секцыйных варотаў. У [[2004]] г. адчынілі першы ў Беларусі завод (сумеснае ТАА «АлюмінТэхна») для вытворчасці (45 тыс. т за год), парашковай афарбоўкі (35 тыс. т за год) і [[Анадзіраванне|анадзіравання]](10 тыс. т за год) {{нп3|Экструзія|экструдаваных|en|Extrusion}} профіляў. Тады ж у Кіеве набылі прадпрыемства «Алан» для вытворчасці секцыйных варотаў (3500 за год). У Расіі адчыніліся яшчэ 3 гандлёвыя прадстаўніцтвы: [[Екацярынбург]] ([[Уральская федэральная акруга]]), [[Краснадар]] ([[Паўднёвая федэральная акруга]]), [[Самара]] ([[Прыволжская федэральная акруга]]). У [[2005]] г. адчынілася даччынае ТАА «АлСтронг» ({{lang-en|strong}} — трывалы) для ліцця пад высокім ціскам і палімернай афарбоўкі вырабаў з алюмінавых сплаваў. Таксама адчынілі новае замежнае прадстаўніцтва ў Расіі ([[Новасібірск]]). У [[2007]] г. адчыніліся яшчэ 6 гандлёвых прадстаўніцтваў у Расіі ([[Краснаярск]], [[Ніжні Ноўгарад]], [[Омск]], [[Растоў-на-Доне]], [[Стаўрапаль]], [[Уфа]]) і 3 — ва Украіне ([[Адэса]], [[Дніпро|Дняпро]], [[Львоў]]). У [[2008]] г. стварылі даччынае ТАА «Алютэх Варотныя Сістэмы» (240 тыс. варотаў за год). Таксама адчынілі яшчэ 2 прадстаўніцтвы ў Расіі: [[Іркуцк]] ([[Сібірская федэральная акруга]]), [[Казань]] ([[Татарстан]]). У [[2009]] г. на галаўным прадпрыемстве пусцілі вытворчасць афарбаванай стужкі (25 тыс. т алюмінію, 70 тыс. т сталі за год). У [[2010]] г. адчынілі складское прадпрыемства ў Чэхіі ({{нп3|Бор, Чэхія|Бор|en|Bor (okres Tachov)}}, [[Пльзенскі край]], [[Багемія]]). [[30 верасня]] [[2013]] г. «Алютэх» набыў нямецкага вытворцу секцыйных і рулённых варотаў «Гюнтэр-Тор» ({{lang-de|Gunther Tore}}; {{нп3|Нойнкірхен, Вестэрвальдскі раён|Нойнкірхен|en|Neunkirchen, Westerwaldkreis}}, {{нп3|Вестэрвальдскі раён|Вестэрвальдскі|en|Westerwaldkreis}} [[Раён, Германія|раён]], зямля [[Рэйнланд-Пфальц]]), які меў збытавую сетку ў Аўстрыі, Германіі і Францыі<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=«Алютэх» набыў нямецкі завод рулённых варотаў|спасылка=http://pda.nn.by/artykul/116226.html|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|тып=газета|год=9 кастрычніка 2013|нумар=[http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=25003-1.pdf 38 (827)]|старонкі=2|issn=1819-1614|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305154344/http://pda.nn.by/artykul/116226.html|archivedate=5 сакавіка 2016}}</ref>. У 2024 годзе «Бюро» выпусціла расследаванне, паводле якога «Алютэх» абыходзіў санкцыі Еўрапейскага саюза, а таксама вёў бізнэс у Крыме і [[Данецкая Народная Рэспубліка|ДНР]]<ref>{{cite web|url=https://www.occrp.org/ru/novosti/biuro-xolding-aliutex-v-obxod-sankcii-postavlial-produkciiu-v-es|title=«Бюро»: Холдинг «Алютех» в обход санкций поставлял продукцию в ЕС|website=[[OCCRP]]|date=2024-03-27|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|author=|title=Інтэрв'ю з начальнікам групы інтэрнэт-праектаў кампаніі «Алютэх» Аляксандрам Рыжкоўскім|url=http://www.promo-webcom.by/by/company/portfolio/1156-www-alutech-ru/6537-na-moj-vzglyad-vazhnyim-faktorom-v-oczenke-nashego/|publisher=[[Вебком Медыя]]|date=6 жніўня 2015|accessdate=28 жніўня 2015|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304234705/http://www.promo-webcom.by/by/company/portfolio/1156-www-alutech-ru/6537-na-moj-vzglyad-vazhnyim-faktorom-v-oczenke-nashego/|url-status=dead}} * [http://www.altech.by Прадстаўніцтва ў Гомелі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150801005722/http://altech.by/ |date=1 жніўня 2015 }}{{ref-ru}} * [http://www.guenther-tore.de «Гюнтэр-Тор»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170608130539/http://www.guenther-tore.de/ |date=8 чэрвеня 2017 }}{{ref-de}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Мінска]] [[Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1996 годзе]] [[Катэгорыя:1996 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі па вытворчасці будаўнічых матэрыялаў]] dweb3twzi95tsuyprc5mxb7hrdtttse Альшанец 0 277479 5155556 4407938 2026-06-18T09:19:02Z JerzyKundrat 174 5155556 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Альшанец |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Альша́нец'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Aĺšaniec}}, {{lang-ru|Ольшанец}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. Да [[21 снежня]] [[2007]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Высакагорскі сельсавет|Высакагорскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf «Об упразднении Бродецкого, Высокогорского, Каменноборского, Ляжинского, Якшицкого сельсоветов и изменении границ Богушевичского, Капланецкого, Погостского, Поплавского, Селибского, Ушанского сельсоветов Березинского района». Решение Минского областного Совета депутатов от 21 декабря 2007 г. № 81]{{Ref-ru}}</ref>. З 2007 па 2013 год у складзе [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет, Бярэзінскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] ouyn0xu08cxrch4g3xg1l4x9uz6rtsa Барсукі (Бярэзінскі раён) 0 277480 5155559 4412936 2026-06-18T09:22:15Z JerzyKundrat 174 5155559 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Барсукі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Барсукі |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Барсукі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Barsuki}}, {{lang-ru|Барсуки}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. Да [[21 снежня]] [[2007]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Высакагорскі сельсавет|Высакагорскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf «Об упразднении Бродецкого, Высокогорского, Каменноборского, Ляжинского, Якшицкого сельсоветов и изменении границ Богушевичского, Капланецкого, Погостского, Поплавского, Селибского, Ушанского сельсоветов Березинского района». Решение Минского областного Совета депутатов от 21 декабря 2007 г. № 81]{{Ref-ru}}</ref>. З 2007 па 2013 год у складзе [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет, Бярэзінскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] qd5ynvid19pncbdgq4o1mazktvp7i4x Глінішча (Бярэзінскі раён) 0 277482 5155564 4421337 2026-06-18T09:24:34Z JerzyKundrat 174 5155564 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Глінішча}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Глінішча |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Глі́нішча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hlinišča}}, {{lang-ru|Глинище}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. Да [[21 снежня]] [[2007]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Высакагорскі сельсавет|Высакагорскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf «Об упразднении Бродецкого, Высокогорского, Каменноборского, Ляжинского, Якшицкого сельсоветов и изменении границ Богушевичского, Капланецкого, Погостского, Поплавского, Селибского, Ушанского сельсоветов Березинского района». Решение Минского областного Совета депутатов от 21 декабря 2007 г. № 81]{{Ref-ru}}</ref>. З 2007 па 2013 год у складзе [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] hzs357g8am14pab9pij38xl81dda0pc Дзевяніца 0 277483 5155566 4423547 2026-06-18T09:24:57Z JerzyKundrat 174 5155566 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Дзевяніца |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Дзевяні́ца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dzievianica}}, {{lang-ru|Девяница}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. Да [[21 снежня]] [[2007]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Высакагорскі сельсавет|Высакагорскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf «Об упразднении Бродецкого, Высокогорского, Каменноборского, Ляжинского, Якшицкого сельсоветов и изменении границ Богушевичского, Капланецкого, Погостского, Поплавского, Селибского, Ушанского сельсоветов Березинского района». Решение Минского областного Совета депутатов от 21 декабря 2007 г. № 81]{{Ref-ru}}</ref>. З 2007 па 2013 год у складзе [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] 5roet7cmdmii0mye09u5ac4m3z5vkht Замасточча (Бярэзінскі раён) 0 277484 5155568 4426328 2026-06-18T09:25:48Z JerzyKundrat 174 5155568 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Замасточча}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Замасточча |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Замасто́чча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zamastočča}}, {{lang-ru|Замосточье}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. Да [[21 снежня]] [[2007]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Высакагорскі сельсавет|Высакагорскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf «Об упразднении Бродецкого, Высокогорского, Каменноборского, Ляжинского, Якшицкого сельсоветов и изменении границ Богушевичского, Капланецкого, Погостского, Поплавского, Селибского, Ушанского сельсоветов Березинского района». Решение Минского областного Совета депутатов от 21 декабря 2007 г. № 81] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210614190605/https://pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf |date=14 чэрвеня 2021 }}{{Ref-ru}}</ref>. З 2007 па 2013 год у складзе [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] qd3swtwi2vlptnxxddsu1cmjglj3vkp Карма (Бярэзінскі раён) 0 277485 5155571 4429260 2026-06-18T09:26:41Z JerzyKundrat 174 5155571 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Карма, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Карма |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Карма́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Karma}}, {{lang-ru|Корма}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. Да [[21 снежня]] [[2007]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Высакагорскі сельсавет|Высакагорскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf «Об упразднении Бродецкого, Высокогорского, Каменноборского, Ляжинского, Якшицкого сельсоветов и изменении границ Богушевичского, Капланецкого, Погостского, Поплавского, Селибского, Ушанского сельсоветов Березинского района». Решение Минского областного Совета депутатов от 21 декабря 2007 г. № 81] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210614190605/https://pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf |date=14 чэрвеня 2021 }}{{Ref-ru}}</ref>. З 2007 па 2013 год у складзе [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] 9bxhk01yp1n5r89frc6wgi8ksfm0ifo Медзенка 0 277486 5155574 4437482 2026-06-18T09:28:05Z JerzyKundrat 174 5155574 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Медзенка |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Ме́дзенка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ме́дзінка'''</ref> ({{lang-be-trans|Miedzienka}}, {{lang-ru|Меденка}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. Да [[21 снежня]] [[2007]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Высакагорскі сельсавет|Высакагорскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf «Об упразднении Бродецкого, Высокогорского, Каменноборского, Ляжинского, Якшицкого сельсоветов и изменении границ Богушевичского, Капланецкого, Погостского, Поплавского, Селибского, Ушанского сельсоветов Березинского района». Решение Минского областного Совета депутатов от 21 декабря 2007 г. № 81] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210614190605/https://pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf |date=14 чэрвеня 2021 }}{{Ref-ru}}</ref>. З 2007 па 2013 год у складзе [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] 0k3wbiwgyw55fy046cr10eo7gs6h5mg Старыя Гумны 0 277487 5155581 4458595 2026-06-18T09:31:21Z JerzyKundrat 174 5155581 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Старыя Гумны |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Стары́я Гу́мны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''каля Стары́х Гу́мен (Гумён)'''</ref> ({{lang-be-trans|Staryja Humny}}, {{lang-ru|Старые Гумны}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. Да [[21 снежня]] [[2007]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Высакагорскі сельсавет|Высакагорскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf «Об упразднении Бродецкого, Высокогорского, Каменноборского, Ляжинского, Якшицкого сельсоветов и изменении границ Богушевичского, Капланецкого, Погостского, Поплавского, Селибского, Ушанского сельсоветов Березинского района». Решение Минского областного Совета депутатов от 21 декабря 2007 г. № 81] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210614190605/https://pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf |date=14 чэрвеня 2021 }}{{Ref-ru}}</ref>. З 2007 па 2013 год у складзе [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] ncapds94gibv93dlc6yehmz2miost6t Стаўпы (Бярэзінскі раён) 0 277488 5155582 4458658 2026-06-18T09:31:47Z JerzyKundrat 174 5155582 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Стаўпы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стаўпы |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Стаўпы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Staŭpy}}, {{lang-ru|Столпы}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. Да [[21 снежня]] [[2007]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Высакагорскі сельсавет|Высакагорскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf «Об упразднении Бродецкого, Высокогорского, Каменноборского, Ляжинского, Якшицкого сельсоветов и изменении границ Богушевичского, Капланецкого, Погостского, Поплавского, Селибского, Ушанского сельсоветов Березинского района». Решение Минского областного Совета депутатов от 21 декабря 2007 г. № 81] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210614190605/https://pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf |date=14 чэрвеня 2021 }}{{Ref-ru}}</ref>. З 2007 па 2013 год у складзе [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] jtx5nyqruv1aa5laqzp8ntopyf1g50a Тылькаўка 0 277489 5155583 4461726 2026-06-18T09:32:20Z JerzyKundrat 174 5155583 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Тылькаўка |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Ты́лькаўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Tyĺkaŭka}}, {{lang-ru|Тыльковка}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. Да [[21 снежня]] [[2007]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Высакагорскі сельсавет|Высакагорскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf «Об упразднении Бродецкого, Высокогорского, Каменноборского, Ляжинского, Якшицкого сельсоветов и изменении границ Богушевичского, Капланецкого, Погостского, Поплавского, Селибского, Ушанского сельсоветов Березинского района». Решение Минского областного Совета депутатов от 21 декабря 2007 г. № 81] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210614190605/https://pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf |date=14 чэрвеня 2021 }}{{Ref-ru}}</ref>. З 2007 па 2013 год у складзе [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] ms8kh3e420tenrupo5fc78o5oeetgz9 Харчычы 0 277490 5155586 5093589 2026-06-18T09:35:05Z JerzyKundrat 174 5155586 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Харчычы |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Ха́рчычы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Charčyčy}}, {{lang-ru|Харчичи}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == [[Файл:Тып сельскага насельніцтва ХІ-ХІІ-ст. у бярэзінска-друцкім міжрэччы.png||міні|Тып сельскага насельніцтва ХІ-ХІІ-ст. у бярэзінска-друцкім міжрэччы]] Тып сельскіх жыхароў ХІ-ХІІ ст. у бярэзінска-друцкім міжрэччы аднаўляецца антраполагамі паводле пахаванняў у курганным некропалі «Харчычы-1»<ref>Население Беларуси. Альбом в лицах — взгляд в прошлое : коллективная монография. Москва: АМА-ПРЕСС, 2025. С. 80-81.</ref>. Да [[21 снежня]] [[2007]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Высакагорскі сельсавет|Высакагорскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf «Об упразднении Бродецкого, Высокогорского, Каменноборского, Ляжинского, Якшицкого сельсоветов и изменении границ Богушевичского, Капланецкого, Погостского, Поплавского, Селибского, Ушанского сельсоветов Березинского района». Решение Минского областного Совета депутатов от 21 декабря 2007 г. № 81] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210614190605/https://pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf |date=14 чэрвеня 2021 }}{{Ref-ru}}</ref>. З 2007 па 2013 год у складзе [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] 09em2aymhq1mfc50pgqbd9hg39xr780 Ялоўка (Бярэзінскі раён) 0 277491 5155587 4469057 2026-06-18T09:35:50Z JerzyKundrat 174 5155587 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ялоўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ялоўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Яло́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jaloŭka}}, {{lang-ru|Еловка}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. Да [[21 снежня]] [[2007]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Высакагорскі сельсавет|Высакагорскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf «Об упразднении Бродецкого, Высокогорского, Каменноборского, Ляжинского, Якшицкого сельсоветов и изменении границ Богушевичского, Капланецкого, Погостского, Поплавского, Селибского, Ушанского сельсоветов Березинского района». Решение Минского областного Совета депутатов от 21 декабря 2007 г. № 81] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210614190605/https://pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf |date=14 чэрвеня 2021 }}{{Ref-ru}}</ref>. З 2007 па 2013 год у складзе [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] q166yq3fcq6s9zna0s07ve69i88quux 5155588 5155587 2026-06-18T09:36:12Z JerzyKundrat 174 5155588 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ялоўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ялоўка |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Яло́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jaloŭka}}, {{lang-ru|Еловка}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. Да [[21 снежня]] [[2007]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Высакагорскі сельсавет|Высакагорскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf «Об упразднении Бродецкого, Высокогорского, Каменноборского, Ляжинского, Якшицкого сельсоветов и изменении границ Богушевичского, Капланецкого, Погостского, Поплавского, Селибского, Ушанского сельсоветов Березинского района». Решение Минского областного Совета депутатов от 21 декабря 2007 г. № 81] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210614190605/https://pravo.by/pdf/2008-21/2008-21(008-031).pdf |date=14 чэрвеня 2021 }}{{Ref-ru}}</ref>. З 2007 па 2013 год у складзе [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] f2krwox0aipukixfts261mxaqi10s8r Бер’е 0 277876 5155560 4414067 2026-06-18T09:22:42Z JerzyKundrat 174 5155560 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бер'е |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Бе́р'е'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bierje}}, {{lang-ru|Берье}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет, Бярэзінскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] heftbkn18g440mdiht2yrctfxub716x Выкрас 0 277878 5155561 4418086 2026-06-18T09:23:23Z JerzyKundrat 174 5155561 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Выкрас |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Вы́крас'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vykras}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] 7q2in4tuqbnwoghucjvhddrfcynaoid Каранец (Бярэзінскі раён) 0 277880 5155569 4429041 2026-06-18T09:26:14Z JerzyKundrat 174 5155569 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Каранец}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Каранец |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Каране́ц'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Karaniec}}, {{lang-ru|Коренец}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] 3i3fp45g3cadl2satdexq2k8fohyy7x Манча 0 277883 5155572 4646734 2026-06-18T09:27:27Z JerzyKundrat 174 5155572 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Манча |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} {{Значэнні2|Манча (значэнні)}} '''Ма́нча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Manča}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Каля вёскі працякае рака [[Манча (рака)|Манча]] (прыток [[Бярэзіна|Бярэзіны]]). == Гісторыя == Да 16 ліпеня 1954 года вёска ўваходзіла ў склад [[Арэшкавіцкі сельсавет|Арэшкавіцкага сельсавета]], да 9 красавіка 1963 года — у склад Дзмітравіцкага сельсавета Бярэзінскага раёна (з 25 снежня 1962 года — [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскага раёна]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 9 красавіка 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 18 (1018).</ref>, да 10 чэрвеня 1965 года — у склад [[Аздзяціцкі сельсавет|Аздзяціцкага сельсавета]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (1105).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область. Березинский район: карта. Березино: план|адказны=Ред. Г. П. Ляхова|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|тыраж=3000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] 4g09lunl4u0bzc1lbympu5ps88tz0bc Наваселле (Бярэзінскі раён) 0 277885 5155576 4646735 2026-06-18T09:29:25Z JerzyKundrat 174 5155576 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Наваселле (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Наваселле |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Навасе́лле'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Navasiellie}}, {{lang-ru|Новоселье}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Да 16 ліпеня 1954 года вёска ўваходзіла ў склад [[Арэшкавіцкі сельсавет|Арэшкавіцкага сельсавета]], да 9 красавіка 1963 года — у склад Дзмітравіцкага сельсавета Бярэзінскага раёна (з 25 снежня 1962 года — [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскага раёна]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 9 красавіка 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 18 (1018).</ref>, да 10 чэрвеня 1965 года — у склад [[Аздзяціцкі сельсавет|Аздзяціцкага сельсавета]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (1105).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Міхаіл Данілавіч Наскавец]] (1940-2006) — эканаміст, іншадумца, ахвяра карнай псіхіятрыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] bvwpfbcmk1h7ykfvphrnw0qtoj3866k Прудок (Бярэзінскі раён) 0 277886 5155577 4646736 2026-06-18T09:30:24Z JerzyKundrat 174 5155577 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Прудок}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Прудок |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Прудо́к'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Prudok}}, {{lang-ru|Прудок}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Да 16 ліпеня 1954 года вёска ўваходзіла ў склад [[Арэшкавіцкі сельсавет|Арэшкавіцкага сельсавета]], да 9 красавіка 1963 года — у склад Дзмітравіцкага сельсавета Бярэзінскага раёна (з 25 снежня 1962 года — [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскага раёна]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 9 красавіка 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 18 (1018).</ref>, да 10 чэрвеня 1965 года — у склад [[Аздзяціцкі сельсавет|Аздзяціцкага сельсавета]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (1105).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] e8u4rxdffiimx60kk6agrkqlwae519q Рудня (Бярэзінскі раён) 0 277887 5155557 4826366 2026-06-18T09:19:32Z JerzyKundrat 174 5155557 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Рудня}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Рудня |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Ру́дня'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rudnia}}) — [[пасёлак]] у [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] szj22p83mddetunlkorll2bcb0rzjwg Вяшэўка 0 277955 5155563 4770114 2026-06-18T09:24:03Z JerzyKundrat 174 5155563 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вяшэўка |арыгінальная назва = Вяшэўцы |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Вяшэ́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viašeŭka}}, {{lang-ru|Вешевка}}), раней '''Вяшэ́ўцы''' ({{lang-pl|Wiaszcwce}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. Вядома з 2-й паловы XVII стагоддзя. Да [[28 мая]] [[2013]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130923080620/http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913n0058646&p1=1 |date=23 верасня 2013 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] 5ywdsdnity8wjzegmk5vsoiw0bgaw4w Журоўка 0 277958 5155567 4425697 2026-06-18T09:25:22Z JerzyKundrat 174 5155567 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Журоўка |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Журо́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Жыро́ўка'''</ref> ({{lang-be-trans|Žuroŭka}}, {{lang-ru|Журовка}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. Да [[28 мая]] [[2013]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130923080620/http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913n0058646&p1=1 |date=23 верасня 2013 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] 3x5tk957fsvw09zya47m81jgixqyt25 Селішча (Бярэзінскі раён) 0 277965 5155579 4453014 2026-06-18T09:30:52Z JerzyKundrat 174 5155579 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Селішча}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Селішча |вобласць = Мінская |раён = Бярэзінскі |сельсавет2 = Дзмітравіцкі }} '''Се́лішча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sielišča}}, {{lang-ru|Селище}}) — [[вёска]] ў [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Дзмітравіцкага сельсавета]]. Да [[28 мая]] [[2013]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Пагосцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)|Пагосцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130923080620/http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913n0058646&p1=1 |date=23 верасня 2013 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітравіцкі сельсавет (Бярэзінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бярэзінскага раёна]] 30n7im66nelxanxsxdlspw2zsesh7sx Першы Торунскі мір 0 279384 5155485 2135626 2026-06-18T02:27:47Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Першы Тарунскі мір]] 5155485 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Першы Тарунскі мір]] 8xqpb783saxvwxgvca1jjwe87zr793u Другі Торунскі мір 0 279385 5155479 2135629 2026-06-18T02:26:47Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Другі Тарунскі мір]] 5155479 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Другі Тарунскі мір]] g89zr1dagnrqp8zy6nmvcbd4dthraep Алексіс Санчэс 0 280037 5155449 4882654 2026-06-17T21:57:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155449 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Санчэс}} {{Футбаліст |імя = Алексіс Санчэс |поўнае імя = Алексіс Алехандра Санчэс Санчэс |выява = |апісанне выявы = |мянушка = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Чылі}} |месца нараджэння = |рост = |вага = |пазіцыя = [[Нападнік (футбол)|нападнік]], [[паўабаронца (футбол)|крайні атакуючы паўабаронца]] |цяперашні клуб = {{Сцяг|Італія}} [[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]] |нумар = |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |2004—2005|{{Сцяг|Чылі||20px}} [[ФК Кабрэлоа|Кабрэлоа]]}} |клубы = {{футбольная кар’ера |2005—2006|{{Сцяг|Чылі||20px}} [[ФК Кабрэлоа|Кабрэлоа]]|47 (12) |2006—2011|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Удзінезэ|Удзінезэ]]|95 (20) |2006—2007|{{арэнда}} {{Сцяг|Чылі||20px}} [[ФК Кола-Кола|Кола-Кола]]|32 (5) |2007—2008|{{арэнда}} {{Сцяг|Аргенціна||20px}} [[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плэйт]]|23 (4) |2011—2014|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Барселона|Барселона]]|88 (38) |2014—2018|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]|122 (60) |2018—2020|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]|32 (3) |2019—2020|{{арэнда}} {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]|22 (4) |2020—2022|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]|57 (12) |2022—2023|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Алімпік Марсель|Марсель]]|35 (14) |2023—|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]| }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2007|{{Сцяг|Чылі||20px}} [[Зборная Чылі па футболе U-20|Чылі (да 20)]]|12 (2) |2006—|{{Сцяг|Чылі||20px}} [[Зборная Чылі па футболе|Чылі]]|155 (50) }} |медалі = {{Турнір|[[Кубак канфедэрацый|Кубкі канфедэрацый]]}} {{медаль|Срэбра|[[Кубак канфедэрацый 2017|Расія 2017]]}} {{турнір|[[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак Амерыкі па футболе 2015|Чылі 2015]]}} {{медаль|Золата|[[Кубак Амерыкі 2016|ЗША 2016]]}} |абнаўленне даных пра клуб = 26 жніўня 2023 |абнаўленне даных пра зборную = 26 жніўня 2023 }} '''Але́ксіс Алеха́ндра Са́нчэс Са́нчэс''' ({{lang-es|Alexis Alejandro Sánchez Sánchez}}; нар. {{ДН|19|12|1988}}, [[Такапілья]], [[Чылі]]) — чылійскі футбаліст, нападнік італьянскага клуба «[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]» і [[Зборная Чылі па футболе|нацыянальнай зборнай Чылі]]. == Клубная кар’ера == === Раннія гады === [[Файл:Alexis Sánchez.jpg|thumb|200px|злева|Падчас выступаў за «[[ФК Кола-Кола|Кола-Кола]]»]] Санчэс з’яўляецца выхаванцам чылійскага клуба «[[ФК Кабрэлоа|Кабрэлоа]]». Дэбютаваў за клуб у вельмі юным узросце і ўжо да 18 гадоў стаў важным іграком асновы і лічыўся адным з самых таленавітых ігракоў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. === «Удзінезэ» === У 2006 годзе ён быў набыты «[[ФК Удзінезэ|Удзінезэ]]» за 3 мільёны долараў і адразу быў аддадзены ў арэнду клуба «[[ФК Кола-Кола|Кола-Кола]]». Санчэс правёў за клуб амаль 50 матчаў і забіў 9 галоў. Наступны сезон ён правёў у аргенцінскім клубе «[[ФК Рывер Плэйт|Рывер Плэйт]]». У 2008 годзе «Удзінезэ» не стаў аддаваць Санчэса ў арэнду, і ігрок паступова заваяваў месца ў аснове італьянскага клуба. Летам 2008 года хадзілі чуткі аб яго пераходзе ў «[[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]», дзе Санчэс павінен быў замяніць [[Крыштыяну Раналду]] ў выпадку пераходу апошняга ў «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал]]», але пераход Алексіса не адбыўся. === «Барселона» === 21 ліпеня 2011 года быў набыты каталонскай «[[ФК Барселона|Барселонай]]», па словах прадстаўнікоў «Барселоны» за 26, а па словах прадстаўнікоў «Удзінезэ» за 43 млн еўра<ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/transfers/spbnews_NI271465_Sanches-oboshelsya-Barse-gorazdo-dorozhe-chem-vse-duma Санчес обошелся «Барсе» гораздо дороже, чем все думают]. Чемпионат.com</ref><ref>[http://www.fcbarcelona.com/web/catala/noticies/futbol/temporada11-12/07/21/n110614117999.html El Barça fitxa Alexis Sánchez]{{Недаступная спасылка}}. Lloc web oficial del FC Barcelona</ref>. У новым клубе футбаліст абраў 9 нумар<ref>[http://ru.footballtransfer.com.ua/sp/news-2138.html Алексис Санчес выбрал себе номер в «Барселоне»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131004220533/http://ru.footballtransfer.com.ua/sp/news-2138.html |date=4 кастрычніка 2013 }} Футбольные трансферы</ref>. Алексіс, такім чынам, стаў першым чылійцам, які гуляў за «Барселону»<ref>[http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada11-12/07/21/n110720118483.html Barça sign Alexis Sánchez] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110809044524/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada11-12/07/21/n110720118483.html |date=9 жніўня 2011 }}. FC Barcelona</ref>. У інтэрв’ю галоўны трэнер каталонцаў заявіў, што Санчэс яму спадабаўся тым, што можа згуляць на ўсіх трох атакуючых пазіцыях, ён паказвае інтэнсіўныя абарончыя навыкі<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/14240148.stm Alexis Sanchez joins Barcelona from Udinese for £23m]. BBC Sport</ref>. Яго дэбютны сезон у «Барселоне» быў часткова азмрочаны кароткатэрміновымі траўмамі. Санчэс дэбютаваў 14 жніўня 2011 года ў матчы [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубка Іспаніі]], аднак атрымаў траўму сцягна пасля барацьбы з [[Марселу Віейра|Марселу]]<ref>[http://www.barcaloco.com/2011/08/alexis-sanchez-sidelined-one-week-with-injury/ Alexis Sanchez sidelined one week with injury] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131113153203/http://www.barcaloco.com/2011/08/alexis-sanchez-sidelined-one-week-with-injury/ |date=13 лістапада 2013 }}. Barcaloco.com.</ref>. Ужо праз два тыдні Санчэс вярнуўся ў асноўную групу ігракоў і выйшаў на замену ў матчы [[Суперкубак Еўропы па футболе|Суперкубка Еўропы]], дзе «Барса» атрымала перамогу з лікам 2:0. У верасні Алексіс дэбютаваў у [[Ла Ліга|Ла Лізе]] і нават забіў гол у пераможным з лікам 5:0 матчы супраць «[[ФК Вільярэал|Вільярэала]]». Аднак праз тыдзень, 10 верасня 2011 года чыліец пакінуў пляцоўку на насілках пасля 30 хвілін матча ў супрацьстаянні з «[[ФК Рэал Сасьедад|Рэал Сасьедадам]]». Санчэс вярнуўся да гульняў 1 лістапада 2011 года ў выязным матчы супраць чэшскай «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыі]]»<ref>[http://soccernet.espn.go.com/report?id=331221&cc=5739 Report: Viktoria Plzen v Barcelona] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120715150129/http://soccernet.espn.go.com/report?id=331221&cc=5739 |date=15 ліпеня 2012 }}. Soccernet.espn.go.com</ref>. 10 снежня 2011 года ён забіў гол у браму «Рэала» ў пераможным матчы (1:3). 14 лютага 2012 года Санчэс забіў свае першыя галы ў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]], дзякуючы чаму «Барселона» атрымала перамогу з лікам 3:1 у матчы супраць «[[ФК Баер Леверкузен|Баера]]». 10 лютага 2013 года Санчэс забіў свой першы гол у [[Ла Ліга 2012/2013|Ла Лізе 2012/13]] у хатнім матчы супраць «[[ФК Хетафэ|Хетафэ]]», які скончыўся з лікам 6:1<ref>[http://espnfc.com/news/story/_/id/1334866/alexis-sanchez-relieved-to-break-barcelona-goal-drought?cc=3436 Sanchez relieved to break goal drought]. ESPN</ref>. З лютага Санчэс забіў у матчах супраць «[[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|Дэпартыва]]», «[[ФК Мальёрка|Мальёркі]]», басконскага «[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетыка]]», «[[ФК Рэал Бетыс|Бетыса]]», мадрыдскага «[[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]» і «[[ФК Эспаньёл|Эспаньёла]]» да канца сезона. 5 студзеня 2014 года нападнік аформіў свой першы хет-трык у складзе «Барселоны» ў пераможным з лікам 4:0 матчы супраць «[[ФК Эльчэ|Эльчэ]]»<ref>[http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/first-hat-trick-for-alexis-sanchez First hat trick for Alexis Sánchez]. FC Barcelona.</ref>. === «Арсенал» === 10 ліпеня 2014 года Санчэс падпісаў доўгатэрміновы кантракт з «[[ФК Арсенал Лондан|Арсеналам]]», як паведамляецца, сума трансферу склала каля 30—35 млн фунтаў стэрлінгаў<ref>[http://www.arsenal.com/news/news-archive/20140710/alexis-sanchez-agrees-to-join-arsenal Alexis Sanchez agrees to join Arsenal]. Arsenal.com.</ref><ref>[http://www.bbc.com/sport/0/football/28177987 Alexis Sanchez: Barcelona forward signs for Arsenal]. BBC Sport.</ref>. У складзе лонданскай каманды стаў адным з лідараў. Улетку 2017 года нападніка планаваў набыць «[[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]]», з галоўным трэнерам якога [[Хасеп Гвардыёла|Хасепам Гвардыёлам]] Санчэс працаваў у «Барселоне». Аднак «Арсенал» адмовіўся прадаваць іграка, і сезон 2017/18 ён пачаў у складзе лонданцаў. === «Манчэстэр Юнайтэд» === У студзені 2018 года ў абмен на [[Генрых Мхітаран|Генрыха Мхітарана]] перайшоў у «[[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]»<ref>[https://by.tribuna.com/football/1059498135.html «МЮ» объявил о трансфере Санчеса, «Арсенал» — Мхитаряна]. by.tribuna.com</ref>. === «Інтэрнацыянале» і «Марсель» === У жніўні 2019 года на правах арэнды далучыўся да італьянскага «[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]»<ref>[https://by.tribuna.com/football/1077693752.html «Интер» арендовал Санчеса у «МЮ»]. by.tribuna.com</ref>. У жніўні 2020 года перайшоў у клуб на трывалай аснове, падпісаўшы трохгадовы кантракт<ref>[https://by.tribuna.com/football/1087658591.html Санчес заключил с «Интером» контракт до 2023 года. Клуб подписал его бесплатно]. by.tribuna.com</ref>. У жніўні 2022 года кантракт з міланскім клубам па пагадненні бакоў быў разарваны<ref>[https://football.by/news/166601.html «Интер» объявил о расторжении контракта с Алексисом Санчесом]. football.by</ref>, і неўзабаве Санчэс далучыўся да французскага «[[ФК Алімпік Марсель|Марселя]]». У жніўні 2023 года вярнуўся ў «[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]»<ref>{{cite web|date = 2023-08-26|url = https://football.by/news/178118 |title = Алексис Санчес вернулся в "Интер" |website = football.by|accessdate = 2023-08-26|language = ru}}</ref>. == Міжнародная кар’ера == [[Файл:Alexis Sanchez - Spain vs. Chile, 10th September 2013.jpg|thumb|220px|Санчэс у кашулі нацыянальнай [[Зборная Чылі па футболе|зборнай Чылі]]]] Санчэс дэбютаваў за зборную, калі яму яшчэ не было 18, і выклікаецца ў яе склад і дагэтуль. У 2010 годзе быў уключаны ў заяўку чылійцаў на [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|чэмпіянат свету]]. У 2015 годзе разам са сваёй зборнай стаў пераможцам хатняга Кубка Амерыкі, забіўшы вырашальны пенальці ў пасляматчавай серыі фінальнага матча супраць [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]]. == Дасягненні == '''«Кола-Кола»''': * [[Чэмпіянат Чылі па футболе|Чэмпіён Чылі]] (2): апертура 2006, апертура 2007 '''«Рывер Плейт»''': * [[Чэмпіянат Аргенціны па футболе|Чэмпіён Аргенціны]]: клаўсура 2008 '''«Барселона»''': * [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе|Чэмпіён Іспаніі]]: 2013 * Уладальнік [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]]: 2012 * Уладальнік [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубка Іспаніі]] (2): 2011, 2013 * Уладальнік [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]]: 2011 * Пераможца [[Клубны чэмпіянат свету па футболе|клубнага чэмпіяната свету]]: 2011 '''«Арсенал»''': * Уладальнік [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]] (2): 2015, 2017 * Уладальнік [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубка Англіі]]: 2014 '''«Інтэрнацыянале»''': * [[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]]: 2021 * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: 2022 * Уладальнік [[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубка Італіі]]: 2021 == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Інтэрнацыянале}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = background:#D72B1F; color:white; border: 1px solid #0039A6; |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Чылі |Склад зборнай Чылі па футболе на чэмпіянаце свету 2010 |Склад зборнай Чылі па футболе на Кубку Амерыкі 2011 |Склад зборнай Чылі па футболе на чэмпіянаце свету 2014 |Склад зборнай Чылі па футболе на Кубку Амерыкі 2015 |Склад зборнай Чылі па футболе на Кубку Амерыкі 2016 |Склад зборнай Чылі па футболе на Кубку канфедэрацый 2017 |Склад зборнай Чылі па футболе на Кубку Амерыкі 2019 |Склад зборнай Чылі па футболе на Кубку Амерыкі 2021 }} {{DEFAULTSORT:Санчэс Алексіс}} [[Катэгорыя:Футбалісты Чылі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Чылі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Кабрэлоа]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Удзінезэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Кола-Кола]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рывер Плэйт]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Барселона]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Лондан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Манчэстэр Юнайтэд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Алімпік Марсель]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Паўднёвай Амерыкі па футболе]] krtl40rcpj7thzhpdlf7jw41ou48umc Строчыца 0 281521 5155530 5106729 2026-06-18T07:06:46Z M.L.Bot 261 афармленне 5155530 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Строчыца |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 49|lat_sec = 14 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 21|lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Шчомысліцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243010434 }} '''Стро́чыца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Stročyca}}, {{lang-ru|Строчица}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шчомысліцкі сельсавет|Шчомысліцкага сельсавета]]. На паўночны ўсход ад вёскі, за ракой [[Пціч (рака)|Пціч]] размешчаны [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]. За 1,5 км на паўночны захад знаходзіцца г.зв. Строчыцкае гарадзішча (болей вядомае як [[Гарадзішча на Менцы]]). У 1924—1939 гадах цэнтр [[Строчыцкі сельсавет|Строчыцкага сельсавета]]. == Назва == Сярод [[Эйшышкі|эйшышскага]] [[Баяры|баярства]] ў Перапісе войска [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] 1528 года — «''Шымъко Строчевич»''<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 89.</ref>. У ХІХ ст. фіксаваліся прозвішчы Строч ([[Празарокі]]), Страч ([[Варняны]]), Страчэўскі ([[Беняконі]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-M9GK-L?i=434&cc=4166194&cat=1116939</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-K3G5-1?i=719&lang=en</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS93-Z9FW-N?i=92&cat=742007</ref>, ёсць літоўскае патранімічнае ''Stračkaitis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=1ccf19f6cc1ea705cb9f9bbd5aec3a42</ref>. == Гісторыя == У 1709 годзе згадваецца як вёска Строчыцы ў складзе фальварка [[Гарадзішча (Шчомысліцкі сельсавет)|Гарадзішча]] ў [[Менскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1727, воп. 1, спр. 8, с. 1247</ref>. == Насельніцтва == * [[1999]] — 96 чалавек. * [[2010]] — 61 чалавек. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шчомысліцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шчомысліцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] c498k2x0yjzx4wlziue9dfl7kd3kx3x Таруньскі мір 1466 года 0 291811 5155488 2183627 2026-06-18T02:28:17Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Другі Тарунскі мір]] 5155488 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Другі Тарунскі мір]] g89zr1dagnrqp8zy6nmvcbd4dthraep Печкі (Маларыцкі раён) 0 294796 5155393 5154817 2026-06-17T17:49:51Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5155393 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Печкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Печкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Piečki_(1).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 57|lat_sec = 26 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 02|lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Маларыцкі |сельсавет = Велікарыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242980806 }} '''Пе́чкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пячкы́'''</ref> ({{lang-be-trans|Piečki}}, {{lang-ru|Печки}}) — [[вёска]] ў [[Маларыцкі раён|Маларыцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Велікарыцкі сельсавет|Велікарыцкага сельсавета]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Велікарыцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-17}} [[Катэгорыя:Велікарыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маларыцкага раёна]] jb3be5qq9xp1owyyejceslpahwdjx8a Размовы:Лайма (міфалогія) 1 305526 5155597 2232809 2026-06-18T10:37:38Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Лайма]] у [[Размовы:Лайма (міфалогія)]]: ёсць тапонім, імя 2232809 wikitext text/x-wiki {{пераклад|ru|Лайма}} a8rpk82u2p3ax3us5jh3a0294e8qj96 Лайма (міфалогія) 0 305527 5155595 4640580 2026-06-18T10:37:38Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Лайма]] у [[Лайма (міфалогія)]]: ёсць тапонім, імя 4640580 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Лайма}} {{міфалагічны персанаж}} '''Ла́йма''', Лайме ({{lang-lt|Laima}} або ''Laimė'', {{lang-lv|Laima}}, таксама ''Laimas māte — «маці шчасця»'') — багіня шчасця і лёсу ў міфалогіі ўсходніх балтыйскіх народаў — [[латышы|латышоў]], [[латгальцы|латгальцаў]] і [[літоўцы|літоўцаў]]. З’яўляецца апякункай ро́даў і абаронцай кароў і г. д. Дачка Бога ([[Дзіевас]]а, Дзіеўса). Часам выступае разам з [[Дэкла]]й і [[Карта, міфалогія)|Картай]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Карта}}</ref>. У літоўскай міфалогіі Лайма супрацьпастаўляецца [[Гільціне]], якая ўвасабляе няшчасці або смерць. Па літоўскім павер’ям да нованароджанага прыходзяць дзве жанчыны: Лайма і Гільціне, якія вызначаюць яго лёс. Лайма дапамагае дзяўчатам ў пошуках жаніха і вясельных справах. Латышы лічаць, што Лайма апякае цяжарных жанчын і дапамагае пры родах. Лайма падкладае нованароджанаму хустку, што вызначае яго шчаслівае жыццё. Часам яе вобраз звязаны з [[Дзева Марыя|Дзевай Марыяй]] або [[Мара (багіня)|Марай]]<ref>Лайма // [[Мифологический словарь]]/ Гл. ред. [[Мелетинский, Елеазар Моисеевич|Е. М. Мелетинский]]. — М.:[[Велика російська енциклопедія (видавництво)|Советская энциклопедия]], 1990. — 672 с.</ref>. {{зноскі}} {{Балтыйская міфалогія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйская міфалогія]] [[Катэгорыя:Латышская міфалогія]] [[Катэгорыя:Багіні ўрадлівасці]] jqa591668u4cs7jqlnc10hqj0uso5d1 Вёска Есьманы, Сугваздаўскі сельсавет 0 309890 5155478 2888980 2026-06-18T02:26:37Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Есьманы (вёска)]] 5155478 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Есьманы (вёска)]] the11vbyp1bgpihaubefyn48frazlph Алена Ільінічна Падкамінская 0 312474 5155453 4762664 2026-06-17T22:21:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155453 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Алена Падкамінская | Арыгінал імя = | Фота = Elena Podkaminskaya 2014.jpg | Шырыня = 250px | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Алена Ільінічна Падкамінская | Дата нараджэння = 10.04.1979 | Месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Масква}} | Грамадзянства = {{RUS}} | Прафесія = {{Актрыса|Расіі|XXI стагоддзя}} | Веравызнанне = | Гады актыўнасці = [[2002]] — цяпер. час | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = 2203663 | Сайт =[http://podkaminskaya.com/ podkaminskaya.com] }} '''Алена Ільінічна Падкамінская''' (нар. [[10 красавіка]] [[1979]], [[Масква]]) — расійская актрыса тэатра і кіно. Скончыла [[Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна]] (курс а. А. Шырвінта) у 2001 г. У трупе Тэатра сатыры — з 2000 г. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і музыкантаў. Бацька актрысы — Ілля Міхайлавіч Падкамінскі (замстаршыні Шчарбінцы, 2012—2014), старшыня пасялення Рагоўскае (з 2014) ў Маскве, заснаваў у Шчарбінцы студыю мастацтваў «Вясёлка»<ref>{{cite web|url=http://helpsherbinka.ru/vozvrashhenie-velikogo-kombinatora-podkaminskogo-i-m/|title=Возвращение великого комбинатора Подкаминского|publisher=Helpshcerbinka.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160321001409/http://helpsherbinka.ru/vozvrashhenie-velikogo-kombinatora-podkaminskogo-i-m/|archive-date=21 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>; маці Святлана Яўгенаўна, кіруе музычнай студыяй элементарнага музіцыравання «Вяселка» і з’яўляецца дэпутатам Шчабінцінскага гарадскога савета<ref>{{cite web|url=http://vmdaily.ru/news/2013/03/28/elena-podkaminskaya-bit-zvezdoj-suetno-189516.html|title=Алена Падкамінская: Быць зоркай суетно|author=Аксана Крученко|date=2013-03-28|work=Вячэрняя Масква|access-date=2014-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605023300/http://vmdaily.ru/news/2013/03/28/elena-podkaminskaya-bit-zvezdoj-suetno-189516.html|archive-date=5 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Скончыла [[Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна]] (2001, курс [[Аляксандр Анатольевіч Шырвінт|А. А. Шырвінта]]). З [[2000]]а — у трупе [[Маскоўскі тэатр сатыры|Тэатра Сатыры]].<ref>{{cite web|url=http://www.сатыра.ru/actors/podkaminskaya-e-i.html|title=Афіцыйны сайт маскоўскага акадэмічнага тэатра сатыры}}{{Недаступная спасылка}}</ref> Дэбют у кіно — роля Уршулі Борн ў фільме «[[Няўдача Пуаро, тэлесерыял|Няўдача Пуаро]]» (рэжысер [[Сяргей Урсуляк]], 2002)<ref name="tea" /> З [[2012]] года найбольш вядомая тэлегледачам удзелам у тэлесерыяле «[[Кухня, тэлесерыял|Кухня]]»<ref name="kp">{{cite web|url=http://kp.ru/daily/25996.2/2924523|title=Алена Падкамінская: «У рэстаранах баюся ўварвацца на кухню і пачаць кіраваць!»|date=2012-12-05|парадак=[[Камсамольская праўда]]|format=интервью|access-date=2013-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6ECHlIQFL?url=http://www.kp.ru/daily/25996.2/2924523|archive-date=5 лютага 2013|url-status=live}}</ref>. У чэрвені [[2013]]а Алена Падкамінская з’явілася на вокладцы мужчынскага часопіса [[Maxim]]<ref>[http://life-star.ru/page/9449 Алена Падкамінская ў часопісе Maxim]</ref>. [[30 лістапада]] [[2013]] года стала пераможцай шоу [[Танцы з зоркамі]] у пары з Андрэем Карпавым. З [[6 верасня]] [[2014]] па [[28 снежня]] [[2014]] года ўдзельнічала ў штотыднёвым тэлевізійным шоу Першага канала «Ледніковы перыяд-5» з партнёрам Пятром Чарнышовым, і яны заваявалі Прыз Глядацкіх Сімпатый. == Ацэнкі творчасці == Крытыкам [[Рыгор Анатольевіч Заслаўскі|Р. Заслаўскім]] была ў 2005 годзе заўважаная ў спектаклі «Хома эрэктус»: «„Яна эфектная, яна экстравагантная, можа быць эксцэнтрычнай, а можа — просталінейнай, і пры ўсім гэтым у яе гульні ёсць нешта ад ранейшай Сатыры, калі гумар быў складзены, а сатыра — пераборлівыя“»<ref name=ng/>. У 2012 годзе высокую ацэнку крытыкаў заслужыла яе ролю ў п’есе «[[Сродкі ад спадчыны]]», дзе яна гуляе разам з [[Федар Віктаравіч Дабранраваў|Фёдарам Дабранрававым]].<ref name=lgz/> == Фільмаграфія == * [[2002]] — [[Няўдача Пуаро, тэлесерыял|Няўдача Пуаро]] (тэлесерыял) * 2002 — Джокер — «Лідачка» * [[Кодэкс гонару 2]] (2003) — «Іна» * [[Ландыш серабрысты 2]] (тэлесерыял, 2004) * [[Ад'ютанты любові]] (тэлесерыял, 2005) — «[[Банапарт, Паліна|Паліна Банапарт]]» * [[Андэрсан. Жыццё без кахання]] (2006) — «Даратэя Мельхіёр» * Сядзелка (2007) — «Святла» * Абарона супраць (тэлесерыял, 2007) — «Алена Бакова» * [[Начныя сёстры]] (2007) — «Марына» * Важней, чым каханне (тэлесерыял, 2007) — «Ліда» * [[Некалькі простых жаданняў]] (2007) * [[Двойчы ў адну раку]] (2008) — «Святла» * Выкрасці ў… (тэлесерыял, 2008) * [[Заселены востраў, фільм, 2008|Заселены востраў]] (2008) — «сакратар Вандроўніка» * Я вярнуся (тэлесерыял, 2008) — «Зоя, сястра Мусі» * Пятроўка, 38. Каманда Сямёнава (тэлесерыял, 2008) — «Ніна Затаева» * Чалавек без пісталета (тэлесерыял, 2008) * [[Браты Карамазавы, тэлесерыял|Браты Карамазавы]] (тэлесерыял, 2009) — «Агаф’я Іванаўна» * [[Таемная варта, тэлесерыял|Таемная варта]]: Смяротныя гульні (тэлесерыял, 2009) — «Ветрава» * Аўгусту пасол (тэлесерыял, 2009) * У бок ад вайны (2009) — «Маша» * Прагон (2009) * [[Аб чым гавораць мужчыны]] (2010) — «Насця» * Буду памятаць (2010)<ref>[http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/ros/82795/annot/ Буду памятаць (2010)] на kino-teatr.ru</ref> — «Лена» * [[Пра што яшчэ кажуць мужчыны]] (2011) — «Насця»<ref>{{cite web|url=http://www.cultradio.ru/doc.html?id=410786&cid=44|title=Аб чым, на іх думку, яшчэ кажуць мужчыны, раскажа Квартэт І|date=2011-12-29|парадак=[[Культура (радыестанцыя)|Радые«Культура»]]|access-date=2013-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6ECHvjQXu?url=http://www.cultradio.ru/doc.html?id=410786|archive-date=5 лютага 2013|url-status=live}}</ref> * Зваротны білет (тэлесерыял) (2012) — «Маша» * 2011 — Без следу (тэлесерыял, 2011—2012)<ref>[http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/ros/95169/annot/ Без следу (тэлесерыял, 2011—2012)] на kino-teatr.ru</ref> — «Каця» * [[Кухня, тэлесерыял|Кухня]] (тэлесерыял, 2012—2015) — «Вікторыя Ганчарова (галоўная роля)<ref>{{cite web|url=http://showbiz.delfi.ua/news/movies/serial-kuhnya-aktery-i-ih-personazhi.d?id=1800133|title=Серыял «Кухня»: акцеры і іх персонажи|last=Деяк|first=Леонид|date=2013-01-19|work=delfi.ua|access-date=2013-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6ECHrRFou?url=http://showbiz.delfi.ua/news/movies/serial-kuhnya-aktery-i-ih-personazhi.d?id=1800133|archive-date=5 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>» * 2012 — Толькі пра каханне (тэлесерыял, 2012) — «Каця» * 2013 — [[Усё будзе добра]] — «Жанна, палюбоўніца Руслана Эдуардавіча» * 2013 — Лес па імя «Фарман» — «Вольга»<ref>{{cite web|url=http://www.lgz.ru/article/17436|title=Балет, самалеты, любоў|author=Алена Іенаў|coauthors=Уладзімір Сухомлинов|парадак=[[Літаратурная газета]]|date=2011-10-19|access-date=2013-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6ECHoLCNa?url=http://www.lgz.ru/article/17436|archive-date=5 лютага 2013|url-status=live}}</ref> * 2014 — [[Кухня ў Парыжы]] (2014) — «Вікторыя Ганчарова» * 2015 — [[Метад Фрэйда]] −2<ref>[http://www.vokrug.tv/product/show/Metod_Freida_2_sezon/ Метад Фрэйда −2]</ref> * 2016 — Любоў напракат<ref>{{Cite web |url=http://kinofrukt.net/melodramy/617-lyubov-naprokat-2016.html |title=Каханне напракат (2016) |access-date=24 лютага 2016 |archive-date=4 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204034203/http://kinofrukt.net/melodramy/617-lyubov-naprokat-2016.html |url-status=dead }}</ref> — «Алена» (гал. ролю) * 2016 — Кухня ў Шанхаі — «Вікторыя Ганчарова» * 2019 — [[ІП Пірагова]] — Вера Міхеева == Тэатральныя работы == У [[Маскоўскі тэатр сатыры|Маскоўскім тэатры сатыры]]: * [[Занадта жанаты таксіст]] — Барбара Сміт<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/390523|title=Занадта смешная камедыя|author=Марына Шимадина|date=2003-06-21|work=[[Коммерсантъ]]|access-date=2013-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6ECHxIy7e?url=http://www.kommersant.ru/doc/390523|archive-date=5 лютага 2013|url-status=live}}</ref> * Хомо эректус — прастытутка Ксв<ref name=ng>{{cite web|url=http://www.ng.ru/culture/2005-02-25/12_homo.html|title=Чалавек прямостоящий і тэатр прямолежащий|author=Рыгор Заслаўскі|date=2005-02-25|парадак=[[Незалежная газета]]|access-date=2013-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6ECHzaQ25?url=http://www.ng.ru/culture/2005-02-25/12_homo.html|archive-date=5 лютага 2013|url-status=live}}</ref> * [[Таленты і прыхільнікі]] — Негина<ref name=tea>{{cite web|url=http://www.teatral-online.ru/news/3081|title=Алена Падкамінская ўпершыню згуляе Островского|date=2011-02-15|work=Театрал|access-date=2013-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6ECI4KWnN?url=http://www.teatral-online.ru/news/3081|archive-date=5 лютага 2013|url-status=live}}</ref> * Сродкі ад спадчыны — Ізабэла<ref name=lgz>{{cite web|url=http://culture.ru/press-centre/reportages/2772|title=Лепшае сродак ад усяго|author=О. Нікіцін / «[[Літаратурная газэта]]»|work=Партал культурнай спадчыны России|date=2012-12-20|access-date=2013-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6ECI6mOGE?url=http://culture.ru/press-centre/reportages/2772/|archive-date=5 лютага 2013|url-status=dead}}</ref> * Мальер (Кабала святош) — Арманда {{зноскі}} == Спасылкі == * Афіцыйная група актрысы [https://vk.com/podkaminskayaofficial «ВКонтакте»] * Афіцыйны [https://instagram.com/podkaminskaya_official/ Instagram Алены Падкамінской] * [http://www.satire.ru/actors/podkaminskaya-e-i.html Алена Падкамінская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304105639/http://www.satire.ru/actors/podkaminskaya-e-i.html |date=4 сакавіка 2016 }} на сайце Тэатра сатыры * [http://www.kiz.ru/content/stars/elena_podkaminskajaintuicii_doverjaju_bezogovorochno.html Алена Падкамінская: «Інтуіцыі давяраю безумоўна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140406144120/http://www.kiz.ru/content/stars/elena_podkaminskajaintuicii_doverjaju_bezogovorochno.html |date=6 красавіка 2014 }} // «Прыгажосць & Здароўе», сакавік 2014 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Падкамінская Алена Ільінічна}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Тэатральнага інстытута імя Барыса Шчукіна]] hrkrznckqa8b8mzpxic0mrtp0ldgal2 Ясьманы 0 315905 5155495 2889407 2026-06-18T02:29:27Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Есьманы (вёска)]] 5155495 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Есьманы (вёска)]] the11vbyp1bgpihaubefyn48frazlph Аксана Фёдараўна Ткачук 0 335150 5155379 5037674 2026-06-17T16:46:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155379 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} {{цёзкі2|Ткачук}} '''Аксана Фёдараўна Ткачу́к''' (нар. {{ДН|10|6|1933}}, г. [[Ленінград]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — [[беларусь|беларускі]] [[архітэктар]]. [[Заслужаны архітэктар БССР]] ([[1976]]). Жонка архітэктара [[Дзмітрый Пятровіч Кудраўцаў|Дзмітрыя Кудраўцава]]. == Біяграфія == Аксана Ткачук нарадзілася [[10 чэрвеня]] [[1933]] года ў [[Ленінград]]зе ў сям’і служачага. Бацька працаваў у праектным інстытуце эканамістам, а маці — на заводзе. У 1941 годзе Аксана мусіла пайсці ў 1-ы клас, дзеці з бабуляй з’яжджалі ў пачатку года на дачу, але калі пачалася вайна, ім прыйшлося вярнуцца ў горад. Бацька неўзабаве эвакуіраваўся з інстытутам на [[Урал]], а сям’я засталася ў Ленінградзе. Перажыла ў [[Блакада Ленінграда|блакадным Ленінградзе]] галодную зіму 1941—1942 гадоў, пасля чаго сям’я Аксаны была эвакуіравана ва ўральскі горад [[Таўда|Таўду]]<ref name="bsc">{{Cite web |url=https://bsc.by/ru/story/k-80-letiyu-so-dnya-rozhdeniya |title=К 80-летию со дня рождения |access-date=5 верасня 2018 |archive-date=10 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250210140839/https://bsc.by/ru/story/k-80-letiyu-so-dnya-rozhdeniya |url-status=dead }}</ref>. У Ленінград вярнуліся ў 1946 годзе. Аксана пайшла ў пяты клас, а на наступны год стала вучыцца ў сярэдняй мастацкай школе пры [[Ленінградская Акадэмія Мастацтваў|Акадэміі мастацтваў]]. У 1952 годзе яна паступіла на архітэктурны факультэт [[Інстытут жывапісу, скульптуры і архітэктуры імя І. Я. Рэпіна|Інстытута жывапісу, скульптуры і архітэктуры]] (выкладчыкі [[І. І. Фамін]], {{нп5|Яўген Адольфавіч Левінсан|Я. А. Левінсан|ru|Левинсон, Евгений Адольфович}}, [[С. <!--В.--> Барутчаў]]<ref name="Хто">{{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Нитиевский Александр Николаевич}}</ref>). У 1958 годзе Аксана Ткачук абараніла дыпломны праект «Палац моладзі» і стала працаваць у інстытуце «[[Ленаблпраект]]», а праз год пераехала да мужа [[Дзмітрый Кудраўцаў|Дзмітрыя Кудраўцава]] ў [[Мінск]]<ref name="bsc"/>. З 1960 года працавала ў інстытуце «[[Мінскпраект]]», у 1977—1983 гадах [[Галоўныя мастакі Мінска|галоўны мастак Мінска]], адначасова намеснік галоўнага архітэктара горада<ref name="БЭ"/>. У 1984—1991 гадах мастак па інтэр’ерах у [[Мінскі мастацка-вытворчы камбінат|Мінскім мастацка-вытворчым камбінаце]], распрацоўвала інтэр’еры грамадскіх будынкаў. У 1992—2002 кіраўнік творчай майстэрні пры Саюзе архітэктараў Беларусі<ref name="Хто"/>. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў]] з 1961 года<ref name="Хто"/>. == Творчасць == [[Файл:Рэстаран "Журавінка".JPG|thumb|Рэстаран «Журавінка»]] Кіраўнік аўтарскага калектыву праектаў будынкаў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Інстытута народнай гаспадаркі]] ([[1964]]—[[1974]]), жылых дамоў па [[вуліца Старавіленская|вул. Старавіленскай]] ([[1977]]—[[1979]]; сааўтары [[У. М. Тарноўскі]], [[А. В. Шорап]]<ref name="Хто"/>), будынка [[Дзяржаўны тэатр музычнай камедыі Беларусі|Дзяржаўнага тэатра музычнай камедыі Беларусі]] ([[1981]]; сааўтар [[У. М. Тарноўскі]]<ref name="Хто"/>)<ref name="БЭ"/>, [[Інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых працаўнікоў народнай гаспадаркі]] ([[1982]])<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Ткачук Оксана Федоровна}}</ref>, [[Дом культуры тонкасуконнага камбіната (Мінск)|Палаца культуры вытворчага тонкасуконнага аб’яднання]] ([[1984]]), планіроўкі і забудовы мікрараёнаў [[Жылы раён Ракаўская шаша|Ракаўская шаша]] 6 і 7 у [[Мінск]]у. Сярод інш. работ (у сааўтарстве): праекты [[рэстаран «Журавінка»|рэстарана «Журавінка»]] ([[1969]]) у [[Мінск]]у, рэканструкцый [[Беларускі тэатр імя Я. Коласа|Беларускага тэатра імя Я. Коласа]] ў [[Віцебск]]у ([[1985]]), будынкаў [[19 ст.]] па [[Камсамольская вуліца (Мінск)|вул. Камсамольскай]] ў [[Мінск]]у ([[1999]]) і інш<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|15|Ткачук Аксана Фёдараўна}}</ref>. У [[2003]] годзе Аксане Фёдараўне прапанавалі распрацаваць праект рэканструкцыі кінатэатра «Радзіма» пад [[Новы драматычны тэатр|драматычны тэатр «Дзе-Я?»]]. Былі рэканструяваны фасады будынка, створаны два залы — дзіцячай драматычнай студыі і глядзельны на 180 месцаў<ref name="bsc"/> (праектаванне ў 2004—2005; сааўтар [[Т. А. Шорап]]). == Узнагароды == [[Заслужаны архітэктар БССР]] ([[1976]]), узнагароджана [[Грамата Вярхоўнага Савета БССР|Граматай Вярхоўнага Савета БССР]]<ref name="bsc"/> (1980)<ref name="АСБ"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|15|Ткачу́к Аксана Фёдараўна||475}} * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Ткачу́к Аксана Фёдараўна||605}} * {{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Ткачук Оксана Федоровна}} * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Ткачук Оксана Федоровна}} == Спасылкі == * [https://www.bsa.by/bio/tkachuk-oksana-fedorovna Ткачук Оксана Федоровна]{{ref-ru}} // [[Беларускі саюз архітэктараў]] * [https://bdantd.by/?s=ткачук+оксана&id=67 Сайт Беларускага дзяржаўнага архіва навукова-тэхнічнай інфармацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240723083536/https://bdantd.by/?s=%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%87%D1%83%D0%BA+%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0&id=67 |date=23 ліпеня 2024 }} * [https://archives.gov.by/blog/news/1044464 7 июня 2023 г. в Белорусском государственном архиве научно-технической документации открылась интернет-выставка «Окружение диктует мне форму…», посвященная 90-летию заслуженного архитектора БССР Оксаны Фёдоровны Ткачук]{{ref-ru}} * [https://times.bntu.by/news/6478-intervyu-s-oksanoy-fedorovnoy-tkachuk Интервью с заслуженным архитектором БССР Оксаной Фёдоровной Ткачук]{{ref-ru}} // Сайт [[БНТУ]] {{Галоўныя мастакі Мінска}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ткачук Аксана Фёдараўна}} [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Заслужаныя архітэктары Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Мінскпраекта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Інстытута імя Рэпіна]] ki6b3vv413toa120tafqugx07c2kdsh Актыўная ацэнка 0 340944 5155382 5146253 2026-06-17T17:11:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155382 wikitext text/x-wiki '''Актыўная ацэнка''' ў вузкім сэнсе — гэта ацэнка пазнавальнай дзейнасці вучняў і яе вынікаў паводле загадзя вызначаных крытэрыяў без выстаўлення адзнакі. Тут актыўная ацэнка выступае альтэрнатывай ацэнцы падсумоўчай, якая пераважна выкарыстоўваецца для вонкавай справаздачнасці<ref>Shepard, Lorrie A. (2005). [1]. ETS Invitational Conference The Future of Assessment: Shaping Teaching and Learning, New York, October 10-11, 2005. Retrieved 25 August </ref>. '''Актыўная ацэнка''' ў шырокім сэнсе — тэхналогія навучання, заснаваная на якаснай зваротнай сувязі, дзякуючы якой вучні могуць пастаянна бачыць і разумець свае поспехі, усведамляць няўдачы і ўхіляць прабелы ў ведах і ўменнях, авалодваць працэдурамі самаацэнкі, г. зн. кіраваць асабістым вучэннем. Пры гэтым бацькі таксама з'яўляюцца суб’ектамі ацэначнай дзейнасці<ref>Запрудский, Н. И. Контрольно-оценочная деятельность учителя и учащихся: пособие для учителя /Н. И. Запрудский. — Минск: Сэр-Вит, 2012. — 160 с.</ref>. Актыўная ацэнка як тэхналогія навучання мае сістэмны характар і ўключае мэтавы, зместавы, працэсуальны і кантрольна-ацэначны кампаненты. Кожны з гэтых кампанентаў мае свае спецыфічныя характарыстыкі, што ў цэлым дазваляе гаварыць пра ўнікальнасць тэхналогіі актыўнай ацэнкі. == Паходжанне тэрміна і развіццё тэхналогіі == У англамоўнай літаратуры выкарыстоўваецца тэрмін ''Formative assessment'' (даслоўна «фармавальнае ацэньванне»). Англійскі тэрмін у 1967 годзе ўвёў ва ўжытак Майкл Скрывэн, які паказаў, што такая ацэнка істотна адрозніваецца ад іншых варыянтаў ацэнкі з гледзішча інфармацыі, якую атрымліваюць суб’екты адукацыйнага працэсу<ref>Scriven, Michael (1967). «The methodology of evaluation». In Stake, R. E.Curriculum evaluation. Chicago: Rand McNally. American Educational Research Association (monograph series on evaluation, no. 1.</ref>. Бенджамін Блум пераняў тэрмін у 1968 годзе і разгледзеў фармавальнае ацэньванне ў якасці інструмента для паляпшэння эфектыўнасці навучання студэнтаў<ref>Bloom, Benjamin S. (1968). Learning for mastery. Los Angeles, USA: University of California press.</ref>. Пол Блэк і Дылан Уільям на падставе аналізу шматлікіх публікацыяў паказалі, што фармавальнае ацэньванне — найлепшая стратэгія для забеспячэння матывацыі і адказнасці вучняў, а таксама іх вучэбных дасягненняў<ref>Paul Black and Dylan Wiliam, «Assessment and Classroom Learning», Assessment inEducation, March 1998, pp. 7-74.</ref>. З 2009 году з ініцыятывы [[Таварыства беларускай школы]] гэтая тэхналогія пачала ўкараняцца ў школах Беларусі. На першым семінары, які ў Мінску праводзіла педагог з Польшчы Данута Стэрна, удзельнікі прынялі рашэнне па-беларуску назваць тэхналогію «актыўная ацэнка» з увагі на патэнцыял актывізацыі пазнавальнай дзейнасці навучэнцаў. == Навуковыя падставы тэхналогіі == тэхналогія актыўнай ацэнкі грунтуецца на псіхалагічнай тэорыі дзейнасці, а таксама на шэрагу метадалагічных падыходаў: * дзейнасным; * сістэмным; * кампетэнтнасным; * асабова-арыентаваным<ref>[[Мікалай Іванавіч Запрудскі|Мікалай Запрудскі]]. Псіхалагічныя і педагагічныя падставы актыўнай ацэнкі // Актыўная ацэнка ў дзеянні. — Мінск: Таварыства беларускай школы, 2014. — С. 23-38. — 238 с. — 299 ас.</ref>. == Мэты тэхналогіі актыўнай ацэнкі == * забеспячэнне зваротнай сувязі паміж суб’ектамі адукацыйнага працэсу для разумення вучнямі таго, як яны вучацца; * атрыманне дыягнастычнай інфармацыі і на гэтай аснове выяўленне і ліквідацыя індывідуальных і групавых недахопаў у навучальнай дзейнасці і яе выніках; * разуменне вучнямі сваіх перспектыў у навучанні; * перамяшчэнне фокуса з атрымання адзнак на працэс атрымання ведаў; * забеспячэнне цэнтральнай ролі вучняў у адукацыйным працэсе; * развіццё ў вучняў навыкаў самаацэнкі, выхаванне пачуцця ўласнай годнасці. == Асноўныя кампаненты тэхналогіі == Ключавой ідэяй тэхналогіі актыўнай ацэнкі з'яўляецца зваротная сувязь паміж усімі суб’ектамі адукацыйнага працэсу: настаўнікам, вучнямі, бацькамі. Сродкамі зваротнай сувязі й актыўнай ацэнкі з'яўляюцца: * дыягнастычнае вызначэнне настаўнікам мэты вучэбнага занятку і самавызначэнне кожнага вучня на свой асабісты вынік пазнавальнай дзейнасці на ўроку, * крытэрыі ацэнкі, якія ўяўляюць сабой дамову паміж настаўнікам і вучнямі, служаць арыенцірам для іх дзейнасці, з'яўляюцца сродкам для самаацэнкі, узаемнай ацэнкі і ацэнкі з боку настаўніка; * размежаванне актыўнай ацэнкі без выстаўлення балаў і падсумоўчай ацэнкі ў балах; * асаблівая тэхніка пастаноўкі пытанняў настаўнікам; * вусныя і пісьмовыя каментарыі настаўніка да выкананых вучнямі працаў; * рэфлексія як механізм для перманентнага аналізу і карэкцыі дзейнасці і яе вынікаў; * далучэнне бацькоў да кантрольна-ацэначнай дзейнасці. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://aacenka.by/wp-content/uploads/2012/03/aa.pdf Актыўная ацэнка: метадычны дапаможнік / укл. Н. Ільініч. — Мінск, 2011. — 83 с.] * [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/aainaction-small.pdf Актыўная ацэнка ў дзеянні: вопыт настаўнікаў Беларусі: дапаможнік для настаўнікаў/ М. І. Запрудскі, М. Кудзейка, Т. П. Мацкевіч і інш. Пад рэд. М. І. Запрудскага. Мінск, 2014. 238 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020162228/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/aainaction-small.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }} * Запрудский, Н. И. Контрольно-оценочная деятельность учителя и учащихся: пособие для учителя /Н. И. Запрудский. — Минск: Сэр-Вит, 2012. — 160 с. * Е. Радевич. Активная оценка — оценивание для эффективного обучения: Основные элементы и результаты новой педагогической стратегии, «Народная асвета», №2, 2016, С. 19 * Святлана КІРСАНАВА, Галіна СУХАВА. [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/nasthaz-23-07-2016.pdf Не хваліся нажаўшы, а хваліся, намалаціўшы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021031531/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/nasthaz-23-07-2016.pdf |date=21 кастрычніка 2021 }}. Настаўніцкая газета, 23 ліпеня 2016 г. * Міхась КУДЗЕЙКА. «Ацэнка, якая дапамагае вучыцца», Настаўніцкая газета 6 лютага 2016 года * Надзея НІКАЛАЕВА. [http://www.zviazda.by/be/news/20160518/1463519891-aktyunaya-acenka-novaya-moda Актыўная ацэнка — новая мода?], газета «Звязда», 18 мая 2016 г. * Алена ПАЛЕЙКА: [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/nasthaz-03-03-2016.pdf «Ядро актыўнай ацэнкі — у зваротнай сувязі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021013446/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/nasthaz-03-03-2016.pdf |date=21 кастрычніка 2021 }}, Настаўніцкая газета 3 сакавіка 2016 г. * Эла ЯКУБОЎСКАЯ. [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/nasthaz-02-04-2016.pdf «Пытанні на ўроку»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021023535/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/nasthaz-02-04-2016.pdf |date=21 кастрычніка 2021 }}, Настаўніцкая газета 2 красавіка 2016 г. * Paul Black and Dylan Wiliam, «Assessment and Classroom Learning», Assessment in Education, March 1998, pp. 7-74. * Bloom, Benjamin S. (1968). Learning for mastery. Los Angeles, USA: University of California press. * Scriven, Michael (1967). «The methodology of evaluation». In Stake, R. E.Curriculum evaluation. Chicago: Rand McNally. American Educational Research Association (monograph series on evaluation, no. 1. * Danuta Sterna. Ocenianie ksztaltujace w praktyce. Warszawa: Centrum Edukacji Obywatelskiej, 2008. S. 58—69. == Спасылкі == * [http://aacenka.by/ Сайт, прысвечаны Актыўнай ацэнцы ў Беларусі] * Аксючыц С. А. [http://www.nastaunik.info/metoda/formative_assessment/9510 Актыўная ацэнка вучэбных дасягненняў як сродак фарміравання самаацэнкі малодшых школьнікаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161112025220/http://www.nastaunik.info/metoda/formative_assessment/9510 |date=12 лістапада 2016 }} * Данута Стэрна. [http://aacenka.by/?p=5049 Ацэнка, не падобная ні на што] * [http://www.zviazda.by/be/news/20160304/1457103392-shkolnaya-adznaka-pernik-ci-bizun Школьная адзнака: пернік ці бізун?] — матэрыялы круглага стала ў газеце «Звязда», 26 сакавіка 2016. [[Катэгорыя:Педагогіка]] i8dwq84bjokf5txpeabyr2xjthszdui Ганна Канапацкая 0 345893 5155624 5154008 2026-06-18T11:44:40Z 5155624 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ганна Анатолеўна Трухановіч | пасада = [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|Дэпутатка Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI склікання]] | бацька = Анатоль Іванавіч Трухановіч | маці = Людміла Трухановіч | дзеці = Аляксей Канапацкі, Настасся Канапацкая }} '''Га́нна Анато́льеўна Трухано́віч'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/390310|title=Канапацкая перастане быць Канапацкай|website=Наша Ніва|date=2026-03-13|access-date=2026-06-13}}</ref>, у шлюбе і да 2026 года — '''Канапацкая''' ({{ВДП}}) — беларуская юрыстка, прадпрымальніца. Дэпутатка [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|6-га склікання]] (2016—2019), кандыдат у прэзідэнты [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] на выбарах [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|2020]] і [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)|2025 гадоў]]. == Біяграфія == Нарадзілася 29 кастрычніка 1976 года. Скончыла мінскую школу № 55, пазней [[Юрыдычны факультэт БДУ|юрыдычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Да прызначэння дэпутаткай ў 2016 годзе была дырэктаркай ТАА «Грынрэй», якое аказвала юрыдычныя паслугі<ref>{{cite web|url = http://vybory2016.by/candidates/097-2.html|title = Канапацкая Ганна Анатолеўна|publisher = vybory2016.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20160914170027/http://vybory2016.by/candidates/097-2.html|archive-date = 14 верасня 2016|access-date = 14 верасня 2016}}</ref><ref> {{cite web|url = http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|title = Ганна Канапацкая: юрыстка, разьведзеная, дачка «легальнага беларускага мільянэра»|date = 12 верасня 2016|publisher = svaboda.rog|archive-url = https://web.archive.org/web/20160914170230/http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|archive-date = 14 верасня 2016|access-date = 14 верасня 2016}}</ref>. Свабодна ведае англійскую, рускую і беларускую мовы. == Грамадска-палітычная дзейнасць == Пазіцыянуе сябе як палітык апазіцыйны [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.svoboda.org/a/27982337.html|title=Лукашенко сыграл в оппозицию?|first=Владимир|last=Кара-Мурза|website=Радио Свобода|date=2016-09-14|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/online/news/2507129/|title=В Белорусский парламент прошли оппозиционеры|first=Саша ПЯТНИЦКАЯ|last={{!}}|website=kp.ru -|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/3087489|title=Белорусской оппозиции нашлось место в парламенте|website=www.kommersant.ru|date=2016-09-13|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mskfast.ru/news/1836888-echo/|title=Security check|website=mskfast.ru|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/662957.html|title=Охрана, неприкосновенность, пенсия. Канопацкая предлагает закон о гарантиях для экс-президента Беларуси|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. === Дзейнасць у 1995—2019 гадах === Сябра [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай Грамадзянскай партыі (АГП)]] у 1995—2019 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/663399.html|title=«За утрату доверия партии». Канопацкая свое исключение из ОГП называет репрессиями|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. У 2013—2016 гадах старшыня мінскай гарадской арганізацыі АГП. З верасня 2016 — сябра Палітрады партыі, у межах якой ўзначальвала камісію па працы з прадпрымальнікамі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.house.gov.by/ru/deputies-ru/view/kanopatskaja-anna-616/|title=Канопацкая {{!}} Депутатский корпус {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=www.house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. Удзельнічала ў [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2012)|выбарах дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь пятага склікання ў 2012]] годзе і выбарах дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў Рэспублікі Беларусь дваццаць сёмага склікання ў 2014 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/deputat-anna-kanopackaya--najti-balans-interesov-biznesa-i-gosudarstva/|title=Депутат Анна КАНОПАЦКАЯ:— найти баланс интересов бизнеса и государства|website=neg.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. На [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|Парламенцкіх выбарах 2016 года]] прызначана дэпутаткай [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў]] па Кастрычніцкай выбарчай акрузе № 97 Мінска. Член Пастаяннай камісіі па эканамічнай палітыцы. Член дэлегацыі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па ажыццяўленні кантактаў з Парламенцкай асамблеяй Савета Еўропы. Член рабочых груп Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па супрацоўніцтве з Парламентам Дзяржавы Кувейт, Парламентам Каралеўства Марока, Парламентам Рэспублікі Сінгапур, Парламентам Рэспублікі Славеніі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.house.gov.by/ru/deputies-ru/view/kanopatskaja-anna-616/|title=Канопацкая {{!}} Депутатский корпус {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=www.house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. Канапацкая была адказнай за падрыхтоўку праекта Закона Рэспублікі Беларусь «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у некаторыя законы Рэспублікі Беларусь па пытаннях дзяржаўна-прыватнага партнёрства» ў пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў па эканамічнай палітыцы<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.house.gov.by/ru/news-ru/view/10-nojabrja--goda-pod-predsedatelstvom-vaschepova-sostojalos-rasshirennoe-zasedanie-postojannoj-komissii-51620-2016/|title=10 ноября 2016 года под председательством В.А.Щепова состоялось расширенное заседание Постоянной комиссии Палаты представителей по экономической политике, в котором приняли участие ответственные работники Министерства экономики Республики Беларусь. {{!}} Новости {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=www.house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. 26 студзеня 2017 года Канапацкая правяла брыфінг для журналістаў сродкаў масавай інфармацыі па выніках паседжання камісіі [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы|Парламенцкай асамблеі Рады Еўропы]] па палітычных пытаннях і дэмакратыі, якое адбылося 24 студзеня ў межах зімовай сесіі гэтай арганізацыі ў Страсбургу (Францыя)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://house.gov.by/ru/news-ru/view/26-janvarja-2017-goda-predsedatel-postojannoj-komissii-palaty-predstavitelej-po-mezhdunarodnym-delam-52120-2017/|title=26 января 2017 года председатель Постоянной комиссии Палаты представителей по международным делам Воронецкий В.И., председатель Постоянной комиссии Палаты представителей по правам человека, национальным отношениям и средствам массовой информации Наумович А.Н. и член Постоянной комиссии Палаты представителей по экономической политике Канопацкая А.А. провели брифинг для журналистов средств массовой информации. {{!}} Новости {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. 27-28 чэрвеня 2017 года Канапацкая прыняла ўдзел у парламенцкіх слуханнях у Еўрапарламенце ў Бруселі па сітуацыі ў Беларусі, за што была пазбаўлена аплаты працоўных дзён<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/554339.html|title=Канопацкой урезали зарплату за выезд из страны без разрешения Администрации президента|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. 9-10 снежня 2019 года Канапацкая разам з беларускай дэлегацыяй наведала штаб-кватэру НАТА ў межах праграмы «Партнёрства дзеля міру»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://fondsk.ru/news/2019/12/14/kak-belorusskaja-delegacija-ocharovalas-nato.html|title=Как белорусская делегация очаровалась НАТО — Фонд стратегической культуры|website=fondsk.ru|access-date=2026-06-12}}</ref>. Будучы дэпутатка Палаты прадстаўнікоў, Канапацкая выступала за скасаванне дагавора пра саюзную дзяржаву з Расіяй і крытыкавала тагачаснага пасла ў Расіі ў Беларусі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/23/09/2020/5f2da0ba9a794785a5e94016?from=from_main_3&utm_referrer=https%3A%2F%2Fru.wikipedia.org%2F|title=Второй день протестов после президентских выборов в Белоруссии. Главное. Кто боролся за пост президента Белоруссии}}</ref>. Прыцягвалася да адміністрацыйнай адказнасці за акцыю салідарнасці з палітвязнямі<ref>{{Cite web|url=http://www.kp.by/daily/26581/3596623/|title=Анна Канопацкая: «Если получится слаженная работа, то заявим о себе и на президентских выборах»}}</ref>. Аднапартыйцы засталіся незадаволеныя дзейнасцю дэпутаткі. Дэлегаты з’езда Аб’яднанай грамадзянскай партыі ў верасні 2019 года прынялі рашэнне адмовіць Ганне Канапацкай у паўторным вылучэнні кандыдаткай у дэпутаткі на выбарах у Палату прадстаўнікоў. Канапацкая на знак пратэсту заявіла пры прыпыненне членства ў партыі<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30190000.html|title = Ганна Канапацкая заявіла, што прыпыняе сяброўства ў АГП|date = 29-9-2019|publisher = svaboda.org}}</ref>. На выбарах Ганна Канапацкая вылучалася праз збор подпісаў, але яе не зарэгістравалі як кандыдатку ў дэпутаткі. === Удзел у Прэзідэнцкіх выбарах 2020 года === {{Асноўны артыкул|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)}} 12 мая 2020 года Ганна Канапацкая прапанавалася ў кандыдаты на пасаду прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. 20 мая зарэгістравала ініцыятыўную групу з 1314 чалавек. 10 чэрвеня паведаміла, што здолела сабраць неабходныя для рэгістрацыі кандыдатам 100 тысяч подпісаў.<ref>[https://news.tut.by/elections/688123.html Канопацкая заявила о сборе необходимых 100 тысяч подписей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200610074124/https://news.tut.by/elections/688123.html |date=10 чэрвеня 2020 }} tut.by (10 чэрвеня 2020)</ref> Да 29 чэрвеня заяўляла пра падачу ў ЦВК 110 тысяч подпісаў, аднак 30 чэрвеня ЦВК паведаміла, што пасля ўсіх праверак у Канапацкай засталося 146 588 сапраўдных подпісаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/691564.html|title=ЦИК рассказал, сколько подписей сдали претенденты в президенты для регистрации кандидатами|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. 18 ліпеня 2020 года адмовілася ўдзельнічаць у тэледэбатах, зрабіўшы заяву: «Як дасведчаны і сталы палітык, я не маю ні права, ні жадання спаборнічаць з заведама больш слабымі апанентамі. Неўзабаве мне яшчэ краінай кіраваць»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/693310.html|title=«Как человек взрослый и политик ответственный». Канопацкая заявила об отказе от участия в дебатах|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. Ганна Канапацкая была адзіным з зарэгістраваных кандыдатаў у прэзідэнты, хто, паводле звестак на 20 ліпеня, не планаваў праводзіць сустрэчы з выбаршчыкамі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/693493.html|title=Кандидаты сообщили в ЦИК, сколько проведут встреч с избирателями. Больше всего — Лукашенко|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. 26 ліпеня 2020 года Канапацкая заявіла, што ў яе адрас, а таксама яе дзяцей і давераных асоб падчас сёлетняй выбарчай кампаніі паступаюць пагрозы, яна прыняла рашэнне адмовіцца ад правядзення вулічных пікетаў. Паводле яе слоў, дзейная ўлада, засяроджаная на барацьбе з іншадумствам і пратэснымі настроямі, не здольная абараніць кагосьці, акрамя сябе, што робіць вулічную агітацыю небяспечнай<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ria.ru/20200726/1574948899.html|title=Кандидат в президенты Белоруссии Канопацкая пожаловалась на угрозы|website=РИА Новости|date=20200726T1921|access-date=2026-06-12}}</ref>. 28 ліпеня 2020 года Ганна Канапацкая ў сваёй перадвыбарнай праграме заявіла, толькі выключна нацыянальныя інтарэсы павінны ляжаць у аснове яе знешняй палітыкі. Канапацкая прапанавала рухацца па еўрапейскім шляху, яна выступае за рэалізацыю замацаванага ў канстытуцыі імкнення да дзяржаўнага нейтралітэту, а таксама перагледзець усе падпісаныя раней міжнародныя дамовы, якія не адпавядаюць нацыянальным інтарэсам Беларусі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/27162.3/4260923/|title=Анна Канопацкая на белорусском ТВ: «Не верьте тому, кто будет обещать светлое будущее на следующий день после его избрания президентом»|first=Геннадий МОЖЕЙКО|last={{!}}|website=kp.ru -|date=2020-07-28|access-date=2026-06-12}}</ref>. Паводле афіцыйных даных, на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]] Ганна Канапацкая набрала 1,67 % галасоў, агулам каля 98 тысяч галасоў выбаршчыкаў<ref name=":0" />, заняўшы 4 месца, пасля пункта «супраць усіх». Пазней адзін з удзельнікаў яе выбарчай кампаніі (Зміцер Каспяровіч)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/371121|title=Касперовича перед гибелью допрашивали в польской контрразведке — расспрашивали про визы для агентов ОАЦ с паспортами прикрытия и про Бульбу|website=Наша Ніва|date=2025-08-07|access-date=2025-10-20}}</ref> заяўляў, што для вылучэння Канапацкай у прэзідэнты было сабрана ўсяго 6 тысяч подпісаў, а Аператыўна-аналітычны цэнтр Лукашэнкі вылучыў на яе кампанію 20 тысяч долараў<ref name=":10">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/355274|title=Калі Канапацкая стала цалкам падкантрольная Лукашэнку?|website=Наша Ніва|date=2024-11-16|access-date=2025-10-20}}</ref>. Пэўны час пасля выбараў Канапацкая заяўляла пра іх несапраўднасць, падала скаргу ў Вярхоўны суд аб непрызнанні выбараў<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/CEHZjj6HiOv/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-10-20}}</ref>. 12 жніўня 2020 года Ганна Канапацкая падала ў Вярхоўны суд скаргу на рашэнне Цэнтрвыбаркама па выніках выбараў кіраўніка дзяржавы. На думку Канапацкай, падставай для непрызнання вынікаў з’яўляецца грубае парушэнне палажэнняў Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь і Выбарчага кодэкса пры назначэнні і правядзенні выбараў<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/auth/sso.shtml?origin=/politics/news/2020/08/12/n_14789491.shtml|title=Кандидат Канопацкая подала жалобу в ЦИК по итогам выборов в Белоруссии|website=www.gazeta.ru|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20200821/Kanopatskaya-podala-v-sud-na-reshenie-TsIK-po-itogam-vyborov-1045517170.html|title=Канопацкая подала в суд на решение ЦИК по итогам выборов|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20200821T0820+0300|access-date=2026-06-12}}</ref>. Пасля выбараў заявіла пра намер стварыць партыю<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/258775|title=Канопацкая задумала создать национал-демократическую партию|website=Наша Ніва|date=2020-09-10|access-date=2026-06-12}}</ref>. Удзельніца [[Усебеларускі народны сход|Усебеларускага народнага схода]] ў лютым 2021 года<ref name=":10" />. У 2024 годзе называла апазіцыю ў эміграцыі «самазванцамі і махлярамі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/358366|title=Канапацкая: Ніякая гэта не апазіцыя, а зборышча самазванцаў і махляроў|website=Наша Ніва|date=2024-12-28|access-date=2025-10-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/359095|title=Канапацкая: Бабарыка — ідэйны прабацька пралубянскай нечысці, якая акапалася ў дарагіх офісах Варшавы і Вільні|website=Наша Ніва|date=2025-01-09|access-date=2025-10-20}}</ref>. === Удзел у Прэзідэнцкіх выбарах 2025 года === {{Асноўны артыкул|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)}} Выбары праводзіліся ва ўмовах [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу]] і масавых палітычных рэпрэсій [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. 31 кастрычніка 2024 года ў Цэнтральную выбарчую камісію (ЦВК) Беларусі былі пададзены дакументы на рэгістрацыю ініцыятывай групы Ганны Канапацкай<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://rec.gov.by/ru/from-telegram-ru/view/v-tsik-belarusi-predstavleny-dokumenty-o-registratsii-initsiativnoj-gruppy-grazhdan-po-sboru-podpisej-1950-2024|title=В ЦИК Беларуси представлены документы о регистрации инициативной группы граждан по сбору подписей избирателей в поддержку выдвижения Анны Канопацкой кандидатом в Президенты Республики Беларусь|website=rec.gov.by|date=2024-10-31|access-date=2026-06-12}}</ref>. 4 лістапада група была зарэгістраваная<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.rec.gov.by/ru/from-telegram-ru/view/tsik-belarusi-rassmotreny-voprosy-o-registratsii-initsiativnyx-grupp-grazhdan-v-podderzhku-vydvizhenija-1971-2024|title=ЦИК Беларуси рассмотрены вопросы о регистрации инициативных групп граждан в поддержку выдвижения кандидатов в Президенты Республики Беларусь|website=www.rec.gov.by|date=2024-11-04|access-date=2026-06-12}}</ref>, а 23 снежня ЦВК зарэгістравала Ганну Канапацкую кандыдатам у Прэзідэнты<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.rec.gov.by/ru/news-ru/view/zasedanie-tsentralnoj-komissii-2100|title=Заседание Центральной комиссии|website=www.rec.gov.by|date=2024-12-23|access-date=2026-06-12}}</ref>. 1 студзеня 2025 года Ганна Канапацкая апублікавала сваю перадвыбарчую праграму<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/policy/zamuzh_v_17_i_silnyy_parlament_izuchili_predvybornuyu_programmu_anny_kanopatskoy/|title=Замуж в 17 и сильный парламент: изучили предвыборную программу Анны Канопацкой|website=tochka.by|date=2025-01-01|access-date=2026-06-12}}</ref>. Паводле афіцыйных вынікаў набрала 1,86 % галасоў, заняўшы 4 месца (пункт «супраць усіх» сабраў 3,60 %). У верасні 2025 года разам з прапагандыстамі і старшынёй [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]] удзельнічала ў сустрэчы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з «ідэалагічным актывам»<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/kanopackaja-prisutstvovala-na-vstreche-lukashenko-s-ideologicheskim-aktivom|title=Канопацкая присутствовала на встрече Лукашенко с идеологическим активом|last=REFORM.news|website=REFORM.news|date=2025-09-17|access-date=2025-10-20}}</ref>. == Сям’я == Станам на жнівень 2020 года, Ганна Канапацкая даўно ў разводзе, мае двух дзяцей — 21-гадовага сына Аляксея (студэнт эканамічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта) і 18-гадовую дачку Анастасію (вучыцца ў Аўстрыі)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/694925.html|title=«Уверена на 100 процентов, что буду президентом Беларуси». Канопацкая — о политике и личной жизни|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/anna-kanopackaya-moya-semya-mnogo-poteryala-iz-za-togo-chto-ya-poshla-v-politiku|title=Анна Канопацкая: моя семья много потеряла из-за того, что я пошла в политику {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2020-06-12|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9056319|title=ТАСС, 26 июля 2020. Кандидат в президенты Белоруссии Анна Канопацкая рассказала об угрозах в её адрес. Угрозы также поступают в адрес её детей|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806222608/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9056319|archive-date=2020-08-06|access-date=2020-08-03}}</ref>. == Бізнес == Паводле дакументаў, Ганна Канапацкая была дырэктаркай юрыдычнай кампаніі «Грын рэй», але спыніла сваю дзейнасць пасля прызначэння дэпутаткай. У інтэрнэце пра кампанію «Грын рэй» няма падрабязнай інфармацыі, у кампаніі ніколі не было сайта<ref name="tok">{{cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=217924|title=Пра сям'ю, парламент, прэзідэнцкія амбіцыі — поўная тэкставая версія інтэрв’ю з Ганнай Канапацкай|date=21-10-2018|publisher=nashaniva.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414213255/https://nashaniva.by/?c=ar&i=217924|archive-date=15-4-2019|access-date=15-4-2019}}</ref>. У перадвыбарчай кампаніі 2016 года задэкларавала прыбытак 293 802 204 рублі за 2015 год<ref name="svaboda">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|title = Ганна Канапацкая: юрыстка, разьведзеная, дачка «легальнага беларускага мільянэра»|date = 12-9-2016|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|access-date = 15-4-2019}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{cite web|url = http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|title = Ганна Канапацкая: юрыстка, разьведзеная, дачка «легальнага беларускага мільянэра»|date = 12 верасня 2016|publisher = svaboda.rog|archive-url = https://web.archive.org/web/20160914170230/http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|archive-date = 14 верасня 2016|access-date = 14 верасня 2016}} * [https://tochka.by/articles/policy/budet_li_v_belarusi_pervaya_zhenshchina_prezident_intervyu_s_annoy_kanopatskoy/ Будет ли в Беларуси первая женщина-президент — интервью с Анной Канопацкой] (18 ноября 2024) {{Прадстаўнікі горада Мінска ў Нацыянальным сходзе}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Трухановіч Ганна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2025)]] 7ix83csg9h0o90cw5lv4e13y8pcfpw7 5155626 5155624 2026-06-18T11:48:11Z 5155626 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ганна Анатолеўна Трухановіч | пасада = [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|Дэпутатка Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI склікання]] | бацька = Анатоль Іванавіч Трухановіч | маці = Людміла Трухановіч | дзеці = Аляксей Канапацкі, Настасся Канапацкая }} '''Га́нна Анато́льеўна Трухано́віч'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/390310|title=Канапацкая перастане быць Канапацкай|website=Наша Ніва|date=2026-03-13|access-date=2026-06-13}}</ref>, у шлюбе і да 2026 года — '''Канапацкая''' ({{ВДП}}) — беларуская юрыстка, прадпрымальніца. Дэпутатка [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|6-га склікання]] (2016—2019), кандыдат у прэзідэнты [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] на выбарах [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|2020]] і [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)|2025 гадоў]]. == Біяграфія == Нарадзілася 29 кастрычніка 1976 года. Скончыла мінскую школу № 55, пазней [[Юрыдычны факультэт БДУ|юрыдычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Да прызначэння дэпутаткай ў 2016 годзе была дырэктаркай ТАА «Грынрэй», якое аказвала юрыдычныя паслугі<ref>{{cite web|url = http://vybory2016.by/candidates/097-2.html|title = Канапацкая Ганна Анатолеўна|publisher = vybory2016.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20160914170027/http://vybory2016.by/candidates/097-2.html|archive-date = 14 верасня 2016|access-date = 14 верасня 2016}}</ref><ref> {{cite web|url = http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|title = Ганна Канапацкая: юрыстка, разьведзеная, дачка «легальнага беларускага мільянэра»|date = 12 верасня 2016|publisher = svaboda.rog|archive-url = https://web.archive.org/web/20160914170230/http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|archive-date = 14 верасня 2016|access-date = 14 верасня 2016}}</ref>. Свабодна ведае англійскую, рускую і беларускую мовы. == Грамадска-палітычная дзейнасць == Пазіцыянуе сябе як палітык апазіцыйны [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.svoboda.org/a/27982337.html|title=Лукашенко сыграл в оппозицию?|first=Владимир|last=Кара-Мурза|website=Радио Свобода|date=2016-09-14|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/online/news/2507129/|title=В Белорусский парламент прошли оппозиционеры|first=Саша ПЯТНИЦКАЯ|last={{!}}|website=kp.ru -|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/3087489|title=Белорусской оппозиции нашлось место в парламенте|website=www.kommersant.ru|date=2016-09-13|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mskfast.ru/news/1836888-echo/|title=Security check|website=mskfast.ru|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/662957.html|title=Охрана, неприкосновенность, пенсия. Канопацкая предлагает закон о гарантиях для экс-президента Беларуси|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. === Дзейнасць у 1995—2019 гадах === Сябра [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай Грамадзянскай партыі (АГП)]] у 1995—2019 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/663399.html|title=«За утрату доверия партии». Канопацкая свое исключение из ОГП называет репрессиями|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. У 2013—2016 гадах старшыня мінскай гарадской арганізацыі АГП. З верасня 2016 — сябра Палітрады партыі, у межах якой ўзначальвала камісію па працы з прадпрымальнікамі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.house.gov.by/ru/deputies-ru/view/kanopatskaja-anna-616/|title=Канопацкая {{!}} Депутатский корпус {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=www.house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. Удзельнічала ў [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2012)|выбарах дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь пятага склікання ў 2012]] годзе і выбарах дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў Рэспублікі Беларусь дваццаць сёмага склікання ў 2014 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/deputat-anna-kanopackaya--najti-balans-interesov-biznesa-i-gosudarstva/|title=Депутат Анна КАНОПАЦКАЯ:— найти баланс интересов бизнеса и государства|website=neg.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. На [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|Парламенцкіх выбарах 2016 года]] абрана дэпутаткай [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў]] па Кастрычніцкай выбарчай акрузе № 97 Мінска. Член Пастаяннай камісіі па эканамічнай палітыцы. Член дэлегацыі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па ажыццяўленні кантактаў з Парламенцкай асамблеяй Савета Еўропы. Член рабочых груп Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па супрацоўніцтве з Парламентам Дзяржавы Кувейт, Парламентам Каралеўства Марока, Парламентам Рэспублікі Сінгапур, Парламентам Рэспублікі Славеніі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.house.gov.by/ru/deputies-ru/view/kanopatskaja-anna-616/|title=Канопацкая {{!}} Депутатский корпус {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=www.house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. Канапацкая была адказнай за падрыхтоўку праекта Закона Рэспублікі Беларусь «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у некаторыя законы Рэспублікі Беларусь па пытаннях дзяржаўна-прыватнага партнёрства» ў пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў па эканамічнай палітыцы<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.house.gov.by/ru/news-ru/view/10-nojabrja--goda-pod-predsedatelstvom-vaschepova-sostojalos-rasshirennoe-zasedanie-postojannoj-komissii-51620-2016/|title=10 ноября 2016 года под председательством В.А.Щепова состоялось расширенное заседание Постоянной комиссии Палаты представителей по экономической политике, в котором приняли участие ответственные работники Министерства экономики Республики Беларусь. {{!}} Новости {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=www.house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. 26 студзеня 2017 года Канапацкая правяла брыфінг для журналістаў сродкаў масавай інфармацыі па выніках паседжання камісіі [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы|Парламенцкай асамблеі Рады Еўропы]] па палітычных пытаннях і дэмакратыі, якое адбылося 24 студзеня ў межах зімовай сесіі гэтай арганізацыі ў Страсбургу (Францыя)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://house.gov.by/ru/news-ru/view/26-janvarja-2017-goda-predsedatel-postojannoj-komissii-palaty-predstavitelej-po-mezhdunarodnym-delam-52120-2017/|title=26 января 2017 года председатель Постоянной комиссии Палаты представителей по международным делам Воронецкий В.И., председатель Постоянной комиссии Палаты представителей по правам человека, национальным отношениям и средствам массовой информации Наумович А.Н. и член Постоянной комиссии Палаты представителей по экономической политике Канопацкая А.А. провели брифинг для журналистов средств массовой информации. {{!}} Новости {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. 27-28 чэрвеня 2017 года Канапацкая прыняла ўдзел у парламенцкіх слуханнях у Еўрапарламенце ў Бруселі па сітуацыі ў Беларусі, за што была пазбаўлена аплаты працоўных дзён<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/554339.html|title=Канопацкой урезали зарплату за выезд из страны без разрешения Администрации президента|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. 9-10 снежня 2019 года Канапацкая разам з беларускай дэлегацыяй наведала штаб-кватэру НАТА ў межах праграмы «Партнёрства дзеля міру»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://fondsk.ru/news/2019/12/14/kak-belorusskaja-delegacija-ocharovalas-nato.html|title=Как белорусская делегация очаровалась НАТО — Фонд стратегической культуры|website=fondsk.ru|access-date=2026-06-12}}</ref>. Будучы дэпутатка Палаты прадстаўнікоў, Канапацкая выступала за скасаванне дагавора пра саюзную дзяржаву з Расіяй і крытыкавала тагачаснага пасла ў Расіі ў Беларусі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/23/09/2020/5f2da0ba9a794785a5e94016?from=from_main_3&utm_referrer=https%3A%2F%2Fru.wikipedia.org%2F|title=Второй день протестов после президентских выборов в Белоруссии. Главное. Кто боролся за пост президента Белоруссии}}</ref>. Прыцягвалася да адміністрацыйнай адказнасці за акцыю салідарнасці з палітвязнямі<ref>{{Cite web|url=http://www.kp.by/daily/26581/3596623/|title=Анна Канопацкая: «Если получится слаженная работа, то заявим о себе и на президентских выборах»}}</ref>. Аднапартыйцы засталіся незадаволеныя дзейнасцю дэпутаткі. Дэлегаты з’езда Аб’яднанай грамадзянскай партыі ў верасні 2019 года прынялі рашэнне адмовіць Ганне Канапацкай у паўторным вылучэнні кандыдаткай у дэпутаткі на выбарах у Палату прадстаўнікоў. Канапацкая на знак пратэсту заявіла пры прыпыненне членства ў партыі<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30190000.html|title = Ганна Канапацкая заявіла, што прыпыняе сяброўства ў АГП|date = 29-9-2019|publisher = svaboda.org}}</ref>. На выбарах Ганна Канапацкая вылучалася праз збор подпісаў, але яе не зарэгістравалі як кандыдатку ў дэпутаткі. === Удзел у Прэзідэнцкіх выбарах 2020 года === {{Асноўны артыкул|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)}} 12 мая 2020 года Ганна Канапацкая прапанавалася ў кандыдаты на пасаду прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. 20 мая зарэгістравала ініцыятыўную групу з 1314 чалавек. 10 чэрвеня паведаміла, што здолела сабраць неабходныя для рэгістрацыі кандыдатам 100 тысяч подпісаў.<ref>[https://news.tut.by/elections/688123.html Канопацкая заявила о сборе необходимых 100 тысяч подписей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200610074124/https://news.tut.by/elections/688123.html |date=10 чэрвеня 2020 }} tut.by (10 чэрвеня 2020)</ref> Да 29 чэрвеня заяўляла пра падачу ў ЦВК 110 тысяч подпісаў, аднак 30 чэрвеня ЦВК паведаміла, што пасля ўсіх праверак у Канапацкай засталося 146 588 сапраўдных подпісаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/691564.html|title=ЦИК рассказал, сколько подписей сдали претенденты в президенты для регистрации кандидатами|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. 18 ліпеня 2020 года адмовілася ўдзельнічаць у тэледэбатах, зрабіўшы заяву: «Як дасведчаны і сталы палітык, я не маю ні права, ні жадання спаборнічаць з заведама больш слабымі апанентамі. Неўзабаве мне яшчэ краінай кіраваць»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/693310.html|title=«Как человек взрослый и политик ответственный». Канопацкая заявила об отказе от участия в дебатах|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. Ганна Канапацкая была адзіным з зарэгістраваных кандыдатаў у прэзідэнты, хто, паводле звестак на 20 ліпеня, не планаваў праводзіць сустрэчы з выбаршчыкамі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/693493.html|title=Кандидаты сообщили в ЦИК, сколько проведут встреч с избирателями. Больше всего — Лукашенко|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. 26 ліпеня 2020 года Канапацкая заявіла, што ў яе адрас, а таксама яе дзяцей і давераных асоб падчас сёлетняй выбарчай кампаніі паступаюць пагрозы, яна прыняла рашэнне адмовіцца ад правядзення вулічных пікетаў. Паводле яе слоў, дзейная ўлада, засяроджаная на барацьбе з іншадумствам і пратэснымі настроямі, не здольная абараніць кагосьці, акрамя сябе, што робіць вулічную агітацыю небяспечнай<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ria.ru/20200726/1574948899.html|title=Кандидат в президенты Белоруссии Канопацкая пожаловалась на угрозы|website=РИА Новости|date=20200726T1921|access-date=2026-06-12}}</ref>. 28 ліпеня 2020 года Ганна Канапацкая ў сваёй перадвыбарнай праграме заявіла, толькі выключна нацыянальныя інтарэсы павінны ляжаць у аснове яе знешняй палітыкі. Канапацкая прапанавала рухацца па еўрапейскім шляху, яна выступае за рэалізацыю замацаванага ў канстытуцыі імкнення да дзяржаўнага нейтралітэту, а таксама перагледзець усе падпісаныя раней міжнародныя дамовы, якія не адпавядаюць нацыянальным інтарэсам Беларусі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/27162.3/4260923/|title=Анна Канопацкая на белорусском ТВ: «Не верьте тому, кто будет обещать светлое будущее на следующий день после его избрания президентом»|first=Геннадий МОЖЕЙКО|last={{!}}|website=kp.ru -|date=2020-07-28|access-date=2026-06-12}}</ref>. Паводле афіцыйных даных, на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]] Ганна Канапацкая набрала 1,67 % галасоў, агулам каля 98 тысяч галасоў выбаршчыкаў<ref name=":0" />, заняўшы 4 месца, пасля пункта «супраць усіх». Пазней адзін з удзельнікаў яе выбарчай кампаніі (Зміцер Каспяровіч)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/371121|title=Касперовича перед гибелью допрашивали в польской контрразведке — расспрашивали про визы для агентов ОАЦ с паспортами прикрытия и про Бульбу|website=Наша Ніва|date=2025-08-07|access-date=2025-10-20}}</ref> заяўляў, што для вылучэння Канапацкай у прэзідэнты было сабрана ўсяго 6 тысяч подпісаў, а Аператыўна-аналітычны цэнтр Лукашэнкі вылучыў на яе кампанію 20 тысяч долараў<ref name=":10">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/355274|title=Калі Канапацкая стала цалкам падкантрольная Лукашэнку?|website=Наша Ніва|date=2024-11-16|access-date=2025-10-20}}</ref>. Пэўны час пасля выбараў Канапацкая заяўляла пра іх несапраўднасць, падала скаргу ў Вярхоўны суд аб непрызнанні выбараў<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/CEHZjj6HiOv/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-10-20}}</ref>. 12 жніўня 2020 года Ганна Канапацкая падала ў Вярхоўны суд скаргу на рашэнне Цэнтрвыбаркама па выніках выбараў кіраўніка дзяржавы. На думку Канапацкай, падставай для непрызнання вынікаў з’яўляецца грубае парушэнне палажэнняў Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь і Выбарчага кодэкса пры назначэнні і правядзенні выбараў<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/auth/sso.shtml?origin=/politics/news/2020/08/12/n_14789491.shtml|title=Кандидат Канопацкая подала жалобу в ЦИК по итогам выборов в Белоруссии|website=www.gazeta.ru|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20200821/Kanopatskaya-podala-v-sud-na-reshenie-TsIK-po-itogam-vyborov-1045517170.html|title=Канопацкая подала в суд на решение ЦИК по итогам выборов|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20200821T0820+0300|access-date=2026-06-12}}</ref>. Пасля выбараў заявіла пра намер стварыць партыю<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/258775|title=Канопацкая задумала создать национал-демократическую партию|website=Наша Ніва|date=2020-09-10|access-date=2026-06-12}}</ref>. Удзельніца [[Усебеларускі народны сход|Усебеларускага народнага схода]] ў лютым 2021 года<ref name=":10" />. У 2024 годзе называла апазіцыю ў эміграцыі «самазванцамі і махлярамі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/358366|title=Канапацкая: Ніякая гэта не апазіцыя, а зборышча самазванцаў і махляроў|website=Наша Ніва|date=2024-12-28|access-date=2025-10-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/359095|title=Канапацкая: Бабарыка — ідэйны прабацька пралубянскай нечысці, якая акапалася ў дарагіх офісах Варшавы і Вільні|website=Наша Ніва|date=2025-01-09|access-date=2025-10-20}}</ref>. === Удзел у Прэзідэнцкіх выбарах 2025 года === {{Асноўны артыкул|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)}} Выбары праводзіліся ва ўмовах [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу]] і масавых палітычных рэпрэсій [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. 31 кастрычніка 2024 года ў Цэнтральную выбарчую камісію (ЦВК) Беларусі былі пададзены дакументы на рэгістрацыю ініцыятывай групы Ганны Канапацкай<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://rec.gov.by/ru/from-telegram-ru/view/v-tsik-belarusi-predstavleny-dokumenty-o-registratsii-initsiativnoj-gruppy-grazhdan-po-sboru-podpisej-1950-2024|title=В ЦИК Беларуси представлены документы о регистрации инициативной группы граждан по сбору подписей избирателей в поддержку выдвижения Анны Канопацкой кандидатом в Президенты Республики Беларусь|website=rec.gov.by|date=2024-10-31|access-date=2026-06-12}}</ref>. 4 лістапада група была зарэгістраваная<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.rec.gov.by/ru/from-telegram-ru/view/tsik-belarusi-rassmotreny-voprosy-o-registratsii-initsiativnyx-grupp-grazhdan-v-podderzhku-vydvizhenija-1971-2024|title=ЦИК Беларуси рассмотрены вопросы о регистрации инициативных групп граждан в поддержку выдвижения кандидатов в Президенты Республики Беларусь|website=www.rec.gov.by|date=2024-11-04|access-date=2026-06-12}}</ref>, а 23 снежня ЦВК зарэгістравала Ганну Канапацкую кандыдатам у Прэзідэнты<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.rec.gov.by/ru/news-ru/view/zasedanie-tsentralnoj-komissii-2100|title=Заседание Центральной комиссии|website=www.rec.gov.by|date=2024-12-23|access-date=2026-06-12}}</ref>. 1 студзеня 2025 года Ганна Канапацкая апублікавала сваю перадвыбарчую праграму<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/policy/zamuzh_v_17_i_silnyy_parlament_izuchili_predvybornuyu_programmu_anny_kanopatskoy/|title=Замуж в 17 и сильный парламент: изучили предвыборную программу Анны Канопацкой|website=tochka.by|date=2025-01-01|access-date=2026-06-12}}</ref>. Паводле афіцыйных вынікаў набрала 1,86 % галасоў, заняўшы 4 месца (пункт «супраць усіх» сабраў 3,60 %). У верасні 2025 года разам з прапагандыстамі і старшынёй [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]] удзельнічала ў сустрэчы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з «ідэалагічным актывам»<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/kanopackaja-prisutstvovala-na-vstreche-lukashenko-s-ideologicheskim-aktivom|title=Канопацкая присутствовала на встрече Лукашенко с идеологическим активом|last=REFORM.news|website=REFORM.news|date=2025-09-17|access-date=2025-10-20}}</ref>. == Сям’я == Станам на жнівень 2020 года, Ганна Канапацкая даўно ў разводзе, мае двух дзяцей — 21-гадовага сына Аляксея (студэнт эканамічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта) і 18-гадовую дачку Анастасію (вучыцца ў Аўстрыі)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/694925.html|title=«Уверена на 100 процентов, что буду президентом Беларуси». Канопацкая — о политике и личной жизни|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/anna-kanopackaya-moya-semya-mnogo-poteryala-iz-za-togo-chto-ya-poshla-v-politiku|title=Анна Канопацкая: моя семья много потеряла из-за того, что я пошла в политику {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2020-06-12|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9056319|title=ТАСС, 26 июля 2020. Кандидат в президенты Белоруссии Анна Канопацкая рассказала об угрозах в её адрес. Угрозы также поступают в адрес её детей|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806222608/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9056319|archive-date=2020-08-06|access-date=2020-08-03}}</ref>. == Бізнес == Паводле дакументаў, Ганна Канапацкая была дырэктаркай юрыдычнай кампаніі «Грын рэй», але спыніла сваю дзейнасць пасля прызначэння дэпутаткай. У інтэрнэце пра кампанію «Грын рэй» няма падрабязнай інфармацыі, у кампаніі ніколі не было сайта<ref name="tok">{{cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=217924|title=Пра сям'ю, парламент, прэзідэнцкія амбіцыі — поўная тэкставая версія інтэрв’ю з Ганнай Канапацкай|date=21-10-2018|publisher=nashaniva.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414213255/https://nashaniva.by/?c=ar&i=217924|archive-date=15-4-2019|access-date=15-4-2019}}</ref>. У перадвыбарчай кампаніі 2016 года задэкларавала прыбытак 293 802 204 рублі за 2015 год<ref name="svaboda">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|title = Ганна Канапацкая: юрыстка, разьведзеная, дачка «легальнага беларускага мільянэра»|date = 12-9-2016|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|access-date = 15-4-2019}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{cite web|url = http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|title = Ганна Канапацкая: юрыстка, разьведзеная, дачка «легальнага беларускага мільянэра»|date = 12 верасня 2016|publisher = svaboda.rog|archive-url = https://web.archive.org/web/20160914170230/http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|archive-date = 14 верасня 2016|access-date = 14 верасня 2016}} * [https://tochka.by/articles/policy/budet_li_v_belarusi_pervaya_zhenshchina_prezident_intervyu_s_annoy_kanopatskoy/ Будет ли в Беларуси первая женщина-президент — интервью с Анной Канопацкой] (18 ноября 2024) {{Прадстаўнікі горада Мінска ў Нацыянальным сходзе}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Трухановіч Ганна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2025)]] od0mkvxpjw9ck23tg6jxoehy9s97cx1 Чатал-Хююк 0 352421 5155349 4727261 2026-06-17T15:17:31Z JerzyKundrat 174 /* Пабудовы і артэфакты */ 5155349 wikitext text/x-wiki {{Аб'ект Сусветнай спадчыны |BelName = Неалітычнае паселішча Чатал-Хююк |Name = Neolithic Site of Çatalhöyük |Image = [[Файл:CatalHoyukSouthArea.JPG|thumb|400px]] |imagecaption = Раскопкі ў паўднёвай частцы |State Party = Турцыя |Type = Культурны |Criteria = ii, iv |ID = 1405 |Link = http://whc.unesco.org/en/list/1405 |Region = Бліжні усход, [[Кападокія|Гамірк]] |Coordinates = |Year = 2012 |Session = 36 |Extension = |Danger = |lat_dir = N |lat_deg = 37 |lat_min = 39 |lat_sec = 36 |lon_dir = E |lon_deg = 32 |lon_min = 45 |lon_sec = 12 |region = TR |CoordAddon = type:landmark_region:TR }} '''Чатал-Гуюк''' (састарэлае напісанне) або '''Чатал-Хююк''' ({{Lang-tr|Çatalhöyük}} Çatalhöyük {{IPA|[tʃaˈtal.højyk]}}, таксама {{Lang-hy|Եղանիկ}} і Çatal Hüyük, у перакладзе — «вілападобны пагорак») — вялікае паселішча эпохі керамічнага [[неаліт]]у і [[Медны век|энеаліту]] ў правінцыі [[Конья (правінцыя)|Конья]] (паўднёвая [[Анатолія]]). З’яўляецца найбуйнейшым і найлепш захаваным выяўленым неалітычным паселішчам. Самыя раннія знойдзеныя культурныя пласты адносяцца да 7400 г. да н. э. Паселішча існавала да 5600 г. да н. э. Жыхары пакінулі паселішча да наступлення [[Бронзавы век|Бронзавага веку]]. Паселішча было размешчана за 140 км ад двухгаловай вяршыні вулкана {{нп3|Хасандаг||ru|Хасаданг}}. Усходняя частка паселішча ўтварае пагорак, які ўзвышаецца над раўнінай на 20 м. На захад ад паселішча існавала яшчэ адно паселішча меншых памераў, а за некалькі сотняў метраў на ўсход ад яго было выяўлена паселішча армянскай, [[Візантыя|візантыйскай]] эпох. == Геаграфія == Чатал-Хююк («вілападобны пагорак») размешчаны ў Гамірке, за 3 км на поўдзень ад сучаснай вёскі Кючюккей і прыкладна за 40 км на паўднёвы ўсход ад горада [[Конья]]. Бліжэйшым буйным горадам з чыгуначнымі зносінамі з'яўляецца [[Чумра]] (за 17 км на поўдзень ад селішча). Пагорак штучнага паходжання, ствараўся на працягу 1 тыс. гадоў шляхам пабудовы новых будынкаў па-над старымі. Паселішча выразна вылучаецца сярод навакольнай Іканійскай раўніны, яно складаецца з двух пагоркаў: усходняга, самага старога і буйнога, і заходняга (Кучук-Хююл — «маленькі пагорак»), які з'яўляецца паселішчам меднага века<ref name=":0"><span class="citation">''Ian Hodder.''&#x20;Çatalhöyük. </span></ref>. Археолагі лічаць, што насельніцтва паселішча складала ад 3 да 10 тыс. чалавек, а колькасць дамоў даходзіла да 2 тысяч. [[Конья (плато)|Плато Конья]] ў Гамірке з'яўляецца дном перасохлага возера эпохі [[плейстацэн]]у, знаходзіцца на вышыні крыху больш за 1 тыс. м над узроўнем мора. Рэкі, якія ў старажытнасці ўпадалі ў возера, утваралі веерападобныя дэльты. На найбуйнейшай з дэльт, на беразе ракі Чаршамба, і размяшчаўся Чатал-Хююк. Чаршамба першапачаткова працякала паміж двума пагоркамі і ва ўмовах засушлівага клімату забяспечвала прэснай вадой жыхароў паселішча<ref name=":3"><span class="citation">''Trevor Watkins.''&#x20;</span></ref>. == Археалогія == [[Файл:Çatalhöyük_after_the_first_excavations_by_James_Mellaart_and_his_team..jpg|міні|403x403пкс|Выгляд Чатал-Хююка пасля раскопак Меларта]] Чатал-Хююк выкарыстоўваўся мясцовымі жыхарамі як месца для выпасу жывёлы, з якім былі звязаны пэўныя забабоны<ref name=":0"><span class="citation">''Ian Hodder.''&#x20;Çatalhöyük. </span></ref>. 10 лістапада 1958 года тры даследчыкі ад Брытанскага інстытута археалогіі ў Анкары Дэвід Фрэнч, Алан Хол і [[Джэймс Меларт]] выявілі пагорак падчас пошукаў ранніх паселішчаў на плато Конья<ref name="balter127"/>. У той жа дзень былі выяўленыя тры артэфакты з керамікі і абсідыяну, стала ясна, што пагорак з'яўляецца велізарнай знаходкай эпохі неаліту. Меларт да 1961 года быў заняты на раскопках Хаджылара, вярнуўся з жонкай, якая працавала фатографам, і турэцкай групай: яны пачалі буйныя раскопкі, якія працягваліся да 1965 года<ref name="gard">{{Cite book|first=Fred S.|last=Kleiner|author2=Mamiya, Christin J.|year=2006|title=Gardner's Art Through the Ages: The Western Perspective: Volume 1|url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00unse|edition=Twelfth|publisher=Wadsworth Publishing|location=Belmont, California|isbn=0-495-00479-0|ISBN=0-495-00479-0|pages=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00unse/page/n47 12]–4}}</ref>. Пад кіраўніцтвам Джэймса Меларта ў Чатал-Хююке працаваў дацкі палеабатанік Ганс Хелбаек з [[Нацыянальны музей Даніі|Нацыянальнага музея Даніі]]<ref name="balter127"/>. Хелбаек выявіў вялікую колькасць свойскай пшаніцы (адназярнянкі і двухзярнянкі), [[Ячмень|ячменю]] і [[гарох]]у<ref><span class="citation">''Hans Helbæk''&nbsp;First Impressions of the Catal Huyuk Plant Husbandry&nbsp;// Anatolian Studies.&nbsp;— 1964.&nbsp;— № 14.&nbsp;— С. 121–123.</span></ref>. Мяркуючы па рэштках акаліны і шлаку, жыхары Чатал-Хююка аднымі з першых у свеце навучыліся выплаўляць з руды [[медзь]]<ref>[http://www.urkommunismus.de/catalhueyuek_en.html Bernhard Brosius.]</ref>, што звязвае гэта паселішча з пачаткам [[Медны век|Меднага веку]]. [[Файл:Catal_Hüyük_10.JPG|міні|403x403пкс|Сучасны выгляд раскопак]] [[Файл:Çatalhöyük_kazı_alanı_çatısı.JPG|міні|403x403пкс|Від на месца раскопак]] Месца аказалася ўнікальным і стала адным з самых вядомых у свеце. Меларт прыехаў на раскопкі на фоне «скандалу з Доракам». Турэцкія ўлады падазравалі археолага ў крадзяжы і вывазе знаходак. Меларт жа сцвярджаў, што маладая жанчына папрасіла яго ацаніць некаторы «антыкварыят», які па ўсёй бачнасці быў знойдзены ў чатырох магілах вёскі Дорак на поўначы Турцыі. Меларт замаляваў асобныя знаходкі. Пасля, замалёўкі былі апублікаваныя ў The Illustrated London News ў 1959 годзе, што і прыцягнула ўвагу турэцкіх уладаў, якія палічылі, што археолаг скраў знаходкі. Аднак пошук маладой жанчыны і выкрадзеных знаходак не даў вынікаў, у 1965 годзе дэпартамент старажытнасцяў Турцыі ануляваў Меларту дазвол на раскопкі.<ref name="balter127">{{Cite book|first=Michael|last=Balter|title=The Goddess and the Bull|url=https://archive.org/details/goddessbull0000balt|year=2005|publisher=Free Press|location=New York|isbn=0-7432-4360-9|ISBN=0-7432-4360-9|pages=[https://archive.org/details/goddessbull0000balt/page/127 127]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://pda.euromag.ru/great_britain/24708.html|title=Наследник Шлимана|author=Анастасия Тарасова|date=|publisher=}}</ref> У 1993 годзе даследаванні аднавіліся з новай групай археолагаў пад кіраўніцтвам {{нп3|Іэн Ходэр|Іэна Ходэра|ru|Иэн Ходдер}} і працягваюцца ў цяперашні час кожнае лета. У новых раскопках выкарыстоўваюцца мікрамарфалагічны аналіз, калі археолагі выкарыстоўваюць мікраскопы, каб атрымаць найбольш поўную інфармацыю. Група Ходэра падыходзіць да раскопак вельмі старанна, і ў той час, калі група Меларта раскапала больш за 200 будынкаў за 4 гады, цяперашняя група раскапывала ў першыя некалькі гадоў толькі адзін ці два будынкі кожны год.<ref name=":4"><span class="citation">''Michael Balter''&nbsp;The First Cities: Why Settle Down? </span></ref> У сезоне 2006 года ў міжнародных і міждысцыплінарных раскопках прынялі ўдзел 230 чалавек, што стала адным з найбуйнейшых у свеце падобнага кшталту мерапрыемстваў.<ref>{{Cite news|title=Recond number of experts to take part in Catalhoyuk excavations|author=|url=|work=Turkish Daily News|date=2006}}</ref> Для фінансавання археалагічных раскопак Іэн Ходэр карыстаецца паслугамі кампаній-спонсараў ([[Boeing]], [[Fiat]], [[British Airways]], [[Shell]]), таксама ў археалагічных экспедыцыях ўдзельнічае мясцовае насельніцтва. === Датаванне і памер === Розныя крыніцы кажуць аб розных датаваннях паселішча. Пласты, якія былі даследаваны Мелартам, датаваліся ім прыкладна ад 6250 г. да н. э. да 5400 г. да н. э.<ref name=":1"><span class="citation">''Christoffer Edens.''&#x20;Çatal Hüyük, The Story of Archaeology.&nbsp;</span></ref> Іэн Ходэр паказвае, што паселішча існавала на працягу 1400 гадоў (паміж 7000 г. да н. э. і 6000 г. да н. э.), па даследаваннях 18 археалагічных слаёў<ref name=":0"><span class="citation">''Ian Hodder.''&#x20;Çatalhöyük. </span></ref><ref name=":6"><span class="citation">''Ian Hodder''&nbsp;Women and Men at Çatalhöyük&nbsp;// Scientific American.&nbsp;— 2004.&nbsp;— № 1.&nbsp;— С. 67–73.</span></ref>. Па апошніх звестках, час існавання паселішча ўказваецца ад 7400 г. да н. э. да 5600 г. да н . э.<ref name=":2"><span class="citation">''T. Carter & M. S. Shackley''&nbsp;Sourcing obsidian from neolithic Çatalhöyük (Turkey) using energy dispersive X-ray fluorescence&nbsp;// Archaeometry.&nbsp;— 2007.&nbsp;— № 49 (3).&nbsp;— С. :437–454.</span></ref> Памеры Чатал-Хююка ў розных крыніцах называюцца розныя, пачынаючы ад 32 акраў (12,96 га)<ref name=":2"><span class="citation">''T. Carter & M. S. Shackley''&nbsp;Sourcing obsidian from neolithic Çatalhöyük (Turkey) using energy dispersive X-ray fluorescence&nbsp;// Archaeometry.&nbsp;— 2007.&nbsp;— № 49 (3).&nbsp;— С. :437–454.</span></ref> і 13,5 га<ref name=":0"><span class="citation">''Ian Hodder.''&#x20;Çatalhöyük. </span></ref> да 20 га<ref name=":1"><span class="citation">''Christoffer Edens.''&#x20;Çatal Hüyük, The Story of Archaeology.&nbsp;</span></ref>. Гэта кажа аб тым, што Чатал-Хююк ўяўляе сабой велізарных памераў паселішча, пры гэтым раскапана толькі 5 % усёй тэрыторыі<ref name=":5"><span class="citation">''Ian Hodder''&nbsp;This old house&nbsp;// Natural History Magazine.&nbsp;— 2006.</span></ref>. == Пабудовы і артэфакты == [[Файл:Catal_Hüyük_Restoration_B.jpg|міні|Рэканструкцыя дома з Чатал-Хююк. Бачныя адтуліна ў даху і лесвіца.]] Пагорак Чатал-Хююк ствараўся жыхарамі на працягу стагоддзяў шляхам пабудовы новых дамоў па-над старымі, што ў цяперашні час складае 17 м археалагічнага слою. Дамы стаялі настолькі блізка, што паміж імі не было праходаў. Таксама ў дамоў не было дзвярных праёмаў, уваход у большасці выпадкаў быў уладкованы з даху, куды былі пракладзены лесвіцы як унутры, так і звонку дамоў, таму «гарадскі рух», відаць, праходзіў па дахах будынкаў.<ref name=":3"><span class="citation">''Trevor Watkins.''&#x20;</span></ref> Уваход быў таксама адзінай вентыляцыйнай адтулінай як для паступлення свежага паветра, так і для адвядзення дыму ад адкрытых ачагоў, якія не мелі комінаў. Падобныя сучасныя пасёлкі, якія выглядаюць як Чатал-Хююк, гэта {{нп3|Пуэбла (паселішча)|пуэбла|en|Pueblo}} паўночнаамерыканскіх індзейцаў і паселішчы [[Дагоны|дагонаў]] у [[Малі]] ў Заходняй Афрыцы.<ref name=":0"><span class="citation">''Ian Hodder.''&#x20;Çatalhöyük. </span></ref> Паміж дамамі былі месцы з адкрытай прасторай. Яны выступалі ў якасці сметнікаў для кухняў. У іх знаходзяць жывёльныя і раслінныя адходы, гліняны посуд, статуэткі, каралі. Асобныя знаходкі інтэрпрэтуюцца як чалавечыя фекаліі, а такія месцы як прыбіральні. Фекаліі і арганічныя адходы ў густанаселеным паселішчы, верагодна, прадстаўлялі рызыку для здароўя насельніцтва і стваралі вялікі смурод.<ref name=":0"><span class="citation">''Ian Hodder.''&#x20;Çatalhöyük. </span></ref> === Афармленне дамоў === Дамы створаны пераважна з гліны (з сырцовай цэглы), за выключэннем даху, які меў апорныя драўляныя бэлькі. Археолагі лічаць, што тэрмін службы дома быў каля 70 гадоў. Кожны год неабходна было дадаваць новы пласт гліны. Дах і сцены былі пакрытыя паліраваным [[алебастр]]ам. Разам з печчу і адтулінай у даху, якія прадстаўлялі сабой мясцовую кухню і размешчаных на паўднёвым баку, ў сцяне, як правіла, быў невялікі праём, які вёў у невялікі пакой. Гэты пакой выкарыстоўвалі ў якасці склада. Усяго дом займаў плошчу ў сярэднім 23 м², але памеры вар’іруюцца ад 11 да 48 м². У той жа час сцены вялікіх дамоў былі багата ўпрыгожаны роспісам. Іх прызначэнне застаецца незразумелым<ref name="gard"/>. Быў толькі адзін паверх. У галоўным пакоі, ў дадатак да печы і каміна былі лаўкі, нізкія платформы, ёмістасці для захоўвання ежы.<ref name=":1"><span class="citation">''Christoffer Edens.''&#x20;Çatal Hüyük, The Story of Archaeology.&nbsp;</span></ref> У кожнай пабудове дом на 5 і 10 чалавек, але няма ніводнага дома, які мае больш за 8 ложкаў.<ref name=":5"><span class="citation">''Ian Hodder''&nbsp;This old house&nbsp;// Natural History Magazine.&nbsp;— 2006.</span></ref> [[Файл:Catal_Hüyük_Restauration.JPG|міні|Рэканструкцыя дома з Чатал-Хююк. Бачныя нізкія платформы і невялікая кладоўка.]] Дамы таксама выкарыстоўваліся ў якасці «могілак»: у многіх з іх былі выяўленыя пахаванні. У адным з дамоў было пахавана 68 чалавек. Целы памерлых хавалі пад падлогай дамоў, часцей за ўсё, пад агменямі і іншымі ўнутранымі ўзвышэннямі, разам з дарамі: каштоўнымі і напаўкаштоўнымі камянямі, зброяй, тканінамі, драўлянымі пасудзінамі<ref><span class="citation">''James Mellart.''&#x20;Çatal Hüyük: A Neolithic Town of Anatolia.&nbsp;</span></ref>. Падобная практыка назіралася да XX стагоддзя на палінэзійскім востраве {{нп3|Цікапіа||ru|Тикопиа}}.<ref name=":4"><span class="citation">''Michael Balter''&nbsp;The First Cities: Why Settle Down? </span></ref> Целы памерлых старанна спавівалі і нярэдка ўкладвалі ў плеценыя кошыкі альбо загортвалі ў трысняговыя маты. Паколькі шкілеты часта раздзеленыя, мяркуюць, што перад пахаваннем цела доўга выстаўлялі на адкрытым паветры, пасля чаго хавалі толькі косткі. Часам чэрапы аддзялялі, верагодна, для выкарыстання ў нейкім рытуале, так як іх знаходзяць у іншых месцах паселішча. Каля траціны дамоў былі больш упрыгожанымі, чым астатнія, са скульптурамі бычыных галоў. Гэтыя памяшканні былі інтэрпрэтаваныя Джэймсам Мелартам як «свяцілішчы». Групе Меларта ўдалося раскапаць толькі невялікі ўчастак у паўднёва-заходняй частцы пагорка, і ў сувязі з мноствам «свяцілішчаў» у гэтым раёне Меларт палічыў, што гэтая частка паселішчы была жрэчаскай. У «свяцілішчы», датаваным 6200 г. да н. э., былі знойдзены чатыры чалавечых чэрапы, размешчаных за бычынымі галовамі на сценах. Група Іэна Ходэра раскапала некалькі розных месцаў на ўсходнім пагорку і таксама знайшла некалькі «свяцілішчаў». Атрымлівалася, што паўднёва-заходняя частка паселішча чыста жрэцкай не з’яўлялася. У сувязі з гэтым Меларт прапанаваў версію, згодна з якой дамы падзяляліся на «звычайныя» і «свяцілішчы». Новы аналіз паказаў, што мелася раздзяляльная лінія паміж двума відамі гэтых дамоў. Акрамя таго, мікрамарфалагічны аналіз пацвердзіў, што мела месца бытавая дзейнасць у «свяцілішчах»<ref name="balter127"/>. Такім чынам, гэтыя дамы выключна свяцілішчамі не з’яўляліся. === Артэфакты і ўпрыгожванні === Чатал-Хююк славіцца сваімі вялікімі аб’ёмамі прадметаў і ўпрыгожванняў. Ёсць шматлікія насценныя роспісы. Гэта адно з першых месцаў, дзе сустракаюцца [[Фрэска|фрэскі]] на пабудаваных сценах (насценныя роспісы ў [[Пячора Ласко|Ласко]] — на натуральных сценах). Іншае месца, дзе былі выяўленыя першыя фрэскі — {{нп3|Джаль-аль-Мугхара||ru|Джаль-аль-Мугхара}} ў Сірыі, узростам 9 тыс. гадоў да н. э.<ref><span class="citation">''Roger Highfield''&nbsp;Oldest' wall painting looks like modern art&nbsp;// Telegraph.co.uk.&nbsp;— 2007.</span></ref> Некаторыя з фрэсак з’яўляюцца геаметрычнымі ўзорамі, у той час як іншыя, адлюстроўваюць выяўленчыя сцэны: паляванне на [[Зубр еўрапейскі|зуброў]] ці [[Алені|аленяў]] мужчын з эрэгіраваным фаласам, выявы цяпер вымерлых буйных капытных. Адна з фрэсак у «свяцілішчы» складаецца з некалькіх шэрагаў фігур, якія можна трактаваць як малюнак дамоў. У сярэдзіне карціны — малюнак, які тлумачыцца як двухгаловая вяршыня патухлага вулкана Хасандаг падчас вывяржэння, назіранага з Чатал-Хююка.<ref><span class="citation">''Aisling Irwin''&nbsp;Turkish wall painting 'is first news story'&nbsp;// Telegraph.co.uk.&nbsp;— 1997.&nbsp;— № 28. july.</span></ref> Гэтую фрэску расцэньваюць як першы ў гісторыі прыклад пейзажнага жывапісу або картаграфіі<ref name="gard"/>, хаця іншыя даследчыкі бачаць у ім толькі геаметрычны арнамент<ref name=":7">{{Cite web |title=A bird’s eye view — of a leopard’s spots. |url=http://www.dspace.cam.ac.uk/handle/1810/195777 |accessdate=26 лістапада 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725015218/http://www.dspace.cam.ac.uk/handle/1810/195777 |archivedate=25 ліпеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Museum_of_Anatolian_Civilizations002.jpg|міні|Рэканструкцыя «свяцілішча» у Музеі анаталійскіх цывілізацый.]] Іншая фрэска паказвае чалавека, які працуе (або танчыць), трымаючы пры гэтым выгнутую рэч — магчыма, лук. На чалавеке апранута насцегнавая павязка з леапардавай шкуры. Ёсць фрэскі, якія малююць драпежных птушак — [[Сцярвятнік звычайны|сцярвятнікаў]]. Сустракаюцца малюнкі, калі паказаны драпежнікі разам з абезгалоўленымі людзьмі. Прадстаўлены рэльефы з выявай вялікіх кошак (хутчэй за ўсё [[леапард]]аў і звычайна парамі). Скульптуры бычыных галоў былі з асаблівасцю, яны мацаваліся альбо на сцены, альбо на нізкія платформы, некаторыя з гэтых быкаў ўзначальвалі цэлыя шэрагі з галоў. Знойдзена мноства жаночых статуэтак з [[мармур]]у, карычневага і блакітнага [[вапняк]]а, [[кальцыт]]у, [[Гліністы сланец|сланца]], [[базальт]]у, [[алебастр]]у і гліны. Сярод самых вядомых знаходак вылучаецца статуэтка з абпаленай гліны вышынёй 16,5 см, якая паказвае тлустую жанчыну, якая сядзіць са зброяй, якая адпачывае на дзьвух вялікіх кошках. Гэтая статуэтка падобная да [[Венера Вілендорфская|Венерай Вілендорфскай]]. Двух катоў асобныя навукоўцы лічаць [[Леў|львамі]]<ref name=":1"><span class="citation">''Christoffer Edens.''&#x20;Çatal Hüyük, The Story of Archaeology.&nbsp;</span></ref>, а іншыя мяркуюць, што гэта [[леапард]]ы.<ref name=":6"><span class="citation">''Ian Hodder''&nbsp;Women and Men at Çatalhöyük&nbsp;// Scientific American.&nbsp;— 2004.&nbsp;— № 1.&nbsp;— С. 67-73.</span></ref> Некаторыя навукоўцы прапануюць версію, што статуэтка адлюстроўвае жанчыну, якая вось-вось народзіць.<ref name=":1"><span class="citation">''Christoffer Edens.''&#x20;Çatal Hüyük, The Story of Archaeology.&nbsp;</span></ref> Статуэтка з жанчынай, якая сядзіць, самая складаная з знойдзеных фігурак. Сярод больш простых, сустракаецца жаночая фігурка з адтулінай у спіне, магчыма ў гэта адтуліну засыпалася збожжа. [[Файл:Neolithic_mirrors_of_obsidian_excavated_by_James_Mellaart_and_his_team_in_Çatalhöyük..jpg|міні|Люстэркі з абсідыяну]] Чатал-Хююк паказвае пераход паміж {{нп3|дакерамічны неаліт|дакерамічным неалітам|ru|докерамический неолит}} і {{нп3|керамічны неаліт|керамічным неалітам|ru|керамичный неолит}}. У старых пластах археолагі не знаходзяць керамікі, аднак збаны пачынаюць з’яўляцца ў больш маладых пластах ў прамежку ад 7050 г. да н. э. да 6800 г. да н. э. паўсюдна. З самага пачатку яны, верагодна, выкарыстоўваліся толькі для захоўвання, і толькі потым (каля 6500-6400 г. да н . э.) для прыгатавання ежы. Самыя маладыя пласты мелі збаны з простымі геаметрычнымі ўзорамі, а збаны з Кучук-Хююка маюць больш складаныя геаметрычныя ўзоры. Былі знойдзеныя прадметы з [[абсідыян]]у, некаторыя з іх роўна і гладка адпаліраваныя, што дазволіла археолагам выказаць здагадку, што яны выкарыстоўваліся ў якасці звычайных люстэркаў. Такім чынам, Чатал-Хююк быў першым «вытворцам люстэркаў». Іншыя знойдзеныя абсідыянавые кавалкі былі апрацаваныя для выкарыстання ў ролі нажоў, наканечнікаў стрэл і дзідаў. Таксама выкарыстоўваўся [[крэмень]]: былі знойдзены два крэмневых нажы з ручкамі з разной косткі. Гэта дазваляе выказаць здагадку, што мясцовая абшчына спецыялізавалася ў горнай справе і актыўна развівала культуру вырабу вырабаў з камення. Акрамя таго, былі выяўленыя фрагменты тканін, драўляныя кубкі, каралі з камянёў, косці і гліны, а таксама кошыкі і [[керамзіт]], якія знаходзяць толькі ў старых пластах (ўжывалі для прыгатавання ежы).<ref>{{Cite web|url=http://www.catalhoyuk.com/blog/2006/06/back-to-clay-balls.html|title=Back to clay balls|author=Sonya Atalay|date=JUNE 25, 2006|accessdate=26 лістапада 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923200827/http://www.catalhoyuk.com/blog/2006/06/back-to-clay-balls.html|archivedate=23 верасня 2015|url-status=dead}}</ref> == Сельская гаспадарка, паляванне і рыбалка == У Чатал-Хююке было выяўлена вялікая колькасць слядоў раслін, а некаторыя археолагі перакананы, што хатнія расліны складалі асноўную частку рацыёну з расліннай ежы. Галоўным чынам вырошчвалася пшаніца двухзярнянка, а таксама пшаніца адназярнянка, [[гарох]], [[Боб|боб звычайны]], гарошак пацеркападобны, [[сачавіца]]. Акрамя таго, былі знойдзены плады дзікіх раслін, такія як [[міндаль]], [[Жолуд|жалуды]], [[Фісташка|фісташкі]]. Частка археабатанікаў лічаць, што людзі з Чатал-Хююка выкарыстоўвалі палі, размешчаныя ў 10 км ад паселішча.<ref name=":0"><span class="citation">''Ian Hodder.''&#x20;Çatalhöyük. </span></ref> Сярод жывёл найбольш часта знаходзяць [[Авечка свойская|авечак]], буйную рагатую жывёлу, [[Каза свойская|коз]], [[Конь свойскі|коней]] і [[Сабака свойскі|сабак]]. Авечкі і козы былі прыручаныя, у той жа час буйны рагатую жывёлу быў дзікі. Коні таксама не былі [[Адамашненне|прыручылі]], на іх таксама вялася паляванне, як на свіней і аленяў. У дадатак да палявання, жыхары лавілі рыбу і збіралі птушыныя яйкі. Дэкстэр Перкінс-малодшы, эксперт па фауне у экспедыцыі пад кіраўніцтвам Меларта, першапачаткова прыйшоў да высновы, што першапачаткова былі прыручаны толькі буйная рагатая скаціна і сабакі. У такім выпадку Чатал-Хююк і [[Анатолія]] станавіліся самім раннім цэнтрам прыручэння буйной рагатай скаціны. Перкінс лічыў нават, што няма ніякай дзікай рагатай жывёлы ў найбольш старажытных пластах, а былі гэта прыручаныя жывёлы.<ref><span class="citation">''Dexter Perkins Jr.''&nbsp;Fauna of Çatal Hüyük: Evidence for Early Cattle Domestication in Anatolia&nbsp;// Science.&nbsp;— 1969.&nbsp;— № 164(3876).&nbsp;— С. 177-179.</span></ref> Высновы Перкінса у дадзены момант пераглядаюцца спецыялістамі па фауне Луізай Марцін і Нерысай Расэл, якія лічаць, што буйная рагатая скаціна на працягу ўсяго перыяду існавання селішча была дзікай.<ref name="balter127"/> Апошні вугляродны аналіз паказвае, што буйая рагатая скаціна не з'яўлася асноўнай крыніцай бялку для жыхароў Чатал-Хююка, што супярэчыць першапачатковым здагадкам Джэймса Меларта.<ref><span class="citation">''M. P. Richards, J. A. Pearson, T. I. Molleson, Nerissa Russell og Louise Martin''&nbsp;Stable Isotope Evidence of Diet at Neolithic Çatalhöyük, Turkey"&nbsp;// Journal of Archaeological Science.&nbsp;— 2003.&nbsp;— № 30(1).&nbsp;— С. 67–76.</span></ref> Але гэтае пытанне да нашага часу з'яўляецца дыскусійным і яго рашэнне пакуль не замацавана. == Гандаль == Тэрыторыя вакол Чатал-Хююка была бедная рэсурсамі. Побач здабывалі толькі гліну, якая выкарыстоўвалася ў якасці будаўнічага матэрыялу, іншую сыравіну прыносілі здалёк. Прыкладам можа служыць вулканічнае шкло, [[абсідыян]], якое сустракаецца ў вялікай колькасці ў Чатал-Хююке. Археолагі мяркуюць, што жыхары трымалі пад кантролем здабычу [[Кападокія|кападакійскага]] абсідыяну і гэтая акалічнасць магла аказваць істотны ўплыў на эканоміку паселішча. Некаторыя навукоўцы нават мяркуюць, што гандаль обсідыянам быў галоўнай крыніцай даходаў для горада.<ref><span class="citation">''Fernand Braudel.''&#x20;</span></ref> Аднак, кападакійскі абсідыян быў знойдзены ў [[Левант|Паўднёвым Леванте]] і на беразе [[Еўфрат]]а ў месцах з датыроўкай яшчэ да з'яўлення Чатал-Хююка, што дае зразумець, што паселішчы на ўсходзе не маглі быць у залежнасці ад паставак абсідыяну з Чатал-Хююка. З дапамогай энэргадысперсійнай рэнтгенофлуарэсцэнтнай спектраметрыі ўдалося даведацца, што абсідыян ў Чатал-Хююк трапляў таксама з двух месцаў на поўдні [[Кападокія|Кападокіі]], Гелу-Даг і Ненцы-Даг, што ў 190 км на паўночны-ўсход ад горада.<ref name=":2"><span class="citation">''T. Carter & M. S. Shackley''&nbsp;Sourcing obsidian from neolithic Çatalhöyük (Turkey) using energy dispersive X-ray fluorescence&nbsp;// Archaeometry.&nbsp;— 2007.&nbsp;— № 49 (3).&nbsp;— С. :437–454.</span></ref> Бэлькі з [[Хвоя|хвоі]] і [[Ядловец|ядлоўца]], якія выкарыстоўваліся жыхарамі ў сваіх дамах, таксама рабілі доўгі шлях — яны, магчыма, былі прывезены з {{нп3|Таўрскія горы|Таўрскіх гор|ru|Таврские горы}}. Крэмень пастаўляўся з [[Сірыя|Сірыі]]. Выяўлены ракавіны малюскаў з [[Міжземнае мора|Міжземнага]] і [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]].<ref name=":3"><span class="citation">''Trevor Watkins.''&#x20;</span></ref> Гандляавалі абсідыянам жыхары Чатал-Хююка альбо не, але факт знаходжання прывезеных прадметаў дазваляе дапускаць існаванне абмену таварамі і гандлю на далёкія адлегласці. == Грамадская жыццё ў Чатал-Хююке == Аб расслаенні ў грамадстве Чатал-Хююка раскопкі не даюць адказу: усе дамы не надта адрозніваліся па памеры. Акрамя таго, не быў знойдзены ні адзін дом-майстэрня.<ref name=":8"><span class="citation">''Anne Marie Carstens''&nbsp;Çatalhöyük&nbsp;// SFINX.&nbsp;— 2006.&nbsp;— № 2.</span></ref> Таксама не выяўленыя грамадскія плошчы і адміністрацыйныя будынкі.<ref name=":5"><span class="citation">''Ian Hodder''&nbsp;This old house&nbsp;// Natural History Magazine.&nbsp;— 2006.</span></ref> Такім чынам, вельмі верагодна, што паселішча не мела цэнтралізаванага кіравання. Адсутнасць майстэрняў дазваляе меркаваць, што Чатал-Хююк не быў горадам у поўным сэнсе гэтага слова, а хутчэй за ўсё разрослай вёскай.<ref name=":4"><span class="citation">''Michael Balter''&nbsp;The First Cities: Why Settle Down? </span></ref> [[Файл:Museum_of_Anatolian_Civilizations008.jpg|міні|401x401пкс|Гліняныя пячаткі]] Раней археолагі лічылі, што ў Чатал-Хююке было [[Матрыярхат|матрыярхальнае]] грамадства. Падчас сучасных раскопкаў навукоўцы хацелі вызначыць розніцу ў ладзе жыцця мужчын і жанчын паселішчы, але ніякіх адрозненняў не было знойдзена. Унутры памяшканні былі пакрытыя пластом [[Сажа|сажы]] з печы і каміна. Пры ўдыханні сажа трапляе ў лёгкія, такім чынам яе можна выявіць на рэбрах пахаваных жыхароў. Быў праведзены аналіз рэбраў двух палоў, аднак ён паказаў, што колькасць сажы ў жанчын не адрозніваецца ад колькасці сажы ў мужчын. Такім чынам, жанчыны не праводзілі больш часу ў памяшканні, чым мужчыны. Ізатопны аналіз костак не даў выніку аб розніцы ў дыеце двух палоў. Акрамя гэтага, размяшчэнне магіл ніяк не звязана з палавой прыналежнасцю. Жанчыны і мужчыны, відаць, мелі аднолькавы статус у грамадстве<ref name="Stavrianos">{{Cite book|author=Leften Stavros Stavrianos|url=http://books.google.com/books?id=MKhe6qNva10C&q=paleolithic+society&dq=paleolithic+society&pgis=1|title=A Global History from Prehistory to the Present|location=New Jersey, USA|publisher=Prentice Hall|year=1991|isbn=0133570053|ISBN=0133570053}}</ref><ref name="Gutrie">{{Cite book|author=R Dale Gutrie|url=http://books.google.com/books?id=3u6JNwMyMCEC&printsec=frontcover#PPA420,M1|title=The Nature of Paleolithic art|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|year=2005|isbn=0226311260|ISBN=0226311260}}</ref><ref name="Fielder">{{Cite web|last=Fielder|first=Christine|title=Sexual Paradox:Culture|work=Sexual Paradox: Complementarity, Reproductive Conflict and Human Emergence|publisher=Christine Fielder and Chris King|date=2004|url=http://www.dhushara.com/paradoxhtm/culture.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/65LJmRKwc?url=http://www.dhushara.com/paradoxhtm/culture.htm|archivedate=10 лютага 2012|accessdate=26 лістапада 2016|url-status=live}}</ref><ref name="MuseumofAntiquites">[http://museums.ncl.ac.uk/flint/miscon.html Museum of Antiquites web site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071121095952/http://museums.ncl.ac.uk/flint/miscon.html |date=21 лістапада 2007 }} (accessed February 13, 2008).</ref>. У мастацкіх аб'ектах маюцца некаторыя адрозненні: на фрэсках у асноўным адлюстраваныя мужчыны, у той час як на статуэтках — жанчыны. Іэн Ходэр сцвярджае, што археалагічныя астанкі не даюць сведчанняў на карысць наяўнасці ў Чатал-Хююке [[матрыярхат]]у альбо [[патрыярхат]]у.<ref name=":6"><span class="citation">''Ian Hodder''&nbsp;Women and Men at Çatalhöyük&nbsp;// Scientific American.&nbsp;— 2004.&nbsp;— № 1.&nbsp;— С. 67–73.</span></ref> У маладых пластах былі знойдзены гліняныя пячаткі. Не зусім ясна, для чаго яны прызначаліся, магчыма, гэта адзнака ўласнасці на аб'екты. Калі гэта так, то здагадкі аб наяўнасці прыватнай уласнасці маюць пад сабой глебу.<ref name=":0"><span class="citation">''Ian Hodder.''&#x20;Çatalhöyük. </span></ref> Хаця дамы знаходзіліся блізка адзін да аднаго, аднак яны не мелі агульных сцен. Кожная сям'я, такім чынам, была адносна незалежнай ад суседзяў і рамантавала дом па сваім жаданні. У Чатал-Хююке не выяўлена слядоў вайны ці гвалту. Магчыма, гэта было мірнае грамадства альбо горад з'яўляўся крэпасцю. У горад немагчыма было трапіць пасля таго, як былі прыбраныя лесвіцы на вонкавым шэрагу дамоў, так як не было непасрэднага ўваходу ў горад. Мноства скульптур бычыных галоў і статуэтак тлустых жанчын прымушала археолагаў думаць, што рэлігійная жыццё жыхароў была сканцэнтравана на пакланенні культу быка і культу «Вялікай Маці».<ref name=":8"><span class="citation">''Anne Marie Carstens''&nbsp;Çatalhöyük&nbsp;// SFINX.&nbsp;— 2006.&nbsp;— № 2.</span></ref> Знойдзеныя чэрапы былі пакрытыя алебастрам, што мадэлявала твар, і размаляваныя [[охра]]й. Падобныя звычаі вядомыя ў насельніцтва з неалітычных паселішчаў [[Міжземнамор’е|Міжземнамор'я]], у тым ліку з [[Іерыхон|Ерыхона]] і Чаёню (Турцыя). Усё гэта можа гаварыць пра культ чэрапу ў Чатал-Хююке. Паколькі цела асоб з высокім статусам хавалі асобна ад чэрапоў, даследчыкі супаставілі колькасць падобных мужчынскіх і жаночых пахаванняў і выявілі, што яна прыблізна аднолькавая<ref>{{Cite news|url=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=93856|title=A Journey to 9000 years ago|date=2008-01-17|accessdate=2008-08-07|last=Hodder|first=Ian|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080523122956/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=93856|archivedate=23 мая 2008|url-status=dead}}</ref>. У сувязі з гэтым даследчыкі [[2000-я|2000-х гадоў]] выказалі здагадку, што абшчына не была ні патрыярхальнай, ні матрыярхальнай<ref name="balter127"/>, і сэнс выявы жаночых фігур быў іншым, чым пакланенне Багіні-маці<ref name="hodder">{{Cite web|last=Hodder|first=Ian|title=New finds and new interpretations at Çatalhöyük|work=Çatalhöyük 2005 Archive Report|publisher=Catalhoyuk Research Project, Institute of Archaeology|date=2005|url=http://www.catalhoyuk.com/archive_reports/2005/ar05_01.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/65LJnOM0h?url=http://www.catalhoyuk.com/archive_reports/2005/ar05_01.html|archivedate=10 лютага 2012|accessdate=26 лістапада 2016|url-status=live}}</ref>. Дзіцячая смяротнасць была вялікай, паколькі дзіцячых магіл знойдзена даволі шмат. Косткі шмат каго з дзяцей ўтрымліваюць прыкметы [[Анемія|анеміі]], якая, верагодна, была выклікана недаяданнем.<ref name=":9"><span class="citation">''Michael Balter''&nbsp;A Long Season Puts Çatalhöyük in Context&nbsp;// Science.&nbsp;— 1997.&nbsp;— № 286(5441).&nbsp;— С. 890–891.</span></ref> Аналіз зубоў пахаваных людзей паказаў, што ў магілах аднаго дома хавалі людзей, не звязаных біялагічным сваяцтвам.<ref><span class="citation">''M. A. Pilloud & C. S. Larsen''&nbsp;Official" and "practical" kin: Inferring social and community structure from dental phenotype at Neolithic Çatalhöyük, Turkey&nbsp;// American Journal of Physical Anthropology.&nbsp;— 2011.&nbsp;— № 145.&nbsp;— С. 519–530.</span></ref> == Значэнне == З-за свайго памеру, архітэктуры, фрэсак і рэльефаў Чатал-Хююк часта характарызуецца як «археалагічная звышновая».<ref name=":10"><span class="citation">''Peter K. A. Jensen.''&#x20;</span></ref> Некаторыя навукоўцы раней лічылі, што Чатал-Хююк з'яўляўся найстаражытнейшым горадам у свеце, раннім земляробчым паселішчам і найбуйнейшым населеным пунктам свайго часу. Аднак, у цяперашні час найстарэйшым горадам лічыцца [[Іерыхон|Ерыхон]], а ў Тэль Абу-Хурейре на поўначы Сірыі знойдзены самыя старыя сляды зараджэння сельскай гаспадаркі.<ref name=":10"><span class="citation">''Peter K. A. Jensen.''&#x20;</span></ref> У Цэнтральнай [[Анатолія|Анатолі]] Чатал-Хююк таксама не з'яўляецца найстарэйшым цэнтрам сельскай гаспадаркі, так, у Ашыклы-Хююке знойдзены сляды культурных раслін узростам 8400 г. да н . э. Аднак Меларт даказаў сваімі раскопкамі, што [[Урадлівы паўмесяц|Ўрадлівы паўмесяц]] ([[Левант]] і [[Месапатамія]]) не з'яўляецца адзіным цэнтрам [[Неалітычная рэвалюцыя|неалітычнай рэвалюцыі]]. Раней, археолагі нават не меркавалі, што Анатоля магла б быць урадлівай глебай для ўзнікнення сельскіх абшчын. Большасць даследчыкаў перакананыя, што сельская гаспадарка прыйшла ў Еўропу з Анатолі. Некаторыя з іх (як археолаг Колін Рэнфру) пайшлі далей і заяўляюць, што [[індаеўрапейскія мовы]] распаўсюджваліся сумесна з экспансіяй сельскай гаспадаркі, а індаеўрапейскую радзіму варта шукаць на Анаталійскім пласкагор'і, гэта значыць у Чатал-Хююке.<ref><span class="citation">''Michael Balter''&nbsp;Search for the Indo-Europeans&nbsp;// Science.&nbsp;— 2004.&nbsp;— № 303.&nbsp;— С. 1323–1326.</span></ref> Дадзеная тэорыя (анаталійскіх гіпотэза) дазваляе лічыць Чатал-Хююк радзімай насельніцтва, мова якога распаўсюдзіўся на большую частку Еўропы і Азіі. Амерыканскі пісьменнік і этнабатанік Тэрэнс Макена пісаў: «Заключэнне аб тым, што народы Афрыкі з іх культурамі, якія сыходзяць каранямі ў далёкае мінулае, дасягнулі Блізкага Усходу і нейкі час квітнелі там, цалкам лагічнае, і пазбегнуць яго цяжка. Меларта здзіўляе тое, што Чатал-Хююк не пакінуў прыкметнага ўплыву на наступныя культуры ў гэтым раёне. Ён адзначае, што „неалітычныя культуры Анатолі паклалі пачатак земляробству і жывёлагадоўлі, а таксама культу Багіні-Маці — аснове нашай цывілізацыі“<ref><span class="citation">''Mellaart.''&#x20;</span></ref>. З усёй справядлівасцю можна дадаць: аснове, многімі пакуль што яшчэ адмаўляемай»<ref>[http://rec.gerodot.ru/chatal/makkenna.htm Теренс Маккенна.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090810211458/http://rec.gerodot.ru/chatal/makkenna.htm |date=10 жніўня 2009 }}</ref>. === Чатал-Хююк як паселішча === Пакуль што, незразумела, чаму людзі выбралі менавіта гэтае месца. Згодна з адной з тэорыяй, мяркуюць, што чалавек засяліў гэтую мясцовасць у сувязі з вядзеннем сельскай гаспадаркі, але знаходкі ў селішчы Ашыклы-Хююк паказваюць, што большасць раслін і жывёл не былі прыручанымі і што пасёлак жыў паляўніча-збіральніцкай культурай.<ref name=":4"><span class="citation">''Michael Balter''&nbsp;The First Cities: Why Settle Down? </span></ref> Некаторыя археолагі мяркуюць, што выбар месца быў звязаны не з утылітарным прычынамі, а з перавагамі людзей. Таксама незразумела, чаму людзі пакінулі Чатал-Хююк. Некаторыя археолагі выказвалі здагадку аб тым, што ішло імклівае скарачэнне паселішчаў 8 тыс. гадоў таму з-за разбурэння мясцовага навакольнага асяроддзя ў выніку празмернага выкарыстання драўніны для будаўніцтва дамоў з вапнай. Але дадзеная тэорыя аспрэчваецца знаходкамі ў маладых пластах Чатал-Хююка — там такі метад будаўніцтва ўжо не ўжываўся.<ref name=":9"><span class="citation">''Michael Balter''&nbsp;A Long Season Puts Çatalhöyük in Context&nbsp;// Science.&nbsp;— 1997.&nbsp;— № 286(5441).&nbsp;— С. 890–891.</span></ref> === Багіня-маці === [[Файл:Ankara_Statue_der_Muttergöttin.JPG|міні|403x403пкс|Статуэтка «Багіні-маці»]] Статуэткі з Чатал-Хююка з тлустымі жанчынамі былі інтэрпрэтаваныя Джэймсам Мелартам як выявы Багіні-маці («Вялікая маці»). Так як многія знаходкі падобных статуэтак на прасторах Еўропы асацыяваліся з матрыярхальнымі строем, то і Чатал-Хююк сталі лічыць матрыярхальнымі. Далей за ўсіх пайшла археолаг [[Марыя Гімбутас]], яна прапанавала тэорыю, што грамадства Чатал-Хююка было тыпова неалітычным («[[Старая Еўропа]]»): матрыстычнае (з абсалютнай уладай жанчыны ў сям’і), арыентаванае на роўнасць і ціхамірнае.<ref name=":6"><span class="citation">''Ian Hodder''&nbsp;Women and Men at Çatalhöyük&nbsp;// Scientific American.&nbsp;— 2004.&nbsp;— № 1.&nbsp;— С. 67-73.</span></ref> Такое грамадства было знішчана уварваннем патрыярхальных, іерархічна-арыентаваных, ваяўнічых людзей, якіх Гімбутас ідэнтыфікавала як прадстаўнікоў індаеўрапейскай курганнай культуры. Ідэя аб Багіні-маці ў мірным матрыстычным грамадстве дала некаторы рэзананс у [[Нью эйдж|Нью-Эйдж]] руху, людзі сталі ездзіць у Чатал-Хююк на паломніцтвы. Былі арганізаваны «Goddess Tours», у ходзе якіх {{нп3|экафемінізм|экафеміністкі|ru|экофеминизм}} і прыхільнікі Нью-Эйдж руху прыязджалі ў Чатал-Хююк маліцца і ладзіць танцы па крузе. Асобныя з гэтых наведвальнікаў былі адкрыта абуранымі, што Іэн Ходэр і яго група падвяргалі сумневу фемінісцкія тлумачэнні ладу грамадства Чатал-Хююк.<ref name="balter127"/> == Музей == Месца адкрыта для наведвання турыстаў, можна ўбачыць копіі знаходак у невялікім музеі, пабудаваным побач з узгоркам. Прысутнічае інфармацыя на англійскай і турэцкай мовах. Можна агледзець рэканструкцыі дамоў і наведаць месца раскопак. Большасць арыгінальных прадметаў з месца раскопак знаходзяцца ў Музеі анаталійскіх цывілізацый у Анкары. Месца не гэтак папулярна, як, напрыклад, музей {{нп3|Джалаладзін Румі|Меўляна|ru|Джалалладдин Руми}} у [[Конья]], аднак цікавасць да Чатал-Хююка расце, кожны год яго наведваюць каля 13 тыс. чалавек.<ref name=":11">{{Cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=HTHqYjeXrYs|title=GHF: Çatalhöyük|author=globalheritagefund|date=7 чэрвеня 2007 г.|publisher=}}</ref> Чатал-Хююк на працягу некалькіх гадоў быў у папярэднім спісе Турцыі ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА<ref name=":11"/> і быў прыняты ў 2012 годзе.<ref>{{Cite news|title=Her er verdens nye kulturarv|author=Søren Bygbjerg|url=|work=DR|date=3. juli 2012}}</ref> === Галерэя === <gallery widths="300" heights="250" perrow="3" caption="Артэфакты Чатал-Хююка"> Файл:Museum of Anatolian Civilizations018.jpg|Кераміка Файл:Museum of Anatolian Civilizations012.jpg|Посуд Файл:Museum of Anatolian Civilizations011.jpg|Статуэткі багоў і багінь Файл:Museum of Anatolian Civilizations003.jpg|Фрэска з выявамі быкоў, аленяў і людзей Файл:Museum of Anatolian Civilizations016.jpg|Фрагменты тканіны - найстаражытнай з выяўленых Файл:Catal Hüyük reliefs.JPG|Рэльеф з выявамі двух леапардаў </gallery> == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * Мелларт Дж.  Древнейшие цивилизации Ближнего востока. Пер. с англ. и комментарий Е. В. Антоновой. Предисл. Н. Я. Мерперта. Изд-во «Наука». М., 1982. 149 с. с ил. * Mellaart James. Catal-Huyuk. A Neolithic town in Anatolia. Thames & Hudson. 1967. 233 с. == Спасылкі == * [http://www.catalhoyuk.com/ Афіцыйны сайт раскопак у Чатал-Гуюке] * [http://rec.gerodot.ru/chatal/ Чатал-Гуюк на сайце «Рэканструкцыя»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090909001935/http://rec.gerodot.ru/chatal/ |date=9 верасня 2009 }} * [http://aitrus.info/node/351 САЦЫЯЛЬНАЯ РЭВАЛЮЦЫЯ Ў ЭПОХУ НЕАЛІТУ: АД ЧАЕНЮ ДА ЧАТАЛ-ГЮЮКУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120514073109/http://www.aitrus.info/node/351 |date=14 мая 2012 }} {{Сусветная спадчына ў Турцыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дагістарычная Азія]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Азіі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Турцыі]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Турцыі]] [[Катэгорыя:Азія меднага веку]] [[Катэгорыя:Бліжняўсходні неаліт]] igegdpudipiu1gdb4fp7rx2r2rmlp3w 5155350 5155349 2026-06-17T15:17:55Z JerzyKundrat 174 /* Грамадская жыццё ў Чатал-Хююке */ 5155350 wikitext text/x-wiki {{Аб'ект Сусветнай спадчыны |BelName = Неалітычнае паселішча Чатал-Хююк |Name = Neolithic Site of Çatalhöyük |Image = [[Файл:CatalHoyukSouthArea.JPG|thumb|400px]] |imagecaption = Раскопкі ў паўднёвай частцы |State Party = Турцыя |Type = Культурны |Criteria = ii, iv |ID = 1405 |Link = http://whc.unesco.org/en/list/1405 |Region = Бліжні усход, [[Кападокія|Гамірк]] |Coordinates = |Year = 2012 |Session = 36 |Extension = |Danger = |lat_dir = N |lat_deg = 37 |lat_min = 39 |lat_sec = 36 |lon_dir = E |lon_deg = 32 |lon_min = 45 |lon_sec = 12 |region = TR |CoordAddon = type:landmark_region:TR }} '''Чатал-Гуюк''' (састарэлае напісанне) або '''Чатал-Хююк''' ({{Lang-tr|Çatalhöyük}} Çatalhöyük {{IPA|[tʃaˈtal.højyk]}}, таксама {{Lang-hy|Եղանիկ}} і Çatal Hüyük, у перакладзе — «вілападобны пагорак») — вялікае паселішча эпохі керамічнага [[неаліт]]у і [[Медны век|энеаліту]] ў правінцыі [[Конья (правінцыя)|Конья]] (паўднёвая [[Анатолія]]). З’яўляецца найбуйнейшым і найлепш захаваным выяўленым неалітычным паселішчам. Самыя раннія знойдзеныя культурныя пласты адносяцца да 7400 г. да н. э. Паселішча існавала да 5600 г. да н. э. Жыхары пакінулі паселішча да наступлення [[Бронзавы век|Бронзавага веку]]. Паселішча было размешчана за 140 км ад двухгаловай вяршыні вулкана {{нп3|Хасандаг||ru|Хасаданг}}. Усходняя частка паселішча ўтварае пагорак, які ўзвышаецца над раўнінай на 20 м. На захад ад паселішча існавала яшчэ адно паселішча меншых памераў, а за некалькі сотняў метраў на ўсход ад яго было выяўлена паселішча армянскай, [[Візантыя|візантыйскай]] эпох. == Геаграфія == Чатал-Хююк («вілападобны пагорак») размешчаны ў Гамірке, за 3 км на поўдзень ад сучаснай вёскі Кючюккей і прыкладна за 40 км на паўднёвы ўсход ад горада [[Конья]]. Бліжэйшым буйным горадам з чыгуначнымі зносінамі з'яўляецца [[Чумра]] (за 17 км на поўдзень ад селішча). Пагорак штучнага паходжання, ствараўся на працягу 1 тыс. гадоў шляхам пабудовы новых будынкаў па-над старымі. Паселішча выразна вылучаецца сярод навакольнай Іканійскай раўніны, яно складаецца з двух пагоркаў: усходняга, самага старога і буйнога, і заходняга (Кучук-Хююл — «маленькі пагорак»), які з'яўляецца паселішчам меднага века<ref name=":0"><span class="citation">''Ian Hodder.''&#x20;Çatalhöyük. </span></ref>. Археолагі лічаць, што насельніцтва паселішча складала ад 3 да 10 тыс. чалавек, а колькасць дамоў даходзіла да 2 тысяч. [[Конья (плато)|Плато Конья]] ў Гамірке з'яўляецца дном перасохлага возера эпохі [[плейстацэн]]у, знаходзіцца на вышыні крыху больш за 1 тыс. м над узроўнем мора. Рэкі, якія ў старажытнасці ўпадалі ў возера, утваралі веерападобныя дэльты. На найбуйнейшай з дэльт, на беразе ракі Чаршамба, і размяшчаўся Чатал-Хююк. Чаршамба першапачаткова працякала паміж двума пагоркамі і ва ўмовах засушлівага клімату забяспечвала прэснай вадой жыхароў паселішча<ref name=":3"><span class="citation">''Trevor Watkins.''&#x20;</span></ref>. == Археалогія == [[Файл:Çatalhöyük_after_the_first_excavations_by_James_Mellaart_and_his_team..jpg|міні|403x403пкс|Выгляд Чатал-Хююка пасля раскопак Меларта]] Чатал-Хююк выкарыстоўваўся мясцовымі жыхарамі як месца для выпасу жывёлы, з якім былі звязаны пэўныя забабоны<ref name=":0"><span class="citation">''Ian Hodder.''&#x20;Çatalhöyük. </span></ref>. 10 лістапада 1958 года тры даследчыкі ад Брытанскага інстытута археалогіі ў Анкары Дэвід Фрэнч, Алан Хол і [[Джэймс Меларт]] выявілі пагорак падчас пошукаў ранніх паселішчаў на плато Конья<ref name="balter127"/>. У той жа дзень былі выяўленыя тры артэфакты з керамікі і абсідыяну, стала ясна, што пагорак з'яўляецца велізарнай знаходкай эпохі неаліту. Меларт да 1961 года быў заняты на раскопках Хаджылара, вярнуўся з жонкай, якая працавала фатографам, і турэцкай групай: яны пачалі буйныя раскопкі, якія працягваліся да 1965 года<ref name="gard">{{Cite book|first=Fred S.|last=Kleiner|author2=Mamiya, Christin J.|year=2006|title=Gardner's Art Through the Ages: The Western Perspective: Volume 1|url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00unse|edition=Twelfth|publisher=Wadsworth Publishing|location=Belmont, California|isbn=0-495-00479-0|ISBN=0-495-00479-0|pages=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00unse/page/n47 12]–4}}</ref>. Пад кіраўніцтвам Джэймса Меларта ў Чатал-Хююке працаваў дацкі палеабатанік Ганс Хелбаек з [[Нацыянальны музей Даніі|Нацыянальнага музея Даніі]]<ref name="balter127"/>. Хелбаек выявіў вялікую колькасць свойскай пшаніцы (адназярнянкі і двухзярнянкі), [[Ячмень|ячменю]] і [[гарох]]у<ref><span class="citation">''Hans Helbæk''&nbsp;First Impressions of the Catal Huyuk Plant Husbandry&nbsp;// Anatolian Studies.&nbsp;— 1964.&nbsp;— № 14.&nbsp;— С. 121–123.</span></ref>. Мяркуючы па рэштках акаліны і шлаку, жыхары Чатал-Хююка аднымі з першых у свеце навучыліся выплаўляць з руды [[медзь]]<ref>[http://www.urkommunismus.de/catalhueyuek_en.html Bernhard Brosius.]</ref>, што звязвае гэта паселішча з пачаткам [[Медны век|Меднага веку]]. [[Файл:Catal_Hüyük_10.JPG|міні|403x403пкс|Сучасны выгляд раскопак]] [[Файл:Çatalhöyük_kazı_alanı_çatısı.JPG|міні|403x403пкс|Від на месца раскопак]] Месца аказалася ўнікальным і стала адным з самых вядомых у свеце. Меларт прыехаў на раскопкі на фоне «скандалу з Доракам». Турэцкія ўлады падазравалі археолага ў крадзяжы і вывазе знаходак. Меларт жа сцвярджаў, што маладая жанчына папрасіла яго ацаніць некаторы «антыкварыят», які па ўсёй бачнасці быў знойдзены ў чатырох магілах вёскі Дорак на поўначы Турцыі. Меларт замаляваў асобныя знаходкі. Пасля, замалёўкі былі апублікаваныя ў The Illustrated London News ў 1959 годзе, што і прыцягнула ўвагу турэцкіх уладаў, якія палічылі, што археолаг скраў знаходкі. Аднак пошук маладой жанчыны і выкрадзеных знаходак не даў вынікаў, у 1965 годзе дэпартамент старажытнасцяў Турцыі ануляваў Меларту дазвол на раскопкі.<ref name="balter127">{{Cite book|first=Michael|last=Balter|title=The Goddess and the Bull|url=https://archive.org/details/goddessbull0000balt|year=2005|publisher=Free Press|location=New York|isbn=0-7432-4360-9|ISBN=0-7432-4360-9|pages=[https://archive.org/details/goddessbull0000balt/page/127 127]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://pda.euromag.ru/great_britain/24708.html|title=Наследник Шлимана|author=Анастасия Тарасова|date=|publisher=}}</ref> У 1993 годзе даследаванні аднавіліся з новай групай археолагаў пад кіраўніцтвам {{нп3|Іэн Ходэр|Іэна Ходэра|ru|Иэн Ходдер}} і працягваюцца ў цяперашні час кожнае лета. У новых раскопках выкарыстоўваюцца мікрамарфалагічны аналіз, калі археолагі выкарыстоўваюць мікраскопы, каб атрымаць найбольш поўную інфармацыю. Група Ходэра падыходзіць да раскопак вельмі старанна, і ў той час, калі група Меларта раскапала больш за 200 будынкаў за 4 гады, цяперашняя група раскапывала ў першыя некалькі гадоў толькі адзін ці два будынкі кожны год.<ref name=":4"><span class="citation">''Michael Balter''&nbsp;The First Cities: Why Settle Down? </span></ref> У сезоне 2006 года ў міжнародных і міждысцыплінарных раскопках прынялі ўдзел 230 чалавек, што стала адным з найбуйнейшых у свеце падобнага кшталту мерапрыемстваў.<ref>{{Cite news|title=Recond number of experts to take part in Catalhoyuk excavations|author=|url=|work=Turkish Daily News|date=2006}}</ref> Для фінансавання археалагічных раскопак Іэн Ходэр карыстаецца паслугамі кампаній-спонсараў ([[Boeing]], [[Fiat]], [[British Airways]], [[Shell]]), таксама ў археалагічных экспедыцыях ўдзельнічае мясцовае насельніцтва. === Датаванне і памер === Розныя крыніцы кажуць аб розных датаваннях паселішча. Пласты, якія былі даследаваны Мелартам, датаваліся ім прыкладна ад 6250 г. да н. э. да 5400 г. да н. э.<ref name=":1"><span class="citation">''Christoffer Edens.''&#x20;Çatal Hüyük, The Story of Archaeology.&nbsp;</span></ref> Іэн Ходэр паказвае, што паселішча існавала на працягу 1400 гадоў (паміж 7000 г. да н. э. і 6000 г. да н. э.), па даследаваннях 18 археалагічных слаёў<ref name=":0"><span class="citation">''Ian Hodder.''&#x20;Çatalhöyük. </span></ref><ref name=":6"><span class="citation">''Ian Hodder''&nbsp;Women and Men at Çatalhöyük&nbsp;// Scientific American.&nbsp;— 2004.&nbsp;— № 1.&nbsp;— С. 67–73.</span></ref>. Па апошніх звестках, час існавання паселішча ўказваецца ад 7400 г. да н. э. да 5600 г. да н . э.<ref name=":2"><span class="citation">''T. Carter & M. S. Shackley''&nbsp;Sourcing obsidian from neolithic Çatalhöyük (Turkey) using energy dispersive X-ray fluorescence&nbsp;// Archaeometry.&nbsp;— 2007.&nbsp;— № 49 (3).&nbsp;— С. :437–454.</span></ref> Памеры Чатал-Хююка ў розных крыніцах называюцца розныя, пачынаючы ад 32 акраў (12,96 га)<ref name=":2"><span class="citation">''T. Carter & M. S. Shackley''&nbsp;Sourcing obsidian from neolithic Çatalhöyük (Turkey) using energy dispersive X-ray fluorescence&nbsp;// Archaeometry.&nbsp;— 2007.&nbsp;— № 49 (3).&nbsp;— С. :437–454.</span></ref> і 13,5 га<ref name=":0"><span class="citation">''Ian Hodder.''&#x20;Çatalhöyük. </span></ref> да 20 га<ref name=":1"><span class="citation">''Christoffer Edens.''&#x20;Çatal Hüyük, The Story of Archaeology.&nbsp;</span></ref>. Гэта кажа аб тым, што Чатал-Хююк ўяўляе сабой велізарных памераў паселішча, пры гэтым раскапана толькі 5 % усёй тэрыторыі<ref name=":5"><span class="citation">''Ian Hodder''&nbsp;This old house&nbsp;// Natural History Magazine.&nbsp;— 2006.</span></ref>. == Пабудовы і артэфакты == [[Файл:Catal_Hüyük_Restoration_B.jpg|міні|Рэканструкцыя дома з Чатал-Хююк. Бачныя адтуліна ў даху і лесвіца.]] Пагорак Чатал-Хююк ствараўся жыхарамі на працягу стагоддзяў шляхам пабудовы новых дамоў па-над старымі, што ў цяперашні час складае 17 м археалагічнага слою. Дамы стаялі настолькі блізка, што паміж імі не было праходаў. Таксама ў дамоў не было дзвярных праёмаў, уваход у большасці выпадкаў быў уладкованы з даху, куды былі пракладзены лесвіцы як унутры, так і звонку дамоў, таму «гарадскі рух», відаць, праходзіў па дахах будынкаў.<ref name=":3"><span class="citation">''Trevor Watkins.''&#x20;</span></ref> Уваход быў таксама адзінай вентыляцыйнай адтулінай як для паступлення свежага паветра, так і для адвядзення дыму ад адкрытых ачагоў, якія не мелі комінаў. Падобныя сучасныя пасёлкі, якія выглядаюць як Чатал-Хююк, гэта {{нп3|Пуэбла (паселішча)|пуэбла|en|Pueblo}} паўночнаамерыканскіх індзейцаў і паселішчы [[Дагоны|дагонаў]] у [[Малі]] ў Заходняй Афрыцы.<ref name=":0"><span class="citation">''Ian Hodder.''&#x20;Çatalhöyük. </span></ref> Паміж дамамі былі месцы з адкрытай прасторай. Яны выступалі ў якасці сметнікаў для кухняў. У іх знаходзяць жывёльныя і раслінныя адходы, гліняны посуд, статуэткі, каралі. Асобныя знаходкі інтэрпрэтуюцца як чалавечыя фекаліі, а такія месцы як прыбіральні. Фекаліі і арганічныя адходы ў густанаселеным паселішчы, верагодна, прадстаўлялі рызыку для здароўя насельніцтва і стваралі вялікі смурод.<ref name=":0"><span class="citation">''Ian Hodder.''&#x20;Çatalhöyük. </span></ref> === Афармленне дамоў === Дамы створаны пераважна з гліны (з сырцовай цэглы), за выключэннем даху, які меў апорныя драўляныя бэлькі. Археолагі лічаць, што тэрмін службы дома быў каля 70 гадоў. Кожны год неабходна было дадаваць новы пласт гліны. Дах і сцены былі пакрытыя паліраваным [[алебастр]]ам. Разам з печчу і адтулінай у даху, якія прадстаўлялі сабой мясцовую кухню і размешчаных на паўднёвым баку, ў сцяне, як правіла, быў невялікі праём, які вёў у невялікі пакой. Гэты пакой выкарыстоўвалі ў якасці склада. Усяго дом займаў плошчу ў сярэднім 23 м², але памеры вар’іруюцца ад 11 да 48 м². У той жа час сцены вялікіх дамоў былі багата ўпрыгожаны роспісам. Іх прызначэнне застаецца незразумелым<ref name="gard"/>. Быў толькі адзін паверх. У галоўным пакоі, ў дадатак да печы і каміна былі лаўкі, нізкія платформы, ёмістасці для захоўвання ежы.<ref name=":1"><span class="citation">''Christoffer Edens.''&#x20;Çatal Hüyük, The Story of Archaeology.&nbsp;</span></ref> У кожнай пабудове дом на 5 і 10 чалавек, але няма ніводнага дома, які мае больш за 8 ложкаў.<ref name=":5"><span class="citation">''Ian Hodder''&nbsp;This old house&nbsp;// Natural History Magazine.&nbsp;— 2006.</span></ref> [[Файл:Catal_Hüyük_Restauration.JPG|міні|Рэканструкцыя дома з Чатал-Хююк. Бачныя нізкія платформы і невялікая кладоўка.]] Дамы таксама выкарыстоўваліся ў якасці «могілак»: у многіх з іх былі выяўленыя пахаванні. У адным з дамоў было пахавана 68 чалавек. Целы памерлых хавалі пад падлогай дамоў, часцей за ўсё, пад агменямі і іншымі ўнутранымі ўзвышэннямі, разам з дарамі: каштоўнымі і напаўкаштоўнымі камянямі, зброяй, тканінамі, драўлянымі пасудзінамі<ref><span class="citation">''James Mellart.''&#x20;Çatal Hüyük: A Neolithic Town of Anatolia.&nbsp;</span></ref>. Падобная практыка назіралася да XX стагоддзя на палінэзійскім востраве {{нп3|Цікапіа||ru|Тикопиа}}.<ref name=":4"><span class="citation">''Michael Balter''&nbsp;The First Cities: Why Settle Down? </span></ref> Целы памерлых старанна спавівалі і нярэдка ўкладвалі ў плеценыя кошыкі альбо загортвалі ў трысняговыя маты. Паколькі шкілеты часта раздзеленыя, мяркуюць, што перад пахаваннем цела доўга выстаўлялі на адкрытым паветры, пасля чаго хавалі толькі косткі. Часам чэрапы аддзялялі, верагодна, для выкарыстання ў нейкім рытуале, так як іх знаходзяць у іншых месцах паселішча. Каля траціны дамоў былі больш упрыгожанымі, чым астатнія, са скульптурамі бычыных галоў. Гэтыя памяшканні былі інтэрпрэтаваныя Джэймсам Мелартам як «свяцілішчы». Групе Меларта ўдалося раскапаць толькі невялікі ўчастак у паўднёва-заходняй частцы пагорка, і ў сувязі з мноствам «свяцілішчаў» у гэтым раёне Меларт палічыў, што гэтая частка паселішчы была жрэчаскай. У «свяцілішчы», датаваным 6200 г. да н. э., былі знойдзены чатыры чалавечых чэрапы, размешчаных за бычынымі галовамі на сценах. Група Іэна Ходэра раскапала некалькі розных месцаў на ўсходнім пагорку і таксама знайшла некалькі «свяцілішчаў». Атрымлівалася, што паўднёва-заходняя частка паселішча чыста жрэцкай не з’яўлялася. У сувязі з гэтым Меларт прапанаваў версію, згодна з якой дамы падзяляліся на «звычайныя» і «свяцілішчы». Новы аналіз паказаў, што мелася раздзяляльная лінія паміж двума відамі гэтых дамоў. Акрамя таго, мікрамарфалагічны аналіз пацвердзіў, што мела месца бытавая дзейнасць у «свяцілішчах»<ref name="balter127"/>. Такім чынам, гэтыя дамы выключна свяцілішчамі не з’яўляліся. === Артэфакты і ўпрыгожванні === Чатал-Хююк славіцца сваімі вялікімі аб’ёмамі прадметаў і ўпрыгожванняў. Ёсць шматлікія насценныя роспісы. Гэта адно з першых месцаў, дзе сустракаюцца [[Фрэска|фрэскі]] на пабудаваных сценах (насценныя роспісы ў [[Пячора Ласко|Ласко]] — на натуральных сценах). Іншае месца, дзе былі выяўленыя першыя фрэскі — {{нп3|Джаль-аль-Мугхара||ru|Джаль-аль-Мугхара}} ў Сірыі, узростам 9 тыс. гадоў да н. э.<ref><span class="citation">''Roger Highfield''&nbsp;Oldest' wall painting looks like modern art&nbsp;// Telegraph.co.uk.&nbsp;— 2007.</span></ref> Некаторыя з фрэсак з’яўляюцца геаметрычнымі ўзорамі, у той час як іншыя, адлюстроўваюць выяўленчыя сцэны: паляванне на [[Зубр еўрапейскі|зуброў]] ці [[Алені|аленяў]] мужчын з эрэгіраваным фаласам, выявы цяпер вымерлых буйных капытных. Адна з фрэсак у «свяцілішчы» складаецца з некалькіх шэрагаў фігур, якія можна трактаваць як малюнак дамоў. У сярэдзіне карціны — малюнак, які тлумачыцца як двухгаловая вяршыня патухлага вулкана Хасандаг падчас вывяржэння, назіранага з Чатал-Хююка.<ref><span class="citation">''Aisling Irwin''&nbsp;Turkish wall painting 'is first news story'&nbsp;// Telegraph.co.uk.&nbsp;— 1997.&nbsp;— № 28. july.</span></ref> Гэтую фрэску расцэньваюць як першы ў гісторыі прыклад пейзажнага жывапісу або картаграфіі<ref name="gard"/>, хаця іншыя даследчыкі бачаць у ім толькі геаметрычны арнамент<ref name=":7">{{Cite web |title=A bird’s eye view — of a leopard’s spots. |url=http://www.dspace.cam.ac.uk/handle/1810/195777 |accessdate=26 лістапада 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725015218/http://www.dspace.cam.ac.uk/handle/1810/195777 |archivedate=25 ліпеня 2013 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Museum_of_Anatolian_Civilizations002.jpg|міні|Рэканструкцыя «свяцілішча» у Музеі анаталійскіх цывілізацый.]] Іншая фрэска паказвае чалавека, які працуе (або танчыць), трымаючы пры гэтым выгнутую рэч — магчыма, лук. На чалавеке апранута насцегнавая павязка з леапардавай шкуры. Ёсць фрэскі, якія малююць драпежных птушак — [[Сцярвятнік звычайны|сцярвятнікаў]]. Сустракаюцца малюнкі, калі паказаны драпежнікі разам з абезгалоўленымі людзьмі. Прадстаўлены рэльефы з выявай вялікіх кошак (хутчэй за ўсё [[леапард]]аў і звычайна парамі). Скульптуры бычыных галоў былі з асаблівасцю, яны мацаваліся альбо на сцены, альбо на нізкія платформы, некаторыя з гэтых быкаў ўзначальвалі цэлыя шэрагі з галоў. Знойдзена мноства жаночых статуэтак з [[мармур]]у, карычневага і блакітнага [[вапняк]]а, [[кальцыт]]у, [[Гліністы сланец|сланца]], [[базальт]]у, [[алебастр]]у і гліны. Сярод самых вядомых знаходак вылучаецца статуэтка з абпаленай гліны вышынёй 16,5 см, якая паказвае тлустую жанчыну, якая сядзіць са зброяй, якая адпачывае на дзьвух вялікіх кошках. Гэтая статуэтка падобная да [[Венера Вілендорфская|Венерай Вілендорфскай]]. Двух катоў асобныя навукоўцы лічаць [[Леў|львамі]]<ref name=":1"><span class="citation">''Christoffer Edens.''&#x20;Çatal Hüyük, The Story of Archaeology.&nbsp;</span></ref>, а іншыя мяркуюць, што гэта [[леапард]]ы.<ref name=":6"><span class="citation">''Ian Hodder''&nbsp;Women and Men at Çatalhöyük&nbsp;// Scientific American.&nbsp;— 2004.&nbsp;— № 1.&nbsp;— С. 67-73.</span></ref> Некаторыя навукоўцы прапануюць версію, што статуэтка адлюстроўвае жанчыну, якая вось-вось народзіць.<ref name=":1"><span class="citation">''Christoffer Edens.''&#x20;Çatal Hüyük, The Story of Archaeology.&nbsp;</span></ref> Статуэтка з жанчынай, якая сядзіць, самая складаная з знойдзеных фігурак. Сярод больш простых, сустракаецца жаночая фігурка з адтулінай у спіне, магчыма ў гэта адтуліну засыпалася збожжа. [[Файл:Neolithic_mirrors_of_obsidian_excavated_by_James_Mellaart_and_his_team_in_Çatalhöyük..jpg|міні|Люстэркі з абсідыяну]] Чатал-Хююк паказвае пераход паміж {{нп3|дакерамічны неаліт|дакерамічным неалітам|ru|докерамический неолит}} і {{нп3|керамічны неаліт|керамічным неалітам|ru|керамичный неолит}}. У старых пластах археолагі не знаходзяць керамікі, аднак збаны пачынаюць з’яўляцца ў больш маладых пластах ў прамежку ад 7050 г. да н. э. да 6800 г. да н. э. паўсюдна. З самага пачатку яны, верагодна, выкарыстоўваліся толькі для захоўвання, і толькі потым (каля 6500-6400 г. да н . э.) для прыгатавання ежы. Самыя маладыя пласты мелі збаны з простымі геаметрычнымі ўзорамі, а збаны з Кучук-Хююка маюць больш складаныя геаметрычныя ўзоры. Былі знойдзеныя прадметы з [[абсідыян]]у, некаторыя з іх роўна і гладка адпаліраваныя, што дазволіла археолагам выказаць здагадку, што яны выкарыстоўваліся ў якасці звычайных люстэркаў. Такім чынам, Чатал-Хююк быў першым «вытворцам люстэркаў». Іншыя знойдзеныя абсідыянавые кавалкі былі апрацаваныя для выкарыстання ў ролі нажоў, наканечнікаў стрэл і дзідаў. Таксама выкарыстоўваўся [[крэмень]]: былі знойдзены два крэмневых нажы з ручкамі з разной косткі. Гэта дазваляе выказаць здагадку, што мясцовая абшчына спецыялізавалася ў горнай справе і актыўна развівала культуру вырабу вырабаў з камення. Акрамя таго, былі выяўленыя фрагменты тканін, драўляныя кубкі, каралі з камянёў, косці і гліны, а таксама кошыкі і [[керамзіт]], якія знаходзяць толькі ў старых пластах (ўжывалі для прыгатавання ежы).<ref>{{Cite web|url=http://www.catalhoyuk.com/blog/2006/06/back-to-clay-balls.html|title=Back to clay balls|author=Sonya Atalay|date=JUNE 25, 2006|accessdate=26 лістапада 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923200827/http://www.catalhoyuk.com/blog/2006/06/back-to-clay-balls.html|archivedate=23 верасня 2015|url-status=dead}}</ref> == Сельская гаспадарка, паляванне і рыбалка == У Чатал-Хююке было выяўлена вялікая колькасць слядоў раслін, а некаторыя археолагі перакананы, што хатнія расліны складалі асноўную частку рацыёну з расліннай ежы. Галоўным чынам вырошчвалася пшаніца двухзярнянка, а таксама пшаніца адназярнянка, [[гарох]], [[Боб|боб звычайны]], гарошак пацеркападобны, [[сачавіца]]. Акрамя таго, былі знойдзены плады дзікіх раслін, такія як [[міндаль]], [[Жолуд|жалуды]], [[Фісташка|фісташкі]]. Частка археабатанікаў лічаць, што людзі з Чатал-Хююка выкарыстоўвалі палі, размешчаныя ў 10 км ад паселішча.<ref name=":0"><span class="citation">''Ian Hodder.''&#x20;Çatalhöyük. </span></ref> Сярод жывёл найбольш часта знаходзяць [[Авечка свойская|авечак]], буйную рагатую жывёлу, [[Каза свойская|коз]], [[Конь свойскі|коней]] і [[Сабака свойскі|сабак]]. Авечкі і козы былі прыручаныя, у той жа час буйны рагатую жывёлу быў дзікі. Коні таксама не былі [[Адамашненне|прыручылі]], на іх таксама вялася паляванне, як на свіней і аленяў. У дадатак да палявання, жыхары лавілі рыбу і збіралі птушыныя яйкі. Дэкстэр Перкінс-малодшы, эксперт па фауне у экспедыцыі пад кіраўніцтвам Меларта, першапачаткова прыйшоў да высновы, што першапачаткова былі прыручаны толькі буйная рагатая скаціна і сабакі. У такім выпадку Чатал-Хююк і [[Анатолія]] станавіліся самім раннім цэнтрам прыручэння буйной рагатай скаціны. Перкінс лічыў нават, што няма ніякай дзікай рагатай жывёлы ў найбольш старажытных пластах, а былі гэта прыручаныя жывёлы.<ref><span class="citation">''Dexter Perkins Jr.''&nbsp;Fauna of Çatal Hüyük: Evidence for Early Cattle Domestication in Anatolia&nbsp;// Science.&nbsp;— 1969.&nbsp;— № 164(3876).&nbsp;— С. 177-179.</span></ref> Высновы Перкінса у дадзены момант пераглядаюцца спецыялістамі па фауне Луізай Марцін і Нерысай Расэл, якія лічаць, што буйная рагатая скаціна на працягу ўсяго перыяду існавання селішча была дзікай.<ref name="balter127"/> Апошні вугляродны аналіз паказвае, што буйая рагатая скаціна не з'яўлася асноўнай крыніцай бялку для жыхароў Чатал-Хююка, што супярэчыць першапачатковым здагадкам Джэймса Меларта.<ref><span class="citation">''M. P. Richards, J. A. Pearson, T. I. Molleson, Nerissa Russell og Louise Martin''&nbsp;Stable Isotope Evidence of Diet at Neolithic Çatalhöyük, Turkey"&nbsp;// Journal of Archaeological Science.&nbsp;— 2003.&nbsp;— № 30(1).&nbsp;— С. 67–76.</span></ref> Але гэтае пытанне да нашага часу з'яўляецца дыскусійным і яго рашэнне пакуль не замацавана. == Гандаль == Тэрыторыя вакол Чатал-Хююка была бедная рэсурсамі. Побач здабывалі толькі гліну, якая выкарыстоўвалася ў якасці будаўнічага матэрыялу, іншую сыравіну прыносілі здалёк. Прыкладам можа служыць вулканічнае шкло, [[абсідыян]], якое сустракаецца ў вялікай колькасці ў Чатал-Хююке. Археолагі мяркуюць, што жыхары трымалі пад кантролем здабычу [[Кападокія|кападакійскага]] абсідыяну і гэтая акалічнасць магла аказваць істотны ўплыў на эканоміку паселішча. Некаторыя навукоўцы нават мяркуюць, што гандаль обсідыянам быў галоўнай крыніцай даходаў для горада.<ref><span class="citation">''Fernand Braudel.''&#x20;</span></ref> Аднак, кападакійскі абсідыян быў знойдзены ў [[Левант|Паўднёвым Леванте]] і на беразе [[Еўфрат]]а ў месцах з датыроўкай яшчэ да з'яўлення Чатал-Хююка, што дае зразумець, што паселішчы на ўсходзе не маглі быць у залежнасці ад паставак абсідыяну з Чатал-Хююка. З дапамогай энэргадысперсійнай рэнтгенофлуарэсцэнтнай спектраметрыі ўдалося даведацца, што абсідыян ў Чатал-Хююк трапляў таксама з двух месцаў на поўдні [[Кападокія|Кападокіі]], Гелу-Даг і Ненцы-Даг, што ў 190 км на паўночны-ўсход ад горада.<ref name=":2"><span class="citation">''T. Carter & M. S. Shackley''&nbsp;Sourcing obsidian from neolithic Çatalhöyük (Turkey) using energy dispersive X-ray fluorescence&nbsp;// Archaeometry.&nbsp;— 2007.&nbsp;— № 49 (3).&nbsp;— С. :437–454.</span></ref> Бэлькі з [[Хвоя|хвоі]] і [[Ядловец|ядлоўца]], якія выкарыстоўваліся жыхарамі ў сваіх дамах, таксама рабілі доўгі шлях — яны, магчыма, былі прывезены з {{нп3|Таўрскія горы|Таўрскіх гор|ru|Таврские горы}}. Крэмень пастаўляўся з [[Сірыя|Сірыі]]. Выяўлены ракавіны малюскаў з [[Міжземнае мора|Міжземнага]] і [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]].<ref name=":3"><span class="citation">''Trevor Watkins.''&#x20;</span></ref> Гандляавалі абсідыянам жыхары Чатал-Хююка альбо не, але факт знаходжання прывезеных прадметаў дазваляе дапускаць існаванне абмену таварамі і гандлю на далёкія адлегласці. == Грамадская жыццё ў Чатал-Хююке == Аб расслаенні ў грамадстве Чатал-Хююка раскопкі не даюць адказу: усе дамы не надта адрозніваліся па памеры. Акрамя таго, не быў знойдзены ні адзін дом-майстэрня.<ref name=":8"><span class="citation">''Anne Marie Carstens''&nbsp;Çatalhöyük&nbsp;// SFINX.&nbsp;— 2006.&nbsp;— № 2.</span></ref> Таксама не выяўленыя грамадскія плошчы і адміністрацыйныя будынкі.<ref name=":5"><span class="citation">''Ian Hodder''&nbsp;This old house&nbsp;// Natural History Magazine.&nbsp;— 2006.</span></ref> Такім чынам, вельмі верагодна, што паселішча не мела цэнтралізаванага кіравання. Адсутнасць майстэрняў дазваляе меркаваць, што Чатал-Хююк не быў горадам у поўным сэнсе гэтага слова, а хутчэй за ўсё разрослай вёскай.<ref name=":4"><span class="citation">''Michael Balter''&nbsp;The First Cities: Why Settle Down? </span></ref> [[Файл:Museum_of_Anatolian_Civilizations008.jpg|міні|Гліняныя пячаткі]] Раней археолагі лічылі, што ў Чатал-Хююке было [[Матрыярхат|матрыярхальнае]] грамадства. Падчас сучасных раскопкаў навукоўцы хацелі вызначыць розніцу ў ладзе жыцця мужчын і жанчын паселішчы, але ніякіх адрозненняў не было знойдзена. Унутры памяшканні былі пакрытыя пластом [[Сажа|сажы]] з печы і каміна. Пры ўдыханні сажа трапляе ў лёгкія, такім чынам яе можна выявіць на рэбрах пахаваных жыхароў. Быў праведзены аналіз рэбраў двух палоў, аднак ён паказаў, што колькасць сажы ў жанчын не адрозніваецца ад колькасці сажы ў мужчын. Такім чынам, жанчыны не праводзілі больш часу ў памяшканні, чым мужчыны. Ізатопны аналіз костак не даў выніку аб розніцы ў дыеце двух палоў. Акрамя гэтага, размяшчэнне магіл ніяк не звязана з палавой прыналежнасцю. Жанчыны і мужчыны, відаць, мелі аднолькавы статус у грамадстве<ref name="Stavrianos">{{Cite book|author=Leften Stavros Stavrianos|url=http://books.google.com/books?id=MKhe6qNva10C&q=paleolithic+society&dq=paleolithic+society&pgis=1|title=A Global History from Prehistory to the Present|location=New Jersey, USA|publisher=Prentice Hall|year=1991|isbn=0133570053|ISBN=0133570053}}</ref><ref name="Gutrie">{{Cite book|author=R Dale Gutrie|url=http://books.google.com/books?id=3u6JNwMyMCEC&printsec=frontcover#PPA420,M1|title=The Nature of Paleolithic art|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|year=2005|isbn=0226311260|ISBN=0226311260}}</ref><ref name="Fielder">{{Cite web|last=Fielder|first=Christine|title=Sexual Paradox:Culture|work=Sexual Paradox: Complementarity, Reproductive Conflict and Human Emergence|publisher=Christine Fielder and Chris King|date=2004|url=http://www.dhushara.com/paradoxhtm/culture.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/65LJmRKwc?url=http://www.dhushara.com/paradoxhtm/culture.htm|archivedate=10 лютага 2012|accessdate=26 лістапада 2016|url-status=live}}</ref><ref name="MuseumofAntiquites">[http://museums.ncl.ac.uk/flint/miscon.html Museum of Antiquites web site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071121095952/http://museums.ncl.ac.uk/flint/miscon.html |date=21 лістапада 2007 }} (accessed February 13, 2008).</ref>. У мастацкіх аб'ектах маюцца некаторыя адрозненні: на фрэсках у асноўным адлюстраваныя мужчыны, у той час як на статуэтках — жанчыны. Іэн Ходэр сцвярджае, што археалагічныя астанкі не даюць сведчанняў на карысць наяўнасці ў Чатал-Хююке [[матрыярхат]]у альбо [[патрыярхат]]у.<ref name=":6"><span class="citation">''Ian Hodder''&nbsp;Women and Men at Çatalhöyük&nbsp;// Scientific American.&nbsp;— 2004.&nbsp;— № 1.&nbsp;— С. 67–73.</span></ref> У маладых пластах былі знойдзены гліняныя пячаткі. Не зусім ясна, для чаго яны прызначаліся, магчыма, гэта адзнака ўласнасці на аб'екты. Калі гэта так, то здагадкі аб наяўнасці прыватнай уласнасці маюць пад сабой глебу.<ref name=":0"><span class="citation">''Ian Hodder.''&#x20;Çatalhöyük. </span></ref> Хаця дамы знаходзіліся блізка адзін да аднаго, аднак яны не мелі агульных сцен. Кожная сям'я, такім чынам, была адносна незалежнай ад суседзяў і рамантавала дом па сваім жаданні. У Чатал-Хююке не выяўлена слядоў вайны ці гвалту. Магчыма, гэта было мірнае грамадства альбо горад з'яўляўся крэпасцю. У горад немагчыма было трапіць пасля таго, як былі прыбраныя лесвіцы на вонкавым шэрагу дамоў, так як не было непасрэднага ўваходу ў горад. Мноства скульптур бычыных галоў і статуэтак тлустых жанчын прымушала археолагаў думаць, што рэлігійная жыццё жыхароў была сканцэнтравана на пакланенні культу быка і культу «Вялікай Маці».<ref name=":8"><span class="citation">''Anne Marie Carstens''&nbsp;Çatalhöyük&nbsp;// SFINX.&nbsp;— 2006.&nbsp;— № 2.</span></ref> Знойдзеныя чэрапы былі пакрытыя алебастрам, што мадэлявала твар, і размаляваныя [[охра]]й. Падобныя звычаі вядомыя ў насельніцтва з неалітычных паселішчаў [[Міжземнамор’е|Міжземнамор'я]], у тым ліку з [[Іерыхон|Ерыхона]] і Чаёню (Турцыя). Усё гэта можа гаварыць пра культ чэрапу ў Чатал-Хююке. Паколькі цела асоб з высокім статусам хавалі асобна ад чэрапоў, даследчыкі супаставілі колькасць падобных мужчынскіх і жаночых пахаванняў і выявілі, што яна прыблізна аднолькавая<ref>{{Cite news|url=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=93856|title=A Journey to 9000 years ago|date=2008-01-17|accessdate=2008-08-07|last=Hodder|first=Ian|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080523122956/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=93856|archivedate=23 мая 2008|url-status=dead}}</ref>. У сувязі з гэтым даследчыкі [[2000-я|2000-х гадоў]] выказалі здагадку, што абшчына не была ні патрыярхальнай, ні матрыярхальнай<ref name="balter127"/>, і сэнс выявы жаночых фігур быў іншым, чым пакланенне Багіні-маці<ref name="hodder">{{Cite web|last=Hodder|first=Ian|title=New finds and new interpretations at Çatalhöyük|work=Çatalhöyük 2005 Archive Report|publisher=Catalhoyuk Research Project, Institute of Archaeology|date=2005|url=http://www.catalhoyuk.com/archive_reports/2005/ar05_01.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/65LJnOM0h?url=http://www.catalhoyuk.com/archive_reports/2005/ar05_01.html|archivedate=10 лютага 2012|accessdate=26 лістапада 2016|url-status=live}}</ref>. Дзіцячая смяротнасць была вялікай, паколькі дзіцячых магіл знойдзена даволі шмат. Косткі шмат каго з дзяцей ўтрымліваюць прыкметы [[Анемія|анеміі]], якая, верагодна, была выклікана недаяданнем.<ref name=":9"><span class="citation">''Michael Balter''&nbsp;A Long Season Puts Çatalhöyük in Context&nbsp;// Science.&nbsp;— 1997.&nbsp;— № 286(5441).&nbsp;— С. 890–891.</span></ref> Аналіз зубоў пахаваных людзей паказаў, што ў магілах аднаго дома хавалі людзей, не звязаных біялагічным сваяцтвам.<ref><span class="citation">''M. A. Pilloud & C. S. Larsen''&nbsp;Official" and "practical" kin: Inferring social and community structure from dental phenotype at Neolithic Çatalhöyük, Turkey&nbsp;// American Journal of Physical Anthropology.&nbsp;— 2011.&nbsp;— № 145.&nbsp;— С. 519–530.</span></ref> == Значэнне == З-за свайго памеру, архітэктуры, фрэсак і рэльефаў Чатал-Хююк часта характарызуецца як «археалагічная звышновая».<ref name=":10"><span class="citation">''Peter K. A. Jensen.''&#x20;</span></ref> Некаторыя навукоўцы раней лічылі, што Чатал-Хююк з'яўляўся найстаражытнейшым горадам у свеце, раннім земляробчым паселішчам і найбуйнейшым населеным пунктам свайго часу. Аднак, у цяперашні час найстарэйшым горадам лічыцца [[Іерыхон|Ерыхон]], а ў Тэль Абу-Хурейре на поўначы Сірыі знойдзены самыя старыя сляды зараджэння сельскай гаспадаркі.<ref name=":10"><span class="citation">''Peter K. A. Jensen.''&#x20;</span></ref> У Цэнтральнай [[Анатолія|Анатолі]] Чатал-Хююк таксама не з'яўляецца найстарэйшым цэнтрам сельскай гаспадаркі, так, у Ашыклы-Хююке знойдзены сляды культурных раслін узростам 8400 г. да н . э. Аднак Меларт даказаў сваімі раскопкамі, што [[Урадлівы паўмесяц|Ўрадлівы паўмесяц]] ([[Левант]] і [[Месапатамія]]) не з'яўляецца адзіным цэнтрам [[Неалітычная рэвалюцыя|неалітычнай рэвалюцыі]]. Раней, археолагі нават не меркавалі, што Анатоля магла б быць урадлівай глебай для ўзнікнення сельскіх абшчын. Большасць даследчыкаў перакананыя, што сельская гаспадарка прыйшла ў Еўропу з Анатолі. Некаторыя з іх (як археолаг Колін Рэнфру) пайшлі далей і заяўляюць, што [[індаеўрапейскія мовы]] распаўсюджваліся сумесна з экспансіяй сельскай гаспадаркі, а індаеўрапейскую радзіму варта шукаць на Анаталійскім пласкагор'і, гэта значыць у Чатал-Хююке.<ref><span class="citation">''Michael Balter''&nbsp;Search for the Indo-Europeans&nbsp;// Science.&nbsp;— 2004.&nbsp;— № 303.&nbsp;— С. 1323–1326.</span></ref> Дадзеная тэорыя (анаталійскіх гіпотэза) дазваляе лічыць Чатал-Хююк радзімай насельніцтва, мова якога распаўсюдзіўся на большую частку Еўропы і Азіі. Амерыканскі пісьменнік і этнабатанік Тэрэнс Макена пісаў: «Заключэнне аб тым, што народы Афрыкі з іх культурамі, якія сыходзяць каранямі ў далёкае мінулае, дасягнулі Блізкага Усходу і нейкі час квітнелі там, цалкам лагічнае, і пазбегнуць яго цяжка. Меларта здзіўляе тое, што Чатал-Хююк не пакінуў прыкметнага ўплыву на наступныя культуры ў гэтым раёне. Ён адзначае, што „неалітычныя культуры Анатолі паклалі пачатак земляробству і жывёлагадоўлі, а таксама культу Багіні-Маці — аснове нашай цывілізацыі“<ref><span class="citation">''Mellaart.''&#x20;</span></ref>. З усёй справядлівасцю можна дадаць: аснове, многімі пакуль што яшчэ адмаўляемай»<ref>[http://rec.gerodot.ru/chatal/makkenna.htm Теренс Маккенна.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090810211458/http://rec.gerodot.ru/chatal/makkenna.htm |date=10 жніўня 2009 }}</ref>. === Чатал-Хююк як паселішча === Пакуль што, незразумела, чаму людзі выбралі менавіта гэтае месца. Згодна з адной з тэорыяй, мяркуюць, што чалавек засяліў гэтую мясцовасць у сувязі з вядзеннем сельскай гаспадаркі, але знаходкі ў селішчы Ашыклы-Хююк паказваюць, што большасць раслін і жывёл не былі прыручанымі і што пасёлак жыў паляўніча-збіральніцкай культурай.<ref name=":4"><span class="citation">''Michael Balter''&nbsp;The First Cities: Why Settle Down? </span></ref> Некаторыя археолагі мяркуюць, што выбар месца быў звязаны не з утылітарным прычынамі, а з перавагамі людзей. Таксама незразумела, чаму людзі пакінулі Чатал-Хююк. Некаторыя археолагі выказвалі здагадку аб тым, што ішло імклівае скарачэнне паселішчаў 8 тыс. гадоў таму з-за разбурэння мясцовага навакольнага асяроддзя ў выніку празмернага выкарыстання драўніны для будаўніцтва дамоў з вапнай. Але дадзеная тэорыя аспрэчваецца знаходкамі ў маладых пластах Чатал-Хююка — там такі метад будаўніцтва ўжо не ўжываўся.<ref name=":9"><span class="citation">''Michael Balter''&nbsp;A Long Season Puts Çatalhöyük in Context&nbsp;// Science.&nbsp;— 1997.&nbsp;— № 286(5441).&nbsp;— С. 890–891.</span></ref> === Багіня-маці === [[Файл:Ankara_Statue_der_Muttergöttin.JPG|міні|403x403пкс|Статуэтка «Багіні-маці»]] Статуэткі з Чатал-Хююка з тлустымі жанчынамі былі інтэрпрэтаваныя Джэймсам Мелартам як выявы Багіні-маці («Вялікая маці»). Так як многія знаходкі падобных статуэтак на прасторах Еўропы асацыяваліся з матрыярхальнымі строем, то і Чатал-Хююк сталі лічыць матрыярхальнымі. Далей за ўсіх пайшла археолаг [[Марыя Гімбутас]], яна прапанавала тэорыю, што грамадства Чатал-Хююка было тыпова неалітычным («[[Старая Еўропа]]»): матрыстычнае (з абсалютнай уладай жанчыны ў сям’і), арыентаванае на роўнасць і ціхамірнае.<ref name=":6"><span class="citation">''Ian Hodder''&nbsp;Women and Men at Çatalhöyük&nbsp;// Scientific American.&nbsp;— 2004.&nbsp;— № 1.&nbsp;— С. 67-73.</span></ref> Такое грамадства было знішчана уварваннем патрыярхальных, іерархічна-арыентаваных, ваяўнічых людзей, якіх Гімбутас ідэнтыфікавала як прадстаўнікоў індаеўрапейскай курганнай культуры. Ідэя аб Багіні-маці ў мірным матрыстычным грамадстве дала некаторы рэзананс у [[Нью эйдж|Нью-Эйдж]] руху, людзі сталі ездзіць у Чатал-Хююк на паломніцтвы. Былі арганізаваны «Goddess Tours», у ходзе якіх {{нп3|экафемінізм|экафеміністкі|ru|экофеминизм}} і прыхільнікі Нью-Эйдж руху прыязджалі ў Чатал-Хююк маліцца і ладзіць танцы па крузе. Асобныя з гэтых наведвальнікаў былі адкрыта абуранымі, што Іэн Ходэр і яго група падвяргалі сумневу фемінісцкія тлумачэнні ладу грамадства Чатал-Хююк.<ref name="balter127"/> == Музей == Месца адкрыта для наведвання турыстаў, можна ўбачыць копіі знаходак у невялікім музеі, пабудаваным побач з узгоркам. Прысутнічае інфармацыя на англійскай і турэцкай мовах. Можна агледзець рэканструкцыі дамоў і наведаць месца раскопак. Большасць арыгінальных прадметаў з месца раскопак знаходзяцца ў Музеі анаталійскіх цывілізацый у Анкары. Месца не гэтак папулярна, як, напрыклад, музей {{нп3|Джалаладзін Румі|Меўляна|ru|Джалалладдин Руми}} у [[Конья]], аднак цікавасць да Чатал-Хююка расце, кожны год яго наведваюць каля 13 тыс. чалавек.<ref name=":11">{{Cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=HTHqYjeXrYs|title=GHF: Çatalhöyük|author=globalheritagefund|date=7 чэрвеня 2007 г.|publisher=}}</ref> Чатал-Хююк на працягу некалькіх гадоў быў у папярэднім спісе Турцыі ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА<ref name=":11"/> і быў прыняты ў 2012 годзе.<ref>{{Cite news|title=Her er verdens nye kulturarv|author=Søren Bygbjerg|url=|work=DR|date=3. juli 2012}}</ref> === Галерэя === <gallery widths="300" heights="250" perrow="3" caption="Артэфакты Чатал-Хююка"> Файл:Museum of Anatolian Civilizations018.jpg|Кераміка Файл:Museum of Anatolian Civilizations012.jpg|Посуд Файл:Museum of Anatolian Civilizations011.jpg|Статуэткі багоў і багінь Файл:Museum of Anatolian Civilizations003.jpg|Фрэска з выявамі быкоў, аленяў і людзей Файл:Museum of Anatolian Civilizations016.jpg|Фрагменты тканіны - найстаражытнай з выяўленых Файл:Catal Hüyük reliefs.JPG|Рэльеф з выявамі двух леапардаў </gallery> == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * Мелларт Дж.  Древнейшие цивилизации Ближнего востока. Пер. с англ. и комментарий Е. В. Антоновой. Предисл. Н. Я. Мерперта. Изд-во «Наука». М., 1982. 149 с. с ил. * Mellaart James. Catal-Huyuk. A Neolithic town in Anatolia. Thames & Hudson. 1967. 233 с. == Спасылкі == * [http://www.catalhoyuk.com/ Афіцыйны сайт раскопак у Чатал-Гуюке] * [http://rec.gerodot.ru/chatal/ Чатал-Гуюк на сайце «Рэканструкцыя»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090909001935/http://rec.gerodot.ru/chatal/ |date=9 верасня 2009 }} * [http://aitrus.info/node/351 САЦЫЯЛЬНАЯ РЭВАЛЮЦЫЯ Ў ЭПОХУ НЕАЛІТУ: АД ЧАЕНЮ ДА ЧАТАЛ-ГЮЮКУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120514073109/http://www.aitrus.info/node/351 |date=14 мая 2012 }} {{Сусветная спадчына ў Турцыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дагістарычная Азія]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Азіі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Турцыі]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Турцыі]] [[Катэгорыя:Азія меднага веку]] [[Катэгорыя:Бліжняўсходні неаліт]] 1pbkpo9fub9ki7cgzet8pg8v2w3fpyo Азіяцкая частка Расіі 0 352762 5155334 5146235 2026-06-17T14:09:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155334 wikitext text/x-wiki [[Файл:Imperial_Russia_-_Asia.jpg|міні|450x450пкс|Складзеная Юліем Шакальскім карта Азіяцкай Расіі ў [[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|ЭСБЭ]]]] '''Азіяцкая частка Расіі''', ці '''Азіяцкая Расія''' — частка [[Расія|Расіі]], якая геаграфічна адносіцца да [[Азія|Азіі]]. == Апісанне == Плошча макрарэгіёна каля 13,1 млн [[Квадратны кіламетр|. км²]], што складае каля 77 % тэрыторыі цяперашняй Расіі. Паводле дадзеных Усерасійскага перапісу насельніцтва 2002 года на тэрыторыі [[Уральская федэральная акруга|УФА]], [[Сібірская федэральная акруга|СФА]] і [[Далёкаўсходняя федэральная акруга|ДФА]] ў суме пражывала каля 39,13 млн чалавек, альбо 27 % ад агульнага насельніцтва РФ.<ref name="Vishnevsky">{{Cite news|title=Replacement Migration: Is is a solution for Russia?|last=Вишневский|first=А|url=http://www.un.org/esa/population/publications/popdecline/vishnevsky.pdf|publisher=United Nations Population Division, Department of Economic and Social Affairs|date=2000-08-15|pages=6}}</ref> У сярэднім [[шчыльнасць насельніцтва]] тут прыкметна ніжэйшая за еўрапейскую частку краіны і адна з найменшых у свеце — 1,9 жыхара на 1 км² (сярэдняя па РФ — 8,3). Паводле дадзеных Усерасійскага перапісу насельніцтва 2010 года на тэрыторыі УФА, СФА і ДФА ў суме пражывала 37,63 млн. чал<ref>{{Cite web |url=http://www.demographia.ru/articles_N/index.html?idR=21&idArt=1889 |title=Предварительные итоги переписи 2010 г. |access-date=2 снежня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160409061059/http://demographia.ru/articles_N/index.html?idR=21&idArt=1889 |archivedate=9 красавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Найбуйнейшыя гарады (з насельніцтвам звыш 500 тыс. чалавек): [[Новасібірск]], [[Екацярынбург|Екацерынбург]], [[Чалябінск|Чэлябінск]], [[Омск]], [[Краснаярск]], [[Цюмень]], [[Уладзівасток]], [[Хабараўск]], [[Іркуцк]], [[Новакузнецк|Навакузнецк]], [[Барнаул]], [[Кемерава]], [[Томск]]. Азіяцкую частку Расіі складаюць чатыры эканамічныя раёны краіны — Уральскі (часткова), Заходне-Сібірскі, Усходне-Сібірскі і Далёкаўсходні. == Гісторыя == [[Файл:Siberia-FederalSubjects.svg|справа|міні|300x300пкс| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Сібірская федэральная акруга]] Сібір у геаграфічным сэнсе Азіяцкая Расія]] === Расійская імперыя === Гістарычна да азіяцкай часткі Расіі адносіліся ўсе землі, якія знаходзіліся за межамі некалі традыцыйнага [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскага]] [[арэал]]а рассялення, здабытыя з сярэдзіны [[16 стагоддзе|XVI стагоддзя]], пасля таго, як [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікае княства Маскоўскае]], заваяваўшы [[Казанскае ханства|Казанскае]] і [[Астраханскае ханства]] і пашырыўшыся за [[Волга|Волгу]], стала [[Рускае царства|Рускім царствам]].<ref>[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000029/map21.shtml Русское государство в XVI — начале XVII в.]</ref>{{Гл. таксама|Формирование территории Русского государства}} Далейшая тэрытарыяльна-палітычная экспансія Расіі прывяла да ўключэння ў яе склад новых шырокіх зямель. Згодна з [[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|Энцыклапедычным слоўнікам Бракгаўза і Эфрона]] Азіяцкая Расея на пачатак [[20 стагоддзе|ХХ стагоддзя]] складалася з [[Сібір]]ы (з [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходам]]), сярэднеазіяцкіх уладанняў (цяперашнія [[Казахстан]] і [[Сярэдняя Азія]]) і частка Каўказскага краю імперыі (цяперашняе [[Паўднёвы Каўказ|Закаўказзе]]). Такая трактоўка была прынятая і некаторыя замежнымі крыніцамі — напрыклад, да азіяцкай Расіі адносілі бакінскія нафтапромыслы. === Савецкі Саюз === З утварэннем пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], а пазней — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]], а таксама павышэннем закаўказскіх<ref>Па палітычных і эканамічных матывах, закаўказскія рэспублікі таксама адносілі і да еўрапейскай часткі краіны.</ref> і сярэднеазіяцкіх рэспублік і аўтаномій да статусу саюзных рэспублік паняцце азіяцкай Расіі страціла ранейшы сэнс і саступіла месца новаму — Азіяцкая частка СССР. У прыватнасці, такая фармулёўка выкарыстоўваецца ў [[Вялікая савецкая энцыклапедыя|Вялікай савецкай энцыклапедыі]]<ref>{{З ВСЭ}}</ref> і савецкай профільнай літаратуры. Пры гэтым пад азіяцкай часткай Расіі стала мецца на ўвазе толькі размешчаная ў Азіі частка тэрыторыі РСФСР. == Сучаснасць == [[Файл:Map_of_Russia_-_Economic_regions.svg|міні|300x300пкс|Азіяцкая частка цяперашняй Расіі:<br> Уральскі эканамічны раён &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Заходне-Сібірскі эканамічны раён &nbsp; Усходне-Сібірскі эканамічны раён &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Далёкаўсходні эканамічны раён ]] Гэты сэнс захоўваецца<ref name="krugosvetrussia">См., например, [http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/ROSSIYA_ROSSISKAYA_FEDERATSIYA_RF.html?page=0,1 статью] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160428070932/http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/ROSSIYA_ROSSISKAYA_FEDERATSIYA_RF.html?page=0,1 |date=28 красавіка 2016 }} о России в энциклопедии «[//ru.wikipedia.org/wiki/Кругосвет Кругосвет]»</ref> і пасля [[Распад СССР|распаду Саюза]] ў [[1991|1991 годзе]], калі ў яго сярэднеазіяцкім і закаўказскім рэгіёнах ўтварыліся незалежныя дзяржавы, а РСФСР стала Расійскай Федэрацыяй. Часта сучасныя крыніцы<ref name="krugosvetrussia"/> пішуць тэрмін з маленькай, а не з [[Вялікая літара|вялікай літары]], тым самым сцвярджаючы яго чыста [[Геаграфія|геаграфічны]] характар. У энцыклапедыях часам сустракаюцца і асаблівыя варыянты — скажам, у «Гісторыі Айчыны» ўжываецца паняцце «Азіяцкая тэрыторыя Расійскай Федэрацыі».<ref>Азиатская часть России // [//ru.wikipedia.org/wiki/История_Отечества История Отечества]</ref> Часам, асабліва ў замежных крыніцах, пад азіяцкай Расіяй разумеецца Сібір з уключэннем у яе межы [[Далёкі Усход Расіі|расійскага Далёкага Усходу]]. == Гл. таксама == * [[Еўрапейская частка Расіі]] * [[Сібір]], [[Далёкі Усход Расіі]] {{зноскі}} == Літаратура == * [http://new.runivers.ru/lib/atlas/atlas4298/ Атлас Азіяцкай Расеі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100926005224/http://new.runivers.ru/lib/atlas/atlas4298/ |date=26 верасня 2010 }} на сайце «Руниверс» * {{Крыніцы/БіЕ|Азиатская Россия}} * ''Гвоздецкий, Н.; Міхайлаў, М.'' Фізічная геаграфія СССР. Ч. 2. Азіяцкая частка. — М<span id="cxmwoA" tabindex="0">.</span>, 1970. * ''Аляксееў В., Аляксеева. Зн., Зубкоў. К., Побережников И.'' [http://www.knigoprovod.ru/?topic_id=23;book_id=1913 Азіяцкая Расея ў геапалітычнай і цывілізацыйнай дынаміцы.] [http://www.knigoprovod.ru/?topic_id=23;book_id=1913 XVI—XX стагоддзя]. — М<span id="cxmwqg" tabindex="0">.</span>: Навука, 2004. — 600 с. — ISBN 5-02-009858-2 [[Катэгорыя:Геаграфія Расіі]] [[Катэгорыя:Азіяцкая частка Расіі| ]] az4ripdoik7b4vwny4efkfwm30xvirx Таццяна Пятроўна Барысюк 0 353275 5155435 5155044 2026-06-17T20:07:00Z Gruszecki 8918 /* Біяграфія */ абнаўленне звестак 5155435 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Барысюк}} {{Пісьменнік | Імя = Таццяна Барысюк | Арыгінал імя = | Фота = БарысюкТаццяна.jpg | Шырыня = 200пкс | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Гады актыўнасці = з 1993 | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = 1993 год, часопіс «[[Першацвет (1992)|Першацвет]]» | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Таццяна Барысюк''' (нар. {{Датанараджэння|18|10|1971}}, [[Мінск]]) — беларуская паэтка, крытык, літаратуразнаўца, перакладчыца і празаік. Вядучая шэрагу паэтычна-музычных вечарын «Таццянін дзень»<ref>{{артыкул|аўтар= Вінарская І.|загаловак= Таццянін дзень святкавала сталічная бібліятэка імя Талстога |спасылка= |выданне= [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]|тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год= 5 лютага 2021|выпуск= 5110|нумар= 5|старонкі= 15}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Вінарская І. |загаловак=Таццянін дзень прывітала сталічная бібліятэка імя Талстога |спасылка=https://www.nslowa.by/2021/02/09/tatstsyanin-dzen-pryvitala-stalichnaya-bibliyateka-imya-talstoga/ |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып=газ. |месца=Ліда |выдавецтва= |год=9 лютага 2021 |выпуск=1520 |нумар=5 |старонкі=7 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240212170319/https://www.nslowa.by/2021/02/09/tatstsyanin-dzen-pryvitala-stalichnaya-bibliyateka-imya-talstoga/ |archivedate=12 лютага 2024 }}</ref> і вечарыны «Містыка лічбаў» у паэтычным тэатры [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Арт. С]]<ref>{{артыкул |аўтар=Вінарская І.|загаловак=Прывітанне ад Таццян для «Беларускай хаткі» |спасылка=https://www.nslowa.by/2020/02/18/pryvitanne-ad-tatstsyan-dlya-belaruskaj-hatki/ |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова ]] |тып=газ. |месца= |выдавецтва=[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] |год=12 лютага 2020 |выпуск=1470 |нумар=7 |старонкі=3 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200303102858/https://www.nslowa.by/2020/02/18/pryvitanne-ad-tatstsyan-dlya-belaruskaj-hatki/ |archivedate=3 сакавіка 2020 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://novychas.by/kultura/taccjanin-dzen-u-belaruskaj-hatcy |title=Таццянін дзень у «Беларускай хатцы» |author=[[Алег Грушэцкі|Грушэцкі А.]] |date=24 студзеня 2020 |publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]] |accessdate=2 сакавіка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200203033349/https://novychas.by/kultura/taccjanin-dzen-u-belaruskaj-hatcy |archivedate=3 лютага 2020 |url-status=live }}</ref>. Навуковы супрацоўнік аддзела ўзаемасувязей літаратур у «[[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтры даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]». == Біяграфія == [[Файл:Таццянін дзень.jpg|thumb|right|300px|Вядучая паэтычна-музычнай вечарыны «Таццянін дзень» Таццяна Барысюк (2020 г.).]] Паходзіць з творчай сям’і, з’яўляецца дачкой беларускага рускамоўнага паэта Пятра Пятровіча Барысюка (1938—2001) Навучалася ў мінскіх школах № 138, 149. З 1986 па 1990 гг. вучылася ў мінскім педвучылішчы № 1. У 1995 г. скончыла [[Філалагічны факультэт БДУ|філфак БДУ]]. У 2001 г. скончыла аспірантуру Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі, дзе цяпер працуе навуковым супрацоўнікам у аддзеле ўзаемасувязей літаратур<ref name="kamunikat">{{cite web| author =| date =| url =http://kamunikat.org/Barysiuk_Tacciana.html | title =Таццяна Барысюк |publisher =[[Kamunikat.org]]| accessdate = 10 снежня 2016}}</ref>. З 2004 г. сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]<ref name="kamunikat" />. З 2004 па 2007 г. вучылася ў [[Беларускі Калегіюм|Беларускім Калегіюме]] на аддзяленні філасофіі і літаратуры. З 2003 г. — сябра суполкі «Літаратурны квартал» (заснавана пры газ. «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]»; з 2004 г. — «Літаратурнае прадмесце»). Удзельніца [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Паэтычнага тэатра «Арт. С»]]. З 2018 года — сябра літаратурнага клуба «Экватар». Дэбютавала як паэт і крытык 1993 г. у часопісе «[[Першацвет (1992)|Першацвет]]». Публікавалася ў анталогіі «Агледзіны», альманахах «Панядзелак», «Літаратурны квартал», «Дзень паэзіі-2005», у часопісах «Першацвет», «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]», «Крыніца», «[[Беларуская думка (1991)|Беларуская думка]]», «[[Полымя (1922)|Полымя]]», «[[Беларусь (1944)|Беларусь]]», газеце «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» і іншых выданнях<ref name="СБП">{{cite web | url =http://lit-bel.org/by/friends/b/166.html | title =Барысюк Таццяна Пятроўна | publisher =[[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюз беларускіх пісьменнікаў]] | accessdate =10 снежня 2016 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20180411005723/http://lit-bel.org/by/friends/b/166.html | archivedate =11 красавіка 2018 | url-status =dead }}</ref>. Аўтар 5 аб’ёмных навуковых прац і больш за 170 крытычных і літаратуразнаўчых публікацый{{Sfn|Грушэцкі|2024|с=5}}, сярод якіх рэцэнзіі, артыкулы, творчыя партрэты і даклады на канферэнцыях па сучаснай беларускай паэзіі<ref name="СБП" />. Таццяна Барысюк з’яўляецца вынаходніцай новай цвёрдай формы ў паэзіі — «залатое сячэнне» (13-радковая форма верша)<ref>{{cite web| author =Алег Грушэцкі| date =2022-01-27| url =https://novychas.online/kultura/taccjanin-dzen-u-notna-muzycznaj-biblijatecy | title = Таццянін дзень у нотна-музычнай бібліятэцы|publisher =Новы Час| accessdate = 2022-10-23}}</ref><ref>{{cite web |url=https://novychas.online/kultura/farby-i-melodyi-voseni |title= Фарбы і мелодыі восені |author=Алег Грушэцкі |date= 2022-10-2 | publisher= Новы Час|accessdate=2022-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221022191331/https://novychas.online/kultura/farby-i-melodyi-voseni |archivedate= 2022-10-22}}</ref>. Частка вершаў Таццяны Барысюк перакладзена на рускую мову («Моим читателям»; «Почему нашу Русь называют Белою?»; «Советы Лилит»; «Хмурым утром проснувшись» і інш.)<ref>Борисюк,Т. Моим читателям; Почему нашу Русь называют Белою?..; Советы Лилит; Хмурым утром проснувшись…: стихотворения / Т. Борисюк; пер. Елены Софрыгиной // Софрыгина, Е. С. Всё, что люблю: стихотворения и переводы / Е. С. Софрыгина. — Богданович: Литературный музей Степана Щипачёва, 2014. — 108 с. — С. 94-103.</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Оксаны Ярошёнок |загаловак=Борисюк,Т. Истина в весне: поэзия / Т. Борисюк; пер. Оксаны Ярошёнок |спасылка= |мова=ru |выданне=[[Нёман (1945)|Нёман]] |тып=часопіс |год=2014 |нумар= 9|старонкі= 91–92}}</ref>. == Водгукі == Беларускі крытык і літаратуразнаўца акадэмік [[Уладзімір Васільевіч Гніламёдаў|Уладзімір Гніламёдаў]] назваў кнігу вершаў «Аўтапартрэт» Таццяны Барысюк сярод дзесяці лепшых кніг, выдадзеных у 2002-м годзе<ref>{{артыкул|аўтар= Гніламёдаў, У.В.|загаловак=“Кніг магло б быць болей…” / У.В. Гніламёдаў / Пришёл, увидел. Прочитал: Рейтинг итогов литературного [2002-го] года |спасылка=http://www.sb.by/articles/prishel-uvidel-prochital.html |выданне= [[Советская Белоруссия|Советская Белоруссия. Беларусь сегодня]]|тып= газета|месца=Мн. |выдавецтва= Адміністрацыя Прэзідэнта РБ|год= 16 студзеня 2013 |нумар= 8|старонкі= 5}}</ref>. == Узнагароды == * 2011 год — 1 месца ў літаратурным конкурсе «Песня натхнення» у [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Доме-музеі Якуба Коласа]] (за верш «Трайны санет пра вечнае каханне»)<ref>{{cite web |url=http://www.yakubkolas.by/ru/114/122/168/ |title=Песня натхнення ў Доме Коласа 2011 |date=11 лютага 2011 |publisher=[[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Дом-музей Я. Коласа]] |accessdate=11 снежня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160902204037/http://yakubkolas.by/ru/114/122/168/ |archivedate=2 верасня 2016 |url-status= }}</ref>. * 2021 год — 1 месца ў творчым конкурсе «Песня сэрца» ў [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Доме-музеі Якуба Коласа]] (за нізку вершаў «Платанічнае каханне»)<ref>{{cite web |url=http://kolasmuseum.by/be/novyya-videa-na-nashym-kanale/uznagarodzhanne-peramozhcy |title=Узнагароджанне пераможцы |date=17 лютага 2021 |publisher=[[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа]] |accessdate=2021-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429164527/http://kolasmuseum.by/be/novyya-videa-na-nashym-kanale/uznagarodzhanne-peramozhcy |archivedate=29 красавіка 2021 |url-status=dead }}</ref>. * 2021 год — Ганаровая грамата ад «[[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальная акадэміі навук Беларусі]]» за плённую навукова-асветніцкую дзейнасць, папулярызацыю дасягненняў беларускіх літаратуразнаўцаў у сродках масавай інфармацыі і ў сувязі з 90-годдзем з дня заснавання [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы]]. * 2026 год — грамата [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|ЦДБКМЛ НАН Беларусі]] «за навукова асветніцкую дзеяйнасць, папулярызацыю беларускай літаратуры, і ў сувязі з 95-годдзем з дня заснавання Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы». == Бібліяграфія == === Кнігі === * {{кніга|аўтар = Барысюк Т. |загаловак =Аўтапартрэт |спасылка =http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=13386 |месца = Мн.|выдавецтва = Тэхнапрынт|год = 2002|старонак =180 |isbn =985-464-240-2 |тыраж =500 }} === Проза === * Спружына жыцця [Абразок] // [[Чырвоная змена]], 1993, 21 верасня. С. 3. * Барысюк, Т. П. Каханне да двайніка, або Амаль галівудскія гісторыі (аповесць-інтэрв’ю) / Т. П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. — Вып. 9 (11). — Мінск: Ковчег, 2020. — 335 с. — С. 41—53. * Барысюк, Т. «Мая прынцэса» (авантурна-прыгодніцкая аповесць), «Пяцьдзясят наложніц і адна роднасная душа» (смс-апавяданне), «Аблом» (апавяданне-дыялог аб адным расчараванні) // Літаратурны экватар. 2021. Выпуск № 10 (12). С. 23—42. * Барысюк, Т. Пошукі неўміручасці (казка-канферэнцыя) // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). — Мінск: Ковчег, 2022. — 311 с. — С. 46-51. * {{артыкул|аўтар=Барысюк Т. |загаловак=Навагоднія адчуванні |спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/09-2023.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год=3 сакавіка 2023|выпуск= |нумар= 9|старонкі=9}} === У зборніках === * {{кніга|аўтар = |частка =Дванаццаць подзвігаў пацучыхі Дусі|загаловак = [[Нявеста для Базыля|Нявеста для Базыля: казкі]] |спасылка = |адказны =уклад. [[Аксана Спрынчан|А. Спрынчан]] |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2017 |старонкі =37—51 |старонак = 214|серыя =Беларуская аўтарская казка |isbn = 978-985-02-1803-2 |тыраж =1200 }} === Супольныя зборнікі паэзіі ў суаўтарстве === * «Літаратурны квартал» (2003) * «Дзень паэзіі 2005» * «Свет на дваіх» (2006) * «Літаратурнае прадмесце» (2012) * «Мы — маладыя» (2012) * «За всё Создателю спасибо» (2018) === Паэзія (абранае) === * Барысюк, Т. Трыялет // Першацвет. 1993. № 4. С. 3. * Барысюк, Т. Вершы // Першацвет. 1993. № 7. С. 39-41. * Барысюк, Т. Вершы // Першацвет. 1994. № 5. С. 19-22. * Барысюк, Т. Вершы // Першацвет. 1995. № 5. С. 81-84. * Барысюк, Т. Вершы // Малад. 1995. № 8. С. 3-5. * Барысюк, Т. З цыкла «Мацярынства»; З цыкла «Начныя іерогліфы з-пад падушкі»: вершы / Т.Барысюк // [[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]. — 1998. — № 9. — С. 57—59. * Барысюк, Т. Вершы // ЛіМ. 1999. 2 ліп. (№ 26). С. 12. * Барысюк, Т. Ты помніш?..: верш // Крыніца. 1999. № 10 (56). С. 115. * Барысюк, Т. У бездань сэрца правал небяспечны: Акраліст; Акрасанет / Т.Барысюк // Мінская праўда. — 1999. — 9 кастрычніка. — С. 4. * Барысюк, Т. Загадкі акравершаў: Акраэлегія; Акрапраклён / Т.Барысюк // Цэнтральная. — 1999. — 5 лістапада. — С. 3. * Барысюк, Т. Вершы // Маладосць. 2000. № 2. С. 79—83. * Барысюк, Т. Містыка існавання: вершы / Т.Барысюк // [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]. — 2001. — 9 лістапада (№ 45). — С. 8. * Барысюк, Т. З нізкі “Маланкавы боль”: вершы // Беларуская думка. 2003. № 3. С. 174-175. * Барысюк, Т. Элегія кветак (вянок паўсанетаў); Віхрысты вятрыска…: вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2003. — 11 красавіка. — С. 13. * Барысюк, Т. Каханне рэальнае і фантомнае // Полымя. 2003. № 7. С. 77-80. * Барысюк, Т. Трайны санет пра вечнае каханне / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2003. — 26 верасня. — С. 13. * Барысюк, Т. [Фігурныя хоку і танка] / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2004. — 30 красавіка. — С. 8. * Барысюк, Т. Адно адному – мрояў цені…: вершы // Маладосць. 2004. №6. С. 3-5. * Барысюк, Т. Модніца (санет); Стыхіі танцаў : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2005. — 30 верасня. — С. 8. * Барысюк, Т. Уратую чароўнасць натхнення: вершы // Маладосць. 2005. № 10. С. 3-5. * Барысюк, Т. Уратую чароўнасць натхнення: вершы / Т.Барысюк // [[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]. — 2005. — № 10. — С. 3—5. * Барысюк, Т. Дзве пародыі [на радкі Сяргея Патаранскага] / Т. Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2005. — 28 кастрычніка. — С. 13. * Барысюк, Т. Фантомнае каханне; Гэтай ноччу поўня расцвіла…; Калыханка (брахікалан); Тэорыя адноснасці: вершы / Т. Барысюк // [[Голас Радзімы]]. — 2006. — 25 мая (№ 21-22). — С. 14. * Барысюк, Т. Усходнія вершы / Т.Барысюк // Маладосць. — 2007. — № 6. — С. 41—42. * Барысюк, Т. Чалавек чалавеку: верш // Маладосць. 2014. № 5. С. 55. * Барысюк, Т. [Вершы] / Т.Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. — Вып. 5. — Мінск: Ковчег, 2016. — 360 с. — С. 22-30. * Барысюк, Т. Раманс, Адысей і Пенелопа, Шчасце: вершы // Переходный возраст. 2017. № 35 (сентябрь). С. 13. * Барысюк, Т. Адказ на «Стыхійную віртуалізацыю», Апошні дзень вясны…: вершы // Переходный возраст. 2017. № 44 (ноябрь). С. 13. * Вершы // Зямлі, навекі блаславёнай: зб. вершаў супрацоўнікаў НАН Беларусі. — Мінск:, 2018. * Вершы-алюзіі на радкі Алега Лойкі // Чалавек з сонечнаю ўсмешкай. — Мінск, 2019. * Вершы // ЛіМ. — 2019. — 25 студз. — С. 8. * Барысюк, Т. Платанічнае каханне (нізка вершаў) / Т.Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. — Вып. 8 (10). — Мінск: Ковчег, 2019. — 352 с. — С. 14-34. * Барысюк, Т. Лісы ілюзій; Мне не трэба… : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2020. — 30 кастрычніка (№ 41). — С. 8. * Барысюк, Т. Квэст Бога; Я — архідэя… : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2021. — 26 сакавіка (№ 12). — С. 8. * Барысюк, Т. [https://novychas.by/pdf/litbiel_2021_05.pdf Яблычны Спас; Пошукі і знаходкі; Наша Італія; Ваўчыцца… : вершы] / Т.Барысюк // [[Новы Час (газета)#Змест|Літаратурная Беларусь]]. — 2021. — 28 мая (Выпуск № 5 (177)). — С. 14. * Барысюк, Т. Самае чыстае каханне — платанічнае (нізка вершаў) // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. — 2021. — № 3 (112). — С. 122—128. * Барысюк, Т. Яблычны Спас; Праверка пачуцця часам; Трансёрфінг маёй рэальнасці… : вершы / Т.Барысюк // Маладосць. — 2021. — № 10. — С. 70—71. * Барысюк, Т. Страсць; Жнівень; Раманс : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2021. — 10 снежня (№ 49). — С. 8. * Барысюк, Т. Рубаі; Першаму каханню; Хайку пра лёс; Танка : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 28 студзеня (№ 4). — С. 10. * Барысюк, Т. Хайку : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 28 ліпеня (№ 29). — С. 8. * Барысюк, Т. [https://zviazda.by/sites/default/files/42-2022.pdf Асенні трыялет; Асенняя кветка; Барвовая восень; Велічная прахалода; Пачатак кастрычніка; Мая тэорыя адноснасці : вершы] / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 21 кастрычніка (№ 42). — С. 8. * Барысюк, Т. Ружа (газель) / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2023. — 17 лютага (№ 7). — С. 8. * Барысюк, Т. Папялішча / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2023. — 10 лютага (№ 10). — С. 8. * Барысюк, Т. [https://zviazda.by/sites/default/files/14-2023.pdf Што такое каханне? (Залатое сячэнне перавернутае); Зімовая імпрэсія (залатое сячэнне перавернутае)] / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2023. — 7 красавіка (№ 14). — С. 8. * Барысюк, Т. Кармічнае каханне (нізка вершаў) // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. — 2023. — № 6 (127). — С. 111—122. * Барысюк, Т. Формула прыгажосці: вершы // Полымя. 2024. № 12. С. 49-52. * Барысюк, Т. Расправіць крылы: Залатое сячэнне // Маладосць. 2025. № 6. С. 24-26. * Барысюк, Т. Ёсць шлях да шчасця?: Хоку // Літаратура і мастацтва. 2025. 15 жніўня (№ 30). С. 8. === Пераклады === * [http://old.belcollegium.org/pamizh/5_2006/article07.htm На мяжы сну і явы : З польскае паэзіі]{{Недаступная спасылка}} / прадмова і пераклад Т. Барысюк («У гэтым сьне» В. Варашыльскі, «Сон» Е. Гарасымовіч, «Сон» Я. Івашкевіч, «п’еш усё мацнейшую каву…» Ю. А. Копэць, «віхура дабіралася да вокнаў…» Т. Ружэвіч, «Тэмпэратура» М. Скварніцкі, «Палявыя кветкі» Я. Тамашчык, «Бяссоньне» Т. Сьлівяк) // Паміж. — 2006. — № 5. — С. 106—110. — 0,3 д. а. * {{артыкул|аўтар= |загаловак= Барысюк, Пётр. (5 вершаў) / пер. з рускай мовы Таццяны Барысюк|спасылка= http://www.lim.by/limbyfiles/lim/lim42-2013.pdf|выданне= [[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]|тып= газета|месца= Мн.|выдавецтва= [[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]]|год= 25 кастрычніка 2013|нумар= 42|старонкі= 6|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160330003655/http://www.lim.by/limbyfiles/lim/lim42-2013.pdf|archivedate= 30 сакавіка 2016}} * ''Шчарбакоў, В. І.'' Паэтычныя радкі пра сябе і сяброў / пер. з рускай Т. П. Барысюк / В. І. Шчарбакоў. — Нікапаль: VIS-press, 2018. — 38 c. — 0,45 д.а. * ''Барысюк, Т.'' Аўтабіяграфія; Пераклады з рускай (Глеб Пудаў), беларускай рускамоўнай (Пётр Барысюк, Аляксандр Паўлоўскі) і ўкраінскай рускамоўнай паэзіі (Віталь Шчарбакоў) / Т.Барысюк // Літаратурны экватар: Альманах. — Мінск: Ковчег, 2018. — 336 с. — С. 9-23. — 0,4 д.а. == Пераклады творчасці Т. Барысюк на іншыя мовы == === На рускую мову === * Татьяна Борисюк: [Биография, переводы стихотворений] // Пудов, Г. А. «Поют переспелые травы…»: Переводы из белорусской поэзии / Г. А. Пудов, предисловие И. Л. Шевляковой. — СПб.: Союз писателей Петербурга, 2020. — 191 с. — С. 84-93. === Артыкулы === {{Урэзка | ##Шырыня = 90% | Змест = {{Схаваны |##Выраўноўванне = right |Фон_загалоўку= #B4CDCD |Загаловак = Артыкулы |Утрыманне = # ''Барысюк, Т.'' "Не наракай! Усё ад Бога..." [рэц. на кнігу В.Аксак "Цвінтар"] // [[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]. – 1993. – № 12. – С. 80-83. # ''Барысюк, Т.'' "...І неба зорнае ўва мне" [рэц. на кнігу М.Лукшы "Замова"] // Першацвет. – 1994. – № 4. – С. 100-103. # ''Барысюк, Т.'' "Жыццё – не баль у чужым садзе..." [рэц. на кнігу В.Якавенкі "Чорная ружа: Казкі"] // Першацвет. – 1997. – № 4. – С. 83–86. # ''Барысюк, Т.'' Свет у кішэні лёнікавашкоўства, альбо Вар'яцкі дом для філосафаў [рэц. на кнігу Л.Вашко "Паэты-цары (трыццаць пяць беларускіх малюнкаў)"] // Першацвет. – 1998. – № 6. – С. 98–111. # ''Барысюк, Т.'' Скарбы рэфлексійных мініяцюр [рэц. на кн. Л.Галубовіча "Зацемкі з левай кішэні", 1998] // Першацвет. – 1999. – № 7–8. – С. 53. # ''Баркоўская Т. (Барысюк, Т.)'' Сучасны беларускі акраверш // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай : матэрыялы IV Міжнар. навук. канф. (Мінск, 12–14 кастрычніка 1999 г.): у 2 ч. – Ч. 1: Тэарэтычныя праблемы літаратуразнаўства, міфалагічныя матывы і фальклорныя традыцыі ў літаратуры, славянскія літаратуры ад сярэднявечча да Асветніцтва, беларуская літаратура ў яе ўзаемасувязях з іншымі літаратурамі свету. – Мінск : БДУ, 2000. – С. 17–19. # ''Барысюк, Т.'' Дзве душы [Штрыхі да паэтычнага партрэта Л. Рублеўскай] // Крыніца. – 2000. – № 11–12 (60). – С. 47–48. # ''Барысюк, Т.''. Храм для анёла [рэцэнзія на кн. “Радно” Э. Акуліна] // Літ. і мастацтва. – 2000. – 1 снежня. – С. 7. # ''Барысюк, Т.'' Вобраз і жанр у кнізе В. Шніпа “На рэштках Храма” // Мастацкі вобраз : генезіс, эвалюцыя, сучасны стан: матэрыялы міжнар. навук. канф. (Брэст, 28–30 верасня 2000 г.). – Брэст : Брэсцкі дзярж. універсітэт імя А.С.Пушкіна, 2001. – С. 14–18. # ''Баркоўская, Т.П. (Барысюк, Т.)'' Ідэйна-жанравыя пошукі ў кнізе Э. Акуліна “Крыло анёла” (1995) // Взаимодействие литератур в мировом литературном процессе. Проблемы теоретической и исторической поэтики : материалы междунар. науч. конф. (Гродно, ГрГУ, 3 окт. 2000 г.): в 2 ч. – Ч. 1. – Гродно: ГрГУ, 2001. – С. 350–355. # ''Баркоўская, Т. (Барысюк, Т.)''Ідэйна-жанравыя пошукі ў паэзіі Л.Рублеўскай // Зборнік дакладаў: матэрыялы дакладаў і паведамленняў Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (1999 г.) // Літаратурны музей Максіма Багдановіча. – Мінск, 2001. – С. 286–294. # ''Барысюк, Т.'' Самотны містык вершасвету [Штрыхі да творчага партрэту А.Мінкіна] // Крыніца. – 2001. – № 5 (65). – С. 42–43. # ''Баркоўская, Т.П.'' Мова і стыль у сучаснай беларускай паэзіі (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Л.Рублеўскай і Э.Акуліна)” // Пісьменнік – мова – стыль: матэрыялы II Міжнар. навук. канф., прысвечанай 75-годдзю з дня нараджэння праф. Л.М. Шакуна (Мінск, 15-16 лістапада 2001 г.): у 2 т. – Т. 1. – Мінск, 2002. – С. 23–30. # ''Баркоўская, Т.'' «На крыжах аконных – ціхія паэты» : [рэцэнзія на кн. “Балаган” Л. Рублеўскай] // Полымя. – 2001. – № 9. – С. 283–286. # ''Баркоўская, Т.П.'' Сучасная беларуская інтымная лірыка (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Л.Рублеўскай і Э.Акуліна) // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: матэрыялы V Міжнар. навук. канф., прысвеч. 80-годдзю Беларускага дзяржаўнага універсітэта (Мінск, 16–18 кастр. 2001 г.): у 3 ч. – Ч. 1: Беларуская літаратура ў кантэксце сусветнай. – Мінск : БДУ, 2001. – 218 с. – С. 13–20. # ''Баркоўская, Т.'' Сучасныя інфармацыйныя тэхналогіі ў літаратуразнаўстве // Роднае слова. – 2001. – № 4. – С. 78–83. # ''Баркоўская, Т. (Барысюк).'' Творчы партрэт як адбітак стылю : Леанід Дранько-Майсюк // Крыніца. – 2001. – № 7 (67). – С. 27–29. # ''Барысюк, T.'' Літаратурныя традыцыі і наватарства ў сучаснай беларускай паэзіі / T. Barysiuk // Dziedzictwo przeszłości związków językowych, literackich i kulturowych polsko-bałto-wschodniosłowiańskich. – Tom VII. Z badań humanistycznych [матэр. XII Міжнар. навук. канф., Беласток, 26–27 лістап. 2001 г.]. – Białystok, 2001. – S. 16–21. # ''Барысюк, Т.П.'' Янка Купала і Якуб Колас у сучаснай беларускай паэзіі (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа і Э.Акуліна) / Т.П.Барысюк // Янка Купала і Якуб Колас у кантэксце славянскіх літаратур : матэрыялы Міжнар. навук.-тэарэт. канф. (Мінск, 3–4 кастр. 2002 г.). – Мінск, 2002. – С. 165–167. # ''Барысюк, Т.П.'' Віды верша ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. – 2002. – № 2. – С. 98–107. # ''Барысюк, Т.П.'' Цвёрдыя формы верша ў сучаснай беларускай паэзіі // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. – 2002. – № 3. – С. 87–94. # ''Барысюк, Т.П.'' Тыпалагічныя сыходжанні ў вершах Максіма Танка і ў сучаснай беларускай паэзіі (на матэрыяле творчасці Л. Дранько-Майсюка, В. Шніпа, Л. Рублеўскай і Э. Акуліна) / Т.П. Барысюк // Танкаўскія чытанні “Максім Танк і сучасны літаратурны працэс” : мат. Рэсп. навук.-практ. канф., 17–18 вер. 2002 г. – Мінск, 2003. – С. 34–35. # ''Барысюк, Т.П.'' «Ад “Чырвонага ліхтара” да “Інквізіцыі” Віктара Шніпа» [рэц. на кн. «Інквізіцыя» В. Шніпа] // Маладосць. – 2003. – № 6. – С. 163–168. # ''Барысюк, Т.'' Цнатлівасць пачуцця [рэц. на кн. «Ляўша на тэнісным корце: Аповесці і апавяданні» (2002) А.Бязлепкінай] // Літ. і мастацтва. – 2003. – 18 ліпеня. – С. 6–7. # ''Барысюк, Т.П.'' Барбара Радзівіл і Жыгімонт II Аўгуст : Інтэрпрэтацыя гісторыі кахання ў беларускай і польскай літаратурах XIX – XX стст. // Роднае слова. – 2003. – № 7. – С. 22–24. # ''Барысюк, Т.П.'' Лірычны герой у сучаснай беларускай паэзіі (на матэрыяле творчасці Л. Дранько-Майсюка, В. Шніпа, Л. Рублеўскай і Э. Акуліна) / Т.П. Барысюк // Сборник трудов молодых учёных Национальной Академии наук Беларуси. – Том 1. Отделение гуманитарных наук и искусств. – Минск, 2003. – С. 158–160. # ''Барысюк, Т.П.'' Беларускія, грэчаскія і французскія матывы ў паэзіі Л.Дранько-Майсюка // Філалагічныя навукі : Маладыя вучоныя ў пошуку : матэрыялы навук. канф. 25 красавіка 2003 г. [БДУ]. – Мінск, 2004. – С. 204–206. # ''Барысюк, Т.П.'' Тэматычная разнастайнасць сноў у беларускай паэзіі 80–90–х гг. XX ст. (на матэрыяле творчасці Л. Дранько-Майсюка, В. Шніпа, Л. Рублеўскай і Э. Акуліна) / Т.П. Барысюк // Славянскія літаратуры ў сусветным кантэксце : праблемы развіцця беларускай і рускай літаратур : матэрыялы VI Міжнар. навук. канф. Мінск, БДУ, 8–10 кастрычніка 2003 г. : у 2 ч. – Ч. 1: Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай / Пад агул. рэд. І.А. Чароты. – Мінск : РІВШ БДУ, 2003. – С. 11–14. # ''Барысюк, Т.'' «Не знайшоў я на вечным шляху ні грымотнае славы, ні волі» (Па старонках кнігі лірыкі Алеся Бадака "Маланкавы посах") // Маладосць. – 2004. – № 11. – С. 146–149. # ''Барысюк, Т.'' Зачараваньне Барадуліным [Арт. да 70-годдзя паэта] // Наша ніва. – 2005. – 25 лют. – С. 15. – 0,2 а. # Барысюк, Т. Паэзія, выпрабаваная вайной [Творчасць М.Аўрамчыка пра вайну] // Літ. і мастацтва. – 2005. – 29 крас. – С. 4. – 0,3 а. # ''Барысюк, Т.П.'' Экзістэнцыйнае вымярэнне паэзіі Міколы Аўрамчыка пра вайну (да 60-годдзя Перамогі і 85-годдзя М.Аўрамчыка) // Вялікая Айчынная вайна ў мастацкай літаратуры. – Мн.: БДУ, 2005. – С. 232-237. # ''Барысюк, Т.П.'' Ідэйна-тэматычныя пошукі ў сучасных беларускіх ліра-драматычных творах / Т.П.Барысюк // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. – 2005. – № 5. – Ч. 2. – С. 95–97. # ''Барысюк Т.П.'' Сучасная беларуская пейзажная лірыка (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Э.Акуліна і Л.Рублеўскай) // Актуальныя праблемы сучаснага літаратурнага працэсу: матэрыялы Рэсп. навук. канф. (Мінск, 31 мая 2004 г.). – Мінск : Бел. навука, 2005. – 252 с. – С. 27–33. # ''Борисюк, Т.П.'' Теория поэтических жанров // Мова і культура. (Науковій щорічний журнал). - К: Видавничий Дім Дмитра Бураго, 2005. - Вип. 8. - Т. VI. Ч. 3. Художня література в контексті культури. - 252 с. С. 43-48. # ''Барысюк, Т.П.'' Рэцэпцыя А.Міцкевіча і Ц.К.Норвіда ў сучаснай беларускай паэзіі // Взаимодействие литератур в мировом литературном процессе. Проблемы теоретической и исторической поэтики: материалы X Междунар. науч. конф. (Гродно, 19–21 сентября 2004 г.). – Гродно: ГрГУ, 2005. – 425 с. – С. 175–179. # ''Барысюк, Т.П.'' Рэцэпцыя творчасці Юліюша Славацкага на Беларусі / Т.П. Барысюк // Актуальныя праблемы паланістыкі 2005 / рэд. С. Важнік, А. Кожынава; Бел. дзярж. ун-т. – Мінск: Права і эканоміка, 2006. – 192 с. – С. 55–62. – 0,4 д. а. # На вяршыні і «на першым паверсе ад неба» [Пра прэзентацыю кнігі "Вершы ад А" Аксаны Спрынчан на Лысай гары] // Голас Радзімы. – 2006. – 14 верасня. – С. 14. # {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Беларуская кніга паэзіі для дзяцей выдавецтва "Мастацкая літаратура" (2003-2005 гг.) |загаловак = Беларуская кніга ў кантэксце сусветнай кніжнай культуры : зборнік навуковых артыкулаў : [у 2 ч.] |спасылка частка= http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/3972/1/BELARUSKAYA%20KNIGA%20PAE'ZII%20DLYA%20DZYACEY%20VYIDAVECTVA%20MASTACKAYA%20LITARATURA%20(2003-2005%20GG.).pdf |месца =Мн. |выдавецтва = Беларускі дзяржаўны універсітэт культуры і мастацтваў|год =2006 |том = 2|старонкі =135—139|старонак =139 |тыраж = }} # ''Барысюк, Т.П.'' Сон у беларускай і польскай паэзіі 80–90-х гадоў XX ст. / Т.П.Барысюк // Беларуская літаратура ў кантэксце славянскіх літаратур XIX—XX стст. – Мн.: Бел. навука, 2006. – С. 336–374. # ''Барысюк, Т.П.'' Маё фантомнае каханне інтэрв’ю / Т.П. Барысюк ; запісаў Зміцер Арцюх // Літ. і мастацтва. – 2006. – 17 сакав. (0,2 д. а.). # ''Барысюк, Т.П.'' Pager-рамантык [рэц. на кн. : Лабадзенка Г. Pager-вершы. 2005] / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2006. – 25 мая (0,1 д. а.). # ''Барысюк, Т.П.'' Ці ёсць чукоўскія, міхалковы і барто на Беларусі? : Кнігі паэзіі для дзяцей выдавецтва “Мастацкая літаратура” за 2003–2005 гг. / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2006. – 7 снеж. (0,3 д. а.). # ''Барысюк, Т.П.'' Сучасная беларуская грамадзянская лірыка (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Э.Акуліна і Л.Рублеўскай) // Сучасны гісторыка-культурны працэс : самавызначэнне і самарэалізацыя суб’екта : матэр. Рэсп. навук. канф., г. Мінск, 16–17 мая 2006 г. / Бел. дзярж. пед. ун-т імя М.Танка ; рэдкал. С.В. Снапкоўская [і інш.] ; адк. рэд. А.У. Рагуля. – Мінск : БДПУ, 2006. – 239 с. – С. 183–186. # ''Барысюк, Т.П.'' Ідэйна-тэматычныя пошукі ў баладах В. Шніпа // Русская и белорусская литературы на рубеже XX – XXI веков : сборник научных статей: в 2 ч. – Ч. 2 / редкол.: С.Я. Гончарова-Грабовская (отв. ред.) [и др.]. – Минск : РИВШ, 2007. – 248 с. – C. 8–12. # ''Барысюк, Т.П.'' Парадоксы і антыноміі “метафізічнага” разбуральніка Парыжу [рэцэнзія на кн. “Разбурыць Парыж” (2004) В. Акудовіча] / Т.П. Барысюк // Новы час. – 2007. – № 22. – С. 21 (у дадатку да газ. “Літаратурная Беларусь” (№ 4–5. – С. 13). – 0,2 д. а. # ''Барысюк, Т.'' Паэзія абуджанага краю : інтэрв’ю з мастаком Алесем Цыркуновым да яго 60-годдзя / Т. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2008. –23 мая. – С. 10. – 0,3 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Традыцыі англійскага і польскага рамантызму ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Еўрапейскі рамантызм і беларуская літаратура XIX – XX стст. / Ж.С.Шаладонава [і інш.] ; навук. рэд. У.І. Мархель ; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я.Коласа і Я.Купалы. – Мінск: Беларус. навука, 2008. – 363 с. – С. 254–324. # ''Барысюк, Т.П.'' Паэтычнае крэда Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Л.Рублеўскай і Э.Акуліна / Т.П.Барысюк // Выяўленча-мастацкія, арганізацыйныя і ідэалагічныя праблемы сучаснай беларускай літаратуры ў яе сувязях з грамадскімі практыкамі: матэр. рэсп. навук.-тэарэт. канф., Мінск, 19–20 мая 2009 г. / НАН Беларусі, Інст. мовы і літ. ім. Я. Коласа і Я. Купалы ; рэдкал. : М.А. Тычына (навук.рэд.) [і інш.]. – Мінск: Права і эканоміка, 2009. – С. 300–303. # ''Барысюк, Т.'' Поўная прыгод эпоха : [інтэрв’ю з Сержам Мінскевічам з нагоды выхаду кнігі “Я з Бум-Бам-Літу” (2008)] / Т. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2009. – 12 чэрв. – С. 14. – 0,4 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Беларуская паэтычная жанралогія / Т.П. Барысюк // Літаратуразнаўства. Этналогія : матэрыялы IV Міжнар. кангрэса беларусістаў “Беларуская культура ў кантэксце культур еўрапейскіх краін” (Мінск, 6–9 чэрвеня 2005 г.) / пад рэд. І. Багдановіч, Т. Валодзінай. – Мінск: Лімарыус, 2010. – (Беларусіка = Albaruthenica ; кн. 29). – С. 23–26. # ''Барысюк, Т.П.'' Тэорыя паэтычных ідэй ва ўсходнеславянскім літаратуразнаўстве / Т.П. Барысюк // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай : VII Міжнар. навук. канф., Мінск, 12–14 кастр. 2005 г. : зб. навук. арт. : у 3 т. – Т. 3 / БДУ, філфак. – Мінск : РІВШ, 2010. – С. 235–242. # {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Уплывы на паэзію Пятра Барысюка расійскіх пісьменнікаў хіх-хх стст.|загаловак = Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: Матэрыялы IX Міжнар. навук. канф., прысвеч. 70-годдзю філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага універсітэта : [у 2 ч.] |спасылка частка= http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/55088/1/%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8E%D0%BA%20%D0%A2.%D0%9F.%20%D0%A3%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D0%B2%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BF%D0%B0%D1%8D%D0%B7%D1%96%D1%8E%20%D0%9F%D1%8F%D1%82%D1%80%D0%B0%20%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8E%D0%BA%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E%20%D0%A5%D0%86%D0%A5%20-%20%D0%A5%D0%A5%20%D1%81%D1%82%D1%81%D1%82..pdf |месца =Мн. |выдавецтва =БДУ|год =2010 |том =I|старонкі =128—130|старонак =|тыраж =|isbn =}} # ''Барысюк, Т.П.'' Паэзія літаратуразнаўцы [Да 70-годдзя У.І. Мархеля] / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2010. – 23 красав. – С. 12. – 0,4 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў паэзіі Алеся Разанава / Т.П. Барысюк // Творчасць Івана Навуменкі: славянскі, еўрапейскі, сусветны кантэкст: матэрыялы Рэсп. навук. канф. (да 85-годдзя з дня нараджэння народнага пісьменніка Беларусі акадэміка І.Я. Навуменкі) Мінск, 16 лют. 2010 года. / Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы НАН Беларусі. – Мінск: Права і эканоміка, 2010. – С. 104–109. – 0,4 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Матыў помніка ў творчасці А.С. Пушкіна і ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуская пісьмовая спадчына ў кантэксце еўрапейскага культурна-гістарычнага працэсу XI – XIX стагоддзяў : вытокі, традыцыі, уплывы: матэрыялы Рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 24 мая 2010 г.) / Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2010. – С. 339–344. – 0,5 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Канцэпцыя бессмяротнасці ў сучаснай рускай і рускамоўнай паэзіі Беларусі / Т.П. Барысюк // Русская и белорусская литературы на рубеже XX – XXI веков. К 70-летию кафедры русской литературы : сб. науч. ст. : в 2 ч. – Ч. 2 / под ред. проф. С.Я. Гончаровой-Грабовской. – Минск : РИВШ, 2010. – С. 93–96. – 0,25 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў паэзіі І. Бродскага і У. Караткевіча / Т.П. Барысюк // Мова – Літаратура – Культура : матэрыялы VI Міжнар. навук. канф., Мінск, 28–29 кастр. 2010 г. : у 2 ч. – Ч. 2 / Беларус. дзярж. ун-т. – Мінск : Выд. цэнтр БДУ, 2011. – 310 с. – С. 196–200. – 0,3 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' ...І працай наталіцца : [інтэрв’ю з мастаком Аляксандрам Падгорным] / Т.П. Барысюк // Переходный возраст. – 2011. – № 8, люты. – С. 16. – 0,1 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў паэзіі Васіля Зуёнка / Т.П. Барысюк // Национальная философия в контексте современных глобальных процессов : материалы Междунар. научно-практич. конф., Минск, 16 – 17 декабря 2010 г. / науч. ред. совет : А.А. Лазаревич [и др.]; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т философии. – Минск : Право и экономика, 2011. – 725 с. – С. 696–698. – 0,25 д. а. # ''Барысюк Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў паэзіі Бахыта Кенжэева / Т.П. Барысюк // Язык и социум : теоретич. и прикладные аспекты исследования : материалы IX Междунар. науч. конф., Минск, 3 – 4 дек. 2010 г. / под общ. ред. Л.Ф. Гербик. – Минск : РИВШ, 2011. – 266 с. – С. 22–25. – 0,2 д. а. # {{артыкул|аўтар= Барысюк Т. |загаловак= “Рунець, красаваць, налівацца” – вечна! Пошукі неўміручасці ў паэзіі Рыгора Барадуліна|спасылка=|выданне=Роднае слова |тып= часопіс|месца=Мн.|выдавецтва= Мінадукацыі РБ|год=2011 |выпуск= |нумар=9 |старонкі= 25—26 }} # ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў творчасці Максіма Багдановіча і Андрэя Вазнясенскага / Т.П. Барысюк // Творчасць Максіма Багдановіча ў кантэксце сусветнай літаратуры : матэрыялы Міжнар. навук. канф. (да 120-годдзя з дня нараджэння Максіма Багдановіча), Мінск, 25 – 26 лістап. 2011 г. / Ін-т мовы і літ. імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2011. – 242 с. – С. 57–60. – 0,3 д. а. # ''Барысюк Т.П.'' Змест і форма ў філасофіі і літаратуры / Т.П. Барысюк // Междунар. науч. конф. “Философия в Беларуси и перспективы мировой интеллектуальной культуры. К 80-летию Института философии НАН Беларуси” (Минск, 14 – 15 апр. 2011 г.). – С. 571–573. – 0,2 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў сучаснай беларускай і рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Літаратурная карта Еўропы: кантакты, тыпалогія, інтэртэкстуальнасць / А.В. Вальчук [і інш]; навук. рэд. М.У. Мікуліч; Нац. акад. навук Беларусі; Інстытут мовы і літаратуры імя Я. Коласа і Я. Купалы. – Мінск: Беларус. навука, 2012. – С. 387 – 446. – 3,55 д.а.; # ''Барысюк, Т.П.'' Што прыдасца літаратуразнаўцу ў інтэрнэце? / Т.П. Барысюк // Роднае слова. – 2012. – № 5. – С. 32 – 36. – 2,5 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Рыгора Барадуліна і Бахыта Кенжэева / Т.П. Барысюк // Беларуская і руская літаратуры : тыпалогія ўзаемасувязей і нацыянальнай ідэнтыфікацыі : матэрыялы Міжнар. навук. канф. (Мінск, 18 – 19 красавіка 2012 г. / Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2012. – 420 с. – С. 28–35. – 0,6 д. а. # ''Барысюк, Т.П.'' Матыў помніка ў А.С. Пушкіна і ў сучаснай рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Пушкин и мировая литература : материалы IV Междунар. науч. конф., г. Минск, 17 – 18 апр. 2012 г. / Белорус. гос. пед. ун-т им. М. Танка ; редкол. : В.Д. Старичёнок [и др.]. – Минск : РИВШ, 2012. – 236 с. – С. 95–97. – 0,2 д. а. # {{артыкул|аўтар=Барысюк Т. |загаловак=Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Леаніда Дранько-Майсюка, Віктара Шніпа, Эдуарда Акуліна і Людмілы Рублеўскай |спасылка=http://csl.bas-net.by/press-nan/2012/11/08_nacuyanalnyja_vobrazy_svetu.pdf|выданне=[[Роднае слова (1988)|Роднае слова]] |тып=часопіс|месца=Мн. |выдавецтва= [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Мінадукацыі РБ]]|год=2012 |выпуск= |нумар=11 |старонкі=23—25}} # ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Максіма Танка 80–90-х гг. XX ст. / Т.П. Барысюк // Максім Танк у дыялогу славянскіх літаратур: традыцыі, наватарства, адметнасць : матэрыялы Міжнароднай навук. канф. (да 100-годдзя з дня нараджэння Максіма Танка), Мінск, 17 – 18 верасня 2012 г. / Ін-т мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2012. – 209 с. – С. 71–75. – 0,4 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Янкі Купалы / Т.П. Барысюк // Творчая спадчына Янкі Купалы і Якуба Коласа ў сістэме дзяржаўна-культурных і духоўна-эстэтычных прыярытэтаў XXI стагоддзя : матэрыялы Міжнар. навук. канф. (да 130-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы і Якуба Коласа), Мінск, 25–26 верас. 2012 г. / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі Ін-т мовы і літ. імя Якуба Коласа і Янкі Купалы. – Мінск : Права і эканоміка, 2012. – 239 с. – С. 62–66. – 0,3 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' І шлях, і водгулле, і памяць...: [артыкул-некралог пра У.І. Мархеля] / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2013. – 4 кастр. (№ 39). – С. 12. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Творчае крэда паэтаў Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Л.Рублеўскай і Э.Акуліна (паводле іх апошніх зборнікаў) / Т.П. Барысюк // Императивы творчества и гармонии в проектировании человекомерных систем: материалы Междунар. науч. конф., г. Минск, 15-16 нояб. 2012 г. / Ин-т философии НАН Беларуси, науч. ред. совет: А.А. Лазаревич [и др.]. – Минск: Право и экономика, 2013. – 497 с. – С. 432–433. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Газель і туюг у сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Турция и Беларусь в мировом литературном процессе : материалы Междунар. науч.-практ. конф., Минск, 18 окт. 2012 г. – Минск : РИВШ, 2013. – 140 с. – С. 96–104. – 0,5 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' На лініі лёсу: [арт. да 70-годдзя Казіміра Камейшы] / Т.П. Барысюк // ЛіМ. – 2013. – 6 снеж. – С. 7. – 0,2 д.а. # {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Яўгенія Еўтушэнкі (1986–1995 гады) |загаловак =Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: да 900-годдзя Кірыла Тураўскага і 200-годдзя Тараса Шаўчэнкі : матэрыялы XI Міжнар. навук. канф. : [у 2 ч.] |спасылка = |месца =Мн. |выдавецтва = РІВШ БДУ|год =2013 |том =II |старонкі =52—58|старонак = |тыраж =|isbn =978-985-500-707-5}} # ''Барысюк, Т.П.'' Мая Танкініяна / Т.П. Барысюк // Białorutenistyka Białostocka. – 2013. – T. 5. – S. 441–450. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' «Сны без лілеі абмялелі»: [рэц. на кн. Міколы Касцюкевіча “Колеры” (2013)] / Т.П. Барысюк // ЛіМ. – 2014. – 3 студз. – С. 7. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Ідэйна-жанравыя пошукі ў паэзіі Мікалая Віняцкага / Т.П. Барысюк // Творчасць Аркадзя Куляшова ў дыялогу славянскіх літаратур : традыцыі, наватарства, нацыянальная адметнасць : мат. Міжнар. навук. канф. (да 100-годдзя з дня нараджэння Аркадзя Куляшова), Мінск, 29 студз. 2014 г. / Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літ. Нац. акадэміі навук Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2014. – 418 с. – С. 294–298. – 0,3 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' «Мне б да праўды жыццёвай дайсці»: [творчы партрэт Віктара Гардзея за апошнія 30 гадоў] / Т.П. Барысюк // ЛіМ. – 2014. – 25 красавіка. – С. 7. – 0,2 д.а. # {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка = Запазычаныя з фальклору жанры (замова, праклѐн, калыханка, загадка) у сучаснай беларускай паэзіі |загаловак =Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў. Матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі : [у 2 ч.] |спасылка = http://www.academia.edu/9196567/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BD%D0%BE_%D0%9A.%D0%AE._%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B_%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B5 |месца =Мн. |выдавецтва =Права і эканоміка |год =2014 |том =II|старонкі =223—232|старонак =463 |тыраж =60|isbn =978-985-552-324-7}} # {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Віктара Бокава і Уладзіслава Арцёмава (пасля 1986 года) |загаловак = Русская и белорусская литература на рубеже XX—XXI веков: сб. науч. ст. |спасылка = |месца =Мн. |выдавецтва = РІВШ БДУ|год =2014 |том =|старонкі =234—244|старонак = |тыраж =|isbn =978-985-500-761-7}} # ''Барысюк, Т.П.'' Антымілітарысцкая лірыка (чэшская аб Першай сусветнай і сучасная беларуская аб Другой сусветнай войнах) / Т.П. Барысюк // Першая сусветная вайна ў народнай памяці і мастацкім адлюстраванні: мат. Міжнар. навук. канф., Мінск, 7–8 кастрычніка 2014 года / прадм. і ўклад. С.Л. Гараніна; навук. рэд. А.І. Лакотка; Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літ. НАН Беларусі. – Мінск: Права і эканоміка, 2014. – 368 с. – С. 253–258. – 0,35 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Авіцэна, Аль-Газалі, Халіль Джэбран, Цік Нат Хан, Юсуф Хас Хаджыб – паэзія Пятра Барысюка: тыпалагічныя сыходжанні / Т.П. Барысюк // Авиценна: мыслитель, учёный, гуманист: Материалы Междунар. науч. конф., Минск, Ин-т философии НАНБ, 18 декабря 2013 г. / ред. коллегия : А.А. Лазаревич, Хамид Сафари [и др.]. – Минск: Ковчег, 2014. – 261 с. – С. 199–203. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальная паэтычная філасофія ў творчасці сучасных беларускіх і рускіх аўтараў (Р.Барадулін, А.Разанаў, А.Кушнер, Г.Айгі) / Т.П. Барысюк // Вечны рух жыцця і заканамернасці творчых пошукаў літаратуры: Матэрыялы Рэсп. навук.-практыч. канф.: да 90-годдзя з дня нараджэння народнага пісьменніка Беларусі акадэміка І.Я. Навуменкі, Мінск, 26–27 лютага 2015 года / [рэдкал.: А.А. Манкевіч (уклад.) і інш.]. – Мінск: Права і эканоміка, 2015. – 503 с. – С. 445–460. – 0,4 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Святло вясковага калосся: [Рэцэнзія на кнігу “Дзівасіл” (2013) Уладзіміра Гайдука] / Т.П. Барысюк // Літаратура і мастацтва. – 2015. – 14 жн. (№ 32). – С. 11. – 0,1 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Паэтычныя ідэі і жанры як сістэмы (на прыкладах з сучаснай беларускай лірыкі) / Т.П. Барысюк // Девятые Карповские научные чтения, посвящённые 75-летию со дня рождения В.А. Карпова (Мінск, БДУ, 13–14 сакавіка 2015 г.). – 0,3 д.а. # {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Нацыянальнае паэтычнае мастацтва ў сучаснай беларускай і рускай лірыцы |загаловак =Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: да 750-годдзя са дня нараджэння Дантэ Аліг’еры і 85-годдзя Уладзіміра Караткевіча : матэрыялы XII Міжнар. навук. канф. : [у 2 ч.] |спасылка частка= http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/141540/1/%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8E%D0%BA%20%D0%A2_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B5%20%D0%BF%D0%B0%D1%8D%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%20%D1%9E%20%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D1%96%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D0%BB%D1%96%D1%80%D1%8B%D1%86%D1%8B.pdf |месца =Мн. |выдавецтва = БДУ |год =2016 |том = I|старонкі =212—219|старонак = |тыраж = }} # ''Барысюк, Т.П.'' «Сваё» і «чужое» ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуская літаратура ў культурнай прасторы сучаснага грамадства: матэрыялы Міжнар. навук. канф. да 120-годдзя з дня нараджэння Кандрата Крапівы, Мінск, 3–4 сакав. 2016 г.) / Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літ. Нац. акадэміі навук Беларусі. – Мінск: Права і эканоміка, 2016. – 396 с. – С. 291–293. – 0,3 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Інавацыі ў сучасных беларускіх цвёрдых формах і відах верша / Т.П. Барысюк // Интеллектуальная культура Беларуси: управление знаниями в контексте задач социально-экономической модернизации: материалы Второй междунар. науч. конф., Минск, 12–13 нояб. 2015 г. / Ин-т философии НАН Беларуси. – Минск: Право и экономика, 2016. – 465 с. – С. 458–460. – 0,25 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Заходнія і ўсходнія жанры ў паэзіі Эдуарда Дубянецкага як праява міжкультурнага дыялога / Т.П. Барысюк // Диалог культур в эпоху глобальных рисков: материалы Междунар. науч. конф. и X науч.-теорет. семинара “Инновац. стратегии в соврем. социал. философии”, Минск, 17–18 мая 2016 г.: В 2 ч. Ч. 2 / науч.-ред. совет: А.В. Данильченко [и др.]; редкол.: В.В. Анохина [и др.]. – Электрон. дан. (5,07 Мб). – Минск: Изд. центр БГУ, 2016. – 1 электрон. опт. диск (CD-ROM). – С. 24–26. – 0,15 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' «Сузор’і росныя планет…» [рэцэнзія на зб. выбраных вершаў Генадзя Пашкова “Парад планет” (2016)] / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2016. – 16 верас. (№ 37). – С. 6. – 0,3 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Запазычаныя з рэлігіі жанры ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў: зборнік дакладаў і тэзісаў VI міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 19–20 лістап. 2015 г. / гал. рэд. А.І. Лакотка. – Мінск: Права і эканоміка, 2016. – 854 с. – С. 467–469. – 0,35 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' «…И рассыпаться каплями солнца»: [Слово о кн. стихотворений Г.Пашкова “Парад планет”] / Т.П. Борисюк // Белая вежа. – 2016. – № 10 (37). – С. 7–12. – 0,35 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' «Мая моц і слабасць у тым, што я не іду следам за іншымі»: гутарка з прафесарам Арнольдам МакМілінам / Т.П. Барысюк // Дзеяслоў. – 2016. – № 4 (83). – С. 249–253. – 0,3 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Сон у беларускай і польскай паэзіі 80–90-х гадоў XX стагоддзя / Т.П. Барысюк // Беларуска-польскія культурна-моўныя ўзаемадачыненні: ад гісторыі да сучаснасці: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.]; навук. рэд. В.М. Курцова, Н.А. Снігірова, M. Jankowiak, M. Ostrówka. – Мінск: Беларуская навука, 2016. – 435 с. – С. 256–271. – 1 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Венецыянскі тэкст у сучаснай беларускай і рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуска-італьянскае культурнае ўзаемадзеянне і праблема захавання нацыянальнай ідэнтычнасці: гістарычны вопыт і сучасныя праблемы: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.]; навук. рэд.: С.Л. Гаранін, І.У. Ялынцава. – Мінск: Беларуская навука, 2016. – 342 с. – С. 195–198. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Сучасная англійская паэзія: Бары Тэб / Т.П. Барысюк // Сучасная беларуская тэксталогія: актуальныя праблемы і перспектывы развіцця: матэрыялы Рэсп. навук.-практ. канф., Мінск, 22–23 лістап. 2016 г. – Мінск: Права і эканоміка, 2016. – С. 299–302. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Залатое сячэнне: абгрунтаванне новай цвёрдай формы верша / Т.П. Барысюк // Пушкин и мировая культура: сб. науч. ст. [материалы Междунар. науч. конф. (Минск, 20–21 окт. 2016 г.)] / редкол.: Т.Е. Комаровская (отв. ред.), Т.В. Данилович, О.Р. Хомякова. – Минск: БГПУ, 2017. – 256 с. – С. 228–233. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў сучаснай беларускай і рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Паэтыка літаратурных сувязей / У.В. Гніламедаў [і інш.] ; навук. рэд.: У.В. Гніламедаў, М.У. Мікуліч. – Мінск: Беларус. навука, 2017. – 549 с. – С. 364–414. – 4,3 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Вобразы Вялікабрытаніі і брытанцаў у сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Карповские научные чтения: сб. науч. ст.: Выпуск 11: в 2 ч. Ч. 2. – Минск: ИВЦ Минфина, 2017. – 319 с. – С. 218–221. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Варажбітныя “іцзін-шасцірадковікі” Людмілы Паўлікавай-Хейдаравай як новая цвёрдая форма верша / Т.П. Барысюк // Роднае слова. – 2017. – № 9. – С. 24–25. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальная паэтычная філасофія ў творчасці сучасных беларускіх і рускіх аўтараў (Р. Барадулін, А. Разанаў, А. Кушнер, Г. Айгі) / Т.П. Барысюк // Национальная философия в глобальном мире : тезисы Первого белорусского философского конгресса / НАН Беларуси, Ин-т философии; редкол.: В.Г. Гусаков (пред.) [и др.]. – Минск : Беларуская навука, 2017. – 766 с. – С. 34. – 0,1 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' «Кожны народ мае свой твар» (Я.Колас): «сваё» і «чужое» ў сучаснай брытанскай англамоўнай паэзіі / Т.П.Барысюк // Гісторыя беларускай літаратуры: стан і перспектывы даследавання (да 135-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы і Якуба Коласа): матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 15–16 лістапада 2017 г.) / Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літ. Нац. акадэміі навук Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2017. – 400 с. – С. 257–260. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Акраверш, актава, рандо, рандэль, тэрцыны ў М.Багдановіча і ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Максім Багдановіч: дыялог з часам (асоба пісьменніка і яго творчасць у сусветным дыскурсе XX–XXI стст.): матэрыялы Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 21 снеж. 2016 г. / Літ. муз. Максіма Багдановіча; уклад. М.М.Запартыка. – Мінск: РІВШ, 2017. – 132 с. – С. 8–15. – 0,5 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Дранько-Майсюк Леанід Васілевіч / Т.П. Барысюк // Янка Купала: энцыклапедыя. Т. 1. А–З / рэдкал.: У.У. Андрыевіч (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2017. – 400 с. – С. 319. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Містычныя матывы ў старажытнай беларускай літаратуры / Т.П. Барысюк // Франциск Скорина и его время: 500-летие белорусского и восточнославянского книгопечатания: мат. Междунар. науч. конф., Минск, 30 нояб. – 2 дек. 2017 г. / сост. Е.И. Богдан; НАН Беларуси; Отделение гуманитарных наук и искусств НАН Беларуси; Центр исследований белорусской культуры, языка и литературы НАН Беларуси; Институт литературоведения имени Янки Купалы; Межгосударственный фонд гуманитарного сотрудничества государств – участников Содружества Независимых Государств. – Минск: Право и экономика, 2017. – 276 с. – С. 252–256. – 0,3 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Пад зоркай нацыянальнага космасу: Справы і мары Алеся Цыркунова: інтэрв’ю / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2018. – 20 красав. (№ 15). – С. 12. – 0,25 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' З фантазіяй і намёкам: [матэрыялы выступленняў пісьменнікаў-казачнікаў на круглым стале форума казкі] / запісала Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2018. – 1 чэрв. (№ 21). – С. 4. – 0,3 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Канцэпт “творчасць” у паэзіі Максіма Танка (80-я гг. XX ст.) / Т.П. Барысюк // Адзінаццатыя Танкаўскія чытанні (да Года малой радзімы): зб. навук. арт. / Беларус. дзярж. пед. ун-т імя М. Танка; рэдкал.: В.Д. Старычонак [і інш.]; адк. рэд. В.Д. Старычонак. – Мінск: БДПУ, 2018. – 299 с. – С. 24–26. – 0,2 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Бачыць красу ў сваім: [інтэрв’ю з паэтэсай Аксанай Спрынчан да яе 45-годдзя] / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. – 2018. – 21 снеж. – С. 10. – 0,25 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Концепт «творчество» в дневниках Максима Танка современного периода (1986–1994) / Т.П. Борисюк // Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX – XX вв. – Вып. 1. – Москва: ИМЛИ РАН, 2018. – 448 с. – С. 441–447. – 0,4 д.а. # ''Барысюк, Т.П.'' Вершы, натхнёныя малой радзімай: [рэцэнзія] / Т.П.Барысюк // Навука. – 2019. – 4 сакавіка (№ 10). – С. 8. – 0,25 д.а. # {{cite web| author =Барысюк, Т.П.| date =26 студзеня 2019 | url = https://novychas.by/kultura/taccjanin-dzen-jak-belaruskae-svjata| title =Таццянін дзень як беларускае свята |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| accessdate = }} # Барысюк, Т.П. Зямное і нябеснае ў паэзіі Мар’яна Дуксы / Т.П.Барысюк // Христианство как интегрирующий фактор мировой культуры. Сборник докладов XXIV международных Кирилло-Мефодиевских чтений / ГУО «Институт теологии имени святых Мефодия и Кирилла» Белорусского государственного университета: С. И. Шатравский, священник Святослав Рогальский. – Минск: Христианский образовательный центр имени святых Мефодия и Кирилла, 2019. – 484 с. – C. 186. # Барысюк, Т.П. Вершаваная казка ў творчасці В.Шніпа і Л.Рублеўскай // Казка ў еўрапейскай прасторы: гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднага форуму даследчыкаў беларускай казкі (Мінск, 17–18 мая 2018 г.) / НАН Беларусі, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры; склад. Я.І. Грыневіч; рэдкал.: А.І. Лакотка (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: Беларуская навука, 2019. – 303 с. – С. 256–257. # Борисюк Т.П. Концепт “творчество” в письмах Максима Танка к русским корреспондентам (1946–1966) // Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX–XX вв. Вып. 2. – М.: ИМЛИ РАН, 2019. – 336 с. – С. 330–334. # Барысюк, Т.П. Малая радзіма, якая натхняе: [рэц. на зб. вершаў супрацоўнікаў НАН Беларусі “Зямлі, навекі блаславёнай” (2018)] / Т.П.Барысюк // Полымя. – 2019. – № 6. – С. 173–175. # Барысюк, Т.П. Вакол “Экватара” / Т.П.Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2020. – 24 студз. (№3). – С. 3. # Барысюк, Т.П. Нам даражэйшая роднасць духоўная: Літаратурнаму клубу “Экватар” – 10 год / Т.П. Барысюк // Наша слова. – 2020. – 5 лют. (№ 6). – С. 4. # Барысюк, Т.П. Імагалагічныя канцэпты “сваё” і “чужое” ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Адлюстраванне сучаснай Беларусі ў мастацкай літаратуры: зб. навук. арт. / уклад. Н.В. Якавенка; навук. рэд. І.В. Саверчанка; рэдкал.: А.А. Каваленя [і інш.] – Мінск: Беларуская навука, 2020. – 158 с. – С. 121–132. # Барысюк, Т.П. Канцэпт “творчасць” у перакладах Максіма Танка з італьянскай і рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуска-італьянскае культурнае ўзаемадзеянне і праблема захавання нацыянальнай ідэнтычнасці: гістарычны вопыт і сучасныя праблемы: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.]; навук. рэд.: В.У. Міцкевіч, І.У. Ялынцава. – Мінск: Беларуская навука, 2020. – 192 с. – С. 20–22. # Барысюк, Т.П. Анталогія рускамоўнай паэзіі / Т.П. Барысюк // Навука. – 2020. – 16 сакавіка (№ 11). – С. 8. # Барысюк, Т.П. Шэдэўры рускамоўнай паэзіі / Т.П. Барысюк // Настаўніцкая газета. – 2020. – 4 красав. (№ 39). – С. 13. # Барысюк, Т. П. Ідэйна-жанравыя пошукі ў паэзіі Максіма Танка (1986–1995) / Т.П.Барысюк // Дванаццатыя Танкаўскія чытанні: зб. навук. арт. / Беларус. дзярж. пед. ун-т імя М.Танка; рэдкал.: В.Д. Старычонак [і інш.]; адк. рэд. В.Д. Старычонак. – Мінск: БДПУ, 2020. – 300 с. – С. 11–12. # Барысюк, Т.П. Нам даражэйшая роднасць духоўная: Літаратурнаму клубу “Экватар” – 10 год / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. – 2020. – Вып. 9 (11). – 335 с. – С. 29–31. # Барысюк, Т.П. Мінскі тэкст у сучаснай беларускай паэзіі // Вялікая Айчынная вайна і пасляваенны час у беларускай літаратуры : матэрыялы Міжнар. навук. канф. (да 75-годдзя Вялікай Перамогі і 95-годдзя з дня нараджэння І.Я. Навуменкі), Мінск, 15–16 кастр. 2020 г. / Цэнтр даслед. бел. культуры, мовы і літ. Нац. акад. навук Беларусі. – Мінск : А.М. Янушкевіч, 2020. – 256 с. – С. 17–22. – 0,25 д.а. # Барысюк, Т.П. [http://gazeta-navuka.by/novosti/1842-yubilej-akademichnaga-litaraturazna-stva Юбілей акадэмічнага літаратуразнаўства] / Т.П. Барысюк // Навука. – 2021. – 13 красавіка (№15). – С. 3. # Барысюк, Т.П. Крэатыўны патэнцыял сучаснай беларускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2021. – 6 жніўня (№31). – С. 7. # Барысюк, Т.П. Трымацца бацькоўскай зямлі / Т.П.Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2021. – 1 кастрычніка (№39). – С. 6. # Барысюк, Т.П. Мой Багдановіч / Т.П. Барысюк // Маладосць: часопіс. – 2021. – №11. – С. 108–109. # Barysiuk, Т. Канцэпты “сваё” і “чужое” ў сучаснай брытанскай англамоўнай паэзіі / Т. Barysiuk // Białorutenistyka Białostocka. – 2021. – Т. 13. – S. 379–392. # Барысюк, Т.П. Канцэпты “сваё” і “чужое” ў сучаснай беларускай і брытанскай англамоўнай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуска-еўрапейскія літаратурныя ўзаемасувязі і імагалогія / Т.П. Барысюк [і інш.]; навук. рэд. У.В. Гніламёдаў, М.У. Мікуліч. – Мінск: Беларуская навука, 2022. – 492 с. – С. 270–322. – 4, 35 д.а. # Барысюк Т.П. Залатое сячэнне – новая цвёрдая форма верша // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў : зб. навук. арт. Вып. 3 / гал. рэд. А. І. Лакотка; Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2022. – 770 с. – С. 300–302. – 0,2 д.а. [Матэрыялы II Міжнароднага навуковага кангрэсу беларускай культуры (10–11 верасня 2020 г.)]. # ''Барысюк, Т.П.'' «Сучасная Вялікабрытанія: міфы і рэальнасць»: гутарка Арнольдам МакМілінам / Т.П. Барысюк // Дзеяслоў. – 2022. – № 2 (117). – С. 191–198. – 0,7 д.а. # {{кніга|аўтар =Барысюк, Т.П. |частка =Хоку і танка ў сучаснай беларускай паэзіі |загаловак =Беларуская літаратура і літаратуразнаўства: зборнік навуковых артыкулаў (да 90-годдзя Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы) / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.] |спасылка = |адказны =уклад. Н. В. Якавенка; навук. рэд. І. В. Саверчанка |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =Інстытут літаратуразнаўства НАН Беларусі, ВД «Беларуская навука» |год =2022 |старонкі =269—278 |старонак = 507 |isbn =978-985-08-2897-2 |тыраж = |ref = }} # Барысюк, Т. П. Функцыі англіцызмаў у сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Вестник МГЛУ. Сер. 1. Филология. – 2022. – № 4 (119). – С. 118–126. – 0,65 д.а. # Барысюк, Т. П. Містычная лірыка Максіма Танка / Т.П. Барысюк // Роднае слова. – 2022. – № 9. – С. 30–32. – 0,4 д.а. # {{кніга|аўтар = Барысюк, Т.П.|частка =Ідэйна-жанравыя пошукі ў кнізе казак А. Грушэцкага «Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства» |загаловак =Казка ў еўрапейскай прасторы 2: гісторыя і сучаснасць : матэрыялы II Міжнароднага форуму даследчыкаў беларускай казкі (Мінск, 27—29 мая 2021 г.) / [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]], [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]]|арыгінал = |спасылка = |адказны =уклад. [[Юрась Пацюпа|Ю. В. Пацюпа]]; рэдкал.: А. І. Лакотка (гал. рэд.) [і інш.] |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год =2022 |старонкі =144—149 |старонак =211 |серыя = |isbn = 978-985-08-2933-7|тыраж = |ref =Барысюк }} # Барысюк, Т.П. Дзень аб’яднання Беларусі 17 верасня 1939 г. у беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Рыжскі мір 1921 года і Беларусь (да 100-годдзя заключэння): зборнік артыкулаў / рэдкал.: А.А. Каваленя [і інш.]. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — 303 с. – С. 281–285. – 0,3 д.а. # Барысюк, Т.П. Аўтабіяграфія / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). – Мінск: Ковчег, 2022. – 311 с. – С. 39-44. – 0,3 д.а. # Барысюк, Т.П. Шляхі абнаўлення аўтарскай казкі. Пісьменніцкі вопыт Таццяны Барысюк (эсэ) / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). – Мінск: Ковчег, 2022. – 311 с. – С. 45-46. – 0,1 д.а. # Борисюк, Т.П. О друзьях, творчестве, Тантре, йоге и квантовой физике: интервью с [поэтом, прозаиком и фотохудожником] Виталием Ивановичем Щербаковым / Т.П. Борисюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). – Мінск: Ковчег, 2022. – 311 с. – С. 52-58. – 0,25 д.а. # Барысюк, Т.П. Канцэпт “творчасць” у дзённіках Максіма Танка (1975-1982) / Т.П. Барысюк // Трынаццатыя Танкаўскія чытанні: зборнік навуковых артыкулаў / Беларус. дзярж. пед. ун-т імя М.Танка; рэдкал. В.Д. Старычонак (і інш.); адк. рэд. В.Д. Старычонак. – Мінск: БДПУ, 2022. – 416 с. – С. 20-24. – 0,4 д.а. # Барысюк, Т.П. Поўная прыгод эпоха: інтэрв’ю з Сержам Мінскевічам для штотыднёвіка “Літаратура і мастацтва”. Надрукавана 12 чэрвеня 2009 г. / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). – Мінск: Ковчег, 2022. – 311 с. – С. 205-208. – 0,2 д.а. # Барысюк, Т.П. Традыцыі і рэцэпцыя творчасці Цыпрыяна Каміля Норвіда ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // II Броўкавы чытанні: матэрыялы навук.-практ. канф., прысвеч. 55-годдзю стварэння Галоўнай рэдакцыі Беларускай Савецкай Энцыклапедыі (БелСЭ) (Мінск, 27 кастр. 2022 г.). – Мінск: ІВЦ Мінфіна. 2022. – 88 с. – С. 13–16. – 0,2 д.а. # Барысюк, Т.П. Гібрыдныя жанры ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // От слова к дискурсу: взаимодействие форм и (не)предсказуемость смыслов: тез. докл. междунар. науч. конф., Минск, 12–13 мая 2023 г. / редкол.: Л.М. Лещёва (отв. ред.) [и др.]. – Минск: МГЛУ, 2023. – 287 с. – С. 142-144. – 0,15 д.а. # {{артыкул|аўтар=Барысюк, Т.П. |загаловак= Казка: набыткі і планы |спасылка= https://zviazda.by/sites/default/files/25-2023.pdf|аўтар выдання= |выданне= Літаратура і мастацтва|тып=газ. |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=2023-06-23 |выпуск= 5234 |нумар= 25|старонкі= 14}} # Барысюк, Т.П. Хірург-анестэзіёлаг, паэт і публіцыст Пётр Барысюк. Успаміны дачкі / Т.П.Барысюк // Медицинский вестник. – 2023. – 29 июня (№ 26). – С. 16–17. # {{cite web| author =Барысюк, Т.П. | date =2023-0704| url =https://medvestnik.by/dosug/khirurg-anestezijolag-paet-i-publitsyst-pjotr-barysyuk-uspaminy-dachki | title = Хірург-анестэзіёлаг, паэт і публіцыст Пётр Барысюк. Успаміны дачкі|publisher =Медицинский вестник| accessdate = 2023-07-11| lang =}} # Барысюк, Т.П. Скрушная страта: Серж Мінскевіч — сябар, паэт, літаратуразнавец / Т.П. Барысюк // [[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]. – 2023. – № 6. – С. 102–104. # Барысюк, Т.П. Прымяненне прынцыпу залатога сячэння ў паэзіі: аднайменная новая цвёрдая форма верша / Т.П. Барысюк // Интеллектуальная культура Беларуси: гуманитарная безопасность в условиях глобальных вызовов: материалы Седьмой междунар. науч. конф. (16–17 ноября 2023 г., г. Мінск). В 2 т. Т. 1 / Институт философии НАН Беларуси; редкол. А.А. Лазаревич (пред.) [и др.]. – Мн.: [[Чатыры чвэрці|Четыре четверти]], 2023. – 396 с. – С. 213-217. – 0,2 д.а. # Барысюк, Т.П. Ідэі У.В. Гніламёдава і іх развіццё: астралагічнае і антрапанімічнае літаратуразнаўства / Т.П. Барысюк // Беларуская літаратура на сучасным этапе : аўтар, герой, чытач : зб. навук. арт. : да 85-годдзя з дня нарадж. акад. У.В. Гніламёдава / Нац. акад. навук Беларусі (і інш.) ; уклад. К.В. Часнакова ; навук. рэд. М.У. Мікуліч. – Мінск : Беларуская навука, 2023. – 284 с. – С. 85-92. – 0,4 д.а. # Барысюк, Т.П. Паэт і медык Пётр Пятровіч Барысюк: жыццё і творчасць / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 12 (14). – Мінск: Ковчег, 2023. – 336 с. – С. 19-31. – 0,65 д.а. # Борисюк, Т.П. Путь героя в книгах Исмата Кучиева / Т.П. Борисюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 12 (14). – Мінск: Ковчег, 2023. – 336 с. – С. 32-39. – 0,35 д.а. # Барысюк, Т.П. Сучасная беларуская калядная і купальская аўтарская лірыка / Т.П. Барысюк // Творчая спадчына Янкі Купалы і Якуба Коласа ў эпоху інфармацыйных тэхналогій: : зб. навук. арт. : да 140-годдзя з дня араджэння класікаў беларус. літ. / уклад. А. А. Манкевіч ; рэдкал.: А. А. Бараноўскі [і інш.] ; Нац. акад. Навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Я. Купалы. – Мінск : Беларуская навука, 2023. – 281 с. – С. 264-271. – 0,35 д.а. # Барысюк, Т.П. Дык руская ці беларуская рускамоўная літаратура Беларусі? / Т.П. Барысюк // Навука : газета. — 2024. – 4 студз. – № 1 (2988). – Мн. : [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]. – С. 8. – 0,2 д.а. # Барысюк, Т.П. Філасофія жыцця і творчасці Максіма Танка (паводле дзённікаў паэта за 1986-1994 гг.) // «Шчаслівы, што пяю цябе, Радзіма…»: зб. навук. арт.: да 110-годдзя з дня нараджэння народнага паэта Беларусі акадэміка Максіма Танка і да Дня народнага адзінства / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Я. Купалы ; уклад. К.В. Часнакова ; навук. рэд.: У.В. Гніламёдаў, М.У. Мікуліч. – Мінск : Беларуская навука, 2024. – 201 с. – С. 152-158. – 0,4 д.а. # {{артыкул |аўтар=Барысюк, Т.П. |загаловак=Спецыфіка рубаі ў беларускай паэзіі канца ХХ – пачатку ХХІ ст. |спасылка=https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/1033/895 |аўтар выдання= |выданне=[[Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] |год=2024 |том=69 |нумар=3 |старонкі=230—240 |isbn= |issn= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240813131930/https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/1033/895 |archive-date=13 жніўня 2024 }} # Барысюк, Т. П. [http://e-lib.mslu.by/bitstream/edoc/16623/1/115-120.pdf Усходнія формы ў паэзіі Сержа Мінскевіча (да 55-годдзя з дня нараджэння)] / Т. П. Барысюк // Соловьевские чтения–2024 : сб. науч. ст. / редкол.: А. В. Ломовая (отв. ред.) [и др.]. – Минск : МГЛУ, 2024. – С. 115–120. # Барысюк, Т.П. Касмічная лірыка Міколы Мятліцкага / Т.П. Барысюк // Літаратура і мастацтва. – 2024. – 26 красав. (№ 16). – С. 5. – 0,15 д.а. # Барысюк, Т.П. Спецыфіка рубаі ў беларускай паэзіі канца ХХ – пачатку ХХІ ст. / Т.П. Барысюк // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманітар. навук. – 2024. – Т. 69, № 3. – С. 230-240. – 1,05 д.а. # Борисюк, Т.П. Насими и современная белорусская поэзия: газели и рубаи / Т.П. Борисюк // Беларуская мова і літаратура ў славянскім этнакультурным кантэксце : матэрыялы ІV Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, Віцебск, 23–24 кастрычніка 2024 г. / Віцеб. дзярж. ун-т ; рэдкал.: Г. К. Семянькова (адк. рэд.) [і інш.]. – Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2024. – 289 с. – С. 37-45. – 0,4 д.а. # Барысюк Т.П. Усходнія формы ў паэзіі Сержа Мінскевіча / Т.П. Барысюк // Соловьёвские чтения–2024 : сб. науч. ст. / редкол.: А. В. Ломовая (отв. ред.) [и др.]. – Минск : МГЛУ, 2024. – 3,39 Мб. – С. 115-120. – 0,35 д.а. # Борисюк, Т.П. Насими и современная белорусская поэзия: газели и рубаи / Т.П. Борисюк // Беларуская мова і літаратура ў славянскім этнакультурным кантэксце : матэрыялы ІV Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, Віцебск, 23–24 кастрычніка 2024 г. / Віцеб. дзярж. ун-т ; рэдкал.: Г. К. Семянькова (адк. рэд.) [і інш.]. – Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2024. – 289 с. – С. 37-45. – 0,4 д.а. # Барысюк Т.П. Адам Міцкевіч у сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Літаратура Новага часу ў люстэрку сучаснай гуманітарыстыкі : зборнік навуковых артыкулаў / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры, Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы ; навук. рэд. Г. М. Кісліцына. – Мінск : Беларуская навука, 2024. – 401 с. – С. 62-69. – 0,4 д.а. # Барысюк, Т.П. Імануіл Кант, Максім Танк і Пётр Барысюк: высокая маральнасць (вернасць, доўг) як галоўнае правіла канцэпцыі асобы / Т.П. Барысюк // Интеллектуальная культура Беларуси: от Просвещения к Современности : материалы Восьмой междунар. науч. конф. (21–22 ноября 2024 г., г. Минск): В 2 т. Т. 1 / Ин-т философии НАН Беларуси ; редкол. А.А. Лазаревич (пред.) [и др.]. – Минск : Четыре четверти, 2024. – 352 с. – С. 35-37. – 0,2 д.а. # Барысюк Т.П. Касмічная тэма ў вершаванай казцы “Вася Вясёлкін ляціць на Месяц” Сяргея Грахоўскага і беларуская касмічная лірыка 1960-х – 2020-х гг. // Казка і міф у еўрапейскай прасторы 3 : традыцыі і навацыі : матэрыялы ІІІ-і Міжнароднага форуму даследчыкаў беларускай казкі (Мінск, 18–20 мая 2023 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры ; уклад. Ю.В. Пацюпа, В.Д. Міцкевіч ; рэдкал. : А.І. Лакотка (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2024. – 180 с. – С. 123-130. – 0,5 д.а. # Барысюк, Т.П. Ідэі М.Бахціна, Э.Фрома, Э.Сарокі і М.Эпштэйна для развіцця сучаснага беларускага літаратуразнаўства / Т.П. Барысюк // Интеллектуальная культура Беларуси в глобальных и региональных контекстах : материалы Девятой междунар. науч. конф. (20-21 ноября 2025 г., г. Минск). В 2 т. Т. 1 / Ин-т философии НАН Беларуси ; редкол. А.А. Лазаревич (пред.) [и др.]. – Минск: Четыре четверти, 2025. – 287 с. – С. 20-23. - 0,2 д.а. # Барысюк, Т.П. Усходнія формы ў сучаснай рускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Трынаццатыя Калеснікаўскія чытанні : зб. матэрыялаў Рэсп. навук.-практ. канф., Брэст, 14 лістап. 2024 г. / Брэсц. дзярж.ун-т імя А.С.Пушкіна ; рэдкал.: З.П. Мельнікава (і інш.). - Брэст : БрДУ, 2025. - 300 с. - С. 43-47. - 0,2 д.а. # Барысюк, Т.П. Дзень аб’яднання Беларусі 17 верасня 1939 г. у тагачаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // “Заходняя Беларусь (1921 – 1939): гісторыя, культура, літаратурны рух: зб. навук. арт., прысвечаны 85-годдзю з дня аб’яднання Беларусі і Дню народнага адзінства / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Янкі Купалы. – Мінск : [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 2026. – 287 с. – С. 200-204. – 0,3 д.а. }}}} === Каментарыі да збору твораў === * Танк, Максім. Збор твораў: У 13 т. — Т. 8. Празаічныя творы. Артыкулы. Выступленні. Рэкамендацыі, некралогі / Максім Танк; рэд. тома М. А. Тычына; падрыхтоўка тэкстаў і каментар: Т. П. Барысюк, М. П. Барташэвіч; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я.Коласа і Я.Купалы. — Мінск: Беларус. навука, 2009. — 642 с. * Танк, Максім. Збор твораў: У 13 т. — Т. 11. Пераклады / Максім Танк; рэд.тома Л. Г. Кісялёва; падрыхтоўка тэкстаў і каментар: Т. П. Барысюк, А. А. Данільчык, В. Л. Хацяновіч; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я.Коласа і Я.Купалы. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 1026 с. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''ЛеГал ([[Леанід Міхайлавіч Галубовіч|Леанід Галубовіч]])''. Штрыхі да «Аўтапартрэта» // [[Літаратура і мастацтва (1932)|Літ. і мастацтва]]. — 2002. — 25 кастр. — С. 6-7. * ''Еўчык Н.'' Антыноміі паэтычнага свету. Трафімчык А. Недачытаная кніга Таццяны [Кніга вершаў Таццяны Барысюк «Аўтапартрэт». Дзве думкі] // [[Маладосць (1953)|Маладосць]]. — 2003. — № 3. — С. 137—141. * ''Капа Наталля.'' Паралель асацыяцый (Зборнік «Аўтапартрэт» Таццяны Барысюк) // Крыніца. Славянскі свет. — 2003. — № 7. — С. 78-80. * Вам і не снілася, або Што бачаць у снах паэты: Інтэрв’ю з Таццянай Барысюк / запісаў Мікола Чэмер // [[Настаўніцкая газета (1945)|Настаўніцкая газета]]. — 2004. — 14 снеж. — С. 4. * Маё фантомнае каханне: Інтэрв’ю з Таццянай Барысюк / запісаў [[Зміцер Арцюх]] // Літ. і мастацтва. 2006. 17 сакав. С. 12. — 0,2 а. * ''Гарэлік, Л. М.'' [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Polymia.djvu_pdf.zip/Polymia.2006-10.pdf Выявы інтэртэкстуальнасці ў творах маладых паэтаў : сучасная беларуская паэзія] // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. — 2006. — № 10. — С. 196—200. * ''Вабішчэвіч, Т.'' У шматгалоссі еўрапейскіх літаратур: [рэцэнзія на калектыўную манаграфію «Еўрапейскі рамантызм і беларуская літаратура XIX—XX стст.» (2008)] / Т.Вабішчэвіч // Літаратура і мастацтва. — 2009. — 13 лют. — С. 7. * ''Кандакоў, Д. А.'' [Рэцэнзія на калектыўную манаграфію «Еўрапейскі рамантызм і беларуская літаратура XIX—XX стст.» (2008)] / Д. А. Кандакоў // Вестник Полоцкого гос. университета. Серия А. Гуманит. науки. — 2009. — № 7. — С. 199—201. * ''МакМілін, Арнольд.'' Таццяна Барысюк / А. МакМілін // Пісьменства ў халодным клімаце: беларуская літаратура ад 70-х гг. XX ст. да нашых дзён / А. МакМілін. — Białystok: Wyd-wo Orthdruk, 2011. — 910 с. — С. 794—798. * ''Калядка, С.'' Шукайма сябе ў слове… / С.Калядка // Верасень. — 2012. — № 2 (7). — С. 155—167. * ''Лысова, Н. Б.'' [Рэцэнзія на калектыўную манаграфію "Літаратурная карта Еўропы: кантакты, тыпалогія, інтэртэкстуальнасць (2012)] / Н. Б. Лысова // Вестник Полоцкого гос. университета. Серия А. Гуманит. науки. — 2013. — № 10. — С. 115—117. * ''Гніламёдаў, У. В.'' «Шчыруе над светам душа, як пчала…» (нататкі пра сучасную паэзію). Артыкул другі / У. В. Гніламёдаў // Полымя. — 2014. — № 1. — С. 124—136. * Гоўзіч, І. М. Ад тэксту да кантэксту / І. М. Гоўзіч // Весці НАН Беларусі. Серыя гуманітарных навук. — 2019. — Т. 64, № 3. — С. 376—378. — С. 378. * Гніламёдаў У., Мікуліч М. Новае слова ў беларускім літаратуразнаўстве / У. Гніламёдаў, М. Мікуліч // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 22 красавіка (№ 16). — С. 7. * Бахановіч, Н. Дыдактыка мінулага на карысць сваім здабыткам // Літаратура і мастацтва. — 2025. — 24 студзеня (№ 3). — С. 7. * {{артыкул|аўтар=[[Наталля Васільеўна Якавенка|Якавенка, Н.В.]] |загаловак=У рэчышчы літаратурнай інтэграцыі |спасылка= http://gazeta-navuka.by/79622335723-roqxos/vl1dzvbtb906/1506 |выданне=Навука |тып=газ. |год=19 лютага 2018 |нумар=8 |старонкі= 7|issn=}} * {{артыкул|аўтар= [[Таццяна Будовіч|Яна Будовіч]]|загаловак= Які характар, такі і лёс|спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/29-2021_2.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год= 23 ліпеня 2021|выпуск= |нумар=29 |старонкі=16}} * {{артыкул |аўтар=Цухло С., Слабадзянюк Д. |загаловак=Ці ёсць сэрца ў паэта? |спасылка=https://zviazda.by/be/news/20211102/1635849992-ci-yosc-serca-u-paeta |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год=29 кастрычніка 2021 |выпуск= |нумар=43 |старонкі=10 |archive-date=11 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111165620/https://zviazda.by/be/news/20211102/1635849992-ci-yosc-serca-u-paeta }} * ''Часнакова, Кацярына''. У імагалагічным аспекце / К. Часнакова // Полымя. — 2023. — № 3. — С. 140—143. * ''Гардзей, Алена''. Кісялёўскі трыпціх / А. Гардзей // Навука. — 2023. — 3 мая (№ 18). — С. 7. * {{артыкул|аўтар= [[Алег Грушэцкі|Грушэцкі, А. Л.]]|загаловак=Таццяна – слаўнае імя! |спасылка=https://www.nslowa.by/2024/02/03/tatstsyana-slaunae-imya/ |выданне= [[Наша слова (1990)|Наша слова]]|тып=газета |месца= |выдавецтва= |год= 2024|выпуск= 109 |нумар= 5|старонкі=4—5|ref= Грушэцкі |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240204124803/https://www.nslowa.by/2024/02/03/tatstsyana-slaunae-imya/ |archivedate=2024-02-04}} * {{артыкул|аўтар=Сяржант, Н. Л. |загаловак= Iмагалогiя - новая галiна беларускага лiтаратуразнау'ства: Па старонках маштабнага даследавання |спасылка= |выданне=[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]] |тып= часопіс|месца=Мн. |выдавецтва=[[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства адукацыі РБ]] |год= 2024|выпуск= |нумар=3 |старонкі= 31—34|isbn= |issn=}} * Гніламедаў У., Мікуліч М. Пошук вядзе ў глыбіню: сучасная жаночая паэзія / У.Гніламедаў, М.Мікуліч // [[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]. — 2026. — № 3. — С. 10—13 == Спасылкі == {{Commonscat|Tatsiana Barysjuk}} * [https://ilit.basnet.by/interconnection?fbclid=IwAR3sp6BEjmD0YA4Fkr87rHHvTMDiZYOEk2uH_tnBOGKLeCXouexRAER95v4#!/tproduct/104153685-1553896458160 Біяграфія Таццяны Барысюк] на сайце [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]] * [http://art-s.by/udelniki-tatsiana-barysiuk.html Біяграфія Таццяны Барысюк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211215173746/http://art-s.by/udelniki-tatsiana-barysiuk.html |date=15 снежня 2021 }} на сайце [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Паэтычнага тэатру «Арт. С»]] * [http://lit-bel.org/by/friends/b/166.html Біяграфія Таццяны Барысюк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180411005723/http://lit-bel.org/by/friends/b/166.html |date=11 красавіка 2018 }} на сайце [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]] * Аўдыё — ([https://files.knihi.com/Knihi/radiokultura/dnk/Tacciana_Barysiuk.Dvanaccac_podzvihau_Pacucychi_Dusi.mp3.zi mp3.zip]{{Недаступная спасылка}}) «[https://knihi.com/Tacciana_Barysiuk/Dvanaccac_podzvihau_Pacucychi_Dusi_mp3.zip.html Дванаццаць подзьвігаў Пацучыхі Дусі]» * Кнігі — ([https://files.knihi.com/Knihi/scanned-n/Barysiuk_Tacciana.Autapartret.djvu djvu]) «[https://knihi.com/Tacciana_Barysiuk/Autapartret.html Аўтапартрэт]» * {{YouTube|vVgQMdV3i5E|«Творчасць і навука ў жыцці Таццяны Барысюк»: інтэрв’ю / гутарыла Наталля Сіротка|logo=1}} ([[Культура (радыёканал)|канал «Культура»]] Беларускага радыё, перадача «Дыялогі пра культуру», 20 чэрвеня 2025) {{DEFAULTSORT:Барысюк Таццяна}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на англійскую мову]] 77yjomr8xpwuj2benk76059hkoocps3 Аляксандр Барысавіч Кацнельсон 0 353830 5155553 3964975 2026-06-18T09:10:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155553 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[афтальмалогія]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|медыцынскіх навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} {{Цёзкі2|Кацнельсон}} '''Аляксандр Барысавіч Кацнельсон''' ({{ДН|28|12|1896|16}}, {{МН|Бабруйск}} — {{ДС|16|10|1988}}, {{МС|Чалябінск}}) — савецкі афтальмолаг. Доктар медыцынскіх навук, прафесар. Стваральнік навукова-практычнай школы афтальмолагаў на Паўднёвым Урале. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Бабруйск]]у. У 1922 скончыў з адзнакай [[Адэскі медыцынскі інстытут]]. З 1933 асістэнт, з 1937 дацэнт, з 1940 прафесар, загадчык кафедры вочных хвароб [[1-ы Харкаўскі медыцынскі інстытут|1-га Харкаўскага медыцынскага інстытута]]. У гады Вялікай Айчыннай вайны кіраваў афтальмалагічнай службай ваеннага шпіталя ў [[Архангельск]]у. У 1944—1969 загадчык кафедры вочных хвароб [[Чалябінскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Чалябінскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]]. Заснавальнік кафедры і клінікі вочных хвароб у Чалябінскай абласной (цяпер — клінічнай) бальніцы — цэнтры падрыхтоўкі афтальмолагаў. Арганізатар абласнога афтальмалагічнага таварыства, гарадской і абласной афтальмалагічных службаў: вочных аддзяленняў, трахаматознага дыспансера, міжабласнога супрацьтуберкулёзнага вочнага аддзялення. === Сачыненні === * Фликтенулезное (туберкулезно-аллергическое) воспаление глаз. Ч., 1948; * Аномалии развития и заболевания глаз в раннем детском возрасте. Л., 1957; * Витамины в физиологии и витаминная недостаточность в патологии органа зрения. Л., 1960; * Ксерофтальмия: её оперативное лечение. Ч., 1960. Соавт. {{нп3|Пётр Саламонавіч Каплуновіч|П. С. Каплунович|ru|Каплунович, Пётр Соломонович}}; * Герпетические заболевания глаз. Л., 1969. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=582 Кацнельсон, Аляксандр Барысавіч] * [http://www.rujen.ru/index.php/КАЦНЕЛЬСОН_Александр_Борисович Кацнельсон, Аляксандр Барысавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304060726/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9A%D0%90%D0%A6%D0%9D%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9E%D0%9D_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=4 сакавіка 2016 }} {{DEFAULTSORT:Кацнельсон Аляксандр Барысавіч}} [[Катэгорыя:Афтальмолагі Расіі]] [[Катэгорыя:Афтальмолагі СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Адэскага нацыянальнага медыцынскага ўніверсітэта]] fs21r7ump5bgg2xrrbimmb3ukfvkaxg Алеся Кіпель 0 356404 5155496 4407657 2026-06-18T02:30:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155496 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Алеся Аляксандра Кіпель''' ({{ДН|4|1|1957}}, {{МН|Балтымар||}}, [[Мэрыленд|штат Мэрылэнд]], [[ЗША]]) — беларуска-амерыканскі [[грамадскі дзеяч]], [[юрыст]]. == Біяграфія == Нарадзілася 4 студзеня 1957 года ў [[Балтымар]]ы (ЗША) ў сям’і грамадскіх дзеячаў i даследчыкаў беларускага замежжа [[Вітаўт Кіпель|Вітаўта]] i [[Зора Кіпель|Зоры Кіпеляў]]. Скончыла [[Прынстанскі ўніверсітэт]] i юрыдычны факультэт [[Джорджтаўнскі ўніверсітэт|Джорджтаўнскага ўніверсітэта]]. З’яўлялася партёркай юрыдычнай фірмы [http://www.steptoe.com/ Steptoe & Johnson], працавала ў [[Міністэрства ўнутраных спраў ЗША |Міністэрстве ўнутраных спраў ЗША]]. Займае пасаду [https://www.cbp.gov/newsroom/national-media-release/us-customs-and-border-protection-announces-selection-key-trade выканаўчага дырэктара] ў Офісе па міжнародным гандлі Дэпартамента ЗША па нацыянальнай бяспецы. Бярэ актыўны ўдзел у беларускім грамадскім жыцці ЗША. У 1980-1990-х гадах з’яўлялася афіцыйнай прадстаўніцай Галоўнай Управы [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне|Беларуска-амерыканскага Задзіночання]] ([[БАЗА]]) у [[Вашынгтон]]е. З моманту стварэння Вашынгтонскага гуртка [[БАЗА]] ў 2007 годзе выконвала абавязкі намесніцы старшыні i старшыні арганізацыі. З’яўлялася сябрам Галоўнай Управы [[БАЗА]], афіцыйнай прадстаўніцай [[БАЗА]] ва [http://ceecoalition.us/ Усходне- і Цэнтральна-Eўрапейскай Кааліцыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170204033302/http://www.ceecoalition.us/ |date=4 лютага 2017 }} (CEEC). У 2013 годзе прадстаўляла [[БАЗА]] на VI З’ездзе беларусаў свету ў [[Мінск]]у, дзе была абрана ў Вялікую Раду [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына»]]. Да лютага 2017 года займала пасаду намесніцы старшыні Вашынгтонскага аддзела [[БАЗА]]. {{Wikidata/Ancestors}} [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] 87tgpaum05peo03nfwroimh1oo23jdk Есьманы, Валожынскі раён 0 412941 5155481 2889360 2026-06-18T02:27:07Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Есьманы (вёска)]] 5155481 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Есьманы (вёска)]] the11vbyp1bgpihaubefyn48frazlph Есьманы, Дорскі сельсавет 0 412942 5155482 2889361 2026-06-18T02:27:17Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Есьманы (вёска)]] 5155482 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Есьманы (вёска)]] the11vbyp1bgpihaubefyn48frazlph Есьманы, вёска 0 412943 5155484 2889363 2026-06-18T02:27:37Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Есьманы (вёска)]] 5155484 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Есьманы (вёска)]] the11vbyp1bgpihaubefyn48frazlph Есьманы, Мінская вобласць 0 435375 5155483 2889362 2026-06-18T02:27:27Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Есьманы (вёска)]] 5155483 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Есьманы (вёска)]] the11vbyp1bgpihaubefyn48frazlph Алена Мікалаеўна Радзівіл 0 439462 5155464 4407579 2026-06-17T23:28:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155464 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Алена Мікалаеўна Радзівіл | арыгінальнае імя = Алена Мікалаеўна Радзівіл | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак-жан = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | род = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | адукацыя = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = | Rodovid = 214271 }} '''Алена Мікалаеўна Радзівіл''', у шлюбе '''Алелькавіч''' ({{ДН|||1507}} — {{ДС|||1546}}) — дачка [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскага]] дзяржаўнага дзеяча [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Радзівіла]]. == Біяграфія == === Паходжанне === Дачка ваяводы віленскага і канцлера вялікага літоўскага, князя [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Радзівіла]]. === Сям'я === У [[1531]] годзе стала жонкай князя [[Слуцкае княства|слуцкага і капыльскага]] [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрыя Сямёнавіча Алелькавіча]]. у шлюбе мелі трох дзяцей: * {{нп3|Сямён Юр'евіч Слуцкі|Сямён Юр'евіч|uk|Семен Юрійович Слуцький}} (пам. [[1560]]), князь слуцкі ([[1542]]—[[1560]]) * {{нп3|Юрый Юр'евіч Слуцкі|Юрый Юр'евіч|ru|Юрий Юрьевич (князь слуцкий)}} (пам. [[1578]]), князь слуцкі ([[1560]]—[[1578]]). * Сафія — жонка [[Юрый Аляксандравіч Хадкевіч|Юрыя Хадкевіча]] з 1558 года {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://be.rodovid.org/wk/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81:431047 Helena Radziwiłł (Słucka)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210518204133/https://be.rodovid.org/wk/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81:431047 |date=18 мая 2021 }} // Rodovid {{Wikidata/Ancestors}} {{DEFAULTSORT:Радзівіл Алена}} [[Катэгорыя:Алелькавічы|Алена]] [[Катэгорыя:Радзівілы|Алена]] [[Катэгорыя:Жанчыны Вялікага Княства Літоўскага]] 3p4ikymq4vjmao657am7q8kqegelx0w Медыяадукацыя 0 448612 5155297 5022333 2026-06-17T12:04:32Z Pryhoža 169928 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 5155297 wikitext text/x-wiki '''Медыяадукацыя''' (''media education'') — частка адукацыйнага працэсу, накіраваная на фармаванне ў грамадстве медыякультуры, падрыхтоўку асобы да бяспечнага і эфектыўнага ўзаемадзеяння з сучаснай сістэмай масмедыя, уключаючы як традыцыйныя (друкаваныя выданні, радыё, кіно, тэлебачанне), так і найноўшыя (камп'ютарна-апасродкаваныя дачыненні, інтэрнэт, мабільная тэлефанія) медыя з улікам развіцця інфармацыйна-камунікацыйных тэхналогій. Імклівая медыятызацыя грамадства, актыўнае ўкараненне [[мультымедыя]] ва ўсе сферы дзейнасці чалавека актуалізуе важнасць медыяадукацыі для грамадзян усіх узростаў і сацыяльных групаў. == Паходжанне тэрміна == Тэрміны медыяадукацыя (''media education'') і медыяграматнасць (''media literacy'', ''Medienkompetenz'') выкарыстоўваюцца як сінонімы ў большасці англамоўных краін. У 1993 годзе ў Злучаных Штатах Амерыкі распрацавалі вызначэнне медыяграматнасці як здольнасці доступу, аналізаваць, ацэньваць і ствараць паведамленні ў самых разнастайных формах медыя. Медыяграматнасць — гэта актыўнае або пасіўнае ўспрыманне і выкарыстанне матэрыялаў медыя, уключаючы іх крытычнае ўспрыманне і ўсвядомленую ацэнку, разуменне метадаў, якія выкарыстоўваюць медыя і іх ўплыў. Такім чынам, медыяадукацыя і медыяграматнасць суадносяцца як працэс і вынік адпаведнай адукацыйнай практыкі. == Гісторыя медыяадукацыі == Пачынаючы з 60-х гадоў ХХ стагоддзя, у педагагічнай навуцы вядучых краін свету сфарміраваўся кірунак «медыяадукацыя», закліканы дапамагчы школьнікам лепш адаптавацца ў інфармацыйным свеце, асвоіць мову [[Сродкі масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі]] і камунікацыі, умець аналізаваць медыятэксты. Медыяадукацыйны кірунак у Беларусі быў запачаткаваны дзякуючы ініцыятыве грамадскіх арганізацый і з нефармальнай паступова распаўсюджваецца на фармальную сістэму адукацыі. У дакуменце прапановаў у галіне адукацыйнай палітыкі Асамблеі НДА вылучаны цэлы раздзел, прысвечаны медыяадукацыі, як прыярытэтным кірунку і сфармуляваны рэкамендацыі грамадскаму сектару. == Асноўныя тэорыі медыяадукацыі == {| class="wikitable" |- ! Пратэкцыянісцкі падыход !! Аналітычны падыход |- | ін'екцыйная, экалагічная, этычная,<br />рэлігійная, эстэтычная, ідэалагічная | тэорыя развіцця крытычнага мыслення,<br />семіятычная, культуралагічная |} Сёння медыяадукацыя з'яўляецца важным інавацыйным складнікам педагогікі і методыкі навучання і адлюстраваннем сучасных працэсаў развіцця інфармацыйнага грамадства ва ўсіх развітых краінах свету. У медыяадукацыі вылучаюцца два аспекты: * ''першы аспект'' звязаны з уменнямі крытычнага ўспрымання, ацэнкі і выкарыстання інфармацыі, якая паступае з розных крыніц. Гэтыя ўменні спрыяюць развіццю асобы і дапамагаюць чалавеку ў прыняцці адпаведных стратэгій паводзін і дзейнасці * ''другі аспект'' прадугледжвае наяўнасць у індывіда ўменняў быць паспяховым, адказным аўтарам звычайных, аўдыя- і відэатэкстаў, якія ён размяшчае на сайтах, у блогах, на YouTube, на форумах, абнародуе падчас інтэрнэт-канферэнцый, вэбінараў і г.д. == Міжнародныя стандарты медыяадукацыі == У рэзалюцыях ЮНЕСКА неаднаразова падкрэслівалася важнасць і падтрымка масавай медыяадукацыі (канферэнцыi ЮНЕСКА ў Грунвальдзе, 1982 г.; у Тулузе, 1990 г.; у Парыжы, 1997 г.; у Вене, 1999 г.; у Севільі, 2002 г.; у Парыжы, 2007 і інш.) Медыяадукацыя — частка асноўнага права кожнага грамадзяніна ўсякай краіны на свабоду самавыяўлення і атрыманне інфармацыі, яна спрыяе дэмакратыі. Прызнаючы адрозненні ў падыходах і развіцці медыяадукацыі ў розных краінах, рэкамендуюць, каб яна была ўведзена ўсюды, дзе магчыма, у межах нацыянальных навучальных планаў, у дадатковай, нефармальнай адукацыі і самаадукацыі на працягу ўсяго жыцця чалавека<ref>[ЮНЕСКА, 2002]</ref>. Праграма навучання педагогаў медыйнай і інфармацыйнай граматнасці (2012 г.)<ref>[UNESCO, 2011]</ref> абапіраецца на сучасныя тэндэнцыі канвергенцыі радыё, тэлебачання, інтэрнэту, газет, кніг, электронных архіваў і бібліятэк на адну агульную платформу і створана з улікам патрэб педагогаў для інтэграцыі ў афіцыйную сістэму іх падрыхтоўкі. ЮНЭСКА апублікавала асноўныя палажэнні пяці прынцыпаў медыйнай ды інфармацыйнай граматнасці<ref>[http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CI/CI/pdf/Events/mil_five_laws_english.png Асноўныя палажэнні пяці прынцыпаў медыйнай ды інфармацыйнай граматнасці (2017)]</ref> (2017). Новая стратэгія UNESCO аб'ядноўвае інфармацыйную і медыйную граматнасць (Laws of Media and Information Literacy, MIL). Гэтыя дзве сферы падаюцца як камбінацыя кампетэнцый, неабходных сёння для жыцця і працы. Прынцыпы MIL датычаць усіх відаў СМІ ды іншых крыніц інфармацыі (бібліятэкі, архівы, музеі, інтэрнэт, незалежна ад выкарыстаных тэхналогій). Асаблівую ўвагу мяркуецца надаваць падрыхтоўцы настаўнікаў, каб матываваць іх да ўкаранення MIL ў працэс навучання, а таксама каб даць ім адпаведныя педагагічныя метады, навучальныя праграмы і рэсурсы. Дакументы ЮНЕСКА сведчаць, што медыяадукацыя функцыянуе як сістэма, якая стала неад'емнай часткай, з аднаго боку, агульнаадукацыйнай падрыхтоўкі моладзі, з другога — масавых інфармацыйных працэсаў. Яна з'яўляецца атрыбутам глабалізацыйных пераўтварэнняў, фактарам канкурэнтаздольнасці эканомікі, непарыўна звязаная з развіццём дэмакратыі ва ўмовах інфармацыйнага грамадства. Таталітарныя рэжымы тармозяць развіццё медыяадукацыі або скажаюць яе мэты. == Медыяінфармацыйныя кампетэнцыі == У Рэкамендацыях Еўрапарламента і Савета Еўропы аб ключавых кампетэнцыях навучання на працягу жыцця<ref>[http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32006H0962 Рэкамендацыях Еўрапарламента і Савета Еўропы аб ключавых кампетэнцыях навучання на працягу жыцця (2006)]</ref> (2006) сфармуляваны 8 груп базавых кампетэнцый, сярод якіх ёсць і інфармацыйная, якая ўключае свядомае і крытычнае карыстанне тэхналогіямі інфармацыйнага грамадства для працы, вольнага часу, зносінаў; камунікацыю і ўдзел у карпарацыйных сетках праз інтэрнэт. '''Веды''' уключаюць разуменне і веданне прыроды, ролі і магчымасцяў ''тэхналогій інфармацыйнага грамадства'' (ТІГ) у паўсядзённым кантэксце: у асабістым і грамадскім жыцці ды на працы, разуменне магчымасцяў і патэнцыйных рызык інтэрнэту і электронных камунікацый (электронная пошта, сацыяльныя сеткі) для працы, вольнага часу, абмену інфармацыяй і супрацоўніцтва, навучання і даследаванняў. Індывіды павінны разумець, як ТІГ могуць падтрымліваць творчасць і наватарства, быць дасведчанымі ў пытаннях надзейнасці даступнай інфармацыі, а таксама мець уяўленне наконт прававых і этычных прынцыпаў інтэрактыўнага карыстання ТІГ. '''Неабходныя навыкі''' ўключаюць здольнасць пошуку, збору і апрацоўкі інфармацыі і выкарыстанне яе крытычным і сістэматычным чынам, з ацэнкай рэлевантнасці і адрозніваннем рэальнага ад віртуальнага пры карыстанні спасылкамі. Індывіды мусяць мець навыкі карыстання інструментамі для стварэння, прэзентацыі ды разумення складанай інфармацыі, а таксама здольнасць атрымліваць доступ, шукаць і карыстацца паслугамі інтэрнэту. Індывіды павінны таксама быць здольныя выкарыстаць ТІГ для падтрымкі крытычнага мыслення, творчасці і наватарства. '''Каштоўнасная пазіцыя''': крытычнае і рэфлексіўнае стаўленне да даступнай інфармацыі і адказнае выкарыстанне інтэрактыўных сродкаў інфармацыі. Цікавасць і далучэнне да справаў супольнасцяў ды сетак з культурнымі, сацыяльнымі і/ці прафесійнымі мэтамі. == Рэкамендацыйны спіс медыяінфармацыйных кампетэнцый беларускага вучня == Лідарамі медыяадукацыйнага кірунку з'яўляюцца агульнанацыянальныя грамадскія аб'яднанні — [[Таварыства беларускай школы]] і [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]. Іх адукацыйная дзейнасць найперш скіраваная на дзве мэтавыя групы: педагогаў і журналістаў. == Медыяадукацыйныя рэсурсы == * [http://www.nastaunik.info/media Медыякомпас] на сайце [http://www.nastaunik.info/ Nastaunik.info] (грамадскі праект, створаны настаўнікамі і для настаўнікаў у 2005 годзе як пляцоўка для ўзаемадапамогі, абмену досведам, публікацыямі і педагагічнымі ідэямі). Медыякомпас прапануе распрацоўкі найлепшых беларускіх настаўнікаў і досвед калегаў з іншых краін. Урокі, школьныя святы, пазакласныя мерапрыемствы, падручнікі і метадычныя дапаможнікі, навучальныя відэа- і аўдыясродкі і інш. * Медыяадукацыя — [https://nastgaz.by/category/%D1%8F%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C-%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F/ рубрыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170110114654/http://nastgaz.by/category/%D1%8F%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C-%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96/%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F/ |date=10 студзеня 2017 }} у выданні асветнікаў Рэспублікі Беларусь «[[Настаўніцкая газета]]» == Метадычныя дапаможнікі і зборнікі == * [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/mediaeducation-by_0.pdf Медыяадукацыя ў школе: фарміраванне медыяграматнасці вучняў: дапаможнік для настаўнікаў. — Мінск, 2016. — 336 с.] * [http://www.amo.cz/wp-content/uploads/2016/10/amocz_Medyyaadukacyya_2016.pdf Медыяадукацыя ў сучаснай школе: зборнік навукова-метадычных артыкулаў Т. Ваврава, М. Запрудскі і інш. Пад нав. рэд. М. І. Запрудскага. Мінск, 2016. 91 с.] {{зноскі}} == Крыніцы і спасылкі == # ''Халперн, Д.'' Психология критического мышления — СПб.: Издательство «Питер», 2000. — 512 с # ''Мікалай Запрудскі''. Застацца ў жывых, або інструкцыя па выжыванні ў медыяасяроддзі // Настаўніцкая газета, 02.12.2014 # ''Кириллова, Н. Б.'' Медиакультура: от модерна к постмодерну / Н. Б. Кириллова. — М.: Академический проект, 2005 # [http://index.rsf.org/#!/index-details Індэкс свабоды прэсы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150827202105/http://index.rsf.org/#!/index-details |date=27 жніўня 2015 }} # [http://www.belarus.by/by/about-belarus/mass-media-in-belarus СМІ ў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170506080058/http://www.belarus.by/by/about-belarus/mass-media-in-belarus |date=6 мая 2017 }} # [http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32006H0962 Рэкамендацыі Еурапарламента і Савета Еўропы аб ключавых кампетэнцыях навучання на працягу жыцця = Recommendation on key competences for lifelong learning], (2006/962/EC), 18.12.2006 # Рэкамендацыі Севільскай канферэнцыі «Медыяадукацыя моладзі» # [http://www.unesco.ru/rus/pages/bythemes/stasya26012005152727.php <nowiki>[ЮНЭСКА, 2002]</nowiki>] # [UNESCO, 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070630121328/http://www.unesco.ru/rus/pages/bythemes/stasya26012005152727.php |date=30 чэрвеня 2007 }} [http://unesdoc.unesco.org/images/0019/001929/192971e.pdf UNESCO: Media and Information Literacy Curriculum for Teachers, 2011.] # [http://www.medialiteracy.org.ua/index.php/19-publikatsii/164-kontseptsiy Концепції впровадження медіа-освіти в Україні]{{Недаступная спасылка}} # [https://nowoczesnapolska.org.pl/wp-content/uploads/2012/05/Cyfrowa-Przys... Katalog kompetencji medialnych i informacyjnych]{{Недаступная спасылка}} # [http://edu.gov.by/ru/main.aspx?guid=5551&queryText=%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0 Концепция информатизации системы образования Республики Беларусь на период до 2020 года]{{Недаступная спасылка}} # [http://issuu.com/assembly_of_ngos/docs/adukacyjnaja_palityka Прапановы Асамблеі няўрадавых дэмакратычных арганізацый Беларусі. Адукацыйная палітыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211116082011/https://issuu.com/assembly_of_ngos/docs/adukacyjnaja_palityka |date=16 лістапада 2021 }} # ''Александр Полонников'', ''Алла Барченок''. [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/nasa-adukacyja.pdf К вопросу о кризисе современного белорусского образования] // Наша адукацыя (зборнік артыкулаў). — Мінск, 2012. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Адукацыя]] [[Катэгорыя:Медыя]] ga9ucvm6pa4ymfvgpijfb9vdogges5q Удзельнік:SimondR 2 468759 5155427 5148028 2026-06-17T19:34:36Z SimondR 62742 5155427 wikitext text/x-wiki {{babel|color=#fcfcfc|bordercolor=orange|uk|ru-5|it-4|sr-3|be-3|en-2|es-1|pt-br-1|sl-1|pl-1|hy-0}} Спіс створаных або значна дапоўненых артыкулаў па тэмах: [[Удзельнік:SimondR/Уклад]] (створана для ўласнай зручнасці). {{Userpage}} {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 100%;" |+ '''Армянскі праект: Прагрэс паводле моўным раздзелам''' |- ! style="width: 20%;" | Артыкул / Тэма ! {{Сцяг|BLR}} be ! {{Сцяг|SRB}} sr ! {{Сцяг|CRO}} hr ! {{Сцяг|BUL}} bg ! {{Сцяг|POL}} pl ! {{Сцяг|ITA}} it ! {{Сцяг|POR}} pt ! Каталонскай (ca) ! style="width: 25%;" | Нататкі |- | style="text-align: left;" | [[Армянская гіпотэза]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Этнагенез армян]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армяне]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Спіс армянскіх этнічных анклаваў]] | bgcolor="#ddffdd" | Створана | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская палеаграфія]] | bgcolor="#ddffdd" | Створана | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская мова]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Грабар]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Сярэднеармянская мова]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Заходнеармянская мова]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Усходнеармянская мова]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Амшэнскі дыялект]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Мовы Арменіі]] | bgcolor="#ddffdd" | Створана | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Канцэпцыя дамаштоцаўскай армянскай пісьменнасці]] | bgcolor="#ddffdd" | Створана | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Месроп Маштоц]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Гісторыя армянскай мовы]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскі алфавіт]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Гісторыя Арменіі]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Урарту]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Эрэбуні]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Вялікая Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Малая Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Баграцідская Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Анійскае царства]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Візантыйская Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Кілікійская армянская дзяржава]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Першая Рэспубліка Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Арменія (гістарычны рэгіён)]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Заходняя Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Арцах]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армяне ў Візантыі]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Хачкар]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская апостальская царква]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Сан-Ладзара-дэльі-Армені]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Ордэн мхітарыстаў]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Матэнадаран]] | | | | | | | | style="text-align: left;" | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская мініяцюра]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Дудук]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская міфалогія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская народная музыка]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскі народны танец]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскі тэатр]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская архітэктура]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскі дыван]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскае народнае адзенне]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Генацыд армян]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | {{iw|Супраціўленне армян падчас генацыду||en|Armenian resistance during the Armenian genocide}} | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Адмаўленне генацыду армян]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянафобія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскі нацыяналізм]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Дашнакцуцюн]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Цэхакранізм]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Арташэсіды]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Аршакуні]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Тыгран II]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская кухня]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Харавац]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Мацун]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Спас (суп)]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Шароц]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Маўсес Харэнацы]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Гісторыя Арменіі (Маўсес Харэнацы)]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Ананія Шыракацы]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Грыгор Нарэкацы]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Кніга журботных песнапенняў (Грыгор Нарэкацы)]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Тыгран Петрасян]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Сяргей Параджанаў]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Маскоўскі дагавор (1921)]] | bgcolor="#ddffdd" | Створана | | | | | | | |} 5s5fr6atyw6p35uxn844klg5fjpa29f Таруньскі мір 1411 года 0 469366 5155487 2654299 2026-06-18T02:28:07Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Першы Тарунскі мір]] 5155487 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Першы Тарунскі мір]] 8xqpb783saxvwxgvca1jjwe87zr793u 60-я армія (СССР) 0 471215 5155407 4696313 2026-06-17T18:37:46Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5155407 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне|назва=60-я армія (60 А)|тып=Армія (агульнавайскавая)|краіна={{Сцягафікацыя|СССР}}|бітвы=Жытомірска-Бердычэўская аперацыя, Роўна-Луцкая аперацыя, Праскураўска-Чарнавіцкая аперацыя, Львоўска-Сандамірская аперацыя|гады=[[1941]]—[[1945]]|вядомыя_камандзіры=[[Максім Аляксеевіч Пуркаеў]], [[Максім Антонавіч Антанюк]], [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі]]}} '''60-я а́рмія''' (60 А) — [[Аб’яднанне (ваенная справа)|апэратыўнае вайсковае аб'яднанне]] (агульнавайсковая армія) у складзе [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных сіл]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Гісторыя == === Першае фарміраванне === 60-я армія была сфарміравана [[15 лістапада]] [[1941|1941 года]] на падставе дырэктывы Стаўкі ВГК ад [[2 лістапада]] 1941 года ў Прыволжскай ваеннай акрузе з падпарадкаваннем Стаўцы [[Галоўнакамандуючы|ВГК]]. У склад 60-й арміі ўвайшлі 334-я, 336-я, 348-я, 352-я, 358-я, 360-я стралковыя, 11-я кавалерыйская дывізіі, а таксама шэраг [[Артылерыя|артылерыйскіх]] і іншых злучэнняў і частак. У пачатку снежня армія атрымала задачу абсталяваць [[Абарона|абарончы]] рубеж па левым беразе [[Волга|Волгі]] на ўчастку ад [[Унжа (прыток Волгі)|Унжы]] да [[Казьмадзямьянск|Казьмадзям'янска]] і Горкаўскага ўмацаванага раёна і [[5 снежня]] была ўключана ў склад Маскоўскай зоны абароны. [[25 снежня]] 1941 г. 60-я армія была пераўтворана ў 3-ю ўдарную армію. === Другое фарміраванне === 60-я армія паўторна была сфарміравана [[7 ліпеня]] [[1942|1942 года]] шляхам пераўтварэння 3-й рэзервовай арміі і ў складзе мела 107-ю, 121-ю, 161-ю, 167-ю, 195-ю, 232-ю, 237-ю, 246-ю, 303-ю і 322-ю стралковыя дывізіі, 75-ы ўмацаваны раён, а таксама шэраг танкавых, артылерыйскіх і іншых злучэнняў і частак. [[9 ліпеня]] армія была ўключана ў Варонежскі фронт, у складзе якога да канца 1942 г. вяла абарончыя баі на левым беразе [[Дон|Дона]] на поўнач ад [[Варонеж|Варонежа]]. Зімой [[1943|1943 года]] армія прымала ўдзел у Варонежска-Касторненскай аперацыі і трэцяй бітве за Харкаў (Харкаўскай наступальнай аперацыі 2.02.-3.03.1943 года), у ходзе якіх [[25 студзеня]] вызваліла [[Варонеж]], [[29 студзеня]] — Касторнае, [[8 лютага]] — [[Курск]] і да пачатку сакавіка каля [[Рыльск|Рыльска]] выйшла да ракі [[Сейм (рака)|Сейм]]. [[23 сакавіка]] армія была перападчынена Курскаму фронту, а [[26 сакавіка]] ўключана — у [[Цэнтральны фронт]], у складзе якога прымала удзел у [[Курская бітва|Курскай бітве]] і вызваленні Левабярэжнай Украіны. У ходзе [[Наступ|наступлення]] армія вызваліла [[30 жніўня]] [[Глухаў]], [[6 верасня]] — [[Канатоп]], [[9 верасня]] сумесна з 13-й арміяй — Бахмач, [[15 верасня]] — [[Нежын]]. [[6 кастрычніка]] армія была перададзена Варонежскаму фронту, а з лістапада 1943 па красавік [[1944|1944 года]] была падпарадкавана [[1-ы Украінскі фронт|1-му Украінскаму фронту]], у складзе якога прымала ўдзел у Кіеўскай наступальнай, Кіеўскай абарончай, Жытомірска-Бердычэўскай, Роўна-Луцкай і Праскураўска-Чарнавіцкай аперацыях, у ходзе якіх армія вызваліла сотні населеных пунктаў. У красавіку армія выйшла да падгор’ям [[Карпаты|Карпат]] і ў ходзе Львоўска-Сандамірскай аперацыі сумесна з іншымі войскамі фронту [[27 ліпеня]] вызваліла [[Львоў]]. Да канца жніўня армія выйшла да ракі [[Віслока|Вислока]] на поўдзень ад горада Дзембіца. З студзеня па люты [[1945|1945 года]] армія ўдзельнічала ў Сандамірска-Сілезскай і Ніжнесілезскай аперацыях. Армія сумесна з 59-й арміяй [[19 студзеня]] вызваліла [[Кракаў]] і, абышоўшы Сілезскі прамысловы раён з поўдня, [[27 студзеня]] ўступіла ў [[Асвенцім]], вызваліўшы астатніх вязняў [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйнага лагера]]. Працягнуўшы наступ, армія выйшла да [[Одэр|Ложы]] і фарсіравала яе, захапіўшы плацдарм на поўнач ад горада [[Рацібуж|Рацібор]]. У ходзе Верхнесілезскай аперацыі армія разам з іншымі войскамі фронту прымала ўдзел у асяроддзі [[Аполе|опельнскай]] групоўкі праціўніка. Затым з 38-й арміяй (4-ы Украінскі фронт) разграміла раціборскую групоўку, а да канца аперацыі выйшла ў перадгор’і [[Судэты|Судэтаў]]. З [[6 красавіка]] армія вяла [[баявыя дзеянні]] ў складзе 4-га Украінскага фронту і ў ходзе Мараўска-Астраўскай наступальнай аперацыі [[22 красавіка]] штурмам авалодала г. [[Опава|Тропаў]], а [[5 мая]] выйшла да подступаў Штэрнберка. Апошняй [[Ваенная аперацыя|аперацыяй]], у якой удзельнічала 60-я армія, стала [[Пражская аперацыя]]. У жніўні 1945 года 60-я армія была расфармаваная, а яе палявое ўпраўленне было звернута на фарміраванне ўпраўлення [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Кубанскай ваеннай акругі]]. <!--== Воіны, якія праславіліся == {{Hider|hidden=1|frame-style=border:1px solid Plum|title-style=color:black;background-color:lavender;font-weight:bold|title=Героі Савецкага Саюза і кавалеры ордэна Славы 3-х ступеняў.|content-style=color:black;background-color:ghostwhite;text-align:center|content={{col-begin}} {{col-2}} 371 воін арміі сталі Героямі Савецкага Саюза, тысячы воінаў былі ўзнагароджаны ордэнамі і медалямі СССР. [[Файл:Hero of the USSR.png|25px]] Героі Савецкага Саюза <ref>Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь в двух томах — М.: Воениздат, 1987.</ref> Кіраўніцтва арміі.<br /> * [[Зіновій Абрамавіч Канцавой]], палкоўнік, начальнік інжынернай службы арміі. * [[Павел Аляксеевіч Курачкін]], генерал-палкоўнік, камандуючы арміяй. Кіраўніцтва 23 стралковага корпуса.<br /> * [[Міхаіл Фролавіч Грыгаровіч]], генерал-маёр, командир корпуса. Кіраўніцтва 24 стралковага корпуса.<br /> * [[Мікалай Іванавіч Кірухін]], генерал-маёр, камандзір корпуса. Кіраўніцтва 28 стралковага Львоўскага корпуса<br /> * [[Міхаіл Іванавіч Азімін]], генерал-маёр, камандзір корпуса. Кіраўніцтва 77 стралковага корпуса.<br /> * [[Пётр Міхайлавіч Казлоў]], генерал-маёр, камандзір корпуса. Злучэнні і часткі.<br /> 112 стралковая Рыльска-Карастеньская Чырвоназнаменная ордэнаў Суворава і Кутузава дывізія: * [[Рыгор Багданавіч Багданаў]], старэйшы лейтэнант, камандзір стралковага батальёна 385 стралковага полка * [[Сямён Барысавіч Дрызоўскі]], старэйшы лейтэнант, камандзір мінамётнай роты 385 стралковага полка * [[Аляксандр Іванавіч Зінчанка]], маёр, камандзір стралковага батальёна 385 стралковага палка * [[Мікалай Мікалаевіч Зуеў, Герой Савецкага Саюза|Мікалай Мікалаевіч Зуеў]], малодшы лейтэнант, камандзір кулямётнага ўзвода 524 стралковага палка * [[Пётр Рыгоравіч Карамушка]], старэйшы сяржант, памочнік камандзіра ўзвода 196 асобнай разведывацельнай роты * [[Васіль Рыгоравіч Калеснікаў]], старэйшы лейтэнант, камандзір роты 385 стралковага полка * [[Мікалай Яфімавіч Літвінаў]], малодшы лейтэнант, камандзір агнявога ўзвода 385 стралковага палка * [[Міхаіл Мінавіч Мельнік]], старэйшы лейтэнант, ад'ютант старэйшы батальёна 385 стралковага палка * [[Дзмітрый Васілевіч Мытаў]], сяржант, камандзір арудзія 436 артылерыйскага палка * [[Сцяпан Захаравіч Сушчоў]], старэйшы сяржант, памочнік камандзіра ўзвода 416 стралковага палка * [[Филипп Филиппович Терехов]], лейтенант, командир миномётного взвода 385 стрелкового полка * [[Усенов, Абдулла]], рядовой, сапёр 159 отдельного сапёрного батальона * [[Хуртин, Иван Андреевич]], сержант, командир пулемётного отделения 385 стрелкового полка * [[Чубинидзе, Леван Варламович]], старший лейтенант, командир стрелкового батальона 385 стрелкового полка * [[Шепелев, Николай Гаврилович]], рядовой , стрелок 385 стрелкового полка * [[Шулепов, Геннадий Александрович]], капитан, заместитель командира батальона по политической части 385 стрелкового полка 128 гвардейская горнострелковая дивизия: * [[Колдубов, Михаил Ильич]], гвардии генерал-майор, командир дивизии. 141 стрелковая Киевская Краснознаменная ордена Богдана Хмельницкого дивизия: * [[Андреев, Григорий Макарович]], старший сержант, командир отделения пулемётной роты 796 стрелкового полка * [[Казаков, Василий Иванович (старший сержант)|Казаков, Василий Иванович]], старший сержант, командир орудия 348 артиллерийского полка * [[Корогодин, Иван Иванович]], капитан, командир батальона 687 стрелкового полка * [[Назимов, Николай Игнатьевич]], старший лейтенант, заместитель командира батальона по политической части 687 стрелкового полка 303 стрелковая Верхнеднепровская Краснознаменная дивизия: * [[Туснолобова-Марченко, Зинаида Михайловна]], рядовая, санитарка 849 стрелкового полка. 280 стрелковая Конотопская Краснознамённая дивизия: Управление дивизии: * [[Голосов, Дмитрий Николаевич]], генерал-майор, командир дивизии 1031 стрелковый полк: * [[Аксёнов, Александр Афанасьевич]], сержант, парторг 2 стрелкового батальона.Звание присвоено посмертно. * [[Алиназаров, Садык]], рядовой, пулемётчик 4 стрелковой роты. * [[Аскаров, Алексей Алексеевич]], красноармеец, сапёр. * [[Валеев, Абдулла Хабиевич]], рядовой, 1 номер расчёта противотанкового ружья.Погиб в бою 4 января 1944 года. * [[Волков, Михаил Васильевич (красноармеец)|Волков, Михаил Васильевич]], рядовой ,стрелок.Умер от ран 4 октября 1943 года. * [[Вяльцев, Фёдор Иванович]], ефрейтор, командир орудия артиллерийской батареи. * [[Головкин, Павел Иванович]], лейтенант, командир миномётного взвода. * [[Голубев, Александр Назарович]], младший сержант, командир взвода противотанковых ружей. * [[Козлов, Николай Васильевич (Герой Советского Союза)|Козлов, Николай Васильевич]], рядовой, стрелок.Погиб в бою в ноябре 1944 года. * [[Крюков, Василий Иванович]], младший лейтенант, командир взвода. * [[Маргулян, Лев Маркович]], красноармеец, сапёр сапёрного взвода.Звание присвоено посмертно. * [[Марканов, Владимир Михайлович]], красноармеец, стрелок 7 стрелковой роты.Пропал без вести в декабре 1943 года. * [[Мядзель, Михаил Маркович]], старший лейтенант, парторг батальона. * [[Новиков, Иван Миронович]], полковник, командир полка. * [[Парамонов, Иван Григорьевич]], лейтенант, командир взвода противотанковых ружей.Звание присвоено посмертно. * [[Попов, Николай Михайлович (Герой Советского Союза)|Попов, Николай Михайлович]], сержант, командир отделения взвода противотанковых ружей. * [[Шишкин, Николай Васильевич]], младший сержант, командир отделения. 1033 стрелковый полк: * [[Белопухов, Евстрат Степанович]], лейтенант, командир пулемётного взвода. * [[Горчаков, Пётр Андреевич]], подполковник, заместитель командира полка по политической части. * [[Кошелев, Василий Гаврилович]], рядовой, стрелок взвода противотанковых ружей. * [[Мостовой, Григорий Порфирьевич]], ефрейтор, пулемётчик.Погиб в бою в ноябре 1943 года. * [[Нестеров, Иван Наумович]], капитан, командир миномётной роты. * [[Полищук, Иосиф Митрофанович]], рядовой, стрелок.Звание присвоено посмертно. * [[Ройченко, Александр Александрович]], старший лейтенант, командир миномётной роты.Звание присвоено посмертно. * [[Рыбалка, Алексей Васильевич]], капитан, командир батальона.Погиб в бою 13 октября 1943 года. * [[Соловьёв, Иван Алексеевич]], старший сержант, стрелок.Звание присвоено посмертно. * [[Хахерин, Илья Кириллович]], старший лейтенант, командир роты.Умер от ран 9 марта 1944 года. * [[Цыганков, Пётр Николаевич]], сержант, командир миномётного расчёта. * [[Юдин, Александр Дмитриевич]], младший сержант, командир отделения. 1035 стрелковый полк: * [[Аверьянов, Иван Ильич]], старшина, командир взвода. * [[Булгаков, Пётр Семёнович]], рядовой, стрелок.Звание присвоено посмертно. * [[Геращенко, Михаил Моисеевич]], лейтенант, командир взвода. * [[Карачев, Пётр Андрианович]], сержант, командир миномётного расчёта.Погиб 19 декабря 1943 года. * [[Клименко, Григорий Игнатьевич]], подполковник, командир полка. * [[Мельников, Фёдор Маркович]], старший лейтенант, командир роты.Погиб в бою 9 апреля 1944 года. * [[Митькин, Борис Викторович]], лейтенант, командир миномётной роты.Погиб в бою.20 ноября 1943 года. * [[Мишин, Евгений Васильевич]], старший сержант, командир отделения. * [[Овсянников, Константин Васильевич]], сержант, командир отделения.Погиб в бою 2 октября 1943 года. * [[Писаренко, Андрей Ефремович]], лейтенант, командир роты. * [[Торчигин, Николай Андреевич]], старший лейтенант, командир роты.Звание присвоено посмертно. * [[Чута, Дементий Емельянович]], младший сержант, командир отделения. * [[Шкурин, Василий Митрофанович]],капитан, заместитель командира стрелкового батальона.Звание присвоено посмертно. 322 стрелковая Житомирская Краснознаменная ордена Суворова дивизия: * [[Гусев, Николай Фёдорович]], майор, командир стрелкового батальона 1085 стрелкового полка * [[Евстигнеев, Александр Семёнович]], рядовой. стрелок 1085 стрелкового полка * [[Зубов, Пётр Иванович]], генерал-майор, командир дивизии * [[Перекальский, Степан Николаевич]], подполковник, командир дивизии * [[Патраков, Александр Фёдорович]], младший лейтенант, командир взвода 603 отдельного сапёрного батальона * [[Харланов, Иван Степанович]], подполковник, командир 1089 стрелкового полка * [[Южанинов, Иван Васильевич]], старший лейтенант, командир роты 603 отдельного сапёрного батальона 248 курсантская стрелковая бригада: * [[Броварец, Владимир Тимофеевич]], лейтенант, командир взвода. * [[Гора, Пётр Евстафьевич]], старший сержант, помощник командира взвода. * [[Жиляев, Константин Павлович]], младший сержант, наводчик орудия отдельного артиллерийского дивизиона. * [[Заклюка, Иван Степанович]], лейтенант, комсорг 4 батальона. * [[Иванов, Степан Дмитриевич]], старший сержант, командир взвода. * [[Казак, Иван Емельянович]], младший сержант, наводчик орудия отдельного артиллерийского дивизиона. * [[Лазука, Дмитрий Ефимович]], рядовой, связной командира роты * [[Пугач, Максим Кириллович]], младший лейтенант, командир роты * [[Хасанов, Хативи Хусаинович]], старший сержант, командир пулемётного расчёта * [[Шуваев, Александр Иосифович]], капитан, заместитель командира стрелкового батальона по политической части 150 отдельная танковая Киевско-Коростеньская Краснознамённая орденов Суворова Кутузова и Богдана Хмельницкого бригада: *[[Артёменко, Александр Николаевич]], ефрейтор, наводчик противотанкового орудия. * [[Асессоров, Иван Фёдорович]], капитан, заместитель командира мотострелкового батальона. * [[Ачкасов, Яков Михайлович]], лейтенант, командир роты автоматчиков. * [[Безруков, Николай Григорьевич]], майор, командир 1 танкового батальона.Умер от ран 17 марта 1945 года. * [[Захарченко, Павел Фёдорович]], капитан, заместитель командира танкового батальона.Погиб в бою 26 ноября 1943 года. * [[Калачёв, Александр Васильевич]], лейтенант, командир танка.Звание присвоено посмертно. * [[Трайнин, Пётр Афанасьевич]], старшина, механик-водитель танка. 152 отдельная танковая Ленинградская Краснознамённая ордена Суворова бригада: * [[Ковалевский, Анатолий Николаевич]], полковник, командир бригады. Звание присвоено посмертно. 7 гвардейская истребительно-противотанковая артиллерийская бригада: * [[Борсоев, Владимир Бузинаевич]], гвардии подполковник, командир бригады.Звание присвоено посмертно. 2 истребительно-противотанковая артиллерийская бригада: * [[Кривохижин, Георгий Петрович]], подполковник, командир 499 истребительно-противотанкового полка. 18 истребительно-противотанковая артиллерийская бригада: * [[Агеев, Василий Сергеевич]], сержант, командир орудия 171 истребительно-противотанкового артиллерийского полка. * [[Волков, Василий Степанович]], капитан, командир батареи 171 истребительно-противотанкового артиллерийского полка * [[Припутнев, Василий Степанович]], капитан, командир батареи 699 истребительно-противотанкового артиллерийского полка 59 отдельная инженерно-сапёрная бригада РГК: * [[Белоножко, Марк Николаевич]], капитан, командир роты 42 инженерно-сапёрного батальона * [[Воробьёв, Дмитрий Андреевич]], капитан, командир роты 42 инженерно-сапёрного батальона 3 понтонно-мостовая бригада: * [[Белимбаев, Закария]], красноармеец, понтонёр 18 понтонно -мостового батальона 59 отдельный танковый Киевский Краснознамённый орденов Суворова и Кутузова полк: * [[Иванько, Александр Андреевич]], старшина, командир танка. 128 миномётный полк: * [[Баташев, Николай Иванович]], старший сержант, командир миномётного расчёта. * [[Вагурин, Александр Андреевич]], майор, командир полка. 138 миномётный полк: * [[Поздняков, Сергей Петрович]], подполковник, командир полка. 1178 истребительно-противотанковый артиллерийский полк: * [[Антонов, Николай Дмитриевич (1922—2000)|Антонов, Николай Дмитриевич]], старший сержант, командир орудия. * [[Фокин, Владимир Иванович (Герой Советского Союза)|Фокин, Владимир Иванович ]], сержант, наводчик орудия. Звание присвоено посмертно. 1646 истребительно-противотанковый артиллерийский полк: * [[Осин, Николай Архипович]], сержант, наводчик орудия.Умер от ран 3 октября 1944 года. * [[Сидоров, Дмитрий Степанович]], рядовой, наводчик орудия.Звание присвоено посмертно. 9 отдельный понтонно-мостовой батальон: * [[Васильев, Иван Петрович]], сержант, понтонёр * [[Марьясов, Пётр Иванович]], лейтенант, командир взвода * [[Олбинский, Василий Александрович]], старший сержант, командир отделения * [[Полуэктов, Степан Михайлович]], ефрейтор, понтонёр * [[Скляр, Григорий Михайлович]], подполковник, командир батальона * [[Степанников, Фёдор Иванович]], ефрейтор, понтонёр Сведения о Героях Советского Союза формирований, входивших в состав армии:<br /> [[121-я стрелковая дивизия]],[[129-я гвардейская стрелковая дивизия]], [[132-я стрелковая дивизия]], [[143-я стрелковая дивизия]], [[167-я стрелковая дивизия (2-го формирования)]], [[2-я гвардейская кавалерийская дивизия (СССР)]], [[2-я гвардейская воздушно-десантная дивизия]], [[226-я стрелковая дивизия (2-го формирования)]], [[232-я стрелковая дивизия (2-го формирования)]], [[3-я гвардейская воздушно-десантная дивизия]], [[302-я стрелковая дивизия]], [[4-я гвардейская воздушно-десантная дивизия]], [[6-я гвардейская стрелковая дивизия]], [[75-я гвардейская стрелковая дивизия]], [[1-я гвардейская артиллерийская дивизия прорыва РГК]], [[4-й гвардейский танковый корпус]], [[7-й гвардейский механизированный корпус]], [[17-й танковый корпус (СССР)]], [[21-й отдельный моторизованный понтонно-мостовой батальон Южного фронта]], [[25-й танковый корпус (СССР)]], [[24-й стрелковый корпус]] находятся в статьях Википедии об этих формированиях. [[Файл:OrderofGlory.png|50px]] Кавалеры ордена Славы 3-х степеней.<ref>Кавалеры ордена Славы трех степеней. Краткий биографический словарь - М.: Военное издательство,2000.</ref> Управление армии: * [[Гайнуллин, Рифкат Хайруллович]], старший сержант, разведчик разведывательной роты разведывательного отдела штаба армии Управление 28 стрелкового Львовского корпуса: * [[Ваганов, Сергей Иванович]], младший сержант, командир отделения 920 отдельного корпусного сапёрного Катовицкого батальона * [[Давитая, Александр Ионович]], ефрейтор, разведчик 920 отдельного корпусного сапёрного Катовицкого батальона * [[Маслов, Николай Иванович (полный кавалер ордена Славы)|Маслов, Николай Иванович]], младший сержант, командир отделения разведки 920 отдельного корпусного сапёрного Катовицкого батальона * [[Паршенков, Борис Семёнович ]], сержант, командир отделения разведки 920 отдельного корпусного сапёрного Катовицкого батальона 13 артиллерийская дивизия прорыва ВГК: * [[Абрамян, Вараздат Карапетович]], старший сержант, командир орудийного расчёта 566 гаубичный артиллерийский полк 47 гвардейской артиллерийской бригады. 167 стрелковая Сумско-Киевская дважды Краснознамённая дивизия: * [[Бабченко, Павел Степанович]], старший сержант, помощник командира взвода конной разведки 520 стрелкового полка * Васильев Пётр Михайлович,красноармеец, старший телефонист миномётной батареи 465 стрелкового полка * [[Наконечный, Михаил Григорьевич]], старший сержант, разведчик 520 стрелкового полка 322 стрелковая Житомирская Краснознамённая ордена Суворова дивизия: * [[Колосов, Владимир Андреевич]], старший сержант, командир расчёта 45-мм пушки 1087 стрелкового полка * [[Люлько, Василий Касьянович]], красноармеец, разведчик 1089 стрелкового полка * [[Никитин, Дмитрий Степанович]], младший сержант, заместитель командира отделения 1085 стрелкового полка * [[Тиханович, Михаил Григорьевич]], старший сержант, командир отделения 603 отдельного сапёрного батальона * [[Юрченко, Пётр Стефанович]], старший сержант, командир расчёта 76-мм пушки 1089 стрелкового полка 128 гвардейская горнострелковая дивизия: * [[Коваленко, Николай Митрофанович]], гвардии старший сержант, командир отделения разведки 331 гвардейского артиллерийского полка. * [[Тараненко, Василий Григорьевич]], гвардии старшина, командир разведывательного отделения 315 гвардейского горнострелкового полка. * [[Эргашев, Юлдаш]], гвардии старший сержант, командир стрелкового отделения 327 горнострелкового полка. 242 горнострелковая дивизия: * [[Голиков, Иван Георгиевич]], сержант, командир миномётного расчёта 769 горноартиллерийского полка * [[Новоятлов, Николай Николаевич]], старший сержант, командир пулемётного расчёта 903 горнострелкового полка. 59 отдельная инженерно-сапёрная бригада РГК: * [[Баскаков, Сергей Андреевич]], сержант, командир отделения 41 инженерно-сапёрного батальона * [[Храпко, Василий Лазаревич]], ефрейтор, сапёр-разведчик взвода управления 41 инженерно-сапёрного батальона 368 гвардейский тяжелый самоходно-артиллерийский Тарнопольский Краснознамённый ордена Кутузова полк: * [[Тимаков, Александр Павлович]], гвардии старший сержант, командир самоходной артиллерийской установки ИСУ-152 159 Днестровский Краснознамённый ордена Богдана Хмельницкого укреплённый район (УР): * [[Дудник, Андрей Романович]], младший сержант, командир пулемётного отделения 500 отдельного пулемётно-артиллерийского ордена Александра Невского батальона * [[Принёв, Михаил Николаевич]], сержант, разведчик взвода разведки 496 отдельного пулемётно-артиллерийского батальона * [[Спицын, Александр Иванович]], сержант, командир отделения станковых пулемётов 500 отдельного пулемётно-артиллерийского ордена Александра Невского батальона. * [[Степанчиков, Михаил Григорьевич]], рядовой, пулемётчик 491 отдельного пулемётно-артиллерийского Краснознамённого батальона. 1 отдельный моторизованный противотанковый огнемётный батальон: * [[Петров, Виктор Петрович]], сержант, командир отделения. * [[Тангматов, Абдухол]], младший сержант, наводчик станкового пулемёта. Сведения о кавалерах ордена Славы 3-х степеней формирований, входивших в состав армии:<br />[[4-й гвардейский танковый корпус]], [[15-й стрелковый корпус]], [[75-я гвардейская стрелковая дивизия]], [[100-я стрелковая дивизия (2-го формирования)]], [[246-я стрелковая дивизия]], [[302-я стрелковая дивизия]], [[304-я стрелковая дивизия (2-го формирования)]], [[336-я стрелковая дивизия (2-го формирования)]], [[9-я пластунская стрелковая дивизия]] находятся в статьях Википедии об этих формированиях. }} --> == Склад арміі па стане на 1 мая 1945 года == * 15-ы стралковы корпус: ** 9-я пластунская стралковая дывізія ** 107-я стралковая дывізія ** 336-я стралковая Жытомірская Чырвонасцяжная ордэна Суворава дывізія * 28-ы стралковы корпус: ** 100-я стралковая Львоўская дывізія ** 246-я стралковая Шумская дывізія * 106-ы стралковы корпус: ** 148-я стралковая Чарнігаўская Чырвонасцяжная ордэна Суворава дывізія ** 304-я стралковая Жытомірская Чырвонасцяжная дывізія * 3-ы горнастралковы Карпацкі корпус: ** 128-я гвардзейская Туркестанская Чырвонасцяжная стралковая дывізія ** 242-я горнастралковая Таманская Чырвонасцяжная ордэна Кутузава дывізія ** 318-я горнастралковая Наварасійская дывізія ** 322-я стралковая Жытомірская Чырвонасцяжная ордэна Суворава дывізія * 302 стралковая Тарнапольская Чырвонасцяжная ордэна Кутузава дывізія. == Камандаванне == === Першае фарміраванне === ==== Камандуючыя ==== * [[генерал-лейтэнант]] [[Максім Аляксеевіч Пуркаеў]] (лістапад — снежань 1941 года). ==== Члены Ваеннага савета ==== * [[брыгадны камісар]] Архіп Паўлавіч Разанаў (лістапад — снежань 1941 года). ==== Начальнікі штаба ==== * [[генерал-маёр]] Аляксандр Пятровіч Пакроўскі (кастрычнік — снежань 1941 года). === Другое фарміраванне === ==== Камандуючыя ==== * генерал-лейтэнант [[Максім Антонавіч Антанюк]] (ліпень 1942 года); * генерал-лейтэнант, {{Abbr|генерал-палкоўнік|з сакавіка 1944 года|0}} [[Іван Данілавіч Чарняхоўскі]] (ліпень 1942 — красавік 1944 года); * генерал-палкоўнік [[Павел Аляксеевіч Курачкін]] (красавік 1944 года — да канца вайны). ==== Члены Ваеннага савета ==== * [[армейскі камісар 2-га рангу]] [[Фёдар Фядотавіч Кузняцоў]] (ліпень — кастрычнік 1942 года); * [[карпусны камісар]], {{Abbr|генерал-лейтэнант|з снежня 1942 года|0}} Аляксандр Іванавіч Запарожац (кастрычнік 1942 — ліпень 1943 года); * палкоўнік, генерал-маёр Васіль Максімавіч Аленін (ліпень 1943 года — да канца вайны). ==== Начальнікі штаба ==== * генерал-маёр С. Н. Крылоў (ліпень 1942 — люты 1943 года); * палкоўнік, {{Abbr|генерал-маёр|з мая 1943 года|0}} Геворк Андрэевіч Тэр-Гаспаран (люты 1943 — ліпень 1944 г.); * палкоўнік Сямён Міхайлавіч Протас (ліпень — жнівень 1944 года); * генерал-маёр Афанасій Дзмітрыевіч Ганчароў (жнівень 1944 года — да канца вайны). {{зноскі}} == Літаратура == * Краснознамённый Киевский. Очерки истории Краснознамённого Киевского военного округа (1919-1979). Издание второе, исправленное и дополненное. Киев, издательство политической литературы Украины, 1979. * Военный энциклопедический словарь. М., Военное издательство, 1984. * Справочник «Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941-1945». ''М. Л. Дударенко, Ю. Г. Перечнев, В. Т. Елисеев и др.'' М.: Воениздат, 1985. 598 с. * ''П.Н.Лащенко'' Из боя – в бой. — М.: Воениздат, 1972. == Спасылкі == * [http://bdsa.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2831&Itemid=28 60-я армия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110425185007/http://bdsa.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2831&Itemid=28 |date=25 красавіка 2011 }} * [https://archive.today/20121222033503/victory.mil.ru/rkka/units/03/68.html 60-я армия] * [http://gigabaza.ru/doc/76524-pall.html Справочник "Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941-1945" / М. Л. Дударенко, Ю. Г. Перечнев, В. Т. Елисеев и др. М.: Воениздат, 1985. 598 с.] * [http://rkka.ru. Сайт РККА.] {{Узброеныя сілы СССР у ВАВ}} [[Катэгорыя:Агульнавайсковыя арміі СССР падчас Вялікай Айчыннай вайны]] hyjm4vwdj8ylofcpn7ogg0anc0ss4en Уайт-Рывер 0 472275 5155613 4598766 2026-06-18T11:11:03Z Autumndancer 168015 5155613 wikitext text/x-wiki '''Уайт-Рывер''' ({{lang-en|White River}} — «белая рака») — геаграфічная назва, якая можа адносіцца да наступных аб'ектаў: * [[Уайт-Рывер (прыток Бразаса)|Уайт-Рывер]] — рака ў ЗША, прыток ракі [[Бразас (рака)|Бразас]], працякае па тэрыторыі штата Тэхас; * [[Уайт-Рывер (ніжні прыток Місісіпі)|Уайт-Рывер]] — рака ў ЗША, прыток Місісіпі, працякае па тэрыторыі штатаў Місуры і Арканзас; * [[Уайт-Рывер (прыток Місуры)|Уайт-Рывер]] — рака ў ЗША, прыток Місуры, працякае па тэрыторыі штатаў Небраска і Паўднёвая Дакота; * [[рака Уайт-Рывер (прыток Уобаша)|Уайт-Рывер]] — рака ў Паўночнай Амерыцы, прыток ракі Уобаш; * [[рака Уайт-Рывер (прыток Юкана)|Уайт-Рывер]] — рака ў Паўночнай Амерыцы, прыток ракі Юкана. == Гл.таксама == * [[Белая]] {{неадназначнасць}} fm6yymubqc86o9fs1jkx511xe5nb7mx 5155614 5155613 2026-06-18T11:12:02Z Autumndancer 168015 5155614 wikitext text/x-wiki '''Уайт-Рывер''' ({{lang-en|White River}} — «белая рака») — геаграфічная назва, якая можа адносіцца да наступных аб'ектаў: * [[Уайт-Рывер (прыток Бразаса)|Уайт-Рывер]] — рака ў ЗША, прыток ракі [[Бразас (рака)|Бразас]], працякае па тэрыторыі штата Тэхас; * [[Уайт-Рывер (ніжні прыток Місісіпі)|Уайт-Рывер]] — рака ў ЗША, прыток Місісіпі, працякае па тэрыторыі штатаў Місуры і Арканзас; * [[Уайт-Рывер (прыток Місуры)|Уайт-Рывер]] — рака ў ЗША, прыток Місуры, працякае па тэрыторыі штатаў Небраска і Паўднёвая Дакота; * [[рака Уайт-Рывер (прыток Уобаша)|Уайт-Рывер]] — рака ў Паўночнай Амерыцы, прыток ракі [[Уобаш (рака)|Уобаш]]; * [[рака Уайт-Рывер (прыток Юкана)|Уайт-Рывер]] — рака ў Паўночнай Амерыцы, прыток ракі Юкана. == Гл.таксама == * [[Белая]] {{неадназначнасць}} c98ws3cg7rffgswed1kmmtbzgo30zdi Азарэла 0 485177 5155316 4812690 2026-06-17T13:06:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155316 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Azorella |author = [[Lamarck]] (1783) |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Azorella |grin = 1210 }} '''Азарэла'''<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}}, С. 35.</ref> (''Azorella'') — [[Род (біялогія)|род]] раслін [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{Bt-bellat|парасонавыя|Apiaceae}}. [[шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] травы ці паўкусты са скурыстым [[лісце]]м, якое ўтварае шчыльныя, часта цвёрдыя падушкі (часам дыяметрам да 1 м і масай да 150 кг). == Распаўсюджанне == Віды роду ў дзікай прыродзе растуць у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], аддаюць перавагу высакагор’ю [[Анды|Анд]], на [[Фалклендскія астравы|Фалклендскіх астравах]] і ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. == Віды == Паводле інфармацыі базы дадзеных ''[[The Plant List]]'', род уключае 29 відаў<ref name="TPL">{{Cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Apiaceae/Azorella/|title=''Azorella''|lang=en|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|date=2013|accessdate=2016-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170905074316/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Apiaceae/Azorella/|archivedate=5 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>: {{кал}} * {{bt-latbel|Azorella ameghinoi|aut=[[Speg.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella aretioides|aut=([[Kunth]]) [[Willd.]] ex [[DC.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella biloba|aut=([[Schltdl.]]) [[Wedd.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella compacta|aut=[[Phil.]]|Ярета}} * {{bt-latbel|Azorella corymbosa|aut=([[Ruiz]] & [[Pav.]]) [[Pers.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella crassipes|aut=[[Phil.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella crenata|aut=([[Ruiz]] & [[Pav.]]) [[Pers.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella cryptantha|aut=([[Clos]]) [[Reiche]]|}} * {{bt-latbel|Azorella cuatrecasasii|aut=[[Mathias]] & [[Constance]]|}} * {{bt-latbel|Azorella diapensioides|aut=[[A.Gray]]|}} * {{bt-latbel|Azorella diversifolia|aut=[[Clos]]|}} * {{bt-latbel|Azorella filamentosa|aut=[[Lam.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella fuegiana|aut=[[Speg.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella glacialis|aut=[[Phil.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella julianii|aut=[[Mathias]] & [[Constance]]|}} * {{bt-latbel|Azorella lycopodioides|aut=[[Gaudich.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella macquariensis|aut=[[Orchard]]|}} * {{bt-latbel|Azorella madreporica|aut=[[Clos]]|}} * {{bt-latbel|Azorella monantha|aut=[[Clos]]|}} * {{bt-latbel|Azorella monteroi|aut=[[S.Martínez]] & [[Constance]]|}} * {{bt-latbel|Azorella multifida|aut=([[Ruiz]] & [[Pav.]]) [[Pers.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella patagonica|aut=[[Speg.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella pectinata|aut=[[Phil.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella pedunculata|aut=([[Spreng.]]) [[Mathias]] & [[Constance]]|}} * {{bt-latbel|Azorella pulvinata|aut=[[Wedd.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella selago|aut=[[Hook.f.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella spinosa|aut=([[Ruiz]] & [[Pav.]]) [[Pers.]]|}} * {{bt-latbel|Azorella trifoliolata|aut=[[Clos]]|}} * {{bt-latbel|Azorella trifurcata|aut=([[Gaertn.]]) [[Pers.]]|}} {{канец кал}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Биологический энциклопедический словарь|с=13}} * {{ВРЭ|Азорелла|1|300|id=1804906}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|61173|Азорелла}} * [http://flower.onego.ru/other/azorella.html Азорелла] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304194250/http://flower.onego.ru/other/azorella.html |date=4 сакавіка 2016 }} ў [http://flower.onego.ru/ Энцыклапедыі дэкаратыўных садовых раслін] [[Катэгорыя:Парасонавыя]] [[Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі]] 5ajj48xlgy4c2l7y41sa5hmrcfxjjro Вёска Есьманы 0 500144 5155477 2780252 2026-06-18T02:26:27Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Есьманы (вёска)]] 5155477 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Есьманы (вёска)]] the11vbyp1bgpihaubefyn48frazlph Алайыэ (воласць) 0 547054 5155402 4975448 2026-06-17T18:26:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155402 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''А́лайыэ''' ({{lang-et|Alajõe vald}}) — воласць павета [[Іда-Віру]] ў [[Эстонія|Эстоніі]], знаходзіцца на поўдні павета. Мяжуе з узбярэжжам [[Чудское возера|Чудскога возера]], распасціраецца ад вёскі Уускюла да вытоку [[Нарва (рака)|ракі Нарвы]]. У воласці жыве 416 чалавек. Цэнтр воласці — вёска [[Алайыэ]] (да 1923 года Алешніца<ref name="genealogia">[http://www.genealogia.ee/toponimika--eesti-tab.htm Географические наименования Эстляндии-Эстонии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070819095509/http://www.genealogia.ee/toponimika--eesti-tab.htm |date=19 жніўня 2007 }}</ref>), 44 км ад [[Йыхві]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.alajoevv.ee/index.php?lang=rus Афіцыйны сайт воласці Алайыэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090420070208/http://www.alajoevv.ee/index.php?lang=rus |date=20 красавіка 2009 }} {{et icon}} * [http://mapo35.narod.ru/map2/index10.html Советская топографическая карта ГДОВ О-35-X 1975 г.] {{Іда-Віру}} {{Заліўка воласцей Эстоніі}} [[Катэгорыя:Воласці Эстоніі]] 3kwmop9kbr3ghscoxkf448si7lpc2l4 Барысаўскі завод медыцынскіх прэпаратаў 0 559694 5155298 5046621 2026-06-17T12:05:45Z Pryhoža 169928 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 5155298 wikitext text/x-wiki {{Картка:Кампанія |company_name = Адкрытае акцыянернае таварыства «Барысаўскі завод медыцынскіх прэпаратаў» |company_logo = Borimed.png |company_type = Дзяржаўнае прадпрыемства |location = [[Беларусь]]: [[Барысаў]] |key_people = Ігар Аляксандравіч Мітрафанаў (генеральны дырэктар) |industry = Вытворчасць лекавых сродкаў |products = [[Магнекард]] |revenue = 131 млн долараў ЗША <ref name="Вынікі фармацэўтычнага года 2017 у Беларусі">[http://medicine.by/itogi-farmacevticheskogo-goda-2017-v-belarusi/ Итоги фармацевтического года 2017 в Белоруссии]</ref> |num_employees = 3000 |сайт = [https://borimed.com] }} '''Адкрытае акцыянернае таварыства «Барысаўскі завод медыцынскіх прэпаратаў»''' — вытворца і экспарцёр [[Лекі|лекавых сродкаў]] шырокага спектру дзеяння, размешчаны ў горадзе Барысаве Мінскай вобласці. Падпарадкоўваецца РУП «Кіруючая кампанія холдынгу „Белфармпрам“»<ref>{{Cite web |url=https://belpharmprom.by/by |title=РУП «Кіруючая кампанія холдынгу „Белфармпрам“» |access-date=16 мая 2019 |archive-date=23 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123053601/https://belpharmprom.by/by/ |url-status=dead }}</ref>. Лекавыя сродкі вытворчасці ААТ «БЗМП» пастаўляюцца ў 24 краіны свету: краіны СНД, Малдову, Грузію, ЗША, краіны Цэнтральнай і [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], краіны Блізкага Усходу. Аб’ём прамысловай прадукцыі ў фактычных цэнах за 2017 год склаў 252,7 млн. BYN (экв. 131 млн. дол. ЗША). == Гісторыя == ААТ «БЗМП» заснавана ў 1965 годзе. Гісторыя прадпрыемства пачалася з арганізацыі невялікай фармацэўтычнай фабрыкі з колькасцю 257 чалавек. Прадпрыемства выпускала настойкі, мазі, алею і таблеткі. == Вытворчасць == Барысаўскі завод медыцынскіх прэпаратаў займае плошчу звыш 10 га, яго вытворчыя магутнасці ўключаюць 5 асноўных цэхаў, а так жа дапаможныя службы. Колькасць працуючых — каля 3000 чалавек. Прадпрыемства мае 4 асноўных вытворчасці, а таксама дапаможныя службы: друкавана-картанажны цэх, рамонтна-механічны цэх, энергаучастак, участак кантрольна-вымяральных прыбораў і аўтаматыкі, рамонтна-будаўнічы ўчастак, транспартны цэх з аўтапаркам і інш. На тэрыторыі завода размешчана Вытворчае ўнітарнае прадпрыемства «Фрэбор» з 100%-й статутнай доляй капіталу ААТ «БЗМП», якое спецыялізуецца на выпуску вырабаў медыцынскага прызначэння аднаразовага прымянення. Асартыментная лінейка складае больш за 150 найменняў і дзеліцца на дзве катэгорыі: расходныя матэрыялы для гемадыялізнай тэрапіі і вырабы агульнамедыцынскага прызначэння. ААТ «БЗМП» вырабляе больш за 250 найменняў лекавых прэпаратаў дванаццаці фармакатэрапеўтычных груп: ін’екцыйныя растворы ў ампулах, парашкі для прыгатавання раствораў для ін’екцый у флаконах, вадкія фітахімічныя, спіртавыя і алейныя лекавыя прэпараты, мяккія і цвёрдыя лекавыя формы<ref>[https://belta.by/regions/view/borimed-znak-vysokogo-kachestva-577951-2023/ Borimed – знак высокого качества]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Рэспубліка Беларусь: Энцыклапедыя: У 6 т. / Г. П. Пашков;. — Мінск: «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі, 2006. — Т. 2. — C. 463. ISBN 978-985-11-0371-9 == Спасылкі == * [http://beltrade.by/enterprise/1412/ ААТ «БЗМП»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180419184040/http://beltrade.by/enterprise/1412/ |date=19 красавіка 2018 }} * [http://belarus-economy.by/ru/company-markets-ru/view/intervju-zdorovaja-alternativa-616/ Інтэрв’ю з генеральным дырэктарам ААТ «БЗМП» В.В. Дзерашам] * [https://medicine.by/2011/05/2011.html Фармацэўтычны рынак Беларусі. Студзень-сакавік 2011 года] * [https://medicine.by/files/bzmp.pdf ААТ «БЗМП»] * [https://www.tabletki.info/by/pr/borimed ОАО «Борисовский завод медицинских препаратов» | Tabletki.info Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221119182918/https://www.tabletki.info/by/pr/borimed |date=19 лістапада 2022 }} [[Катэгорыя:Фармацэўтычныя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Барысава]] rc9rbajzmnp06q4p8gkjhco8xhdoam7 Belsat Music Live 0 570790 5155444 4954762 2026-06-17T20:56:42Z 5155444 wikitext text/x-wiki {{Тэлеперадача2 |назва_перадачы = Belsat Music Live |выява = [[Выява:Belsat Music Live (лагатып).jpg|Лагатып тэлеперадачы|200px]] |жанр = [[джаз]], [[Метал (музыка)|метал]], [[опера]], [[Поп-музыка|поп]], [[Рок-музыка|рок]], [[рэп]], [[Народная музыка|фолк]], [[Электронная музыка|электроніка]] |працягласць = 30 {{Comment|хвіл.|хвілін}} |рэжысёр = [[Арцём Лобач]] |аўтар = [[Сяргей Будкін]], Яўген Шапчыц |прадзюсар = Яўген Шапчыц |краіна = {{BLR}} |месца_здымак = [[Мінск]] |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |канал = [[Белсат]] |першая_трансляцыя = 2017 |першы_выпуск = 2017 |сезоны = 4 |серыі = 139 |вядучы=Сяргей Будкін, Міра Шульц|прадакшн-мэнэджар=Хрысціна Дарапей|сцэнарыст=[[Сяргей Будкін]]}} '''«Belsat Music Live»''' — штотыднёвая [[музыка|музычная]] [[Тэлевізійная праграма|праграма]] [[Сяргей Будкін|Сяргея Будкіна]], якая выходзіла па суботах у эфіры тэлеканала «[[Белсат]]» з 2017<ref>{{cite web|url = http://tuzinfm.by/article/3957/startavau-novy-sezon-belsat-music-live-videa.html|title = Стартаваў новы сезон «Belsat Music Live» (відэа+анонс)|date = 2017-09-09|publisher = [[Тузін Гітоў]]|access-date = 2018-09-10}}</ref> па 2020 год. == Апісанне == Першы сезон з’явіўся ў 2017 годзе, кожны штотыднёвы эпізод доўжыўся 25 хвілін. Пачынаючы з другога сезона працягласць эпізода склала 30 хвілін. Выходзіў у эфір па суботах у 20:25. Вядучая — Міра Шульц. Згодна з канцэпцыяй, у кожным эпізодзе ўдзельнічае музычны калектыў або выканаўца, які грае жывы сэт і дае інтэрв’ю<ref>{{cite web|url = http://kamunikat.org/belsat_music_live.html|title = Belsat Music Live|publisher = Kamunikat|access-date = 2018-09-10}}</ref>. З 2018 года з’явіўся новы фармат праграмы BML Premium. Так пачалі называцца некаторыя выпускі шоу, у якіх паўторна запрошаны музыка ці гурт граў жывы сэт перад натоўпам гледачоў у студыі. Такія выпускі праграмы доўжыліся 45 хвілін. Апошні выпуск праграмы быў зняты ў новым фармаце BML Stars. Музыкі гралі свой сэт не ў студыі, а ў адмыслова выбранай вулічнай лакацыі. == Удзельнікі == === Сезон 1 === {{Калонкі}} # «[[Vuraj]]» і «[[Палац (гурт)|Палац]]» <small>({{YouTube|OpTaw9qL6zY|відэа}})</small> (7 студзеня 2017) # «[[Akute]]» <small>({{YouTube|lvxYgq3CIVM|відэа}})</small> (15 студзеня 2017) # «[[Дай дарогу!]]» <small>({{YouTube|dlD2LmMcZM0|відэа}})</small> (21 студзеня 2017) # «[[Naviband]]» <small>({{YouTube|E3wMURkvCmA|відэа}})</small> (28 студзеня 2017) # «[[Стары Ольса]]» <small>({{YouTube|5BfTFPqpvjc|відэа}})</small> (4 лютага 2017) # [[Palina]] <small>({{YouTube|TxM_Ce-QrcA|відэа}})</small> (11 лютага 2017) # «[[Relikt]]» <small>({{YouTube|aacgdcvCYms|відэа}})</small> (18 лютага 2017) # «[[Intelligency]]» <small>({{YouTube|ZfSQ-OEpufc|відэа}})</small> (25 лютага 2017) # «[[Народны Альбом]]» <small>({{YouTube|eYh6T958NJo|відэа}})</small> (4 сакавіка 2017) # «[[Воплі Відоплясова]]» <small>({{YouTube|KpUxGzCqnP0|відэа}})</small> (11 сакавіка 2017) # «[[Крама (гурт)|Крама]]» <small>({{YouTube|HOQlB-P4pVU|відэа}})</small> (18 сакавіка 2017) # «[[Dzieciuki]]» <small>({{YouTube|WgZGbe9Uz_M|відэа}})</small> (25 сакавіка 2017) # «[[Пятля Прыхільнасці]]» <small>({{YouTube|lahGPEtM9_A|відэа}})</small> (1 красавіка 2017) # «[[Neuro Dubel]]» <small>({{YouTube|7V5G8opC42M|відэа}})</small> (8 красавіка 2017) # «[[Naka]]» <small>({{YouTube|Y7ElMo27fqo|відэа}})</small> (15 красавіка 2017) # «[[J:морс]]» <small>({{YouTube|Ku85SEo3Tnw|відэа}})</small> (22 красавіка 2017) # «[[Лявон Вольскі]]» <small>({{YouTube|YhB_ziID3po|відэа}})</small> (29 красавіка 2017) # «[[Nizkiz]]» <small>({{YouTube|vnIU4l2YF3g|відэа}})</small> (6 мая 2017) # «[[Юзары]]» <small>({{YouTube|rM-67gz245s|відэа}})</small> (13 мая 2017) # [[Зміцер Вайцюшкевіч]] і «[[WZ-Orkiestra]]» <small>({{YouTube|qeMx6OZbLmc|відэа}})</small> (20 мая 2017) # «[[Троіца (гурт)|Троіца]]» <small>({{YouTube|TJ_VMfxhKuE|відэа}})</small> (27 мая 2017) # «[[Mikita]]» <small>({{YouTube|31Ha2VthRYc|відэа}})</small> (6 чэрвеня 2017) </div> === Сезон 2 === <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> # Беларускія фестывалі <small>({{YouTube|Bw_ekcP2n38|відэа}})</small> (9 верасня 2017) # «[[CherryVata]]» <small>({{YouTube|Ehg0nhklpzQ|відэа}})</small> (16 верасня 2017) # «[[BN]]» <small>({{YouTube|pKV-EioEgNU|відэа}})</small> (23 верасня 2017) # «[[Teleport]]» <small>({{YouTube|Uxqyn-u4AcI|відэа}})</small> (1 кастрычніка 2017) # «[[Без Билета|Без билета]]» <small>({{YouTube|Y92TOTX6Jwg|відэа}})</small> (7 кастрычніка 2017) # «[[Мутнаевока]]» <small>({{YouTube|s8uAGcCsrUM|відэа}})</small> (14 кастрычніка 2017) # {{нп3|Бакей|Бакей|ru|Бакей}} <small>({{YouTube|qetVFCq6mMc|відэа}})</small> (21 кастрычніка 2017) # «[[Fink]]» <small>({{YouTube|6wnUnZ5SJJ4|відэа}})</small> (28 кастрычніка 2017) # «[[Port Mone]]» <small>({{YouTube|6AS3nLVd0V4|відэа}})</small> (4 лістапада 2017) # «[[Разбітае сэрца пацана]]» <small>({{YouTube|VfbetIUWEL8|відэа}})</small> (11 лістапада 2017) # «[[Šuma]]» <small>({{YouTube|R5RPUmqHWGI|відэа}})</small> (18 лістапада 2017) # «[[The Superbullz]]» <small>({{YouTube|3ztmnyOvgoU|відэа}})</small> (25 лістапада 2017) # «[[Песняры]]» <small>({{YouTube|Q_G0Nq5w5dQ|відэа}})</small> (2 снежня 2017) # «[[Irdorath]]» <small>({{YouTube|l-eNs0LmmEo|відэа}})</small> (9 снежня 2017) # [[Сяргей Яўгенавіч Пукст|Сяргей Пукст]] <small>({{YouTube|Kw0H4uMtxYI|відэа}})</small> (16 снежня 2017) # «[[TonqiXod]]» <small>({{YouTube|8JAcn7tlHZQ|відэа}})</small> (23 снежня 2017) # Аліўе Edition <small>({{YouTube|YYfEd8zA2rI|відэа}})</small> (30 снежня 2017) # «[[Камерата (гурт)|Камерата]]» <small>({{YouTube|imc3AGsnGiQ|відэа}})</small> (6 студзеня 2018) # «{{нп3|Nuteki|Nuteki|ru|Nuteki}}» <small>({{YouTube|RPufoAEqbks|відэа}})</small> (13 студзеня 2018) # [[Надзея Анатольеўна Кучар|Надзея Кучар]] <small>({{YouTube|nVcxQBjw1DY|відэа}})</small> (20 студзеня 2018) # «[[The Glitchhh]]» <small>({{YouTube|GzhdTzOPlsM|відэа}})</small> (27 студзеня 2018) # «Michal Music Live». Памяці [[Міхал Анемпадыстаў|Міхала Анемпадыстава]] <small>({{YouTube|fjNk5LI4_C8|відэа}})</small> (3 лютага 2018) # «[[Mustelide]]» <small>({{YouTube|0XV0Rsraa8o|відэа}})</small> (10 лютага 2018) # «[[Zolki Band|Zolki band]]» <small>({{YouTube|xc9CXnhdRBc|відэа}})</small> (17 лютага 2018) # «[[Ілюжан]]» <small>({{YouTube|sVaKZGK8IUA|відэа}})</small> (24 лютага 2018) # «[[Кассиопея]]» <small>({{YouTube|w01CT1TRn9I|відэа}})</small> (3 сакавіка 2018) # «{{нп3|.К|.К|uk|tochka K}}» <small>({{YouTube|0yf7DEM_xY0|відэа}})</small> (10 сакавіка 2018) # «[[D.Jaza]]» <small>({{YouTube|N_qLgHE6nxE|відэа}})</small> (17 сакавіка 2018) # «[[Harotnica]]» <small>({{YouTube|KZqLWilFUpM|відэа}})</small> (24 сакавіка 2018) # «[[MorkvoЦвет]]» <small>({{YouTube|g7W7bEY7UtU|відэа}})</small> (31 сакавіка 2018) # «[[SnopSnoŭ]]» <small>({{YouTube|_XhOOZP77aM|відэа}})</small> (7 красавіка 2018) # «[[Аура|Aura]]» <small>({{YouTube|UD6oezLO9E4|відэа}})</small> (14 красавіка 2018) # [[Аня Жданава]] <small>({{YouTube|zT80Yft0VYk|відэа}})</small> (21 красавіка 2018) # «[[Gods Tower]]» <small>({{YouTube|iOzskaEskwU|відэа}})</small> (28 красавіка 2018) # «[[Shaman Jungle]]» <small>({{YouTube|DZ98E6mIriI|відэа}})</small> (5 мая 2018) # [[Кацярына Ваданосава]] <small>({{YouTube|1PgnxS4dUn0|відэа}})</small> (12 мая 2018) # «[[Bez.Not]]» <small>({{YouTube|v_6qCHpW_ns|відэа}})</small> (19 мая 2018) # [[Алесь Камоцкі]] <small>({{YouTube|sDyQBl2uFdM|відэа}})</small> (26 мая 2018) # «[[KRIWI]]» <small>({{YouTube|ZnyJsMaeBcY|відэа}})</small> (2 чэрвеня 2018) </div> === Сезон 3 === <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> # Зборная #BML <small>({{YouTube|E5EU7eAfsPQ|відэа}})</small> (8 верасня 2018) # [[Раман Волазнеў]] <small>({{YouTube|Biug7itOWP0|відэа}})</small> (15 верасня 2018) # «[[Znich]]» <small>({{YouTube|lLAVB7Gsmsg|відэа}})</small> (22 верасня 2018) # [[Murovei]] <small>({{YouTube|SSaOSkVYEvw|відэа}})</small> (29 верасня 2018) # «[[ili-ili]]» <small>({{YouTube|Yju7zW3fF-Q|відэа}})</small> (6 кастрычніка 2018) # «[[Dzivasil]]» <small>({{YouTube|jq8S0dBcAqg|відэа}})</small> (13 кастрычніка 2018) # Памяці [[Аляксандр Міхайлавіч Кулінковіч|Аляксандра Кулінковіча]] <small>({{YouTube|w_kxF6SCP_A|відэа}})</small> (20 кастрычніка 2018) # [[Маргарыта Аляксандраўна Ляўчук|Маргарыта Ляўчук]] <small>({{YouTube|5aC_84zObPg|відэа}})</small> (27 кастрычніка 2018) # «[[Леприконсы]]» <small>({{YouTube|Imk6B_bGRtY|відэа}})</small> (3 лістапада 2018) # «[[Dee Tree]]» <small>({{YouTube|JY8LRP1VF9s|відэа}})</small> (10 лістапада 2018) # «[[Trubetskoy]]» <small>({{YouTube|o2N5Y3gFe94|відэа}})</small> (17 лістапада 2018) # «[[Nürnberg]]» <small>({{YouTube|UkGiVHL785c|відэа}})</small> (25 лістапада 2018) # «[[BarRokka]]» <small>({{YouTube|_h-L5Cv2JS8|відэа}})</small> (1 снежня 2018) # «[[Pawa]]» <small>({{YouTube|-5hhYKpmKdU|відэа}})</small> (8 снежня 2018) # [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктар Шалкевіч]] <small>({{YouTube|NRymxHpHTfE|відэа}})</small> (15 снежня 2018) # «[[Leibonik]]» <small>({{YouTube|PnHqe1tWBJ4|відэа}})</small> (22 снежня 2018) # Святочнае выданне <small>({{YouTube|Rl2EeUyX1vo|відэа}})</small> (29 снежня 2018) # «[[Nizkiz]]» <small>({{YouTube|jOE1e10x-PY|відэа}})</small> (5 студзеня 2019) # [[Лера Яскевіч]] <small>({{YouTube|OHlqnJItDZs|відэа}})</small> (12 студзеня 2019) # «[[Няміга (гурт)|Няміга]]» <small>({{YouTube|LNZUiRwUWgg|відэа}})</small> (19 студзеня 2019) # «[[The UNB]]» <small>({{YouTube|dxdeupg6TpE|відэа}})</small> (26 студзеня 2019) # [[Ягор Забелаў]] <small>({{YouTube|K4HyAkL7_HA|відэа}})</small> (2 лютага 2019) # «[[Relikt]]» <small>({{YouTube|-Sn4-GxOOyI|відэа}})</small> (9 лютага 2019) # [[Пётр Дзмітрыевіч Клюеў|Пятро Клюеў]] <small>({{YouTube|alZUeFW4nZU|відэа}})</small> (16 лютага 2019) # «[[By Cry]]» <small>({{YouTube|a0EwcgjksWQ|відэа}})</small> (23 лютага 2019) # «{{нп3|Дрозды|Дрозды|be-x-old|Дразды (гурт)}}» <small>({{YouTube|hQSLBauTep8|відэа}})</small> (2 сакавіка 2019) # «[[Пятля Прыхільнасці]]» <small>({{YouTube|AYpN3I0eg1o|відэа}})</small> (9 сакавіка 2019) # «[[Paulinn]]» <small>({{YouTube|7My_UoB8S3M|відэа}})</small> (16 сакавіка 2019) # «[[Pafnutiy’s Dreams]]» <small>({{YouTube|G2qgtsvm5s0|відэа}})</small> (23 сакавіка 2019) # «{{Не перакладзена 5|The Hardkiss|The Hardkiss|uk|The Hardkiss}}» <small>({{YouTube|8nwc8bbgQxA|відэа}})</small> (30 сакавіка 2019) # «[[Skynet]]» <small>({{YouTube|GQO8DACOaOQ|відэа}})</small> (6 красавіка 2019) # «[[Akute]]» <small>({{YouTube|XdngRovGDzs|відэа}})</small> (13 красавіка 2019) # {{Не перакладзена 5|Ян Барысавіч Жанчак|Ян Жанчак|ru|Женчак, Ян Борисович}} <small>({{YouTube|ks2058_d2L0|відэа}})</small> (20 красавіка 2019) # «[[Apple Tea]]» <small>({{YouTube|rMDPNe4uMCQ|відэа}})</small> (27 красавіка 2019) # «[[Район 119]]» <small>({{YouTube|7_6y2JHHsSc|відэа}})</small> (4 мая 2019) # «[[Дай дарогу!]]» <small>({{YouTube|BgrqSia6k-Q|відэа}})</small> (11 мая 2019) # «[[У нескладовае]]» <small>({{YouTube|knEFldzlBrc|відэа}})</small> (18 мая 2019) # «[[Molchat Doma]]» <small>({{YouTube|yjoWvugkudI|відэа}})</small> (25 мая 2019) # Тэлеверсія спектаклю «[[З жыцця інсектаў]]» <small>({{YouTube|efulunZB27E|відэа}})</small> (1 чэрвеня 2019) {{Канец кал}} === Сезон 4 === <div style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> # Зборная #BML <small>({{YouTube|qj_fD3Zp2-s|відэа}})</small> (14 верасня 2019) # «[[Dzieciuki]]» <small>({{YouTube|v4lZKpdpZFM|відэа}})</small> (21 верасня 2019) # [[Павел Козіч]] і [[Ціхан Букраба]] <small>({{YouTube|a_rbkCAjnLI|відэа}})</small> (28 верасня 2019) # «[[O.Torvald]]» <small>({{YouTube|uWUhBRGVrDY|відэа}})</small> (5 кастрычніка 2019) # [[Лявон Вольскі]] <small>({{YouTube|tQ9IvY_uelI|відэа}})</small> (12 кастрычніка 2019) # [[Duся]] <small>({{YouTube|pbIMlU6B6-M|відэа}})</small> (19 кастрычніка 2019) # «[[J:морс]]» <small>({{YouTube|h7Lc8m82T84|відэа}})</small> (26 кастрычніка 2019) # «[[Groove Dealer]]» <small>({{YouTube|UsBQZAwFR1g|відэа}})</small> (2 лістапада 2019) # «[[Litesound]]» <small>({{YouTube|eTwqEHK2vGM|відэа}})</small> (9 лістапада 2019) # [[5diez]] <small>({{YouTube|lqeQF9ruZlU|відэа}})</small> (16 лістапада 2019) # [[Michael Soul]] <small>({{YouTube|XlmA3lO1tBM|відэа}})</small> (23 лістапада 2019) # «[[Harmonix College]]» <small>({{YouTube|bJ1FXxdqFa4|відэа}})</small> (30 лістапада 2019) # «[[Tomato Jam Orchestra]]» <small>({{YouTube|k0nhQHUarnE|відэа}})</small> (7 снежня 2019) # «[[Крама (гурт)|Крама]]» <small>({{YouTube|Z2tOpDDxNUQ|відэа}})</small> (18 снежня 2019) # [[Ліса (спявачка)|Ліса]] <small>({{YouTube|b3TIQlErGVM|відэа}})</small> (21 снежня 2019) # Навагодні BML <small>({{YouTube|v1yeUJ_ZCHo|відэа}})</small> (28 снежня 2019) # «[[O.Torvald]]» <small>({{YouTube|UEbYn8yW724|відэа}})</small> (4 студзеня 2020) # «[[Стары Ольса]]» <small>({{YouTube|MQV858e2QBs|відэа}})</small> (11 студзеня 2020) # «[[ROSTANY]]» <small>({{YouTube|Z_9xjj6MYg0|відэа}})</small> (18 студзеня 2020) # «[[RECHA]]» <small>({{YouTube|b02r-kyguj0|відэа}})</small> (25 студзеня 2020) # «[[Parade of Planets]]» <small>({{YouTube|MYJKIcBZ0Ro|відэа}})</small> (1 лютага 2020) # «[[BN]]» <small>({{YouTube|4cYQHRA9Dbc|відэа}})</small> (8 лютага 2020) # [[Міхаіл Радунскі]] <small>({{YouTube|yMDfbwcFrj4|відэа}})</small> (15 лютага 2020) # «{{Не перакладзена 5|Super Besse|Super Besse|nl|Super Besse (band)}}» <small>({{YouTube|PP5GF3AhQi8|відэа}})</small> (22 лютага 2020) # «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]» <small>({{YouTube|Dd0prZNgSgU|відэа}})</small> (29 лютага 2020) # «[[Weed & Dolphins]]» <small>({{YouTube|_rfJKwLBmVk|відэа}})</small> (7 сакавіка 2020) # «[[Разбітае сэрца пацана]]» <small>({{YouTube|X19wl8n1K-4|відэа}})</small> (14 сакавіка 2020) # «[[Loudscage]]» <small>({{YouTube|RvoVojThrCs|відэа}})</small> (21 сакавіка 2020) # [[Віталь Рыжкоў]] і сябры <small>({{YouTube|zbTUiF9DzVM|відэа}})</small> (28 сакавіка 2020) # «[[Закон Гука (гурт)|Закон Гука]]» <small>({{YouTube|KMpaJ3wSN40|відэа}})</small> (4 красавіка 2020) # «[[Molchat Doma]]» <small>({{YouTube|mxZap64_kvk|відэа}})</small> (11 красавіка 2020) # [[Ганна Шаркунова]] <small>({{YouTube|IukxsWDE8fo|відэа}})</small> (18 красавіка 2020) # «[[Pomidor/off]]» <small>({{YouTube|pqz8lXLqtQk|відэа}})</small> (25 красавіка 2020) # «[[Заспявай|Заспявай-6]]» <small>({{YouTube|qc-l-8gl0zQ|відэа}})</small> (2 мая 2020) # «[[Šuma]]» <small>({{YouTube|YTYzB9076N8|відэа}})</small> (9 мая 2020) # «[[Союз (гурт)|Союз]]» <small>({{YouTube|yBESRfwzZCg|відэа}})</small> (16 мая 2020) # «[[Haina]]» <small>({{YouTube|eJ1cTdu2KxE|відэа}})</small> (23 мая 2020) # Зборная #BML <small>({{YouTube|vlPZzW3ZZrc|відэа}})</small> (30 мая 2020) {{Канец кал}} === Сезон 5 === # «[[Троіца (гурт)|Троіца]]» <small>({{YouTube|geUhG9Xv5bk|відэа}})</small> (19 верасня 2020) == Закрыццё == 19 верасня 2020 года выйшла першая ў новым тэлесезоне праграма з этна-трыа «[[Троіца (гурт)|Троіца]]», якую знялі на руінах храма ў [[Беразавец (Карэліцкі раён)|Беразаўцы]] пад [[Карэлічы|Карэлічамі]]. Рашэнне пра закрыццё праграмы было прынята пад канец жніўня ў той момант, калі ўжо быў запушчаны працэс вытворчасці некалькіх праграмаў, нягледзячы на дамоўленасць і тое, што было зроблена 50 % працы. Дырэктар тэлеканала [[Агнешка Рамашэўска-Гузы]] патлумачыла закрыццё праграмы неабходнасцю прадастаўлення сродкаў на журналісцкую інфармацыйную службу [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|бягучых падзей]] і ўнясеннем змен у восеньскі графік вяшчання, павелічэннем сродкаў на іншыя праграмы, якія ў той час асабліва цікавілі людзей<ref>{{cite news |title=Будкін абураны закрыццём праграмы на «Белсаце»: Мы героі, а з намі па-скоцку. Кіраўніцтва: Бюджэт не гумавы |url= https://nashaniva.com/258979 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date= 14 верасня 2020 |access-date=2020-09-21 }}</ref>. == Ацэнкі == У 2019 годзе Лёша Горбаш з «[[34mag]]» параўнаў аўтарскі праект Сяргея Будкіна з «{{нп3|Live Lounge|Live Lounge|pl|Live Lounge}}» і «[[Вячэрні Ургант|Вячэрнім Ургантам]]»<ref>{{cite web|url=https://34mag.net/piarshak/post/belmusic-timeline|title=Вспомнить все: таймлайн беларусской музыки 2010–2019|last=Горбаш|first=Леша|last2=Кашликов|first2=Антон|coauthors=Кашликов, Антон; palasatka|last3=palasatka|date=2019-12-26|publisher=[[34mag]]|language=ru|dead-url=no|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230064444/https://34mag.net/piarshak/post/belmusic-timeline|archive-date=2019-12-30|access-date=2019-12-30}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{Укантакце|belsatmusiclive|«Belsat Music Live»}} * {{Facebook|belsatmusiclive|«Belsat Music Live»}} * [https://belsat.eu/program/belsat-music-live-be/ «Belsat Music Live»] на афіцыйнай старонцы «БелСат» * [http://tuzinfm.by/tag/Belsat+Music+Live.html «Belsat Music Live»] на партале «[[Тузін Гітоў]]» {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Belsat Music Live}} [[Катэгорыя:Тэлеперадачы на беларускай мове]] i3f66hvbfzseqsl005cxrkaaqjjy9hn Адукацыя ў Пухавіцкім раёне 0 574811 5155311 5077799 2026-06-17T12:23:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155311 wikitext text/x-wiki [[Файл:Дошка пашаны моладзі і навучальных устаноў Пухавіцкага раёна.jpg|міні|справа|Дошка пашаны моладзі і навучальных устаноў Пухавіцкага раёна, 18 мая 2019 г.]] У 2017/2018 навучальным годзе сетка адукацыйных устаноў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] складала 51 установай адукацыі (26 устаноў агульнай сярэдняй адукацыі, 18 устаноў дашкольнай адукацыі, 3 установы дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі, 1 дапаможная школа-інтэрнат, 1 цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі, 1 сацыяльна-педагагічны цэнтр, 1 аздараўленчы летнік «Лясная казка»), а таксама ДУ «Пухавіцкая спецыялізаваная дзіцяча-юнацкая спартыўная школа алімпійскага рэзерву», ДУ «Фізкультурна-аздараўленчы цэнтр „Вікторыя“», ДУ «Фізкультурна-аздараўленчы комплекс „Энергія“»<ref>http://pukhovichi.minsk-region.by/ru/cotsialnaya-sfera/obrazovanie.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181005022004/http://www.pukhovichi.minsk-region.by/ru/cotsialnaya-sfera/obrazovanie.html |date=5 кастрычніка 2018 }}</ref>. == Гісторыя == У 1929 годзе у Пухавіцкім раёне працава 132 настаўніка. На пачатак 1933 года 95,5 працэнта насельніцтва раёна было пісьменным. На Пухавіччыне ў той час працавала 2 тэхнікума, 2 школы фабрычна-завадскога вучнёўства, 28 школ калгаснай моладзі, 118 чатырохгодак, 1 рабфак. Да 1941 года ў раёне працавала ўжо 128 школ, з іх 28 — няпоўных сярэдніх і сярэдніх<ref>{{Cite web |url=http://www.gorka.by/?p=51440 |title=Архіўная копія |access-date=17 ліпеня 2019 |archive-date=25 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725234536/http://www.gorka.by/?p=51440 |url-status=dead }}</ref>. == Дашкольная адукацыя == * Яслі-сад «Сонейка», [[Дружны (Пухавіцкі раён)|п. Дружны]], * Яслі-сад «Зубраня», п. Дружны, * [[Рудзенск]]і яслі-сад * 6 дашкольных устаноў у г.[[Мар’іна Горка]], * Дзецячы яслі-сад «Крынічка», [[Свіслач (Пухавіцкі раён)|г.п. Свіслач]], * [[Дрычынскі яслі-сад Пухавіцкага раёна]]<ref>https://sad-drychyn.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190811083913/https://sad-drychyn.schools.by/ |date=11 жніўня 2019 }}</ref>, * Блонская Яслі-сад. == Сярэднія навучальныя ўстановы == === [[Школа|Школы]]: === * [[Азярычынскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа]]<ref>http://ozerichschool.of.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181021110229/http://ozerichschool.of.by/ |date=21 кастрычніка 2018 }}</ref>, * [[Ананіцкі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — сярэдняя школа]]<ref>http://ananichy.by/</ref>, * [[Блонская сярэдняя школа]]<ref>https://blon.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190225115441/https://blon.schools.by/ |date=25 лютага 2019 }}</ref>, * [[Блужскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа імя М. Чэпіка]]<ref>http://blyjaschool.wixsite.com/blyja-school {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181006050316/http://blyjaschool.wixsite.com/blyja-school |date=6 кастрычніка 2018 }}</ref>, * [[Бор-Слабадскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа]]<ref>https://borsl.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190531110919/https://borsl.schools.by/ |date=31 мая 2019 }}</ref>, * [[Грэбенская базавая школа Пухавіцкага раёна]]<ref>https://novopole.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190723122038/https://novopole.schools.by/ |date=23 ліпеня 2019 }}</ref>, * [[Голацкі дзіцячы сад — сярэдняя школа]]<ref>https://golotsk.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210228150509/https://golotsk.schools.by/ |date=28 лютага 2021 }}</ref>, * [[Дубраўская сярэдняя школа Пухавіцкага раёна]]<ref>http://dubrovka.ucoz.net/</ref>, * [[Дукорскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад-сярэдняя школа]]<ref>http://schooldukora.edu.minskregion.by/index.php?blogId=80 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180918193844/http://schooldukora.edu.minskregion.by/index.php?blogId=80 |date=18 верасня 2018 }}</ref>, * [[Зоркаўскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — сярэдняя школа]] <ref>{{Cite web |url=http://www.zorka-upk.guo.by/ |title=Архіўная копія |access-date=9 кастрычніка 2018 |archive-date=14 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914194939/http://www.zorka-upk.guo.by/ |url-status=dead }}</ref>, * [[Зазерская сярэдняя школа]]<ref>http://zazerskajashkola.wixsite.com/zazerye {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180819003111/http://zazerskajashkola.wixsite.com/zazerye |date=19 жніўня 2018 }}</ref>, * [[Турынскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа]]<ref>http://turinsk.edu.minskregion.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181011023648/http://turinsk.edu.minskregion.by/ |date=11 кастрычніка 2018 }}</ref>, * [[Мар’інагорскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — сярэдняя школа]]<ref>https://upkmargorka.znaj.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201128165250/https://upkmargorka.znaj.by/ |date=28 лістапада 2020 }}</ref>, * [[Праўдзінская сярэдняя школа]]<ref>http://schoolpravdinsk.edu.minskregion.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180927134419/http://schoolpravdinsk.edu.minskregion.by/ |date=27 верасня 2018 }}</ref>, * [[Пухавіцкая сярэдняя школа (Пухавіцкі раён)|Пухавіцкая сярэдняя школа]]<ref>https://puhovich.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301043502/https://puhovich.schools.by/ |date=1 сакавіка 2021 }}</ref>, * [[Пярэжырская сярэдняя школа імя А.Е. Гурыновіча]]<ref>https://perezhir.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190806050336/https://perezhir.schools.by/ |date=6 жніўня 2019 }}</ref>, * [[Рудзенская сярэдняя школа]]<ref>https://rudensk.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190705215530/https://rudensk.schools.by/ |date=5 ліпеня 2019 }}</ref>, * [[Свіслацкая сярэдняя школа імя А.Р. Чарвякова]]<ref>http://schoolsvisloth.edu.minskregion.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181011023220/http://schoolsvisloth.edu.minskregion.by/ |date=11 кастрычніка 2018 }}</ref>, * [[Суцінскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа]]<ref>{{Cite web |url=http://sutin.ucoz.ru/ |title=Архіўная копія |access-date=9 кастрычніка 2018 |archive-date=30 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930112248/http://sutin.ucoz.ru/ |url-status=dead }}</ref>, * [[Сярэдняя школа № 1 п. Дружны]]<ref>https://1drugni.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181129192444/https://1drugni.schools.by/ |date=29 лістапада 2018 }}</ref>, * [[Сярэдняя школа № 2 г. Мар’іна Горка]]<ref>http://school2gorka.edu.minskregion.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181002052343/http://school2gorka.edu.minskregion.by/ |date=2 кастрычніка 2018 }}</ref>, * [[Сярэдняя школа № 3 г. Мар’іна Горка]]<ref>{{Cite web |url=http://school3.by/ |title=Архіўная копія |access-date=8 кастрычніка 2018 |archive-date=7 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181007213745/http://school3.by/ |url-status=dead }}</ref>, * [[Сярэдняя школа № 4 г. Мар’іна Горка]]<ref>http://school4mgorka.edu.minskregion.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181011023443/http://school4mgorka.edu.minskregion.by/ |date=11 кастрычніка 2018 }}</ref>, * [[Шацкая сярэдняя школа]]<ref>https://shack.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190723113936/https://shack.schools.by/ |date=23 ліпеня 2019 }}</ref>. === [[Гімназія|Гімназіі]]: === * [[Мар’інагорская гімназія]]<ref>http://marinagorka-gym.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181011132004/http://marinagorka-gym.by/ |date=11 кастрычніка 2018 }}</ref>. === [[Ліцэй|Ліцэі]]: === * [[Праўдзінскі дзяржаўны будаўнічы прафесійны ліцэй]]<ref>http://ptu111.narod.ru/about.html</ref>. == Установы дадатковай адукацыі == * Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі «Світанак» Пухавіцкага раёна<ref>{{Cite web |url=http://gudo-svitanak.by/ |title=Архіўная копія |access-date=9 кастрычніка 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180916212955/http://gudo-svitanak.by/ |archivedate=16 верасня 2018 |url-status=dead }}</ref>, * Цэнтр турызму дзяцей і моладзі Пухавіцкага раёна<ref>http://turcenter.ucoz.org/index/muzei/0-8</ref>, * Рудзенскі цэнтр творчасці дзяцей і моладзі «Вяселка»<ref>https://ctdm-vyasyolka.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210620012729/https://ctdm-vyasyolka.schools.by/ |date=20 чэрвеня 2021 }}</ref>. == Установы ў сферы фізічнай культуры і спорту == * [[Пухавіцкая дзіцяча-юнацкая спартыўная школа]]<ref>http://www.puhdush.guo.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190505191301/http://www.puhdush.guo.by/ |date=5 мая 2019 }}</ref>. == Сацыяльна-педагагічны цэнтр == * Пухавіцкі раённы сацыяльна-педагагічны цэнтр<ref>http://rspcpukhovichi.edu.minskregion.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181009041901/http://rspcpukhovichi.edu.minskregion.by/ |date=9 кастрычніка 2018 }}</ref>. == Установы спецыяльнай адукацыі == * Рудзенская дапаможная школа-інтэрнат<ref>http://rudenskinternat.edu.minskregion.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181001121137/http://rudenskinternat.edu.minskregion.by/ |date=1 кастрычніка 2018 }}</ref>. == Цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі == * Пухавіцкі раённы цэнтр карэкцыйна-развівальнага навучання і рэабілітацыі<ref>http://ckrorudensk.edu.minskregion.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181009044236/http://ckrorudensk.edu.minskregion.by/ |date=9 кастрычніка 2018 }}</ref>. == Сярэднія спецыяльныя навучальныя ўстановы == * [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка]]<ref>{{Cite web |url=http://mgatk.by/ |title=Архіўная копія |access-date=9 кастрычніка 2018 |archive-date=12 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012231056/http://mgatk.by/ |url-status=dead }}</ref>. == Ліквідаваныя ўстановы адукаціі == * Дзіцячы сад «Сонейка», г.п. Свіслач * Дзіцячы сад, г.п. Праўдзінскі <ref>{{Cite web |url=http://pravdinsky.info/novyj-dom-v-pravdinske/ |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2019 |archive-date=17 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717065613/http://pravdinsky.info/novyj-dom-v-pravdinske/ |url-status=dead }}</ref> * Дзіцячы сад «Беласнежка», п. Дружны. У [[1992]] годзе дырэкцыя [[Мінская ЦЭЦ-5|ЦЭЦ-5]] перадала ва ўласнасць сярэдняй школы № 1 п. Дружны для пачатковай школы<ref>https://1drugni.schools.by/pages/istorija-shkoly {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190627204311/https://1drugni.schools.by/pages/istorija-shkoly |date=27 чэрвеня 2019 }}</ref>. * [[Талькаўская базавая школа]]<ref name=":0">http://old.talka.info/scuzin.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180113233815/http://old.talka.info/scuzin.html |date=13 студзеня 2018 }}</ref> * Суцінская школа<ref name=":0" /> * Мацеевіцкая школа<ref name=":0" /> * Школа ў Арэшкавічах<ref name=":0" /> * Амяльнянская сярэдняя школа * Раўчацкая пачатковая школа<ref>{{Cite web |url=http://www.gorka.by/?p=44386 |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2019 |archive-date=2 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102092917/http://www.gorka.by/?p=44386 |url-status=dead }}</ref> * Пачатковая школа ў в.[[Зацітава Слабада|Зацітавай Слабадзе]]<ref>{{Cite web |url=https://nastgaz.by/ales-karlyukevich-vazhna-uves-chas-zastavatstsa-u-kantekstse/ |title=Архіўная копія |access-date=31 ліпеня 2019 |archive-date=31 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731145643/https://nastgaz.by/ales-karlyukevich-vazhna-uves-chas-zastavatstsa-u-kantekstse/ |url-status=dead }}</ref> * Пачатковая школа ў в. [[Асака (Пухавіцкі раён)|Асака]] * [[Навасёлкі (Пухавіцкі раён)|Навасёлкаўская]] школа<ref>http://minsk-region.estu.by/main.aspx?guid=20133{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[Сяргеевічы (Пухавіцкі раён)|Сяргеевіцкі]] навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://pukhovichi-roo.by/index.php?option=com_content&view=article&id=5&Itemid=5/ Сайты ўстаноў адукацыі Пухавіцкага раёна] {{Адукацыя ў Пухавіцкім раёне}} {{Адукацыя паводле абласцей і раёнаў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Пухавіцкім раёне| ]] bhdno7g36wej69706jumejf1lxzes82 Алена Мікалаеўна Філатава 0 576659 5155465 5117233 2026-06-17T23:39:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155465 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Філатава}} {{Навуковец | Імя = Фiлатава Алена Miкалаеўна | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Месца нараджэння = | Род дзейнасці = [[навуковец]] | Навуковая сфера = [[гісторыя]] | Месца працы = [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі]] | Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|кандыдат|гістарычных навук}} ([[2001]]) | Навуковае званне = | Альма-матэр = [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] | Навуковы кіраўнік = [[Валянціна Васільеўна Яноўская]] | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Вядомая як = | Узнагароды і прэміі = | Роспіс = | Шырыня роспісу = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Алена Miкалаеўна Фiлатава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[Гісторыя|гісторык]], [[кандыдат гістарычных навук]] ([[2001]]), вядучая навуковая супрацоўніца аддзела гісторыі Беларусі канца XVIII — пачатку ХХ стагоддзяў [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]<ref>{{cite web|url =https://history.by/be/department_of_the_history_of_belarus_at_the_end_of_the_18th_-_beginning_of_the_20th_centuries|title =Аддзел гісторыі Беларусі канца XVIII – пачатку ХХ стагоддзяў|publisher =history.by|accessdate =2025-05-12|archive-date =12 мая 2025|archive-url =https://web.archive.org/web/20250512065942/http://history.by/be/department_of_the_history_of_belarus_at_the_end_of_the_18th_-_beginning_of_the_20th_centuries/|url-status =dead}}</ref>. == Біяграфія == У 1965 годзе скончыла сярэднюю школу № 6 у [[Маладзечна|Маладзечне]]. У 1972 годзе скончыла [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З 1973 года працуе ў [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытуце гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. У 2001 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю на тэму «Конфессиональная политика царского правительства в Беларуси. 1772—1860 гг.» (навуковы кіраўнік — к.г.н. [[Валянціна Васільеўна Яноўская]] па спецыяльнасці 07.00.02 «Айчынная гісторыя» (абаронена 26.04.2001, зацверджана 05.07.2001)<ref>{{cite web|url =https://history.by/be/philatava|title =Філатава Алена Мікалаеўна|publisher =history.by|accessdate =2025-05-12|archive-date =12 мая 2025|archive-url =https://web.archive.org/web/20250512065939/http://history.by/be/philatava/|url-status =dead}}</ref><ref>{{cite web|url =http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar76312&strq=l_siz=20|title =Ученые Беларусі|publisher =nlb.by|accessdate = 2025-05-12 }}</ref>. == Навуковая дзейнасць == З 1973 года працуе ў Інстытуце гісторыі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]: з 1973 — старшы лабарант, з 1983 — малодшы навуковы супрацоўнік, з 1989 — навуковы супрацоўнік, з 2001 — старшы навуковы супрацоўнік, з 2016 — вядучы навуковы супрацоўнік. Спецыялізуецца на вывучэнні палітычнай, канфесійнай і сацыяльна-эканамічнай гісторыі Беларусі (1772—1917 гады), канфесійнай гісторыі [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]]. == Выкладчыцкая дзейнасць == У 1996—2008 гадах працавала па сумяшчальніцтве на гістарычным факультэце [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]: з 1996 года на пасадзе старшага выкладчыка, з 2001 года — [[дацэнт]]а<ref>{{cite web|url =https://history.by/be/philatava|title =Філатава Алена Мікалаеўна|publisher =history.by|accessdate =2025-05-12|url-status =dead|archive-date =12 мая 2025|archive-url =https://web.archive.org/web/20250512065939/http://history.by/be/philatava/}}</ref>. == Публікацыі == {{калонкі|2|малы=так}} Аўтар каля 300 навуковых прац, сярод якіх: === Манаграфіі === * Филатова, Е. Н. Конфессиональная политика царского правительства в Беларуси. 1772—1860 гг. / Е. Н. Филатова. Минск: Белорус. наука, 2006. 191 с. ISBN 985-08-0706-7 * Филатова, Е. Н. Белорусско-литовские земли в 1772—1860 гг.: человек и общество / Е. Н. Филатова. Минск: Беларуская навука, 2021. 335 с. ISBN 978-985-08-2738-8 * Филатова, Е. Н. Белорусско-литовские земли в 1772—1860 гг.: человек и общество / Е. Н. Филатова. 2-е изд. Минск: Беларуская навука, 2022. 335 с. ISBN 978-985-08-2902-3 === Раздзелы і падразделы ў калектыўных манаграфіях === * Хрысціянскія канфесіі пасля далучэння да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (1772—1860 гг.). С.5-58; Нехрысціянскія канфесіі на Беларусі (1772—1917) (в соавторстве с В. Грыгор’евай). С. 135—155 // Грыгор’ева В.В:, [[Уладзіслаў Мацвеевіч Завальнюк|Завальнюк У. М.]], [[Уладзімір Іосіфавіч Навіцкі|Навіцкі У. І.]], Філатава А. М. Канфесіі на Беларусі (кан. ХVIII—ХХ ст.). Мінск: Экаперспектыва, 1998. 340 c. * Гістарыяграфія (у сааўтарстве з В. Яноўскай, С. Рудовічам, А. Кіштымавам, [[Міхаіл Восіпавіч Біч|М. Бічом]], Я. Насыткам, А. Ерашэвічам, М. Сакаловай). С.6—29; Крыніцы (в соавторстве с В. Яноўскаяй, С. Рудовічам, А. Кіштымавам, М. Бічом, Я. Насыткам, А. Ерашэвічам, М. Сакаловай). С.29—42; Новыя органы і рэжым улады. С. 49—57; Канфeсіянальна-нацыянальная палітыка царскага ўрада. С. 67—75; Вайна 1812 г. і Беларусь. С. 75—86; Палітычны рух. Паўстанне 1830-31 г. С. 86—94 // Гісторыя Беларусі. Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі. Мн., Экоперспектыва, 2005. 519 с. * Тэрытарыяльная палітыка ўрада Расійскай імперыі. С. 5-20; Саслоўная палітыка. С. 66—77; Нацыянальная палітыка. С. 78—87; Палітыка царскага урада ў час паўстання 1830—1831 гг. Эміграцыя з беларускіх земель (у сааўтарстве з [[Дзмітрый Часлававіч Матвейчык|Д. Ч. Матвейчыкам]]). С. 130—149; Палітыка царскага урада у галіне культуры. С. 304—314; Канфесійная палітыка на беларускіх землях пасля далучэння да Расійскай імперыі. С. 341—354 // Гістарыяграфія гісторыі Беларусі канца ХVІІІ — пачатку ХХ ст.: праблемы, здабыткі, перспектывы. Мн.: Беларуская навука, 2006. 447 с. * Беларусь в войнах и военных конфликтах ХІХ — начала ХХ в.; Беларусь в составе Российской империи // Беларусь: Народ. Государство. Время. Мн.: Белорусская наука, 2009. С. 90—108; 208—215. * Адаптация белорусских земель к политическим, административно-сословным и иным условиям Российской империи (1-я половина XIX в.) // История России: Новое и Новейшее время. М.: ЭКСМО, 2010. С. 89—109. === Важнейшыя навуковыя публікацыі === * Тры падзелы Рэчы Паспалітай // Крыжовым шляхам. Мiнск, 1993. С. 96—117. * Скасаванне ўніі на Беларусі: гістарычнае асэнсаванне праблемы // Наш радавод. Гродна, 1996. Кн. 7. С. 372—375. * Сучасная польская гістарыяграфія аб татарах // Вывучэнне і захаванне культурнай спадчыны татарскага народа на Беларусі: Матэрыялы Ш міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, Мінск, 27-28 сакавіка 1997 года. Мінск: Арты-Фекс, 1999. С. 90—92. * Стан беларуска-літоўскага грамадства у час вайны 1812 г. (вачыма французаў) // Французская рэвалюцыя і лёсы свету: Матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф., прысвечанай гадавіне Французскай рэвалюцыі (1789—1799 гг.) 21—22 красавіка 1999 г. Мінск: БДУ, 1999. С. 119—121. * Prorosyjskie tendencje w politycznej działalności magnatow Wielkiego księstwa Litewskiego (lata 1762—1795) // Unia Lubelska i traducje integracyjne w Ewropie srodkowo-wschodnij. Lublin, In-t Ewropy srodkowo-wschodniej, 1999. 224 S. S. 108—111. * Kosciól unicki a tozsamośc Bialorusinów (koniec XVIII — pierwsza polowa XIX w. // Polska — Ukraina 1000 lat sąsiedstwa — katolickie unie koscielne w Ewropie srodkowo i wschodniej — idea a rzeczywistósc. Przemusl, 1999. S. 199—202. * Князья Сапеги и их резиденции (II пол. XVIII — первая пол. XIX) // Россия и заубежные генеалогические связи. М., 1999. С. 61—62. * Дзярэчын і яго ўладальнікі // Гістарычны альманах. Т.3. 2000. С. 181—186. * Нацыянальнае пытанне і палітыка царскага ўрада ў Беларусі канца ХVIII — першай паловы ХIХ ст. // Беларускі гістарычны агляд. Т. 7. Сшытак 1 (12). Чэрвень 2000 г. С. 106—116. * Саслоўная і нацыянальная палітыка царскага ўрада на Беларусі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст.: стан гістарыяграфічнага вывучэння праблемы // Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: стан і перспектывы развіцця. Мінск: «Дэполіс», 2000. С. 172—174. * Польская нацыянальная ідэя на Беларусі. ХIХ ст. // Наш радавод. Гродна, Беласток, 1999—2000. * The Confessional Policy of Tsarist Government in Belorussian and Lithuanian Provinces (the End of the 18th and the First Half of the 19th Centuries. // Churches — States — Nations in the enlightenment and in the nineteenth century. Part 4. Lublin, typeset by «Werset» edited by Miroslaw Filipowicz, 2000. S. 181—183. * Польскае і яўрэйскае пытанні і палітыка царскага ўраду у канцы XVIII — першай палове XIX ст. // Этнічныя супольнасці ў Беларусі. Гісторыя і сучаснасць. Мінск: Дэполіс, 2001. С. 106—110. * Источники по истории латышских уездов Витебской губернии конца XVIII — первой половины XIX в. // Vēsture X. Vēsture: Avoti un Cilvēki. Daugavpils, 2007. С. 77—80. * Прававое становішча канфесій заходніх губерняў Расійскай імперыі ў канцы XVIII — першай палове XІX : гістарыяграфія праблемы // Історія релігій в Україні. Науковий щорічник. Кн. 1. Львів: Логос, 2008. С. 579—585. * Латышские уезды Витебской губернии в восстании 1830—1831 гг. // Россия и Балтия. 2008. Вып. 5. С. 40—47. * Духоўнае саслоўе заходніх губерняў Расійскай імперыі ў канцы XVIII — першай палове XIX ст. // Історія релігій в Україні. Науковий щорічник. Кн. 1. Львів: Логос, 2009. С. 623—629. * Caro valdžios politika baltarusiškų ir lietuviškų gubernijų katalikų dvasinikijos atžvilgiu 1863 m. sukilimo išvakarėse // Dvasininkija ir 1863 m. sukilimas buvusios Abiejų Tautų Respublikos žemėse. Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2009. S. 43—54. * Отношение униатской церкви белорусско-литовских губерний Российской империи к православию и католичеству в конце XVIII в. до 1839 г. // Kościół unicki w Rzeczypospolitej. Białystok, 2010. С. 19—25. * Василіани в суспільно-політичному й культурному житті білорусько-литовських губерній. 1772—1839 рр.: історіографія // Навуковий висник. 2011. № 23 (220). С. 53—59. * Татары-мусульмане заходніх губерняў // Історія релігій в Україні. Науковий щорічник. Кн. 1. Львів: Логос, 2012. С. 419—428. * Некоторые аспекты прошедшего юбилея, или современная российская историография о событиях 1812 г. на территории белорусско-литовских губерний // Российские и славянские исследования. 2013. Вып. VIII С. 228—232. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Фiлатава Алена Miкалаеўна // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) [і інш.]. Мінск : БелЭн, 2003. С. 38. * Фiлатава Алена Miкалаеўна // Корзенко, Г. В. Историки Беларуси в начале XXI столетия : биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко. Мінск: Белорусская наука, 2007. С. 402—403. * Фiлатава Алена Miкалаеўна // Институт истории НАН Беларуси в лицах, 1929―2008: биобиблиографический справочник / [Г. В. Корзенко и др.; редакционный совет: А. А. Коваленя (председатель) и др.]; НАН Беларуси, Институт истории. Мінск: Белорусская наука, 2008. С. 333—334. == Спасылкі == * [https://history.by/be/department_of_the_history_of_belarus_at_the_end_of_the_18th_-_beginning_of_the_20th_centuries/ Аддзел гісторыі Беларусі канца XVIII — пачатку ХХ стагоддзяў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250512065942/http://history.by/be/department_of_the_history_of_belarus_at_the_end_of_the_18th_-_beginning_of_the_20th_centuries/ |date=12 мая 2025 }} Даведка на сайце Інстытута гісторыі НАН Беларусі * [https://history.by/philatava Фiлатава Алена Miкалаеўна]{{Недаступная спасылка}} Біяграфія на сайце Інстытута гісторыі НАН Беларусі * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar76312&strq=l_siz=20 Філатава Алена Мікалаеўна] Біяграфія на сайце Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фiлатава Алена Miкалаеўна}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі царквы Беларусі]] p0nf9oa5kg3jusp3topkylm30exzufu Алесь Адамовіч (СБП) 0 583087 5155468 4584010 2026-06-18T01:06:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155468 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Алесь Адамовіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = 1928 (?) | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Алесь Адамовіч''' (1928 (?)) — дзеяч беларускага нацыянальнага супраціву, сябра беларускай моладзевай падпольнай паваеннай арганізацыі [[Саюз беларускіх патрыётаў]] (СБП), сакратар [[Паставы|постаўскай]] групы СБП.<ref>http://www.slounik.org/154725.html Біяграфія Алеся Адамовіча</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся прыкладна ў [[1928]] г. недзе на [[Паставы|пастаўшчыне]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісненскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] (цяпер [[Пастаўскі раён]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]). Пасля адкрыцця ў [[Паставы|Паставах]] педагагічнай навучальні пачаў вучыцца ў гэтай установе. З восені [[1945]] быў адным з ініцыятараў стварэння нелегальнай беларускай арганізацыі [[Саюз беларускіх патрыётаў|«За Беларусь»]], якая пазней улілася да [[Саюз беларускіх патрыётаў|Саюза беларускіх патрыётаў]], стаў сакратаром пастаўскай групы. [[25 сакавіка]] [[1946]] г. удзельнічаў у прыняцці арганізацыяй прысягі на вернасць [[Беларусь|Беларусі]], прымеркаванай да 28-х угодкаў абвяшчэння незалежнасці [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Прысяга прымалася не адначасова, але групамі па некалькі чалавек. У лютым [[1947]] года савецкая ўлада пачала арышты сябраў СБП: у давер да сябраў пастаўскай групы раней увайшоў афіцэр МДБ Алег Стахоўскі, які выдаваў сябе за ўдзельніка антысавецкай арганізацыі і падштурхоўваў да тэрарызму, а на дадатак канспірацыя арганізацыі была слабай. Пасля судовага працэсу ў [[Мінск]]у атрымаў 10 гадоў пазбаўлення волі. Этапаваны быў, верагодна, у Багаслаўскі канцлагер МДБ Свярдлоўскай вобласці (каля [[Краснатур’інск|Чырвонатурыйска]]), які ўваходзіў у аб'яднаньне «Восток-Ураллаг». Падчас зняволеньня рабіў няўдалую спробу ўцёкаў. Пасля гэтага быў пераведзены ў адзін з штрафных лагерных пунктаў. [[Антон Фурс]] прыгадваў: «Алесь падшукаў сабе супольніка, маладога, такога ж зуха-хлопца, як сам. Будучы на працы за зонай, яны падлавілі-такі момант, перапаўзлі забараняльную паласу… Але праз колькі дзён абодваіх прывезлі на вахту, збітых да паўсмерці. Далёка яны не адышлі, папаліся. Дзіва што: ва ўсе бакі непраходная тайга, лагеры, вайсковыя заставы. Ды і мясцовае насельніцтва было зацікаўленае высачыць і злавіць збеглых зэкаў — за кожную галаву тады плацілі мукой, цукрам і іншымі дэфіцытнымі прадуктамі». Пасля вызвалення жыў у Туле (на вуліцы Луначарскага), працаваў у ЦКІБе (Цэнтральнае канструктарскае даследчае бюро - абароннае прадпрыемства па вытворчасці зброі). На 1994 год быў яшчэ жывы. Рэабілітаваны ў [[1990-я]] гады. У часы дэмакратызацыі выступаў у друку на тэму ўспамінаў пра беларускі паваенны моладзевы антысавецкі рух. {{зноскі}} == Літаратура == * Гарт. З успамінаў пра Саюз Беларускіх Патрыётаў. Мн., 1997. С. 71, 77, 89, 112, 165, 252, 340. * Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3. == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=26808 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181212140720/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=26808 |date=12 снежня 2018 }} Біяграфія Алеся Адамовіча на старонцы [[Леанід Маракоў|Леаніда Маракова]]] == Гл. таксама == * [[Саюз беларускіх патрыётаў]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх патрыётаў]] d6dk2ol3323uve570p7208lff6kf0gx Алена Мацук 0 587140 5155463 4347409 2026-06-17T23:23:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155463 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Алена Мацук | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = Мітрафан | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} {{цёзкі2|Мацук}} '''Алена Мацук''' ([[1925]]) — дзяячка беларускага нацыянальнага супраціву, сябра [[Паставы|пастаўскай]] групы беларускай моладзевай падпольнай паваеннай арганізацыі [[Саюз беларускіх патрыётаў]] (СБП).<ref>http://slounik.org/154857.html Біяграфія Алены Мацук</ref> == Біяграфія == Нарадзілася ў [[1925]] г. у сялянскай сям’і ў в. [[Казяны (Браслаўскі раён)|Казяны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] ([[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]]). Вучылася ў [[Пастаўскае педагагічнае вучылішча|Пастаўскім педагагічным вучылішчы]]. У [[1946]] г. далучылася да нелегальнай беларускай арганізацыі [[Саюз беларускіх патрыётаў|«За Беларусь»]], якая пазней улілася да [[Саюз беларускіх патрыётаў|Саюза беларускіх патрыётаў]]. Належала да пастаўскай групы арганізацыі. Пасля сканчэння навучання працавала настаўніцай пачатковай школы в. [[Заброддзе (Пастаўскі раён)|Заброддзе]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]. У лютым [[1947]] года савецкая ўлада пачала арышты сябраў арганізацыі: у давер да пастаўскай групы ўвайшоў афіцэр МДБ Алег Стахоўскі, выдаўшы сябе за ўдзельніка антысавецкай арганізацыі, і падштурхоўваў да тэрарызму. Алена Мацук была арыштавана [[6 сакавіка]] [[1947]] г., асуджана ваенным трыбуналам войск МУС [[20 ліпеня]] [[1947]] г. за «антысавецкую дзейнасць» і як «удзельніца нацыяналістычнай арганізацыі» да 8 гадоў канцлагераў. Пасля знаходжання ў дудзінскай перасылачнай турме трапіла ў [[Нарыльск|нарыльскі]] лагер, дзе працавала ў карпусах медна-нікелевага камбінату ў лабараторыі кантрольна-вымяральных прыладаў. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітавана Вярхоўным Судом Беларусі [[29 лістапада]] [[1991]] г. {{зноскі}} == Літаратура == * Гарт. З успамінаў пра Саюз Беларускіх Патрыётаў. Мн., 1997. С. 112, 113, 321, 322, 324, 325, 340. * Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3. == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/by/davedniki/repres_nastaunik/tom-iv-kniga-i/index_24512.html{{Недаступная спасылка}} Біяграфія Алены Мацук на старонцы [[Леанід Маракоў|Леаніда Маракова]]] == Гл. таксама == * [[Саюз беларускіх патрыётаў]] {{DEFAULTSORT:Мацук Алена}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Браслаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх патрыётаў]] cqkzi3g5t3dcgxgh3jgyxyqzyu31aim Алена Барсук 0 588175 5155454 4347742 2026-06-17T22:40:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155454 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Алена Барсук | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Алена Барсук''' ([[1930]] — ?) — дзяячка беларускага нацыянальнага супраціву, сябра [[Глыбокае|глыбоцкай]] групы беларускай моладзевай падпольнай паваеннай арганізацыі [[Саюз беларускіх патрыётаў]] (СБП). Сястра [[Тамара Барсук|Тамары Барсук]] і [[Ларыса Барсук|Ларысы Барсук]]. <ref>http://slounik.org/154749.html Біяграфія Алены Барсук</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[1930]] г. у в. [[Барсукі (Глыбоцкі раён)|Барсукі]] ([[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]]). Вучылася ў [[Шкунцікі|Шкунціцкай]] школе, потым у Глыбоцкім педагагічным вучылішчы. У [[1946]] г. далучылася да нелегальнай беларускай арганізацыі [[Саюз беларускіх патрыётаў|«За Беларусь»]], якая пазней улілася да [[Саюз беларускіх патрыётаў|Саюза беларускіх патрыётаў]]: студэнты вырашылі папулярызаваць беларускую мову і культуру, ідэю незалежнасці Беларусі. [[25 сакавіка]] [[1946]] г. разам з іншымі сябрамі СБП прымала прысягу на вернасць беларускаму народу. У лютым [[1947]] года савецкія спецслужбы пачалі арышты ўдзельнікаў арганізацыі: да пастаўскай групы ўвайшоў афіцэр МДБ Алег Стахоўскі, які падштурхоўваў да тэрарызму, выдаваўшы сябе за ўдзельніка антысавецкай арганізацыі. Праз тое з [[9 лютага]] Алена пераходзіць на нелегальнае становішча. Вясной [[1947]] г. была арыштаваная падчас верагоднай спробы выезду ў [[Польшча|Польшчу]] на станцыі Навадруцак каля Глыбокага. Падчас судовага працэсу ў [[Полацк]]у (11—12 лістапада 1947) асуджана да 10 гадоў папраўча-працоўных работ у савецкіх канцлагерах. Этапавана ў Азёрны канцлагер МДБ Іркуцкай вобласці ([[Тайшэт]]). Вызвалена ў [[1955]] г. Дата і месца смерці невядомыя. {{зноскі}} == Літаратура == * Гарт. З успамінаў пра Саюз Беларускіх Патрыётаў. Мн., 1997. С. 38, 224, 227, 229, 236, 283, 317, 319, 340. * Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3. == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=27006 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210805053315/https://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=27006 |date=5 жніўня 2021 }} Біяграфія Алены Барсук на старонцы [[Леанід Маракоў|Леаніда Маракова]]] == Гл. таксама == * [[Саюз беларускіх патрыётаў]] {{DEFAULTSORT:Барсук Алена}} [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх патрыётаў]] mituq6gp12pdwqo59mce50xh9itmwdg Алесь Юршэвіч 0 589142 5155475 4347799 2026-06-18T02:09:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155475 wikitext text/x-wiki {{Асоба | беларускае імя = Алесь Юршэвіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | дата нараджэння = 01.01.1928 | месца нараджэння = | дата смерці = 26.03.2007 | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = Іван | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = Віктар, Алена | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Алесь (Аляксандр) Юршэвіч''' ([[1 студзеня]] [[1928]] — [[26 сакавіка]] [[2007]]) — дзеяч беларускага нацыянальнага супраціву, сябра і адзін з утваральнікаў [[Глыбокае|глыбоцкай]] групы беларускай моладзевай падпольнай паваеннай арганізацыі [[Саюз беларускіх патрыётаў]] (СБП).<ref>http://www.slounik.org/154948.html Біяграфія Алеся Юршэвіча</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся [[1 студзеня]] [[1928]] г., у в. [[Курылавічы (Мёрскі раён)|Курылавічы]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] ([[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]], цяпер [[Мёрскі раён]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]). Вучыўся ў Янзенскай школе. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] пасля адыхода немцаў працягнуў вучобу ў Глыбоцкай СШ №1, дзе падчас навучання прапанаваў сваім сябрам з Глыбоцкага педагагічнага вучылішча стварыць падпольную арганізацыю на ўзор [[Таварыства філаматаў]], каб «разам трымацца беларускай справы, пашыраць свой уплыў сярод астатніх». Гэта было выклікана ў тым ліку і татальнай [[русіфікацыя]]й школы: «Руская мова дзяржаўная. Яе павінны ведаць і разумець усе. Вы кажаце, патрэбна Беларуская. Навошта яна, калі мясцовае насельніцтва добра разумее па-руску» — гэтак Алесь Юршэвіч пазней успамінаў словы настаўніка гісторыі Беларусі, які размаўляў і навучаў па-руску. Таму Алесь Юршэвіч збліжаецца з [[Васіль Мядзелец|Васілём Мядзельцам]] і [[Антон Фурс|Антонам Фурсам]], наладжвае кантакты з навучэнцамі школы і Глыбоцкай педагагічнай навучальні. Разам з сябрамі стварае [[Саюз беларускіх патрыётаў]], складае тэкст прысягі сяброў СБП, якая грунтавалася на маральных абавязках: «Я, уступаючы ў Саюз беларускіх патрыётаў, прысягаю перад Бацькаўшчынай і беларускім народам, што заўсёды буду верны ідэалам свабоды і незалежнасці Беларусі. Калі ж па слабасці сваёй або па злому намеру я парушу гэтую прысягу і выдам тайну сяброў, хай пакарае мяне Бог ганебнай смерцю здрадніка Радзімы». Разам з Васілём Мядзельцам і Антонам Фурсам распрацоўвае праекты Праграмы і Статуту СБП, прынімае актыўны ўдзел у арганізацыі ўрачыстай прысягі сяброў СБП, якая адбылася [[25 сакавіка]] [[1946]] г. на кватэры [[Лідзія Несцяровіч|Лідзіі Несцяровіч]]. З верасня [[1946]] г. распачаў навучанне ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] ў [[Мінск]]у. У лютым [[1947]] года савецкія спецслужбы пачалі арышты ўдзельнікаў арганізацыі, да гэтага спрычынілася тое, што да пастаўскай групы СБП ўвайшоў афіцэр МДБ Алег Стахоўскі, які выдаваўшы сябе за ўдзельніка антысавецкай арганізацыі падштурхоўваў да тэрарызму. Алесь Юршэвіч быў арыштаваны на пачатку [[1947]] г. Асуджаны ў Мінску ваенным трыбуналам войскаў МВД Беларускай Вайсковай Акругі [[20 чэрвеня]] [[1947]] г.: як і [[Васіль Мядзелец]], [[Мікола Асіненка]] і [[Валянцін Лагунёнак]], быў засуджаны да смяротнай кары, але ў сувязі з тым, што смяротная кара паводле ўказу прэзідыўму ВС СССР ад [[20 мая]] [[1947]] г. была адмененая, пакаранне было заменена на 25 гадоў пазбаўлення волі ў савецкіх канцлагерах і 5 гадоў пазбаўлення грамадзянскіх праў. Тэрмін адбываў у [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобласці]]. Вызвалены ў [[1956]] г. падчас «хрушчоўскай адлігі». Пасля вяртання на радзіму адчуваў ціск з боку ўладаў. Жыў у [[Мёры|Мёрах]], працаваў будаўніком і дапамагаў усім былым [[Саюз беларускай моладзі|эсбээмаўцам]]. Алеся Юршэвіча так успамінала сяброўка па СБП [[Марыя Рыгораўна Бабіч|Марыя Бялевіч]]: «Пасля таго, як ён вызваліўся, мы былі вельмі добрымі сябрамі. Заўсёды прыязджаў, заўсёды цікавіўся… Калі было кепска каму, ён дапамагаў… Стараўся дастаць лекі… Вельмі добры, шчыры, сумленны чалавек». Рэабілітаваны ў [[1992]] г. Памёр [[26 сакавіка]] [[2007]] г. пасля цяжкай і працяглай хваробы. Пахаваны ў [[Мёры|Мёрах]] на гарадскіх могілках. Старшыня культурна-асьветнага цэнтру імя [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]] [[Ада Эльеўна Райчонак|Ада Райчонак]] успамінала пра Алеся Юршэвіча: «Гэта чалавек вельмі адукаваны, вельмі разумны. Ён увесь час марыў у гонар сваіх загінулых сяброў пасадзіць у Курапатах алею каштанаў. Летась увесну ён гэта здзейсніў». {{зноскі}} == Літаратура == * Гарт. З успамінаў пра Саюз Беларускіх Патрыётаў. Мн., 1997. С. 18, 24, 34, 36, 38, 48, 52, 53, 66, 68, 159, 167, 284, 287, 288, 320, 340. * Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3. * Раманава, Ірына, і Сяргей Хоміч. Адаптацыя былых рэпрэсіраваных да вольнага жыцця // Homo historicus: Гадавік антрапалагічнай гісторыі. 2008. С. 108-109, 114, 119-123. == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=21422 Біяграфія Алеся Юршэвіча на старонцы [[Леанід Маракоў|Леаніда Маракова]]] * [https://www.svaboda.org/a/756091.html Вянок памяці: Алесь Юршэвіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191114222126/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=21422 |date=14 лістапада 2019 }} == Гл. таксама == * [[Саюз беларускіх патрыётаў]] {{DEFAULTSORT:Юршэвіч Алесь}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мёрскім раёне]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх патрыётаў]] sbnt2rlw09vde5fde4cgbm011n4mj2t Альберт Антонавіч Бацяноўскі 0 589685 5155501 5017648 2026-06-18T03:38:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155501 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бацяноўскі}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Альберт Антонавіч Бацяноўскі | арыгінальнае імя = | партрэт = [[Файл:Альберт Бацяноўскі.jpg|250px]] | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = 18.07.1928 | месца нараджэння = [[Спігальшчына]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] ([[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]]) | дата смерці = 26.04.2005 | месца смерці = [[Глыбокае]] | пахаваны = Могілкі «Копцеўка» ў [[Глыбокае|Глыбокім]] | дынастыя = | бацька = Антон Бацяноўскі | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = Чарнеўская школа, Глыбоцкае педагагічнае вучылішча | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = [[рыма-каталік]] | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Альберт Антонавіч Бацяноўскі''' ([[18 ліпеня]] [[1928]], в. [[Спігальшчына]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], цяпер [[Мёрскі раён]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] — [[26 красавіка]] [[2005]]) — дзеяч беларускага нацыянальнага супраціву, сябра [[Глыбокае|глыбоцкай]] групы беларускай моладзевай падпольнай паваеннай арганізацыі [[Саюз беларускіх патрыётаў]] (СБП).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://slounik.org/|title=Бацяноўскі Альбэрт · Slounik.org|website=slounik.org|access-date=2024-02-26}}</ref> == Біяграфія == У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] падчас нямецкай акупацыі ў 1943 годзе скончыў сёмы клас Чарнеўскай школы. У 1944 годзе пасля прыходу саветаў паступіў у адкрытае Глыбоцкае педагагічнае вучылішча, вучыўся да 1947 года і далучыўся да ўтворанага навучэнцамі [[Саюз беларускіх патрыётаў|Саюза беларускіх патрыётаў]] — моладзевай арганізацыі, якая ставіла сабе за мэту адраджэнне беларускай культуры. Галоўнай ідэяй арганізацыі было гуртаванне аднадумцаў вакол беларускай справы, пашырэнне ўплыву сярод астатніх. У лютым 1947 года савецкія спецслужбы пачалі арышты сяброў Саюза беларускіх патрыётаў, да чаго прычынілася здрада: да пастаўскай групы СБП увайшоў афіцэр МДБ Алег Стахоўскі, выдаўшы сябе за сябра антысаветчыка, і падштурхоўваў да тэрарызму. Альберт Бацяноўскі быў арыштаваны 1 сакавіка 1947 года (паводле іншых звестак 6 сакавіка 1947) органамі МДБ за належнасць да падпольнай арганізацыі, а 16 чэрвеня 1947 года асуджаны на 10 гадоў савецкіх канцлагераў. Тэрмін адбываў у розных мясцінах, у тым ліку і ў канцлагеры «[[Краснае ўрочышча]]» пад Мінскам, дзе разам з некаторымі іншымі сябрамі СБП працаваў на будоўлі Мінскага аўтамабільнага завода. Вызвалены ў 1954 годзе, вярнуўся ў [[Глыбокае]]. Працаваў рабочым на розных работах. У 1988 годзе атрымаў другую групу інваліднасці. 26 лістапада 1992 года рэабілітаваны Вярхоўным судом Беларусі. Справа Бацяноўскага № 23525-п захоўваецца ў архіве УКДБ Віцебскай вобласці. Рэдактар газеты «[[Вольнае Глыбокае]]» Уладзімір Скрабатун, казаў пра Бацяноўскага: <blockquote> «''Ён хадзіў з кіёчкам. Я яго вельмі часта сустракаў і вельмі далёка ад Глыбокага — кіламетраў за 40, за 50… І заўсёды ён быў з гэтым кіёчкам, з пляцаком. Вандраваў шмат па лясох. Кажуць, што часам ён зьбіраў і пустыя бутэлькі — каб мець магчымасьць выпісаць паболей газэт. Ён добра разумеў тое, што цяпер адбываецца на Беларусі. Ведаю, што на выбарах ён галасаваў за [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Пазьняка]]. Ён усё разумеў і быў сапраўдным беларусам, сапраўдным патрыётам''».<ref>{{Cite web|url=https://www-svaboda-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.svaboda.org/amp/795051.html?amp_gsa=1&amp_js_v=a9&usqp=mq331AQIUAKwASCAAgM=#amp_tf=%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0:%20%251$s&aoh=17089535410724&csi=1&referrer=https://www.google.com&ampshare=https://www.svaboda.org/a/795051.html|title=Памёр Альбэрт Бацяноўскі, апошні глыбоцкі сябар Саюзу Беларускіх Патрыётаў|website=www-svaboda-org.cdn.ampproject.org|access-date=2024-02-26}}</ref> </blockquote> Памёр 26 красавіка 2005 года. Пахаваны на могілках «Копцеўка» ў [[Глыбокае|Глыбокім]]. {{зноскі}} == Літаратура == * ANH, Р-3. * Гарт. З успамінаў пра Саюз Беларускіх Патрыётаў. Мн., 1997. С. 89, 167, 182, 340. * Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. ISBN 985-6374-07-3. == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=27026 Біяграфія Альберта Бацяноўскага на старонцы [[Леанід Маракоў|Леаніда Маракова]]] * [https://www.svaboda.org/a/795051.html Радыё Свабода. Памёр Альбэрт Бацяноўскі, апошні глыбоцкі сябар Саюзу Беларускіх Патрыётаў ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220405094127/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=27026 |date=5 красавіка 2022 }} * [https://www.svaboda.org/a/24379492.html Радыё Свабода. У Глыбокім на Дзяды актывісты адведалі магілу Альберта Бацяноўскага] * [https://euroradio.fm/report/u-glybokim-navedali-magilu-byloga-savetskaga-palitvyaznya-70480 У Глыбокім наведалі магілу былога савецкага палітвязня] * [http://www.hlybokaje.by/2018/03/blog-post_25.html У Глыбокім адзначылі стагоддзе Беларускай Народнай Рэспублікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130184539/http://www.hlybokaje.by/2018/03/blog-post_25.html |date=30 лістапада 2018 }} == Гл. таксама == * [[Саюз беларускіх патрыётаў]] {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Бацяноўскі Альберт}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мёрскім раёне]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх патрыётаў]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў Беларусі]] 1pksycayoox3h34m2216vgpyy0e3pqm Яраславычы (Млыніўскі раён) 0 599378 5155406 4950461 2026-06-17T18:37:35Z Spokiyny 153126 /* */ 5155406 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=445|крыніца насельніцтва=<ref>https://yaroslavycka-gromada.gov.ua/</ref>|год перапісу=2025}} '''Яраславычы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Яросла́вичі}}) — вёска ў [[Млыніўскі раён|Млыніўскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Яраславыцкая вясковая абшчына|Яраславыцкай вясковай абшчыны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Млыніўскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Млыніўскага раёна]] btqo5bdlzzqflulr5o6i0d5qfep9aos Надчыці 0 599382 5155403 4950465 2026-06-17T18:32:05Z Spokiyny 153126 /* */ 5155403 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=187|крыніца насельніцтва=<ref>https://yaroslavycka-gromada.gov.ua/</ref>|год перапісу=2025}} '''Надчыці'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|На́дчиці}}) — вёска ў [[Млыніўскі раён|Млыніўскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Яраславыцкая вясковая абшчына|Яраславыцкай вясковай абшчыны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Млыніўскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Млыніўскага раёна]] pdb0w815yyfa6pq5eurcq1kyybweitt Вартыкіўці 0 613477 5155437 4957558 2026-06-17T20:22:09Z Spokiyny 153126 /* */ 5155437 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |выява = |Насельніцтва=1178|крыніца насельніцтва=<ref>https://kelmenecka-gromada.gov.ua/socialnij-pasport-kelmeneckoi-selischnoi-teritorialnoi-gromadi-10-12-12-10-06-2026/</ref>|год перапісу=2026}} '''Вартыкіўці'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Вартикі́вці}}) — вёска ў [[Кэльмэнецкі раён|Кэльмэнецкім раёне]] [[Чарнавіцкая вобласць|Чарнавіцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Кэльмэнецкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кэльмэнецкага раёна]] lp7rkfrzcuy8n3vv3x5fpkqefgrlwsh Аляксандр Аляксандравіч Прахарэнка 0 622628 5155545 4850602 2026-06-18T08:08:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155545 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Прахарэнка}} {{Ваенны дзеяч |арыгінал імя = {{lang-ru|Александр Александрович Прохоренко}} |выява = [[Файл:Прохоренко Александр Александрович.jpg|300px]] }} '''Аляксандр Аляксандравіч Прахарэнка''' ({{lang-ru|Александр Александрович Прохоренко}}; [[22 чэрвеня]] [[1990]] — [[17 сакавіка]] [[2016]]) — вайсковец [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|Сіл спецыяльных аперацый Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]], [[старшы лейтэнант]]. Удзельнік [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|ваеннай аперацыі Расіі ў Сірыі]]. Загінуў 17 сакавіка 2016 года ў ходзе [[Бітва за Пальміру (снежань 2016)|баёў за Пальміру]]. [[Герой Расійскай Федэрацыі]] (2016). == Біяграфія == Нарадзіўся 22 чэрвеня 1990 года ў сяле [[Гарадкі (Арэнбургская вобласць)|Гарадкі]] [[Цюльганскі раён|Цюльганскага раёна]] [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай вобласці]]<ref name="лента1">{{cite web|url = http://lenta.ru/articles/2016/03/31/geroy_palmiry/|title = Герой Пальмиры|publisher = [[Lenta.ru]]|author = Васильев Ю.|date = 2016-03-31|accessdate = 2016-03-31}}</ref><ref name="академия">{{cite web|url = http://vavpvo.ru/nashi-geroi|title = Наши герои|publisher = Официальный сайт Военной академии войсковой противовоздушной обороны Вооружённых Сил Российской Федерации|accessdate = 2016-06-26|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160729154034/http://vavpvo.ru/nashi-geroi|archivedate = 29 ліпеня 2016|url-status = dead}}</ref>. Бацька Аляксандр Васільевіч працаваў трактарыстам, маці Наталля Леанідаўна — прыбіральшчыцай у адміністрацыі<ref name="лента1"/><ref name="академия"/>. У 2007 годзе з сярэбраным медалём скончыў Гарадзецкую сярэднюю агульнаадукацыйную школу, паступіў у Арэнбургскае вышэйшае зенітнае ракетнае вучылішча, у 2008 годзе ў сувязі з закрыццём вучылішча быў пераведзены ў [[Ваенная акадэмія вайсковай супрацьпаветранай абароны Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію вайсковай супрацьпаветранай абароны Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]], якую выдатна скончыў<ref name="академия"/>. Пасля заканчэння акадэміі быў размеркаваны на пасаду перадавога авіяцыйнага наводчыка ў групу [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|Сіл спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі]]<ref>«Авианаводчик рассказал о секретной профессии погибшего в Сирии Александра Прохоренко». Московский комсомолец. [http://www.mk.ru/social/2016/05/05/avianavodchik-rasskazal-o-sekretnoy-professii-pogibshego-v-sirii-aleksandra-prokhorenko.html 5 мая 2016]</ref>. Са студзеня 2016 года браў удзел у [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|расійскай ваеннай аперацыі ў Сірыі]]<ref name="лента1" />, дзе выконваў задачы па навядзенні авіяўдараў на аб’екты тэрарыстычнай арганізацыі «[[Ісламская дзяржава]]», выдаючы дакладныя каардынаты размяшчэння баевікоў<ref name="академия"/>. == Подзвіг == 17 сакавіка 2016 года Прахарэнка, які тыдзень знаходзіўся у тыле праціўніка, быў акружаны баевікамі «Ісламскай дзяржавы» ў раёне населенага пункта [[Тадмар]] ([[Хомс (мухафаза)|правінцыя Хомс]], [[Сірыя]]). Ён уступіў у бой з паўстанцамі, і не жадаючы здавацца ў палон, выклікаў авіяўдар на сябе. Разам з загінулым Прахарэнкам былі знішчаны баевікі «Ісламскай дзяржавы»<ref name="лента1"/><ref name="рбк-список">{{cite web|url = http://www.rbc.ru/politics/30/03/2016/56fbd9b99a79476dfa392209|title = Они сражались за Сирию: что известно о погибших военных из России|publisher = РБК|author = Баев А|date=2016-03-30|accessdate = 2016-03-31}}</ref><ref name="риа1">{{cite web|url = http://ria.ru/syria/20160330/1399835160.html|title = В Оренбурге в память о геройски погибшем в Сирии офицере назовут улицу|publisher = РИА Новости|date = 2016-03-30|accessdate = 2016-03-31}}</ref>. Пра гібель Прахарэнкі [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі]] афіцыйна паведаміла [[24 сакавіка]] 2016 года<ref>{{cite web|url = http://www.interfax.ru/world/500177|title = Российский офицер погиб при выполнении боевой задачи близ сирийской Пальмиры|publisher = Интерфакс|date = 2016-03-24|accessdate = 2016-03-31}}</ref>. Цела Аляксандра Прахарэнкі пасля<ref>{{Cite news|title=Soldier wiped out ISIS fighters by calling airstrikes on HIMSELF|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3513911/Trapped-surrounded-murderous-ISIS-fighters-heroic-Russian-Rambo-wiped-calling-airstrikes-HIMSELF.html|work=Mail Online|accessdate=2017-12-09}}</ref> перамоваў было перададзена атраду [[курды|сірыйскіх курдаў]] баевікамі ІД падчас спецыяльнай гуманітарнай аперацыі, тыя ж у сваю чаргу ў канцы красавіка 2016 года перадалі яго прадстаўнікам расійскіх уладаў у Сірыі, якімі яно было дастаўлена ў [[Расія|Расію]], дзе была праведзена працэдура генетычнай ідэнтыфікацыі<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/syria/20160428/1421938652.html|title=Курдские ополченцы передали РФ тело погибшего в Сирии Александра Прохоренко|publisher=РИА Новости|date=2016-04-28|author=Рафаэль Даминов|accessdate = 2016-06-26}}</ref>. 5 мая, пасля жалобнага мітынгу з удзелам міністра абароны Расіі генерала арміі [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргея Шайгу]], цела Прахарэнкі было адпраўлена транспартным самалётам з падмаскоўнага ваеннага аэрадрома [[Чкалаўскі (аэрапорт)|Чкалаўскі]] на ваенны аэрадром Арэнбурга, а адтуль — верталётам у сяло Гарадкі. Цела суправаджалі бацька, маці і брат Аляксандра Прахарэнкі<ref>{{cite web|url=http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12084472@egNews|title=Тело погибшего в Сирии спецназовца Александра Прохоренко проводили на малую родину|publisher=Официальный сайт Министерства обороны Российской Федерации|date=2016-05-05|author=Управление пресс-службы и информации Министерства обороны Российской Федерации|accessdate = 2016-06-26}}</ref>. 6 мая Прахарэнка пахаваны з воінскімі ўшанаваннямі на могілках вёскі Гарадкі. У дзень пахавання ў Арэнбургскай вобласці была абвешчана жалоба<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/society/20160506/1427398622.html|title=В Оренбургской области похоронят погибшего в Сирии Героя России Прохоренко|publisher=РИА Новости|date=2016-05-06|accessdate = 2016-06-26}}</ref>. == Сям’я == Быў жанаты. Жонка — Кацярына. Малодшы брат Іван — курсант Ваеннай акадэміі вайсковай супрацьпаветранай абароны Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі імя А. В. Васілеўскага<ref name="лента1" />. У канцы ліпеня 2016 года нарадзілася дачка Віялета<ref>{{cite web|url=http://berg.orb.ru/?p=2910|author=Берг Ю.|title=У Саши Прохоренко родилась дочь. Жизнь продолжается|publisher=Официальный блог губернатора Оренбургской области|date=2016-08-02|accessdate=2016-09-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160924002613/http://berg.orb.ru/?p=2910|archivedate=2016-09-24|url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/army/news/8949131.shtml У погибшего в Сирии офицера Прохоренко родилась дочь]</ref>. == Узнагароды == * Герой Расійскай Федэрацыі (Указ Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі ад 11 красавіка 2016 года, медаль «Залатая Зорка»; пасмяротна) — за мужнасць і гераізм, праяўленыя пры выкананні воінскага абавязку<ref>{{cite web|title=Лейтенанту, погибшему в Сирии, присвоено звание Героя России|url=http://tass.ru/armiya-i-opk/3194387|date=2016-04-11|publisher=ТАСС|accessdate=2016-04-11}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/51698|title=Александру Прохоренко посмертно присвоено звание Героя России|publisher=Сайт Президента России|date=2016-04-11|accessdate=2016-04-11}}</ref> * Медаль «За вайсковую доблесць» (Мінабароны) II ступені<ref name="академия" /><ref name="награды риа">{{cite web|url=http://cdn15.img22.ria.ru/images/142795/75/1427957566.jpg|title=Награды Александра Прохоренко|work=Фото Николая Хижняка|publisher=РИА Новости|date=2016-05-06|accessdate=2016-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160514014848/http://cdn15.img22.ria.ru/images/142795/75/1427957566.jpg|archivedate=14 мая 2016|url-status=dead}}</ref> * Медаль «За выдатнае заканчэнне ваеннай адукацыйнай установы вышэйшай прафесійнай адукацыі Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі»<ref name="академия" /><ref name="награды риа"/> == Памяць == * У [[Арэнбург]]у імем Прахарэнкі названая вуліца. У кастрычніку 2016 года на вуліцы разбіты сквер, які носіць яго імя<ref name="риа1"/><ref name="улица">{{cite web|url =http://ria.ru/society/20160621/1449487030.html|title =Именем офицера Прохоренко, погибшего в Сирии, назвали улицу в Оренбурге|publisher = РИА Новости|author = |date = 2016-06-21|accessdate = 2017-08-06}}</ref><ref>{{cite web|url =https://www.ural56.ru/news/532017/|title =В Оренбурге появился сквер имени Героя России Александра Прохоренко|publisher =Урал56.Ру|author =|date =2016-10-14|accessdate =2017-11-01|archive-date =28 лістапада 2019|archive-url =https://web.archive.org/web/20191128203540/https://www.ural56.ru/news/532017/|url-status =dead}}</ref>. На кутнім доме вуліцы і праезду Ніжняга нумар 8/1 усталявана мемарыяльная дошка ў памяць пра яго<ref name="доска1">{{cite web|url =http://tass.ru/obschestvo/3371678|title =Мемориальная доска в честь Героя РФ Прохоренко откроется в Оренбурге 21 июня|publisher = ТАСС|author =Наталия Вълкова |date = 2016-06-16|accessdate = 2016-06-26}}</ref>. 4 лістапада 2017 года ў горадзе таксама адкрыты помнік Аляксандру Прахарэнку<ref>{{Cite news|title=В Оренбурге открыли памятник погибшему в Сирии Герою России|url=http://www.mk.ru/politics/2017/11/04/v-orenburge-otkryli-pamyatnik-pogibshemu-v-sirii-geroyu-rossii.html|accessdate=2017-11-05|language=ru-RU}}</ref>. Яшчэ адна мемарыяльная дошка, прысвечаная вайскоўцу, размешчана на тэрыторыі Арэнбургскага прэзідэнцкага кадэцкага вучылішча, дзе раней размяшчалася Арэнбургскае вышэйшае зенітнае ракетнае каманднае вучылішча<ref name="доска2">{{cite web|url =http://ria.ru/society/20160510/1430561207.html|title =В Оренбурге открыли мемориальную доску памяти Александра Прохоренко|publisher = РИА Новости|author = |date = 2016-05-10|accessdate = 2016-06-26}}</ref>. * На радзіме героя ў сяле Гарадкі Тюльганскага раёна ўстаноўлены бюст у двары школы, у якой ён вучыўся. На будынку школы ўстаноўлена мемарыяльная дошка. На Гарадзецкім могілках усталяваны надмагільны помнік<ref>[https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12234243@egNews Кадеты из Оренбурга посетили родину Героя России Александра Прохоренко / mil.ru, 31.05.2019]</ref>. * У памяць Аляксандра Прахарэнкі перайменавана адна з вуліц [[Грозны|Грознага]] (былая вуліца Авіяцыйная). На вуліцы Прахарэнкі ўсталявана мемарыяльная дошка<ref>[https://ria.ru/society/20160902/1475911115.html В Грозном одну из улиц назовут именем Прохоренко, погибшего в Сирии | РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 5 кастрычніка 2016 года на тэрыторыі Ваеннай акадэміі вайсковай супрацьпаветранай абароны УС РФ імя Маршала Савецкага Саюза А. М. Васілеўскага ў [[Смаленск]]у ўсталяваны бюст Аляксандра Прахарэнкі<ref>[http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12098515@egNews В Военной академии войсковой ПВО воздвигнут бюст Героя России старшего лейтенанта Александра Прохоренко, геройски погибшего в Сирии : Министерство обороны Российской Федерации<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * 5 мая 2016 года ў гістарычным амфітэатры сірыйскай Пальміры адбыўся канцэрт аркестра Марыінскага тэатра пад кіраўніцтвам Валерыя Гергіева, прысвечаны памяці Аляксандра Прахарэнкі<ref>{{cite web|author=Luke Harding|title=Palmyra hosts Russian concert after recapture by Syrian forces|url=https://www.theguardian.com/world/2016/may/05/palmyra-amphitheatre-hosts-russian-concert-after-recapture-by-syrian-forces|date=05.05.2016|publisher=TheGuardian.com}}</ref>. * Кампазітар Уладзімір Еўзераў і паэт Юры Баладжараў напісалі песню «Ён не мог інакш», прысвечаную Аляксандру Прахарэнку, якую выканаў спявак Аляксей Хвацкі<ref>{{Cite web |title=Официальный сайт Владимира Евзерова |url=http://www.evzerov.ru/evzerov_video_hvatskii.html |accessdate=28 лістапада 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160604181944/http://www.evzerov.ru/evzerov_video_hvatskii.html |archivedate=4 чэрвеня 2016 |url-status=dead }}</ref>. * 6 жніўня 2017 года помнік Аляксандру Прахарэнку адкрыты ў горадзе [[Вальі-Сота]] ([[Італія]])<ref>{{cite web|url =https://russian.rt.com/world/video/416401-italiya-pamyatnik-prohorenko|title =В Италии открыли памятник погибшему в Сирии Герою России Прохоренко|publisher = [[RT]]|author = |date = 2017-08-06|accessdate = 2017-08-06}}</ref><ref>{{cite web|url=http://iz.ru/629164/2017-08-06/v-italii-otkryli-pamiatnik-pogibshemu-v-sirii-rossiiskomu-ofitceru|title=В Италии открыли памятник погибшему в Сирии российскому офицеру|publisher=Известия|author = |date = 2017-08-06|accessdate = 2017-08-06}}</ref>. * 8 снежня 2017 года, напярэдадні Дня Герояў Айчыны, які адзначаецца 9 снежня, у горадзе-курорце федэральнага значэння [[Зеленаградск]]у адбылося адкрыццё новай вуліцы, названай у гонар Героя Расіі Аляксандра Прахарэнкі і афіцыйнае адкрыццё мемарыяльнай дошкі ў яго гонар<ref>{{Cite news|title=Имя Героя России Александра Прохоренко дали улице в курортном городе под Калининградом|author=|url=http://tass.ru/obschestvo/4797690|work=|date=08 декабря 2017 года}}</ref><ref>{{Cite news|title=В Зеленоградске в честь Героя России назвали улицу|url=https://gov39.ru/news/101/127614/|date=08 декабря 2017 года|accessdate=28 лістапада 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191128203612/https://gov39.ru/news/101/127614/|archivedate=28 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=В Зеленоградске появилась улица, названная в честь героя России, погибшего в Сирии|author=|url=http://vesti-kaliningrad.ru/v-zelenogradske-poyavilas-ulica-nazvannaya-v-chest-geroya-rossii-pogibshego-v-sirii/|work=|date=11 декабря 2017 года}}</ref>. * 29 лістапада 2018 года распараджэннем Урада Расійскай Федэрацыі гары ў [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] прысвоена імя «Аляксандр Прахарэнка»<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201812030033 Распоряжение Правительства Российской Федерации]</ref>. * У маі 2023 года на авіябазе Хмеймім у Сірыі вайскоўцу ўсталяваны помнік<ref>{{cite web|author=|url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12466943@egNews|title=На российской авиабазе Хмеймим в Сирии открыли памятники Героям России генерал-майору Валерию Асапову и старшему лейтенанту Александру Прохоренко|publisher=[[Минобороны России]]|date=2023-05-11|accessdate=|archive-date=2023-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603095352/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12466943@egNews|deadlink=no}}</ref>. == Перадача сям’і Прахарэнкі французскіх узнагарод == У красавіку 2016 года французская сям’я Магэ з горада Манпелье перадала праз пасольства Расіі ў Парыжы ўдаве Аляксандра ордэн Ганаровага легіёна і Ваенны крыж з пальмавай галіной, якія належалі іх сваякам — удзельнікам Другой сусветнай вайны. Па запрашэнні Прэзідэнта Расіі Уладзіміра Пуціна сям’я Магэ прыехала ў РФ, дзе 5 мая 2016 года ў будынку Нацыянальнага цэнтра ўпраўлення абаронай асабіста перадала сямейныя рэліквіі бацьку, маці і брату Аляксандра Прахарэнкі. Бацькам афіцэра ўручаны таксама памятны медаль французскага горада Фламерсан «Бацькам салдата ўзброеных сіл, які загінуў героем»<ref name="ордена1">{{cite web|url =http://ria.ru/world/20160505/1426936957.html|title =Французы передали награды семье погибшего в Сирии российского офицера|publisher = РИА Новости|author = |date = 2016-05-05|accessdate = 2016-06-26}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{warheroes|id=22554|star=Rus}} * [https://vavpvo.ru/nashi-geroi Прохоренко Александр Александрович. Сайт ВА ВПВО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171107010518/https://vavpvo.ru/nashi-geroi |date=7 лістапада 2017 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Прахарэнка Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Героі Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі ваеннай аперацыі Расіі ў Сірыі]] thjrdkdwj9qe5crvallmrb43y51xxnd Дранка (вёска) 0 623702 5155538 4963774 2026-06-18T07:19:41Z M.L.Bot 261 афармленне 5155538 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Дранка (значэнні)}} {{НП-Украіна}} '''Дранка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Дранка́}}) — вёска ў [[Трасцянэцкі раён|Тульчынскім раёне]] [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Тульчынская гарадская грамада|Тульчынскай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Тульчынскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Тульчынскага раёна]] 4lhek5fgkykqlp4wmo40ghml3bnql7g Аляксандр (Раеўскі) 0 630709 5155519 3962606 2026-06-18T05:47:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155519 wikitext text/x-wiki {{Іерарх | імя = Аляксандр (Раеўскі) | імя пры нараджэнні = Аляксандр Сямёнавіч Раеўскі | выява = | апісанне выявы = | тытул = | царква = | абранне = | інтранізацыя = | перыядпачатак = | перыядканец = | папярэднік = | пераемнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | прыняцце манаства = | сан = | хіратонія = | узнагароды = }} '''Епіскап Аляксандр''' (свецкае імя ''Мікалай Раеўскі''; нарадзіўся {{ДН|23|2|1868}}, [[Іваніўка (Васылькіўскі раён)|Іваніўка]], [[Кацярынаслаўская губерня]]  — {{ДС|3|12|1937}}, [[Магілёў]]) — беларускі праваслаўны дзеяч, епіскап. == Біяграфія == Скончыў духоўную семінарыю (1888), 3 курсы [[Кіеўская духоўная акадэмія|Кіеўскай духоўнай акадэмі]]і. Рукапаложаны ў іерэя. Ухіліўся ў абнаўленчы раскол. 26 студзеня 1923 года хіратанісаны ў епіскапа Севастопальскага, вікарыя Таўрычаскага. Пасля пакаяння зноў прыняты ў лона кананічнай [[Руская праваслаўная царква|РПЦ]] і прызначаны епіскапам Керчанскім. Арыштаваны ў 1924 годзе і быў высланы ў [[Масква|Маскву]]. З 1925 года жыў у [[Адэса|Адэсе]], з 1926 года у [[Сімферопаль|Сімферопалі]]. З 1928 года епіскап Курскай, потым Кустанайскай епархій. З 1930 года епіскап Смаленскай, з 1931 года Свярдлоўскай, з 1932 года Данской, з 1933 года Бакінскай, з 1934 года зноў Кустанайскай, з 1935 года Акцюбінскай, з  1936 года Омскай епархій. З 16 кастрычніка 1936 года [[Магілёўскі епіскап |епіскап Магілёўскі]]. Арыштаваны [[3 верасня]] [[1937]] года. [[31 кастрычніка]] [[1937]] года тройкай [[НКУС]] асуджаны за «ўдзел у контррэвалюцыйнай паўстанцкай арганізацыі» да [[Вышэйшая мера пакарання|ВМП]] з канфіскацыяй маёмасці і быў расстраляны. Рэабілітаваны [[16 студзеня]] [[1989]] года<ref>{{Cite web |url=http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-pravaslaynyya/tom-i?id=21478 |title=АЛЯКСАНДР (РАЕЎСКІ) |access-date=1 лютага 2020 |archive-date=31 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131065015/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-pravaslaynyya/tom-i?id=21478 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Смоленский мартиролог; Степанов (Русак) В. Свидетельство обвинения. 1993. Т. 3. С. 227; НАРБ, ІКБР; {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Бакінская і Азербайджанская епархія]] [[Катэгорыя:Епіскапы магілёўскія]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Днепрапятроўскай вобласці]] pxnxbqrcfu9yndkvfxvz5g3o3ueiist Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён) 0 640712 5155332 5146229 2026-06-17T13:57:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155332 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Азярэцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Азярэцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Глыбоцкі раён]] |Уключае = 23 населеныя пункты |Сталіца = [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Глава = Анашкевіч Святлана Вацлаваўна |Назва главы = Старшыня сельсавета |Глава2 = Крывогіна Марына Леанідаўна |Назва главы2 = Кіраўнік справамі |Глава3 = 211806, Віцебская вобласць, Глыбоцкі раён, аг. Азярцы, вул. Савецкая, 33 <ref>[http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/selskizkamiteti/j/ Сельскія выканаўчыя камітэты] Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт</ref> |Назва главы3 = Юрыдычны адрас сельвыканкама |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1770 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 105,9 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён).svg |Памер карты = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = +375 2156 |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/obrubskij/ |Заўвагі = }} '''Азярэ́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]], размешчаны за 11 км ад райцэнтра [[Глыбокае]]. Сельсавет мяжуе з [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскім]], [[Залескі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Залескім]], [[Пліскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Пліскім]], [[Падсвільскі сельсавет|Падсвільскім]] і [[Абрубскі сельсавет|Абрубскім]] сельсаветамі, тэрыторыяй горада Глыбокае. Плошча Азярэцкага сельсавета — 10 586 га. У склад сельсавета ўваходзяць 23 населеныя пункты<ref>[http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/mestsel/ Сельские Советы депутатов Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200507012623/http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/mestsel/ |date=7 мая 2020 }}{{ref-ru|}}</ref>. == Гісторыя == Утвораны [[12 кастрычніка]] [[1940]] года як '''Мамайскі сельсавет''' з цэнтрам у вёсцы [[Мамаі (Глыбоцкі раён)|Мамаі]], у складзе Глыбоцкага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня [[1944]] года — у складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня [[1954]] года — у складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 27 сакавіка 1959 года ў склад сельсавета з [[Залескі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Залескага сельсавета]] перададзены 13 населеных пунктаў ([[Антаполле (Глыбоцкі раён)|Антаполле]], [[Вугляне]], [[Дзмітраўшчына 1|Дзмітраўшчына Першая]], [[Дзмітраўшчына 2|Дзмітраўшчына Другая]], [[Залессе (Азярэцкі сельсавет)|Залессе]], [[Калеснікі (Глыбоцкі раён)|Калеснікі]], [[Кісарэўшчына 1|Кісарэўшчына Першая]], [[Кісарэўшчына 2|Кісарэўшчына Другая]], [[Кухты (Глыбоцкі раён)|Кухты]], [[Малейкава]], [[Паўлова (Глыбоцкі раён)|Паўлова]], [[Прудавое]] і [[Пыршчына]])<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>. З 20 студзеня [[1960]] года сельсавет у складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref>[http://glubmusej.by/be/80-let-glubokskomu-rajonu/farmiravanne-terytoryi-glybotskaga-rajona Фарміраванне тэрыторыі Глыбоцкага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200811031601/http://glubmusej.by/be/80-let-glubokskomu-rajonu/farmiravanne-terytoryi-glybotskaga-rajona |date=11 жніўня 2020 }} Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей</ref>. 20 мая 1960 года ў склад сельсавета з [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Марцыбыліна]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Мамайскага сельсавета 35 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|44}}</ref>. Рашэннем райвыканкама ад [[22 снежня]] [[1981]] года Мамайскі сельскі савет быў перайменаваны ў Азярэцкі з цэнтрам у вёсцы [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]]. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2168 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 97,1 % — [[беларусы]], 1,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[палякі на Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1770 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Склад == * [[Абруб Беразвецкі]] — вёска * [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]] — аграгарадок * [[Арэхаўна (Глыбоцкі раён)|Арэхаўна]] — вёска * [[Бурцы]] — вёска * [[Вугляне]] — вёска * [[Гаркушы]] — вёска * [[Гваздова (Глыбоцкі раён)|Гваздова]] — вёска * [[Гінькі (Азярэцкі сельсавет)|Гінькі]] — вёска * [[Дзмітраўшчына 2]] — вёска * [[Жабінка (Глыбоцкі раён)|Жабінка]] — вёска * [[Залессе (Азярэцкі сельсавет)|Залессе]] — вёска * [[Каміншчына (Азярэцкі сельсавет)|Каміншчына]] — вёска * [[Кісарэўшчына 1]] — вёска * [[Кухты (Глыбоцкі раён)|Кухты]] — вёска * [[Латушкі (Глыбоцкі раён)|Латушкі]] — вёска * [[Мамаі (Глыбоцкі раён)|Мамаі]] — вёска * [[Марцыбыліна]] — аграгарадок * [[Мушкат]] — вёска * [[Пыршчына]] — вёска * [[Пялеўшчына]] — вёска * [[Станулі]] — вёска * [[Хацілаўшчына]] — вёска * [[Шубнікі (Глыбоцкі раён)|Шубнікі]] — вёска == Гаспадарка == На тэрыторыі Азярэцкага сельсавета знаходзяцца: * Камунальнае завадовае сельскагаспадарчае ўнітарнае прадпрыемства «Азярцы» * ААТ Глыбоцкая птушкафабрыка == Транспарт == Транспартныя зносіны з райцэнтрам ажыццяўляюцца па аўтобусных маршрутах: * Глыбокае — Кухты * Глыбокае — Азярцы * Глыбокае — Віцебск == Культура, спорт == * бібліятэка-музей этнаграфіі ў аграгарадку [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]]<ref>[http://cbs.okglub.by/12-bibliyatechnaya-sistema/bibliyateki/64-azyaretskaya-b-ka-muzej-etnagrafii-agragaradka-azyartsy Азярэцкая бібліятэка-музей этнаграфіі аграгарадка «Азярцы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191025123940/http://cbs.okglub.by/12-bibliyatechnaya-sistema/bibliyateki/64-azyaretskaya-b-ka-muzej-etnagrafii-agragaradka-azyartsy |date=25 кастрычніка 2019 }} ДУК Глыбоцкая централізаваная бібліятэчная сістэма</ref> * футбольны клуб «Азярцы» == Славутасці == * [[Спаса-Праабражэнская царква (Мамаі)]], канец XVIII стагоддзя ў вёсцы Мамаі, {{ГККРБ 4|213Г000394}} * Сядзібна-паркавы ансамбль Аскеркаў (XIX ст.) у аграгарадка Азярцы * [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Азярцы)|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла]], 2007 г. (Азярцы) * 7 помнікаў падзеям Вялікай Айчыннай вайны<ref>[http://cbs.okglub.by/elektronnyya-resursy/pomniki-vav/1318-pomniki-vyalikaj-ajchynnaj-vajny-azyaretskaga-selsaveta Помнікі Вялікай Айчыннай вайны Азярэцкага сельсавета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200805101840/http://cbs.okglub.by/elektronnyya-resursy/pomniki-vav/1318-pomniki-vyalikaj-ajchynnaj-vajny-azyaretskaga-selsaveta |date=5 жніўня 2020 }} ДУК Глыбоцкая централізаваная бібліятэчная сістэма</ref> * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]] ля вёскі Арэхаўна * Курганны могільнік, за 1,2 км ад вёскі Мамаі на пагорку — {{ГККРБ 4|213В000395}} {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)}} {{Глыбоцкі раён}} [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)| ]] 78v7ex5o198kb85wuk89zzi36b6k9yl Другі Торуньскі мір 0 641858 5155480 3608354 2026-06-18T02:26:57Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Другі Тарунскі мір]] 5155480 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Другі Тарунскі мір]] g89zr1dagnrqp8zy6nmvcbd4dthraep Азербайджанскі тэхнічны ўніверсітэт 0 645414 5155326 5146218 2026-06-17T13:29:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155326 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Азербайджанскі тэхнічны ўніверсітэт |скарачэнне = АТУ |эмблема = [[Файл:Aztu.png|200px|center]] |выява = |арыгінал = Azərbaycan Texniki Universiteti (ATU) |міжназва = Azerbaijan Technical University (ATU) |ранейшыя = Азербайджанскі політэхнічны інстытут (АзПІ)<br/>Azərbaycan Politexnik İnstitutu (AzPİ) |дэвіз = |заснаваны = [[1950]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = [[1993]] |тып = Тэхнічны ўніверсітэт |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |рэктар = Вілает Валіеў |студэнты = 6000 |замежныя студэнты = 300 |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = 400 |дактары = |прафесары = 70 |выкладчыкі = 600 |размяшчэнне = {{Сцяг|Азербайджан}} [[Баку]], [[Азербайджан]] |метро = |кампус = Гарадскі |адрас = праспект Гусейна Джавіда, 25.<br/>Індэкс: AZ 1148 |сайт = http://aztu.edu.az/azp/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 22 |lat_sec = 13 |lon_dir = E |lon_deg = 49 |lon_min = 48 |lon_sec = 55 |CoordScale = |edu_region = |Commons = |Commons-text = }} '''Азербайджанскі тэхнічны ўніверсітэт''' ({{lang-az|Azərbaycan Texniki Universiteti}}) — вышэйшая тэхнічная дзяржаўная ўстанова адукацыі ў [[Азербайджан]]е. Універсітэт дзейнічае з [[1950]] года і ў цяперашні час з’яўляецца адной з вядучых ВНУ краіны. == Гісторыя == 14 лістапада 1920 года савецкі ўрад пастанавіў закрыць {{нп5|Бакінскі палітэхнікум||en|Baku Polytechnicum}} і замяніць яго Бакінскім політэхнічным інстытутам. У новай школе асноўная ўвага надавалася падрыхтоўцы інжынераў у сельскай гаспадарцы, грамадзянскім будаўніцтве, электрамеханіцы, эканоміцы і нафце. У 1923 годзе школа змяніла назву на Азербайджанскі політэхнічны інстытут. У сакавіку 1929 года [[Камуністычная партыя Азербайджана]] пастанавіла падзяліць установу на тры незалежныя школы, якія ахопліваюць сельскую гаспадарку, эканоміку і нафту. Павялічаныя запатрабаванні інжынераў у іншых абласцях па-за межамі нафты прывялі да пашырэння навучальнага плана школы, і ў 1934 годзе яна змяніла назву на Азербайджанскі прамысловы інстытут (АзПІ), паколькі яна была аб’яднаная з грамадзянскім будаўніцтвам. У [[1950]] годзе ўрад заснаваў асобны Азербайджанскі політэхнічны інстытут (АзПІ). У 1970 годзе ў Гянджы быў заснаваны філіял АзПІ. У 1993 годзе АзПІ змяніў статус і стаў Азербайджанскім тэхнічным універсітэтам<ref>{{Cite web|url=http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?option_lang=rus&orgid=3276|title=Организации: Азербайджанский технический университет, г. Баку, Азербайджан|publisher=www.mathnet.ru|lang=ru|accessdate=2018-05-30|archive-date=3 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603073910/http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?option_lang=rus&orgid=3276|url-status=dead}}</ref>. == Факультэты == * Электратэхніка і энергетыка * Транспартны * Тэхналагічныя машыны * Спецыяльнае абсталяванне і тэхналогіі * Радыётэхніка і сувязь * Металургія * Машынабудаўнічы * Інжынерны бізнес і менеджмент * Дэканат па навучанні замежных студэнтаў * Аўтаматыка і камп’ютарная тэхніка<ref>{{Cite web|url=http://students.az/ru/university/faculty_list/uid_28|title=Список факультетов :: Азербайджанский Технический Университет :: STUDENTS.AZ|publisher=Students.az|lang=ru|accessdate=2018-05-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180525092910/http://students.az/ru/university/faculty_list/uid_28|archivedate=2018-05-25|url-status=dead}}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://aztu.edu.az/azp/ Афіцыйный сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191110051956/http://aztu.edu.az/azp/ |date=10 лістапада 2019 }} {{ref-az}} {{ref-ru}} {{ref-en}} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Азербайджана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Баку]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя тэхнічныя навучальныя ўстановы Азербайджана]] [[Катэгорыя:1950 год у Азербайджане]] tne9bp2lzy0qt96qnqr4lgm5qgpppvd Пратэсты ў Кыргызстане (2020) 0 657647 5155291 4785254 2026-06-17T12:01:47Z Pryhoža 169928 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 5155291 wikitext text/x-wiki {{грамадзянскі канфлікт | загаловак = Пратэсты ў Кыргызстане (2020) | частка = | выява = [[Файл:Протесты_в_Бишкеке_2020.jpg|300пкс]] | апісанне = Зверху злева па гадзінны стрэлцы: Міліцыя разганяе пратэстоўцаў; Пратэстоўцы ламаюць вароты будынка парламента і ўрада ў Бішкеку 5 кастрычніка 2020 года. | дата = [[5 кастрычніка]] — [[16 кастрычніка]] [[2020 год|2020]] | месца = {{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}: [[Бішкек]], [[Ош]] | прычыны = Фальсіфікацыя парламенцкіх выбараў | мэты = • Прызнанне вынікаў выбараў несапраўднымі • Адстаўка прэзідэнта Сааранбая Жээнбекава | метады = [[Мітынг]]і, масавыя беспарадкі. | вынік = * Вынікі парламенцкіх выбараў прызнаныя несапраўднымі <small>(6 кастрычніка)</small> * Прэм'ер-міністр Кіргізіі падаў у адстаўку <small>(6 кастрычніка)</small><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4520705?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop Премьер-министр Киргизии подал в отставку]</ref> * Спікер парламента, мэр Бішкека і чатыры губернатара падалі ў адстаўку <small>(6 кастрычніка)</small><ref>[https://news.rambler.ru/other/44968370-premer-ministr-kirgizii-ushel-v-otstavku-kto-zanyal-post/ Премьер-министр Киргизии ушел в отставку: кто занял пост]</ref> * Няўдалая спроба імпічменту Прэзідэнта <small>(7 кастрычніка)</small> * Адстаўка Прэзідэнта <small>(15 кастрычніка)</small> | статус = | саступкі = | бок1 = {{Сцяг|Кыргызстан}} '''Урад Кыргызстана''' * [[Файл:Logomvd.png|18пкс]] '''МУС Кыргызстана''' * {{Сцяг|Кыргызстан}} Прыхільнікі Сааранбая Жээнбекава ---- * Народныя дружыны<ref>[https://echo.msk.ru/news/2722081-echo.html В Киргизии силовики требуют от всех политических сил сесть за стол переговоров]</ref> | бок2 = '''Прыхільнікі Садыра Жапарава''' ---- * [[Файл:Logo of the Supreme Council of Kyrgyzstan.gif|18пкс]] '''Дэпутаты Жагорку Кенеша'''<ref>[https://rus.azattyk.org/a/30879132.html Садыра Жапарова выдвинули в премьер-министры]</ref> | бок3 = {{Сцяг|Кыргызстан}} '''Пратэстоўцы''' ---- * '''Каардынацыйны савет апазіцыі Кыргызстана'''<ref>[https://interfax.com.ua/news/political/693410.html Пять киргизских партий создали Народный координационный совет]</ref> * Бутун Кыргызстан * [[Файл:Лого_партии_Ата-Мекен.svg|18пкс]] Ата-Мекен * [[Файл:Мамлекеттик_биримдик_жана_мекенчилдик_саясий_партиясы_«Бир_Бол».png|18пкс]] Бір Бол * [[Файл:Саясий партиясы «Республика» (логотип).svg|18пкс]] Рэспубліка * [[Файл:SDPK.svg|18пкс]] СДПК * Замандаш | ключавыяфігуры1 = {{Сцяг|Кыргызстан}} [[Сааранбай Шарыпавіч Жаэнбекаў|Сооронбай Жээнбекаў]] | ключавыяфігуры2 = {{Сцяг|Кыргызстан}} [[Садыр Нургожоевіч Жапараў|Садыр Жапараў]] | ключавыяфігуры3 = {{Сцяг|Кыргызстан}} Адахан Мадумараў ---- {{Сцяг|Кыргызстан}} [[Алмазбек Шаршэнавіч Атамбаеў|Алмазбек Атамбаеў]] ---- [[Файл:Саясий партиясы «Республика» (логотип).svg|18пкс]] Амурбек Бабанаў ---- [[Файл:Лого_партии_Ата-Мекен.svg|18пкс]] Тілек Токтогазіеў | колькі1 = 200-300 | колькі2 = сотні | колькі3 = 7500 | страты1 = | страты2 = | страты3 = 1 чалавек загінуў<ref>[https://ria.ru/20201007/kirgiziya-1578564456.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop Один человек погиб и 911 пострадали в столкновениях в Киргизии]</ref>, яшчэ 1002 звярнуліся ў Міністэрства аховы здароўя па дапамогу<ref>[https://www.gazeta.ru/social/news/2020/10/08/n_15049681.shtml Больше тысячи человек пострадали при беспорядках в Киргизии]</ref> | параненыя = | загінулыя = | арыштаваныя = | заўвагі = }} '''Пратэсты ў Кыргызстане 2020 года''' (таксама палітычны крызіс у Кыргызстане) — акцыі пратэсту, што пачаліся [[5 кастрычніка]] [[2020]] года на тэрыторыі [[Кыргызстан]]а супраць папярэдніх вынікаў выбараў у парламент, якія адбыліся напярэдадні<ref>{{cite web|title = В Бишкеке тысячи людей протестуют против результатов выборов в парламент|website = Deutsche Welle|url = https://www.dw.com/ru/в-бишкеке-тысячи-людей-протестуют-против-результатов-выборов-в-парламент/a-55161326|date = 2020-10-05|accessdate = 2020-10-05}}</ref>. Пратэстоўцы, не згодныя з абвешчанымі вынікамі парламенцкіх выбараў, захапілі будынкі парламента і ўрада і вызвалілі з няволі былога прэзідэнта краіны [[Алмазбек Шаршэнавіч Атамбаеў|Алмазбека Атамбаева]]. == Перадгісторыя == У цэнтры Бішкека ў нядзелю вечарам адразу пасля 20 гадзін прагрымеў салют з нагоды заканчэння выбараў у парламент рэспублікі — Жагорку Кенеша. Кіраўнік ЦВК Нуржан Шайлдабекова пасля апрацоўкі 97,4% бюлетэняў падвяла папярэднія вынікі. Праходзяць наступныя палітычныя партыі: * «Бірімдік» («Адзінства») — 24,5%; * «Мекен Кыргызстан» («Мая радзіма Кіргізія») — 23,9%; * «Кыргызстан» — 8,7%; * «Бутун Кыргызстан» («Адзіная Кіргізія») — 7,1%. Тры лідзіруючыя партыі лічацца праўладнымі. Даныя па графе «Супраць усіх» няпоўныя, у Бішкеку за яе аддалі 4,5% галасоў. Усяго — 1,8%. Гэтыя даныя атрыманы з выкарыстаннем тэхналогіі аўтаматычнага падліку галасоў. Але згодна з заканадаўствам Кыргызстана менавіта ручной падлік бюлетэняў з’яўляецца легітымным. Афіцыйныя вынікі абвесцілі праз 20 дзён. Парог, каб трапіць у парламент, устаноўлены ў 7%<ref>{{cite web|author = Фаляхов Р.|title = «У нас все друг друга знают»: за кого проголосовала Киргизия|website = [[Газета.Ru]]|url = https://www.gazeta.ru/business/2020/10/04/13280605.shtml?updated «У нас все друг друга знают»: за кого проголосовала Киргизия|date = 2020-10-05|accessdate = 2020-10-05}}</ref>. Па папярэдніх даных, выбарчы парог пераадолелі чатыры палітычныя сілы. Партыя «Бірімдік» атрымала 46 дэпутацкіх мандатаў, «Мекен Кыргызстан» — 45, «Кыргызстан» — 16 і «Бутун Кыргызстан» — 13. Адразу 10 з 12 тых, хто прайграў, апазіцыйных партый адмовіліся прызнаваць папярэднія вынікі галасавання. 4 кастрычніка у парламенцкіх выбарах узялі ўдзел 56,5 адсотка з 3,5 мільёны зарэгістраваных выбаршчыкаў. На 120 месцаў у новым складзе парламента прэтэндавалі 16 партый<ref>{{cite web|title = В Киргизии начались массовые протесты против «грязных выборов»|website = [[Lenta.ru]]|url = https://lenta.ru/news/2020/10/05/kyrgyz/|date = 2020-10-05|accessdate = 2020-10-05}}</ref>. == Храналогія == === 5 кастрычніка === [[5 кастрычніка]] [[2020]] г. у цэнтры [[Бішкек]]а пачаўся мітынг супраць папярэдніх вынікаў папярэдніх парламенцкіх выбараў у Кыргызстане. Паводле афіцыйных вынікаў, большасць галасоў набрала праўладная прарасійская Партыя адзінства ("Бірымдык"), якую ўзначальвае Марат Аманкулаў. Каля тысячы прадстаўнікоў апазіцыйных партый "Рэспубліка", "Ата-Мекен" ("Айчына"), Бір Бол і Замандаш прынялі ўдзел у дэманстрацыі супраць магчымай фальсіфікацыі вынікаў<ref>{{cite web|title = В столице Киргизии начались протесты против итогов парламентских выборов|website = [[Znak.com]]|url = https://www.znak.com/2020-10-05/v_stolice_kirgizii_nachalis_protesty_protiv_itogov_parlamentskih_vyborov|date = 2020-10-05|accessdate = 2020-10-05|archiveurl = https://web.archive.org/web/20201012025033/https://www.znak.com/2020-10-05/v_stolice_kirgizii_nachalis_protesty_protiv_itogov_parlamentskih_vyborov|archivedate = 12 кастрычніка 2020|url-status = dead}}</ref>. Увечары 5 кастрычніка пачаліся масавыя беспарадкі і спробы штурму будынка ўрада. Каля дзвюх тысяч чалавек выйшлі на вуліцы Бішкека, сутыкненні з паліцыяй працягваліся. АМАП зноў разагнаў удзельнікаў акцыі з плошчы каля [[Белы дом|Белага дома]]. Пратэстоўцы кінуліся ламаць вароты прэзідэнцкай і ўрадавай рэзідэнцый, пералезлі праз плот і закідалі будынак камянямі. Міліцыя ўжыла слезацечны газ, электрашокавыя гранаты і гумовыя кулі. З абодвух бакоў былі падпалены як мінімум дзве міліцэйскія машыны і адна пажарная машына<ref name="mediazona_stream">{{cite web|title = Столкновения после выборов в парламент Кыргызстана|website = [[Медиазона|Медиазона. Центральная Азия]]|url = https://mediazona.ca/online/2020/10/05/opposition|date = 2020-10-05|accessdate = 2020-10-05}}</ref>. === 6 кастрычніка === [[File:Захваченная пожарная машина.jpg|thumb|Захопленая пажарная машына каля Белага дома]] У 03:19 партал 24.kg паведаміў, што пратэстоўцы ўварваліся ў Белы дом<ref>{{cite web|title = Беспорядки в Бишкеке. Митингующие прорвались на территорию «Белого дома»|website = 24.kg|url = https://24.kg/proisshestvija/167735_besporyadki_vbishkeke_mitinguyuschie_prorvalis_naterritoriyu_belogo_doma/|date = 2020-10-06|accessdate = 2020-10-06}}</ref>. Пратэстоўцы ўварваліся ў будынак Дзяржаўнага камітэта нацыянальнай бяспекі. Праз некалькі хвілін з’явілася паведамленне, што пасля зносу плота пратэстуючымі супрацоўнікі ДКНБ "выйшаў з паднятымі рукамі і сказаў, што яны з людзьмі"<ref>{{cite web|title = Митингующие взяли ГКНБ, силовики сдались. Видео|website = Кактус|url = http://kaktus.media/doc/422627_mitingyushie_vziali_gknb_siloviki_sdalis._video.html|date = 2020-10-06|accessdate = 2020-10-06}}</ref>. Каля паловы на пятую раніцы ў сетцы з’явіліся відэа з пратэстантамі, якія занялі дэпутацкія крэслы ў зале Белага дома, дзе звычайна праходзяць пасяджэнні парламента. Праз некалькі хвілін Sputnik паведаміў, што з ізалятара ГКНБ быў выпушчаны былы прэзідэнт Кыргызстана [[Алмазбек Шаршэнавіч Атамбаеў|Алмазбек Атамбаеў]], арыштаваны летам [[2019 год]]а<ref name=mediazona_stream />. Пазней Цэнтральная выбарчая камісія Кыргызстана прызнала выбары ў парламент несапраўднымі. Член ЦВК Гульнара Джурабаева таксама заявіла, што вядуцца размовы аб магчымым самароспуску камісіі: «Я лічу, што гэтай выбарчай кампаніяй мы дыскрэдытавалі сябе, і таму самым лепшым і правільным у гэтым выпадку будзе рашэнне аб датэрміновым складанні паўнамоцтваў»<ref name="ТАСС">{{cite news |title=ЦИК Киргизии признал прошедшие парламентские выборы недействительными |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9637749 |accessdate=2020-10-06 |work=[[ТАСС]] |date=2020-10-06}}</ref>. Мэр Бішкека Азіз Суракматов падаў у адстаўку, паведаміла яго саветнік Гуля Алмамбетова. Па яе словах, ён напісаў заяву аб адстаўцы па ўласным жаданні. Алмамбетова адзначыла, што Суракматов ніколі не трымаўся за пасаду. «Пацвярджаю, што я асабіста перадала заяву мэра кіраўніку апарата, які перадасць Бішкекскага гарадскому парламенту», — распавяла саветнік<ref>{{cite web|title = Мэр Бишкека подал в отставку|website = [[Rbc.ru]]|url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5f7c2bd89a79475caf738bb5|date = 2020-10-06|accessdate = 2020-10-06}}</ref>. Акрамя Суракматова, свае паўнамоцтвы таксама склалі паўнамоцныя прадстаўнікі ўрада ў Баткенскай, Нарынскай, Таласкай і Ісык-Кульскай абласцях. Усе яны напісалі заявы аб сыходзе па ўласным жаданні<ref>{{cite web|title = Главы городов и областей Киргизии сложили полномочия на фоне протестов в стране|website = [[Znak.com]]|url = https://www.znak.com/2020-10-06/glavy_gorodov_i_oblastey_kirgizii_skladyvayut_polnomochiya_na_fone_protestov_v_strane|date = 2020-10-06|accessdate = 2020-10-06|archiveurl = https://web.archive.org/web/20201010044738/https://www.znak.com/2020-10-06/glavy_gorodov_i_oblastey_kirgizii_skladyvayut_polnomochiya_na_fone_protestov_v_strane|archivedate = 10 кастрычніка 2020|url-status = dead}}</ref>. === 7 кастрычніка === Днём 7 кастрычніка Міністэрства аховы здароўя паведаміла, што за час пратэстаў па медыцынскую дапамогу звярнулася ўжо 911 удзельнікаў вулічных сутыкненняў<ref>{{cite web|title = Смена власти в Кыргызстане. День третий|website = [[Медиазона|Медиазона. Центральная Азия]]|url = https://mediazona.ca/online/2020/10/07/opposition-3#36263|date = 2020-10-07|accessdate = 2020-10-07}}</ref>. У 16:25 з’явілася паведамленне аб тым, што [[Садыр Жапараў]] абвясціў сябе адзіным легітымным прэм’ер-міністрам Кыргызстана<ref>{{cite web|author = Масалиева Ж.|title = Садыр Жапаров назвал себя единственным легитимным премьер-министром|website = 24.kg|url = https://24.kg/obschestvo/168125_sadyir_japarov_nazval_sebya_edinstvennyim_legitimnyim_premer-ministrom/|date = 2020-10-07|accessdate = 2020-10-08}}</ref>. Аднак іншы кандыдат у прэм’ер-міністры Кыргызстана ад партыі «Ата-Мекен» Тілек Тактагазіеў заявіў на мітынгу аб тым, што менавіта ён з’яўляецца легітымным кіраўніком урада, паколькі яго абралі на пасяджэнні Каардынацыйнага савета, заснаванага лідарамі апазіцыйных партый. Тактагазіеў назваў прызначэнне Жапарава незаконным, паколькі дэпутаты ўхвалілі яго пад ціскам некалькіх сотняў прыхільнікаў Садыра Жапарава, якія сабраліся каля гатэля «Достук» падчас пасяджэння парламентарыяў<ref>[https://regnum.ru/news/polit/3084075.html В Киргизии за право управлять страной борются два «премьер-министра»]</ref>. Таксама праціўнікі Жапарава паказвалі на адсутнасць парламенцкага кворуму і парушэнне працэдуры пры яго абранні<ref name="kloop">https://kloop.kg/blog/2020/10/07/pochemu-osuzhdennogo-sadyra-zhaparova-tak-prodvigayut-v-premer-ministry-i-kak-on-stal-tak-populyaren-sredi-nekotoryh-protestuyushhih/</ref>. У Бішкеку і рэгіёнах краіны працягнуліся сутычкі, вечарам 7 кастрычніка ў СМІ з’явіліся паведамленні аб тым, што жыхары Ісык-Кульскай і Нарынскай абласцей напалі на мясцовых пракурораў і прымусілі іх напісаць заявы аб сыходзе<ref>{{cite web|author = Джумашова А.|title = В Кыргызстане нападают на сотрудников прокуратуры|website = 24.kg|url = https://24.kg/obschestvo/168169_vkyirgyizstane_napadayut_nasotrudnikov_prokuraturyi/|date = 2020-10-07|accessdate = 2020-10-08}}</ref>. Група дэпутатаў парламента ініцыявала імпічмент дзеючага прэзідэнта Сооронбая Жээнбекава<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9657727 Группа депутатов парламента Киргизии инициировала импичмент президента]</ref>. === 8 кастрычніка === МУС Кыргызстана паведаміла аб знікненні прэзідэнта краіны С. Жээнбекава. Аднак, як удакладнілі ў ведамстве, яго пошукі не пачаты<ref>[https://360tv.ru/news/mir/mvd-objavilo-chto-mestonahozhdenie-prezidenta-kirgizii-neizvestno/ МВД объявило об исчезновении президента Киргизии]</ref>. У прыватнасці, прэзідэнт абмеркаваў з новым спікерам парламента Мыктыбекам Абдылдаевым пытанне імпічменту Жээнбекава, які быў узняты сярод дэпутатаў днём раней<ref>[https://ria.ru/20201008/kirgiziya-1578811896.html Президент Киргизии обсудил со спикером парламента вопрос импичмента]</ref>. Пагранслужба Кыргызстана паведаміла пра паступленне загаду не выпускаць высокапастаўленых чыноўнікаў з тэрыторыі краіны<ref>[https://ria.ru/20201008/pogransluzhba-1578787609.html Погранслужба Киргизии не выпустит чиновников из страны]</ref>. Камендант Бішкека, таксама выканаўца абавязкаў кіраўніка МУС рэспублікі К. Асанаў расказаў, што міністр унутраных спраў Кіргізіі Джунушаліеў бег «як баязлівец» пасля пачатку беспарадкаў<ref>[https://lenta.ru/news/2020/10/08/sbeg/ Глава МВД Киргизии бежал после начала беспорядков]</ref>. === 9 кастрычніка === Прэзідэнт Жээнбекаў увёў надзвычайнае становішча ў краіне з 20.00 9 кастрычніка да 08.00 21 кастрычніка, аднак у МУС заявілі, што рэжым надзвычайнага здарэння ў сталіцы будзе ўведзены з 10 кастрычніка<ref>[https://ria.ru/20201009/bishkek-1579087525.html МВД Киргизии сообщило, что режим ЧП вводится в Бишкеке с 10 октября]</ref>. У плыні дня ў горадзе была чутная страляніна, а пратэсты працягнуліся<ref>[https://www.rbc.ru/politics/09/10/2020/5f804bcb9a79471bc6b9dc2e На митинге в Бишкеке началась стрельба]</ref>. У прыватнасці, стралялі ў машыну экс-прэзідэнта Кіргізіі Атамбаева, якога пратэстоўцы выпусцілі з СІЗА яшчэ 6 кастрычніка<ref>[https://www.rbc.ru/politics/06/10/2020/5f7b9fc39a79472a343144ba Экс-главу Киргизии Атамбаева освободили из СИЗО]</ref><ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9677397 Неизвестные обстреляли автомобиль экс-президента Киргизии Атамбаева]</ref>. Былы прэм’ер-міністр краіны Сапар Ісакаў заявіў, што ў яго машыну таксама стралялі баявымі патронамі<ref>[https://ria.ru/20201009/strelba-1579074325.html Экс-премьер Киргизии заявил, что в его машину стреляли во время митинга]</ref>. У ходзе сутыкненняў быў паранены апазіцыянер Тілек Тактагазіеў, вылучаны на пасаду першага віцэ-прэм’ера<ref>[https://ria.ru/20201009/bishkek-1579049474.html Несколько человек пострадали во время столкновений в центре Бишкека]</ref><ref>[https://ria.ru/20201009/bishkek-1579056410.html В Бишкеке во время беспорядков ранили оппозиционера Токтогазиева]</ref>. Прэзідэнт Кыргызстана Жээнбекаў падпісаў указ аб адстаўцы прэм’ер-міністра і ўрада<ref>[https://360tv.ru/news/mir/prezident-kirgizii-podpisal-ukaz-ob-otstavke-pravitelstva/ Президент Киргизии подписал указ об отставке правительства]</ref>. Таксама ён заявіў што згодны на добраахвотнае складанне паўнамоцтваў, але толькі пасля фарміравання новага ўрада і стабілізацыі сітуацыі ў краіне<ref>[https://www.interfax.ru/world/730695 Президент Киргизии согласен на отставку из-за чувства, что его время ушло]</ref>. Ужо ўвечары ў сетцы з’явіліся відэа заезду ў Бішкек ваеннай тэхнікі<ref>[https://lenta.ru/news/2020/10/09/teh/ Ввод военной техники в Бишкек попал на видео]</ref>. === 10 кастрычніка === Парламент аднагалосна зацвердзіў новы склад урада і Садыра Жапарава ў якасці прэм’ер-міністра Кыргызстана<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9683761 Парламент Киргизии утвердил новый состав правительства. Премьером стал Садыр Жапаров]</ref>. Новы кіраўнік урада Жапараў, у сваю чаргу, заявіў, што прэзідэнт Жээнбекаў сыдзе ў адстаўку на працягу двух-трох дзён<ref>[https://ria.ru/20201010/kirgiziya-1579193712.html Жапаров заявил, что президент Киргизии может уйти с поста в ближайшие дни]</ref>. У выпадку адстаўкі кіраўніка дзяржавы, выконваць яго абавязкі павінен буў спікер парламента Мыктыбек Абдылдаеў. Аднак той сам падаў у адстаўку, патлумачыўшы гэта крытыкай у яго бок. Зараз усе абавязкі кіраўніка дзяржавы павінны будуць перайсці да прэм’ер-міністра Жапарава. Апошні ўжо заявіў, што не стане ўдзельнічаць у новых выбарах, а будзе толькі часова кіраваць урадам у пераходны перыяд<ref>[https://uz.sputniknews.ru/world/20201010/15157354/Glava-Kyrgyzstana-Sooronbay-Zheenbekov-podast-v-otstavku.html Глава Кыргызстана Сооронбай Жээнбеков подаст в отставку]</ref><ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5f81abd79a79479ab0eaa0df Спикер парламента Киргизии подал в отставку]</ref>. Былы прэзідэнт Кыргызстана Алмазбек Атамбаеў быў затрыманы супрацоўнікамі спецпадраздзялення міліцыі, у Генеральнай пракуратуры яго вызваленне палічылі незаконным. Яму таксама ставіцца ў віну арганізацыя масавых беспарадкаў<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9682925 Экс-президента Киргизии Атамбаева задержали]</ref>. У гэты ж дзень у рамках крымінальнай справы па факце арганізацыі масавых беспарадкаў быў затрыманы абвешчаны падчас масавых хваляванняў камендант Бішкека і выканаўца абавязкаў міністра ўнутраных спраў Курсан Асанаў<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9683833 В Киргизии задержали бывшего замглавы МВД, объявившего себя комендантом Бишкека] </ref>. Прэзідэнт Жээнбекаў адправіў у адстаўку сакратара Савета бяспекі краіны Даміра Сагынбаева і намесніка сакратара Амурбека Суваналіева. Новым намеснікам Савета прызначаны Жаныбек Капараў<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9682859 Президент Киргизии уволил секретаря Совета безопасности]</ref>. === 11 кастрычніка === Ваенныя заявілі аб стабілізацыі сітуацыі ў Бішкеку<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4528845 В Бишкеке сообщили о стабилизации ситуации]</ref>. Нядзельны дзень стаў першым з 5 кастрычніка, калі не праводзілася акцый пратэсту<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9688211 В Киргизии прошел первый день без протестов после выборов в парламент]</ref>. Аднак са сканчэннем фазы пратэстаў не наступіла канчатак стадыі палітычнага крызісу. Віцэ-спікер парламента Аіда Касымаліева заявіла аб нелегітымнасці прызначэння новага прэм’ер-міністра краіны Жапарава ў сілу адсутнасці патрабаванага Канстытуцыяй кворуму колькасці дэпутатаў і ўмоў для яго правядзення. Яна паведаміла, што выконваючым абавязкі прэм’ера Кыргызстана працягвае заставацца Алмазбек Баатырбекаў. Некалькі дэпутатаў парламента як ад апазіцыйных, так і ад праўладных фракцый таксама заявілі аб незаконным зацвярджэнні кіраўніка ўрада на гэтую пасаду. Пры гэтым прэзідэнт Кыргызстана да гэтага часу не падпісаў указ аб прызначэнні Жапарава прэм’ерам<ref>[https://www.interfax.ru/world/731001 Вице-спикер парламента Киргизии назвала назначение премьера незаконным]</ref>. Нягледзячы на гэта, Садыр Жапараў прызначыў кіраўніком МУС палкоўніка міліцыі Улана Ніязбекова<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9686053 Новый премьер Киргизии Жапаров назначил главой МВД Улана Ниязбекова]</ref>. === 12 кастрычніка === У Бішкеку быў паўторна ўведзены рэжым надзвычайнага становішча, пратэстоўцы перадалі будынак парламента ўлады<ref>{{cite web|title = В Бишкеке повторно ввели ЧП, здание парламента передали властям|website = РБК Украина|url = https://news.rbc.ua/rus/politics/bishkeke-povtorno-vveli-chp-zdanie-parlamenta-1602489141.html|date = 2020-10-12|accessdate = 2020-10-12}}</ref>. === 13 кастрычніка === Прэзідэнт Кыргызстана Жээнбекаў прызнаў незаконным рашэнне парламента аб прызначэнні новага складу кабміна на чале з Садырам Жапаравым 10 кастрычніка<ref>{{cite web|title = Президент Киргизии признал незаконным назначение премьера|website = РБК Украина|url = https://www.rbc.ua/rus/news/prezident-kirgizii-priznal-nezakonnym-naznachenie-1602592981.html|date = 2020-10-13|accessdate = 2020-10-13}}</ref>. === 14 кастрычніка === [[File:Старый площадь.jpg|thumb|Прыхільнікі Садыра Жапарава ў старой плошчы]] Прэзідэнт Кыргызстана Жээнбекаў падпісаў указ аб прызначэнні новага складу ўрада на чале з прэм’ер-міністрам Садырам Жапаравым<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9714127 Президент Киргизии подписал указ о назначении нового кабмина во главе с Жапаровым]</ref>. На Старой плошчы ля Дома ўрада зноў сабраліся пратэстоўцы і запатрабавалі адстаўкі прэзідэнта краіны. Прэм’ер-міністр Садыр Жапараў выйшаў да сваіх прыхільнікаў і заявіў, што працягне перамовы з прэзідэнтам аб адстаўцы апошняга заўтра<ref>[https://www.kp.kg/online/news/4047347/ Садыр Жапаров попросил своих сторонников разойтись]</ref>. У далейшым, кіраўнік ён распавёў, што разлічвае на адстаўку прэзідэнт краіны Жээнбекава да канца бягучага дня<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9714537 Премьер Киргизии рассчитывает, что президент подаст в отставку до конца дня]</ref>. Прэс-сакратар кіргізскага лідара Талганай Стамаліева паведаміла, што Жээнбекаў пацвердзіў інфармацыю пра сваю адстаўку пасля паўторных парламенцкіх выбараў у рэспубліцы<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4530940 Президент Киргизии намерен уйти в отставку после парламентских выборов]</ref>. === 15 кастрычніка === Жээнбекаў абвясціў аб сваёй адстаўцы. У звароце ён паказаў, што не трымаецца за ўладу і не жадае застацца ў гісторыі краіны як прэзідэнт, які праліў кроў і страляў у сваіх грамадзян. Ён заклікаў прэм’ер-міністра Садыра Жапарава і іншых палітыкаў «адвесці сваіх прыхільнікаў са сталіцы краіны і вярнуць мірнае жыццё» жыхарам сталіцы<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9724307 Президент Киргизии ушел в отставку]</ref>. Пытанне аб адстаўцы было разгледжана на пазачарговым пасяджэнні парламента 16 кастрычніка. Паўнамоцтвы прэзідэнта павінны перайсці новаму спікеру парламента Канатбеку Ісаеву, абранаму 13 кастрычніка<ref>[https://lenta.ru/news/2020/10/15/zhogorku/ Парламент Киргизии назвал дату рассмотрения отставки президента]</ref>. Аднак неўзабаве прэм’ер-міністр краіны Садыр Жапаров заявіў, што атрымаў усё абавязкі прэзідэнта краіны, так як спікер парламента Канат Ісаеў адмовіўся ад адпаведных паўнамоцтваў<ref>[https://www.interfax.ru/world/731684 Премьер Киргизии Жапаров заявил о получении им полномочий президента]</ref>. Датэрміновыя прэзідэнцкія выбары пройдуць на працягу трох месяцаў пасля адстаўкі Жээнбекава<ref>[https://www.interfax.ru/world/731675 Президентские выборы в Киргизии проведут в течение трех месяцев]</ref>. У той жа час акцыі пратэсту працягваліся каля гасцініцы «Ісык-Куль» каля дзяржаўнай рэзідэнцыі Жээнбекава. Дэманстранты святкавалі адстаўку прэзідэнта і высунулі патрабаванне аб роспуску парламента<ref>[https://lenta.ru/news/2020/10/15/opyat/ Митингующие обрадовались уходу президента Киргизии и выдвинули новое требование]</ref>. === 16 кастрычніка === Парламент Кыргызстана на пазачарговым пасяджэнні зняў рэжым надзвычайнага здарэння ў Бішкеку і прыняў адстаўку прэзідэнта Жээнбекава. Выконваючым абавязкі прэзідэнта стаў Садыр Жапараў<ref>[https://kloop.kg/blog/2020/10/16/live-parlament-sobiraetsya-na-vneocherednoe-zasedanie-kotoromu-predshestvovala-otstavku-prezidenta/ Парламент принял отставку президента, и.о. стал Жапаров], 16 октября 2020</ref>. == Міжнародная рэакцыя == Бюро па дэмакратычных інстытутах і правах чалавека [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]] выказала заклапочанасць у сувязі з «годнымі даверу абвінавачваннямі пра подкуп галасоў» на выбарах у Кыргызстане<ref>[https://www.dw.com/ru/в-бишкеке-тысячи-людей-протестуют-против-результатов-выборов-в-парламент/a-55161326 В Бишкеке тысячи людей протестуют против результатов выборов в парламент]</ref>. У [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|АДКБ]] пракаментавалі сітуацыю ў Кыргызстане: «У Сакратарыяце АДКБ з занепакоенасцю ўспрынялі тое, што адбываецца ў Кыргызстане. Мы ўважліва сочым за сітуацыяй і за яе развіццём», — сказаў Зайнетдзінаў. Таксама прэс-сакратар паведаміў: «У АДКБ ад кыргызскага боку не было ніякіх зваротаў краіны па дапамогу. У сваю чаргу, лічым, што гэта ўнутраная справа краіны, і ўпэўненыя, што з праблемамі, што ўзніклі праблемамі Кыргызстан справіцца самастойна»<ref>{{cite web|title = В ОДКБ прокомментировали ситуацию в Киргизии|website = [[Ria.ru]]|url = https://ria.ru/20201006/kirgiziya-1578384065.html|date = 2020-10-06|accessdate = 2020-10-06}}</ref>. [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюз]] выказаўся пра сітуацыю ў Кыргызстане, паклікаўшы ўсе палітычныя сілы да мірнага ўрэгулявання. У заяве, якую распаўсюдзіла знешнепалітычная служба блока краін, ЕС прымае да ведама адмену вынікаў парламенцкіх выбараў і нагадвае пра неабходнасць дзейнічаць у рамках канстытуцыі. «Мы з нецярпеннем чакаем правядзення новых, якія заслугоўваюць даверу, празрыстых і інклюзіўных выбараў», — прыводзіць агенцтва яго тэкст<ref>{{cite web|title = Евросоюз высказался о ситуации в Киргизии|website = [[ТАСС]]|url = https://lenta.ru/news/2020/10/06/es_kirg/|date = 2020-10-07|accessdate = 2020-10-07}}</ref>. Пасольства ЗША ў Кыргызстане выказала заклапочанасць спробамі арганізаваных злачынных груповак паўплываць на палітыку<ref>https://russian.rt.com/ussr/news/792279-ssha-situaciya-kirgiziya</ref><ref>{{Cite web |url=https://kg.usembassy.gov/ru/statement-on-threats-to-the-kyrgyz-constitutional-order-ru/ |title=Архіўная копія |access-date=18 кастрычніка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201017140746/https://kg.usembassy.gov/ru/statement-on-threats-to-the-kyrgyz-constitutional-order-ru/ |archivedate=17 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}</ref> == Вынікі і наступствы == 15 кастрычніка 2020 года, праз 10 дзён пасля пачатку пратэстаў, прэзідэнт Кыргызскай рэспублікі Сааранбай Шарыпавіч Жээнбекаў добраахвотна пайшоў у адстаўку. Ён матываваў гэта наступным: {{cquote|Я не трымаюся за ўладу. Не хачу застацца ў гісторыі Кыргызстана як прэзідэнт, які праліў кроў і страляў ва ўласных грамадзян}} == Зноскі == {{Reflist|2}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Пратэсты 2020 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2020 года]] h1e6cv5zegonki72b17b1h4kbb1gax6 5155425 5155291 2026-06-17T19:11:26Z M.L.Bot 261 не той "Белы дом" 5155425 wikitext text/x-wiki {{грамадзянскі канфлікт | загаловак = Пратэсты ў Кыргызстане (2020) | частка = | выява = [[Файл:Протесты_в_Бишкеке_2020.jpg|300пкс]] | апісанне = Зверху злева па гадзінны стрэлцы: Міліцыя разганяе пратэстоўцаў; Пратэстоўцы ламаюць вароты будынка парламента і ўрада ў Бішкеку 5 кастрычніка 2020 года. | дата = [[5 кастрычніка]] — [[16 кастрычніка]] [[2020 год|2020]] | месца = {{Сцягафікацыя|Кыргызстан}}: [[Бішкек]], [[Ош]] | прычыны = Фальсіфікацыя парламенцкіх выбараў | мэты = • Прызнанне вынікаў выбараў несапраўднымі • Адстаўка прэзідэнта Сааранбая Жээнбекава | метады = [[Мітынг]]і, масавыя беспарадкі. | вынік = * Вынікі парламенцкіх выбараў прызнаныя несапраўднымі <small>(6 кастрычніка)</small> * Прэм'ер-міністр Кіргізіі падаў у адстаўку <small>(6 кастрычніка)</small><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4520705?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop Премьер-министр Киргизии подал в отставку]</ref> * Спікер парламента, мэр Бішкека і чатыры губернатара падалі ў адстаўку <small>(6 кастрычніка)</small><ref>[https://news.rambler.ru/other/44968370-premer-ministr-kirgizii-ushel-v-otstavku-kto-zanyal-post/ Премьер-министр Киргизии ушел в отставку: кто занял пост]</ref> * Няўдалая спроба імпічменту Прэзідэнта <small>(7 кастрычніка)</small> * Адстаўка Прэзідэнта <small>(15 кастрычніка)</small> | статус = | саступкі = | бок1 = {{Сцяг|Кыргызстан}} '''Урад Кыргызстана''' * [[Файл:Logomvd.png|18пкс]] '''МУС Кыргызстана''' * {{Сцяг|Кыргызстан}} Прыхільнікі Сааранбая Жээнбекава ---- * Народныя дружыны<ref>[https://echo.msk.ru/news/2722081-echo.html В Киргизии силовики требуют от всех политических сил сесть за стол переговоров]</ref> | бок2 = '''Прыхільнікі Садыра Жапарава''' ---- * [[Файл:Logo of the Supreme Council of Kyrgyzstan.gif|18пкс]] '''Дэпутаты Жагорку Кенеша'''<ref>[https://rus.azattyk.org/a/30879132.html Садыра Жапарова выдвинули в премьер-министры]</ref> | бок3 = {{Сцяг|Кыргызстан}} '''Пратэстоўцы''' ---- * '''Каардынацыйны савет апазіцыі Кыргызстана'''<ref>[https://interfax.com.ua/news/political/693410.html Пять киргизских партий создали Народный координационный совет]</ref> * Бутун Кыргызстан * [[Файл:Лого_партии_Ата-Мекен.svg|18пкс]] Ата-Мекен * [[Файл:Мамлекеттик_биримдик_жана_мекенчилдик_саясий_партиясы_«Бир_Бол».png|18пкс]] Бір Бол * [[Файл:Саясий партиясы «Республика» (логотип).svg|18пкс]] Рэспубліка * [[Файл:SDPK.svg|18пкс]] СДПК * Замандаш | ключавыяфігуры1 = {{Сцяг|Кыргызстан}} [[Сааранбай Шарыпавіч Жаэнбекаў|Сооронбай Жээнбекаў]] | ключавыяфігуры2 = {{Сцяг|Кыргызстан}} [[Садыр Нургожоевіч Жапараў|Садыр Жапараў]] | ключавыяфігуры3 = {{Сцяг|Кыргызстан}} Адахан Мадумараў ---- {{Сцяг|Кыргызстан}} [[Алмазбек Шаршэнавіч Атамбаеў|Алмазбек Атамбаеў]] ---- [[Файл:Саясий партиясы «Республика» (логотип).svg|18пкс]] Амурбек Бабанаў ---- [[Файл:Лого_партии_Ата-Мекен.svg|18пкс]] Тілек Токтогазіеў | колькі1 = 200-300 | колькі2 = сотні | колькі3 = 7500 | страты1 = | страты2 = | страты3 = 1 чалавек загінуў<ref>[https://ria.ru/20201007/kirgiziya-1578564456.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop Один человек погиб и 911 пострадали в столкновениях в Киргизии]</ref>, яшчэ 1002 звярнуліся ў Міністэрства аховы здароўя па дапамогу<ref>[https://www.gazeta.ru/social/news/2020/10/08/n_15049681.shtml Больше тысячи человек пострадали при беспорядках в Киргизии]</ref> | параненыя = | загінулыя = | арыштаваныя = | заўвагі = }} '''Пратэсты ў Кыргызстане 2020 года''' (таксама палітычны крызіс у Кыргызстане) — акцыі пратэсту, што пачаліся [[5 кастрычніка]] [[2020]] года на тэрыторыі [[Кыргызстан]]а супраць папярэдніх вынікаў выбараў у парламент, якія адбыліся напярэдадні<ref>{{cite web|title = В Бишкеке тысячи людей протестуют против результатов выборов в парламент|website = Deutsche Welle|url = https://www.dw.com/ru/в-бишкеке-тысячи-людей-протестуют-против-результатов-выборов-в-парламент/a-55161326|date = 2020-10-05|accessdate = 2020-10-05}}</ref>. Пратэстоўцы, не згодныя з абвешчанымі вынікамі парламенцкіх выбараў, захапілі будынкі парламента і ўрада і вызвалілі з няволі былога прэзідэнта краіны [[Алмазбек Шаршэнавіч Атамбаеў|Алмазбека Атамбаева]]. == Перадгісторыя == У цэнтры Бішкека ў нядзелю вечарам адразу пасля 20 гадзін прагрымеў салют з нагоды заканчэння выбараў у парламент рэспублікі — Жагорку Кенеша. Кіраўнік ЦВК Нуржан Шайлдабекова пасля апрацоўкі 97,4% бюлетэняў падвяла папярэднія вынікі. Праходзяць наступныя палітычныя партыі: * «Бірімдік» («Адзінства») — 24,5%; * «Мекен Кыргызстан» («Мая радзіма Кіргізія») — 23,9%; * «Кыргызстан» — 8,7%; * «Бутун Кыргызстан» («Адзіная Кіргізія») — 7,1%. Тры лідзіруючыя партыі лічацца праўладнымі. Даныя па графе «Супраць усіх» няпоўныя, у Бішкеку за яе аддалі 4,5% галасоў. Усяго — 1,8%. Гэтыя даныя атрыманы з выкарыстаннем тэхналогіі аўтаматычнага падліку галасоў. Але згодна з заканадаўствам Кыргызстана менавіта ручной падлік бюлетэняў з’яўляецца легітымным. Афіцыйныя вынікі абвесцілі праз 20 дзён. Парог, каб трапіць у парламент, устаноўлены ў 7%<ref>{{cite web|author = Фаляхов Р.|title = «У нас все друг друга знают»: за кого проголосовала Киргизия|website = [[Газета.Ru]]|url = https://www.gazeta.ru/business/2020/10/04/13280605.shtml?updated «У нас все друг друга знают»: за кого проголосовала Киргизия|date = 2020-10-05|accessdate = 2020-10-05}}</ref>. Па папярэдніх даных, выбарчы парог пераадолелі чатыры палітычныя сілы. Партыя «Бірімдік» атрымала 46 дэпутацкіх мандатаў, «Мекен Кыргызстан» — 45, «Кыргызстан» — 16 і «Бутун Кыргызстан» — 13. Адразу 10 з 12 тых, хто прайграў, апазіцыйных партый адмовіліся прызнаваць папярэднія вынікі галасавання. 4 кастрычніка у парламенцкіх выбарах узялі ўдзел 56,5 адсотка з 3,5 мільёны зарэгістраваных выбаршчыкаў. На 120 месцаў у новым складзе парламента прэтэндавалі 16 партый<ref>{{cite web|title = В Киргизии начались массовые протесты против «грязных выборов»|website = [[Lenta.ru]]|url = https://lenta.ru/news/2020/10/05/kyrgyz/|date = 2020-10-05|accessdate = 2020-10-05}}</ref>. == Храналогія == === 5 кастрычніка === [[5 кастрычніка]] [[2020]] года ў цэнтры [[Бішкек]]а пачаўся мітынг супраць папярэдніх вынікаў папярэдніх парламенцкіх выбараў у Кыргызстане. Паводле афіцыйных вынікаў, большасць галасоў набрала праўладная прарасійская Партыя адзінства ("Бірымдык"), якую ўзначальвае Марат Аманкулаў. Каля тысячы прадстаўнікоў апазіцыйных партый "Рэспубліка", "Ата-Мекен" ("Айчына"), Бір Бол і Замандаш прынялі ўдзел у дэманстрацыі супраць магчымай фальсіфікацыі вынікаў<ref>{{cite web|title = В столице Киргизии начались протесты против итогов парламентских выборов|website = [[Znak.com]]|url = https://www.znak.com/2020-10-05/v_stolice_kirgizii_nachalis_protesty_protiv_itogov_parlamentskih_vyborov|date = 2020-10-05|accessdate = 2020-10-05|archiveurl = https://web.archive.org/web/20201012025033/https://www.znak.com/2020-10-05/v_stolice_kirgizii_nachalis_protesty_protiv_itogov_parlamentskih_vyborov|archivedate = 12 кастрычніка 2020|url-status = dead}}</ref>. Увечары 5 кастрычніка пачаліся масавыя беспарадкі і спробы штурму будынка ўрада. Каля дзвюх тысяч чалавек выйшлі на вуліцы Бішкека, сутыкненні з паліцыяй працягваліся. АМАП зноў разагнаў удзельнікаў акцыі з плошчы каля Белага дома. Пратэстоўцы кінуліся ламаць вароты прэзідэнцкай і ўрадавай рэзідэнцый, пералезлі праз плот і закідалі будынак камянямі. Міліцыя ўжыла слезацечны газ, электрашокавыя гранаты і гумавыя кулі. З абодвух бакоў былі падпалены як мінімум дзве міліцэйскія машыны і адна пажарная машына<ref name="mediazona_stream">{{cite web|title = Столкновения после выборов в парламент Кыргызстана|website = [[Медиазона|Медиазона. Центральная Азия]]|url = https://mediazona.ca/online/2020/10/05/opposition|date = 2020-10-05|accessdate = 2020-10-05}}</ref>. === 6 кастрычніка === [[File:Захваченная пожарная машина.jpg|thumb|Захопленая пажарная машына каля Белага дома]] У 03:19 партал 24.kg паведаміў, што пратэстоўцы ўварваліся ў Белы дом<ref>{{cite web|title = Беспорядки в Бишкеке. Митингующие прорвались на территорию «Белого дома»|website = 24.kg|url = https://24.kg/proisshestvija/167735_besporyadki_vbishkeke_mitinguyuschie_prorvalis_naterritoriyu_belogo_doma/|date = 2020-10-06|accessdate = 2020-10-06}}</ref>. Пратэстоўцы ўварваліся ў будынак Дзяржаўнага камітэта нацыянальнай бяспекі. Праз некалькі хвілін з’явілася паведамленне, што пасля зносу плота пратэстуючымі супрацоўнікі ДКНБ "выйшаў з паднятымі рукамі і сказаў, што яны з людзьмі"<ref>{{cite web|title = Митингующие взяли ГКНБ, силовики сдались. Видео|website = Кактус|url = http://kaktus.media/doc/422627_mitingyushie_vziali_gknb_siloviki_sdalis._video.html|date = 2020-10-06|accessdate = 2020-10-06}}</ref>. Каля паловы на пятую раніцы ў сетцы з’явіліся відэа з пратэстантамі, якія занялі дэпутацкія крэслы ў зале Белага дома, дзе звычайна праходзяць пасяджэнні парламента. Праз некалькі хвілін Sputnik паведаміў, што з ізалятара ГКНБ быў выпушчаны былы прэзідэнт Кыргызстана [[Алмазбек Шаршэнавіч Атамбаеў|Алмазбек Атамбаеў]], арыштаваны летам [[2019 год]]а<ref name=mediazona_stream />. Пазней Цэнтральная выбарчая камісія Кыргызстана прызнала выбары ў парламент несапраўднымі. Член ЦВК Гульнара Джурабаева таксама заявіла, што вядуцца размовы аб магчымым самароспуску камісіі: «Я лічу, што гэтай выбарчай кампаніяй мы дыскрэдытавалі сябе, і таму самым лепшым і правільным у гэтым выпадку будзе рашэнне аб датэрміновым складанні паўнамоцтваў»<ref name="ТАСС">{{cite news |title=ЦИК Киргизии признал прошедшие парламентские выборы недействительными |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9637749 |accessdate=2020-10-06 |work=[[ТАСС]] |date=2020-10-06}}</ref>. Мэр Бішкека Азіз Суракматов падаў у адстаўку, паведаміла яго саветнік Гуля Алмамбетова. Па яе словах, ён напісаў заяву аб адстаўцы па ўласным жаданні. Алмамбетова адзначыла, што Суракматов ніколі не трымаўся за пасаду. «Пацвярджаю, што я асабіста перадала заяву мэра кіраўніку апарата, які перадасць Бішкекскага гарадскому парламенту», — распавяла саветнік<ref>{{cite web|title = Мэр Бишкека подал в отставку|website = [[Rbc.ru]]|url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5f7c2bd89a79475caf738bb5|date = 2020-10-06|accessdate = 2020-10-06}}</ref>. Акрамя Суракматова, свае паўнамоцтвы таксама склалі паўнамоцныя прадстаўнікі ўрада ў Баткенскай, Нарынскай, Таласкай і Ісык-Кульскай абласцях. Усе яны напісалі заявы аб сыходзе па ўласным жаданні<ref>{{cite web|title = Главы городов и областей Киргизии сложили полномочия на фоне протестов в стране|website = [[Znak.com]]|url = https://www.znak.com/2020-10-06/glavy_gorodov_i_oblastey_kirgizii_skladyvayut_polnomochiya_na_fone_protestov_v_strane|date = 2020-10-06|accessdate = 2020-10-06|archiveurl = https://web.archive.org/web/20201010044738/https://www.znak.com/2020-10-06/glavy_gorodov_i_oblastey_kirgizii_skladyvayut_polnomochiya_na_fone_protestov_v_strane|archivedate = 10 кастрычніка 2020|url-status = dead}}</ref>. === 7 кастрычніка === Днём 7 кастрычніка Міністэрства аховы здароўя паведаміла, што за час пратэстаў па медыцынскую дапамогу звярнулася ўжо 911 удзельнікаў вулічных сутыкненняў<ref>{{cite web|title = Смена власти в Кыргызстане. День третий|website = [[Медиазона|Медиазона. Центральная Азия]]|url = https://mediazona.ca/online/2020/10/07/opposition-3#36263|date = 2020-10-07|accessdate = 2020-10-07}}</ref>. У 16:25 з’явілася паведамленне аб тым, што [[Садыр Жапараў]] абвясціў сябе адзіным легітымным прэм’ер-міністрам Кыргызстана<ref>{{cite web|author = Масалиева Ж.|title = Садыр Жапаров назвал себя единственным легитимным премьер-министром|website = 24.kg|url = https://24.kg/obschestvo/168125_sadyir_japarov_nazval_sebya_edinstvennyim_legitimnyim_premer-ministrom/|date = 2020-10-07|accessdate = 2020-10-08}}</ref>. Аднак іншы кандыдат у прэм’ер-міністры Кыргызстана ад партыі «Ата-Мекен» Тілек Тактагазіеў заявіў на мітынгу аб тым, што менавіта ён з’яўляецца легітымным кіраўніком урада, паколькі яго абралі на пасяджэнні Каардынацыйнага савета, заснаванага лідарамі апазіцыйных партый. Тактагазіеў назваў прызначэнне Жапарава незаконным, паколькі дэпутаты ўхвалілі яго пад ціскам некалькіх сотняў прыхільнікаў Садыра Жапарава, якія сабраліся каля гатэля «Достук» падчас пасяджэння парламентарыяў<ref>[https://regnum.ru/news/polit/3084075.html В Киргизии за право управлять страной борются два «премьер-министра»]</ref>. Таксама праціўнікі Жапарава паказвалі на адсутнасць парламенцкага кворуму і парушэнне працэдуры пры яго абранні<ref name="kloop">https://kloop.kg/blog/2020/10/07/pochemu-osuzhdennogo-sadyra-zhaparova-tak-prodvigayut-v-premer-ministry-i-kak-on-stal-tak-populyaren-sredi-nekotoryh-protestuyushhih/</ref>. У Бішкеку і рэгіёнах краіны працягнуліся сутычкі, вечарам 7 кастрычніка ў СМІ з’явіліся паведамленні аб тым, што жыхары Ісык-Кульскай і Нарынскай абласцей напалі на мясцовых пракурораў і прымусілі іх напісаць заявы аб сыходзе<ref>{{cite web|author = Джумашова А.|title = В Кыргызстане нападают на сотрудников прокуратуры|website = 24.kg|url = https://24.kg/obschestvo/168169_vkyirgyizstane_napadayut_nasotrudnikov_prokuraturyi/|date = 2020-10-07|accessdate = 2020-10-08}}</ref>. Група дэпутатаў парламента ініцыявала імпічмент дзеючага прэзідэнта Сооронбая Жээнбекава<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9657727 Группа депутатов парламента Киргизии инициировала импичмент президента]</ref>. === 8 кастрычніка === МУС Кыргызстана паведаміла аб знікненні прэзідэнта краіны С. Жээнбекава. Аднак, як удакладнілі ў ведамстве, яго пошукі не пачаты<ref>[https://360tv.ru/news/mir/mvd-objavilo-chto-mestonahozhdenie-prezidenta-kirgizii-neizvestno/ МВД объявило об исчезновении президента Киргизии]</ref>. У прыватнасці, прэзідэнт абмеркаваў з новым спікерам парламента Мыктыбекам Абдылдаевым пытанне імпічменту Жээнбекава, які быў узняты сярод дэпутатаў днём раней<ref>[https://ria.ru/20201008/kirgiziya-1578811896.html Президент Киргизии обсудил со спикером парламента вопрос импичмента]</ref>. Пагранслужба Кыргызстана паведаміла пра паступленне загаду не выпускаць высокапастаўленых чыноўнікаў з тэрыторыі краіны<ref>[https://ria.ru/20201008/pogransluzhba-1578787609.html Погранслужба Киргизии не выпустит чиновников из страны]</ref>. Камендант Бішкека, таксама выканаўца абавязкаў кіраўніка МУС рэспублікі К. Асанаў расказаў, што міністр унутраных спраў Кіргізіі Джунушаліеў бег «як баязлівец» пасля пачатку беспарадкаў<ref>[https://lenta.ru/news/2020/10/08/sbeg/ Глава МВД Киргизии бежал после начала беспорядков]</ref>. === 9 кастрычніка === Прэзідэнт Жээнбекаў увёў надзвычайнае становішча ў краіне з 20.00 9 кастрычніка да 08.00 21 кастрычніка, аднак у МУС заявілі, што рэжым надзвычайнага здарэння ў сталіцы будзе ўведзены з 10 кастрычніка<ref>[https://ria.ru/20201009/bishkek-1579087525.html МВД Киргизии сообщило, что режим ЧП вводится в Бишкеке с 10 октября]</ref>. У плыні дня ў горадзе была чутная страляніна, а пратэсты працягнуліся<ref>[https://www.rbc.ru/politics/09/10/2020/5f804bcb9a79471bc6b9dc2e На митинге в Бишкеке началась стрельба]</ref>. У прыватнасці, стралялі ў машыну экс-прэзідэнта Кіргізіі Атамбаева, якога пратэстоўцы выпусцілі з СІЗА яшчэ 6 кастрычніка<ref>[https://www.rbc.ru/politics/06/10/2020/5f7b9fc39a79472a343144ba Экс-главу Киргизии Атамбаева освободили из СИЗО]</ref><ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9677397 Неизвестные обстреляли автомобиль экс-президента Киргизии Атамбаева]</ref>. Былы прэм’ер-міністр краіны Сапар Ісакаў заявіў, што ў яго машыну таксама стралялі баявымі патронамі<ref>[https://ria.ru/20201009/strelba-1579074325.html Экс-премьер Киргизии заявил, что в его машину стреляли во время митинга]</ref>. У ходзе сутыкненняў быў паранены апазіцыянер Тілек Тактагазіеў, вылучаны на пасаду першага віцэ-прэм’ера<ref>[https://ria.ru/20201009/bishkek-1579049474.html Несколько человек пострадали во время столкновений в центре Бишкека]</ref><ref>[https://ria.ru/20201009/bishkek-1579056410.html В Бишкеке во время беспорядков ранили оппозиционера Токтогазиева]</ref>. Прэзідэнт Кыргызстана Жээнбекаў падпісаў указ аб адстаўцы прэм’ер-міністра і ўрада<ref>[https://360tv.ru/news/mir/prezident-kirgizii-podpisal-ukaz-ob-otstavke-pravitelstva/ Президент Киргизии подписал указ об отставке правительства]</ref>. Таксама ён заявіў што згодны на добраахвотнае складанне паўнамоцтваў, але толькі пасля фарміравання новага ўрада і стабілізацыі сітуацыі ў краіне<ref>[https://www.interfax.ru/world/730695 Президент Киргизии согласен на отставку из-за чувства, что его время ушло]</ref>. Ужо ўвечары ў сетцы з’явіліся відэа заезду ў Бішкек ваеннай тэхнікі<ref>[https://lenta.ru/news/2020/10/09/teh/ Ввод военной техники в Бишкек попал на видео]</ref>. === 10 кастрычніка === Парламент аднагалосна зацвердзіў новы склад урада і Садыра Жапарава ў якасці прэм’ер-міністра Кыргызстана<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9683761 Парламент Киргизии утвердил новый состав правительства. Премьером стал Садыр Жапаров]</ref>. Новы кіраўнік урада Жапараў, у сваю чаргу, заявіў, што прэзідэнт Жээнбекаў сыдзе ў адстаўку на працягу двух-трох дзён<ref>[https://ria.ru/20201010/kirgiziya-1579193712.html Жапаров заявил, что президент Киргизии может уйти с поста в ближайшие дни]</ref>. У выпадку адстаўкі кіраўніка дзяржавы, выконваць яго абавязкі павінен буў спікер парламента Мыктыбек Абдылдаеў. Аднак той сам падаў у адстаўку, патлумачыўшы гэта крытыкай у яго бок. Зараз усе абавязкі кіраўніка дзяржавы павінны будуць перайсці да прэм’ер-міністра Жапарава. Апошні ўжо заявіў, што не стане ўдзельнічаць у новых выбарах, а будзе толькі часова кіраваць урадам у пераходны перыяд<ref>[https://uz.sputniknews.ru/world/20201010/15157354/Glava-Kyrgyzstana-Sooronbay-Zheenbekov-podast-v-otstavku.html Глава Кыргызстана Сооронбай Жээнбеков подаст в отставку]</ref><ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5f81abd79a79479ab0eaa0df Спикер парламента Киргизии подал в отставку]</ref>. Былы прэзідэнт Кыргызстана Алмазбек Атамбаеў быў затрыманы супрацоўнікамі спецпадраздзялення міліцыі, у Генеральнай пракуратуры яго вызваленне палічылі незаконным. Яму таксама ставіцца ў віну арганізацыя масавых беспарадкаў<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9682925 Экс-президента Киргизии Атамбаева задержали]</ref>. У гэты ж дзень у рамках крымінальнай справы па факце арганізацыі масавых беспарадкаў быў затрыманы абвешчаны падчас масавых хваляванняў камендант Бішкека і выканаўца абавязкаў міністра ўнутраных спраў Курсан Асанаў<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9683833 В Киргизии задержали бывшего замглавы МВД, объявившего себя комендантом Бишкека] </ref>. Прэзідэнт Жээнбекаў адправіў у адстаўку сакратара Савета бяспекі краіны Даміра Сагынбаева і намесніка сакратара Амурбека Суваналіева. Новым намеснікам Савета прызначаны Жаныбек Капараў<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9682859 Президент Киргизии уволил секретаря Совета безопасности]</ref>. === 11 кастрычніка === Ваенныя заявілі аб стабілізацыі сітуацыі ў Бішкеку<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4528845 В Бишкеке сообщили о стабилизации ситуации]</ref>. Нядзельны дзень стаў першым з 5 кастрычніка, калі не праводзілася акцый пратэсту<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9688211 В Киргизии прошел первый день без протестов после выборов в парламент]</ref>. Аднак са сканчэннем фазы пратэстаў не наступіла канчатак стадыі палітычнага крызісу. Віцэ-спікер парламента Аіда Касымаліева заявіла аб нелегітымнасці прызначэння новага прэм’ер-міністра краіны Жапарава ў сілу адсутнасці патрабаванага Канстытуцыяй кворуму колькасці дэпутатаў і ўмоў для яго правядзення. Яна паведаміла, што выконваючым абавязкі прэм’ера Кыргызстана працягвае заставацца Алмазбек Баатырбекаў. Некалькі дэпутатаў парламента як ад апазіцыйных, так і ад праўладных фракцый таксама заявілі аб незаконным зацвярджэнні кіраўніка ўрада на гэтую пасаду. Пры гэтым прэзідэнт Кыргызстана да гэтага часу не падпісаў указ аб прызначэнні Жапарава прэм’ерам<ref>[https://www.interfax.ru/world/731001 Вице-спикер парламента Киргизии назвала назначение премьера незаконным]</ref>. Нягледзячы на гэта, Садыр Жапараў прызначыў кіраўніком МУС палкоўніка міліцыі Улана Ніязбекова<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9686053 Новый премьер Киргизии Жапаров назначил главой МВД Улана Ниязбекова]</ref>. === 12 кастрычніка === У Бішкеку быў паўторна ўведзены рэжым надзвычайнага становішча, пратэстоўцы перадалі будынак парламента ўлады<ref>{{cite web|title = В Бишкеке повторно ввели ЧП, здание парламента передали властям|website = РБК Украина|url = https://news.rbc.ua/rus/politics/bishkeke-povtorno-vveli-chp-zdanie-parlamenta-1602489141.html|date = 2020-10-12|accessdate = 2020-10-12}}</ref>. === 13 кастрычніка === Прэзідэнт Кыргызстана Жээнбекаў прызнаў незаконным рашэнне парламента аб прызначэнні новага складу кабміна на чале з Садырам Жапаравым 10 кастрычніка<ref>{{cite web|title = Президент Киргизии признал незаконным назначение премьера|website = РБК Украина|url = https://www.rbc.ua/rus/news/prezident-kirgizii-priznal-nezakonnym-naznachenie-1602592981.html|date = 2020-10-13|accessdate = 2020-10-13}}</ref>. === 14 кастрычніка === [[File:Старый площадь.jpg|thumb|Прыхільнікі Садыра Жапарава ў старой плошчы]] Прэзідэнт Кыргызстана Жээнбекаў падпісаў указ аб прызначэнні новага складу ўрада на чале з прэм’ер-міністрам Садырам Жапаравым<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9714127 Президент Киргизии подписал указ о назначении нового кабмина во главе с Жапаровым]</ref>. На Старой плошчы ля Дома ўрада зноў сабраліся пратэстоўцы і запатрабавалі адстаўкі прэзідэнта краіны. Прэм’ер-міністр Садыр Жапараў выйшаў да сваіх прыхільнікаў і заявіў, што працягне перамовы з прэзідэнтам аб адстаўцы апошняга заўтра<ref>[https://www.kp.kg/online/news/4047347/ Садыр Жапаров попросил своих сторонников разойтись]</ref>. У далейшым, кіраўнік ён распавёў, што разлічвае на адстаўку прэзідэнт краіны Жээнбекава да канца бягучага дня<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9714537 Премьер Киргизии рассчитывает, что президент подаст в отставку до конца дня]</ref>. Прэс-сакратар кіргізскага лідара Талганай Стамаліева паведаміла, што Жээнбекаў пацвердзіў інфармацыю пра сваю адстаўку пасля паўторных парламенцкіх выбараў у рэспубліцы<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4530940 Президент Киргизии намерен уйти в отставку после парламентских выборов]</ref>. === 15 кастрычніка === Жээнбекаў абвясціў аб сваёй адстаўцы. У звароце ён паказаў, што не трымаецца за ўладу і не жадае застацца ў гісторыі краіны як прэзідэнт, які праліў кроў і страляў у сваіх грамадзян. Ён заклікаў прэм’ер-міністра Садыра Жапарава і іншых палітыкаў «адвесці сваіх прыхільнікаў са сталіцы краіны і вярнуць мірнае жыццё» жыхарам сталіцы<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9724307 Президент Киргизии ушел в отставку]</ref>. Пытанне аб адстаўцы было разгледжана на пазачарговым пасяджэнні парламента 16 кастрычніка. Паўнамоцтвы прэзідэнта павінны перайсці новаму спікеру парламента Канатбеку Ісаеву, абранаму 13 кастрычніка<ref>[https://lenta.ru/news/2020/10/15/zhogorku/ Парламент Киргизии назвал дату рассмотрения отставки президента]</ref>. Аднак неўзабаве прэм’ер-міністр краіны Садыр Жапаров заявіў, што атрымаў усё абавязкі прэзідэнта краіны, так як спікер парламента Канат Ісаеў адмовіўся ад адпаведных паўнамоцтваў<ref>[https://www.interfax.ru/world/731684 Премьер Киргизии Жапаров заявил о получении им полномочий президента]</ref>. Датэрміновыя прэзідэнцкія выбары пройдуць на працягу трох месяцаў пасля адстаўкі Жээнбекава<ref>[https://www.interfax.ru/world/731675 Президентские выборы в Киргизии проведут в течение трех месяцев]</ref>. У той жа час акцыі пратэсту працягваліся каля гасцініцы «Ісык-Куль» каля дзяржаўнай рэзідэнцыі Жээнбекава. Дэманстранты святкавалі адстаўку прэзідэнта і высунулі патрабаванне аб роспуску парламента<ref>[https://lenta.ru/news/2020/10/15/opyat/ Митингующие обрадовались уходу президента Киргизии и выдвинули новое требование]</ref>. === 16 кастрычніка === Парламент Кыргызстана на пазачарговым пасяджэнні зняў рэжым надзвычайнага здарэння ў Бішкеку і прыняў адстаўку прэзідэнта Жээнбекава. Выконваючым абавязкі прэзідэнта стаў Садыр Жапараў<ref>[https://kloop.kg/blog/2020/10/16/live-parlament-sobiraetsya-na-vneocherednoe-zasedanie-kotoromu-predshestvovala-otstavku-prezidenta/ Парламент принял отставку президента, и.о. стал Жапаров], 16 октября 2020</ref>. == Міжнародная рэакцыя == Бюро па дэмакратычных інстытутах і правах чалавека [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]] выказала заклапочанасць у сувязі з «годнымі даверу абвінавачваннямі пра подкуп галасоў» на выбарах у Кыргызстане<ref>[https://www.dw.com/ru/в-бишкеке-тысячи-людей-протестуют-против-результатов-выборов-в-парламент/a-55161326 В Бишкеке тысячи людей протестуют против результатов выборов в парламент]</ref>. У [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|АДКБ]] пракаментавалі сітуацыю ў Кыргызстане: «У Сакратарыяце АДКБ з занепакоенасцю ўспрынялі тое, што адбываецца ў Кыргызстане. Мы ўважліва сочым за сітуацыяй і за яе развіццём», — сказаў Зайнетдзінаў. Таксама прэс-сакратар паведаміў: «У АДКБ ад кыргызскага боку не было ніякіх зваротаў краіны па дапамогу. У сваю чаргу, лічым, што гэта ўнутраная справа краіны, і ўпэўненыя, што з праблемамі, што ўзніклі праблемамі Кыргызстан справіцца самастойна»<ref>{{cite web|title = В ОДКБ прокомментировали ситуацию в Киргизии|website = [[Ria.ru]]|url = https://ria.ru/20201006/kirgiziya-1578384065.html|date = 2020-10-06|accessdate = 2020-10-06}}</ref>. [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюз]] выказаўся пра сітуацыю ў Кыргызстане, паклікаўшы ўсе палітычныя сілы да мірнага ўрэгулявання. У заяве, якую распаўсюдзіла знешнепалітычная служба блока краін, ЕС прымае да ведама адмену вынікаў парламенцкіх выбараў і нагадвае пра неабходнасць дзейнічаць у рамках канстытуцыі. «Мы з нецярпеннем чакаем правядзення новых, якія заслугоўваюць даверу, празрыстых і інклюзіўных выбараў», — прыводзіць агенцтва яго тэкст<ref>{{cite web|title = Евросоюз высказался о ситуации в Киргизии|website = [[ТАСС]]|url = https://lenta.ru/news/2020/10/06/es_kirg/|date = 2020-10-07|accessdate = 2020-10-07}}</ref>. Пасольства ЗША ў Кыргызстане выказала заклапочанасць спробамі арганізаваных злачынных груповак паўплываць на палітыку<ref>https://russian.rt.com/ussr/news/792279-ssha-situaciya-kirgiziya</ref><ref>{{Cite web |url=https://kg.usembassy.gov/ru/statement-on-threats-to-the-kyrgyz-constitutional-order-ru/ |title=Архіўная копія |access-date=18 кастрычніка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201017140746/https://kg.usembassy.gov/ru/statement-on-threats-to-the-kyrgyz-constitutional-order-ru/ |archivedate=17 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}</ref> == Вынікі і наступствы == 15 кастрычніка 2020 года, праз 10 дзён пасля пачатку пратэстаў, прэзідэнт Кыргызскай рэспублікі Сааранбай Шарыпавіч Жээнбекаў добраахвотна пайшоў у адстаўку. Ён матываваў гэта наступным: {{cquote|Я не трымаюся за ўладу. Не хачу застацца ў гісторыі Кыргызстана як прэзідэнт, які праліў кроў і страляў ва ўласных грамадзян}} == Зноскі == {{Reflist|2}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Пратэсты 2020 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2020 года]] 83mg0oz8vkjxbvvmfelx7byhchm3o00 Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы 100 658977 5155357 5154681 2026-06-17T15:51:19Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5155357 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Людміла Аляксееўна Чурсіна|2026-06-17T12:01:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сэм Рэймі|2026-06-16T11:07:27Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рамэа + Джульета|2026-06-16T09:58:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Прыгажун Серж|2026-06-16T09:43:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Калашнікаў (кінааператар)|2026-06-15T09:45:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ілья Віктаравіч Найшулер|2026-06-14T17:33:50Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Калашнікаў (акцёр тэатра лялек)|2026-06-14T10:04:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Фёдаравіч Чарнышоў (мастак)|2026-06-14T09:24:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Карын Клеры|2026-06-14T07:32:29Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Петэр Лорэ|2026-06-13T09:42:13Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Мець і не мець (фільм)|2026-06-13T05:05:23Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Чатырнаццаць гадзін|2026-06-11T12:58:43Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 04lllzajyjm3biziwcpdd4obd8gedoc Аляксандр Гаўрылавіч Раковіч 0 669914 5155607 4517100 2026-06-18T10:59:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155607 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{Цёзкі2|Раковіч}} '''Аляксандр Гаўрылавіч Рако́віч'''{{sfn|БелЭн|2001}} ({{ДН|28|11|1926}} — {{ДС|22|2|2000}}) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[Інфарматыка|інфарматыкі]] і [[Тэхнічная кібернетыка|тэхнічнай кібернетыкі]], [[доктар тэхнічных навук]] (1986), [[прафесар]] (1987). == Біяграфія == Нарадзіўся 28 лістапада 1926 года ў вёсцы [[Лясок (Карэліцкі раён)|Лясок]] [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] (у сучасным [[Карэліцкі раён|Карэліцкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). Вучыўся ў Запольскай сямігадовай школе<ref name="Інф">[https://inf.grid.by/jour/article/viewFile/344/317 ''Тузиков А. В, Медведев С. В., Савик Н. П.'' Беларус: узник, учёный и педагог (к 85-летию со днярождения А. Г. Раковича) // Информатика, 2011, № 4.]{{ref-ru}}</ref>. У 1939 годзе паступіў у Навагрудскую польскую гімназію імя А. Міцкевіча, потым перайшоў у адноўленую [[Навагрудская беларуская гімназія|Навагрудскую беларускую гімназію]] і ў 1941 годзе скончыў Запольскую школу<ref name="Інф" />. У 1942—1944 гадах вучыўся ў шасцімесячных курсах настаўнікаў і беларускай настаўніцкай семінарыі ў [[Навагрудак|Навагрудку]]. У 1944 годзе быў прызваны ў [[РСЧА|Чырвоную Армію]]. Быў курсантам снайперскай школы 64-га запаснога стралковага палка ў [[Бранск]]у, курсантам палкавой школы 14-га запаснога коннаартылерыйскага палка ў станіцы Каменка-Бялінская [[Пензенская вобласць|Пензенскай вобласці]]<ref name="Інф" />. Са жніўня 1945 года праходзіў службу ў якасці камандзіра гарматы ў [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказскай ваеннай акрузе]] ў [[Новачаркаск]]у ([[Растоўская вобласць]])<ref name="Інф" />. 30 чэрвеня 1948 года арыштаваны, потым асуджаны і адпраўлены на 25 гадоў у [[ГУЛАГ]]. Пакаранне адбываў на золатаздабываючых рудніках у [[Якуція|Якуціі]] ([[Алдан (горад)|Алдан]], 1948—1953), [[Забайкалле|Забайкаллі]] ([[Балей]], 1953—1954), на лесараспрацоўках [[Кузбас]]а ([[Барзас]], 1954—1956)<ref name="Інф" />. У 1956 годзе быў вызвалены (у 1970 годзе цалкам рэабілітаваны)<ref name="Інф" />. Пасля вызвалення вучыўся ў 10-м класе школы рабочай моладзі ў [[Карэлічы|Карэлічах]], якую скончыў у 1957 годзе<ref name="Інф" />. З лістапада 1957 года працаваў на [[Мінскі падшыпнікавы завод|Мінскім падшыпнікавым заводзе]] і адначасова вучыўся завочна ў [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускім лесатэхнічным інстытуце]], затым у [[БНТУ|Беларускім політэхнічным інстытуце]]<ref name="Інф" />, які скончыў у 1963{{sfn|БелЭн|2001}} годзе. Працаваў у [[Інстытут матэматыкі НАН Беларусі|Інстытуце матэматыкі і вылічальнай тэхнікі]] [[НАНБ|Акадэміі навук БССР]] галоўным інжынерам лабараторыі аўтаматызацыі інжынернай працы і кіравання вытворчасцю і ў 1967 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю<ref name="Інф" />. Са студзеня 1968 па лістапад 1994 года займаў пасаду загадчыка лабараторыі праектавання тэхналагічнай аснасткі (з 1987 года — лабараторыя аўтаматызацыі тэхналагічнай падрыхтоўкі гібкіх вытворчасцей) [[Інстытут тэхнічнай кібернетыкі АН БССР|Інстытута тэхнічнай кібернетыкі]] Акадэміі навук БССР. У 1994—2000 гадах на пасадзе галоўнага навуковага супрацоўніка<ref name="Інф" />. Памёр 22 лютага 2000 года. Пахаваны на радзіме ў вёсцы Лясок, каля царквы<ref name="Інф" />. == Навуковая і грамадская дзейнасць == Займаўся распрацоўкай тэарэтычных асноў [[алгарытм]]ічнага сінтэзу аб’ектаў і працэсаў, метадаў, мадэляў і [[Праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]] аўтаматызаванага канструктарска-тэхналагічнага праектавання і вырабу аснасткі ў машынабудаванні і прыборабудаванні. Апублікаваў больш за 300 навуковых прац, у тым ліку [[Манаграфія|манаграфій]], брашур і вучэбных дапаможнікаў<ref name="Інф" />. Падрыхтаваў 12<ref name="Інф" /> кандыдатаў навук. Арганізатар і першы акадэмік-сакратар (1993—1994{{sfn|БелЭн|2001}}) Беларускага аддзялення Міжнароднай акадэміі навук інфармацыі, інфармацыйных працэсаў і тэхналогій. Абіраўся дэлегатам на IV, V и VI з’езды [[Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны]] і быў на працягу шэрагу гадоў намеснікам старшыні яго акадэмічнай рады. Прымаў удзел у [[I з’езд беларусаў свету|Першым]] і [[II з’езд беларусаў свету|Другім]] з’ездах беларусаў свету. Чытаў лекцыі ў розных [[ВНУ|вышэйшых навучальных установах]] [[СССР]], уваходзіў у склад саветаў па абароне дысертацый у [[Мінск]]у і [[Санкт-Пецярбург]]у. Выступаў з дакладамі на навуковых форумах у [[Германія|Германіі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], [[Польшча|Польшчы]]<ref name="Інф" />. == Узнагароды == Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі БССР]] 1978 года. Узнагароджаны медалямі, у тым ліку медалём «[[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»|За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.]]», падзячнай граматай Усесаюзнага таварыства «Веды» і іншымі ўзнагародамі<ref name="Інф" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Раковіч Аляксандр Гаўрылавіч|Савік М. П.|284—285}} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar670811&strq=l_siz=20 Вучоныя Беларусі: Раковіч, Аляксандр Гаўрылавіч (доктар тэхнічных навук; 1926—2000)] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [https://inf.grid.by/jour/article/viewFile/344/317 ''Тузиков А. В, Медведев С. В., Савик Н. П.'' Беларус: узник, учёный и педагог (к 85-летию со днярождения А. Г. Раковича) // Информатика, 2011, № 4.]{{ref-ru}} * [http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=21354 РАКОВІЧ Аляксандр Гаўрылавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522162722/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=21354 |date=22 мая 2022 }} // ''[[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Леонид Моряков]]'' Репрессированные литераторы, учёные, работники образования, общественные и культурные деятели Беларуси, 1794—1991. Т. III. Кн. II. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Раковіч Аляксандр Гаўрылавіч}} [[Катэгорыя:Постаці інфарматыкі]] [[Катэгорыя:Кібернетыкі СССР]] [[Катэгорыя:Кібернетыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Аб’яднанага інстытута праблем інфарматыкі НАНБ]] [[Катэгорыя:Навучэнцы Навагрудскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Навагрудскай настаўніцкай семінарыі]] jvt9cgu3w4n9iwawwnh1kepxcgvetev Альпійская балада 0 670025 5155509 5062121 2026-06-18T04:42:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155509 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Літаратурны твор |Назва = Альпійская балада |Выява = Альпійская балада.jpg |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = аповесць |Аўтар = [[Васіль Быкаў]] |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = 1963 |Публікацыя = 1964 |Папярэдні твор = |Электронная версія = https://knihi.com/Vasil_Bykau/Alpijskaja_balada.html }} '''«Альпійская балада»''' — аповесць [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]], была апублікавана ў 1964 годзе ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» № 1, у кніжным выданні — у тым жа годзе<ref>Васіль Быкаў, «[[Доўгая дарога дадому]]»</ref>. Твор пра тры дні жыцця ўцекачоў з палону беларуса Івана і італьянкі Джуліі. Гэта гісторыя пра тры кароткія дні, якія падарылі былым вязням канцлагера бязмежнае каханне і надзею на выратаванне. == Сюжэт == Пад час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з фашысцкага канцлагера ў [[Альпы|Альпах]] уцякаюць савецкі салдат Іван і італьянская дзяўчына Джулія. Яны выпадкова сустракаюцца. Спачатку Іван беспаспяхова спрабуе пазбавіцца ад яе. Пасля ў іх нараджаюцца пачуцці. Ім трэба будзе перажыць самыя неверагодныя прыгоды ў сваім жыцці. Галодныя, змучаныя, напалоханыя і разгубленыя, яны будуць блукаць у самых прыгожых гарах Еўропы, з цяжкасцю ўсведамляючы, што горы яшчэ могуць быць прыгожымі, а мужчына і жанчына здольныя думаць не толькі пра вайну і небяспеку. == Падставы напісання == Як згадваў сам Быкаў, сюжэт да твора ён спаткаў падчас вайны ў аўстрыйскім гарадку: {{Цытата| Тады ж у нейкім аўстрыйскім гарадку я спаткаў правобраз сваёй будучай Джуліі. У гарадку тым, як, зрэшты, і ў многіх іншых аўстрыйскіх гарадках, было шмат прыгнаных з усходу (ды і з захаду таксама) рабочых, што працавалі на аўстрыйскіх ваенных заводах. Жылі яны ў вялізных даўгіх бараках, а як горад займала Чырвоная армія, разбрыдаліся, хто куды. Вядома ж, кіруючы найперш на радзіму, калі тое было магчыма. Неяк мы сталі калонай машын з гарматамі на гарадской вуліцы, чакалі, пакуль начальства наперадзе штось вырашыць. І тады ля машын паявілася спрытненькая чорнавалосая дзяўчынка ў паласатым убранні, якая нешта пыталася ў салдат, што сядзелі ў кузавах. Аказваецца, пыталася пра нейкага Івана. Канешне, амаль з кожнага кузава ёй адгукаўся які-небудзь Іван, але дзяўчына круціла галавой — не. Так яна абышла калону, не знайшоўшы таго, хто быў ёй патрэбны. Тады я падышоў да яе і папытаўся, каго яна шукае? На кангламераце нямецка-руска-італьянскіх словаў яна распавяла, то яе імя Джулія, яна італьянка і шукае рускага палоннага Івана, з якім летась разам уцякала з канцлагера. У гарах іх схапіла паліцыя, яе зноў кінулі ў канцлагер, а што стала з Іванам, яна не ведае. Цяпер яна мае надзею знайсці яго сярод чырвонаармейцаў. Канешне, то была марная надзея. Але невялічкая тая гісторыя запомнілася мне, каб гадоў пра 20 зрабіцца «Альпійскай баладай»|Васіль Быкаў|Доўгая дарога дадому}} == Экранізацыя і пастаноўкі == Аповесць шмат перакладалася на замежныя мовы, часта выдавалася не толькі ў Беларусі, але і ў іншых савецкіх рэспубліках. На аснове аповесці створаны кінафільм, некалькі тэатральных спектакляў, інсцэніроўка для радыё, балет, пастаўлены ў [[Мінск]]у і [[Чалябінск]]у, опера, пастаўленая ў [[Харкаў|Харкаве]], сімфонія. У 1964 годзе была запісана радыёпастаноўка твору<ref>[http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=24889 Альпійская балада]{{Недаступная спасылка}}, радыёпастаноўка на kamunikat.org</ref>. У 1967 годзе быў [[Альпійская балада (фільм)|зняты фільм]]. У 1967 годзе быў пастаўлены аднаактовы балет [[Яўген Глебаў|Яўгена Глебава]] [[Вялікі тэатр Беларусі|Беларускім дзяржаўным тэатрам оперы і балета]]<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=366 |title=Трагічная экспрэсія «Балады…» |access-date=6 лютага 2021 |archive-date=21 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121225447/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&DomainName=mast&id=366 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ballet-enc.ru/html/a/al5piyska8-ballada.html Альпийская баллада. Балет. Энциклопедия, СЭ, 1981] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210129003238/https://ballet-enc.ru/html/a/al5piyska8-ballada.html |date=29 студзеня 2021 }} {{ref-ru}}</ref> пад кіраўніцтвам дырыжора [[Газіз Дугашаў|Газіза Дугашава]]. == Цікавыя факты == * Падчас працы над творам, [[Аляксей Карпюк]] сустрэў на вакзале ў Гародні італьянца ў якога скралі дакументы ў цягніку. Быкаў і Карпюк некалькі дзён апекаваліся замежнікам, пакуль пашпарт не знайшоўся. У гэты час Быкаў кансультаваўся адносна італьянскай мовы<ref>Васіль Быкаў. «Доўгая дарога дадому» Кніга ўспамінаў. — Прадмова аўтара; мастак А. Бохан. — Мінск: ГА БТ «Кніга», 2004. — 544 с. ISBN 985-6605-13-Х</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{knihi.com|https://knihi.com/Vasil_Bykau/Alpijskaja_balada.html}} {{Васіль Быкаў}} [[Катэгорыя:Творы Васіля Быкава]] [[Катэгорыя:Кнігі пра Вялікую Айчынную вайну]] [[Катэгорыя:Кнігі 1964 года]] [[Катэгорыя:Кнігі пра Другую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Аповесці]] 2729qa882klk8e975zatei4vpssk391 Алена Іванаўна Белая 0 672395 5155450 4255125 2026-06-17T22:12:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155450 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Алена Іванаўна Белая''' (нар. {{ДН|9|12|1957}}, [[Красны Беражок (Кіраўскі раён)|Красны Беражок]] [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]) — беларуская [[літаратуразнаўца]], [[педагог]]. Даследчыца творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] і беларускай прозы першай трэці [[XX]] стагоддзя. Сфера навыковых інтарэсаў: праблематыка асабістасці ў шырокім гуманітарным кантэксце. [[Кандыдат педагагічных навук]]. [[Доктар філалагічных навук]]. == Біяграфія == Скончыла ў 1979 годзе [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова]] па спецыяльнасці «Беларуская мова і літаратура». Працавала выхавацелем дзіцячага садку, настаўнікам у горадзе [[Слонім]], настаўнікам беларускай мовы і літаратуры гімназіі № 2 горада [[Баранавічы]]. У 1995—1995 гг. — навучанне ў аспірантуры Нацыянальнага інстытута адукацыі. У У 1995—2003 працавала выкладчыкам гісторыі беларускай літаратуры, методыкі выкладання беларускай літаратуры Баранавіцкага дзяржаўнага вышэйшага педагагічнага каледжа. У 2000 годзе абараніла кандыдатскую дысертацыю па тэме «Фарміраванне гісторыка-патрыятычнай свядомасці школьнікаў пры вывучэнні літаратуры (на матэрыяле твораў У. Караткевіча)». Навуковая значнасць атрыманых вынікаў дысертацыі вызначаееца тым, што на аснове теэрэтычнага і эксперыментальна-практычнага даследвання распрацавана сістэма вывучэння творчасці У.Караткевіча, якая забяспечвае большую эфектыўнасць працэсу фарміравання гістарычнай свядомасці школьнікаў як адной з асноў іх грамадзянска-патрыятычнага выхавання. У 2003 г. атрымала вучонае званне дацэнта па спецыяльнасці «Педагогіка». У 2003—2004 гг. працавала на пасадзе загадчыка кафедры гуманітарных дысцыплін Баранавіцкага дзяржаўнага вышэйшага педагагічнага каледжа, у 2004—2006 гг. — загадчыкам кафедры філалогіі [[Баранавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт|Баранавіцкага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2006—2009 гг. праходзіла навучанне ў дактарантуры пры кафедре беларускай літаратуры і культуры БДУ. З 2012 г. — прафесар кафедры філалогіі Баранавіцкага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref>http://ph.barsu.by/index.php?option=com_content&view=article&id=71&Itemid=9</ref>. У 2019 годзе абараніла доктарскую дысертацыю па тэме «Беларуская проза першай трэці ХХ ст. : станаўленне сістэмы персанажаў, тыпы і эвалюцыя мастацкіх характараў» <ref>https://vak.gov.by/sites/default/files/2019-11/d_Bielaja%20A.I.pdf{{Недаступная спасылка}}</ref>. Аленай Іванаўнай упершыню праведзена комплекснае даследаванне сістэмы персанажаў у яе непарыўнасці з мастацкай канцэпцыяй асобы на матэрыяле беларускай прозы першай трэці ХХ ст. Да гэтага адпаведная праблематыка ў творах данага перыяду асвятлялася фрагментарна, класіфікацыя і сістэматызацыя літаратурных тыпаў не ажыццяўлялася. Уведзены ў навуковы ўжытак тэарэтычныя даследаванні, якія дагэтуль былі на перыферыі даследчай думкі; улучаны ў тыпалагічны кантэкст мастацкія творы Я. Брайцава, Я. Нёманскага, М. Мойхер-Сфарыма, М. Ільінскага, С. Пясецкага і інш.; прапанавана новае прачытанне твораў З. Бядулі, М. Зарэцкага, К. Чорнага. Выяўлены кагерэнтнасць і пераемнасць, семантыка-стылявыя мадыфікацыі і нацыянальная адметнасць персанажаў айчыннай прозы, вызначаны вектары іх эвалюцыі, дадзена абноўленая трактоўка традыцыйных мастацкіх тыпаў, вылучаны новыя тыпы і характары. Мэтам літаратуразнаўчага даследавання падпарадкаваны асобныя паняцці і катэгорыі з тэзаўрусу сумежных антрапалагічна арыентаваных навук. Вынікі даследавання могуць быць выкарыстаны пры распрацоўцы курсаў па гісторыі беларускай літаратуры для вышэйшай школы, планаў семінарскіх і практычных заняткаў, стварэнні праграм па ўводзінах у літаратуразнаўства, тэорыі літаратуры; пры правядзенні параўнальна-тыпалагічных даследаванняў іншых літаратур акрэсленага перыяду. Аўтар навукова-метадычных артыкулаў, якія друкаваліся ў часопісах «Беларуская мова і літаратура», «Народная асвета» і «Роднае слова». Увесь час цікавіцца і займаецца літаратурнай творчасцю. У 1990-я гады яе апавяданні і эсэ друкаваліся ў газетах «Літаратура і мастацтва», «Звязда», «Сям’я». У 2006 г. выйшла кніга паэзіі Алены Белай пад назвай «Кніга жонкі паэта» <ref>http://tavlay-library.by/index.php?option=com_content&view=article&id=1683</ref>. == Узнагароды == 2012 — прэмія спецыяльнага фонда Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па сацыяльнай падтрымцы адораных навучэнцаў і студэнтаў за асабісты ўклад у развіццё здольнасцей адораных студэнтаў па выніках 2010—2011 навучальнага года. 2013 — грамата Міністэрства адукацыі Республікі Беларусь за актыўны ўдзел ў міжнародным супрацоўніцтве, асабісты ўклад у развіццё здольнасцей адораных студэнтаў і ў сувязі з Днём беларускай навукі. == Бібліяграфія == Манаграфіі: * Белая, А. І. Чалавек у плыні часу : мастацкаяканцэпцыяасобы і тыпалогіяхарактараў у беларускай прозе першайтрэці ХХ стагоддзя: манаграфія. — Баранавічы : РВА БарДУ, 2009. — 408 с. * Белая, А. І. Людзі адной зямлі : Тыпалогія і паэтыкахарактараў у беларускай прозе першайтрэці XX стагоддзя". — Барановичи: РИО БарГУ, 2010. — 420 с. * Белая, А. І. Герой. Асоба. Характар : Мастацкая персаналогія ў беларускай прозе першайтрэці XX стагоддзя. — Барановичи: РИО БарГУ, 2012. — 517 с. * Белая, А. І. Абрысы роднага : нацыянальныя локусы культуры ў беларускай прозе «эпохі рубяжа»: манаграфія /А. І. Белая ; М-ва адукацыіРэсп. Беларусь, Баранавіцкідзяржаўныўніверсітэт. — Баранавічы: БарДУ, 2015. — 206 с. * Беларуская проза першай трэці ХХ ст. : станаўленне сістэмы персанажаў, тыпы і эвалюцыя мастацкіх характараў : манаграфія / А. І. Белая ; М-ва адукацыі Рэсп. Беларусь, Баранавіцкі дзярж. ун-т. — Баранавічы : БарДУ, 2018. — 352 с. Навукова-метадычныя выданні: * Фарміраванне гістарычнай свядомасці школьнікаў пры вывучэнні рамана У.Караткевіча «Каласы пад сярпом тваім»: дапаможнік для настаўнікаў. — Баранавічы, 1999. — 62 с. * Фарміраванне гісторыка-патрыятычнай свядомасці школьнікаў пры вывучэнні твораў У.Караткевіча: вучэб.-метад.дапаможнік. — Баранавічы, 2011. — 104 с. Аўтар больш за 100 навуковых артыкулаў, тэзісаў дакладаў па літаратуразнаўству, методыцы выкладання беларускай літаратуры. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://ph.barsu.by/index.php?option=com_content&view=article&id=71&Itemid=9]] * [https://vak.gov.by/sites/default/files/2019-11/d_Bielaja%20A.I.pdf{{Недаступная спасылка}}]] * [http://tavlay-library.by/index.php?option=com_content&view=article&id=1683]] * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=12638]] * Кніга жонкі паэта / А.Белая. — Баранавічы, 2007. — 132 с. * Алена Іванаўна Белая: бібліяграфічны паказальнік / складальнікі: Л.Гарбунова, Т.Громава, Т.Пучынская. — Баранавічы, 2017. — 70 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Белая Алена Іванаўна}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] ozssebpjoc2fuyhcf0a6aqn4tk02qv6 Алег Аляксандравіч Раманаў 0 672431 5155428 5011556 2026-06-17T19:35:30Z 5155428 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Раманаў}} '''Алег Аляксандравіч Раманаў''' (нар. {{ДН|9|8|1975}}, [[Гродна]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Філасофія|філосаф]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]], функцыянер [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[9 жніўня]] [[1975]] года ў Гродне<ref name=":0">[https://house.gov.by/by/deputies-by/view/ramanau-aleg-1411/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]</ref>. Скончыў [[Біялагічны факультэт ГрДУ|біялагічны факультэт]] [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] па спецыяльнасці «Біялогія», затым там жа [[Аспірантура|аспірантуру]] па спецыяльнасці «Сацыяльная філасофія»<ref name=":0" />. У [[2001]] годзе абараніў дысертацыю на саісканне навуковай ступені [[Кандыдат навук|кандыдата філасофскіх навук]] на тэму «Сацыялізацыя асобы ва ўмовах грамадскай трансфармацыі». Пазней скончыў дактарантуру [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|Інстытута філасофіі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] па спецыяльнасці «Сацыяльная філасофія»<ref name=":0" />. У [[2015]] годзе абараніў дысертацыю на саісканне навуковай ступені [[Доктар навук|доктара філасофскіх навук]] на тэму «Усходнеславянская цывілізацыя як суб’ект сучасных глабальных сацыяльных трансфармацый». Мае вучонае званне [[прафесар]]а. Працаваў [[псіхолаг]]ам у сярэдняй школе № 34 у Гродне<ref name=":0" />, затым — выкладчыкам, старшым выкладчыкам, [[дацэнт]]ам і [[прафесар]]ам кафедры [[Філасофія|філасофіі]] [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]]. З лютага [[2018]] года<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=204808 Першым прарэктарам Гродзенскага ўніверсітэта стаў прыхільнік «рускага свету»]</ref> па 11 сакавіка [[2021]] года<ref name="PSU">[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-rassmotrel-kadrovye-voprosy-432130-2021/ Главы МЧС и СК, военные, замы в министерствах и ректоры — Лукашенко рассмотрел кадровые вопросы]</ref> займаў пасаду першага прарэктара Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. З 11 сакавіка [[2021]] года па чэрвень [[2022]] года працаваў рэктарам [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name="PSU" />. Член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]] [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] VII склікання<ref name=":0" />. Старшыня рэспубліканскага [[Грамадскае аб’яднанне «Белая Русь»|грамадскага аб’яднання «Белая Русь»]]. Старшыня [[Беларуская партыя «Белая Русь»|Беларускай партыі «Белая Русь»]] (2023 -2025 г)<ref name=":0" />. У 2024 годзе [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024)|стаў]] дэпутатам [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|VIII склікання]] ад Гродзенскай-Паўночнай акругі № 52. Намеснік старшыні Пастаяннай камісіі па правах чалавека, нацыянальных адносінах і сродках масавай інфармацыі<ref name=":0" />. == Погляды == А. А. Раманаў — вучань вядомага гродзенскага філосафа [[Чэслаў Станіслававіч Кірвель|Чэслава Кірвеля]], аднаго з самых адыёзных прыхільнікаў канцэпцыі «рускага свету» ў сучаснай [[Беларусь|Беларусі]], што аказала моцны ўплыў на навуковыя і грамадска-палітычныя погляды. Напрыклад, у назвах навуковых публікацый А. А. Раманава амаль не ўзгадваецца [[Беларусь]], вядзецца ў іх пераважна пра [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]] або [[Расія|Расію]]. Шмат увагі аўтар надае рускай (найперш рэлігійнай) [[Філасофія|філасофіі]], «усходнеславянскай цывілізацыі», «[[еўразійства|еўразійству]]» і інш. Публічна выказвае настальгію па [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]], шкадуе пра яго знікненне, крытыкуе заходнія [[Ліберальная дэмакратыя|ліберальна-дэмакратычныя]] каштоўнасці агулам і нацыянальна-дэмакратычныя сілы ў [[Беларусь|Беларусі]] ў прыватнасці, выступае за максімальна глыбокую інтэграцыю [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] з [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]]. Лічыць, што стратэгія ЗША ў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] палягала ў зацягванні канфлікту нацысцкай Германіі і СССР для атрымання выгады. У ліпені 2022 года ён адзначыў, што толькі ЗША зацікаўлены ў працягу Украінай супраціўлення [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскаму ўварванню]]. Актыўна падтрымлівае [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнку]] і яго палітыку. Алег Раманаў з’яўляецца вернікам [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай Праваслаўнай Царквы]], шмат супрацоўнічае з царкоўнымі структурамі [[Беларускі экзархат|Беларускага экзархата]] і мясцовымі праваслаўнымі [[Іерарх|іерархамі]]. == Удзел у палітычных рэпрэсіях == З прыходам Алега Раманава на пасаду рэктара [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]] звязваюць пачатак у ВНУ актыўнага пераследу студэнтаў і выкладчыкаў, нязгодных з вынікамі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], і звальненні [[Кандыдат навук|кандыдатаў]] і [[Доктар навук|дактароў навук]] з універсітэта за публічную крытыку дзеянняў беларускай улады ў паслявыбарны перыяд<ref>[https://euroradio.fm/novy-rektar-polackaga-universiteta-zvolniu-doktara-navuk-uladzimira-lobacha Еўрарадыё: Новы рэктар Полацкага ўніверсітэта звольніў доктара навук]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/hramadstva/zvolnili-datsenta-polatskaga-univers/ |title=Радыё «Рацыя»: Звольнілі дацэнта Полацкага ўніверсітэта, які працаваў там 14 год |access-date=17 снежня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211217140759/https://www.racyja.com/hramadstva/zvolnili-datsenta-polatskaga-univers/ |archivedate=17 снежня 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Міжнародныя санкцыі == У красавіку 2023 года [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]] ўвёў санкцыі супраць Раманава<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/sport/zjalenski-uvjou-sankcyi-suprac-ministra-sportu-kav|title=Зяленскі ўвёў санкцыі супраць міністра спорту Кавальчука, лёгкатлета Недасекава і Раманава з «Белай Русі»|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2023-04-15}}</ref>. 27 сакавіка 2025 года трапіў у санкцыйны спіс [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]]<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202500631 COUNCIL IMPLEMENTING DECISION (CFSP) 2025/632 of 27 March 2025 ]</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|ганаровымі граматамі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Ганаровая грамата Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], Савета Міжпарламенцкай Асамблеі дзяржаў — удзельніц Садружнасці Незалежных Дзяржаў, [[Ганаровая грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]], [[Ганаровая грамата Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта|Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта]], [[Грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Граматай Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />. == Выбраная бібліяграфія == * Восточнославянская цивилизация в горизонте открытой истории / О. А. Романов. — 2-е изд. — Гродно: ГрГУ, 2018. — 334 с. * Восточнославянская цивилизация в горизонте открытой истории / О. А. Романов. — Гродно: ГрГУ, 2014. — 334 с. * Современный социум: характер и направленность развития / Е. М. Бабосов, Ч. С. Кирвель, О. А. Романов. — Минск: Четыре четверти, 2013. — 725 с. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://house.gov.by/by/deputies-by/view/ramanau-aleg-1411/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь] * [http://sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/romanov-oleg-620/ Біяграфія на сайце Савета Рэспублікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210313024241/http://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/romanov-oleg-620/ |date=13 сакавіка 2021 }} * [https://scholar.google.com/citations?user=2KvglSsAAAAJ&hl=ru Профіль аўтара ў Google Scholar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211224154709/https://scholar.google.com/citations?user=2KvglSsAAAAJ&hl=ru |date=24 снежня 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Рэктары ПДУ}} {{DEFAULTSORT:Раманаў Алег Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары філасофскіх навук]] [[Катэгорыя:Рэктары Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]] 7s8lb7s8bbkgy8zoowq07u20qzkfv8q Шаблон:Wikidata/Population 10 676391 5155618 5152911 2026-06-18T11:18:05Z JerzyKundrat 174 5155618 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{center|{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property-module = Wikidata/Population |property-function = formatPopulationPropertyForGraph |claim-module = Wikidata/Population |claim-function = formatPopulationClaimForGraph |property = p1082[p585][rank:preferred,rank:normal] |datatype = quantity }}}} {|align="center" |{{Wikidata/Population/Table|from={{{from|}}}|references={{{references|}}}}} |}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Вікідадзеныя]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Дэмаграфія]] </noinclude> rphesk9qngduqoxq7rdexa18jl6ssi1 5155623 5155618 2026-06-18T11:37:35Z JerzyKundrat 174 катэгорыі 5155623 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{center|{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property-module = Wikidata/Population |property-function = formatPopulationPropertyForGraph |claim-module = Wikidata/Population |claim-function = formatPopulationClaimForGraph |property = p1082[p585][rank:preferred,rank:normal] |datatype = quantity }}}} {|align="center" |{{Wikidata/Population/Table|from={{{from|}}}|references={{{references|}}}}} |}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Вікіданыя]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Дэмаграфія]] </noinclude> im7ve8aputeyxftwhywq9jaamsj6qir Яфім Іванавіч Пернікаў 0 679725 5155385 3857420 2026-06-17T17:44:15Z Pabojnia 135280 афармленне 5155385 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} {{цёзкі2|Пернікаў}} '''Яфім Іванавіч Пернікаў''' (1903—1966) — савецкі мастак-графік, ілюстратар, афарміцель, плакатыст. Член Саюза мастакоў СССР<ref name="ГВТ">[https://tramvaiiskusstv.ru/plakat/spisok-khudozhnikov/item/1410-gryuntal-vladimir-teobaldovich-1898-1963.html Грюнталь Владимир Теобальдович (1898—1963)]</ref>. == Біяграфія == Яфім Іванавіч Пернікаў нарадзіўся ў [[Мінск]]у, скончыў працоўную школу (1921), вучыўся ў маскоўскім [[ВМАТЭІН]]е на паліграфічным факультэце ва [[Уладзімір Андрэевіч Фаворскі|У. А. Фаворскага]]. Пасля яго заканчэння ў 1930 годзе працаваў у рэкламе, выканаў некалькі плакатаў: «Латарэя Аўтадор. Кошт квітка 50 капеек» (1930)<ref name="ГВТ"/>. Працаваў у {{нп3|Дзяржаўны цэнтральны музей сучаснай гісторыі Расіі|Музеі Рэвалюцыі СССР|ru|Государственный центральный музей современной истории России}}, з 1929 году — загадчыкам мастацкага аддзела ў газетна-часопісным аб’яднанні. З 1931 — супрацоўнічаў з найбуйнейшымі дзяржаўнымі выдавецтвамі краіны, выконваў вокладкі часопісаў, такіх, як «{{нп3|Пионер||ru|Пионер (журнал)}}»<ref name="ГВТ"/>. З другой паловы 1930-х гадоў у сваёй творчасці актыўна выкарыстаў прыём [[фотамантаж]]у і элементы [[канструктывізм]]у, уключаючы і пазнейшыя дзіцячыя кнігі 60-х гадоў: «Вялікая дзічына», «18 гарадоў», «Ударны верш» (усе −1931), "Як машына ў кубікі гуляе "(1963)<ref name="ГВТ"/>. Яфім Пернікаў удзельнічаў у афармленні [[Выстаўка дасягненняў народнай гаспадаркі|Усесаюзнай сельскагаспадарчай выстаўкі]] ў Маскве, міжнародных выставак (1938—1941)<ref name="ГВТ"/>. Працаваў у агітацыйным мастацтве, стварыў фотамантажныя плакаты<ref name="ГВТ"/>. Ён аўтар такіх плакатаў, як «За бальшавіцкія калгасы, за заможнае жыццё галасуе савецкае сялянства на выбарах у Вярхоўны Савет СССР» (сумесна з [[Уладзімір Тэабальдавич Грунталь|У. Т. Грунталем]], 1937), «У справе выпрацоўкі і канчатковага аздаблення Канстытуцыі СССР усенароднае абмеркаванне бясспрэчна прынесла велічэзную карысць» (1937), «Сталінская Канстытуцыя забяспечвае права працоўных на адпачынак» (1937), «Ад ракеты да рэактыўнага самалёта» (1948)<ref name="ГВТ"/>. Удзельнічаў у Вялікай Айчыннай вайне ў якасці {{нп3|Ваенны карэспандэнт|франтавога карэспандэнта|ru|Военный корреспондент}}; займаўся выпускам баявых лісткоў і плакатаў. Быў паранены, узнагароджаны ордэнамі і медалямі<ref name="ГВТ"/>. Пасля вайны працаваў у многіх маскоўскіх выдавецтвах, афармляў кнігі, каталогі, альбомы. Ілюстраваў творы {{нп3|Міхаіл Яфімавіч Кальцоў|Міхаіла Кальцова|ru|Кольцов, Михаил Ефимович}} і [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|Аляксея Талстога]] («Чорнае золата»), супрацоўнічаў з выдавецтвам {{нп3|Детская литература|Дзіцячае дзяржаўнае выдавецтва (ДЕТГИЗ)|ru|Детская литература (издательство)}}<ref name="ГВТ"/>. == Спадчына == Графічныя работы мастака захоўваюцца ў гравюрным кабінеце [[Дзяржаўны музей выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна|Дзяржаўнага музея выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна]], плакаты Я. І. Пернікава — у {{нп3|Самарскі абласны гісторыка-краязнаўчы музей імя П. У. Алабіна|Самарскім абласным гісторыка-краязнаўчым музеі імя П. У. Алабіна|ru|Самарский областной историко-краеведческий музей имени П. В. Алабина}}, у фондах {{нп3|Расійская дзяржаўная бібліятэка|Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі|ru|Российская государственная библиотека}} і [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]], у прыватным зборы ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref name="ГВТ"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}}{{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пернікаў Яфім Іванавіч}} [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Графікі СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Члены Саюза мастакоў СССР]] mbsk33mlfednt0eqxzjdq06b8z3c40d Алег Уладзіміравіч Хадыка 0 682330 5155445 5004747 2026-06-17T21:26:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155445 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Алег Уладзіміравіч Хадыка''' ({{ДН|1|01|1942}}, [[Мінск]] — {{ДС|11|06|2021}}, [[Мінск]]) — беларускі [[Мастацтвазнаўства|мастацтвазнаўца]], рэстаўратар, педагог. == Біяграфія == Рос без бацькі. Скончыў у 1966 годзе [[архітэктурны факультэт Беларускага політэхнічнага інстытута]]<ref name="БСМ">{{крыніцы/Беларускі саюз мастакоў|Хадыка Алег Уладзіміравіч}}</ref>. З 1964 года працаваў выкладчыкам архітэктурнага факультэта [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага політэхнічнага інстытута]]. Трохі пазней стаў супрацоўнікам [[Міністэрства культуры БССР|Міністэрства культуры]], займаўся прыцягненнем новых кадраў у рэстаўрацыйную сферу Беларусі. З 1975 года выкладаў на мастацкім факультэце [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут|Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута]]<ref name="БСМ"/>. Быў выкладчыкам вядомага беларускага мастака Юрыя Несцярука. У 1981 годзе Алег Хадыка ўнёс уклад у адраджэнне беларускай батлейкі як жанру народнага тэатральнага мастацтва. Прапанаваў стварыць у Смаргонскай кальвінісцкай царкве Музей [[Батлейка|батлейкі]]. Яго вучні [[Алесь Лось]] і [[Яўгенія Ліс]], студэнты графічнага факультэта БДТМІ, паспяхова рэалізавалі гэтую ідэю. Алег Хадыка захапляўся мовай [[ідыш]] і далучаў да яе сваіх вучняў, у прыватнасці, [[Аляксандр Астравух|Аляксандра Астравуха]]<ref>http://mishpoha.org/n29/29a34.php</ref><ref>{{Cite web |url=https://belisrael.info/?p=28667 |title=Архіўная копія |access-date=26 студзеня 2023 |archive-date=26 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230126123351/https://belisrael.info/?p=28667 |url-status=dead }}</ref>. Уваходзіў у мастацкі савет, які зацвярджаў тэмы, эскізы і выкананне манументальна-дэкаратыўных твораў. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з 1975 года<ref name="БСМ"/>. Жыў у [[Мінск]]у<ref name="БСМ"/>. Памёр 11 чэрвеня 2021 года ў Мінску. == Навуковая дзейнасць == Працаваў у галіне [[тэорыя мастацтва|тэорыі мастацтва]]. Выступаў у рэспубліканскім і замежным друку. Асноўныя работы: артыкулы «Адхіленне ў мастацкай творчасці», «Форма і яе імя», «Мысленны эксперымент у мастацкім праектаванні», «Прыгоды на курорце [[Сяргей Міхайлавіч Эйзенштэйн|Сяргея Эйзенштэйна]]», «Аб жанры архітэктурных фантазій»<ref name="БСМ"/>. == Асноўныя працы == * Праект рэстаўрацыі [[Мірскі замак|замкавага комплексу]] ў гарадскім паселішчы Мір. Прапанаваў сістэму захавання аб’екта. * Праект рэстаўрацыі інтэр’ерных роспісаў [[Свята-Петра-Паўлаўскі сабор (Мінск)|Свята-Петра-Паўлаўскага сабора]]. * Праект рэстаўрацыі [[Камянецкая вежа|Камянецкай вежы]] * Праект рэстаўрацыі [[Лідскі замак|Лідскага замка]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Беларускі саюз мастакоў|Хадыка Алег Уладзіміравіч}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|135334|Хадыка Алег Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэстаўратары СССР]] [[Катэгорыя:Рэстаўратары Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] {{DEFAULTSORT:Хадыка Алег Уладзіміравіч}} egwc2wn5vwqfdr1wmxjgt0zmqpug0s4 Дор 0 687821 5155536 3924457 2026-06-18T07:17:04Z M.L.Bot 261 5155536 wikitext text/x-wiki '''Дор''' — шматзначнае паняцце. * [[Гонта|Дор]] — матэрыял для пакрыцця даху. * [[Дор (Веліжскі раён)]] * [[Дор (Гагарынскі раён)]] {{неадназначнасць}} s5on53dkel3utv9rdycucnf94ngbarl Акіра Ёсіна 0 689128 5155394 5146264 2026-06-17T17:49:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155394 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Акіра Ёсіна''' ({{lang-ja|吉野 彰}}; {{ВД-Прэамбула}}) — японскі [[хімік]], супрацоўнік карпарацыі Asahi Kasei і прафесар [[Універсітэт Мейдзё|універсітэта Мейдзё]] ў [[Нагоя|Нагоі]]. Стварыў першую бяспечную, жыццяздольную літый-іонную батарэю<ref name="NYT-20191009" />, якая стала шырока выкарыстоўвацца ў [[Мабільны тэлефон|мабільных тэлефонах]] і [[ноўтбук]]ах. Ёсіна быў узнагароджаны [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміяй па хіміі]] ў 2019 годзе разам з [[Стэнлі Уітынгем]]ам і [[Джон Гудэнаф|Джонам Гудэнафам]]. == Ранняе жыццё і адукацыя == Нарадзіўся ў Суйце, Японія, 30 студзеня 1948 года. Скончыў сярэднюю школу Кітана ў горадзе [[Осака]] ў 1966 годзе. Атрымаў ступень бакалаўра ў 1970 годзе і ступень магістра ў 1972 годзе, адначасова быў як [[Інжынерная справа|інжынерам]] Кіёцкага ўніверсітэта, так і меў ступень доктара інжынерыі ўніверсітэта Осакі ў 2005 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/r_and_d/interview/yoshino/pdf/lithium-ion_battery.pdf |title=Profile of Akira Yoshino and Overview of His Invention of the Lithium-ion Battery |access-date=7 кастрычніка 2021 |archive-date=10 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910053759/https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/r_and_d/interview/yoshino/pdf/lithium-ion_battery.pdf |url-status=dead }}</ref>. У гады каледжа Ёсіна наведваў курс, які выкладаў [[Кэн’іці Фукуі]], першы азіят, які стаў [[Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па хіміі|лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па хіміі]]<ref name="中日20180930">{{Cite web|author=芦原千晶|date=30 September 2018|url=https://www.chunichi.co.jp/article/feature/koukousei/list/CK2018093002000011.html|title=＜あの頃＞ リチウムイオン電池開発の研究者・吉野彰さん|work=[[中日新聞]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009143825/https://www.chunichi.co.jp/article/feature/koukousei/list/CK2018093002000011.html|archive-date=9 October 2019|accessdate=7 кастрычніка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191009143825/https://www.chunichi.co.jp/article/feature/koukousei/list/CK2018093002000011.html|archivedate=9 кастрычніка 2019|url-status=dead}}</ref>. == Кар’ера == Усю сваю неакадэмічную кар’еру правёў у карпарацыі Asahi Kasei<ref name="profile1">{{Cite web|title=Profile of Dr. Akira Yoshino|url=https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/news/2019/pdf/e191009.pdf|access-date=7 кастрычніка 2021|archive-date=11 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011182445/https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/news/2019/pdf/e191009.pdf|url-status=dead}}</ref>. Адразу пасля заканчэння магістратуры ў 1972 годзе пачаў працаваць у Asahi Kasei<ref name="profile22"/>. Пачаў працаваць у лабараторыі Кавасакі ў 1982 годзе, а ў 1992 годзе атрымаў званне менеджара па распрацоўцы прадуктаў для іонных батарэй<ref name="profile2" />. У 1994 годзе ён стаў менеджарам тэхнічнага развіцця вытворцы LIB A&T Battery Corp.<ref name="profile2" />, сумеснай кампаніі Asahi Kasei і Toshiba. Asahi Kasei зрабіў яго стыпендыятам у 2003 годзе, а ў 2005 годзе — генеральным дырэктарам уласнай лабараторыі<ref name="profile2" />. З 2017 года з’яўляецца прафесарам універсітэта Мейдзё, і яго статус у Asahi Kasei змяніўся на ганаровага стыпендыята<ref name="profile2" />. == Даследаванні == [[Файл:Akira_Yoshino_cropped_1_Akira_Yoshino_201910.jpg|злева|міні| Акіра Ёсіна]] У 1981 годзе Ёсіна пачаў даследаванні акумулятарных батарэй з выкарыстаннем поліацэтылену<ref>{{Cite news|title=A conversation with a lithium-ion battery pioneer|url=https://www.greenbiz.com/article/conversation-lithium-ion-battery-pioneer}}</ref>. Поліацэтылен — электраправодны [[Палімеры|палімер,]] адкрыты [[Хідэкі Сіракава]]й, які пазней (у 2000 годзе) будзе ўдастоены [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] за сваё адкрыццё<ref name="profile22"/>. У 1983 годзе Ёсіна выпусціў прататып акумулятарнай батарэі з выкарыстаннем аксіду літыя-кобальту (LiCoO{{Sub|2}}) (адкрыты ў 1979 годзе) у якасці [[катод]]а і поліацэтылена ў якасці [[анод]]а. Гэты прататып, у якім сам матэрыял анода не ўтрымлівае [[Літый|літыя]], а іоны літыя мігруюць з LiCoO{{Sub|2}} у анод падчас зарадкі, быў прамым папярэднікам сучаснай літый-іоннай батарэі (LIB)<ref name="profile2" />. Поліацэтылен меў нізкую рэальную [[шчыльнасць]], што азначала вялікую ёмістасць, патрэбны вялікі аб’ём батарэі, а таксама праблемы з нестабільнасцю, таму Ёсіна перайшоў на вугляродзісты матэрыял у якасці анода і ў 1985 годзе сканструяваў першы прататып LIB і атрымаў асноўны патэнт.<ref name="profile22">{{Cite web|title=Profile of Akira Yoshino, Dr.Eng., and Overview of His Invention of the Lithium-ion Battery|url=https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/r_and_d/interview/yoshino/pdf/lithium-ion_battery.pdf|access-date=7 кастрычніка 2021|archive-date=12 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212052122/https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/r_and_d/interview/yoshino/pdf/lithium-ion_battery.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Basic3">{{Cite web|url=http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=4%2C668%2C595.PN.&OS=PN%2F4%2C668%2C595&RS=PN%2F4%2C668%2C595|title=JP 2642206|accessdate=7 кастрычніка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200322130319/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=4%2C668%2C595.PN.&OS=PN%2F4%2C668%2C595&RS=PN%2F4%2C668%2C595|archivedate=22 сакавіка 2020|url-status=dead}}, by USPTO PATENT FULL-TEXT AND IMAGE DATABASE</ref> Так з’явіўся цяперашні літый-іонны акумулятар<ref name="profile22"/>. LIB у гэтай канфігурацыі была камерцыялізавана [[Sony]] ў 1991 годзе і A&T Battery ў 1992<ref>{{Cite web|author=Masaki Yoshio|title=Introduction: Development of Lithium-Ion Batteries|url=https://link.springer.com/content/pdf/bfm%3A978-0-387-34445-4%2F1.pdf|date=2009|publisher=Springer}}</ref>. Ёсіна апісаў праблемы і гісторыю працэсу вынаходніцтва ў кнізе ў 2014 годзе<ref>{{Cite book|author=Yoshino|title=Lithium-Ion Batteries: Advances and Applications, chapter 1|date=2014|publisher=Elsevier|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595133000017|access-date=9 October 2019}}</ref>. Ёсіна выявіў, што ў якасці аноднага матэрыялу падыходзіць вугляродзісты матэрыял з пэўнай крышталічнай структурай<ref name="Basic2">{{Cite web|url=http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=4%2C668%2C595.PN.&OS=PN%2F4%2C668%2C595&RS=PN%2F4%2C668%2C595|title=JP 2642206|accessdate=7 кастрычніка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200322130319/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=4%2C668%2C595.PN.&OS=PN%2F4%2C668%2C595&RS=PN%2F4%2C668%2C595|archivedate=22 сакавіка 2020|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=4,668,595.PN.&OS=PN/4,668,595&RS=PN/4,668,595 «JP 2642206»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200322130319/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=4%2C668%2C595.PN.&OS=PN%2F4%2C668%2C595&RS=PN%2F4%2C668%2C595 |date=22 сакавіка 2020 }}.</cite>, by USPTO PATENT FULL-TEXT AND IMAGE DATABASE</ref> і гэта анодны матэрыял, які выкарыстоўваўся ў камерцыйным LIB першага пакалення. Ёсіна распрацаваў зборшчык току з алюмініевай фальгі<ref>{{Cite web|url=http://techon.nikkeibp.co.jp/members/02db/200007/28642/|title=Article of Tech-On|accessdate=7 кастрычніка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120322030545/http://techon.nikkeibp.co.jp/members/02db/200007/28642/|archivedate=22 сакавіка 2012|url-status=dead}}, JP 2128922, Yoshino; Akira, «Nonaqueous secondary Battery», Application date 28 May 1984, issued 2 May 1997, assigned to Asahi Kasei</ref>, які ўтварыў пласт пасівацыі для забеспячэння высокага напружання батарэі пры нізкіх коштах, а таксама распрацаваў функцыянальную мембрану-сепаратар<ref>{{Cite web|url=http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?FT=D&date=19970820&DB=EPODOC&locale=en_EP&CC=JP&NR=2642206B2&KC=B2|title=JP 2642206}}, Yoshino; Akira, «Battery», Application date 28 May 1989, issued 2 May 1997, assigned to Asahi Kasei</ref> і выкарыстанне дадатковага тэмпературнага каэфіцыента (ДТК)<ref>{{Cite web|url=http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?FT=D&date=20000424&DB=EPODOC&locale=en_EP&CC=JP&NR=3035677B2&KC=B2|title=JP 3035677}}, Yoshino; Akira, « Secondary battery equipped with safety element», Application date 13 September 1991, issued 25 February 2000, assigned to Asahi Kasei</ref> для дадатковай бяспекі<ref name="profile2">{{Cite web|title=Profile of Akira Yoshino, Dr.Eng., and Overview of His Invention of the Lithium-ion Battery|url=https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/r_and_d/interview/yoshino/pdf/lithium-ion_battery.pdf|access-date=7 кастрычніка 2021|archive-date=12 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212052122/https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/r_and_d/interview/yoshino/pdf/lithium-ion_battery.pdf|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/r_and_d/interview/yoshino/pdf/lithium-ion_battery.pdf «Profile of Akira Yoshino, Dr.Eng., and Overview of His Invention of the Lithium-ion Battery»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200212052122/https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/r_and_d/interview/yoshino/pdf/lithium-ion_battery.pdf |date=12 лютага 2020 }} <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Asahi Kasei''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 October</span> 2019</span>.</cite></ref>. Рулонная структура LIB была задумана Ёсіна для забеспячэння вялікай плошчы паверхні электродаў і забеспячэння высокага разраду току, нягледзячы на нізкую праводнасць арганічнага электраліта<ref name="profile2"/>. У 1986 годзе Ёсіна замовіў вытворчасць партыі прататыпаў LIB<ref name="profile2"/>. Зыходзячы з даных выпрабаванняў бяспекі з гэтых прататыпаў, [[Міністэрства транспарту ЗША|Міністэрства транспарту Злучаных Штатаў]] выступіла з лістом, у якім гаворыцца, што батарэі адрозніваюцца ад металічнай літыевай батарэі<ref>Lithium-ion secondary battery (Japanese) 2nd edition, chapter 2 «History of development of lithium-ion secondary battery», P27-33, Nikkan Kogyo Shimbun (1996)</ref>. == Узнагароды == * Прэмія хімічных тэхналогій Японскага хімічнага таварыства (1998)<ref name="profile">{{Cite web|title=Profile of Dr. Akira Yoshino|url=https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/news/2019/pdf/e191009.pdf|access-date=7 кастрычніка 2021|archive-date=11 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011182445/https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/news/2019/pdf/e191009.pdf|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/news/2019/pdf/e191009.pdf «Profile of Dr. Akira Yoshino»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191011182445/https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/news/2019/pdf/e191009.pdf |date=11 кастрычніка 2019 }} <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Asahi Kasei''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 October</span> 2019</span>.</cite></ref> * Узнагарода Электрахімічнага таварыства (1999)<ref name="profile" /> * Прэміі Іхімуры ў прамысловасці — прэмія за заслугі (2001)<ref name="profile" /> * Пахвала Міністэрства адукацыі, культуры, спорту, навукі і тэхналогій у галіне навукі і тэхнікі — прэмія за навуку і тэхніку, катэгорыя развіцця (2003)<ref name="profile" /> * Медаль з фіялетавай стужкай ад урада Японіі (2004)<ref name="profile" /> * Прэмія Ямадзакі-Тэіты ад Фонду садзейнічання матэрыялазнаўству і тэхналогіям Японіі (2011)<ref name="yamazaki">{{Cite web|url=http://www.mst.or.jp/prize/2011/zairyou_en.html|title=MST 山崎貞一賞 - トップページ|access-date=7 кастрычніка 2021|archive-date=30 сакавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330111502/http://www.mst.or.jp/prize/2011/zairyou_en.html|url-status=dead}}</ref> * Прэмія C&amp;amp;C ад NEC C&C Foundation (2011)<ref name="C&C">{{Cite web|url=http://www.candc.or.jp/en/2011/group_a.html|title=NEC C&C Foundation}}</ref> * Медаль IEEE за экалагічныя тэхналогіі і тэхналогіі бяспекі (2012)<ref name="IEEE">[https://web.archive.org/web/20100619212548/http://ieee.org/about/awards/bios/envsaf_recipients.html The reason for the award-winning of the IEEE Medal and prize winners], [[John B. Goodenough]] and [[Rachid Yazami]] were awarded jointly.</ref> * Глабальная энергетычная прэмія (2013)<ref>{{Cite web|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2013/06/23/national/russia-honors-lithium-ion-scientist/|title=Russia honors lithium-ion scientist|access-date=7 кастрычніка 2021|archive-date=9 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009145732/https://www.japantimes.co.jp/news/2013/06/23/national/russia-honors-lithium-ion-scientist/|url-status=dead}}</ref> * Прэмія Чарльза Старка Дрэйпера (2014)<ref>{{Cite web|url=https://news.utexas.edu/2014/01/06/goodenough-wins-highest-engineering-honor|title=UT Austin's John B. Goodenough Wins Engineering's Highest Honor for Pioneering Lithium-Ion Battery|accessdate=7 кастрычніка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160514211211/http://news.utexas.edu/2014/01/06/goodenough-wins-highest-engineering-honor|archivedate=14 мая 2016|url-status=dead}}</ref> * Японская прэмія (2018)<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/brucelee/2018/04/30/10-lessons-on-how-to-innovate-from-this-years-japan-prize-winners/|title=10 Lessons On How To Innovate From This Year's Japan Prize Winners}}</ref> * Еўрапейская прэмія вынаходніка (2019)<ref>{{Cite web|url=https://www.epo.org/learning-events/european-inventor/finalists/2019/yoshino.html|title=Akira Yoshino (JP)}}</ref> * [[Нобелеўская прэмія па хіміі]] (2019)<ref name="NYT-20191009">{{Cite news|title=Nobel Prize in Chemistry Honors Work on Lithium-Ion Batteries - John B. Goodenough, M. Stanley Whittingham and Akira Yoshino were recognized for research that has "laid the foundation of a wireless, fossil fuel-free society."|url=https://www.nytimes.com/2019/10/09/science/nobel-prize-chemistry.html|website=[[The New York Times]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSpecia2019">Specia, Megan (9 October 2019). [https://www.nytimes.com/2019/10/09/science/nobel-prize-chemistry.html «Nobel Prize in Chemistry Honors Work on Lithium-Ion Batteries — John B. Goodenough, M. Stanley Whittingham and Akira Yoshino were recognized for research that has „laid the foundation of a wireless, fossil fuel-free society.<span class="cs1-kern-right">“</span>»]. ''[[The New York Times]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 October</span> 2019</span>.</cite></ref> * [[Ордэн Культуры|Ордэн культуры]] (2019)<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/10/29/tech/shigeru-miyamoto-nintendo-trnd/index.html|title='Mario Bros.' creator Shigeru Miyamoto to be given one of Japan's highest honors}}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.chemistryworld.com/careers/the-father-of-lithium-ion-batteries/3009106.article Бацька літый-іонных батарэй (Chemistry World, ліпень 2018)] {{Нобелеўская прэмія па хіміі 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ёсіна Акіра}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Культуры]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Японіі]] [[Катэгорыя:Хімікі Японіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Чарлза Старка Дрэйпера]] 4r0v5hrvfnwovky3vph3z4mutsepudo Пачатковая школа 0 690812 5155540 4737626 2026-06-18T07:26:18Z Pryhoža 169928 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 5155540 wikitext text/x-wiki {{Выдавецтва |назва = Пачатковая школа |лагатып = Пачатковая школа-лого.tif |шырыня = 150px |краіна = {{сцягафікацыя|Беларусь}} |заснавана = 2001 |заснавальнік = Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь |папярэднік = |ліквідавана = |пераемнік = |дырэктар = Вольга Уладзіміраўна Ваніна |адрас = вул. Фабрыцыуса, 5, 220007, г. Мінск |галоўрэд = |код СССР = |isbn = |узнагароды = |вэб-сайт = http://p-shkola.by }} '''«Пачатко́вая шко́ла»''' — беларускае [[выдавецтва]]. Створана ў 2001 годзе на базе рэдакцыі навукова-метадычнага [[Пачатковая школа (часопіс)|часопіса «Пачатковая школа»]]. Галоўны рэдактар — Вольга Ваніна. Спецыялізуецца на выпуску навучальных выданняў для вучняў, педагогаў, бацькоўскай грамадскасці, студэнтаў педагагічных устаноў вышэйшай адукацыі. З’яўляецца ўніверсальным выдавецтвам. Выпускае: * [[Навукова-папулярная літаратура|навукова-папулярную]], даведачную і [[Мастацкая літаратура|мастацкую літаратуру]] для дзяцей і дарослых; * наглядныя дапаможнікі і плакаты; * электронныя сродкі навучання; * навукова-метадычныя часопісы [[Пачатковая школа (часопіс)|«Пачатковая школа»]] (з мультымедыйным дадаткам), «[[Беларускі гістарычны часопіс]]», «Выхаванне i дадатковая адукацыя», «Дыялог. Псіхалагічны і сацыяльна-педагагічны часопіс»; * дзіцячыя часопісы «Топа», «Топа. Вырезалочка», «Рюкзачишка», «Рюкзачишкины прописи», «[[Рюкзачок]]». «Рюкзачок. Весёлый зоопарк», «Рюкзачок. Мир путешествий», «Юный техник и изобретатель»<ref>{{Cite web |url=https://lady.tut.by/news/offers/493114.html |title=Журналы для вашего ребенка: обзор от LADY {{!}} LADY.TUT.BY |accessdate=2017-04-12 |archivedate=2017-09-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903164609/https://lady.tut.by/news/offers/493114.html |url-status=dead }}</ref>; * серыю часопісаў-трэнажораў «Выдатнік». Выдавецтва штогод рэалізуе кніжныя праекты ў межах дзяржаўных заказаў: з 2004 года — вучэбны дапаможнік '''«Беларусь — наша Радзіма. Падарунак Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнкі першакласніку»'''<ref>[http://www.adu.by/be/135-aktualnaya-informatsiya/781-vuchebna-metadychny-kompleks-belarus-nasha-radzima-padarunak-prezidenta-respubliki-belarus-a-r-lukashenki-pershaklasniku.html Вучэбна-метадычны комплекс «Беларусь — наша Радзіма. Падарунак Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнкі першакласніку»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026231255/https://www.adu.by/be/135-aktualnaya-informatsiya/781-vuchebna-metadychny-kompleks-belarus-nasha-radzima-padarunak-prezidenta-respubliki-belarus-a-r-lukashenki-pershaklasniku.html |date=26 кастрычніка 2021 }}</ref>; з 2007 года — камбінаванае выданне '''«Я — гражданин Республики Беларусь»'''<ref>{{Cite web |url=https://news.tut.by/society/102870.html |title=Шестнадцатилетние граждане Беларуси в феврале получат в подарок книгу «Я — гражданин Республики Беларусь» |accessdate=2017-04-12 |archivedate=2017-02-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170221215306/http://news.tut.by/society/102870.html |url-status=dead }}</ref>. == Аўтары == [[Аляксей Мікалаевіч Якімовіч|Аляксей Якімовіч]], Наталля Ігнаценка<ref>[http://www.tvr.by/news/kultura/skazochnitsa_natalya_ignatenko_stranstvuet_po_bibliotekam_detskikh_domov_shkol_i_gimnaziy_/ Сказочница Наталья Игнатенко странствует по библиотекам детских домов, школ и гимназий]</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/natalya-ignatenko-chitayte-s-detmi-knigi.html Детская писательница Наталья Игнатенко рассказывает о своем опыте популяризации книги]</ref>, Віктар Кажура<ref>http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001a=%22BY-SEK-1441726%22&lst_siz=20</ref>, Валерый Кастручын<ref>[http://www.belta.by/culture/view/belorusskij-pisatel-valerij-kastrjuchin-udostoen-mezhdunarodnoj-premii-imeni-vbianki-234280-2017/ Белорусский писатель Валерий Кастрючин удостоен международной премии имени В.Бианки]</ref>, Алла Шарко<ref>[http://ont.by/news/our_news/vedyschaya-radio-ont-alla-sharko-predstavit-belarys-na-iv-biennale-izobrazi Ведущая «Радио ОНТ» Алла Шарко представит Беларусь на IV Биеннале изобразительного искусства и документальной фотографии в Берлине — ОНТ]</ref>, Алена Грабчыкава<ref>{{Cite web |url=http://www.sch8borisov.by/Grabchikova.htm |title=Грабчикова Елена Самарьевна, кандидат педагогических наук, доцент. Зав. аспирантурой и докторантурой Национального института образования|accessdate=2017-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170413071517/http://www.sch8borisov.by/Grabchikova.htm |archivedate=2017-04-13 |url-status=dead }}</ref>, Наталля Сторажава, Вольга Мікольская, Яніна Жабко. == Узнагароды == * Дыплом пераможцы ў намінацыі «Найлепшыя матэрыялы для дзяцей і юнацтва» серыі часопісаў-трэнажораў «Выдатнік» у межах XII Нацыянальнага конкурсу друкаваных [[Сродкі масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі]] «[[Залатая Ліцера]]»<ref>{{Cite web |url=http://www.mininform.gov.by/ru/pobed-2016-ru/ |title=Список победителей и лауреатов Национального конкурса печатных средств массовой информации «Золотая Литера» в 2016 году|accessdate=2017-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170401145606/http://mininform.gov.by/ru/pobed-2016-ru/ |archivedate=2017-04-01 |url-status=dead }}</ref> * Дыплом пераможцы ў намінацыі «Найлепшае спецыялілазаванае выданне»<ref>[http://p-shkola.by/dfiles/000305_43413_1000_PSH_diplom1.jpg Выдавецтва «Адукацыя і выхаванне»]{{Недаступная спасылка}}</ref> рэдакцыі навукова-метадычнага часопіса «Пачатковая школа»; Дыплом лаўрэата ў намінацыі «Найлепшае дзіцяча-юнацкае выданне» рэдакцыі часопіса «Рюкзачишка»<ref>[http://p-shkola.by/dfiles/000305_63773_1000_DSC_4554.jpg Выдавецтва «Адукацыя і выхаванне»]{{Недаступная спасылка}}</ref> у межах Х Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі «Залатая Ліцера»; * Дыплом лаўрэата ў намінацыі «Найлепшае спецыялізаванае галіновая выданне» рэдакцыі часопіса «Пачатковая школа»; Дыплом лаўрэата ў намінацыі «Найлепшыя матэрыялы навуковай і навукова-папулярнай тэматыкі» рэдакцыі часопіса «Беларускі гістарычны часопіс»; Дыплом лаўрэата ў намінацыі «Найлепшае дзіцяча-юнацкае выданне» рэдакцыі часопіса «Рюкзачок. Веселый зоопарк»; персанальны дыплом «Найлепшы дызайнер — афарміцель» начальніку аддзела падрыхтоўкі да друку І. І. Радаману ў межах IX Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі «Залатая Ліцера»<ref>[http://p-shkola.by/dfiles/000305_185917_1000_NAGRADY_2013.jpg Выдавецтва «Адукацыя і выхаванне»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * Дыплом другой ступені ў намінацыі «Садружнасць» у межах Нацыянальнага конкурсу «Мастацтва кнігі — 2013» «ЗАЛАТЫ ФАЛІЯНТ»<ref>[http://pshkola.by/dfiles/000305_314720_1000_2013_Foliant_za_knigu_Smolensk.jpg Выдавецтва «Адукацыя і выхаванне»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * Дыплом лаўрэата ў намінацыі «Найлепшае дзіцяча-юнацкае выданне» рэдакцыі часопіса «Рюкзак» у межах VIII Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі «Залатая Ліцера»<ref>[http://p-shkola.by/dfiles/000305_986349_1000_2012_Rjukzak.jpg Выдавецтва «Адукацыя і выхаванне»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * Інтэрнэт-прэмія выдавецтву «Пачатковая школа» за распрацоўку сайта ў межах 19-ай Міжнароднай спецыялізаванай выставы і кангрэсу «tibo—2012»<ref>[http://p-shkola.by/dfiles/000305_477251_1000_TIVO2012.jpg Выдавецтва «Адукацыя і выхаванне»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * Дыплом лаўрэата ў намінацыі «Дэбют» рэдакцыі часопіса «Рюкзачок. Мир компьютеров» у межах VII Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі «Залатая Ліцера» * Ганаровая грамата дырэктару выдавецтва «Пачатковая школа» за асабісты ўнёсак у развіццё беларускай журналістыкі<ref>[http://p-shkola.by/dfiles/000305_226138_1000_2011_VNG_1.jpg Выдавецтва «Адукацыя і выхаванне»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * Дыплом лаўрэата ў намінацыі «Найлепшае дзіцяча-юнацкае выданне» рэдакцыі часопіса «Рюкзачишка» у межах VI Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі «Залатая Ліцера»<ref>[http://p-shkola.by/dfiles/000305_728048_1000_2010_Rjukzachishka.jpg Выдавецтва «Адукацыя і выхаванне»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * Дыплом пераможцы ў намінацыі «Найлепшае дзіцяча-юнацкае выданне» рэдакцыі часопіса «Рюкзачок» у межах V Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі «Залатая Ліцера»<ref>[http://p-shkola.by/dfiles/000305_117340_1000_2009_Rjukzachok.jpg Выдавецтва «Адукацыя і выхаванне»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/uchebnik-kotoryy-sinhroniziruetsya-so-smartfonom-novyy-proekt Учебник, который синхронизируется со смартфоном: новый проект] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211023230015/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/uchebnik-kotoryy-sinhroniziruetsya-so-smartfonom-novyy-proekt |date=23 кастрычніка 2021 }}{{ref-ru}} * [http://www.adu.by/be/135-aktualnaya-informatsiya/781-vuchebna-metadychny-kompleks-belarus-nasha-radzima-padarunak-prezidenta-respubliki-belarus-a-r-lukashenki-pershaklasniku.html Вучэбна-метадычны комплекс «Беларусь — Наша Радзіма»: Падарунак Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А. Лукашэнкі першакласніку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026231255/https://www.adu.by/be/135-aktualnaya-informatsiya/781-vuchebna-metadychny-kompleks-belarus-nasha-radzima-padarunak-prezidenta-respubliki-belarus-a-r-lukashenki-pershaklasniku.html |date=26 кастрычніка 2021 }} * https://news.tut.by/society/102870.html{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170221215306/https://news.tut.by/society/102870.html |date=21 лютага 2017 }} * https://news.tut.by/society/509491.html{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161029234009/https://news.tut.by/society/509491.html |date=29 кастрычніка 2016 }} * [http://m.belta.by/culture/view/detskaja-literatura-v-belarusi-uspeshno-razvivaetsja-cherginets-221359-2016/ Детская литература в Беларуси успешно развивается — Чергинец] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170923170357/http://m.belta.by/culture/view/detskaja-literatura-v-belarusi-uspeshno-razvivaetsja-cherginets-221359-2016 |date=23 верасня 2017 }}{{ref-ru}} * [http://ont.by/news/our_news/vedyschaya-radio-ont-alla-sharko-predstavit-belarys-na-iv-biennale-izobrazi Ведущая «Радио ОНТ» Алла Шарко представит Беларусь на IV Биеннале изобразительного искусства и документальной фотографии в Берлине]{{ref-ru}} * [http://minsknews.by/blog/2016/02/19/dlya-shkolnikov-izdali-sbornik-skazok-detyam-o-nalogah/ Для школьников издали сборник сказок детям о налогах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170924233826/http://minsknews.by/blog/2016/02/19/dlya-shkolnikov-izdali-sbornik-skazok-detyam-o-nalogah/ |date=24 верасня 2017 }}{{ref-ru}} * [http://www.belta.by/society/view/detjam-o-nalogah-i-finansovoj-gramotnosti-rasskazhut-v-forme-skazki-i-fakultativnyh-zanjatij-192473-2016/ Детям о налогах и финансовой грамотности расскажут в форме сказки и факультативных занятий]{{ref-ru}} * [https://rg.ru/2012/09/06/ignatenko.html Как оторвать ребенка от дисплея: гость «СОЮЗа» — белорусская поэтесса, автор детских книг Наталья Игнатенко]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Выдавецтвы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мінск]] j4pe6uru8h0cu6ofe97kubovnh2lqc9 Аляксандр Васілевіч Сідарэнка 0 696012 5155591 4716422 2026-06-18T09:48:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155591 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сідарэнка}} {{Вучоны}} '''Аляксандр Васілевіч Сідар́энка'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-uk|Олександр Васильович Сидоренко}}; {{ДН|19|10|1917}} — {{ДС|23|3|1982}}) — савецкі [[геолаг]], грамадскі і дзяржаўны дзеяч, [[доктар геолага-мінералагічных навук]] (1952), акадэмік [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]] (1966), віцэ-прэзідэнт Акадэміі навук СССР (1975—1982). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сяле Новамікалаеўка Старабельскага павета [[Харкаўская губерня|Харкаўскай губерні]]. Скончыў рабфак. Паступіў на геалагічны факультэт Варонежскага дзяржаўнага ўніверсітэта, які скончыў у 1940 годзе. Працаваў асістэнтам на кафедры мінералогіі і вучыўся ў [[Аспірантура|аспірантуры]]<ref name="АРАН">[https://isaran.ru/?q=ru/fund&guid=0FDB6D11-4E3D-66A1-5876-9D8806E0680E&ida=1 Сидоренко Александр Васильевич, (1917—1982), геолог, академик АН СССР (1966), вице-президент АН СССР (1975—1982) // Архивы РАН] {{ref-ru}}</ref>. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] пайшоў на фронт. Удзельнік [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітвы]]. Быў цяжка паранены і пасля лячэння кароткі час выкладаў у 1-м Ленінградскім артылерыйскім вучылішчы імя Чырвонага Кастрычніка<ref name="АРАН" />. Пасля дэмабілізацыі ў 1943 годзе працаваў старшым навуковым супрацоўнікам, загадчыкам аддзела карысных выкапняў Геалагічнага інстытута Туркменскага аддзялення Акадэміі навук СССР. У 1950 годзе быў прызначаны намеснікам Старшыні Прэзідыума [[Кольскі навуковы цэнтр РАН|Кольскага філіяла]] Акадэміі навук СССР у [[Апатыты|Апатытах]], у 1952 годзе стаў старшынёй Прэзідыума<ref name="АРАН" />. У 1952 годзе А. В. Сідарэнка абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «К минералогии и геохимии континентальных толщ пустыни Каракум», у 1953 годзе быў абраны членам-карэспандэнтам Акадэміі навук СССР<ref name="АРАН" />. У 1955—1959 гадах займаў пасаду дырэктара Геалагічнага інстытута Кольскага філіяла АН СССР. З 1961 года А. В. Сідарэнка ў [[Масква|Маскве]]. У 1961—1963 гадах на пасадзе першага намесніка старшыні Дзяржаўнага камітэта Савета Міністраў РСФСР па каардынацыі навукова-даследчых работ, у 1962—1963 гадах — Міністр геалогіі і аховы нетраў СССР, у 1963—1965 гадах — старшыня Дзяржаўнага геалагічнага камітэта — міністр СССР, у 1965—1975 гадах — Міністр геалогіі СССР<ref name="АРАН" />. Адначасова ў 1962—1976 гадах загадваў лабараторыяй літалогіі старажытных асадкава-метаморфізаваных тоўшч [[Геалагічны інстытут РАН|Геалагічнага інстытута АН СССР]]<ref name="АРАН" />. == Навуковая і грамадская дзейнасць == Асноўныя навуковыя працы па працэсах мінералаўтварэння ва ўмовах [[Пустыня|пустыні]] і [[Тундра|тундры]], [[Літалогія|літалогіі]] старажытных [[М|метамарфічных парод]], заканамернасцях працэсаў гіпергенезу, асадкавай геалогіі [[Дакембрый|дакембрыю]]{{sfn|БелЭн|2002}}. Сфармуляваў гісторыка-геалагічны прынцып аналізу прыродных з’яў, які разглядае геалагічную гісторыю Зямлі ад [[Архей|архея]] да [[Кайназой|кайнозоя]] як адзіны бесперапынна-перарывісты працэс{{sfn|ВСЭ|1969—1978}}. Член Усесаюзнага мінералагічнага таварыства з 1947 года. Па ініцыятыве А. В. Сідарэнкі былі створаны Усесаюзны навукова-даследчы інстытут эканомікі мінеральнай сыравіны і геолагаразведачных работ (Масква), Усесаюзны інстытут сінтэзу мінеральнай сыравіны ([[Аляксандраў (горад)|Аляксандраў]]), Усесаюзны інстытут марской геалогіі і геафізікі ([[Рыга]]), Навукова-даследчы інстытут марской геафізікі ([[Краснадар]]), навукова-вытворчыя аб’яднанні «Севморгео» ([[Ленінград]]) і «Южморгео» (Краснадар), праведзены Усесаюзныя нарады геолагаў па асадкавай геалогіі дакембрыю ў [[Петразаводск]]у (1963), Апатытах (1964) і [[Кіеў|Кіеве]] (1965)<ref name="АРАН" />. Прымаў удзел у рабоце XX ([[Мексіка]], 1956), XXI ([[Данія]], 1960), XXV ([[Аўстралія]], 1976) сесій Міжнароднага геалагічнага кангрэса<ref name="АРАН" />. Пад непасрэдным кіраўніцтвам А. В. Сідарэнкі быў ажыццёўлены шэраг мер, накіраваных на развіццё даследаванняў у новых перспектыўных напрамках, на ўмацаванне матэрыяльна-тэхнічнай базы геалагічных вытворчых арганізацый, эксперыментальнай базы інстытутаў і творчых сувязяў навукі з вытворчасцю. Шмат часу ён удзяляў паляпшэнню каардынацыі даследаванняў ў інстытутах Міністэрства геалогіі, Акадэміі навук СССР і акадэмій навук саюзных рэспублік і ў [[ВНУ|вышэйшых навучальных установах]]. У розны час займаў пасады намесніка галоўнага рэдактара часопіса «Весткі Карэльскага і Кольскага філіялаў АН СССР» (1957—1959), члена рэдакцыйнай калегіі часопіса «Літалогія і карысныя выкапні» (1963—1967), галоўнага рэдактара выдання «Геалогія СССР», члена рэдакцыйнай калегіі часопіса «Весці Акадэміі навук СССР. Серыя геалагічная», галоўнага рэдактара выдання «Гідрагеалогія СССР», галоўнага рэдактара выдання «Геалагічная будова СССР і заканамернасці размяшчэння карысных выкапняў»<ref name="АРАН" />. Выбіраўся дэлегатам XXIII, XXIV, XXV, XXVI з’ездаў [[КПСС]], дэпутатам [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 7—10 скліканняў. == Узнагароды і званні == * 2 ордэны Леніна (1963, 1971) * [[Ленінская прэмія]] 1966 года * [[ордэн Чырвонай Зоркі]] (1951) * [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1966) * [[медаль «За абарону Сталінграда»]] (1944) * [[медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (1945) * [[медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (1945) * [[юбілейны медаль «Дваццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (1965) * [[юбілейны медаль «50 гадоў Узброеных Сіл СССР»]] (1968) * Сярэбраны медаль імя Карла Багдановіча за заслугі ў развіцці горнай прамысловасці і ў сувязі з 1000-годдзем Польскай дзяржавы (1966) * Сярэбраны медал імя С. Бубнова Геалагічнага таварыства ГДР за заслугі ў развіцці геалагічнай навукі * Залаты медаль са стужкай «За заслугі перад навукай і чалавецтвам» Чэхаславацкага таварыства міжнародных зносін (1970) * медаль «Дружба» [[МНР|Мангольскай Народнай Рэспублікі]] (1969) * юбілейны медаль «30 гадоў сацыялістычнай рэвалюцыі ў Балгарыі» (1975) * Ганаровы доктар [[Горна-металургічная акадэмія імя Станіслава Сташыца|Горна-металургічнай акадэміі]] ў [[Кракаў|Кракаве]] (1969) == Ушанаванне памяці == У гонар А. В. Сідарэнкі названы мінерал [[сідарэнкіт]]<ref name="КМ">[https://catalogmineralov.ru/mineral/sidorenkite.html Каталог Минералов] {{ref-ru}}</ref><ref name="мн">[https://webmineral.ru/minerals/item.php?id=21204 Webmineral.ru]</ref> {{ref-ru}}, від водарасцяў {{bt-bellat||Murmania sidorenkia|Lubtsov, 1979}}, праспект у горадзе Апатыты. У 1983 годзе ў гонар акадэміка А. В. Сідарэнкі Пошта СССР выпусціла [[Паштовая марка|марку]] з яго партрэтам. На будынку Інстытута літасферы і дома, у якім жыў А. В. Сідарэнка ў Маскве, будынку Геалагічнага інстытута КНЦ РАН у Апатытах устаноўлены мемарыяльныя дошкі. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сідарэнка Аляксандр Васілевіч||369}} * {{ВСЭ3|Сидоренко Александр Васильевич|ref=ВСЭ}} == Спасылкі == * {{Супрацоўнік РАН|52123|Аляксандра Васілевіча Сідарэнкі}} * [https://www.rosnedra.gov.ru/article/9426.html 9 октября 2017 года — 100 лет со дня рождения Александра Васильевича Сидоренко // Федеральное агентство по недропользованию — РОСНЕДРА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221229140510/https://www.rosnedra.gov.ru/article/9426.html |date=29 снежня 2022 }} {{ref-ru}} * [https://isaran.ru/?q=ru/fund&guid=0FDB6D11-4E3D-66A1-5876-9D8806E0680E&ida=1 Сидоренко Александр Васильевич, (1917—1982), геолог, академик АН СССР (1966), вице-президент АН СССР (1975—1982) // Архивы РАН] {{ref-ru}} * [http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&id=327 Сидоренко Александр Васильевич // Информационная система «История геологии и горного дела» (Группа истории геологии. Геологический институт РАН)] {{ref-ru}} * [https://www.polkmoskva.ru/people/1064917/ Сидоренко Александр Васильевич // Бессмертный Полк Москва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211216030242/https://www.polkmoskva.ru/people/1064917/ |date=16 снежня 2021 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сідарэнка Аляксандр Васілевіч}} [[Катэгорыя:Правадзейныя члены АН СССР]] [[Катэгорыя:Геолагі СССР]] [[Катэгорыя:Міністры СССР]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалямі РАН]] [[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Сталінградскай бітвы]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXIII з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXIV з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXV з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXVI з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Загінулі ў аўтамабільных катастрофах]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] ngtwki4ncluegemxprj4ezljleadyn4 Альмерыйскі ўніверсітэт 0 697678 5155507 4105929 2026-06-18T04:39:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155507 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Альмерыйскі ўніверсітэт |скарачэнне = |эмблема = |выява = Universidad de Almería.jpg |арыгінал = {{lang-es|Universidad de Almería}} |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1993 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Альмерыя]] |кампус = |адрас = |сайт = http://www.ual.es/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Альмерыйскі ўніверсітэт''' ({{lang-es|Universidad de Almería}}) — [[Іспанія|іспанская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[універсітэт]]а з сядзібай у горадзе [[Альмерыя]] ў [[Аўтаномныя супольнасці Іспаніі|аўтаномнай супольнасці]] [[Андалусія]]. == Структура == * Вышэйшая інжынерная школа * Факультэт навук аб адукацыі * Факультэт навук аб здароўі * Факультэт эканомікі і бізнесу * Факультэт эксперыментальных навук * Факультэт права * Факультэт гуманітарных навук * Факультэт псіхалогіі * Цэнтр паслядыпломнай і бесперапыннай падрыхтоўкі * Міжнародная школа дактарантуры {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://www.ual.es/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Універсітэты Іспаніі}} [[Катэгорыя:Універсітэты Іспаніі]] [[Катэгорыя:Альмерыя]] 3qboa6lhgjxqqy6resllekzwdkpma1q Алор (востраў) 0 697807 5155500 4959237 2026-06-18T03:07:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155500 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Алор}} {{Востраў |Назва = Аданара |Нацыянальная назва= id/Alor |Карта = |Краіна = Інданезія |Рэгіён = |Раён = |UTC = |Акваторыя = Ціхі акіян |lat_dir = S|lat_deg = 8|lat_min = 16|lat_sec = 14 |lon_dir = E|lon_deg =124 |lon_min =47 |lon_sec = 43 |region = |CoordScale = |Плошча = 2124.93 |Плошча заліваў = |Вышыня = 1839 |Насельніцтва = 163377 |Год = 2019 |Выява = Pantai Maimol Alor Nusa Tenggara Timur.jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Заліў на поўначы вострава |Катэгорыя на Вікісховішчы = Alor Island }} '''Алор''' ({{lang-id|Alor}}) — [[востраў]] у групе [[Алор (архіпелаг)|аднайменных астравоў ]] у [[Інданезія|Інданезіі]]. Агульная плошча — 2124,93 км². Насельніцтва (2019 г.) — 163 377 чалавек. == Геаграфія і прырода == Востраў Алор месціцца ва ўсходняй частцы архіпелага [[Малыя Зондскія астравы]] за 1950 км на паўднёвы ўсход ад [[Джакарта|Джакарты]], сталіцы [[Інданезія|Інданезіі]]. Даўжыня з паўднёвага захаду на паўночны ўсход — 90,7 км. Найбольшая шырыня — 29 км. На поўначы берагі парэзаны, вылучаецца паўвостраў з плошчай каля 213 км². Алор мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Паверхня складзена старажытнымі [[Лава вулканічная|лавамі]]. Вылучаюцца пласты [[дыярыт]]у, [[базальт]]у, [[андэзіт]]у. Частка ўзбярэжжа сфарміравана [[каралавыя паліпы|каралавымі]] [[вапняк]]амі. Для ўнутраных раёнаў характэрна [[гара|горная]], вельмі перасечаная мясцовасць. Найвышэйшыя вяршыні Калана (1839 м) і Муна (1440 м) уяўляюць сабою неактыўныя вулканы. На востраве маюцца 3 крыніцы [[фумарола]]ў. [[Трапічны клімат|Клімат трапічны]] спякотны. Вылучаюцца вільготны і сухі сезоны. Гадавая тэмпература вагаецца ад +22,2°C да +32,2°C. На Алоры захаваліся [[трапічны лес|трапічныя лясы]] з такімі раслінамі, як [[сагавая пальма]], [[тамарынд]], [[санталавае дрэва]]. [[Фаўна]] прадстаўлена [[птушкі|птушкамі]], [[яшчаркі|яшчаркамі]], [[кажаны|кажанамі]]. На [[пляж]]ах размножваюцца [[марскія чарапахі]]. == Гісторыя == [[Выява:COLLECTIE TROPENMUSEUM Twee vrouwen van het hoofd van Worbain in dansuitrusting TMnr 10004769.jpg|thumb|left|[[Алорцы|Алорскія]] жанчыны. Перыяд Галандскай Ост-Індыі]] Першыя людзі з'явіліся на Алоры каля 12 тысяч гадоў таму. Іх асноўным заняткам з'яўлялася [[рыбалоўства]], пра што сведчаць знаходкі адных з самых старажытных у свеце рыбалоўных кручкоў. У [[пячора|пячоры]] на поўдні вострава знойдзены рэшткі дзяўчыны-падлетка, пахаваныя ў той жа перыяд. Даследаванне костак паказала, што цела дзяўчыны прайшло папярэднюю падрыхтоўку перад пахаваннем. У перыяд [[сярэднявечча]] на поўначы вострава ўзнікла невялікае [[дзяржава|дзяржаўнае]] ўтварэнне, заснаванае, відавочна, выхадцамі з [[Малукскія астравы|Малукскіх астравоў]]. У адной з [[мячэць|мячэцяў]] на поўначы Алора захоўваецца [[Каран]], напісаны на [[пальмы|пальмавай]] [[Кара (біялогія)|кары]] прыкладна ў [[12 стагоддзе|XII]] ст. Мясцовы [[манарх]] спавядаў [[іслам]] і меў тытул [[султан]]а, хаця яго рэчаісная ўлада распаўсюджвалася толькі на некалькі мясцовых [[вёска|вёсак]]. Вёскі ва ўнутраных раёнах захоўвалі незалежнасць. Паміж іх жыхарамі часцяком успыхвалі ваенныя канфлікты. [[Алорцы]] славіліся як выдатныя [[лук|лучнікі]]. Навершы стрэл яны выраблялі з [[курыца|курыных]] костак. Калі страла трапляла ў ахвяру, наверша трэскалася і пакідала ірваную рану. У [[16 стагоддзе|XVI]] ст. Алор быў фармальна абвешчаны [[Партугалія|партугальскім]] валоданнем. Адсюль вывозілі [[марскія чарапахі|чарапахавыя]] панцыры і [[санталавае дрэва]], аднак ніякіх захадаў да каланізацыі не прадпрымалі. У [[1851]] г. партугальскі губернатар Салора прадаў Алор і суседнія астравы [[Нідэрланды|галандцам]]. У [[1859]] г. востраў быў далучаны да [[Галандская Ост-Індыя|Галандскай Ост-Індыі]]. Гэта выклікала перасяленне на Алор выхадцаў з [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]] і Малукскіх астравоў, што займаліся дробным [[гандаль|гандлем]]. Перасяленцы размаўлялі на дыялекце [[малайская мова|малайскай мовы]], таму значна адрозніваліся ад карэнных астравіцян, якія размаўлялі на [[Папуаскія мовы|папуаскіх мовах]]. У [[1911]] г. у адзіным [[раўніна|раўнінным]] раёне быў заснаваны каланіяльны адміністрацыйны цэнтр Калабахі. Да нашых дзён ён застаецца адзіным [[горад]]ам на Алоры. З [[1950]] г. Алор у складзе незалежнай [[Інданезія|Інданезіі]]. == Галерэя == <gallery> Cynarina lacrymalis, Alor.jpg|[[Каралавыя паліпы|Карал]] ''Cynarina lacrymalis'' Kalabahi City and Harbour - panoramio.jpg|[[Порт]] у Калабахі Trucks, the main public transport, Alor, NTT - panoramio.jpg|[[Транспарт]] на востраве Traditional Village Houses Warokena, Maritaing, NTT - panoramio.jpg|Традыцыйная [[вёска]] </gallery> == Спасылкі == * [https://alorkab.bps.go.id Kabupaten Alor] * [https://www.amuzigi.com/2015/11/geological-of-alor-and-west-wetar-sheet.html GEOLOGICAL OF ALOR AND WEST WETAR SHEET, NUSA TENGGARA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220107085418/https://www.amuzigi.com/2015/11/geological-of-alor-and-west-wetar-sheet.html |date=7 студзеня 2022 }} * [https://jurnalarkeologi.kemdikbud.go.id/index.php/kalpataru/article/view/109/73 POTENSI ARKEOLOGI DI PULAU ALOR] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190923052350/http://jurnalarkeologi.kemdikbud.go.id/index.php/kalpataru/article/view/109/73 |date=23 верасня 2019 }} * [https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=3238&context=theses The people of Alor and their alliances in Eastern Indonesia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240724061856/https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=3238&context=theses |date=24 ліпеня 2024 }} * [https://www.everyculture.com/East-Southeast-Asia/Alorese.html Alorese] [[Катэгорыя:Малыя Зондскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Інданезіі]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] d294hkc0ozcck0v5rslc7w2ar2f06ni Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў 4 705534 5155397 5155069 2026-06-17T18:09:43Z 5155397 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} == Спіс на хаванне == <!--для тых, хто ў танку і ў шлемафоне -- тут актыўных спасылак не мусіць быць--> * Раман Аркадзьевіч Забела * Дарога на Курапаты {{зроблена}} * Ганна Віктараўна Красуліна (замест Ганна Красуліна) {{зроблена}} <!--Спіс ніжэй проста сцёрты, у архіваванні няма сэнсу. --> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 3es10jy5unwmmq6e1cxt269azmi0ixh 5155565 5155397 2026-06-18T09:24:39Z 5155565 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} == Спіс на хаванне == <!--для тых, хто ў танку і ў шлемафоне -- тут актыўных спасылак не мусіць быць--> * Раман Аркадзьевіч Забела {{зроблена}} <!--Спіс ніжэй проста сцёрты, у архіваванні няма сэнсу. --> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] kvjkw7r7i64qa7952b8g7802wjfx7zm Удзельнік:Wizardist/SuppressionList 2 706425 5155562 5155048 2026-06-18T09:23:51Z 5155562 wikitext text/x-wiki Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў Удзельнік:Wizardist/SuppressionList Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў/Шапка Вікіпедыя:Пра нас пішуць «Чорны» спіс дзеячаў мастацтва і творчых калектываў 140-ы рамонтны завод 1-я асобная дэсантна-штурмавая рота «Беларусь» 225-ы асобны штурмавы полк (Украіна) 20 дзён у Марыупалі 38-я асобная гвардзейская дэсантна-штурмавая брыгада 3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння 558-ы авіяцыйны рамонтны завод 5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння 76-я гвардзейская дэсантна-штурмавая дывізія A1 (тэлекам-правайдар) AP$ENT ARCHE Пачатак Belcanto Airlines Belsat Music Live BYPOL BYSOL Courage (фільм) Dana Holdings Deviation Dzieciuki EcooM Goodbye бацька Hrodna.life Hučna Fest Intex-press Irdorath Kamunikat.org L’Estaca Legalize Belarus Litesound Media-Polesye MINSK (фільм) Naviband Naviny.by NEXTA Nizkiz Onliner.by Politzek.me Press Club Belarus Rada Airlines Reform.by Reform.news Regnum RT Sandvine Symbal.by Synesis Group Tor Band Trollwald Trybunał TUT.BY VAL (гурт) VII Усебеларускі народны сход Wajskowy Whrwlf YMCA Zerkalo.io А1 (тэлекам-правайдар) Аб’яднаная грамадзянская партыя Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі Аб’яднаныя дэмакратычныя сілы Беларусі Аб’яднаныя Масмедыі Абарона Сумаў (2022) Абмежаванне транзітных зносін з Калінінградскай вобласцю Абмен зняволенымі паміж Расіяй і Захадам (2024) Абсалютбанк Авантуры Пранціша Вырвіча (фільм) Авеню (спецаперацыя) Агат — электрамеханічны завод Агляд-хроніка парушэнняў правоў чалавека Агульнанацыянальнае тэлебачанне Адвакаты, пазбаўленыя ліцэнзіі ў час палітычнага крызісу ў Беларусі Адзіная кніга рэгістрацыі злачынстваў Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Аднаполы шлюб Адэса Азоў (полк МУС Украіны) Акрэсціна Аксана Іванаўна Манкевіч Акцыя Любові Ала Мікалаеўна Бодак Алана Гебрэмарыям Алег Аляксандравіч Раманаў Алег Аляксеевіч Белаконеў Алег Анатолевіч Чарнышоў Алег Андрэевіч Буяк Алег Вітольдавіч Праляскоўскі Алег Георгіевіч Давыдзенка Алег Груздзіловіч Алег Іванавіч Карповіч Алег Леанідавіч Алкаеў Алег Леанідавіч Воінаў Алег Леанідавіч Сліжэўскі Алег Мікалаевіч Бябенін Алег Мікалаевіч Гулак Алег Сяргеевіч Гайдукевіч Алег Хаменка Алена Аляксандраўна Церашкова Алена Анабэла Васілеўна Фокс Алена Маслюкова Алена Мікалаеўна Анісім Алена Раманаўна Ляшковіч Алена Сцяпанаўна Леўчанка Алесь Бяляцкі Алесь Кіркевіч Алесь Лагвінец Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч Алесь Мікалаевіч Чаркашын Алесь Пушкін Алесь Чумакоў Аліна Ігараўна Войцех Аліна Коўшык Аліса Віктараўна Рыжычэнка Алмаз (спецпадраздзяленне) Альгерд Бахарэвіч Альфа (спецпадраздзяленне КДБ) Альфа-Банк Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі Аляксандр Аляксандравіч Азараў Аляксандр Аляксандравіч Віхор Аляксандр Аляксандравіч Галкоўскі Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец Аляксандр Аляксандравіч Рахманаў Аляксандр Анатольевіч Жлутка Аляксандр Андрэевіч Нурдзінаў Аляксандр Апейкін Аляксандр Барысавіч Манцэвіч Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі Аляксандр Валер’евіч Хаджаеў Аляксандр Валянцінавіч Арановіч Аляксандр Васілевіч Аляксандр Васілевіч Пашкевіч Аляксандр Васільевіч Шакуцін Аляксандр Віктаравіч Казела Аляксандр Віктаравіч Чарвякоў Аляксандр Вячаслававіч Драган Аляксандр Генадзевіч Бахановіч Аляксандр Генрыхавіч Турчын Аляксандр Іванавіч Мароз Аляксандр Іосіфавіч Фядута Аляксандр Леанідавіч Зімоўскі Аляксандр Людвігавіч Вярсоцкі Аляксандр Мікалаевіч Зайцаў (бізнесмен) Аляксандр Мікалаевіч Івулін Аляксандр Мікалаевіч Косінец Аляксандр Міхайлавіч Здвіжкоў Аляксандр Міхайлавіч Ласякін Аляксандр Міхайлавіч Лукашук Аляксандр Міхайлавіч Радзькоў Аляксандр Паўлавіч Амельянюк Аляксандр Паўлавіч Шпакоўскі Аляксандр Пятровіч Барсукоў Аляксандр Рыгоравіч Вальфовіч Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка Аляксандр Станіслававіч Данілевіч Аляксандр Станіслававіч Сырскі Аляксандр Сцяпанавіч Рагачук Аляксандр Сяргеевіч Атрошчанкаў Аляксандр Сяргеевіч Лук’янаў Аляксандр Тадзівонавіч Гурнік Аляксандр Уладзіміравіч Дворнікаў Аляксандр Уладзіміравіч Зінгман Аляксандр Уладзіміравіч Канюк Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч Аляксандр Уладзіміравіч Францкевіч Аляксандр Уладзіслававіч Казулін Аляксандр Фёдаравіч Гарцуеў Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка Аляксандр Яраслававіч Малчанаў Аляксандра Алегаўна Раманоўская Аляксандра Віктараўна Герасіменя Аляксей Аляксандравіч Волкаў Аляксей Аляксандравіч Драчоў Аляксей Аляксандравіч Кудзін Аляксей Анатольевіч Міхалевіч Аляксей Анатолевіч Навальны Аляксей Андрэевіч Арцецкі Аляксей Антонавіч Янукевіч Аляксей Валер’евіч Дзермант Аляксей Вітальевіч Лабееў Аляксей Іванавіч Алексін Аляксей Іванавіч Шаланда Аляксей Ігаравіч Санчук Аляксей Мікалаевіч Аўраменка Аляксей Мікалаевіч Скобля Аляксей Міхайлавіч Літвін Аляксей Міхайлавіч Шыдлоўскі Аляксей Пятровіч Шкадарэвіч Аляксей Уладзіміравіч Лазараў Аляксей Уладзіміравіч Ягораў Аляксей Юр’евіч Рэзнікаў Аляксей Якаўлевіч Міхальчанка АМАП (Беларусь) Амерыканка. All included Амкадор Анастасія Аляксандраўна Булыбенка Анастасія Віктараўна Міронцава Анатоль Аляксандравіч Сівак Анатоль Анатолевіч Глаз Анатоль Анатолевіч Котаў Анатоль Герасімавіч Цікавенка Анатоль Іосіфавіч Ляўковіч Анатоль Іосіфавіч Майсеня Анатоль Кунцэвіч Анатоль Мечыслававіч Маркевіч Анатоль Пятровіч Лапо Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі Анатоль Уладзіміравіч Лябедзька Анатоль Уладзіміравіч Хіневіч Андрусь Такінданг Андрэй Алегавіч Саннікаў Андрэй Аляксандравіч Радаман Андрэй Аляксеевіч Раўкоў Андрэй Валер’евіч Аляксандраў Андрэй Валянцінавіч Федзін Андрэй Валянцінавіч Паднябенны Андрэй Васілевіч Дынько Андрэй Віктаравіч Салавей Андрэй Гайдукоў Андрэй Генадзевіч Скурко Андрэй Генадзевіч Ягораў Андрэй Дзмітрыевіч Кароль Андрэй Дзмітрыевіч Папоў Андрэй Іванавіч Іванец Андрэй Іванавіч Суздальцаў Андрэй Іванавіч Швед Андрэй Ігаравіч Галанаў Андрэй Мікалаевіч Казакевіч Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч Андрэй Міхайлавіч Кунцэвіч Андрэй Пачобут Андрэй Сяргеевіч Краўчанка Андрэй Сяргеевіч Стрыжак Андрэй Уладзіміравіч Дзмітрыеў Андрэй Уладзіміравіч Жук Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык Андрэй Уладзіміравіч Мацук Андрэй Фёдаравіч Смаль Андрэй Ягораў Анексія Паўднёвай і Усходняй Украіны Расіяй Анжаліка Борыс Анжаліка Мельнікава Антаніна Сяргееўна Канавалава Антон Булаўскі Антон Валер’евіч Шніп Антон Гадзімавіч Матолька Апазіцыя Беларускага народнага фронту «Адраджэньне» Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь Апошняя дыктатура Еўропы Арганізаваная злачыннасць у Беларусі Арганізацыя беларускіх нацыяналістаў Аркадзь Качан Арт Сядзіба Артур Аміраў Артур Артуравіч Удрыс Артур Уладзіміравіч Фінькевіч Арцём Генадзевіч Шрайбман Арцём Уладзіміравіч Такарчук Арцемій (Кішчанка) Аршанскі авіярамонтны завод Аршанскі льнокамбінат Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт» Арцём Ігаравіч Брухан АСАМ Атака на Змяіны востраў Атака на расійскі А-50 на авіябазе «Мачулішчы» Ахмат — сіла! Ахмат Абдулхамідавіч Кадыраў Ахматдыт Ахтырка Бабруйскі машынабудаўнічы завод Баі за Ілавайск Баі за Марыупаль (2022) Баі за Севераданэцк (2022) Баі за Херсон (2022) Баі за Чарнігаў (2022) Баі за Чарнобыль Баі за Энэргадар Байкот Беларусі і Расіі ў 2022 годзе Балаклія Банда (фільм) Банк БелВЭБ Банк ВТБ (Беларусь) Банк Дабрабыт Банк развіцця Рэспублікі Беларусь Барыс Ігаравіч Звозскаў Барыс Рагуля Барысаўскае паўстанне Барысаўскі галодны бунт (1932) Барысаўскі галодны бунт (1933) Батальён імя Кастуся Каліноўскага Батальён Тэрор Бахмут Баявая ўскалось (часопіс) БГМ Белавія Белаграпрамбанк БелаПАН Беларусафобія Беларусбанк Беларускае оптыка-механічнае аб’яднанне Беларускае Радыё Рацыя Беларускае таварыства Чырвонага Крыжа Беларускае тэлеграфнае агенцтва Беларуска-латвійскі міграцыйны крызіс (2021) Беларуская асацыяцыя журналістаў Беларуская АЭС Беларуская батальённа-тактычная група ў Казахстане Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны Беларуская дэмакратычная апазіцыя Беларуская калійная кампанія Беларуская незалежніцкая партыя Беларуская партыя аб’яднаных левых «Справядлівы свет» Беларуская партыя «Зялёныя» Беларуская партыя жанчын «Надзея» Беларуская партыя працоўных Беларуская Рада Культуры Беларуская рэвалюцыйная партыя (1950-я) Беларуская салідарнасць Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада) Беларуская служба Радыё «Свабода» Беларуская суполка RAZAM Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005) Беларуская цэнтральная рада Беларуская чыгунка Беларускі аўтамабільны завод Беларускі Гаюн Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт Беларускі добраахвотніцкі корпус Беларускі інстытут публічнай гісторыі Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў Беларускі металургічны завод Беларускі народны банк Беларускі народны фронт «Адраджэньне» Беларускі нацыяналізм Беларускі незалежніцкі блок Беларускі Незалежны прафсаюз Беларускі партызан Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў (1944—1957) Беларускі полк «Пагоня» Беларускі прафсаюз работнікаў радыёэлектроннай прамысловасці Беларускі ПЭН Беларускі ПЭН-цэнтр Беларускі расследавальніцкі цэнтр Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі Беларускі саюз журналістаў Беларускі фонд спартыўнай салідарнасці Беларускі Хельсінкскі камітэт Беларускія буржуазныя нацыяналісты Беларуснафта Беларусы ў Адэлаідзе Беларусы ў Брысбене Беларусы ў Каўнасе Беларусы ў Кіеве Беларусы ў Кракаве Беларусы ў Львове Беларусы ў Мельбурне Беларусы ў Нью-Ёрку Беларусы ў Перце Беларусы ў Сіднеі Беларусы Украіны Беларусь Беларусь 1 Беларусь 24 Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну Беларусь галаўнога мозгу Беларусь головного мозга Беларусь за МКАДам Беларусь і канфлікт на ўсходзе Украіны Беларусь мае быць беларускай Беларусь перадусім! Беларуськалій Бела-сіне-белы сцяг Бела-чырвона-белы сцяг Белаэранавігацыя Белая воля Белая Русь (партыя) Белгазпрамбанк Белінвестбанк Белкамунмаш Беллегпрам Беллеспаперапрам Белнафтахім Белорусский партизан Белорусы и рынок (1990) Белсат Белспецзнештэхніка Белы легіён Белшына Беспілотныя верталёты (канструктарскае бюро) Бісексуальнасць Бітва за Кіеў (2022) Бондарава Браслаўска-Дзісенскае паўстанне Брестская газета Брестский курьер Будзьма беларусамі! Бульбамуві Буча Бучанская разня Брэсцкае абласное аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі Вадзім Дзмітрыевіч Іпатаў Вадзім Іванавіч Сіняўскі Вадзім Кабанчук Вадзім Леанідавіч Лакіза Вадзім Уладзіміравіч Саранчукоў Вадзім Францавіч Гігін Вадзім Юр’евіч Зайцаў Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Венесуэлы Ваенная палітыка Беларусі Ваенныя спецыялісты Беларусі Вайна на ўсходзе Украіны Валер Віктаравіч Руселік Валерый Васільевіч Герасімаў Валерый Вільямавіч Цапкала Валерый Іванавіч Грамада Валерый Іосіфавіч Варанецкі Валерый Кавалеўскі Валерый Мікалаевіч Іваноў Валерый Паўлавіч Вакульчык Валерый Станіслававіч Леванеўскі Валерый Сцяпанавіч Сахашчык Валерый Уладзіміравіч Гайдукевіч Валерыя Барысаўна Касцюгова Валерыя Кустава Валнаваха ВАЛЬКІРЫЯ Валянцін Алегавіч Сукала Валянцін Валянцінавіч Байко Валянцін Стэфановіч Валянціна Аляксандраўна Гарцуева Валянціна Ігараўна Зелянкевіч Васіль Мікалаевіч Герасімаў Васіль Парфянкоў Васіль Станіслававіч Мацюшэўскі Васіль Сяргеевіч Ярмоленка Васіль Шаўчэнка Ваўчанск (Харкаўская вобласць) Вейшнорыя Веніямін (Тупека) Вера Аляксандраўна Палякова-Макей Вераніка Анатолеўна Чаркасава Вераніка Валер’еўна Цапкала Верым, можам, пераможам! Вечерний Бобруйск Вечерний Могилёв Витебский Курьер Відэазварот беларускіх навукоўцаў Візіт Аляксандра Лукашэнкі ў Зімбабвэ (2023) Віктар Алегавіч Катоўскі Віктар Аляксандравіч Лукашэнка Віктар Аляксандравіч Ляхар Віктар Барнафавіч Зураеў Віктар Генадзевіч Хрэнін Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка Віктар Іосіфавіч Ганчар Віктар Леанідавіч Акцістаў Віктар Міхайлавіч Каранкевіч Віктар Міхайлавіч Пракапеня Віктар Рыгоравіч Галаванаў Віктар Уладзіміравіч Гулевіч Віктар Уладзіміравіч Чараўко Віктар Уладзіміравіч Шэйман Віктар Уладзіміравіч Якубаў Віктар Францавіч Пранюк Вікторыя Віктараўна Міронцава Вікторыя Іванаўна Гранкоўская Вінцук Вячорка Вінцэнт Гадлеўскі Вістан Віталь Аляксеевіч Цыганкоў Віталія Анатольеўна Бандарэнка Віталь Анатольевіч Рымашэўскі Віталь Валянцінавіч Шкляраў Віталь Васілевіч Шышоў Віталь Віктаравіч Ціліжэнка Вітольд Міхайлавіч Ашурак Вольга Аляксандраўна Кавалькова Вольга Аляксандраўна Класкоўская Вольга Аляксандраўна Шпілеўская Вольга Вялічка Вольга Генадзеўна Сітнік Вольга Генадзьеўна Сяргеева Вольга Іванаўна Чупрыс Вольга Калацкая Вольга Мікалаеўна Чамаданава Вольга Славаміраўна Бондарава Вольга Уладзіміраўна Зазулінская Вольга Хіжынкова Вольга Чайчыц Вольга Яўгенаўна Карач Вольнае Глыбокае Вольнае слова Вольны хор Выбары ў Каардынацыйную раду (2024) Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2018) Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2024) Выбух на Крымскім мосце Выбух у Мінску (2008) Вызваленне палітвязняў у Беларусі (2024) Выпадак з пацаном Высакапілля Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025 Вязень сумлення Вячаслаў Антонавіч Анушкевіч Вячаслаў Віктаравіч Любавіцкі Вячаслаў Сіўчык Гавары праўду Галадаморы (Украіна) Галерэя Ў Галіна Іванаўна Захаркіна Галіна Радзівонаўна Лукашэнка Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама Ганна Канапацкая Ганна Віктараўна Красуліна Ганна Міхайлаўна Эйсмант Ганна Севярынец Ганцавіцкі час Гарызонт (прадпрыемства) Гастомэль Гаўрыіла (Глухава) Генадзь Андрэевіч Богдан Генадзь Аркадзьевіч Казакевіч Генадзь Аркадзьевіч Казакевіч Генадзь Браніслававіч Давыдзька Генадзь Валер’евіч Шутаў Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка Генадзь Мікалаевіч Мажэйка Генадзь Міхайлавіч Салавей Генадзь Пятровіч Драздоў Генадзь Уладзіміравіч Мушперт Генадзь Фёдаравіч Фядыніч Генацыд украінцаў Генацыд беларускага народа Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь Геніюш Гібель Аляксандра Коржыча Гісторыя Беларусі (мультфільм) Гісторыя пад знакам Пагоні Гомасексуальнасць Гомельскі хімічны завод Гомсельмаш Горад-герой Украіны Гродна Азот Гроза (Харкаўская вобласць) Група беларускіх ваенных спецыялістаў у Венесуэле Група Вагнера Група Ханжанкова Група Шанько ГУБАЗіК Гульня без правілаў Гульня без правілаў — 2 Гутарка старога дзеда Гутэнберг (выдавецтва) Данат Яцкевіч Данецкая Народная Рэспубліка Даніла Андрэевіч Ганчароў Даніла Віктаравіч Бандарук Дар’я Дзмітрыеўна Чульцова Дарога (фільм) Дарога на Курапаты Дзедзіч (грамадскае аб’яднанне) Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Лівіі Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Сірыі Дзейнасць ПВК «Вагнер» у ЦАР Дзень Волі Дзень Волі (фільм) Дзень вызвалення Беларусі ад белапалякаў Дзень народнага адзінства (Беларусь) Дзень палітвязняў Беларусі Дзеячы навукі і культуры Беларусі, рэпрэсаваныя пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года Дзікае паляванне (фільм) Дзікае паляванне 2 Дзмітрый Аляксандравіч Жук Дзмітрый Аляксандравіч Завадскі Дзмітрый Аляксандравіч Лукашэнка Дзмітрый Аляксандравіч Пантус Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў Дзмітрый Валер’евіч Паўлічэнка Дзмітрый Валер’евіч Уткін Дзмітрый Віктаравіч Пятруша Дзмітрый Віктаравіч Шакута Дзмітрый Віталевіч Лаеўскі Дзмітрый Іосіфавіч Падрэз Дзмітрый Леанідавіч Піневіч Дзмітрый Мікалаевіч Крутой Дзмітрый Міхайлавіч Карзюк Дзмітрый Уладзіміравіч Балаба Дзмітрый Уладзіміравіч Кубараў Дзмітрый Уладзіміравіч Кучук Дзмітрый Эдуардавіч Крук Дзмітрый Юльевіч Строцаў Дзмітрый Юр’евіч Баскаў Дзмітрый Юр’евіч Гара Дзмітрый Юр’евіч Кавалёнак Дзмітрый Юр’евіч Каракін Дзмітрый Яўгенавіч Шаўцоў Дзяніс Анатолевіч Мельянцоў Дзяніс Іосіфавіч Урбановіч Дзяніс Прохараў Дзяніс Уладзіміравіч Дук Дзяніс Уладзіміравіч Пушылін Дзяніс Уладзіміравіч Сідарэнка‎ Дзяніс Урад Дзяніс Шарамецьеў Дзяніс Яўгенавіч Івашын Дзяржаўнае навукова-вытворчае аб’яднанне парашковай металургіі Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь Дзяржаўны пераварот у Беларусі (1996) Добраахвотная дружына (Беларусь) Добрага вечара, мы з Украіны Дысплей (канструктарскае бюро) Дэвід Роджэр Марплз Дэкрэт аб абароне суверэнітэту і канстытуцыйнага ладу Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства Ева (карціна) Ева Вежнавец Еўраопт Еўрапейскае радыё для Беларусі Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт Жанна Барысаўна Шкурдзюк Жыве Беларусь! Жыльвінас Світоюс Жытомір Жытомірская вобласць Жыццё-маліна За Свабоду (рух) Завод дакладнай электрамеханікі Задзіночанне беларускіх студэнтаў Закон аб ленд-лізе ў абарону дэмакратыі ва Украіне ад 2022 года Запарожская АЭС Збіццё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савета Беларусі Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту Зварот літоўскіх грамадскіх дзеячаў аб забароне выкарыстання беларусамі герба «Пагоня» Зварот супраць рэпрэсій Звычайны прэзідэнт Звычайны ранак Звязда (газета) Змагары (палітычнае клішэ) Зміцер Алегавіч Казлоў Зміцер Аляксандравіч Паліенка Зміцер Апанасовіч Зміцер Дашкевіч Зміцер Колас Зміцер Чайкоўскі Знішчэнне крэйсера «Масква» Зоя Валянцінаўна Белахвосцік Зубр (маладзёжны рух) Зянон Пазняк Зянон Станіслававіч Пазняк Іван Аляксандравіч Андрушойць Іван Віктаравіч Канявега Іван Генадзевіч Марчук Іван Данілавіч Наскевіч Іван Іванавіч Галаваты Іван Іванавіч Крупко Іван Іванавіч Ціцянкоў Іван Міхайлавіч Эйсмант Іван Станіслававіч Тэртэль Іван Уладзіміравіч Кубракоў Іван Яўгенавіч Краўцоў Івонка Сурвіла Ігар Аляксандравіч Бортнік Ігар Аляксандравіч Леднік Ігар Аляксандравіч Лосік Ігар Аляксандравіч Ляшчэня Ігар Аляксандравіч Марзалюк Ігар Аляксеевіч Ярмолаў Ігар Анатолевіч Маршалаў Ігар Анатольевіч Плышэўскі Ігар Васільевіч Карпенка Ігар Васільевіч Ляшэнка Ігар Віктаравіч Петрышэнка Ігар Вячаслававіч Любавіцкі Ігар Вячаслававіч Мельнікаў Ігар Генадзевіч Ласіцкі Ігар Іванавіч Бузоўскі Ігар Ніканавіч Кузняцоў Ігар Паўлавіч Бурмістраў Ігар Пятровіч Барысаў Ігар Пятровіч Сергеенка Ігар Пятровіч Тур Ігар Раманавіч Банцар Ігар Уладзіміравіч Аліневіч Ігар Уладзіміравіч Луцкі Ігнат Арцёмавіч Місурагін Ідэалагічная работа ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь Ідэалогія беларускай дзяржавы Ізалятар часовага ўтрымання Ізюм Ізюмскія брацкія магілы Ілья Васілевіч Салей Ілья Сільчукоў Ілья Хрэнаў Ілья Ясінскі Інструкцыя па транслітарацыі Інстытут генетыкі і цыталогіі НАН Беларусі Інстытут парашковай металургіі НАН Беларусі Інтэграл (кампанія) Інтэрнацыянальны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны Інтэрнэт у Беларусі Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978 Ірпінская дэкларацыя Ірпінь Ірына Алегаўна Леўшына Ірына Аляксандраўна Цэлікавец Ірына Барысаўна Акуловіч Ірына Сцяпанаўна Абельская Ірына Уладзіміраўна Дрыга Ірына Уладзіміраўна Шчасная Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» Каардынацыйная рада (Беларусь) Каардынацыйная рада 3-га склікання Калі кветкі не маўчаць Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь Камуністычная партыя Беларусі Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ Канстанцін Аляксандравіч Якаўлеў Канстанцін Генадзевіч Моластаў Канстанцін Канстанцінавіч Шульган Канстанцін Фёдаравіч Бычак Канстытуцыйная камісія (2021) Канфлікт вакол літвінізму ў Літве Карагодная справа Кастусь Каліноўскі Касцёл Святога Сымона і Святой Алены Кася Вітальеўна Будзько Катаванні ў Беларусі Катастрофа Іл-76 у Белгародскай вобласці Катэгорыя:Рэпрэсаваныя беларускія вікіпедысты Каханую не аддаюць! Кахоўскае вадасховішча Кахоўская ГЭС Кацярына Анатольеўна Барысевіч Кацярына Андрэева (беларуская журналістка) Кацярына Андрэеўна Сныціна Кацярына Сяргееўна Дунцова Кацярына Эдуардаўна Каланчук-Ваданосава Керч Кібератака на дзяржаўныя сайты Украіны (2022) Кіберпартызаны Кіеў Кім Андрэевіч Самусенка Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Кірыл (Патрыярх Маскоўскі) Кірыл Яўгенавіч Коктыш Клёк Штучны Колеры нацыі КП у Беларусі Край (арганізацыя) Крушэнне Embraer Legacy пад Кужэнкіна Крыж Заслугі БКА Крымскі мост Крымскі рэйд ГУР МА Украіны 2023 Крысціна Дробыш Крысціна Сяргееўна Ціманоўская Крыўя (цэнтр этнакасмалогіі) Ксенія Алегаўна Луцкіна Ксенія Сырамалот Культурны цэнтр «Корпус» Купала (фільм) Купалаўцы Курская вобласць Лабатамія (фільм) Лагон Лакафарба Ларыса Геніюш Ларыса Фёдараўна Шчыракова Лаўжы ЛГБТ Леанід Іванавіч Пасечнік Леанід Канстанцінавіч Заяц Леанід Леанідавіч Судаленка Легіён «Свабода Расіі» Лера Яскевіч Лесбіянства Леў Яўстаф’евіч Крыштаповіч Ліберальна-дэмакратычная партыя (Беларусь) Лідзія Міхайлаўна Ярмошына Лізавета Сяргеяўна Пракопчык Лілія Рыгораўна Козырава Лілія Уладзіміраўна Уласава Ліцвінства Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта Логвінаў Луганская Народная Рэспубліка Любанскія музыкі (гурт) Людміла Леанідаўна Гладкая Лявон Пятровіч Баршчэўскі Магілёўскі металургічны завод Магутны Божа Маёнтак Падароск Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод Максім Аляксандравіч Знак Максім Баграцоў Максім Барысавіч Шундалаў Максім Лепушэнка Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў Максім Юр’евіч Недасекаў Маладая Беларусь (рух) Малады Фронт Маладыя сацыял-дэмакраты — Маладая Грамада Маладыя Хрысціянскія Дэмакраты Маланка Медыя Маналіт (прадпрыемства) Марат Сяргеевіч Маркаў Маргарыта Аляксандраўна Ляўчук Маргарыта Паўлаўна Ворыхава Марк Аляксандравіч Антонаў Марк Ізрайлевіч Бернштэйн Мартыралог Беларусі Марфа Рабкова Марш за свабоду Марына Васілеўна Золатава Марына Вітальеўна Васілеўская Марына Мікалаеўна Шаптурэнка Марына Уладзіміраўна Аўсяннікава Марыупаль Марыя Аляксандраўна Калеснікава Марыя Каленік Марыяна Акіндзінаўна Шчоткіна Масавае забойства на ваенным палігоне ў Белгародскай вобласці Масква (ракетны крэйсер) Мачулішчы (аэрадром) Медаль «Беларускія Вэтэраны на Чужыне» Медаль «Гонар і Годнасць» Медаль «За плённую працу на карысць Беларусі» Медаль да 40-х угодкаў Другога Усебеларускага кангрэсу Медаль да 60-й гадавіны абвяшчэння незалежнасці БНР Медаль да стагоддзя БНР Медаль да тысячагоддзя Беларусі Медаль за баявыя заслугі (Рада БНР) Медаль Няскораных (Ларысы Геніюш) Медаль ордэна Пагоні Медаль Партызана Медаль Францыска Скарыны (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі) Мерыем Рашыдаўна Герасіменка Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021) Міграцыйны крызіс у Літве (2021) Міжнародна-прававы статус ДНР і ЛНР Міжнародны легіён тэрытарыяльнай абароны Украіны Міжнародныя санкцыі супраць Беларусі Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць) Мікалай Алегавіч Брэдзелеў Мікалай Аляксандравіч Дзядок Мікалай Аляксандравіч Лукашэнка Мікалай Аўтуховіч Мікалай Брэдзелеў ‎ Мікалай Віктаравіч Статкевіч Мікалай Георгіевіч Казлоў Мікалай Іванавіч Гусеў Мікалай Іванавіч Лазавік Мікалай Іванавіч Чаргінец Мікалай Ігаравіч Сасеў Мікалай Леанідавіч Страха Мікалай Мікалаевіч Варабей Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў Мікалай Мікалаевіч Шарснёў Мікалай Мікалаевіч Халезін Мікалай Мінкевіч Мікалай Міхайлавіч Рагашчук Мікіта Валер’евіч Мешчаракоў Мікіта Мелказёраў Мікіта Найдзёнаў Мікіта Паўлавіч Афанасьеў Мікіта Сяргеевіч Крыўцоў Мікіта Уладзіміравіч Салавей Мікола Ільін Мікола Папека Мікола Пачкаеў Міліцыя Рэспублікі Беларусь Мінатор-Сэрвіс Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь Міністэрства абароны Украіны Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь Мінск (гасцініца) Мінскае абласное аддзяленне Саюза пісьменнікаў Беларусі Мінская праўда Мінскі аўтамабільны завод Мінскі завод колавых цягачоў Мінскі завод шасцерняў Мінскі НДІ радыёматэрыялаў Мінскі падшыпнікавы завод Мінскі станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава Мінскі трактарны завод Мінскі электратэхнічны завод імя В. І. Казлова Міхаіл Вячаслававіч Грыб Міхаіл Іванавіч Пастухоў Міхаіл Міхайлавіч Жызнеўскі Міхаіл Рыгоравіч Баразна Міхаіл Сафарбекавіч Гуцарыеў Міхаіл Сяргеевіч Орда Міхаіл Уладзіміравіч Фішман Міхал Апанасавіч Вітушка Міхась Шэка Мія Сяргееўна Міткевіч Мова (раман) Мова нанова Моладзевы блок Моладзь БНФ МТБанк Муры (альбом) Мэлітопаль Мяцеж ПВК «Вагнер» Навукова-даследчы інстытут электронных вылічальных машын Надзвычайнае становішча ў Польшчы (2021) Надзея Андрэеўна Ермакова Надзея Мікалаеўна Каткавец Надзея Робертаўна Калач Налёт на Навагрудак Напад на цягнік каля станцыі Слаўнае Народнае антыкрызіснае ўпраўленне Народная Воля Народная Воля (газета) Народныя амбасады Беларусі Наста Дашкевіч (Палажанка) Настоящее Время Наступ (фракцыя) Наталля Алегаўна Дуліна Наталля Аляксандраўна Карповіч Наталля Андрэеўна Каляда Наталля Іванаўна Качанава Наталля Мікалаеўна Эйсмант Наталля Рыгораўна Абрашына-Жадаева Наталля Сцяпанаўна Васілевіч Наталля Уладзіміраўна Карнеева Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч Наталля Хершэ Нафтан (прадпрыемства) Нацыянал-бальшавісцкая партыя Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь Нацыянальны аэрапорт Мінск Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі Наша Ніва (1991) Не бойся! Негвалтоўнае супраціўленне Нёман (тытунёвая фабрыка) Нікан Мікуліч Ніна Багінская Нобелеўскія лаўрэаты з Беларусі Новачаркаск (карабель) Новая Беларусь (грамадская платформа) Новости Бобруйска Новы Час (газета) НТБ-Беларусь Нямецка-беларускае таварыства ОптiКурс Ордэн «Пагоня — Жыве Беларусь!» Ордэн Зялезнага Рыцара Ордэн Пагоні Ордэр на арышт Уладзіміра Пуціна Офіс Святланы Ціханоўскай Офіс Ціханоўскай Павел (Панамароў) Павел Аляксандравіч Пернікаў Павел Антонавіч Шурмей Павел Белавус Павел Генадзевіч Усаў Павел Іванавіч Мажэйка Павел Ізотавіч Якубовіч Павел Латушка Павел Мікалаевіч Белавус Павел Мікалаевіч Лёгкі Павел Мікалаевіч Муравейка Павел Мікалаевіч Спірын Павел Русланавіч Мазько Павел Рыгоравіч Шарамет Павел Севярынец Павел Суслаў Павел Тапузідзіс Павел Уладзіміравіч Ларчык Павел Усаў Павел Усеваладавіч Церашковіч Павел Юр’евіч Вінаградаў Пагоня Пагоня (атрад) Пагоня (гімн) Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021) Пагром незалежных медыя ў Беларусі (2021) Пад шэрым небам Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоўнік Палессе (прадпрыемства) Паліна Сяргееўна Шарэнда-Панасюк Паліна Шарэнда-Панасюк Палітычныя зняволеныя Палітычныя партыі Беларусі Палітычныя рэпрэсіі Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года) Палітычныя рэпрэсіі ў Жлобіне пасля выбараў 2020 года Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Папасна Паперы Пандоры Папраўчая калонія № 22 Папраўчая калонія № 17 (Шклоў) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2000) Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024) Партал:Беларусь/Праўладны ліст спартсменаў Партызанскі атрад атамана Ангела Партызанскі атрад атамана Піўня Партызанскі атрад атамана Чорта Партыя БНФ Парытэтбанк Паўночнае ззянне Паўночны Воўк (гурт) Пахне чабор (лозунг) Паходня (таварыства) Пашпарт «Новай Беларусі» Пашпарт Нансена Андрэй Юр’евіч Паўлючэнка ПВК «Вагнер» Пеленг (кампанія) Пераклад Новага Запавету Фёдара Клімчука Перамовы паміж Украінай і Расіяй (2022) Перастрэлка ў Мінску 28 верасня 2021 года Пётр Аляксандравіч Пархомчык Пётр Аляксеевіч Кірычэнка Пётр Пятровіч Марчанка Пётр Пятровіч Міклашэвіч Пётр Рудкоўскі Пётр Янавіч Рудкоўскі Пінская справа Пішчалаўскі замак Планета (гасцініца, Мінск) Плошча (фільм) Плошча-2006 Плошча 2010 Плошча Перамен Плынуць вятры Плюшавы дэсант Полацк-Шкловалакно Полк Каліноўскага Помнік беларусам, якія загінулі за Украіну Права на волю Праваабаронцы за свабодныя выбары Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі Праваабарончы цэнтр «Вясна» Праваабарончыя праблемы, звязаныя з падаўленнем беларускіх пратэстаў 2020 года Прававая ініцыятыва (Беларусь) Правы альянс Правы ЛГБТ у Беларусі Правы рэванш Правы сектар Правы чалавека ў Беларусі Прапаганда ў Беларусі Прапойскае паўстанне Пратэсты супраць будаўніцтва акумулятарнага завода пад Брэстам Пратэсты супраць інтэграцыі з Расіяй Пратэсты ў Беларусі (2017) Пратэсты ў Беларусі (2011) Пратэсты ў Беларусі (2020—2021) Пратэсты ў Мінску 19—25 сакавіка 2006 года Пріорбанк Прохараў Прывід Кіева Прымусовая дэпартацыя з Беларусі Прымусовыя пакаянныя відэа ў Беларусі Прэзідыум Усебеларускага народнага сходу Прэзідэнт Беларусі Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006) Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020) Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025) Пуцін хуйло! Пуцінізм Рада Беларускай Народнай Рэспублікі Разам (партыя) Разбуры турмы муры Ракетны абстрэл Дэлятына Ракетны абстрэл Украіны 14 студзеня 2023 года Ракетны абстрэл Украіны 8 ліпеня 2024 года Ракетны ўдар па авіябазе Мілерава (2022) Ракетны ўдар па Крывым Рогу 4 красавіка 2025 года Ракетны ўдар па тэрыторыі Польшчы (2022) Раман Аляксандравіч Галоўчанка Раман Аркадзьевіч Забела Раман Бандарэнка Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч Раман Ігаравіч Бандарэнка Раман Мікалаевіч Гаеў Раман Падаляка Раман Уладзіміравіч Падаляка Рамзан Ахматавіч Кадыраў Раніца з Белсатам Расійска-ўкраінская вайна Расійска-ўкраінская кібервайна Расійска-ўкраінскі крызіс (2021—2022) Расійская акупацыя Данецкай вобласці Расійская акупацыя Жытомірскай вобласці Расійская акупацыя Запарожскай вобласці Расійская акупацыя Кіеўскай вобласці Расійская акупацыя Крыма Расійская акупацыя Мікалаеўскай вобласці Расійская акупацыя Харкаўскай вобласці Расійская акупацыя Херсонскай вобласці Расія Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі Расціслаў Алегавіч Стэфановіч Расціслаў Уладзіміравіч Шавель Рашызм Роза Маратаўна Турарбекава РубіСтар Ружанскія могілкі (Слонім) Руквуд (могілкі) Русіфікацыя Беларусі Руслан Уладзіміравіч Акостка Руслан Яўгенавіч Равяка Русский военный корабль, иди на хуй Рух (часопіс) Рыгор Аляксеевіч Васілевіч Рыгор Андрэевіч Кастусёў Рыгор Астапеня Рыгор Юр’евіч Азаронак Рэвалюцыйнае дзеянне Рэгіна Мікалаеўна Саркісава Рэгіянальная газета Рэгіянальная групоўка войск Беларусі і Расіі Рэжым Лукашэнкі Рэйкавая вайна ў Беларусі падчас расійска-ўкраінскай вайны Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпэдыстаў (з 2022) Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022) Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў Рэспубліканская партыя працы і справядлівасці Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі Рэферэндум у Беларусі (1995) Рэферэндум у Беларусі (2022) Сабакі Эўропы (раман) Сабачку! Салідарнасць (газета) Санцзян-Волат САХР (Беларусь) Саша 3 % Саша 3% Саша Філіпенка Саюз актыўнай барацьбы Саюз беларускай моладзі Саюз беларускіх пісьменнікаў Саюз палякаў на Беларусі Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005) Саюз супольнай справы СБ. Беларусь сегодня Сбер Банк (Беларусь) Свабода слова ў Беларусі Свабоднае аб’яднанне спартсменаў Беларусі Свабодны прафсаюз Беларускі Свабодны прафсаюз металістаў Сведкі Іеговы Сведкі Іеговы ў Расіі Светлагорскхімвалакно Свядомыя (палітычнае клішэ) Свята-Елісавецінскі манастыр (Мінск) Святлана Аляксандраўна Алексіевіч Святлана Анатольеўна Любецкая Святлана Георгіеўна Ціханоўская Святлана Калінкіна Святлана Міхайлаўна Кудзеліч Святлана Пятроўна Кацуба Святлана Уладзіміраўна Анікей Севастопаль Сілы спецыяльных аперацый (Беларусь) Сілы тэрытарыяльнай абароны Узброеных сіл Украіны Скандал вакол вечарынкі Насці Іўлеевай Слава Камісаранка Славамір Адамовіч Славянскі Базар у Віцебску Следчы ізалятар КДБ Беларусі Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь Слонімскі край Смяротная кара ў Беларусі Сонца Перамогі Соф’я Андрэеўна Сапега Спіс беларусаў, якія загінулі за Украіну Спіс беларусаў, якія загінулі падчас расійска-ўкраінскай вайны Спіс войнаў Беларусі Спіс дэлегатаў Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання Спіс загінулых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021) Спіс знішчаных або пашкоджаных устаноў адукацыі падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс знішчаных могілак і мемарыялаў жаўнераў Арміі Краёвай у Беларусі Спіс культавых пабудоў, значна пашкоджаных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс людзей, арыштаваных за рэдагаванне Вікіпедыі Спіс музеяў, разбураных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Спіс палітвязняў Беларусі (2020—2021) Спіс расійскіх генералаў, якія загінулі падчас уварвання ва Украіну Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб Спіс тэатральна-відовішчных устаноў, значна пашкоджаных падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Справа «0 праміле» Справа «Армія з народам» Справа «Беларускага Гаюна» Справа TUT.BY Справа аб змове з мэтай захопу ўлады ў Беларусі (2021) Справа аб спробе перавароту ў Беларусі (2021) Справа аналітыкаў Ціханоўскай Справа Аўтуховіча Справа журналістаў Белсата Справа Марыі Калеснікавай і Максіма Знака Справа менеджараў Белгазпрамбанка Справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ Справа ўрачоў (Беларусь) Справа Ціманоўскай Справа Ціханоўскага і іншых Справы па абвінавачванню ў тэрарызме ў Беларусі ў 2020—2021 гадах Станіслаў Васілевіч Зась Станіслаў Яўгенавіч Данілюк СтанкаГомель СтатусБанк СТБ Стоп таракан! Страх у краіне спакою Страявы вайсковы статут Сустрэча Дональда Трампа і Уладзіміра Зяленскага (2025) Сустрэча Уладзіміра Зяленскага і Дональда Трампа ў Белым доме (2025) Сустрэча ў Рамштайне Схема БЧБ Сцягі раёнаў Сцяпан Аляксандравіч Пуціла Сцяпан Георгіевіч Папоў Сцяпан Мікалаевіч Сухарэнка Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў Сямён Уладзіміравіч Пегаў Сяргей Алегавіч Дарафееў Сяргей Аляксандравіч Бяспалаў Сяргей Аляксандравіч Гусачэнка Сяргей Аляксандравіч Падсасонны Сяргей Аляксандравіч Сыранкоў Сяргей Аляксеевіч Каліноўскі Сяргей Будкін Сяргей Бульба Сяргей Валер’евіч Аксёнаў Сяргей Валер’евіч Волкаў Сяргей Васілевіч Бесараб Сяргей Васілевіч Гайдукевіч Сяргей Васілевіч Казека Сяргей Вячаслававіч Чалы Сяргей Дылеўскі Сяргей Іванавіч Дубавец Сяргей Іосіфавіч Навумчык Сяргей Кужугетавіч Шайгу Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі Сяргей Мікалаевіч Хаменка Сяргей Міхайлавіч Сівец Сяргей Міхайлавіч Усцінаў Сяргей Паўлавіч Абламейка Сяргей Пятровіч Рубніковіч Сяргей Сямёнавіч Цяцерын Сяргей Сяргеевіч Альшэўскі Сяргей Сяргеевіч Спарыш Сяргей Уладзіміравіч Гунь Сяргей Уладзіміравіч Курыленка Сяргей Уладзіміравіч Марцэлеў Сяргей Уладзіміравіч Суравікін Сяргей Фёдаравіч Алейнік Сяргей Якаўлевіч Аземша Сяргей Яўгенавіч Глазырын Тадэвуш Валянцінавіч Варановіч Тадэвуш Кандрусевіч ТАЕ Авія Такмак (Украіна) Тактычная група «Беларусь» Тамара Міхайлаўна Алпеева Таццяна Валер’еўна Вадалажская Таццяна Валер’еўна Шчытцова Таццяна Васільеўна Канеўская Тацяна Каравенкава Таццяна Ласіца Таццяна Мікалаеўна Караткевіч Таццяна Сямёнаўна Бойка Таццяна Уладзіміраўна Звярко Ток (ток-шоу) Томаш Шміт Трансгендарнасць Трыбуна (вэб-партал) У гушчарах Уварванне Расіі ва Украіну (2022) Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022) Удзельнік:Tomasz Bladyniec Удзельнік:Tomasz Bladyniec/Brudnopis Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі Узброеныя сілы Украіны Украінская акупацыя Курскай вобласці Уладзімір Аляксандравіч Базанаў Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі Уладзімір Аляксандравіч Калач Уладзімір Аляксандравіч Лобач Уладзімір Аляксеевіч Дудараў Уладзімір Андрэевіч Дворнік Уладзімір Аркадзьевіч Астапенка Уладзімір Барысавіч Пярцоў Уладзімір Васілевіч Русакевіч Уладзімір Віктаравіч Барадач Уладзімір Віктаравіч Калач Уладзімір Дзям’янавіч Ягораў Уладзімір Іванавіч Качаткоў Уладзімір Іванавіч Хільмановіч Уладзімір Ірдарат Уладзімір Мікалаевіч Канаплёў Уладзімір Мікалаевіч Лабковіч Уладзімір Міхайлавіч Падгол Уладзімір Някляеў Уладзімір Паўлавіч Андрэйчанка Уладзімір Паўлавіч Пефціеў Уладзімір Рубінчык Уладзімір Сідлярэвіч Уладзімір Сцяпанавіч Каранік Уладзімір Сяргеевіч Паўлоўскі Уладзімір Уладзіміравіч Гарох Уладзімір Уладзіміравіч Макей Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч Уладзімір Уладзіміравіч Навумаў Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін Уладзімір Юр’евіч Каракін Уладзімір Якаўлевіч Цэслер Уладзіслаў Валер’евіч Ноздрын Уладзіслаў Віктаравіч Макавецкі Уладзіслаў Уладзіміравіч Кавалёў Унія (хор) Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь Урок беларускай мовы Усебеларускі народны сход Усевалад Вячаслававіч Янчэўскі Усевалад Родзевіч Установы Беларусі, закрытыя за падтрымку пратэстнага руху Федэральная служба войскаў нацыянальнай гвардыі Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі Фонд салідарнасці BYSOL Франак Вячорка Х-22 Хазалбек Бахцібекавіч Атабекаў Харкаў Харкаўскае контрнаступленне Узброеных сіл Украіны (2022) Хартыя’97 Харчовы крызіс у Беларусі (2025) Херсон Херсонская вобласць Хрысціянская візія Цэзар Кунікаў (карабель) Цэль (Асіповіцкі раён) Цэнтр новых ідэй Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Чайлдфры Чарговы дзень пад акупацыяй Чарнабаіўка (Білазэрскі раён) Чарнігаў Чарнобыльскі шлях Часам не да законаў Часіў Яр Чорны кот (арганізацыя) Чорны спіс Еўрасаюза Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2021 Чэслаў Сэнюх Шаблон:Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі Шаблон:Баявыя дзеянні расійскага ўварвання ва Украіну Шаблон:Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні Шаблон:Беларусь і расійска-ўкраінская вайна Шаблон:Ваенныя злачынствы падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Шаблон:Гарады-героі Украіны Шаблон:Зніклыя беларусы Шаблон:Кацярына Ваданосава Шаблон:Лукашэнка Шаблон:Палітычны крызіс у Беларусі Шаблон:Пратэсты ў Беларусі Шаблон:Старшыні БСДП Шаблон:Страты падчас расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Шаблон:Уварванне Расіі ва Украіну Шаблон:Узнагароды БНР Шляхціч (гурт) Штаб БКА Што Расія павінна зрабіць з Украінай Што трэба ведаць кажнаму беларусу Шчакатоўскі лес Шыпшына (літаратурнае аб'яднанне) Эдуард Аляксандравіч Пальчыс Эдуард Анатолевіч Лобаў Эдуард Віктаравіч Бабарыка Экалагічныя наступствы расійскага ўварвання ва Украіну (2022) Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі Экстрэмісцкае фарміраванне Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года Энэргадар Это Минск, детка Это Минск, детка! Юлія Анатолеўна Арцюх Юлія Анатольеўна Марчанка (Юніцкая) Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская Юлія Вітальеўна Слуцкая Юлія Міцкевіч Юнацкі спеўнік Юрась Зянковіч Юрка Геніюш Юрый Аляксандравіч Дракахруст Юрый Аляксандравіч Чыж Юрый Васілевіч Казіятка Юрый Віктаравіч Назараў Юрый Віктаравіч Хадыка Юрый Вітольдавіч Шулейка Юрый Генадзьевіч Назаранка Юрый Захаранка Юрый Іванавіч Губарэвіч Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі Юрый Леанідавіч Сівакоў Юрый Мікалаевіч Падабед Юрый Міхайлавіч Селівёрстаў Юрый Уладзіміравіч Азаронак Юрый Уладзіміравіч Юрчанка Юрый Хаджымуратавіч Караеў Ябацька Ябацькі Ягор Аляксандравіч Марціновіч Ягор Віктаравіч Лебядок Ягор Мешчаракоў Язэп Навумавіч Гуцька Язэп Сажыч Якуб Харэўскі Яна Іванаўна Арабейка Янка Геніюш Янка Кудрук Янушкевіч (выдавецтва) Яўген Аляксандравіч Красулін Яўген Васільевіч Пятроў Яўген Віктаравіч Прыгожын Яўген Жыхар Яўген Меркіс Яўген Сяргеевіч Васьковіч Яўген Юр’евіч Афнагель 9zheg7qn5nx96skcwdjtwzalkym9gzi Аляксандр Аляксандравіч Галкоўскі 0 708072 5155542 4876180 2026-06-18T07:36:22Z 5155542 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Галкоўскі}} '''Аляксандр Аляксандравіч Галкоўскі''' (нар. {{ДН|24|12|1990}}) — малодшы навуковы супрацоўнік, загадчык чарнобыльскага сектару аддзела старажытнабеларускай культуры [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН РБ]]. [[Палітычныя зняволеныя|Палітычны зняволены]], абвінавачаны і асуджаны падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]]. == Біяграфія == Нарадзіўся Аляксандр (Алесь) Галкоўскі ў Клімавіцкім раёне Магілёўскай вобласці, дзяцінства правёў у вёсцы [[Судзілы]] гэтага раёна. Бацька Алеся, [[Аляксандр Мікалаевіч Галкоўскі]] — майстар дэкаратыўна прыкладнога мастацтва, краязнаўца, даследчык беларускай казкі і стараста вёскі Судзілы<ref>[http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/klimovichi/r10p7_2.htm Галкоўскі Аляксандр Мікалаевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727165604/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/klimovichi/r10p7_2.htm |date=27 ліпеня 2020 }} {{ref-be}}</ref><ref>[https://vk.com/video/playlist/-43412695_49834292 Сьпявае Аляксандр Галкоўскі] {{ref-be}}</ref>. Праз захапленні бацькі [[Беларускі фальклор|фальклорам]] і народнымі спевамі Алесь таксама з дзяцінства стаў цікавіцца краязнаўствам і беларускай культурай<ref>[https://nastgaz.by/rarytety-ad-kutsyur/ Рарытэты ад куцюр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220818233809/https://nastgaz.by/rarytety-ad-kutsyur/ |date=18 жніўня 2022 }} {{ref-be}}</ref>. У 2013 годзе Алесь скончыў кафедру гісторыі Беларусі і музейнай справы ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Інстытуце культуры і мастацтваў]] ў Мінску, атрымаў спецыяльнасць гісторык-музейшчык, на практыцы працаваў у розных музеях Мінска і ў Магілёве. Па размеркаванні трапіў у родны Клімавіцкі раён, дзе працаваў у мясцовым краязнаўчым музеі, быў адказным за ахову гісторыка-культурнай спадчыны раёна. Як экскурсавод пачаў і пасля стала удзельнічаў у Фэсце экскурсаводаў<ref name=":0">[https://spring96.org/be/news/105635 «Мы марым жыць на сваёй сядзібе, гадаваць сына, займацца сваёй справай». Маналог жонкі палітвязня] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220512163237/https://spring96.org/be/news/105635 |date=12 мая 2022 }} {{ref-be}}</ref>. У ліпені 2015-га пабраўся шлюбам са сваёй жонкай Настай, хутка ў іх нарадзіўся сын Альгерд. Сям’я пераехала у Мінск, дзе Алесь перавёўся на працу малодшым навуковым супрацоўнікам ў музей старажытнабеларускай культуры НАН РБ. Там меліся сабранныя па ініцыатыве загадчыка аддзела старажытнабеларускай культуры [[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Віктара Шматава]] матэрыялы, прысвечаныя культурнай спадчыне вёсак і мястэчак, якія былі адселены ў выніку [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на ЧАЭС]], Алесю было прапанавана упарадкаваць гэтыя матэрыялы і зрабіць спецыяльную экспазіцыю. Праца ў гэтым кірунку пачалася яшчэ ў пачатку 1990-ых і працягвалася да пачатку 2000-ых, за гэты час навукоўцы правялі шэраг экспедыцый, дзе абследавалі адселеныя пасля аварыі на ЧАЭС вёскі, і, нягледзячы на адсутнасць свайго транспарту, спецадзення і амаль не абсталяваныя тэхнічна, супрацоўнікі выратавалі сотні унікальных помнікаў традыцыйнай народнай культуры і мастацтва, уласнаруч адмылі (правялі «дэзактывацыю») сабраных рэчаў. Алесь актыўна далучыўся да гэтай працы, за кароткі час з дапамогай валанцёраў стварыў і пасля падтрымліваў новую экспазіцыю, прысвечаную «Чарнобыльскай калекцыі», якая з 26 красавіка 2016 пачала працаваць у Мінску. Таксама 26 красавіка 2016 Галкоўскі прэзентаваў складзеную ім кнігу-каталог экспанатаў аддзела пад назвай «Захаваная памяць страчанай зямлі»<ref name=":0" /><ref>[https://novychas.online/kultura/zahavanaja-pamjac-straczanaj-zjamli-pra-szto-rask Захаваная памяць страчанай зямлі: пра што расказваюць «чарнобыльскія» рэчы?] {{ref-be}}</ref>. На сваім прыватным участку ў аграгарадку Гарадок у Маладзечанскім раёне Алесь самастойна за два гады пабудаваў дом: праект, устаноўка, уся мэбля былі ўласнаруч зроблены Алесем<ref name=":0" />. Пасля падзей 9-11 жніўня 2020, звязанных з пратэстамі супраць вынікаў выбараў прэзідэнта Беларусі, Галкоўскі далучыўся да «Зварота прадстаўнікоў навуковай грамадскасці Рэспублікі Беларусь»<ref>[https://scienceby2020.github.io/ Зварот прадстаўнікоў навуковай грамадскасці Рэспублікі Беларусь] {{ref-be}}</ref>. == Палітычны пераслед == Затрыманне Аляксандра Галкоўскага адбылося 27 лютага 2021 на яго прыватным участку ў аграгарадку Гарадок у Маладзечанскім раёне. Агулам АМАП затрымаў 25 чалавек, якія святкавалі Масленіцу на прыватным катэджным участку. На фотаздымке і відэа, якое апублікаваў на наступны дзень адзін з праўладных тэлеграм-каналаў, «Жёлтые сливы», відаць чырвона-зялёнае пудзіла, пазней некалькі мужчын яго спальваюць, што і стала фармальнай падставай для затрымання. Усіх затрыманных прывезлі ў Маладзечанскі РАУС, дзе склалі адміністратыўныя пратаколы, адну дзяўчыну з РАУС забрала хуткая дапамога<ref>[https://novychas.online/hramadstva/stali-vjadomyja-akalicznasci-masavyh-zatrymannjau Сталі вядомыя акалічнасці масавых затрыманняў, што адбыліся ў Маладзечанскім раёне 27 лютага] {{ref-be}}</ref>. Па адміністрацыйнай справе Галкоўскі адбыў 15 сутак арышту. Таксама на падставе гэтага выпадку была распачата крымінальная справа за абразу прэзідэнта (ч. 1 арт. 368 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса РБ]])(бо пудзіла нібыта мела знешнія прыкметы, сходныя са знешнімі прыкметамі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]) супраць траіх удзельнікаў святкавання: Аляксандра Галкоўскага, Багдана Шымановіча, 48-гадовага былога доктара анэстэзіёлага-рэаніматолага, а на момант затрымання самазанятага рамесніка, і Андрэя Хадкевіча, 56-гадовага шліфоўшчыка. Усе яны не прызналі сябе вінаватымі, ніхто з іх раней не быў судзімы і не прыцягваўся да адміністрацыйнай адказнасці — за выключэннем 15 сутак арышту па гэтай справе. Суд распачаўся ў верасні 2021, на ім Галкоўскі, у тым ліку, засведчыў пра працэсуальныя парушэнні і пагрозы: «''У першую ноч у мяне было тры дадатковыя допыты, якія нідзе не фігуруюць. Людзі пэўнага целаскладу, якія не прадстаўляліся, патрабавалі ад мяне „паролі-яўкі“, пагражалі тэрмінам да пяці гадоў. Верагодна, гэта былі прадстаўнікі [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] і [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]. Я разумеў, што калі нешта не падпішу, магу адтуль не выйсці. Следчы сказаў так. Я прыняў рашэнне, каб выйсці з сутак, сказаць так. Тыя паказанні я не падтрымліваю, гэта было на эмоцыях. Прамога прымусу не было, але я ўспрыняў гэта як пагрозу, што я не выйду. Калі табе пагражаюць, што твая жонка будзе шыць рукавіцы ў гомельскай калоніі, а твой сын будзе па дзетдамах цягацца — як я павінен быў паступіць? Для мяне, як для законапаслухмянага грамадзяніна, які нават за безбілетны праезд не меў штрафаў, гэта быў шок і стрэсавы стан''»<ref name=":1">[https://novychas.online/hramadstva/za-spalvanne-maslenicznaha-pudzila-na-pryvatnym Траіх мінчан асудзілі да «хіміі» з накіраваннем і без за спальванне масленічнага пудзіла на прыватным участку] {{ref-be}}</ref>. 14 верасня 2021 суд Маладзечанскага раёна ў асобе суддзі Алега Лагачова па запыце пракурора Алены Балоцінай вынес прысуды тром абвінавачаным, Аляксандр Галкоўскі атрымаў 1 год і 6 месяцаў абмежавання волі з накіраваннем у папраўчую ўстанову адкрытага тыпу («хімія»), нягледзячы на тое, што на яго ўтрыманні знаходзіцца пяцігадовае дзіця, а сям’я пражывала ў жытле, выдзеленым Галкоўскаму па месцы яго працы<ref name=":1" />. З 16 кастрычніка 2021 Галкоўскі пачаў адбываць прызначаны судом тэрмін ў папраўчай установе адкрытага тыпу № 9 у [[Віцебск]]у, дзе працуе на пілараме, робіць паддоны. 25 кастрычніка 2021 года дзевяць беларускіх праваабарончых арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтр]], прызналі Аляксандра Галкоўскага [[Палітычныя зняволеныя|палітычным зняволеным]], яго справа стала яшчэ адной у шэрагу крымінальных пераследаў па дыфамацыйных артыкулах, за дэкрыміналізацыю якіх выступае праваабарончая супольнасць Беларусі<ref>[https://spring96.org/be/news/105455 Заява праваабарончых арганізацый Беларусі аб прызнанні шасці новых палітвязняў] {{ref-be}}</ref>. == Публікацыі == * Музей музея? : [пра Клімавіцкі раённы краязнаўчы музей] / Аляксандр Галкоўскі // Краязнаўчая газета. — 2013. — № 35 (верасень). — С. 3. * Спроба разбору Клімавіцкай легенды / Аляксандр Галкоўскі // Краязнаўчая газета. — 2013. — № 47 (снежань). — С. 5. * Фэст у Клімавічах : [супрацоўнікі краязнаўчага музея і спецыялісты раённага аддзела адукацыі, спорту і турызму правялі экскурсіі] / Аляксандр Галкоўскі // Краязнаўчая газета. — 2015. — № 17 (май). — С. 3. * Захаваная памяць страчанай зямлі = Сохраненная память утраченной земли = Preserved memory of the lost land : [альбом / укладальнікі: Б. А. Лазука, А. А. Галкоўскі; аўтар тэксту А. А. Галкоўскі; фота: М. П. Мельнікаў і інш.]. ― Мінск : Беларусь, 2016. — 206, [1] с. : каляр. іл. ; 29 см. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://prisoners.spring96.org/be/person/alaksandar-halkouski Старонка Аляксандра Галкоўскага на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Галкоўскі Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Вучоныя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] 9v1tkkoq2fsecenks7rgv9lt5063zn7 Пачатак (альбом) 0 713201 5155604 4664076 2026-06-18T10:48:59Z DzBar 156353 афармленне 5155604 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пачатак}} {{Картка:Альбом|Вокладка=Пачатак (вокладка).jpeg|Агляды=*[[Experty.by]] {{rating|5.75|10}}<ref>{{Cite web|url=http://www.experty.by/content/vinsent-pachatak-audye|title=Vinsent «Пачатак» (+аўдыё)|date=2009-04-02|work=[[Experty.by]]|language=ru|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2022-07-18|ref=}}</ref>|Назва=Пачатак|Тып=студыйны альбом|Наступны альбом=[[Vir (альбом)|Vir]]|Храналогія=студыйных альбомаў|Наст_год=2015}} '''«Пача{{націск}}так»''' — дэбютны [[студыйны альбом]] [[Беларусы|беларускага]] [[рэп]]ера [[Vinsent]], выдадзены ў [[2009 год у гісторыі музыкі|2009 годзе]].<ref>{{cite web|url = http://www.experty.by/content/vneshtatnyi-ekspert-mzhbankov-vinsent-pachatak |title = Внештатный эксперт М. Жбанков: Vinsent «Пачатак» |date = 2009-04-03|work = [[Experty.by]] |language = ru |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 2022-07-18|ref = }}</ref> ==Спіс песень== {{tracklist | collapsed = | headline = | extra_column = | total_length = | all_writing = | all_lyrics = | all_music = | writing_credits = | lyrics_credits = | music_credits = | title1 = Intro | note1 = | writer1 = | lyrics1 = | music1 = | extra1 = | length1 = 0:22 | title2 = Vinsent рэпрэзэнт | note2 = | writer2 = | lyrics2 = | music2 = | extra2 = | length2 = 4:48 | title3 = Адыходзяць караблі | note3 = | writer3 = | lyrics3 = | music3 = | extra3 = | length3 = 3:56 | title4 = Працягваю жыць | note4 = | writer49 = | lyrics4 = | music4 = | extra4 = | length4 = 4:48 | title5 = Скіт (Выжывае…) | note5 = | writer5 = | lyrics5 = | music5 = | extra5 = | length5 = 1:39 | title6 = Выжывае… | note6 = | writer6 = | lyrics6 = | music6 = | extra6 = | length6 = 4:10 | title7 = Лютаўскія дажджы | note7 = | writer7 = | lyrics7 = | music7 = | extra7 = | length7 = 4:40 | title8 = Скіт (Валадар волі) | note8 = | writer8 = | lyrics8 = | music8 = | extra8 = | length8 = 0:10 | title9 = Валадар волі | note9 = | writer9 = | lyrics9 = | music9 = | extra9 = | length9 = 0:10 | title10 = Бог. Радзіма. Воля | note10 = | writer10 = | lyrics10 = | music10 = | extra10 = | length10 = 4:57 | title11 = Наша слова ў небяспецы | note11 = | writer11 = | lyrics11 = | music11 = | extra11 = | length11 = 3:26 | title12 = Скіт (Ты на небе) | note12 = | writer12 = | lyrics12 = | music12 = | extra12 = | length12 = 0:20 | title13 = Ты на небе | note13 = | writer13 = | lyrics13 = | music13 = | extra13 = | length13 = 3:14 | title14 = Сапраўдныя людзі | note14 = | writer14 = | lyrics14 = | music14 = | extra14 = | length14 = 4:37 | title15 = Восеньскі вальс | note15 = | writer15 = | lyrics1 5 = | music1 5 = | extra15 = | length15 = 3:05 }} ==Удзельнікі запісу== *Vinsent – голас, словы *Volia PaliuShik *музыка: [[Макс Корж]], Explosive Beats, Beatcheat, Xenothermal, DJ Dudar *запіс: Nestanda Records *звядзенне і майстарынг: Георгій Шахназаран ==Крытыка== Музычны крытык [[Сяргей Будкін]] адзначыў, што альбом ''«вельмі гучная, самаўпэўненая і аргумэнтаваная заява»'' і працу ''«сьмела можна залічаць ў галоўныя здабыткі айчыннага хіп-хапу»''. Музычны журналіст [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Зміцер Падбярэзскі]] лічыць, што ''«з аднаго боку альбом даволі местачковы што да тэматыкі песень; зь іншага, сп. Вінцэнт валодае пэўным энэргетычным патэнцыялам, які прымушае зьвярнуць увагу на тое, што ён робіць»''. {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{навігацыя}} * [http://news.tut.by/kaleidoscope/129390.html Рэлізы беларускамоўных рэп-выканаўцаў Vinsent — «Пачатак»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304201947/http://news.tut.by/kaleidoscope/129390.html |date=4 сакавіка 2016 }} з [[TUT.BY]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2009 года]] [[Катэгорыя:Хіп-хоп-альбомы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэбютныя альбомы]] 0l1nwprf9wwpph0xq677gm9pplu4keb Хутка-смачна 0 721141 5155377 4935153 2026-06-17T16:46:01Z Pryhoža 169928 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 5155377 wikitext text/x-wiki '''Хутка-смачна''', або '''Хутка, смачна''', або '''Хутка-смачна, па-беларуску''' — першая беларуская сетка [[фаст-фуд]]у ў [[Мінск]]у. == Гісторыя == Нямецка-беларуская кампанія «Эбэрт-нарпіт» (ліквідавана ў жніўні 2006 г.) пачала ставіць кіёскі з надпісам «Хутка-смачна, па-беларуску» ў 1992 г. Кіёскі ўстанаўлівалі на людных скрыжаваннях і ля прыпынкаў транспарту: насупраць «Акадэмкнігі», на рагу вуліц Якуба Коласа і Сурганава, ля выхадаў са станцыі метро «Усход», «Магілёўская» і «Інстытут культуры», каля [[Палац спорту (Мінск)|Палаца Спорту]], каля магазіна «Акіян», на Нямізе і ў многіх іншых месцах. Сетка «Хутка-смачна» на дзесяць гадоў раней [[McDonald’s|McDonald’s]] адправілася ў рэгіёны і адкрыла кіёск у [[Віцебск]]у. У 2001 годзе ў Мінску налічвалася 45 кіёскаў «Хутка-смачна», якія штодня прадавалі 40 тыс. [[Хот-дог|хот-догаў]], «Экспрэс-сэрвіс» не купляў прадукты, а меў уласную вытворчасць. Хот-догі ад «Экспрэс-сэрвісу» заставаліся самымі таннымі — 710—730 бел. рублёў. Гэтая кампанія вынайшла таксама гэткія стравы, як «хот-дог вясковы» з традыцыйнай беларускай кілбаскай (1270 бел.р.) ды «піца беларуская» (670 бел.р.). Але 15 студзеня 2002 году [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Менгарвыканкам]] прыняў пастанову «Пра ўладкаванне размяшчэння і функцыянавання раздробнага гандлю на тэрыторыі гораду Менску» ды прымусіў прыбраць 23 кіёскі. Кампаніі давялося звольніць 300 супрацоўнікаў, продажы ўпалі да 5 тыс. хот-догаў у дзень<ref>https://m.nashaniva.com/articles/97152/?mo=e817ace30a5bcc133d86ecc48b05f783340a44cf</ref>. На пачатку 2006 года ў меню «Хутка-смачна» з’явіліся стравы з беларускімі назвамі, напрыклад, златка, луста і хадун, а таксама кілбаса «Вясковая» і «Гаспадар». Намеснік генеральнага дырэктара кампаніі «Экспрэс-сэрвіс 91» («Экспрэс-сэрвіс» быў перайменаваны ў «Экспрэс-сэрвіс 91» у кастрычніку 2001 года <ref>https://bizinspect.by/inst/5c1fc86937b6871c5c32435e</ref>), уладальніка сеткі крамаў «Сялянскія прысмакі» і бістро «Хутка-смачна» Канстанцін Туровіч наступным чынам тлумачыў назвы страў: «Луста — той самы бутэрброд, толькі ў нас гэта луста хлеба з салам ці паляндвіцай. Хадун, ці хот-дог, назвалі так, бо есці яго можна ідучы. З’еў — і хадзі цэлы дзень! Сялянскія прысмакі — кілбасы „Вясковая“, „Гаспадар“ — робяцца так, як яшчэ бабулі нашыя гатавалі. Усё робіцца з натуральных прадуктаў, без дамешкаў і штучных смакавых узмацняльнікаў. Златка — луста белай булкі з сырам і вяндлінай, палітая маянэзам ці кетчупам»<ref>https://nashaniva.com/?c=ar&i=501</ref>. У 2010 годзе сетка пачала абнаўляць свае ўстановы: дзе-нідзе замест чырвона-белых кіёскаў паставілі жоўта-аранжавыя павільёнчыкі, у якія можна было ўвайсці і з’есці златку, запіваючы колай, за стойкай з відам на вуліцу. У снежні 2014-га па даручэнні старшыні Мінгарвыканкама Андрэя Шорца міліцыянеры правялі рэйд па кіёсках і выявілі, што тут па начах гандлююць алкаголем, у тым ліку прадаюць яго непаўналетнім. Начальнік ГУУС Андрэй Барсукоў прапанаваў забараніць прадаваць у «Хутка-смачна» алкаголь і піва нават днём. «Гэтыя кіёскі як бяльмо ў воку горада. Гэта вяртанне ў пачатак дзевяностых», — адзначыў ён. У сярэдзіне месяца забарона ўступіла ў сілу<ref>https://m.nashaniva.com/articles/140486/</ref>. У студзені 2015-га Мінгандаль закрыў шэсць устаноў «Хутка-смачна» з-за парушэнняў: не выконваўся асартыментны пералік, парушаўся тэмпературны рэжым захоўвання паўфабрыкатаў, прадавалі прадукцыю са скончаным тэрмінам прыдатнасці; а падатковая знайшла парушэнні ў касавай дзейнасці. Тады ў сеціве іх заставалася 13. Зачыненыя кіёскі аднавілі працу ўжо ў пачатку лютага, але ўсё роўна іх паволі зачынялі. Да лютага 2017-га у Мінску засталося толькі два кіёскі: на вуліцы Якуба Коласа і на Нямізе. Начальнік упраўлення гандлю і паслуг сталічнай мэрыі Ніна Емяльянава заявіла, што кіёскі «Хутка-смачна» састарэлі, што [[грамадскае харчаванне]] ў горадзе развіваецца і неабходнасць у гэтых кіёсках не такая вялікая<ref>https://m.nashaniva.com/articles/185855/</ref>. У 2018 годзе на месцы былой міні-кавярні «Хутка-смачна» на скрыжаванні Якуба Коласа і Сурганава адкрылася шаўрмічная. Кампанія «Экспрэс-сэрвіс 91» здала памяшканне на Якуба Коласа ў арэнду. Вось што ён расказаў новы гаспадар Мухамед: «Шыльду мы пакуль пакінем. Цяпер заканчваем рамонт, і ў чацвер ці ў пятніцу адкрыемся. Будзем бясплатна частаваць шаурмой. Цяпер тут будуць прадаваць шаурму, фалафель, хот-догі, гарачыя напоі, сокі. Шаурма будзе каштаваць ад 4 да 9 рублёў. „Хутка-смачна“ ў тым выглядзе была ўжо нерэнтабельная. У іх не было ідэі, а ў нас — ёсць»<ref>https://www.the-village.me/village/food/food-news/266675-hutka-smachna{{Недаступная спасылка}}</ref>. У красавіку 2021 года ў СМІ з’явіліся фотаздымкі, як з [[Вуліца Няміга|вуліцы Няміга]] забралі апошні кіёск «Хутка-смачна»<ref>{{Cite web |url=https://www.the-village.me/village/city/news-city/288177-hutka-over |title=Архіўная копія |access-date=2 кастрычніка 2022 |archive-date=2 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002195834/https://www.the-village.me/village/city/news-city/288177-hutka-over |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фастфуд]] [[Катэгорыя:1992 год у Мінску]] 84exhojrtfv9i6lat9b2avacban3nei This Minsk Media 0 722866 5155384 5153595 2026-06-17T17:28:19Z 5155384 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Это Минск, детка}} {{Сайт |імя = This Minsk Media |лагатып = THISMINSKMEDIA CURRENT LOGO.png |тып = [[СМІ]] |рэгістрацыя = няма |мовы = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |уладальнік = [[Яўген Малахоўскі]] |аўтар = Яўген Малахоўскі |бягучы статус = дзеючы }} '''This Minsk Media''' — [[Беларусь|беларускае]] незалежнае [[СМІ]], якое публікуе кантэнт на беларускай і рускай мовах. Распаўсюджваецца праз [[Telegram]]-канал, [[YouTube]]-канал і іншыя [[Сацыяльная сетка|сацсеткі]] і месэнджары. == Гісторыя == Першым рэсурсам, створаным пад брэндам «Это Минск, детка» была суполка ў сацыяльных сетках «У Кантакце» ў 2013 годзе. У асноўным публікаваўся гумарыстычны кантэнт звязаны з [[Мінск]]ам. У 2017 годзе пра «Это Минск, детка» напісалі некалькі іншых СМІ і абвінавачвалі праект у вярбоўцы наймітаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://sozh.info/gruppa-ehto-minsk-detka-verbuet-najomnikov-dlya-vojjny-na-ukraine/|title=Группа «Это Минск, детка!» вербует наёмников для войны на Украине|last=sozh|website=Наш Гомель - Новости Гомеля сегодня|date=2017-01-12|access-date=2023-12-16}}</ref> для [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайны ва Украіне]]. Гэта было звязаны з актыўнымі заклікамі праектам да пасільнай дапамогі [[Тактычная група «Беларусь»|тактычнай групе «Беларусь»]], якая брала ўдзеле ва ўзброеным канфлікце на Данбасе на баку Украіны. Таксама іх абвінавацілі ў [[Русафобія|русафобіі]] і [[нацызм]]е<ref>{{Cite web|url=http://ross-bel.ru/analitika/article_post/administrator-soobshchestva-eto-minsk-detka-natsist-i-rusofob-analiz-publikatsiy|title=Администратор сообщества «Это Минск, детка!» — нацист и русофоб? Анализ публикаций Аналитика|website=ross-bel.ru|access-date=2023-12-16}}</ref>. 13 студзеня 2020 года аўтару «Это Минск, детка» патэлефанавалі з [[ГУБАЗіК]] і выклікалі на размову. Як паведамляе заснавальнік праекта, яму прапанавалі супрацоўніцтва з [[Праваахоўныя органы|праваахоўнымі органамі]], ад якіх ён адмовіўся<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=244363&lang=ru|title=Администратор группы «Это Минск, детка!»: Меня пытались вербовать, угрожали ответственностью за разжигание вражды|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2023-12-16}}</ref>. Ён лічыць, што гэта магло быць звязана з [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкімі выбарамі]], якія мусілі неўзабаве адбыцца. Падчас перадвыбарчай кампаніі і саміх выбараў медыяпраект перайшоў у рэжым актыўнага інфармацыйнага супраціву [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]]. Публікаваліся праграмы апазіцыйных кандыдатаў, крытычныя навіны. «Это Минск, детка» заклікалі жыхароў Беларусі да ўдзелу ў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстах]] супраць фальсіфікацыі выбараў і [[гвалт]]у [[Сілавікі|сілавікоў]]. Таксама суполка каардынавала многія дваровыя ініцыятывы і была злучанльным звяном паміж штабам [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Ціханоўскай]] і дварамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=rj9AqpyCbF4|title=Еще один "пиарщик". Кто координировал дворовые акции в 2020-м от штаба Тихановской? Будет дополнено|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ont.by/news/dvorovye-akcii-v-2020-godu-kto-ih-ustraival-i-koordiniroval-rubrika-budet-dopolneno|title=Дворовые акции в 2020 году: кто их устраивал и координировал? Рубрика «Будет дополнено»|website=ont.by|date=2022-02-09|access-date=2023-12-16}}</ref>. У лістападзе 2020 года Яўген Малахоўскі пакінуў Беларусь, асцерагаючыся арышту. Ён пераехаў у [[Кіеў]], але не спыніў дзейнасць праекту. 14 траўня 2022 года па заяве пракуратуры Мінска Telegram-канал «Это Минск, детка» прызнаны экстрэмісцкім<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=289936&lang=ru|title=Телеграм-каналы «Это Минск, детка» и Partyzan признаны экстремистскими|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/incident/view/dva-telegram-kanala-priznany-ekstremistskimi-501805-2022/|title=Два Telegram-канала признаны экстремистскими|website=www.belta.by|date=2022-05-14|access-date=2023-12-16}}</ref>, што пацягнула вялікую колькасць «адпісак» у [[Telegram]]. У 2022 годзе суполка «Это Минск, детка» заблакіравана для карыстальнікаў з [[Расія|Расіі]] па патрабаванні Генеральнай пракуратуры РФ ад 24.02.2022 № 27-31-2020/Ид2145-22<ref>{{Cite web|url=https://reform.by/327991-vkontakte-zablokiroval-v-rossii-pablik-jeto-minsk-detka/amp|title=ВКонтакте заблокировал в России паблик «Это Минск, детка!»|website=[[Reform.by]]|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazona.by/news/2022/09/01/eto-genprokuratura-rf/|title=«Вконтакте» заблокировал паблик «Это Минск, детка!» для доступа из России|website=Медиазона Беларусь|access-date=2023-12-16|archive-date=19 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019200336/https://mediazona.by/news/2022/09/01/eto-genprokuratura-rf/|url-status=dead}}</ref>. Пастановай суда Цэнтральнага раёна г. Мінска ад 13 траўня 2022 года Telegram-канал з назвай «Гэта Менск, дзетка» занесены ў Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў. 15 чэрвеня 2023 года ўсе іншыя сацыяльныя сеткі праекта (Youtube-канал, Tik-Tok-акаўнт, старонка ў Twitter і ўліковы запіс у Instagram) таксама занесены ў спіс пастановай Барысаўскага раённага суда Мінскай вобласці<ref>{{Cite web |url=http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |title=Республиканский список экстремистских материалов |access-date=19 кастрычніка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220205151347/http://www.mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |archivedate=5 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref>. У верасні 2022 года некаторыя ўдзельнікі каманды «Это Минск, детка» адправіліся ва [[Украіна|Украіну]] каб зрабіць фільм-рэпартаж пра [[полк Каліноўскага]]. Былі арганізаваны перадпаказы<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/palityka/prem-era-filma-pra-polk-kalinouskaha-prajszla-u-p|title=Прэм’ера фільма пра Полк Каліноўскага прайшла ў Польшчы|first=Уладзімір|last=Лапцэвіч|website=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2022-11-20|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32158882.html|title=«Усе аб’яднаныя адной ідэяй — вызваліць Беларусь і вярнуцца дамоў». Выйшаў фільм-рэпартаж пра полк Каліноўскага|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2022-12-02|access-date=2023-12-16}}</ref> гэтага рэпартажу ў некаторых гарадах [[Польшча|Польшчы]] — [[Варшава|Варшаве]], [[Кракаў|Кракаве]] і [[Беласток]]у з грашовым зборам на патрэбы палка. Падчас перадпаказаў сабрана 1 тысяча еўра<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://malanka.media/news/18343|title=«КАЛІНОЎЦЫ: НАДЗЕЯ НА ПЕРАМОГУ»: онлайн-премьера фильма|website=Маланка Медиа|date=2022-12-02|access-date=2023-12-16}}</ref>. У 2024 годзе беларускія ўлады абвясцілі праект [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/337731|title=У Беларусі новыя «экстрэмісцкія фармаванні»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-02-26|accessdate=2024-03-04}}</ref>. == Склад каманды == Усе ўдзельнікі каманды «Это Минск, детка» — беларусы, асноўная частка каманды жыве ў [[Польшча|Польшчы]]. Некаторыя ўдзельнікі трымаюцца ананімнасці. Кіраўнік праекта — Яўген Малахоўскі. == Кантэнт у сацыяльных сетках == Унікальны кантэнт транслююць толькі ў некалькіх сацыяльных сетках, астатняе дубліруюць наяўную інфармацыю. * Youtube — відэаролікі з дайджэстам самых цікавых навін за апошні час, а таксама тэматычныя ролікі. * [[TikTok|Tik-tok]] — кароткія гумарыстычныя ролікі а таксама навінавыя ролікі, што не ўвайшлі ў дайджэст на Youtube. * [[Spotify]] — падкасты на розную тэматыку. * Telegram — навіны, гістарычныя і сучасныя фатаграфіі Мінска і рэгіёнаў. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220205151347/http://www.mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |date=5 лютага 2022 }} (Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь) {{ізаляваны артыкул|date=2024-01-18}} [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Telegram-каналы]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] t6zwe5534jymp0w5vn0iv0myy4o6d9j 5155418 5155384 2026-06-17T18:59:13Z 5155418 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Это Минск, детка}} {{Сайт |імя = This Minsk Media |лагатып = THISMINSKMEDIA CURRENT LOGO.png |тып = [[СМІ]] |рэгістрацыя = няма |мовы = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |уладальнік = [[Яўген Малахоўскі]] |аўтар = Яўген Малахоўскі |бягучы статус = дзеючы }} '''This Minsk Media''' — [[Беларусь|беларускае]] незалежнае [[СМІ]], якое публікуе кантэнт на беларускай і рускай мовах. Распаўсюджваецца праз [[Telegram]]-канал, [[YouTube]]-канал і іншыя [[Сацыяльная сетка|сацсеткі]] і месэнджары. Тэлеграм-канал праекта ў маі 2022 года прызнаны экстрэмісцкім матэрыялам у Беларусі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.by/313020-spisok-jekstremistskih-materialov-popolnili-dvumja-telegram-kanalami|title=Список экстремистских материалов пополнили двумя телеграм-каналами|last=REFORM.by|website=REFORM.by|date=2022-05-14|access-date=2024-02-02}}</ref> і Расіі. == Гісторыя == Першым рэсурсам, створаным пад брэндам «Это Минск, детка» была суполка ў сацыяльных сетках «У Кантакце» ў 2013 годзе. У асноўным публікаваўся гумарыстычны кантэнт звязаны з [[Мінск]]ам. У 2017 годзе пра «Это Минск, детка» напісалі некалькі іншых СМІ і абвінавачвалі праект у вярбоўцы наймітаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://sozh.info/gruppa-ehto-minsk-detka-verbuet-najomnikov-dlya-vojjny-na-ukraine/|title=Группа «Это Минск, детка!» вербует наёмников для войны на Украине|last=sozh|website=Наш Гомель - Новости Гомеля сегодня|date=2017-01-12|access-date=2023-12-16}}</ref> для [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайны ва Украіне]]. Гэта было звязаны з актыўнымі заклікамі праектам да пасільнай дапамогі [[Тактычная група «Беларусь»|тактычнай групе «Беларусь»]], якая брала ўдзеле ва ўзброеным канфлікце на Данбасе на баку Украіны. Таксама іх абвінавацілі ў [[Русафобія|русафобіі]] і [[нацызм]]е<ref>{{Cite web|url=http://ross-bel.ru/analitika/article_post/administrator-soobshchestva-eto-minsk-detka-natsist-i-rusofob-analiz-publikatsiy|title=Администратор сообщества «Это Минск, детка!» — нацист и русофоб? Анализ публикаций Аналитика|website=ross-bel.ru|access-date=2023-12-16}}</ref>. 13 студзеня 2020 года аўтару «Это Минск, детка» патэлефанавалі з [[ГУБАЗіК]] і выклікалі на размову. Як паведамляе заснавальнік праекта, яму прапанавалі супрацоўніцтва з [[Праваахоўныя органы|праваахоўнымі органамі]], ад якіх ён адмовіўся<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=244363&lang=ru|title=Администратор группы «Это Минск, детка!»: Меня пытались вербовать, угрожали ответственностью за разжигание вражды|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2023-12-16}}</ref>. Ён лічыць, што гэта магло быць звязана з [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкімі выбарамі]], якія мусілі неўзабаве адбыцца. Падчас перадвыбарчай кампаніі і саміх выбараў медыяпраект перайшоў у рэжым актыўнага інфармацыйнага супраціву [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]]. Публікаваліся праграмы апазіцыйных кандыдатаў, крытычныя навіны. «Это Минск, детка» заклікалі жыхароў Беларусі да ўдзелу ў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстах]] супраць фальсіфікацыі выбараў і [[гвалт]]у [[Сілавікі|сілавікоў]]. Таксама суполка каардынавала многія дваровыя ініцыятывы і была злучанльным звяном паміж штабам [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Ціханоўскай]] і дварамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=rj9AqpyCbF4|title=Еще один "пиарщик". Кто координировал дворовые акции в 2020-м от штаба Тихановской? Будет дополнено|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ont.by/news/dvorovye-akcii-v-2020-godu-kto-ih-ustraival-i-koordiniroval-rubrika-budet-dopolneno|title=Дворовые акции в 2020 году: кто их устраивал и координировал? Рубрика «Будет дополнено»|website=ont.by|date=2022-02-09|access-date=2023-12-16}}</ref>. У лістападзе 2020 года Яўген Малахоўскі пакінуў Беларусь, асцерагаючыся арышту. Ён пераехаў у [[Кіеў]], але не спыніў дзейнасць праекту. 14 траўня 2022 года па заяве пракуратуры Мінска Telegram-канал «Это Минск, детка» прызнаны экстрэмісцкім<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=289936&lang=ru|title=Телеграм-каналы «Это Минск, детка» и Partyzan признаны экстремистскими|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/incident/view/dva-telegram-kanala-priznany-ekstremistskimi-501805-2022/|title=Два Telegram-канала признаны экстремистскими|website=www.belta.by|date=2022-05-14|access-date=2023-12-16}}</ref>, што пацягнула вялікую колькасць «адпісак» у [[Telegram]]. У 2022 годзе суполка «Это Минск, детка» заблакіравана для карыстальнікаў з [[Расія|Расіі]] па патрабаванні Генеральнай пракуратуры РФ ад 24.02.2022 № 27-31-2020/Ид2145-22<ref>{{Cite web|url=https://reform.by/327991-vkontakte-zablokiroval-v-rossii-pablik-jeto-minsk-detka/amp|title=ВКонтакте заблокировал в России паблик «Это Минск, детка!»|website=[[Reform.by]]|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazona.by/news/2022/09/01/eto-genprokuratura-rf/|title=«Вконтакте» заблокировал паблик «Это Минск, детка!» для доступа из России|website=Медиазона Беларусь|access-date=2023-12-16|archive-date=19 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019200336/https://mediazona.by/news/2022/09/01/eto-genprokuratura-rf/|url-status=dead}}</ref>. Пастановай суда Цэнтральнага раёна г. Мінска ад 13 траўня 2022 года Telegram-канал з назвай «Гэта Менск, дзетка» занесены ў Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў. 15 чэрвеня 2023 года ўсе іншыя сацыяльныя сеткі праекта (Youtube-канал, Tik-Tok-акаўнт, старонка ў Twitter і ўліковы запіс у Instagram) таксама занесены ў спіс пастановай Барысаўскага раённага суда Мінскай вобласці<ref>{{Cite web |url=http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |title=Республиканский список экстремистских материалов |access-date=19 кастрычніка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220205151347/http://www.mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |archivedate=5 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref>. У верасні 2022 года некаторыя ўдзельнікі каманды «Это Минск, детка» адправіліся ва [[Украіна|Украіну]] каб зрабіць фільм-рэпартаж пра [[полк Каліноўскага]]. Былі арганізаваны перадпаказы<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/palityka/prem-era-filma-pra-polk-kalinouskaha-prajszla-u-p|title=Прэм’ера фільма пра Полк Каліноўскага прайшла ў Польшчы|first=Уладзімір|last=Лапцэвіч|website=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2022-11-20|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32158882.html|title=«Усе аб’яднаныя адной ідэяй — вызваліць Беларусь і вярнуцца дамоў». Выйшаў фільм-рэпартаж пра полк Каліноўскага|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2022-12-02|access-date=2023-12-16}}</ref> гэтага рэпартажу ў некаторых гарадах [[Польшча|Польшчы]] — [[Варшава|Варшаве]], [[Кракаў|Кракаве]] і [[Беласток]]у з грашовым зборам на патрэбы палка. Падчас перадпаказаў сабрана 1 тысяча еўра<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://malanka.media/news/18343|title=«КАЛІНОЎЦЫ: НАДЗЕЯ НА ПЕРАМОГУ»: онлайн-премьера фильма|website=Маланка Медиа|date=2022-12-02|access-date=2023-12-16}}</ref>. У 2024 годзе беларускія ўлады абвясцілі праект [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/337731|title=У Беларусі новыя «экстрэмісцкія фармаванні»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-02-26|accessdate=2024-03-04}}</ref>. == Склад каманды == Усе ўдзельнікі каманды «Это Минск, детка» — беларусы, асноўная частка каманды жыве ў [[Польшча|Польшчы]]. Некаторыя ўдзельнікі трымаюцца ананімнасці. Кіраўнік праекта — Яўген Малахоўскі. == Кантэнт у сацыяльных сетках == Унікальны кантэнт транслююць толькі ў некалькіх сацыяльных сетках, астатняе дубліруюць наяўную інфармацыю. * Youtube — відэаролікі з дайджэстам самых цікавых навін за апошні час, а таксама тэматычныя ролікі. * [[TikTok|Tik-tok]] — кароткія гумарыстычныя ролікі а таксама навінавыя ролікі, што не ўвайшлі ў дайджэст на Youtube. * [[Spotify]] — падкасты на розную тэматыку. * Telegram — навіны, гістарычныя і сучасныя фатаграфіі Мінска і рэгіёнаў. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220205151347/http://www.mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |date=5 лютага 2022 }} (Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь) {{ізаляваны артыкул|date=2024-01-18}} [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Telegram-каналы]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] 47ezvagakcy5b4rajlfu2559blyse8v Алег Віктаравіч Халадзілаў 0 728254 5155436 5038048 2026-06-17T20:19:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155436 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Алег Віктаравіч Халадзілаў''' (нар. {{ДН|27|5|1951}}, [[Іжэўск]], [[Удмурція]], [[Расія]]) — спецыяліст у галіне трыбатэхнікі. [[Доктар тэхнічных навук]] (1993), [[прафесар]] (2000). == Біяграфія == Скончыў [[Уральскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт — УПІ|Уральскі політэхнічны інстытут імя С. М. Кірава]] (спецыяльнасць «Аўтамытка і электроніка», 1974), [[Інстытут механікі металапалімерных сістэм імя У. А. Белага НАН Беларусі|Інстытут механікі металапалімерных сістэм]] ([[Гомель]]; аспірантура, 1982; дактарантура, 1992). Працаваў ў Інстытуце механікі металапалімерных сістэм імя У. А. Белага НАН Беларусі (1974—2002, з 1997 — загадчык лабараторыі «Інфармацыйныя тэхналогіі»), [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту|Беларускім дзяржаўным універсітэце транспарту]] (з 2003, [[Механічны факультэт БелДУТ|механічны факультэт]], кафедра «Вагоны», прафесар, у 2003—2015 — загадчык кафедры «Неразбуральны кантроль і тэхнічная дыягностыка»). Навуковыя інтарэсы: матэрыялазнаўства; трэнне і знос у машынах; неразбуральны кантроль; тэхнічная дыягностыка. == Узнагароды == Прэмія ЛКСМБ (1985), Грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (2013) і інш. == Бібліяграфія == * Разработка электромагнитных и акустических методов и средств трибодиагностики : диссертация … доктора технических наук : 05.02.04 : защищена 15.06.1993 : утверждена 30.07.1993 / Холодилов Олег Викторович. — Гомель, 1993. * Акустические и электрические методы в триботехнике / А. И. Свириденок [и др.]. — Минск, 1987. * Физика отказов механических систем / Завистовский В. Э., Холодилов О. В., Богданович П. Н. — Минск, 1999. * Reconstruction of true topographies of solid surfaces in scanning electron microscopes using secondary electrons / 0. V. Kholodilov, A. Ya. Grigoryev, N. K. Myshkin // Scanning. — 1987. — Vol. 9, № 4. — P. 156—161. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|16|Халадзі́лаў Алег Віктаравіч||526}} * Холодилов Олег Викторович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. 436. * Доктор подвижного состава // Вести БелГУТа. — Гомель, 2021. — 9 июня (№ 11). — С. 2. * Физик, лирик, ученый / В. А. Смуругов // Профессора Белорусского государственного университета транспорта. — Гомель, 2003. — С. 277—281. == Спасылкі == * [https://www.bsut.by/rosters/personal/holodilov#profile-tab0 Персанальная старонка на сайце БелДУТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240303103633/https://www.bsut.by/rosters/personal/holodilov#profile-tab0 |date=3 сакавіка 2024 }} * [https://patentdb.ru/author/1050647 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента]{{ref-ru}} * [https://bypatents.com/patents/holodilov-oleg-viktorovich Холодилов Олег Викторович // База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240303103624/https://bypatents.com/patents/holodilov-oleg-viktorovich |date=3 сакавіка 2024 }}{{ref-ru}} * [http://www.science.by/library/authors/?ELEMENT_ID=431 Холодилов Олег Викторович // Белорусский электронный центр «Наука»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240303103632/http://www.science.by/library/authors/?ELEMENT_ID=431 |date=3 сакавіка 2024 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Халадзілаў Алег Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы Беларусі]] ln39c8gws3jwzyzx1n8tt31keouacwp Вікіпедыя:Форум 4 728988 5155352 5155076 2026-06-17T15:18:50Z KuboF Hromoslav 37989 /* */ новая тэма + Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice 5155352 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> 9wjipu23pi81dcm3h3bdn67kuqqlwy7 Аляксандр Аляксандравіч Джэжора 0 730387 5155543 4320300 2026-06-18T07:43:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155543 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Аляксандр Аляксандравіч Джэжора''' (нар. {{ДН|9|5|1956}}, [[Івацэвічы]], [[Брэсцкая вобласць]]) — беларускі спецыяліст у галіне прыбораў і метадаў кантролю прыроднага асяроддзя, рэчываў, матэрыялаў і вырабаў. [[Доктар тэхнічных навук]] (2014), [[дацэнт]] (1995). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя У. І. Леніна]] (спецыяльнасць «Фізіка», 1978). Працаваў у Дзяржаўным інстытуце прыкладной оптыкі (г. [[Казань]]; 1978—1980, інжынер), [[Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Віцебскім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце]] (з 1980, мастацка-тэхналагічны факультэт, кафедра «Тэарэтычная і прыкладная матэматыка», дацэнт, з 2002 — загадчык кафедры; з 2015 — факультэт эканомікі і бізнес-кіравання, кафедра «Матэматыка і інфармацыйныя тэхналогіі», загадчык кафедры). Навуковыя інтарэсы: неразбуральны кантроль; электраёмістыя пераўтваральнікі; дыэлькаметрыя. == Узнагароды == [[Ганаровая грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] (2007) і інш. == Бібліяграфія == * Методы и средства электроемкостного контроля анизотропных материалов на основе зеркально-симметричных схем преобразователей : диссертация … доктора технических наук : 05.11.13 / Джежора Александр Александрович. — Минск, 2013. * Физика : учебное пособие для слушателей факультета довузовской подготовки / В. В. Рубаник [и др.]. — Витебск, 2004. * Электроемкостные преобразователи и методы их расчета / А. А. Джежора. — Минск, 2008. * Диэлькометрия ортотропных материалов текстильной промышленности / Джежора А. А., Науменко А. М. // Дефектоскопия. — 2011. — № 12. — С. 13—14. * Принципы проектирования накладных измерительных конденсатов в присутствии заземленной плоскости / Джежора А. А. [и др.] // Приборы и методы измерений. — 2011. — № 2. — С. 109—115. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://science.by/library/authors/?ELEMENT_ID=699 Джежора Александр Александрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230123101902/http://science.by/library/authors/?ELEMENT_ID=699 |date=23 студзеня 2023 }} * [https://library.vstu.by/jezhora/ Джежора Александр Александрович] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Джэжора Аляксандр Аляксандравіч}} kn0chaans7kgh1gjj1apjtjqzv0e11l Алена Іванаўна Ківейша 0 730635 5155451 4732593 2026-06-17T22:13:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155451 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Алена Іванаўна Ківейша''' ({{ДН|5|12|1932}}, хутар [[Львоўшчына]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]]) — беларуская эканамістка. [[Доктар эканамічных навук]] (1988), [[прафесар]] (1989). == Біяграфія == Скончыла [[Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі імя В. У. Куйбышава]] (спецыяльнасць «Эканоміка сельскай гаспадаркі», 1954), [[Інстытут эканомікі АН БССР|Інстытут эканомікі АН СССР]] (аспірантура, 1957). Працавала ў Інстытуце эканомікі АН БССР, [[Інстытут сістэмных даследаванняў у АПК НАН Беларусі|Беларускім навукова-даследчым інстытуце эканомікі і арганізацыі сельскагаспадарчай вытворчасці]], Мінскай дзяржаўнай абласной сельскагаспадарчай доследнай станцыі, ЦНДІМЭСГ Нечарназёмнай зоны СССР, [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце]] (з 1967, прафесар кафедры эканомікі і кіравання прадпрыемствамі АПК). Навуковыя інтарэсы: праблемы эканомікі кормавытворчасці, зямельных адносін і аграрнай рэформы ва ўмовах пераходу да рыначнай эканомікі. == Бібліяграфія == * Проблемы повышения экономической эффективности кормопроизводства в системе агропромышленного комплекса (на примере БССР) : диссертация … доктора экономических наук : 08.00.22 : утверждена 08.04.1988 / Кивейша Елена Ивановна. — Минск, 1986. * Пути снижения себестоимости молока (на примере совхозов БССР) : автореферат диссертации … кандидата экономических наук / Е. И. Кивейша. — Москва, 1958. * ''Кивейша Е. И., [[Віктар Сцяпанавіч Танковіч|Тонкович В. С.]]'' Экономика предприятий и отраслей АПК : Учеб. пособие для студентов вузов по спец. «Экономика и упр. пр-вом» / [В. С. Тонкович, Е. И. Кивейша, [[Леанід Піліпавіч Догіль|Л. Ф. Догиль]] и др.] ; Под общ. ред. проф. В. С. Тонковича, доц. Л. Ф. Догиля. — Минск : БГЭУ, 1996. — 261 с. ; 21 см. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8|Ківе́йша Алена Іванаўна||246}} * Кивейша Елена Ивановна // Белорусский государственный экономический университет в биографиях преподавателей и выпускников : 75 лет, 1933―2008. — Минск, 2008. — С. 98—99. * Кивейша Елена Ивановна // Аграрно-экономическая мысль Беларуси начала 21 века: персональный состав, направления исследований и научные результаты. — Минск, 2006. — С. 32—34. * Земля — основа нашей жизни : [Е. И. Кивейша] / Э. Корнилович // Эканаміст : газета Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта. — 2013. — 7 сакавіка. — Сведения доступны также по Интернету: http://www.bseu.by/economist/4(999).pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230127083522/http://bseu.by/economist/4(999).pdf |date=27 студзеня 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ківейша Алена Іванаўна}} [[Катэгорыя:Эканамісты СССР]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] 6prfqdqe8mhsvhdogxvcv4cdtzmdela Сурма (музычны інструмент) 0 730714 5155373 4577845 2026-06-17T16:41:51Z Pabojnia 135280 афармленне 5155373 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сурма (значэнні)}} [[Файл:Zournas.jpg|thumb|]] '''Сурма́'''{{sfn|ТСБМ|1983}} — старадаўні народны [[музычны інструмент]]. Драўляная труба, духавы муштуковы інструмент. Згадваецца ў старажытнарускіх летапісах. Першыя выявы на Беларусі вядомы з XIII стагоддзя. Былі прамыя сурмы і выгнутыя, часам іх абгортвалі бяростай. Сурма ўжывалася пераважна як ваенны сігнальны інструмент. «[[Слова пра паход Ігараў]]» XII ст. кажа пра жыццё прафесійных ваяроў, што нарадзіліся пад трубы: «пад трубамі павітыя, пад шаломамі выпешчаныя, з дзіды выкармленыя». У «Слове пра паход Ігараў» згадваюцца «трубы гарадзенскія», маючы на ўвазе невядомы горад Полацкай зямлі. Як культавы інструмент сурма неаднаразова згадвалася ў рэлігійнай літаратуры з XI стагоддзяя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Сурма́ // {{крыніцы/ТСБМ|5-1|390}} * ''Лысенко-Днестровский М. В.'' Сурма́ // Музыкальная энциклопедия : [в 6 т.] / Гл. ред. [[Юрый Усеваладавіч Келдыш|Ю. В. Келдыш]]. — М.: Советская энциклопедия: Советский композитор, 1973—1982. — (Энциклопедии. Словари. Справочники. Изд-во «Советская Энциклопедия», Изд-во «Советский композитор»). — Т. 5: Симон — Хейлер. — 1981. — Стб. 352—353. — 1056 стб., илл. — 102 200 экз.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commonscat|Zurna}} * [https://vk.com/id151681354?z=video151681354_456239042%2Fccfd298d4a7af28252%2Fpl_wall_151681354 Старыя інструменты Беларусі], дакументальны фільм Змітра Сасноўскага («[[Стары Ольса]]»). [[Катэгорыя:Гістарычныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Драўляныя духавыя музычныя інструменты]] tm1prua9mxisjyl1744rh7ztsov0sgt Алесь Касцень 0 733066 5155472 4355428 2026-06-18T01:30:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155472 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Алесь Касцень''', поўнае імя '''Аляксандр Дзмітрыевіч Касцень''' (23 красавіка 1955, [[Касцяні (Пастаўскі раён)|Касцяні]] Пастаўскага раёна — 17 верасня 2009, [[Паставы]]) — беларускі паэт, празаік, журналіст, краязнавец. == Біяграфія == Скончыў СШ № 2 у Паставах, [[Факультэт журналістыкі БДУ|факультэт журналістыкі]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. Працаваў журналістам у рэгіянальных газетах «Звязда» (цяпер «Пастаўскі край»), «Народнае слова», «Вольнае Глыбокае». Шмат гадоў супрацоўнічаў з рэдакцыяй газеты [[Звязда (газета)|«Звязда»]], Жыў у Паставах. == Дзейнасць і творчасць == Удзельнічаў ва ўстаноўчым сходзе [[Таварыства Вольных Літаратараў|Таварыства вольных літаратараў]], выдаў у пастаўскай друкарні першы нумар ТВЛ-аўскага часопіса [[Калосьсе (1993)|«Калосьсе»]]. Адзін з арганізатараў лiтаратурна-выдавецкай справы ў рэгіёне. Пад кіраўніцтвам Алеся Касцяна дзейнічала пастаўскае літаратурнае аб’яднанне «Світанак», яго намаганнямі ў Паставах выйшлі зборнікі вершаў мясцовых аўтараў «Рунь», «Рунь-92», «Рунь-93», «Рунь-2001». Удзельнічаў у падрыхтоўцы да выдання літаратурна-культуралагічнага часопіса «Барвы» (2004). Браў удзел у літаратурным семінары «Даўжанскiя вечары-96», прысвечанага памяці [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Як паэт вядомы кнігамі «Зруб», «Правінцыялы», «13 чарачак і гляк», «Лязо душы». Таксама аўтар кніг прозы «Золата дзядулі», «Вясковыя і местачковыя гісторыі», «Каменьчыкі ў кірзавым боце», аповесць-успаміны пра Паставы «Мястэчка маёй любові» выйшла ўжо пасля смерці аўтара. Вялікую папулярнасць меў яго цыкл эсэ «Простыя рэчы» у «Звяздзе». Таксама аўтар шэрагу артыкулаў на краязнаўчыя тэмы ў мясцовым перыядычным друку. == Літаратура == * Касцень Алесь Дзмітрыевіч // [https://kamunikat.org/?pubid=16112 Краязнаўцы Віцебшчыны другой паловы XX — пачатку XXI ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230227075858/https://kamunikat.org/?pubid=16112 |date=27 лютага 2023 }} : біябібліяграфічны даведнік / Мікалай Півавар. — Мінск, 2010. — С. 145. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Касцень Аляксандр Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] bgxhsot4m4tq6bb1z1ocacz4asrl29e Аляксандр Анатольевіч Міхееў 0 734735 5155547 4366861 2026-06-18T08:36:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155547 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Аляксандр Анатольевіч Міхееў''' (нар. {{ДН|8|11|1953}}, [[Тбілісі]], [[Грузія]]) — [[Беларусь|беларускі]] педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі, аздараўленчай і адаптыўнай фізічнай культуры. [[Доктар біялагічных навук |Доктар біялагічных навук]] (2008), [[доктар педагагічных навук]] (2004), [[дацэнт]] (2006). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны інстытут фізічнай культуры]] (спецыяльнасць "Фізічная культура і спорт", 0000). Працаваў у [[Навукова-даследчы інстытут фізічнай культуры і спорту Рэспублікі Беларусь|Навукова-даследчым інстытуце фізічнай культуры і спорту Рэспублікі Беларусь]] (намеснік дырэктара па НДР), Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры (з 2016, [[Факультэт аздараўленчай фізічнай культуры БДУФК|факультэт аздараўленчай фізічнай культуры і турызму]], кафедра менеджменту спорту і турызму, загадчык кафедры). Навуковыя інтарэсы: тэорыя і методыка вібрацыйнай трэніроўкі. == Бібліяграфія == * Биологическое обоснование дозированной вибрационной тренировки спортсменов : автореферат диссертации … доктора биологических наук : 14.00.51 / Михеев Александр Анатольевич. — Москва, 2008. * Развитие физических качеств спортсменов с применением метода стимуляции биологической активности организма : автореферат диссертации … доктора педагогических наук : 13.00.04 / Михеев Александр Анатольевич. — Москва, 2004. * Теория вибрационной тренировки : биологическое обоснование дозированного вибротренинга / А. А. Михеев. — Минск, 2007. * Метод стимуляции биологической активности организма ― одно из важнейших направлений развития спортивной науки в Республике Беларусь / А. И. Бондарь, А. А. Михеев // Научно-практические проблемы спорта высших достижений : материалы международной конференции, г. Минск, 29―30 ноября 2007 г. — Минск, 2007. — С. 13―20. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.sportedu.by/miheev-aleksandr-anatol-evich/ МИХЕЕВ АЛЕКСАНДР АНАТОЛЬЕВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230312105915/https://www.sportedu.by/miheev-aleksandr-anatol-evich/ |date=12 сакавіка 2023 }} {{DEFAULTSORT:Фурманаў Аляксандр Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта аздараўленчай фізічнай культуры БДУФК]] 087ianej6td42o3e3lnu78lw5q4t0qn Алена Іванаўна Сцяпаніў 0 735651 5155452 4882655 2026-06-17T22:18:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155452 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Алена Іванаўна Сцяпаніў''' ({{lang-uk|Олена Іванівна Степанів}}; {{Н|ж}}[[7 снежня]] [[1892]], [[Вышніўчык (Пэрэмышлянскі раён)|Вішніўчык]], [[Перамышлянскі павет]], [[Аўстра-Венгрыя]] — [[11 ліпеня]] [[1963]], [[Львоў]], [[УССР]]) — украінскі гісторык, выкладчыца геаграфіі, грамадская і ваенная дзяячка; першая ў свеце жанчына, афіцыйна залічаная на ваенную службу ў званні [[Афіцэр|афіцэра]]; чатар [[Украінская галіцкая армія|Украінскай Галіцкай Арміі]]. Вязень савецкіх лагераў. == Біяграфія == [[Файл:Головна_Рада_Студентського_Союзу_1912.JPG|злева|міні|280x280пкс|''Галоўны Савет Студэнцкага Саюза 1912 год. 1-ы шэраг з лева: Дар’я Бялінская-Наўроцкая, Васіль Касарэнка-Касарэвіч, А. Паўлусевіч, Восіп Кагут, М. Жыла, Марыя Цвердахлеб, [[Яўген Канавалец]]; 2-і шэраг: Сцяпан Індышэўскі, нераспазнаны, Іван Бабін, Юрый Палянскі, В. Кацецкі, '''Алена Сцяпаніў''', Раман Дашкевіч, Пётр Дзідушкаў, Юльян Ахрымавіч.'']] Нарадзілася ў сям’і [[Святар|святара]] [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|УГКЦ]] Івана Сцяпаніва і яго жонкі Марыі-Мінадоры. Была трэцім, самым малодшым, дзіцем. Бацька Алены быў добрым пастырам, ініцыяваў стварэнне чытальні грамадства «Асвета» у вёсцы. Брат Ананій Сцяпанаў. З 1910 года вучылася ў Львове ў жаночай настаўніцкай семінарыі Украінскага педагагічнага Таварыства. Была членам Арганізацыі [[Пласт (арганізацыя)|«Пласт»]]. У 1912 годзе паступіла ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскі ўніверсітэт]] на [[Філасофія|філасофскі]] факультэт, штудзіравала гісторыю і геаграфію. У студэнцкія гады прымала актыўны ўдзел у дзейнасці Таварыства «Сокал» (узначаліла яго першую жаночую [[Узвод|чату]] ў Львове). На адным са студэнцкіх сходаў Сцяпаніў пазнаёмілася з Раманам Дашкевічам (будучы палкоўнік арміі УНР). Ужо планавалі вяселле, калі пачалася [[Першая сусветная вайна]]. Раман пайшоў на фронт, а Алена, разам з аднадумцамі, арганізавала медсёстрынскае аддзяленне і пайшла ў войска<ref>{{Cite web|title=Олена Степанів: Я залишаюся зі своїм народом|url=https://uain.press/blogs/olena-stepaniv-ya-zalishayusya-zi-svoyim-narodom-1373419|website=Український інтерес|date=2020-12-07|accessdate=2020-12-14|first=Мар'яна|last=Шевелєва|archive-date=19 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220819164812/https://uain.press/blogs/olena-stepaniv-ya-zalishayusya-zi-svoyim-narodom-1373419|url-status=dead}}</ref>. Заклікала жанчын актыўна ўдзельнічаць у грамадскім, палітычным і ваенным жыцці. З тых часоў уступае ў шэрагі арганізацыі «[[Сечавыя стральцы]] −2». У 1920 годзе выйшла замуж за Рамана Дашкевіча. У 1919—1921 гадах вучылася ў [[Венскі ўніверсітэт|Венскім універсітэце]], абараніла доктарскую дысертацыю. З 1922 года выкладала гісторыю і геаграфію ў Львоўскай гімназіі-васілянак і Львоўскім тайным украінскім універсітэце. З 1945 да арышту 1949 года працавала на пасадзе дацэнта [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскага ўніверсітэта]]. 20 снежня 1949 года арыштаваная і адпраўлена ў мардоўскія лагеры. У 1956 годзе звольненая па стане здароўя, вярнулася ў Львоў, некалькі тыдняў жыла ў блізкай сваячкі — Арысі Лежагубскай. Пазней у прыватным доме на вул. Казацкай, 11-А (…ёсць дзве пастановы пра ўтварэнне ў ім мемарыяльнага музея Алены Сцяпаніў), дзе і пражыла да канца жыцця. Маці [[Яраслаў Раманавіч Дашкевіч|Яраслава Дашкевіча]]. Пахавана на [[Лычакіўскія могілкі|64 полі Лычакаўскіх могілак]] у Львове. == Баявы шлях == Алена Сцяпаніў была актыўнай удзельніцай сечава-стралковага руху, сузаснавальнікам таварыства «[[Сечавыя стральцы|Сечевые Стральцы]] — ІІ», правадніцай жаночай пары<ref>{{Cite web|title=Жінки в армії: 7 берегинь з багнетом й кулеметом|url=https://weekend.today/lica/zhinky-v-armiyi-7-beregyn-z-bagnetom-j-kulemetom.htm|website=Вікенд|date=2022-01-17|accessdate=2022-01-18|language=uk|first=Олександр|last=ВІТОЛІН}}</ref>. У 1914 годзе ўвайшла ў склад Камітэта Аб’яднаных стралковых таварыстваў (г. Львоў), выехала на фронт як камандзірка жаночай чаты [[Украінскія сечавыя стральцы|Украінскіх сечавых стральцоў]]. Удзельніца Карпацкай ваеннай кампаніі. Удзельнічала ў бітве пад [[Камарныкы|Камарныкамі]]. Вызначылася адвагай у баі за гару макіўку (красавік-май 1915 года), пасля стала [[Харунжы|харунжай]]. 29 мая 1915 года падчас бою пад [[Лысовычы|Лысовычамі]] на [[Балэхіў]]шчыне трапіла ў рускі палон. У 1915—1917 гадах была палоннай у [[Ташкент|Ташкенце]]. У Красавіку 1917 года вярнулася на [[Галічына|Галічыну]]. Належала да арганізатараў [[Лістападаўскі чын|Лістападаўскага паўстання 1918 год]], прымала актыўны ўдзел у [[Польска-ўкраінская вайна|польска-ўкраінскай вайне (1918—1919)]] (чатар Украінскай Галіцкай Арміі). Працавала на пасадзе рэферэнткі прэсы ў дзяржаўным сакратарыяце замежных спраў [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка|ЗУНР]] прэсавай рэферэнткі Міністэрства замежных спраў УНР у [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]]. У 1919 годзе з дыпламатычнай дэлегацыяй адбыла ў [[Вена|Вену]]. == Узнагароды == * [[Медаль «За адвагу» (Аўстра-Венгрыя)|Медаль За адвагу]] (10 лістапада 1914) — ''адна з вышэйшых ваенных узнагарод [[Габсбургская манархія|імперыі Габсбургаў]]'' * [[Вайсковы крыж Карла]] (1917) — ''ваенны медаль часоў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]'' == Навуковая праца == 1919—1921 гадах вучылася ў [[Венскі ўніверсітэт|Венскім універсітэце]], абараніла доктарскую дысертацыю на нямецкай мове «Размеркаванне і развіццё грамадства ў Старой Русі да паловы XIII ст.», пасля чаго вярнулася ў Львоў. З 1922 года выкладала гісторыю і геаграфію ў Львоўскай гімназіі сясцёр-васілянак і Львоўскім тайным украінскім універсітэце. Член Навуковага таварыства імя Шаўчэнкі (ініцыявала стварэнне яго геаграфічнай камісіі), таварыства «Родная школа», рэферэнтка пры Рэвізійным Саюзе ўкраінскіх кааператываў; супрацоўнічала з [[Пласт (арганізацыя)|«Пластам»]] і [[Украінская вайсковая арганізацыя|УВА]]. З 1939 года працавала ва ўстановах АН УССР. З 1945 па 1949 год — на пасадзе дацэнткі Львоўскага ўніверсітэта. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] працавала старэйшай навуковай супрацоўніцай і загадчыцай сектарам эканомікі Львоўскага аддзела Інстытута эканомікі АН УССР, навуковай супрацоўніцай натуральнага музея АН УССР (1948—1949 гады). == Творы і працы == Аўтар каля 75 прац, у тым ліку ўспамінаў «Напярэдадні вялікіх падзей. Уласныя перажыванні і думкі 1912—1914», «Напярэдадні вялікіх падзей» (1943), даведніка «Кааператывы здароўя» (1930), манаграфіі «Сучасны Львоў» (1943), «Працоўныя рэзервы Львоўшчыны» (1949) і да таго падобнае. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Курилас - Портрет Олени Степанів.jpg|злева|міні|280x280пкс|Партрэт Алены Сцяпанів.]] У гонар Алены Сцяпаніў названая Львоўская ўкраінская гуманітарная гімназія з паглыбленым вывучэннем ўкраіназнаўства і англійскай мовы, размешчаная на аднайменнай вуліцы<ref>{{Cite web|url=http://lugh.com.ua/|title=Офіційний сайт Львівської української гуманітарної гімназії|accessdate=26 липня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180731220240/http://www.lugh.com.ua/|archivedate=31 липня 2018|url-status=dead}}</ref>. 1 лістапада 2003 года на фасадзе дома былой гімназіі сясцёр Васілянак, цяпер вядомай як Львоўская лінгвістычная гімназія, дзе ў 1921—1935 гады Алена Сцяпаніў-Дашкевіч выкладала гісторыю і геаграфію, урачыста адкрыта мемарыяльную таблічку Алене Сцяпаніў аўтарства скульптара Яраслава Скакуна. Пасля адкрыцця ў актавай зале навучальнай установы адбылася прэзентацыя кнігі А. Шаблія і А. Вісьтак «Алена Сцяпаніў»<ref>{{кніга|аўтар=Мельник І., Масик Р.|загаловак=Пам'ятники та меморіальні таблиці міста Львова|месца= Львів|выдавецтва=Апріорі |год=2012|старонак=320|старонкі=213 |isbn=978-617-629-077-3}}</ref>. 7 снежня 2012 года, у дзень 120-годдзя ад нараджэння, жанчыны Прыкарпацця ініцыявалі ўстаноўку ў [[Івана-Франкоўск]]у помніка першай жанчыне-афіцэру ўкраінскіх Сечавых Стральцоў Алене Сцяпаніў-Дашкевіч<ref>{{Cite web |url=http://www.radiosvoboda.org/articleprintview/24792466.html |title=Жінки Прикарпаття ініціювали встановлення в Івано-Франківську пам’ятника першій жінці-офіцерові УСС // Радіо Свобода, 7.12.2012 |access-date=21 сакавіка 2023 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924084354/http://www.radiosvoboda.org/articleprintview/24792466.html |url-status=dead }}</ref>. 20 снежня 2012 года ў дворыку геаграфічнага факультэта ЛНУ імя І.Франка ў Львове ўрачыста адкрылі і асвяцілі мемарыяльную табліцу Алене Сцяпаніў<ref>http://kameniar.franko.lviv.ua/?p=3307 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714214858/http://kameniar.franko.lviv.ua/?p=3307|date=2014-07-14}} Урочисте відкриття та посвята меморіальної дошки Олени Степанів</ref>. У яе гонар названы вуліцы ў гарадах: * [[Кіеў|Кіеве]] * Львове * [[Стрый (горад)|Стрые]] * [[Балэхіў|Балэхіве]] * [[Надвірна|Надвірным]] * [[Слаўскэ]] «Узнагароду імя Алены Сцяпаніў» з 2015 года ўручае гарадскі галава Львова. Узнагарода прадугледжана для жанчын, самаадданая працай якіх ўнесла значны ўклад у развіццё адукацыі, навукі, культуры і грамадскай сферы Львова. Выраблена ўзнагарода па праекце мастака Івана Турэцкага. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Лазарович М.'' Легіон Українських Січових Стрільців. — [[Цярнопаль|Тернопіль]]: Збруч, 2002. * ''Лазарович М. Степанів Олена Іванівна // [https://chtyvo.org.ua/authors/Avtorskyi_kolektyv/Zakhidno-Ukrainska_Narodna_Respublika_1918-1923_Entsyklopediia_Tom_3_P-S.pdf Західно-Українська Народна Республіка 1918—1923. Енциклопедія. Т. 3]: П — С. Івано-Франківськ: Манускрипт-Львів, 2020. С. 495—497. ISBN 978-966-2067-65-1'' * ''Науменко К. Є.'' [http://www.history.org.ua/?termin=Stepaniv_D Степанів-Дашкевич Олена] // {{Крыніцы/ЕІУ|9|846}} * [https://archive.org/stream/eu0t0/EU_T_8_S_T#page/n245/mode/2up Степанів Олена] // {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства}} * Енциклопедія українознавства для школярів і студентів. — Донецьк: Сталкер, 2000. — 496 с. * [http://exlibris.org.ua/text/olenastepaniw.html ''Ірена Книш''. Життя й легенда Олени Степанів]. * Анна Кос. ''Героїня україни''. — Львів: Галицька Видавнича Спілка, 2005. == Спасылкі == * ''Шендеровський В.'' [https://parafia.org.ua/person/stepaniv-olena/ Легендарна Степанівна з галицького ґрона — Олена Степанів] / Василь Шендеровський. Нехай не гасне світ науки. Книга перша. — Опубліковано: 10.08.2016. * [http://archive.franko.lviv.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=265&Itemid=259 Архів Львівського національного університету імені Івана Франка]{{Недаступная спасылка}} * [http://sammler.ru/index.php?s=80ffb3e240d2aa98e4d3e6d1c31d9ec4&showtopic=32926 Жінки в Легіоні Українських Січових Стрільців] * [http://www.ukrainians-world.org.ua/peoples/5b2682a391cff5e9 Українці в світі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210803125320/http://www.ukrainians-world.org.ua/peoples/5b2682a391cff5e9 |date=3 жніўня 2021 }} * [http://incognita.day.kiev.ua/stepanivna-persha-ukrayinka-oficzer-v-rosijskomu-poloni.html Степанівна: перша українка-офіцер в російському полоні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190515213445/http://incognita.day.kiev.ua/stepanivna-persha-ukrayinka-oficzer-v-rosijskomu-poloni.html |date=15 мая 2019 }} // День від 2016-03-15. Україна Incognita * [http://elib.nlu.org.ua/object.html?id=11330 Степанів О. Сучасний Львів / д-р Олена Степанів. — Краків ; Львів: Укр. вид-во, 1943. — 168 с.: іл.] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-03-23}} {{DEFAULTSORT:Сцяпаніў Алена Іванаўна}} [[Катэгорыя:Першыя жанчыны ў прафесіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі польска-ўкраінскай вайны]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Вайскавым крыжом Карла]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] k9z6r20vvxyvjhl2eup3ohao96ah96h Ганна Анатолеўна Касьянава 0 735796 5155510 4997663 2026-06-18T04:59:41Z StarDeg 16311 5155510 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ганна Анатолеўна Касьянава''' (дзявочае прозвішча — '''Мельнічэнка''') ({{lang-uk|Ганна Анатоліївна Касьянова}}; {{ВД-Прэамбула}}) — украінская спартсменка, якая спецыялізуецца ў лёгкаатлетычным мнагабор’і. Чэмпіёнка свету ў сямібор’і (2013). Заслужаны майстар спорту. == Біяграфія == Нарадзілася 24 красавіка 1983 года ў [[Тбілісі]]. Скончыла Крэменчугскі нацыянальны ўніверсітэт імя Міхаіла Астраградскага. == Спартыўная кар’ера == Першы трэнер — Вікторыя Казлова. Таксама трэніравалася ў Дзмітрыя Лепы. У жніўні 2012 года ў Лондане на летніх Алімпійскіх гульнях у сямібор’і прыйшла да фінішу 10-й з вынікам 6392 ачкі. У сакавіку 2013 года ў Гётэбаргу на Чэмпіянаце Еўропы па [[Лёгкая атлетыка|лёгкай атлетыцы]] ў памяшканні выйграла [[бронзавы медаль]] у пяцібор’і з вынікам 4604 ачкоў. У 2013 годзе Ганна Мельнічэнка заваявала срэбра на Суперлізе Кубка Еўропы і ўзначальвала сусветны рэйтынг шматборак. 13 жніўня 2013 года ў Маскве на Чэмпіянаце свету па лёгкай атлетыцы выйграла залаты медаль у сямібор’і з вынікам 6586 ачкоў — стаўшы чэмпіёнам свету па лёгкай атлетыцы. Гэтая ўзнагарода стала першым золатам незалежнай Украіны ў жаночым мнагабор’і. Названа лепшым спартсменам Запарожжа 2013 года. У Запарожжы Мельнічэнка прадстаўляла Школу вышэйшага спартыўнага майстэрства, спартыўны клуб «Металург», ФСТ «[[Украіна]]». У 2014 годзе выйшла замуж за Аляксея Касьянава і змяніла прозвішча. Згодна з міжнароднымі правіламі два гады пасля змены прозвішча Ганна выступала пад падвойным прозвішчам. У 2017 годзе была дыскваліфікаваная на 9 месяцаў за прымяненне кламіфена. == Узнагароды == * Ордэн княгіні Вольгі III ступені (24 жніўня 2013) — ''за значны асабісты ўклад у дзяржаўнае будаўніцтва, сацыяльна-эканамічнае, навукова-тэхнічнае, культурна-адукацыйнае развіццё Украіны, важкія працоўныя дасягненні і высокі прафесіяналізм''. {{Бібліяінфармацыя}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-03-23}} eu7piwkraa997hdmp356swxfsfoc3c5 5155511 5155510 2026-06-18T05:00:09Z StarDeg 16311 5155511 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ганна Анатолеўна Касьянава''' (дзявочае прозвішча — '''Мельнічэнка''') ({{lang-uk|Ганна Анатоліївна Касьянова}}; {{ВД-Прэамбула}}) — украінская спартсменка, якая спецыялізуецца ў лёгкаатлетычным мнагабор’і. Чэмпіёнка свету ў сямібор’і (2013). Заслужаны майстар спорту. == Біяграфія == Нарадзілася 24 красавіка 1983 года ў [[Тбілісі]]. Скончыла Крэменчугскі нацыянальны ўніверсітэт імя Міхаіла Астраградскага. == Спартыўная кар’ера == Першы трэнер — Вікторыя Казлова. Таксама трэніравалася ў Дзмітрыя Лепы. У жніўні 2012 года ў Лондане на летніх Алімпійскіх гульнях у сямібор’і прыйшла да фінішу 10-й з вынікам 6392 ачкі. У сакавіку 2013 года ў Гётэбаргу на Чэмпіянаце Еўропы па [[Лёгкая атлетыка|лёгкай атлетыцы]] ў памяшканні выйграла [[бронзавы медаль]] у пяцібор’і з вынікам 4604 ачкоў. У 2013 годзе Ганна Мельнічэнка заваявала срэбра на Суперлізе Кубка Еўропы і ўзначальвала сусветны рэйтынг шматборак. 13 жніўня 2013 года ў Маскве на Чэмпіянаце свету па лёгкай атлетыцы выйграла залаты медаль у сямібор’і з вынікам 6586 ачкоў — стаўшы чэмпіёнам свету па лёгкай атлетыцы. Гэтая ўзнагарода стала першым золатам незалежнай Украіны ў жаночым мнагабор’і. Названа лепшым спартсменам Запарожжа 2013 года. У Запарожжы Мельнічэнка прадстаўляла Школу вышэйшага спартыўнага майстэрства, спартыўны клуб «Металург», ФСТ «[[Украіна]]». У 2014 годзе выйшла замуж за Аляксея Касьянава і змяніла прозвішча. Згодна з міжнароднымі правіламі два гады пасля змены прозвішча Ганна выступала пад падвойным прозвішчам. У 2017 годзе была дыскваліфікаваная на 9 месяцаў за прымяненне кламіфена. == Узнагароды == * Ордэн княгіні Вольгі III ступені (24 жніўня 2013) — ''за значны асабісты ўклад у дзяржаўнае будаўніцтва, сацыяльна-эканамічнае, навукова-тэхнічнае, культурна-адукацыйнае развіццё Украіны, важкія працоўныя дасягненні і высокі прафесіяналізм''. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-03-23}} 3jwbsrgqggtcngmpzd070iy42fumiud 57-я цырымонія «Грэмі» 0 736501 5155442 4763874 2026-06-17T20:55:13Z Emilia Noah 155537 5155442 wikitext text/x-wiki {{Картка музычнай прэміі}} '''57-я цырымонія «[[Грэмі]]»''' адбылася ў [[Лос-Анджэлес]]е 9 лютага 2015 года па выніках галасавання членаў амерыканскай {{Не перакладзена 5|Нацыянальная акадэмія мастацтва і навукі гуказапісу|Нацыянальнай акадэміі гукапісу|en|The Recording Academy}}. Статуэтку атрымалі 83 намінанта, трыумфатарам вечара стаў брытанскі спявак {{Не перакладзена 5|Сэм Сміт|Сэм Сміт|en|Sam Smith}} — чатыры статуэткі. ==Намінацыі і ўзнагароды== ===Найлепшы запіс=== * '''{{Не перакладзена 5|Сэм Сміт|Сэм Сміт|en|Sam Smith}}'''<ref name="tvr">{{Cite web|url = https://www.tvr.by/bel/news/v_mire/v_los_andzhelese_proshla_57_ya_tseremoniya_vrucheniya_gremmi/|title = У Лос-Анджэлесе прайшла 57-я цырымонія ўручэння "Грэмі"|date = 2015-02-09|work = [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|БТ]]|language = be|archive-url = https://web.archive.org/web/20200922180235/https://www.tvr.by/bel/news/v_mire/v_los_andzhelese_proshla_57_ya_tseremoniya_vrucheniya_gremmi/|archive-date = 22 верасня 2020|access-date = 2023-03-31|ref = tvr|url-status = live}}</ref> ===Песня года=== *'''{{Не перакладзена 5|Сэм Сміт|Сэм Сміт|en|Sam Smith}}''' ===Найлепшы новы выканаўца=== *'''{{Не перакладзена 5|Сэм Сміт|Сэм Сміт|en|Sam Smith}}''' === Альбом года === *'''«{{Не перакладзена 5|Morning Phase|Монінг Фейз|en|Morning Phase}}» — {{Не перакладзена 5|Beck|Бек|en|Beck}}''' === Найлепшае выкананне ў стылі R’n’B === * '''«{{Не перакладзена 5|Drunk in Love|Drunk In Love|en|Drunk in Love}}» — [[Беёнсэ|Бейёнсе]] і [[Jay-Z]]''' {{зноскі}} ==Спасылкі== {{навігацыя}} {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Узнагароды «Грэмі» паводле гадоў}} [[Катэгорыя:Грэмі]] [[Катэгорыя:Падзеі 9 лютага]] [[Катэгорыя:Люты 2015 года]] [[Катэгорыя:Музычныя прэміі 2015 года]] [[Катэгорыя:2015 год у Каліфорніі]] 6jtm75f68q2jzk4y0iyctaij4w0h494 Аляксандр Валянцінавіч Старцаў 0 736912 5155578 4882751 2026-06-18T09:30:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155578 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Старцаў}} {{Вучоны}} '''Аляксандр Валянцінавіч Ста́рцаў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Александр Валентинович Старцев)}}; {{ДН|25|3|1946}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Тэхнічная кібернетыка|тэхнічнай кібернетыкі]] і [[Інфарматыка|інфарматыкі]], лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] (1985). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сяле Кіраўскае ([[Хабараўскі край]] [[Расія|Расіі]]){{sfn|БелЭн|2002}}. У 1964 годзе скончыў сярэднюю школу ў гарадскім пасёлку [[Мачулішчы]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]<ref name="АІПІ">[https://museum.uiip.by/starcev-aleksandr-valentinovich/ Старцев Александр Валентинович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230407035956/https://museum.uiip.by/starcev-aleksandr-valentinovich/ |date=7 красавіка 2023 }} {{ref-ru}} // Музей [[АІПІ НАН Беларусі]]</ref>, у 1969 годзе — факультэт аўтаматыкі і вылічальнай тэхнікі<ref name="АІПІ" /> [[МРТІ|Мінскага радыётэхнічнага інстытута]]. З 1969 года працаваў інжынерам ў [[Навукова-даследчы інстытут сродкаў аўтаматызацыі|Навукова-даследчым інстытуце сродкаў аўтаматызацыі]]<ref name="АІПІ" />. У 1976 года А. В. Старцаў у [[Аб’яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі|Інстытуце тэхнічнай кібернетыкі Акадэміі навук БССР]]: загадчык сектара, з 1979 года — загадчык аддзела, з 1988 — інжынер, з 1989 — [[старшы навуковы супрацоўнік]] лабараторыі апрацоўкі і распазнавання відарысаў<ref name="АІПІ" />. У 1983 годзе скончыў завочную [[Аспірантура|аспірантуру]] пры Інстытуце тэхнічнай кібернетыкі. З 1993 года займаў пасаду начальніка аддзела ў ЗАТ «БелКамДата», з 1997 года начальніка галоўнага ўпраўлення канцэрна «[[Белрэсурсы]]». З 2003 года — галоўны спецыяліст інфармацыйна-аналітычнага аддзела ААТ [[Беларусбанк|Ашчадны банк «Беларусбанк»]]<ref name="АІПІ" />. == Навуковая дзейнасць == Аўтар прац па інфармацыйна-праграмным забеспячэнні [[Аўтаматызацыя|аўтаматызаваных сістэм]], спецыялізаваных графічных комплексаў, сістэм аўтаматызаванага ўвода і апрацоўкі [[Картаграфія|картаграфічнай]] інфармацыі. Распрацаваў структуру і тэхналогію апрацоўкі малюнкаў на шматкарыстальніцкім аўтаматызаваным рабочым месцы картографа, метады класіфікацыі элементаў картаграфічнага малюнка пры яго ўводзе і фарміраванні лічбавых [[Тапаграфія|тапаграфічных]] [[Карта|карт]]<ref name="АІПІ" />. Сярод апублікаванага: * Подход к моделированию и классификации банка картографических данных // Геодезия и картография. 1992. № 8. — С. 48—52. (разам з [[Валерый Васілевіч Старавойтаў|В. В. Старовойтавым]]); * Использование Objectivity/DB для создания объектно-ориентированной базы данных по субмодулям TILE-калориметра проекта Atlas / М. А. Назаренко, Э. Г. Никонов, А. В. Старцев. — Дубна, 2000; * Контроль параметров маркированного объекта на основе принципов адаптивной аутентификации / В. И. Дравица, А. В. Решетняк, А. В. Старцев // Новости науки и технологий. — 2022. — № 1. — С. 37. == Узнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1985). * [[Медаль «За працоўную доблесць»]] (1981) * [[Сярэбраны медаль ВДНГ СССР]] (1986) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Ста́рцаў Аляксандр Валянцінавіч|[[Мікалай Пятровіч Савік|Савік М. П.]]|163}} == Спасылкі == * [https://museum.uiip.by/starcev-aleksandr-valentinovich/ Старцев Александр Валентинович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230407035956/https://museum.uiip.by/starcev-aleksandr-valentinovich/ |date=7 красавіка 2023 }} {{ref-ru}} // Музей [[АІПІ НАН Беларусі]] * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-218773&strq=l_siz=20 Старцев, Александр Валентинович (техническая кибернетика; род. 1946)] {{ref-ru}} // Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі * [http://ons.ids.by/index.php?option=com_content&view=article&id=273:segodnya-ispolnyaetsya-70-let-sotrudniku-czentra-sistem-identifikaczii-starczevu-aleksandru-valentinovichu Сегодня исполняется 70 лет сотруднику Центра систем идентификации Старцеву Александру Валентиновичу]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} // Міжгаліновы навукова-практычны цэнтр сістэм ідэнтыфікацыі і электронных дзелавых аперацый * {{bis.nlb.by|141791|Старцаў Аляксандр Валянцінавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Старцаў Аляксандр Валянцінавіч}} [[Катэгорыя:Кібернетыкі СССР]] [[Катэгорыя:Кібернетыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці савецкай інфарматыкі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай інфарматыкі]] ltz53rivesf3q3vjfq3zc72wfijpm8q Дзекабрысты (фільм) 0 741423 5155374 5059203 2026-06-17T16:43:21Z Pabojnia 135280 афармленне 5155374 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Дзекабрысты»''' — першы ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] фільм пра [[паўстанне дзекабрыстаў]], [[Гістарычны фільм|гісторыка]]-[[Біяграфічны фільм|біяграфічная]] [[Драма (жанр)|драма]]; створаны ў [[1926]] годзе, нямы. == Гісторыя стварэння == Фільм быў зняты {{Не перакладзена 5|Аляксандр Віктаравіч Іваноўскі|Аляксандрам Іваноўскім|ru|Ивановский, Александр Викторович}} да 100-гадовага юбілею паўстання дзекабрыстаў на студыі «Ленинградкино» і стаў трэцяй сумеснай працай Іваноўскага з вядомым гісторыкам {{Не перакладзена 5|Павел Елісеевіч Шчогалеў|Паўлам Шчогалевым|ru|Щёголев, Павел Елисеевич}}. Прэм’ера фільма адбылася [[8 лютага]] [[1927|1927 года]]. == Сюжэт == Фільм узнаўляе гісторыю руху дзекабрыстаў: успышкі сялянскіх мяцяжоў, арганізацыю дваранскіх гурткоў і ўласна паўстанне; на фоне гэтых падзей разгортваецца рамантычная гісторыя кахання дзекабрыста {{Не перакладзена 5|Іван Аляксандравіч Анненкаў|Івана Аненкава|ru|Анненков, Иван Александрович}} і французскай мадысткі {{Не перакладзена 5|Паліна Гебль|Паліны Гебль|ru|Гебль, Полина}}. == У ролях == {{УРоляхВерх}} {{УРолях|Яўген Вараніхін|імператар|[[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]]|}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Уладзімір Васільевіч Максімаў|Уладзімір Максімаў|ru|Максимов, Владимир Васильевич}}|імператар|[[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]]|}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Барбара фон Аненкаф|Варвара Аненкава|ru|Барбара фон Анненкофф}}||{{Не перакладзена 5|Паліна Гебль|Паліна Гебль-Аненкава|ru|Гебль, Полина}}|}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Барыс Пятровіч Тамарын|Барыс Тамарын|ru|Тамарин, Борис Петрович}}|дзекабрыст|{{Не перакладзена 5|Іван Аляксандравіч Анненкаў|Іван Аляксандравіч Анненкаў|ru|Анненков, Иван Александрович}}|}} {{УРолях|Тамара Гадлеўская|княгіня|{{Не перакладзена 5|Кацярына Іванаўна Трубяцкая|Кацярына Іванаўна Трубецкая|ru|Трубецкая, Екатерина Ивановна}}|}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Генадзь Міхайлавіч Мічурын|Генадзь Мічурын|ru|Мичурин, Геннадий Михайлович}}|князь|{{Не перакладзена 5|Сяргей Пятровіч Трубяцкой|Сяргей Пятровіч Трубяцкой|ru|Трубецкой, Сергей Петрович}}|}} {{УРолях|Канстанцін Карэнін|дзекабрыст|[[Павел Іванавіч Песцель]]|}} {{УРолях|П. Валконскі|дзекабрыст|[[Пётр Рыгоравіч Кахоўскі]]|}} {{УРолях|Пётр Падвальны|дзекабрыст|[[Аляксандр Аляксандравіч Бястужаў|Аляксандр Бястужаў]]|}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Аляксандр Іосіфавіч Ларыкаў|Аляксандр Ларыкаў|ru|Лариков, Александр Иосифович}}|дзекабрыст|{{Не перакладзена 5|Александр Иванович Якубович|Якубовіч|ru|Якубович, Александр Иванович}}|}} {{УРолях|Сяргей Шышко|дзекабрыст|[[Кандрат Фёдаравіч Рылееў]]|}} {{УРолях|Вольга Спірава|жонка дзекабрыста|Наталля Рылеева|}} {{УРолях|Аляксандра Грыбуніна|маці Аненкава||}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Уладзімір Аляксандравіч Крыгер|Уладзімір Крыгер|ru|Кригер, Владимир Александрович}}|кіраўнік маёнтка Аненкава||}} {{УРолях|Сяргей Глаголін|лакей|Міколка|}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Іван Мікалаевіч Худалееў|Іван Худалееў|ru|Худолеев, Иван Николаевич}}||Якабі|, сваяк Аненкава}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Мікалай Іванавіч Лебедзеў (рэжысёр)|Мікалай Лебедзеў|ru|Лебедев, Николай Иванович (кинорежиссёр)}}|князь|Абаленскі|}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Эдуард Юльевіч Іагансан|Эдуард Іагансон|ru|Иогансон, Эдуард Юльевич}}|||}} {{УРолях|Пётр Андрэеўскі|цэсарэвіч|{{Не перакладзена 5|Канстанцін Паўлавіч|Канстанцін|ru|Константин Павлович}}|}} {{УРолях|[[Барыс Аляксеевіч Мядзведзеў|Барыс Мядзведзеў]]||Стрэмаўхаў|}} {{УРолях|[[Ніна Фёдараўна Млодзінская|Ніна Младзінская]]|балерына|{{Не перакладзена 5|Кацярына Аляксандраўна Целяшава|Целяшова|ru|Телешева, Екатерина Александровна}}|}} {{УРоляхНіз}} == Крытыка == Фільм жорстка крытыкаваўся<ref name="СК">{{Cite web|url=https://chapaev.media/articles/7142|title=Как не нужно делать «исторические картины»|subtitle=О фильме «Декабристы»|publisher=Советское кино|date=1927|accessdate=2020-12-17|archive-date=16 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616161348/https://chapaev.media/articles/7142|url-status=dead}}</ref>. Выказвалася меркаванне, што фільм «Дзекабрысты» — «гэта ўзор таго, як не трэба рабіць „гістарычныя карціны“»{{Sfn|Советское кино|1927}}. Адзін з рэцэнзентаў сцвярджаў, што «гісторыя снежаньскага паўстання расказана няправільна» як бы «убачанай з акна моднага магазіна, дзе служыла прадаўшчыцай францужанка Паліна Гебль». Ён пісаў: «„Дзекабрысты“ — звычайная „любоўная“ карціна. І зусім не выпадкова Аненкаў аказваецца некалькі неразумным. Ён занадта закаханы… Неразумны і Рылееў, неразумны і Трубяцкой — усе яны больш цікавяцца пацалункамі, чым нават размовамі пра паўстанне, не кажучы ўжо пра самае паўстанне». Пра пастаноўку было напісана: «Калі з гісторыяй у ёй не лепш, чым у іншых „гістарычных“, — у сэнсе эфектнасці яна значна вышэй многіх нядаўна паказаных „гістарычных“. Праўда, эфектнасці спецыфічнай, тэатральнай»{{Sfn|Советское кино|1927}}. Кінакрытык {{Не перакладзена 5|Уладзімір Уладзіміравіч Недабраво|Уладзімір Недабраво|ru|Недоброво, Владимир Владимирович}} ўбачыў у «Дзекабрыстах» паўтарэнне і множанне памылак аднаго з папярэдніх фільмаў А. Іваноўскага «[[Палац і крэпасць]]»: «Ранейшая опернасць. Цяжкавагавасць. Безмантажжа. Млявасць тэмпу. Літаратуршчына. Меладэкламацыя акцёраў… Невынаходлівасць у рэжысёрскай працы да такіх межаў, што цалкам паўтараюцца калісьці расхваленыя паралелі і асацыяцыі „Палаца і крэпасці“»{{Sfn|Недоброво|1927}}. Сцэнарыст {{Не перакладзена 5|Міхаіл Юр’евіч Блейман|Міхаіл Блейман|ru|Блейман, Михаил Юрьевич}} у сваёй рэцэнзіі 1927 года адзначаў: «Заслугоўваюць адабрэння дакладнасць касцюмаў і такая ж дакладнасць у падборы грымаў. У карціне няма грахоў супраць абстаноўкі, за выключэннем здымкі на Сенацкай плошчы на фоне не існаваўшых тады будынкаў Сената і Сінода. Ёсць і эфектна знятыя сцэны»{{Sfn|Блейман|1973}}. Пры гэтым ён рэзка крытыкаваў фільм: «Акцёры з годнасцю носяць спецыяльна пашытыя залататканыя мундзіры і спрабуюць „паказаць пачуцці“. Акуратна чаргуюцца непатрэбныя раскошныя павільёны. Каласальныя сродкі патрачаны марна з-за няўмелай рэжысуры і павярхоўнасці падыходу да вялікай гістарычнай тэмы. Гэты фільм складаецца з дэкарацыі і мундзіраў»{{Sfn|Блейман|1973}}. У іншай публікацыі ён наракаў, што «А. У. Іваноўскі ператварыў карціну пра дзекабрыстаў, якая заслугоўвала трагічнага і эпічнага ўвасаблення» ў «меладраму пра тое, як жорсткі ўрад разлучыў закаханых Паліну Гебль і Аненкава»{{Sfn|Блейман|1978}}. Пісьменнік і літаратуразнаўца [[Юрый Мікалаевіч Тынянаў|Юрый Тынянаў]] згадваў фільм у негатыўным кантэксце і сцвярджаў, што сцэнар фільма «{{Не перакладзена 5|С. В. Д.|С. В. Д.|ru|С. В. Д.}}» быў напісаны ў «процівагу мундзірам, безгустоўшчыне і параду, дадзеных у „Дзекабрыстах“»{{Sfn|Тынянов|1929}}. Кіназнаўца [[Роміл Паўлавіч Собалеў|Роміл Собалеў]] адзначаў «што і трэцім сваім гістарычным творам — „Дзекабрысты“ — Іваноўскі і Шчогалеў вярнуліся да звыклай ужо схеме меладрамы, якая працякае на шырокім грамадскім фоне»{{Sfn|Соболев|1971}}. Аднак, на думку крытыка «гісторыя рамантычнага кахання дзекабрыста Івана Аненскага і францужанкі Паліны Гебль… дрэнна ўвязвалася з галоўным: з мазаікай эпізодаў, якія распавядаюць пра ўспышкі сялянскіх мяцяжоў, арганізацыю дваранскіх гурткоў, паўстанне дзекабрыстаў»{{Sfn|Соболев|1971}}. Пры гэтым «у цэнтры карціны рамантычная гісторыя, а дзекабрысты паказаны толькі фонам»{{Sfn|Соболев|1971}}, што сам рэжысёр Іваноўскі ў сваіх успамінах лічыў памылкай{{Sfn|Ивановский|1967}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул |загаловак=«Декабристы» |выданне=Советское кино |год=1927 |нумар=2 |старонкі=31 |ref=Советское кино }} * {{Артыкул |аўтар=Недоброво В. |загаловак=А.В. Ивановский |выданне=Кино (Ленинградское приложение) |год=1927 |месяц=02 |чысло=1 |нумар=5 |старонкі=3 |ref=Недоброво }} * {{Артыкул |аўтар=Тынянов Ю. |загаловак=О фэксах |выданне=Советский экран |год=1929 |нумар=14 |старонкі=10 |ref=Тынянов }} * {{Кніга |аўтар=Ивановский А.В. |загаловак=Воспоминания кинорежиссёра |месца=М. |выдавецтва=Искусство |год=1967 |старонак=256 |ref=Ивановский}} * {{Кніга |аўтар=Соболев Р.|частка=Александр Ивановский |загаловак=20 режиссёрских биографий // Сборник |адказны=Сост. Р. Д. Черненко |месца=М. |выдавецтва=Искусство |год=1971 |старонкі=116—135 |старонак=389 |серыя=Мастера советского кино |ref=Соболев}} * {{Кніга |аўтар=Блейман М. |частка=«Декабристы» |загаловак=О кино — свидетельские показания |месца=М. |выдавецтва=Искусство |год=1973 |старонкі=77—78 |старонак=590 |ref=Блейман }} * {{Кніга |аўтар=Блейман М. |частка=Павел Петров-Бытов |загаловак=20 режиссёрских биографий |адказны=Сост. Р.Д. Черненко |месца=М. |выдавецтва=Искусство |год=1978 |старонкі=198—218 |старонак=408 |ref=Блейман }} == Спасылкі == * {{Cite web|author={{Не перакладзена 5|Любоў Юр’еўна Аркус|Аркус Л.|ru|Аркус, Любовь Юрьевна}}|url=https://chapaev.media/films/188|title=Декабристы|subtitle=Киноведческая база «Чапаев»|lang=ru|publisher=Проект журнала «{{Не перакладзена 5|Сеанс|Сеанс|ru|Сеанс (журнал)}}»|accessdate=2020-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230507043731/https://chapaev.media/films/188|archivedate=7 мая 2023|url-status=dead}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гістарычныя фільмы пра XIX стагоддзе]] [[Катэгорыя:Гістарычныя фільмы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Нямыя фільмы]] [[Катэгорыя:Чорна-белыя фільмы]] [[Катэгорыя:Рух дзекабрыстаў]] ixkf1780j1lyzj1zgedfsozmjdmt8vw Алена Маркава 0 742713 5155461 4822474 2026-06-17T23:14:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155461 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Маркава}} {{навуковец}} '''Алена Маркава''' ({{lang-cs|Alena Marková}}; нар. [[11 сакавіка]] [[1978]], [[Мінск]]) — беларускі [[гісторык]], [[сацыёлаг]], [[антраполаг]]. Даследчыца найноўшай беларускай гісторыі. [[Доктар філасофіі]] ў галіне гістарычнай сацыялогіі (2011), [[магістр]] у галіне агульнай антрапалогіі (2007). == Біяграфія == Нарадзілася ў 1978 годзе ў [[Мінск]]у<ref name="bsu">{{Cite web |title=БЕЛОРУССКАЯ ПРОБЛЕМАТИКА В ЧЕШСКОЙ ИСТОРИЧЕСКОЙ СОЦИОЛОГИИ |url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/170972/1/Ros%20slav%20issl%20V_11.pdf |accessdate=2 ліпеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200610070957/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/170972/1/Ros%20slav%20issl%20V_11.pdf |archivedate=10 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. У 2000—2001 гадах праходзіла падрыхтоўку ў {{нп5|Інстытут моўнай і прафесійнай падрыхтоўкі Карлава ўніверсітэта|Інстытуце моўнай і прафесійнай падрыхтоўкі Карлава ўніверсітэта|ru|Институт языковой и профессиональной подготовки Карлова университета}}<ref name="cuni">{{Cite web |url=https://hiso.fhs.cuni.cz/HISOENG-100.html |title=Mgr. Alena Marková, Ph.D. |access-date=2 ліпеня 2023 |archive-date=2 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230702153729/https://hiso.fhs.cuni.cz/HISOENG-100.html |url-status=dead }}</ref>. У 2001—2005 гадах вучылася на факультэце гуманітарных даследаванняў [[Карлаў універсітэт|Карлава ўніверсітэта]] ў Празе, у 2005—2007 гадах у магістратуры і ў 2007—2011 гадах у дактарантуры гэтага ўніверсітэта<ref name="cuni"/>. З 2011 года выкладае на кафедры гісторыі факультэта гуманітарных даследаванняў [[Карлаў універсітэт|Карлава ўніверсітэта]]<ref name="belcollegium"/>. Сурэдактарка навуковага часопіса «[[The Journal of Belarusian Studies]]» (Лондан)<ref name="belcollegium"/>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы: праблемы савецкай гісторыі; фарміраванне нацыі і нацыянальнай самасвядомасці; пытанні выхавання [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнай самасвядомасці]] [[беларусы|беларусаў]] і інш.<ref name="ЗЭК">{{ЗЭК|NLB-ar6562325}}</ref>; працэсы нацыяфарміравання ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе XX—XXI стагоддзяў, а таксама працэсаў савецкай нацыянальнай палітыкі ранняга СССР<ref name="bsu"/>. == Узнагароды == Лаўрэатка прэміі 7-га [[Прэмія Кангрэса даследчыкаў Беларусі|Міжнароднага кангрэсу даследчыкаў Беларусі]] за найлепшую манаграфію ў галіне гісторыі «Шлях да савецкай нацыі. Палітыка беларусізацыі, 1924—1929» за 2016 год<ref name="belcollegium">[https://belcollegium.com/alena-markava/ Алена Маркава]{{Недаступная спасылка}} // [[Беларускі Калегіюм]]</ref>. == Бібліяграфія == ;Манаграфіі: * Marková, A. — Sahanovič, H. — Šybieka, Z., Dějiny Běloruska [History of Belarus], Praha: Nakladatelstvi lidové noviny, (2021); * Šliach da savieckaj nacyji. Palityka bielarusizacyji, 1924—1929 [The Road Toward Soviet Nation. Nationality Policy of Belarussization, 1924—1929], series Biblijateka časopisa «Bielaruski histaryčny ahliad» [series Library of the Belarusian Historical Review], Minsk: BHA, (2016); * Sovětská bělorusizace jako cesta k národu: iluze nebo realita? [Soviet Belarussization as a Way to a Nation: Illusion or Reality?] (2012). ;Артыкулы: * «Language, Identity, and Nation:The Special Case of BelarusianState- and Nation-Formation» (2018); * «Nowe szanse dla nauki?», in: Newletter Niemieckiego Instytutu Historycznego, Vol. 3, 2020, s.14-15; * «„Proč českoslovenští soudruzi protestují?“ Pražské jaro a jeho odezvy v běloruské sovětské společnosti» ["Why are the Czechoslovakian Comrades Protesting?" The Prague Spring and its Repercussions in Belarusian Soviet Society], in: Dějiny a současnost, 9/2020, s.18-20. ;Агляды: * Marková, A., Andrew Sloin, «The Jewish Revolution in Belorussia: Economy, Race, and Bolshevik Power», Bloomington, Indianapolis: Indiana University Press, 2017, in: Ab Imperio, N4, 2018, pp.&nbsp;362–367; * Marková, A., Per Anders Rudling, «The Rise and Fall of Belarusian Nationalism, 1906—1931», Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 2015, in: Ab Imperio, N4, 2016, pp.&nbsp;269–283; * Marková, A., Ivan Pfaff, «Francie a Čechy v Evropě národních států. Francouzská politika F. L. Riegra 1867—1878» [France and Bohemia in Europe of National States. French Policy of F. L. Riegr, 1867—1878], Praha: Euroslavika (2013). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маркава Алена}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Антраполагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Чэхіі]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі Чэхіі]] [[Катэгорыя:Антраполагі Чэхіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Карлава ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Карлавага ўніверсітэта]] j1igfydwgvlwjjw5qz33nn7abiq5yul Аксана Андрэеўна Даўгарукава 0 745504 5155365 5011970 2026-06-17T16:26:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155365 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дубойская}} {{Баскетбаліст}} '''Аксана Андрэеўна Даўгарукава''', па нараджэнні '''Дубойская''' (нар. {{ДН|20|3|1973}}, [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]]) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Цяжкі форвард. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BE/ |title=Оксана Долгорукова (Дубойская) |access-date=6 жніўня 2023 |archive-date=6 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806145235/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BE/ |url-status=dead }}</ref>. Сястра баскетбалісткі [[Анжэла Дубойская|Анжэлы Дубойскай]]. Майстар спорту СССР па баскетболе. == Біяграфія == Выхаванка СзДЮШАР «Гарызонт». Першы трэнер — [[Марыя Іванаўна Сялюніна]]. Выступала за клубы Беларусі, Расіі і Польшчы. У 2002 годзе падпісала кантракт з [[Масква|маскоўскім]] «Дынама»<ref>[https://www.sovsport.ru/basketball/articles/86694-basketbol-chempionat-rossii-zhenschiny Баскетбол. Чемпионат России. Женщины]</ref>. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|жаночую зборную Беларусі]] ў 1995—2005 гадах. == Кар’ера == * 1991—1996 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] * 1996—1998 — СКА (Самара, Расія) * 1998—2000 — [[Катажынкі Торунь|АЗС (Торунь, Польшча)]] * 2000—2002 — [[АЗС Люблін (жаночы баскетбольны клуб)|Меблатап (Люблін, Польшча)]] * 2002—2003 — Дынама (Масква, Расія) * 2003—2004 — [[АЗС Люблін (жаночы баскетбольны клуб)|Меблатап (Люблін, Польшча)]] * 2004—2005 — [[Енісей (жаночы баскетбольны клуб)|Шэлен (Краснаярск, Расія)]] * 2006—2007 — [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-БДУФК (Барысаў)]] * 2007—2009 — [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР (Барысаў)]] * 2009—2010 — [[ЦАР Вікторыя Брэст|БрДУ ЦАР Вікторыя (Брэст)]] * 2010—2011 — [[Магіляўчанка (жаночы баскетбольны клуб)|Барысфен (Магілёў)]] * 2011—2012 — [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР (Барысаў)]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (5): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1992/1993|1992/1993]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1993/1994|1993/1994]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1994/1995|1994/1995]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2007/2008|2007/2008]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008/2009|2008/2009]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2006/2007|2006/2007]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008|2008]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 1995/1996|1995/1996]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/131608 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231121094303/https://russiabasket.ru/players/131608 |date=21 лістапада 2023 }} * [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/DAUHARUKAVA/pid//_//players.html Профіль на сайце fiba.com] * [https://basketligakobiet.pl/zawodniczki/p/33212/aksana-dauharukava.html Aksana DAUHARUKAVA] {{Бібліяінфармацыя}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1997}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2003}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}} {{DEFAULTSORT:Даўгарукава Аксана}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Майстры спорту СССР]] hv0chkrgabph0vr8hp19vucce01hdjx Акацукі (касмічны апарат) 0 746645 5155353 5151166 2026-06-17T15:48:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155353 wikitext text/x-wiki   {{Касмічны апарат|Імя=Акацукі<br/> あかつき|Удакладненне назвы=Venus Climate Orbiter, Planet-C|Выява=[[Выява:Akatsuki-1.jpg|300px]]|Подпіс=Мадэль ''Акацукі''|Арганізацыя=[[Японскае агенцтва аэракасмічных даследаванняў|JAXA]]|Вытворца=[[NEC|NEC Space Technologies]]|Задачы=Даследаванне клімату [[Венера (планета)|Венеры]]|Спадарожнік=[[Венера (планета)|Венеры]]|Выхад_на_арбіту=Снежань 2010 (1-я спроба, няўдала)<br/> 7 снежня 2015 (паспяховы выхад на арбіту)<ref name="Akatsuki-Successful-Orbit-Gizmag">{{cite news|last1=Szondy|first1=David|title=Akatsuki probe enters orbit around Venus|url=http://www.gizmag.com/jaxa-venus-akatsuki-orbit/40770/|access-date=7 December 2015|archive-date=12 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412222159/http://www.gizmag.com/jaxa-venus-akatsuki-orbit/40770/|url-status=dead}}</ref><ref name="Akatsuki-Sucessful-Orbit-SpaceFlightNow">{{cite news|last1=Clark|first1=Stephan|title=Japanese probe fires rockets to steer into orbit at Venus|url=https://spaceflightnow.com/2015/12/06/japanese-space-probe-to-steer-into-orbit-around-venus/|access-date=7 December 2015}}</ref>|Запуск=20 мая 2010, 21:58:22 [[UTC]]<ref name=spaceflightnow>{{cite news | author=Stephen Clark | title=H-2A Launch Report – Mission Status Center | url=http://www.spaceflightnow.com/h2a/akatsuki/status.html | work=Spaceflight Now | date=20 May 2010| access-date=20 May 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100520013452/http://spaceflightnow.com/h2a/akatsuki/status.html| archive-date= 20 May 2010 | url-status= live}}</ref>|Ракета-носьбіт=[[H-IIA]] 202|Стартавая пляцоўка=[[Касмічны цэнтр Танегасіма|Танегасіма]] YLP-1|Працягласць_палёту=Планаваная: каля 2 гадоў<br/> Фактычная: {{age in years and days|2010|05|20}}|NSSDC_ID=2010-020D|NORAD_ID=36576|Маса=Поўная: 517,6 кг<ref name=Takeshi2011/> Пустая: 320 кг|Памеры=1,04 × 1,45 × 1,44 м|Магутнасць=>700 Вт на 0,7 [[Астранамічная адзінка|АА]]<ref name=Takeshi2011>{{cite journal| last1=Takeshi| first1=Oshima| last2=Tokuhito| first2=Sasaki |title=Development of the Venus Climate Orbiter PLANET-C (AKATSUKI) |journal=NEC Technical Journal| volume=6| issue=1| pages=47–51| url=https://www.nec.com/en/global/techrep/journal/g11/n01/pdf/110110.pdf}}</ref>|Крыніцы сілкавання=Сонечныя панэлі|Эксцэнтрысітэт=0,971|Перыцэнтр=1 000–10 000 км, пераменны<ref name=jaxapdf/>|Апацэнтр=370 000 км<ref name=jaxapdf>{{cite web| url=https://global.jaxa.jp/activity/pr/brochure/files/sat17.pdf|access-date=22 January 2022|title=AKATSUKI:PLANET-C project}}</ref>|Схіленне=3,0°|Перыяд_абарачэння=10,8 дзён<ref name="insertion TJT">{{cite news |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/12/07/national/science-health/jaxa-plans-fire-probes-thrusters-second-attempt-venus-orbit/ |title=Japanese probe fires thrusters in second bid to enter Venus orbit |work=The Japan Times |date=7 December 2015 |access-date=7 December 2015 |archive-date=9 снежня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151209215857/http://www.japantimes.co.jp/news/2015/12/07/national/science-health/jaxa-plans-fire-probes-thrusters-second-attempt-venus-orbit |url-status=dead }}</ref>|Сайт=https://global.jaxa.jp/projects/sas/planet_c/}} [[Файл:Animation_of_Akatsuki_trajectory.gif|справа|міні|300x300пкс|Анімацыя траекторыі ''Акацукі'' з 21 мая 2010 г. па 31 снежня 2016 г.{{legend-line|solid purple 2px|''Акацукі''}} {{legend-line|solid lime 2px|Венера}} {{legend-line|solid blue 2px|Зямля}} {{legend|yellow|Сонца}}]] {{Nihongo|'''''Акацукі'''''|あかつき, 暁||"Світанак"}}, таксама вядомы як '''Venus Climate Orbiter''' ('''VCO''') і '''Planet-C''' — [[аўтаматычная міжпланетная станцыя]] [[Японскае агенцтва аэракасмічных даследаванняў|JAXA]] маючая мэтай вывучэнне [[Атмасфера Венеры|атмасферы Венеры]]. Станцыя была запушчана на ракеце [[H-IIA|H-IIA 202]] 20 мая 2010 года,<ref>{{Cite web|url=http://www.nasaspaceflight.com/2010/05/axa-launch-h-iia-carrying-akatsuki-ikaros/|title=AXA H-IIA carrying Akatsuki and IKAROS launches at second attempt|author=Chris Bergin|website=NASASpaceFlight|date=20 May 2010|access-date=19 November 2010}}</ref> але не здолела выйсці на арбіту Венеры 6 снежня 2010 года. Пасля таго як апарат правёў на [[Геліяцэнтрычная арбіта|сонечнай арбіце]] 5 гадоў, у інжынераў атрымалася вывесці яго на альтэрнатыўную венерыянскую [[Эліптычная арбіта|эліптычную арбіту]] 7 снежня 2015. ''Акацукі'' стаў першым японскім спадарожнікам на арбіце Венеры.<ref>{{cite news|last1=Limaye|first1=Sanjay|title=Live from Sagamihara: Akatsuki Orbit Insertion – Second Try|url=http://www.planetary.org/blogs/guest-blogs/2015/12060740-live-from-sagamihara.html|access-date=7 December 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.popularmechanics.com/space/a17432/japan-venus-probe/|title=Japan's Long Lost Venus Probe May Boom Back to Life|author=Wenz|first=John|website=[[Popular Mechanics]]|date=21 September 2015|access-date=14 October 2015}}</ref> Выкарыстоўваючы пяць розных камер на некалькіх даўжынях хваль, ''Акацукі'' вывучае структуру атмасферы, атмасферную дынаміку і фізіку аблокаў.<ref name="Overview 2011">{{Cite journal|title=Overview of Venus orbiter, Akatsuki|date=May 2011|last=Nakamura|first=N.}}</ref><ref name="Akatsuki Exploring the Venusian Atmosphere">{{Cite web|url=http://global.jaxa.jp/countdown/f17/special/movie_e.html|title=Exploring the Venusian Atmosphere – AKATSUKI/PLANET-C|website=Akatsuki Special Site|access-date=5 December 2015}}</ref> Астраномы місіі ў снежні 2015 года паведамілі аб выяўленні магчымай гідрадынамічнай гравітацыйнай хвалі ў атмасферы Венеры.<ref name="NYT-20170116">{{Cite news|last=Chang|first=Kenneth|title=Venus Smiled, With a Mysterious Wave Across Its Atmosphere|url=https://www.nytimes.com/2017/01/16/science/venus-wave-akatsuki.html|date=16 January 2017|website=[[The New York Times]]}} Including link to Tetsuya Fukuhara ''et al.'', [http://www.nature.com/ngeo/journal/vaop/ncurrent/full/ngeo2873.html "Large stationary gravity wave in the atmosphere of Venus" (preview/subscription)], ''[[Прыродазнаўства|Nature Geoscience]]'' via NYTimes link, 16 January 2017.</ref> == Місія == ''Акацукі'' — гэта першая японская місія па даследаванні планет пасля няўдалага марсіянскага зонда ''[[Назомі (касмічны апарат)|Назомі]]'' 1998 года. ''Акацукі'' першапачаткова прызначаўся для правядзення навуковых даследаванняў на працягу больш чым двух гадоў з эліптычнай арбіты вакол Венеры ў дыяпазоне ад 300 да 80 000 км над паверхняй<ref name="Takeshi2011"/>, але яго альтэрнатыўная арбіта атрымалася моцна эліптычнай у дыяпазоне ад 1 000 да 10 000 км у бліжэйшай кропцы і каля 360 000 км у найдалейшай. На абарот па гэтай арбіце трэба 10 дзён замест першапачаткова запланаваных 30 гадзін.<ref>{{Cite web|url=http://global.jaxa.jp/article/2016/interview/vol95/index.html|title=JAXA &#124; Takeshi Imamura Project Scientist, AKATSUKI "Venus Unveiled: A Planet Beyond Our Imagination"}}</ref> Бюджэт місіі склаў 14,6 млрд [[Іена|іен]] (ці $174 млн) на спадарожнік і 9,8 млрд іен ($116 млн) на запуск.<ref name="Spacedaily">{{Cite web|url=http://www.spacedaily.com/reports/Japan_probe_shoots_past_Venus_may_meet_again_in_six_years_999.html|title=Japan probe shoots past Venus, may meet again in six years|author=Staff writers|date=8 December 2010|publisher=Spacedaily.com|access-date=3 December 2011}}</ref> Назіранні ўключаюць здымкі аблокаў і паверхні планеты з дапамогай камер інфрачырвонага, бачнага і ўльтрафіялетавага дыяпазонаў, каб даследаваць складаную [[Метэаралогія|метэаралогію]] Венеры і высветліць працэсы, якія ляжаць у аснове таямнічага супервярчэння атмасферы планеты. Хаця Венера круціцца з хуткасцю 6 км/г на экватары, яе атмасфера круціцца вакол планеты з хуткасцю ў 300 км/г. Іншыя эксперыменты прызначаны для пацвярджэння наяўнасці [[Маланка|маланак]] і вызначэння таго, ці адбываецца вулканізм на Венеры ў цяперашні час.<ref name="planet_c">{{Cite web|url=http://www.jaxa.jp/projects/sat/planet_c/index_e.html|title=AKATSUKI orbit control at perihelion|date=1 November 2011|publisher=JAXA|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513140027/http://www.jaxa.jp/projects/sat/planet_c/index_e.html|archive-date=13 May 2012|access-date=3 December 2011|url-status=dead}}</ref> === Канструкцыя апарата === Галоўны корпус гэта скрынка памерам 1,04 × 1,45 × 1,44 м з двума [[Сонечная батарэя|сонечнымі батарэямі]], кожная з плошчай каля 1,4 м<sup>2</sup>. Сонечныя батарэі забяспечваюць больш за 700&nbsp;Вт энергіі на арбіце Венеры. Агульная маса апарата на старце складала 517,6 кг. Маса навуковага абсталявання складае 34 кг.<ref name="VKO">{{Cite web|url=http://www.stp.isas.jaxa.jp/venus/E_plan.html|title=Mission overview|publisher=PLANET-C Team/JAXA|access-date=3 December 2011}}</ref> Рух забяспечваецца арбітальным манеўровым рухавіком магутнасцю 500 [[Ньютан (адзінка вымярэння)|Н]] на двухскладовым паліве [[гідразін]]/тэтраксід діазота і дванаццаць гідразінавых рухавікоў кіравання арыентацыі, восем з 23 Н і чатыры з 3 Н цягі.<ref name="Takeshi2011"/> Гэта першы касмічны апарат, у якім выкарыстоўваецца керамічны (з нітрыду крэмнію) рухавік.<ref>{{Cite web|url=https://global.jaxa.jp/projects/sat/planet_c/topics.html|title=Venus Climate Orbiter "AKATSUKI" (PLANET-C)|date=5 September 2017|publisher=JAXA|access-date=11 April 2023}}</ref> Поўная маса паліва пры старце складала 196,3 кг.<ref name="Takeshi2011" /> Сувязь ажыццяўляецца праз 8&nbsp;ГГц, 20-ватны транспондер X-дыяпазону з выкарыстаннем 1,6 метровай антэнай з высокім узмацненнем. Антэна з высокім узмацненнем плоская, каб прадухіліць назапашванне ў ёй цяпла ад Сонца.<ref name="Akatsuki Exploring the Venusian Atmosphere"/> ''Акацукі'' таксама мае пару рупарных антэн з сярэднім узмацненнем усталяваных на паваротных кружэлках, і дзве антэны з нізкім узмацненнем для прымання каманд з Зямлі. Рупарныя антэны сярэдняга каэфіцыента ўзмацнення выкарыстоўваюцца для адпраўкі даных калі мацнейшая антэна не скіравана да Зямлі. == Інструменты == Навуковая нагрузка складаецца з шасці прыбораў. Пяць камер даследуюць Венеру ў даўжынях хваль ад ультрафіялетавага да сярэдняга інфрачырвонага дыяпазону:<ref name="PlanSoc">{{Cite web|url=http://www.planetary.org/explore/topics/akatsuki/|title=Akatsuki (Venus Climate Orbiter / Planet-C)|publisher=The Planetary Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318214905/http://www.planetary.org/explore/topics/akatsuki/|archive-date=18 March 2012|access-date=19 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref name="Nakamura2007">{{cite journal|last=Nakamura|first=Masato|author2=Imamura, Takeshi|author3=Ueno, Munetaka|title=Planet-C: Venus Climate Orbiter mission of Japan|journal=Planetary and Space Science|volume=55|issue=12|pages=1831–1842|url=http://www.stp.isas.jaxa.jp/venus/docs/vco.pdf|doi=10.1016/j.pss.2007.01.009|bibcode=2007P&SS...55.1831N|display-authors=etal|year=2007}}</ref> # Камера маланак і свячэння паветра ('''LAC''') шукае маланкі ў [[Бачнае выпраменьванне|бачным спектры]] (552-777&nbsp;нм) # Ультрафіялетавая камера ('''UVI''') вывучае размеркаванне спецыфічных атмасферных газаў, такіх як дыяксід серы і загадкавы паглынальнік на даўжынях хваль [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|ультрафіялету]] (283-365&nbsp;нм) # Даўгахвалевая інфрачырвоная камера ('''LIR''') вывучае структуру вышынных аблокаў на даўжыні хвалі выпраменьвання цяпла (10&nbsp;мкм) # Інфрачырвоная 1&nbsp;[[Мікраметр|мкм]] камера ('''IR1''') здымала [[Інфрачырвонае выпраменьванне|цеплавое выпраменьванне]] (0,90–1,01&nbsp;мкм) з паверхні Венеры на начным баку, і дапамагала даследчыкам у пошуке дзеючых вулканаў, калі тыя існуюць. Знаходзячыся на дзённым баку, камера здымала сонечнае выпраменьванне ў блізкім інфрачырвоным дыяпазоне (0,90&nbsp;мкм), адлюстраванае сярэднімі аблокамі. Са снежня 2016 г. не працуе з-за збою электроннага абсталявання.<ref name="March 3">{{Cite web|url=http://www.isas.jaxa.jp/en/topics/000902.html|title=Two cameras on Akatsuki pause observations|date=3 March 2017|publisher=JAXA|access-date=6 May 2017}}</ref> # Інфрачырвоная 2&nbsp;мкм камера ('''IR2''') даследавала на начным баку непразрыстасць ніжніх аблокаў да цеплавога выпраменьвання з глыбейшай атмасферы і паверхні (1,74–2,32&nbsp;мкм). Яна таксама знайшла на дзённым баку дыяпазон CO<sub>2</sub> у 2.02&nbsp;мкм, што можа быць выкарыстана для знаходжання вышыні верхняй мяжы аблокаў. Таксама 1,65-мкм фільтр быў выкарыстаны падчас міжпланетнага пералёта для вывучэння задыякальнага святла. Інструмент не працуе са снежня 2016 г. з-за збою электроннага абсталявання.<ref name="March 3" /> # Звышстабільны асцылятар ('''USO''') для правядзення эксперыментаў па радыёакультацыі. == Публічны ўдзел == Ў перыяд з кастрычніка 2009 па студзень 2010 Планетарным таварыствам і [[Японскае агенцтва аэракасмічных даследаванняў|JAXA]] была праведзена публічная кампанія каб заахвоціць людзей адправіць сваё імя і паведамленне на борце ''Акацукі''.<ref name="messages">{{Cite web|url=http://www.planetary.org/special/fromearth/akatsuki|title=Messages From Earth: Send your Message to Venus on Akatsuki|date=2010|publisher=The Planetary Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407062824/http://www.planetary.org/special/fromearth/akatsuki|archive-date=7 April 2010|access-date=2 April 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.jaxa.jp/event/akatsuki/index_e.html|title=We will deliver your message to the bright star Venus – Akatsuki Message Campaign|publisher=JAXA|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125183251/http://www.jaxa.jp/event/akatsuki/index_e.html|archive-date=25 November 2010|access-date=19 November 2010|url-status=dead}}</ref> Імёны і паведамленні друкавалісь дробнымі літарамі на алюмініевай пласціне і размяшчаліся на борце ''Акацукі''.<ref name="messages" /> 260 214 чалавек прынялі ўдзел у акцыі,<ref>{{Cite web|url=http://www.jaxa.jp/projects/sat/planet_c/topics_e.html|title=AKATSUKI Message Campaign|date=2010|publisher=JAXA|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005015626/http://www.jaxa.jp/projects/sat/planet_c/topics_e.html|archive-date=5 October 2013|access-date=2 April 2010|url-status=dead}}</ref> і каля 90 алюмініевых пласцін было створана для размяшчэння ўсіх імёнаў і паведамленняў.<ref>{{Cite web|lang=ja|url=http://www.oita-press.co.jp/localNews/2010_127405922506.html|title=Hoping that It Will Reach Venus! Residents of The Prefecture Write Something Together|date=17 May 2010|publisher=Oita Godo Shimbum|archive-url=https://web.archive.org/web/20100520030452/http://www.oita-press.co.jp/localNews/2010_127405922506.html|archive-date=20 May 2010|access-date=20 July 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ja|url=http://journal.mycom.co.jp/articles/2010/03/12/planet-c_ikaros/index.html|title=打ち上げを目前に控えた「あかつき」と「IKAROS」の機体が公開|website=Mycom Journal|date=12 March 2010|publisher=Mainichi Communications|archive-url=https://web.archive.org/web/20100314074209/http://journal.mycom.co.jp/articles/2010/03/12/planet-c_ikaros/index.html|archive-date=14 March 2010|access-date=20 July 2010|url-status=dead}}</ref> == Ход місіі == === Запуск === [[Файл:H-IIA_F17_launching_AKATSUKI.jpg|міні| Запуск ''Акацукі'']] ''Акацукі'' пакінуў лабараторыю Сагаміхара 17 сакавіка 2010 года і 19 сакавіка прыбыў у 2 выпрабавальны і зборачны корпус спадарожнікаў [[Касмічны цэнтр Танегасіма|касмічнага цэнтра Танегасіма]]. 4 мая апарат быў памешчаны ў [[Галаўны абцякальнік|абцякальнік карыснай нагрузкі]] ракеты [[H-IIA]] разам з іншым спадарожнікам, [[IKAROS]]. 9 мая абцякальнік з карыснай нагрузкай быў дастаўлены ў будынак зборкі ракет касмічнага цэнтра Танегасіма, дзе далей быў злучаны з самой ракетай-носьбітам.<ref name="planet_c_index">{{Cite web|url=http://www.jaxa.jp/projects/sat/planet_c/topics_e.html|title=Venus Climate Orbiter "AKATSUKI" (PLANET_C): Topics|date=1 November 2011|publisher=JAXA|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005015626/http://www.jaxa.jp/projects/sat/planet_c/topics_e.html|archive-date=5 October 2013|access-date=3 December 2011|url-status=dead}}</ref> Касмічны апарат быў запушчаны 20 мая 2010 г. у 21:58:22 ([[Універсальны каардынаваны час|UTC]]) з касмічнага цэнтра Танегасіма<ref name="planet_c"/>, пасля пераносаў з-за надвор’я на два дні пазней першапачаткова запланаванай даты.<ref>{{Cite news|title=Bad weather postpones Japan rocket launch|url=https://phys.org/news/2010-05-bad-weather-postpones-japan-rocket.html|date=18 May 2010}}</ref> === Няўдача замацавання на арбіце === Планавалася пачаць аперацыі па выхаду на арбіту Венеры шляхам запальвання рухавіка арбітальнага манеўравання 6 снежня 2010 у 23:49:00.<ref name="planet_c_index"/> Праца рухавіка павінна была доўжыцца дванаццаць хвілін да фармавання пачатковай венерыянскай арбіты з вышынёй апацэнтру 80 000 км, перыцэнтру 300 км і арбітальным перыядам 30 гадзін.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://global.jaxa.jp/countdown/f17/overview/akatsuki_e.html|title=Akatsuki Mission overview|access-date=23 January 2022}}</ref> Было пацверджана, што манеўр выхаду на арбіту пачаўся своечасова, але пасля чаканага разрыва сувязі з-за [[Пакрыццё (астраномія)|зацямнення]] Венерай сувязь з зондам не аднавілася, як планавалася. Было выяўлена, што зонд знаходзіцца ў бяспечным рэжыме, у стане стабілізацыі кручэннем з частатой 10 хвілін на абарот.<ref>{{Cite web|lang=ja|url=http://www.jaxa.jp/countdown/f17/img/topics_20101207-3_j.pdf|title=About the State of Venus Probe Akatsuki|date=7 December 2010|access-date=7 December 2010}}</ref> З-за нізкай хуткасці сувязі праз антэну з нізкім каэфіцыентам узмацнення спатрэбіўся час, каб вызначыць стан зонда.<ref>JAXA's press briefing, 22:00, 7 December 2010 JST</ref> 8 снежня JAXA заявіла, што манеўр вываду ''Акацукі'' на арбіту не атрымаўся.<ref name="ABC">{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Technology/wireStory?id=12339589|title=Japan's Venus Probe Fails to Enter Orbit|website=[[ABC News]]|access-date=8 December 2010}}</ref><ref name="planetary">{{Cite web|url=http://planetary.org/about/press/releases/2010/1207_Akatsuki_Mission_Statement.html|title=Akatsuki Mission statement|publisher=[[The Planetary Society]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314034926/http://planetary.org/about/press/releases/2010/1207_Akatsuki_Mission_Statement.html|archive-date=14 March 2012|access-date=8 December 2010|url-status=dead}}</ref> На прэс-канферэнцыі 10 снежня афіцыйныя асобы паведамілі, што рухавік працаваў менш за тры хвіліны, што значна менш чым патрабавалася для выхаду на арбіту Венеры.<ref>{{Cite journal|title=Venus miss is a setback for Japanese programme|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-12-16_468_7326/page/882|author=David Cyranoski|journal=Nature|volume=468|issue=7326|pages=882|date=14 December 2010|doi=10.1038/468882a|pmid=21164456|bibcode=2010Natur.468..882C}}</ref> Далейшыя даследаванні паказалі, што верагоднай прычынай няспраўнасці рухавіка сталі адклады соляў, якія закаркавалі клапан паміж геліевым і паліўным бакамі. У выніку згаранне рухавіка стала багатым на акісляльнік, з-за чаго высокія тэмпературы згарання пашкодзілі гарлавіну камеры згарання і сопла. Падобная праблема з уцечкай пары знішчыла зонд [[НАСА|NASA]] [[Mars Observer]] у 1993 годзе.<ref name="Nakamura2014">{{Cite journal|doi=10.1016/j.actaastro.2013.07.027|title=Return to Venus of the Japanese Venus Climate Orbiter AKATSUKI|journal=Acta Astronautica|volume=93|pages=384–389|date=2014|author=Nakamura|bibcode=2014AcAau..93..384N}}</ref> У выніку касмічны апарат апынуўся на [[Геліяцэнтрычная арбіта|геліяцэнтрычнай арбіце]], а не на арбіце Венеры. Паколькі атрыманая арбіта мела арбітальны перыяд 203 дні<ref>http://ccar.colorado.edu/ASEN5050/projects/projects_2016/Branham_Breana/voi.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171001214043/http://ccar.colorado.edu/ASEN5050/projects/projects_2016/Branham_Breana/voi.html|date=1 October 2017}} (retrieved 13 June 2017)</ref>, крыху меншы чым арбітальны перыяд Венеры ў 225 дзён, апарат дрэйфаваў вакол Сонца ў параўнанні з Венерай. === Намаганні па выпраўленню === JAXA распрацавала планы паспрабаваць яшчэ адзін выхад на арбіту, калі апарат зблізіцца з Венерай у снежні 2015 года. Для гэтага патрабавалася перавесці зонд у «спячы» або бяспечны рэжым, каб падоўжыць яго тэрмін службы адносна першапачаткова планаванага 4,5-гадовага перыяду працы. JAXA выказала ўпэўненасць у захаванні працаздольнасці зонда, указваючы на паменшаны знос батарэі, паколькі зонд у той час круціўся вакол Сонца, а не на арбіце Венеры. Тэлеметрычныя даныя няўдачнай спробы сведчылі аб тым, што гарлавіна асноўнага рухавіка, арбітальнага манеўравальнага рухавіка (OME) у значнай ступені была цэлай, таму двойчы, 7 і 14 верасня 2011 года, былі выкананы пробныя запускі рухавіка.<ref name="planet_c_index"/> Аднак яго цяга складала ўсяго каля 40 Н,10% ад чаканага. Пасля гэтых выпрабаванняў было ўстаноўлена, што для арбітальнага манеўравання OME будзе недастаткова ўдзельнага імпульсу. Быў зроблены вывад, што пакінутая гарлавіна камеры згарання была цалкам разбурана ў выніку выпрабавальнага запальвання рухавіка. У выніку абраная стратэгія заключалася ў выкарыстанні чатырох гідразінавых рухавікоў кіравання палажэннем (RCS) для вываду зонда на арбіту вакол Венеры. Паколькі рухавікі RCS не маюць патрэбы ў акісляльніку, астатнія 65 кг акісляльніка (MON) быў спушчаны за борт у кастрычніку 2011 года, каб паменшыць масу апарата.<ref name="Nakamura2014"/> 10 і 21 лістапада 2011 года былі выкананы тры перы-венерыянскія арбітальныя манеўры з выкарыстаннем рухавікоў RCS.<ref name="planet_c"/> Агульны імпульс манеўраў змяніў хуткасць апарата на 243,8 м/с. Паколькі ўдзельны імпульс рухавікоў RCS нізкі ў параўнанні з удзельным імпульсам OME, выхад на нізкую арбіту з першапачатковых планаў стаў немагчымым. Замест гэтага новы план заключаўся ў тым, каб размясціць зонд на высокаэліптычнай арбіце з апацэнтрам у сто тысяч кіламетраў і перыцэнтрам у некалькіх тысячах кіламетраў ад Венеры. Інжынеры планавалі, што альтэрнатыўная арбіта будзе праграднай (у напрамку супервярчэння атмасферы) і ляжаць у плоскасці арбіты Венеры. Метад і арбіта былі анансаваныя JAXA ў лютым 2015 года з датай выхаду на арбіту 7 снежня 2015 года<ref name="Feb SFN">{{Cite news|url=http://spaceflightnow.com/2015/02/07/japanese-craft-to-get-second-chance-after-missing-venus-in-2010/|title=Japanese craft to get second chance after missing Venus in 2010}}</ref> Зонд дасягнуў самай аддаленай ад Венеры кропкі 3 кастрычніка 2013 года і з таго часу набліжаўся да планеты.<ref>{{Cite web|lang=ja|url=http://www.stp.isas.jaxa.jp/venus/images/gallery/open_campus_2013/akatsuki_journey_3_A4_2013.pdf|title=「あかつき」の旅 (2013年特別公開向け資料)|date=26 August 2013|publisher=PLANET-C Team/JAXA|access-date=8 June 2014}}</ref> === Выхад на арбіту === [[Файл:Animation_of_Akatsuki_trajectory_around_Venus.gif|справа|міні| Анімацыя траекторыі ''Акацукі'' вакол [[Венера (планета)|Венеры]] цягам некалькіх гадоў пачынаючы з 1 снежня 2015 года{{legend2|magenta|''Акацукі''}}{{·}}{{legend2|Lime|[[Венера (планета)|Венера]]}}]] Пасля выканання апошняга з серыі з чатырох манеўраў карэкцыі траекторыі ў перыяд з 17 ліпеня па 11 верасня 2015 года, зонд апынуўся на траекторыі пралёту міма Венеры.<ref>{{Cite web|url=http://global.jaxa.jp/projects/sat/planet_c/topics.html#topics5594|title=AKATSUKI: Orbit successfully controlled|date=5 August 2015|publisher=PLANET-C Team/JAXA|access-date=10 September 2015}}</ref> Планавалася правесці манеўр выхаду на арбіту планеты падчас максімальнага да яе набліжэння, 7 снежня 2015 года. Патрэбны для гэтага імпульс быў дасяжны праз 20-ці хвіліннае ўключэнне чатырох рухавікоў карэкцыі арыентацыі, хаця такі рэжым працы для іх не быў уласцівы. Замест таго, каб займець арбіту з перыядам у 30 гадзін, як было першапачаткова запланавана, згодна новаму плану ''Акацукі'' павінен быў пасля карэкціроўкі ў сакавіку 2016 года трапіць на арбіту з перыядам у дзевяць дзён.<ref name="insertion TJT"/> Пасля таго, як інжынеры JAXA вымералі і разлічылі атрымаўшуюся пасля манеўру 7 снежня арбіту апарата, JAXA абвясціла, што ''Акацукі'' паспяхова выйшаў на запланаваную эліптычную арбіту з апацэнтрам вышынёй 440 000 км ад Венеры і перыцэнтрам у 400 км, з арбітальным перыядам у 13 дзён і 14 гадзін.<ref>{{Cite web|url=http://global.jaxa.jp/press/2015/12/20151209_akatsuki.html|title=Venus Climate Orbiter "AKATSUKI" Inserted Into Venus' Orbit|date=9 December 2015|publisher=JAXA}}</ref> Наступнае ўключэнне рухавікоў было праведзена 26 сакавіка 2016 году і знізіла апацэнтр ''Акацукі'' прыкладна да 370 000 км, вышыня перыцэнтру стала пераменнай у дыяпазоне ад 1 000 км да 10 000 км, а арбітальны перыяд скараціўся з 13 да прыкладна 10 дзён.<ref name="jaxapdf"/><ref name="insertion TJT"/> === Статус === Арбітальны апарат пачаў свой двухгадовы перыяд запланаванай навуковай дзейнасці ў сярэдзіне мая 2016 года.<ref>{{Cite news|title=Japanese orbiter officially begins science mission at Venus|url=https://spaceflightnow.com/2016/05/17/japanese-orbiter-officially-begins-science-mission-at-venus/|date=17 May 2016}}</ref> З 9 снежня 2016 года камеры блізкага інфрачырвонага дыяпазону 1 мкм і 2 мкм перасталі працаваць з-за электроннага збою.<ref name="1μm">[https://earth-planets-space.springeropen.com/articles/10.1186/s40623-017-0773-5\ Initial products of Akatsuki 1-μm camera] {{Архівавана}}. ''Earth, Planets and Space''. 2018, vol. 70, nbr. 6. {{DOI|10.1186/s40623-017-0773-5}}[[Doi (identifier)|doi]][[doi:10.1186/s40623-017-0773-5|10.1186/s40623-017-0773-5]]</ref><ref name="March 3"/> Даўгахвалевая інфрачырвоная камера, ультрафіялетавая камера і камера маланак і свячэння паветра працягваюць працаваць у звычайным рэжыме.<ref name="March 3" /> У красавіку 2018 года ''Акацукі'' скончыў свой запланаваны тэрмін назіранняў і пачаў падоўжаны тэрмін эксплуатацыі.<ref>{{Cite web|lang=ja|url=http://www.isas.jaxa.jp/outreach/isas_news/files/ISASnews446.pdf|title=「あかつき」定常観測フェーズ終了|date=May 2018|page=4}}</ref> Па стане на снежань 2021 года, ''Акацукі'' працягвае працаваць без запланаванай даты заканчэння місіі.<ref>{{Cite web|url=https://akatsuki.isas.jaxa.jp/en/topics/news/001262.html|title=Venus explorations will continue|author=Nakamura|first=Masato|date=7 December 2021|publisher=[[Institute of Space and Astronautical Science|ISAS]]/[[JAXA]]|access-date=22 March 2022}}</ref> == Навука == [[Файл:Venus - October 24 2018.png|міні|Здымак атмасферы Венеры ва ўмоўным колеры, ультрафіялетавы спектр (даўжыня хвалі 365 і 283 нм), 2018 год]] Праз тры гадзіны пасля прыбыцця ў снежні 2015 года і ў красавіку—мае 2016 году прыборы аўтаматычнай станцыі зафіксавалі «дугападобную асаблівасць у атмасферы даўжынёй 6000 міль, амаль ад полюса да полюса — усмешка ўбок».<ref name="Nakamura 2018">[https://link.springer.com/article/10.1186/s40623-018-0916-3 Special issue "Akatsuki at Venus: The First Year of Scientific Operation]. Masato Nakamura, Dmitri Titov, Kevin McGouldrick, Pierre Drossart, Jean-Loup Bertaux, Huixin Liu. ''Earth, Planets and Space''. December 2018.</ref> Навукоўцы, якія ўдзельнічалі ў праекце, назвалі гэтую асаблівасць «гравітацыйнай хваляй» у вятрах планеты над рэгіёнам [[Зямля Афрадыты|зямлі Афрадыты]] з рыфтавымі далінамі і горамі, якія дасягаюць вышыні больш за 4 км. Місія збірае даныя ва ўсіх адпаведных дыяпазонах спектру ад ультрафіялету (280&nbsp;нм) да сярэдніх інфрачырвоных даўжынь хваль (10 мкм).<ref>{{cite journal|doi=10.1016/j.icarus.2017.01.027|title=Overview of useful spectral regions for Venus: An update to encourage observations complementary to the Akatsuki mission|journal=Icarus|volume=288|pages=235–239|year=2017|last1=Peralta|first1=J.|last2=Lee|first2=Y.J.|last3=McGouldrick|first3=K.|last4=Sagawa|first4=H.|last5=Sánchez-Lavega|first5=A.|last6=Imamura|first6=T.|last7=Widemann|first7=T.|last8=Nakamura|first8=M.|bibcode=2017Icar..288..235P|doi-access=free}}</ref> Выявы з ''Акацукі'' паказалі нешта падобнае на вышынныя струменевыя плыні ў вобласці нізкай і сярэдняй воблачнасці, якая знаходзіцца ад 45 да 60 км па вышыні.<ref>{{Cite news|title=A new look at Venus with Akatsuki|work=[[The Planetary Society]] [[Blog]]|date=16 January 2018|url=http://www.planetary.org/blogs/guest-blogs/2018/0116-a-new-look-at-venus-with-akatsuki.html}}</ref> Хуткасць ветру была максімальнай каля экватара. У верасні 2017 года навукоўцы JAXA назвалі гэтую з’яву «Венерыянскімі экватарыяльнымі струменямі».<ref name="Update Sep 2017">{{Cite web|url=http://global.jaxa.jp/projects/sat/planet_c/topics.html#topics10633|title=Venus: Jet-setting atmosphere|website=Japan Aerospace Exploration Agency (JAXA)|date=5 September 2017|access-date=2017-09-26}}</ref> Яны таксама апублікавалі вынікі назірання экватарыяльных вятроў на ўзроўні вяршыні аблокаў шляхам адсочвання аблокаў у УФ-спектры.<ref>[https://earth-planets-space.springeropen.com/articles/10.1186/s40623-017-0775-3 Mean winds at the cloud top of Venus obtained from two-wavelength UV imaging by Akatsuki]. Takeshi Horinouchi, Toru Kouyama, Yeon Joo Lee, Shin-ya Murakami, Kazunori Ogohara, Masahiro Takagi, Takeshi Imamura, Kensuke Nakajima, Javier Peralta, Atsushi Yamazaki, Manabu Yamada and Shigeto Watanabe. ''Earth, Planets and Space'' {{DOI|10.1186/s40623-017-0775-3}} Published: 15 January 2018.</ref> Значным вынікам у 2018 годзе стала знаходжанне тоўстых аблокаў з дробных часціц каля пераходу паміж верхнімі і сярэднімі аблокамі, што было апісана як «новая і загадкавая марфалогія складанага воблачнага покрыва».<ref name="Nakamura 2018"/> Да 2017 года навуковая група апублікавала 3D-карты структуры атмасферы Венеры.<ref name="Nakamura 2018" /> Атрыманыя фізічныя велічыні ўключаюць ціск, тэмпературу, шчыльнасць пары H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>, іанасферную электронную шчыльнасць і іх варыяцыі.<ref name="Nakamura 2018" /> Да 2019 года былі апублікаваны першыя вынікі аб марфалогіі, часавых зменах<ref>[https://blogs.agu.org/geospace/2019/04/29/new-research-takes-deeper-look-at-venuss-clouds/ New research takes deeper look at Venus’s clouds], 29 April 2019</ref> і вятрах у сярэдніх аблоках Венеры, паведамляючы пра нечакана высокія кантрасты, якія могуць паказваць на наяўнасць паглынальнікаў, такіх як вада.<ref>{{Cite journal|title=Morphology and Dynamics of Venus's Middle Clouds With Akatsuki/IR1|journal=Geophysical Research Letters|volume=46|issue=5|pages=2399–2407|author1=J. Peralta|author2=N. Iwagami|author3=A. Sánchez‐Lavega|author4=Y. J. Lee|author5=R. Hueso|author6=M. Narita|author7=T. Imamura|author8=P. Miles|author9=A. Wesley|author10=E. Kardasis|author11=S. Takagi|doi=10.1029/2018GL081670|year=2019|bibcode=2019GeoRL..46.2399P|arxiv=1903.02883|s2cid=119195952}}</ref> [[Файл:Venus night side IR (Akatsuki).jpg|міні|Венера (начны бок), здымак зроблены 2-мкм інфрачырвонай камерай (IR2) 19 кастрычніка 2016.]] Каб зняць маланку, арбітальны апарат накіроўвае камеру на начны бок Венеры, прыкладна на 30 хвілін кожныя 10 дзён.<ref name="Takahashi">[http://adsabs.harvard.edu/abs/2017EGUGA..1911381T Hunt for optical lightning flash in Venus using LAC onboard Akatsuki spacecraft]. Takahashi, Yukihiro; Sato, Mitsuteru; Imai, Masataka. 19th EGU General Assembly, EGU2017, proceedings from the conference held 23–28 April 2017 in Vienna, Austria., p.11381.</ref> Па стане на ліпень 2019 года ён назапасіў 16,8 гадзін назіранняў начнога боку, і за ўвесь час назіранняў не было выяўлена ніводнай маланкі.<ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019GL083311 Constraints on Venus Lightning From Akatsuki's First 3 Years in Orbit.] Ralph D. Lorenz, Masataka Imai, Yukihiro Takahashi, Mitsuteru Sato, Atsushi Yamazaki, Takao M. Sato, Takeshi Imamura, Takehiko Satoh, Masato Nakamura. ''Geophysical Research Letters''. 3 July 2019. {{DOI|10.1029/2019GL083311}}</ref> ==Зноскі== {{Reflist}} [[Катэгорыя:Даследаванне Венеры]] [[Катэгорыя:Аўтаматычныя міжпланетныя станцыі]] 6dp4fz3eevo8w1gj4e04mfq0guj7w5l Алена Генадзеўна Новікава 0 747273 5155459 5041799 2026-06-17T23:01:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155459 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Новікава}} {{Баскетбаліст}} '''Алена Генадзьеўна Новікава''' (нар. {{ДН|12|2|1988}}, [[Бабруйск]], [[Магілёўская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Разыгрываючы абаронца. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванка Дзіцяча-юнацкага клуба фізічнай падрыхтоўкі г. Бабруйска. Першы трэнер — Сяргей Рыгоравіч Сіліч<ref>{{Cite web |url=https://fst.by/downloads/2013/spiski2013.pdf |title=ВЫПИСКА из списочного состава национальной команды Республики Беларусь по летним видам спорта на 2013 год (Могилёвская область). Баскетбол. Национальная команда. Переменный состав |access-date=8 лютага 2024 |archive-date=8 лістапада 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108093600/https://fst.by/downloads/2013/spiski2013.pdf |url-status=dead }}</ref>. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16|зборную U-16]] (2003—2004), [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|U-18]] (2003—2006) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|U-20]] (2006—2008). У 2005 годзе дэбютавала за зборную Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B5/ |title=Елена Новикова |access-date=29 жніўня 2023 |archive-date=29 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829200356/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B5/ |url-status=dead }}</ref>. == Кар’ера == * 2002—2004 — [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РВАР (Мінск)]] * 2004—2006 — [[Гарызонт Мінск|РЦАР-Гарызонт (Мінск)]] * 2006—2007 — [[Надзежда Арэнбург|Надзежда (Арэнбург, Расія)]] * 2006—2008 — Надзежда-2 (Арэнбург, Расія) * 2008—2009 — [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР (Барысаў)]] * 2009—2011 — ЛКС Лодзь (Лодзь, Польшча) * 2011—2012 — Энергія (Іванава, Расія)<ref>[https://www.slamdunk.ru/players/novikova-elena-3809-r3809/ Елена Новикова]</ref> * 2012—2013 — Версаль (Францыя) * 2014—2015 — СБС Острава (Острава, Чэхія) * 2016 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015/2016|2015/2016]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008/2009|2008/2009]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2005/2006|2005/2006]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008|2008]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод кадэтак (U-16)|чэмпіянату Еўропы сярод кадэтак (U-16)]] (1): [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод кадэтак 2003|2003]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/141247 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240208085438/https://russiabasket.ru/players/141247 |date=8 лютага 2024 }} * [https://basketball.eurobasket.com/player/Alena-Novikava/82512?Women=1 Alena Novikava] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Elena-Novikova/230875?Women=1 Elena-Novikova] {{Бібліяінфармацыя}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}} {{DEFAULTSORT:Новікава Алена Генадзеўна }} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Острава»]] [[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] m40938sevi41drhu935stitvbtisum7 Аляксандр Іванавіч Вярэніч 0 748972 5155522 5058858 2026-06-18T05:58:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155522 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Вярэніч}} {{Баскетбаліст}} '''Аляксандр Іванавіч Вярэніч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]], трэнер. Выступаў на пазіцыі цяжкага форварда. Майстар спорту СССР. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 жніўня 1971 года ў [[Баранавічы|Баранавічах]]. Пачаў гульнявую кар’еру ў чэмпіянаце СССР у [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|мінскім РТІ]] (1989—1991). Потым выступаў за беларускія, расійскія, украінскія, літоўскія, польскія і казахстанскія баскетбольныя клубы. У складзе мінскіх клубаў [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РДВАР]], «[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]]», «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск-2006]]» чатыры разы (сезоны 1993/1994, 2004/2005, 2006/2007, 2008/2009) станавіўся чэмпіёнам Беларусі, тройчы (2000, 2001, 2003) прызнаваўся лепшым гульцом «Матча зорак» чэмпіянату Беларусі. Памёр 30 жніўня 2022 года ў [[Мінск]]у<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/7064-bfb-vyrazhaet-soboleznovaniya-rodnym-i-blizkim-aleksandra-verenicha БФБ выражает соболезнования родным и близким Александра Веренича]</ref>. == Кар’ера баскетбаліста == * 1989—1991 — [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]] * 1991—1993 — Шахцёр (Нерунгры, СССР / Расія) * 1993—1994 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РТІ-2-РВАР (Мінск)]] * 1994—1995 — Шахцёр (Чарамхова, Расія)<ref>[https://www.sports.ru/basketball/blogs/1529254.html 1994-95 «Шахтер»: через тернии — к ЦСКА]</ref> * 1995—1996 — БІПА-Мода (Адэса, Украіна) * 1996—1998 — Шахцёр (Чарамхова / Іркуцк, Расія) * 1998 — [[Нептунас (баскетбольны клуб)|Нептунас (Клайпеда, Літва)]] * 1998—2000 — [[Свіслач Асіповічы|РТІ-АЗАА (Асіповічы)]] * 2000 — [[Легія Варшава (баскетбольны клуб)|Легія (Варшава, Польшча)]] * 2000—2001 — Спорт (Познань, Польшча) * 2001 — [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ (Мінск)]] * 2001 — Самара (Расія) * 2001—2002 — Еўраз (Екацярынбург, Расія)<ref>[https://www.sport-express.ru/newspaper/2002-06-05/8_3/ 5 ИЮНЯ 2002 САМАРА. Чемпионат России. Суперлига. Переходные игры. Ответный матч. САМАРА - ЕВРАЗ - 90:76]</ref> * 2002—2003 — [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-РВАР (Мінск)]] * 2003 — [[БНТУ (баскетбольны клуб)|Мінск-БНТУ]] * 2003—2005 — Спартак-Прымор’е (Уладзівасток, Расія) * 2005 — [[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]] * 2005 — Анікшчэй (Літва) * 2006 — [[Гродна-93]] * 2006—2007 — [[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]] * 2007—2008 — Табол (Кастанай, Казахстан)<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/23670/ АЛЕКСАНДР ВЕРЕНИЧ: В КАЗАХСТАНЕ ИНЫЕ МАСШТАБЫ]</ref> * 2008—2009 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск-2006]] * 2009—2010 — [[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] == Кар’ера трэнера == * 2010—2012 — [[Цмокі-Мінск-2|Мінск-2006-2]] == Дасягненні == === У якасці баскетбаліста === * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1993/1994|1993/1994]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|1998/1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе|Расійскай Суперлігі]] (1): [[Суперліга Б чэмпіянату Расіі па баскетболе 2001/2002|2001/2002]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|2006]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2009|2009]]. === У якасці трэнера === * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|2011/2012]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/131691 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250125001604/https://russiabasket.ru/players/131691 |date=25 студзеня 2025 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Вярэніч Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Цмокі-Мінск-2»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Нептунаса» Клайпеда]] [[Катэгорыя:Ігракі «Табола» Кастанай]] [[Катэгорыя:Ігракі «Еўраса» Екацярынбург]] 52u6ydmk2186psgv5mzj4v9vyuuk8oe Мікалай Пятровіч Анцукевіч 0 750904 5155628 5145143 2026-06-18T11:48:47Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5155628 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Анцукевіч}} '''Мікалай Пятровіч Анцукевіч''' ({{ДН|17|2|1892|15}}, мяст. [[Каралін (Ельскі раён)|Каралін]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]], цяпер г. [[Ельск]] — {{ДС|21|12|1971}}<ref name="ЭГБ"/>, [[Вільнюс]]) — беларускі [[педагог]], [[філолаг]]-даследчык. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|17|2|1892|15}} года ў мястэчку [[Каралін (Ельскі раён)|Каралін]] [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1911 годзе скончыў [[Бабруйская гімназія|Бабруйскую гімназію]], у 1919 годзе — [[Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут]]. 3 1920 года працаваў выкладчыкам гісторыі ў рэальным вучылішчы ў [[Лунінец|Лунінцы]], латыні — у польскай гімназіі ў [[Стоўбцы|Стоўбцах]]. Збіраў [[беларускае Палессе|палескі]] [[фальклор]], вёў культурна-асветніцкую работу сярод беларускага Насельніцтва. 3 1933 года выкладчык латыні ў [[Беларуская гімназія ў Вільні|Беларускай гімназіі ў Вільні]], з 1936 — дырэктар гэтай гімназіі<ref name="ЭГБ"/>. У 1945—1950 працаваў выкладчыкам у [[Вільнюскі педінстытут|Вільнюскім педінстытуце]] і [[Вільнюскі ўніверсітэт|Вільнюскім універсітэце]]<ref name="ЭГБ"/>. Памёр {{ДС|21|12|1971}} года ў Вільні. Пахаваны на [[Праваслаўныя могілкі (Вільнюс)|праваслаўных Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках]]<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://zemelapiai.vplanas.lt/kapines/map/65BB326B-EBDF-4395-A21E-C7DF6B4428E3|title=Vilniaus miesto kapinių registras|website=zemelapiai.vplanas.lt|access-date=2024-01-04}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Даследаваў «[[Слова аб палку Ігаравым]]». Прапанаваў сваё тлумачэнне «цёмных» месцаў «Слова» метадам супастаўлення з белрускімі гаворкамі. Пераклаў «Слова» на сучасную рускую мову<ref name="ЭГБ">{{крыніцы/ЭГБ|1|Анцукевіч Мікалай Пятровіч}}</ref>. == Галерэя == <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="2"> File:The grave of Mikalaj Ancukievič at the St. Euphrosyne Cemetery (Vilnius, Lithuania).jpg|thumb|Магіла Мікалая Анцукевіча на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках File:Memorial plaque on the grave of Mikalaj Ancukievič at the St. Euphrosyne Cemetery (Vilnius, Lithuania).jpg|thumb|Мемарыяльная шыльда на магіле </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|1|Анцукевіч Мікалай Пятровіч}} {{DEFAULTSORT:Анцукевіч Мікалай Пятровіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ельску]] mh79x1ik9f5c5uyis15v9r4tojqrczj Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы 100 753274 5155356 5154680 2026-06-17T15:51:09Z NirvanaBot 40832 +12 новых 5155356 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Юклід|2026-06-17T09:42:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уорэн (Агая)|2026-06-17T07:45:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Айрантан (Агая)|2026-06-17T07:40:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Браян (Агая)|2026-06-17T07:36:41Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Гамільтан (Агая)|2026-06-17T07:31:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ларэйн|2026-06-17T07:26:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Кантан (Агая)|2026-06-16T12:22:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Фіндлі (Агая)|2026-06-16T12:15:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Роял-Оўк|2026-06-16T11:12:01Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лібехаў|2026-06-16T08:28:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Угліржске-Янавіцы|2026-06-16T07:29:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Чэскі-Брод|2026-06-16T07:09:57Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> kk82bqfnm5rjei62k0ldjxfy3z1it71 Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5155354 5154678 2026-06-17T15:50:41Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5155354 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Міхаіл Яўнутавіч|2026-06-16T21:24:07Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Алесь Дзянісаў|2026-06-16T21:05:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Рота ганаровай варты (Беларусь)|2026-06-16T11:32:23Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Гета ў Песках|2026-06-16T08:52:47Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Глыбоцкае мясцовае радыёвяшчанне|2026-06-15T14:00:04Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Дар’я Мікалаеўна Гіргель|2026-06-15T12:41:30Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вуліца Сечанава (Мінск)|2026-06-15T12:04:41Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Калашнікаў (кінааператар)|2026-06-15T09:45:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Абибок|2026-06-15T07:01:27Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Руская нацыянальная народная армія|2026-06-14T20:53:05Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Калашнікаў (акцёр тэатра лялек)|2026-06-14T10:04:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Фёдаравіч Чарнышоў (мастак)|2026-06-14T09:24:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Паўлавіч Скараходаў|2026-06-14T08:50:20Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вуліца Свірыдава (Гомель)|2026-06-14T08:36:07Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Палац лёгкай атлетыкі (Гомель)|2026-06-14T07:42:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Dzida|2026-06-13T14:43:14Z|Feeleman}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4mp66rq2yk50xbf2bosv8dkd6rqjsoa Аляксандр Валер’евіч Хаджаеў 0 757289 5155570 4764452 2026-06-18T09:26:17Z 5155570 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хаджаеў}} {{ДД}} '''Алякса́ндр Вале́р’евіч Хаджа́еў''' ({{lang-ru|Александр Валерьевич Ходжаев}}; нар. {{ДН|||1980}}, [[Лепель]], [[Віцебская вобласць]]) — беларускі [[урач|ўрач]]-[[псіхіятр]]. Кандыдат медыцынскіх навук (2014), дацэнт<ref>[https://rnpcmt.by/files/00106/obj/110/69183/doc/2-1_%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%A5%D0%BE%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D0%A8%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_57-65.pdf Распространенность депрессивных расстройств и качество жизни, связанное со здоровьем, у взрослого населения Республики Беларусь (по данным клинико-эпидемиологического исследования 2020—2022 годов) // Вопросы организации и информатизации здравоохранения. № 4 2022 °C. 65]</ref>. [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністр аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]] (з 2024). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1980 годзе ў Лепелі. Бацька — Валерый Асімавіч Хаджаеў, працаваў першым намеснікам Міністра аховы здароўя Рэспублікі Беларусь (2010<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-dal-soglasie-na-naznachenie-pervyh-zamministrov-kultury-po-nalogam-i-sboram-zdravoohranenija-130405-2010 Лукашенко дал согласие на назначение первых замминистров культуры, по налогам и сборам, здравоохранения, транспорта и коммуникаций]</ref> — 2011), затым узначальваў [[Себеж]]скую раённую бальніцу (Расія), а з 2017 года ўзначальвае ТАА «Пскоў Фарма»<ref>{{Cite web |url=https://pskov.ru/novosti/05.10.17/84805 |title=Инвестор из Великобритании намерен построить в «Моглино» завод по производству препаратов для лечения онкологии |access-date=26 студзеня 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200224232846/http://www.pskov.ru/novosti/05.10.17/84805 |archivedate=24 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>. У 2004 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]], у 2008 і 2012 гадах — [[Беларуская медыцынская акадэмія паслядыпломнай адукацыі|Беларускую медыцынскую акадэмію паслядыпломнай адукацыі]]. Мае спецыяльнасці «Лячэбна-прафілактычная справа», «Псіхатэрапія» і «Арганізацыя аховы здароўя». Пачынаў працоўную дзейнасць з пасады ўрача-стажора ў Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтры анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя М. М. Аляксандрава. У 2005—2008 гадах там жа працаваў урачом-патолагаанатамам. У 2008—2011 гадах — аспірант па спецыяльнасці «Псіхіятрыя» ў Беларускай медыцынскай акадэміі паслядыпломнай адукацыі. У 2011—2012 гадах — вядучы лабарант, у 2012—2015 гадах — асістэнт, у 2015—2018 гадах — дацэнт кафедры псіхатэрапіі і медыцынскай псіхалогіі [[БелМАПА]]. У 2014 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Індывідуалізацыя псіхатэрапеўтычнай карэкцыі псіхапаталагічных праяў у цяжарных жанчын з паталагічным прэлімінарным перыядам»<ref>{{Cite web|url=http://dep.nlb.by/jspui/handle/nlb/47162|title=Индивидуализация психотерапевтической коррекции психопатологических проявлений у беременных женщин с патологическим прелиминарным периодом|first=Александр Валерьевич|last=Ходжаев|website=dep.nlb.by|date=2014|access-date=2024-01-25|archive-date=25 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240125134822/http://dep.nlb.by/jspui/handle/nlb/47162|url-status=dead}}</ref>. У 2018—2020 гадах — галоўны спецыяліст упраўлення арганізацыі медыцынскай дапамогі галоўнага ўпраўлення арганізацыі медыцынскай дапамогі, экспертызы, зваротаў грамадзян і юрыдычных асоб Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь. У 2020—2021 — галоўны спецыяліст упраўлення спецыялізаванай медыцынскай дапамогі галоўнага ўпраўлення арганізацыі медыцынскай дапамогі Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь. З 18 мая 2021 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://minzdrav.gov.by/ru/novoe-na-sayte/novyya-pryznachenni-dvukh-rnpts/|title=Новые назначения в двух РНПЦ|website=minzdrav.gov.by|access-date=2024-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240125134145/https://minzdrav.gov.by/ru/novoe-na-sayte/novyya-pryznachenni-dvukh-rnpts/|archivedate=25 студзеня 2024|url-status=dead}}</ref> па 25 студзеня 2024 года — дырэктар [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр псіхічнага здароўя|Рэспубліканскага навукова-практычнага цэнтра псіхічнага здароўя]]. Адначасова быў галоўным пазаштатным псіхіятрам Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://medianorma.by/ru/lectors/hodzhaev-aleksandr-valerevich|title=Медианорма|website=medianorma.by|access-date=2024-01-25}}</ref>. 25 студзеня 2024 года прызначаны [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністрам аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://zviazda.by/be/news/20240125/1706173122-lukashenka-pryznachyu-novaga-ministra-ahovy-zdarouya-belarusi Лукашэнка прызначыў новага міністра аховы здароўя]</ref>. == Зноскі == {{reflist}} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Міністры аховы здароўя Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Хаджаеў Аляксандр Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Міністры аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай аховы здароўя]] jpgezhj10azosuu78o9fltf4kup532h Аляксандр Васілевіч Саветаў 0 758829 5155590 4834506 2026-06-18T09:48:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155590 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} '''Аляксандр Васілевіч Саве́таў'''{{sfn|ЭПБ|1985}} ({{lang-ru|Алекса́ндр Васи́льевич Сове́тов}}; 12(24).11.1826 — 24.11(7.12).1901) — расійскі [[вучоны]], [[аграном]], [[глебазнавец]] і [[педагог]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сяле Гульнева [[Маскоўская губерня|Маскоўскай губерні]] (зараз [[Дзмітраўскі раён|Дзмітраўскага раёна]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]). Пасля закан­чэння ў 1850 годзе [[БДСГА|Горы-Горацкага земляробчага інстытута]] працаваў у ім выкладчыкам. У 1853—1855 гадах камандзіраваны ў [[Германія|Германію]], [[Бельгія|Бельгію]] і іншыя краіны [[Еўропа|Еўропы]] для вывучэння [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]]. У 1855—1857 гадах ён узначальваў у інстытуце кафедру сельскагаспадарчай тэхналогіі, чытаў лекцыі па [[аграхімія|аграхіміі]]. 3 1859 года загадчык кафедры сельскай гаспадаркі [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]. У гэтым жа годзе за працу «Пра развядзенне кармавых траў у полі», якая была падрыхтавана і напісана ў [[Горкі|Горках]], яму прысуджана ступень магістра сельскай гаспадаркі, у 1867 годзе за працу «Аб сістэмах земляробства» — ступень доктара сельскай гаспадаркі (першы ў [[Расійская імперыя|Pacійскай імперыі]]). У 1888—1900 гадах працаваў дэканам фізіка-матэматычнага факультэта Пецярбургскага ўніверсітэта. Асноўныя працы прысвечаны сістэмам земляробства і севазваротам. Распрацоўваў рацыянальныя спосабы вядзення сельскай гаспадаркі, абгрунтаваў мэтазгоднасць пасеваў [[Бабовыя|бабовых]] і [[Злакі|злакавых]] кармавых траў. 3 1860 года кіраваў сельгасаддзелам Вольнага эканамічнага таварыства. У 1885—1896 (разам з [[Васіль Васільевіч Дакучаеў|В. В. Дакучаевым]]) і ў 1898—1900 (разам з М. П. Адамавым) гадах выдаваў «Матэрыялы па вывучэнні рускіх глеб». Адстойваў прыярытэт рускага земляробства ў практыцы [[Травасеянне|травасеяння,]] выступаў як прыхільнік прагрэсіўнай ідэі адзінства арганічнай і неарганічнай прыроды, падкрэсліваў стваральную ролю раслін у працэсе глебаўтварэння. Палявое травасеянне ён разглядаў не толькі як крыніцу, але і як найважнейшы фактар паляпшэння фізічных якасцей глебы і павышэння яе ўрадлівасці. Добра ведаючы стан сельскай гаспадаркі і навукі за мяжой, Саветаў падкрэсліваў неабходнасць выпрацоўкі ўласных метадаў вядзення гаспадаркі, якія дапасоўваліся да эканоміі і адпаведных глебавых і кліматычных умоў пэўных раёнаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭПБ|4|Саве́таў Аляксандр Васілевіч||425}} * {{ВСЭ3|Советов Александр Васильевич|24А|21|аўтар=Бердышев А. П.}} * ''Крохалёв Ф. С.'' А. В. Советов как предшественник Вильямса в учении о системах земледелия // Доклады Московской сельскохозяйственной академии им. К. А. Тимирязева. — 1951. — Вып. 11. == Спасылкі == * [https://belal.by/resursy/elektronnaya-biblioteka/item/1380-sovetov-aleksandr-vasilevich Советов Александр Васильевич (1826—1901)] // Беларуская сельскагаспадарчая бібліятэка ім. І. С. Лупіновіча НАН Беларусі * [https://dspl.ru/sobytiya/tematicheskie-gody/god-nauki-2021/sovetov-aleksandr-vasilevi/ Советов Александр Васильевич // Донская государственная публичная библиотека] * [https://nbmariel.ru/content/uchyonyy-agronom-aleksandr-sovetov ''Леденейкина Г. Б.'' Учёный-агроном Александр Советов // Национальная библиотека имени С. Г. Чавайна Республики Марий Эл] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240907101624/https://nbmariel.ru/content/uchyonyy-agronom-aleksandr-sovetov |date=7 верасня 2024 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Советов, Александр Васильевич}} {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Саветаў Аляксандр Васілевіч}} [[Катэгорыя:Аграномы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Глебазнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Аўтары Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона]] l5r4wsrd5uakghhhlnkrfruj2vzg23t Алеся Іванаўна Шамякіна 0 760748 5155476 4690599 2026-06-18T02:23:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155476 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Шамякіна}} '''Алеся Іванаўна Шамякіна''' (нар. [[16 чэрвеня]] [[1961]]) — беларускі [[літаратуразнавец]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2001). == Біяграфія == Нарадзілася [[16 чэрвеня]] [[1961]] года. Дачка пісьменніка [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] (1921—2004), сястра літаратуразнаўцы [[Таццяна Шамякіна|Таццяны Шамякінай]] (нар. 1948). У 1978 годзе скончыла сярэднюю школу № 4. У 1983 годзе скончыла [[філалагічны факультэт БДУ]] і паступіла ў аспірантуру па кафедры беларускай літаратуры. У 2001 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю па тэме "Прырода ў ідэйна-мастацкай канцэпцыі трылогіі Якуба Коласа «На ростанях»"<ref name="basnet">{{Cite web |url=https://ilit.basnet.by/textual#!/tproduct/96399381-1553810223462 |title=Шамякіна Алеся Іванаўна |access-date=8 сакавіка 2024 |archive-date=8 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230508103904/https://ilit.basnet.by/textual#!/tproduct/96399381-1553810223462 |url-status=dead }}</ref>. З 16 снежня 1986 года працуе ў аддзеле выданняў і тэксталогіі [[Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы|Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы]]. Пачынала малодшым навуковым супрацоўнікам, затым працавала навуковым супрацоўнікам, старшым навуковым супрацоўнікам<ref name="basnet"/>. == Навуковая дзейнасць == Аўтар шматлікіх артыкулаў па творчасці [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[П. Броўка|П. Броўкі]], [[М. Багдановіч]]а, [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[І. Шамякін]]а і інш. у навуковых зборніках і часопісах<ref name="basnet"/>. Прымала ўдзел у падрыхтоўцы і выданні збораў твораў [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Іван Шамякін|І. Шамякіна]], [[Я. Брыль|Я. Брыля]]<ref name="basnet"/>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шамякіна Алеся Іванаўна}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] sdjd5wjf05nbvjmhcodteaojw6bd295 Аксана Аляксееўна Кавальчук 0 760902 5155364 5061395 2026-06-17T16:24:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155364 wikitext text/x-wiki {{Валейбаліст}} '''Аксана Аляксееўна Кавальчук''' (нар. {{ДН|23|11|1979}}, [[Віцебск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]]. Майстар спорту міжнароднага класа, 5-кратная чэмпіёнка Беларусі па валейболе. Больш за 20 гадоў была чальцом нацыянальнай зборнай і шмат гадоў яе капітанам. Чатыры разы брала ўдзел у фінальных турнірах чэмпіянатаў Еўропы. == Біяграфія == Займацца валейболам пачала ў 1992 годзе ў Віцебску, адкуль родам. На пачатку сваёй спартовай кар’еры выступала за брэсцкую каманду «[[Прыбужжа Брэст|Дываноўшчык]]». {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://vcbrest.by/index.php?id=89 КОВАЛЬЧУК ОКСАНА] * [https://bvf.by/raznoe/oksana-kovalchuk-v-intervyu-s-vk-brest-rasskazala-o-svoej-karere-i-podderzhke-semi/ Интервью пресс-службы волейбольного клуба «Брест» с Оксаной Ковальчук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240312161532/https://bvf.by/raznoe/oksana-kovalchuk-v-intervyu-s-vk-brest-rasskazala-o-svoej-karere-i-podderzhke-semi/ |date=12 сакавіка 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Жаночая валейбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2007}} {{Жаночая валейбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2009}} {{Жаночая валейбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Жаночая валейбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{DEFAULTSORT:Кавальчук Аксана Аляксееўна}} [[Катэгорыя:Валейбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па валейболе]] [[Катэгорыя:Валейбалісткі Расіі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Прыбужжа» Брэст]] [[Катэгорыя:Ігракі «Ліпецка»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Дынама-Янтара»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Бешыкташа» Стамбул (жаночы валейбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Азэраіла» Баку]] 5rwwbz8x5ur52k2sl1ujfgsusijx4zb Адукацыя і выхаванне (выдавецтва) 0 762104 5155290 5038000 2026-06-17T12:01:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155290 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} {{значэнні|Адукацыя і выхаванне (значэнні)}} '''«Адукацыя і выхаванне»''' — беларускае [[выдавецтва]], якое здзяйсняе выпуск [[Навуковая літаратура|навуковай]], [[Навукова-папулярная літаратура|навукова-папулярнай]], [[Вучэбная літаратура|вучэбнай]], [[Мастацкая літаратура|мастацкай]], [[Дзіцячая літаратура|дзіцячай]] і даведкавай літаратуры на [[Беларуская мова|беларускай]], [[Руская мова|рускай]], [[Англійская мова|англійскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]], [[Украінская мова|украінскай]] і [[Польская мова|польскай]] мовах. Офіс размяшчаецца ў [[Мінск]]у па адрасе [[Вуліца Будзённага (Мінск)|вуліца Будзённага]], 21. == Гісторыя == Выдавецтва было заснавана 17 мая 1993 г. як «Рэдакцыя часопіса „Адукацыя і выхаванне“». Ініцыятарам яго стварэння быў дырэктар [[Нацыянальны інстытут адукацыі|Нацыянальнага інстытута адукацыі]], галоўны рэдактар часопіса «[[Адукацыя і выхаванне (часопіс)|Адукацыя і выхаванне]]» [[Уладзімір Паўлавіч Пархоменка]]. Заснавальнікамі выступілі [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]], [[НІА]] і калектыў часопіса<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.aiv.by/ru/ob-izdatelstve/istoriya-izdatelstva.html|title=ИСТОРИЯ ИЗДАТЕЛЬСТВА - РУП «Издательство «Адукацыя і выхаванне»|website=www.aiv.by|access-date=2024-03-24|archive-date=24 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240324113140/https://www.aiv.by/ru/ob-izdatelstve/istoriya-izdatelstva.html|url-status=dead}}</ref>. Рэдакцыя атрымала права на выданне [[Навуковая літаратура|навуковай]], [[Навукова-папулярная літаратура|навукова-папулярнай]], [[Вучэбная літаратура|вучэбнай]], [[Мастацкая літаратура|мастацкай]], [[Дзіцячая літаратура|дзіцячай]] і даведкавай літаратуры на беларускай, рускай, англійскай, нямецкай, украінскай і польскай мовах<ref name=":0" />. У кастрычніку 1993 года ў выдавецтве тыражом 10 тысяч асобнікаў выйшла першая кніга «Беларуская мова. Дапаможнік для вайскоўцаў»<ref name=":0" />. У 1995 годзе па ініцыятыве Пархоменкі арганізаваны выпуск навукова-метадычных часопісаў серыі «[[У дапамогу педагогу]]». Рэгулярна выходзілі 16 часопісаў серыі: «Асновы мастацтва», «Беларуская мова і літаратура», «[[Біялогія: праблемы выкладання]]», «[[Геаграфія: праблемы выкладання]]», «Дэфекталогія», «Інфарматызацыя адукацыі», «Кіраванне ў адукацыі», «[[Матэматыка: праблемы выкладання]]», «Праблемы выхавання», «Псіхалогія», «Руская мова і літаратура», «Тэхналагічная адукацыя», «[[Фізіка: праблемы выкладання]]», «Фізічная культура і здароўе», «[[Хімія: праблемы выкладання]]», «Чалавек. Грамадства. Свет»<ref name=":0" />. У 1996 годзе быў заснаваны часопіс «[[Вышэйшая школа (часопіс)|Вышэйшая школа]]». У 1997 годзе ў серыі «У дапамогу педагогу» пачалі выходзяць яшчэ 5 часопісаў: «[[Гісторыя: праблемы выкладання]]», «Здаровы лад жыцця», «Пазашкольнае выхаванне», «Пачатковае навучанне: сям’я, дзіцячы сад, школа», «Сацыяльна-педагагічная праца». Акрамя таго, пачалі выдавацца часопісы «[[Атэстацыя (часопіс)|Атэстацыя]]» (заснавальнік — [[Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь]]) і «[[Веснік Фонду фундаментальных даследаванняў]]» (заснавальнік — [[Беларускі рэспубліканскі фонд фундаментальных даследаванняў]])<ref name=":0" />. У 1997 годзе выдавецтва атрымала ліцэнзію на паліграфічную дзейнасць, набыло паліграфічнае абсталяванне і заснавала [[Друкарня|друкарню]] для друку сваёй прадукцыі<ref name=":0" />. У 1998 годзе распачаты выпуск штоквартальнага міжнароднага навукова-тэарэтычнага часопіса «[[Nonlinear Phenomena in Complex Systems. Нелінейныя з'явы ў складаных сістэмах]]», заснавальнікам якога былі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Інстытут фізікі НАН Беларусі|Інстытут фізікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] і рэдакцыя часопіса «Адукацыя і выхаванне»<ref name=":0" />. Па рашэнні [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] выдавецтву было даручана штогод выдаваць поўныя камплекты эксперыментальных падручнікаў для рэфармуемай 12-гадовай школы. У 2000 годзе заснаваны штоквартальны часопіс «[[Арганізацыя і кіраванне (часопіс)|Арганізацыя і кіраванне]]». Выйшла 5 нумароў<ref name=":0" />. У 2001 годзе рэдакцыя ператворана ў выдавецтва «Адукацыя і выхаванне», яго дырэктарам стаў [[Мікалай Аляксандравіч Супрановіч]]<ref name=":0" />. У 2002 годзе серыю «У дапамогу педагогу» папоўнілі часопісы «Мастацкая адукацыя і культура» і «Музычнае і тэатральнае мастацтва». Выдавецтву даручаны выпуск часопіса «[[Беларускі гістарычны часопіс]]»<ref name=":0" />. З 2006 года пачаўся выпуск часопісаў «Мінская школа сёння», «Сталічная адукацыя сёння» і «Юны тэхнік-вынаходнік». Выдвецтва ператворана ў [[рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства]]<ref name=":0" />. У 2012 годзе часопісы «Беларускі гістарычны часопіс», «Выхаванне і дадатковая адукацыя», «Псіхалогія», «Сацыяльна-педагагічная адукацыя» і «Юны тэхнік-вынаходнік» былі перададзены ў выдавецтва «[[Пачатковая школа]]»<ref name=":0" />. У жніўні 2019 года выдавецтва рэарганізавана, да яго далучаны выдавецтва «[[Пачатковая школа]]» і рэдакцыі часопісаў «[[Пралеска (часопіс)|Пралеска]]» і «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]». 25 жніўня 2021 года да выдавецтва далучаны рэдакцыі часопісаў для дзяцей на беларускай мове «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]» і «[[Буся (часопіс)|Буся]]»<ref name=":0" />. З 1 красавіка 2024 года да выдавецтва «Адукацыя і выхаванне» далучаны выдавецтвы «[[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]]» і «[[Народная асвета (выдавецтва)|Народная асвета]]»<ref>[https://aiv.by/ru/istoriya-izdatelstva.html ИСТОРИЯ ИЗДАТЕЛЬСТВА: апрель 2024]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Кіраўнікі == * 1993—2001 — [[Уладзімір Паўлавіч Пархоменка]] * 2001—2021 — [[Мікалай Аляксандравіч Супрановіч]] * 9 верасня 2021 — [[Валянцін Янавіч Навагродскі]] == Узнагароды == Выдавецтва ўзнагароджана [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2001) за ўнёсак у інфармацыйна-метадычнае забеспячэнне дзейнасці навучальна-выхаваўчых устаноў Беларусі і педагагічнай грамадскасці<ref name=":0" />. Двухтомная «[[Беларуская педагагічная энцыклапедыя]]» становіцца лаўрэатам Нацыянальнага конкурсу «[[Мастацтва кнігі]] — 2016» у намінацыі «Залатыя скрыжалі», дыпломамі ў намінацыі «Навучальна-даведкавыя выданні» кніга «Сусветная мастацкая культура», у намінацыі «Серыя» — кніга «Пётр Клімук. Жыцце і подзвіг касманаўта» (біяграфічная серыя «Асобы»), у намінацыі «Мастак кнігі» дыпломам узнагароджана беларуская мастачка [[Аксана Аракчэева]] за ілюстрацыі да казкі [[Алена Масла|Алены Масла]] «Мяне завуць Лахнэска»<ref name=":0" />. Таксам ў 2016 годзе выдавецтва было ўзнагароджана 4 дыпломамі ХXI Міжнароднага кніжнага фестывалю «[[Зялёная хваля]]» (г. [[Адэса]]). Упершыню за ўсю гісторыю конкурсу ўзнагароды ў галоўнай намінацыі конкурсу «Топ-кніга» атрымала замежнае выданне: наша двухтомная «Беларуская педагагічная энцыклапедыя»<ref name=":0" />. Кніга «Князь полацкі Усяслаў па мянушцы Чарадзей» (аўтар [[Аляксандр Уладзіміравіч Вялько|А. Вялько]]) атрымала дыплом лаўрэата Нацыянальнага конкурсу «[[Мастацтва кнігі]] — 2018» у намінацыі «Духоўнасць» (выданні духоўна-асветнага кірунку)<ref name=":0" />. У 2019 годзе часопіс «[[Беларускі гістарычны часопіс]]» стаў пераможцам XV Нацыянальнага конкурсу друкаваных СМІ «[[Залатая Ліцера|Залатая ліцера]]» ў намінацыі «Найлепшыя матэрыялы гісторыка-краязнаўчай тэматыкі». Часопіс «Здаровы лад жыцця» стаў пераможцам у намінацыі «Найлепшыя матэрыялы паводле тэматыкі спорту і здаровага ладу жыцця»<ref name=":0" />. У 2020 годзе кніга «Беларускі біятлон. 60 гадоў» (аўтары [[Д. Кашавар]] і [[Л. Кучарава]]) слата пераможцам Нацыянальнага конкурсу «[[Мастацтва кнігі]] — 2020» у намінацыі «Эўрыка»<ref name=":0" />. У 2022 годзе за рэалізацыю выдавецкага праекта «Гонар ЗА Беларусь. Падзеі. Факты» ([[С. Мусіенка]]) сумесна з [[EcooM|Аналітычным цэнтрам EcooM]], газетай «[[СБ. Беларусь сёння]]», [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам інфармацыі]] і [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь]] выдавецтва адзначана вышэйшай узнагародай LXI Нацыянальнага конкурсу «[[Мастацтва кнігі]]» ў намінацыі «Трыумф» і ганаравана знака-сімвала «Залаты фаліянт», а таксама Ганаровага дыплома імя Францыска Скарыны<ref name=":0" />. Выдавецтва ўзнагароджана Дыпломам II ступені за кнігу «Памятныя месцы Беларусі» ([[Д. В. Кашавар]], [[Валерый Мікалаевіч Надтачаеў|В. М. Надтачаеў]]) у намінацыі «За ўнёсак у захаванне гісторыка-культурнай спадчыны», Дыпломам I ступені за навучальны дапаможнік «Геаграфія. Глабальныя праблемы чалавецтва. 11 клас» у намінацыі «Падручнік новага стагоддзя»<ref name=":0" />. У 2023 на ХХХ Міжнароднай кніжнай выстаўцы выдавецтва стала ўладальнікам чатырох узнагарод. Пераможца ў намінацыі «Падручнік новага стагоддзя» — кніга «Беларусь — наша Радзіма. Падарунак Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнкі першакласніку», у намінацыі «Праўда памяці» — навучальны дапаможнік для студэнтаў вышэйшых навучальных устаноў «Гісторыя беларускай дзяржаўнасці» ([[І. А. Марзалюк]] і інш.), у намінацыі «Залатыя скрыжалі» — масава-палітычнае выданне «Радзіма мая Беларусь: ведай, памятай, беражы» ([[Л. Ю. Высоцкая]] і інш.) стала ўладальнікам дыплома II ступені, у намінацыі «Разам з кнігай мы расцём» выданне «Навагодні падарунак» (складальнік А. Лявіціна) ганаравана дыплома II ступені<ref name=":0" />. У рамках ХХ Рэспубліканскай выстаўкі навукова-метадычнай літаратуры, педагагічнага вопыту і творчасці якая вучыцца моладзі выдавецтва ўзнагароджана Дыпломам I ступені за ўнёсак у інфармаванне і асвета юных грамадзян Рэспублікі Беларусь за выданне кнігі «Дзецям пра Канстытуцыю. Проста пра галоўны» (А. Васілевіч, Ю. Еўдакімава). Таксама Дыпломам I ступені за публікацыю навукова-метадычных і практычных матэрыялаў, накіраваных на выхаванне грамадзяніна і патрыёта, ганараваны часопіс «Выхаванне і дадатковая адукацыя»<ref name=":0" />. == Глядзіце таксама == * [[Спіс часопісаў выдавецтва Адукацыя і выхаванне]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://aiv.by/ Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выдавецтвы Беларусі]] [[Катэгорыя:Вуліца Будзённага (Мінск)]] [[Катэгорыя:1993 год у Мінску]] 4ym2cw7ddk9nj2yyqzqubvbaasbq3as Алег Юр’евіч Баранаў 0 764381 5155446 4804098 2026-06-17T21:33:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155446 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Баранаў}} {{Навуковец}} '''Алег Юр’евіч Баранаў''' ({{ДН|19|12|1977}}, [[Гомель]]) — беларускі вучоны ў галіне лясной генетыкі. Доктар біялагічных навук (2018), дацэнт (2014), член-карэспандэнт НАН Беларусі (2021)<ref>[https://nasb.gov.by/rus/news/photo/20211220/list.pdf 17 декабря 2021 года решением Общего собрания Национальной академии наук Беларуси избраны…]</ref>. == Біяграфія == У 1999 г. скончыў з чырвоным дыпломам [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны]] па спецыяльнасці «Біялогія» (кваліфікацыя — «Выкладчык біялогіі і хіміі»), у 2002 г. — аспірантуру. З 1999 г. працуе ў [[Інстытут лесу НАН Беларусі|Інстытуце лесу НАН Беларусі]]: спачатку на пасадзе малодшага навуковага супрацоўніка, з 2002 г. — навуковага супрацоўніка, з 2003 г. — старэйшага навуковага супрацоўніка, з 2006 г. — вядучага навуковага супрацоўніка, з 2017 г. — загадчыка сектара. З 2019 года — загадчык лабараторыі геномных даследаванняў і біяінфарматыкі ДНУ «Інстытут лесу НАН Беларусі», 3 2022 — акадэмік-сакратар [[Аддзяленне біялагічных навук НАН Беларусі|Аддзялення біялагічных навук НАН Беларусі]]. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы: [[малекулярная генетыка]]; папуляцыйная і эвалюцыйная генетыка; малекулярная фітапаталогія; геноміка, біяінфарматыка, селекцыя драўняных відаў. Распрацаваны новы напрамак у ранняй дыягностыцы хвароб драўняных раслін з выкарыстаннем генетычных метадаў. Аўтар і сааўтар каля 200 навуковых публікацый. А. Ю. Баранаў з’яўляецца членам дысертацыйнага савета пры Інстытуце лесу НАН Беларусі, членам рэдкалегіі «Зборніка навуковых прац Інстытута лесу НАН Беларусі» і часопіса «Праблемы здароўя і экалогіі», членам ГА «Беларускае таварыства генетыкаў і селекцыянераў» і «Беларускае таварыства лесаводаў». == Выбраныя працы <ref>{{Cite web |url=http://lesovedenie.ru/index.php/forestry/pages/view/Baranov |title=Лесоведение — Баранов Олег Юрьевич |access-date=2 мая 2024 |archive-date=15 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815030113/http://lesovedenie.ru/index.php/forestry/pages/view/Baranov |url-status=dead }}</ref> == * Падутов В. Е., Баранов О. Ю., Воропаев Е. В. Методы молекулярно-генетического анализа. Минск: Юнипол, 2007. 176 с. * Pochtovyy A. A., Baranov O.Yu., Rubel' I. E., Razumova O. A., Padutov V. E., Khromov A. V., Makhotenko A. V., Tkachuk A. P., Makarov V. V., Gushchin V. A. Searching for active mobile genetic elements in dsRNA fraction of Pinus sylvestris having witches broom abnormalities // Genomics Data. 2017. Vol. 12. P. 102—108. * Shestibratov K., Baranov O., [еt al.] Early detection and identification of the main fungal pathogens for resistance evaluation of new genotypes of forest trees // Forests. 2018. V. 9(12). P. 732—740. * Jurkšienė G., Baranov O. Yu. [et al.] Genetic diversity and differentiation of pedunculate (Quercus robur) and sessile (Q. petraea) oaks // Journal of Forestry Research. 2020. № 31. P. 2445—2452. * Maslov A. A., Baranov O. Yu., Sirin. A. A., A Molecular Genetics Study of Silver and Downy Birches in Peatland and Paludified Forest Types in the Center of the East European Plain // Contemporary Problems of Ecology. — 2019. — V.12 (7). — P. 703—710. == Узнагароды == * ганаровыя граматы Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2010), Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь (2015), * падзякі Старшыні Прэзідыума НАН Беларусі (2012), Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (2017) і інш. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/92528/baranov-oleg-yurievich/ Алег Юр’евіч Баранаў] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Баранаў Алег Юр’евіч}} 4jhd9pohxd5jzq1efpse3c92fbsx0ly Ала Алабергенаўна Цяцерына 0 766781 5155395 5037926 2026-06-17T18:05:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155395 wikitext text/x-wiki {{Валейбаліст}} {{цёзкі2|Цяцерына}} '''Ала Алабергенаўна Цяцерына''' (нар. {{ДН|24|2|1962}}) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]]. Генеральнага сакратара «[[Беларуская федэрацыя валейбола]]». == Біяграфія == Выступалай за зборную СССР. З’яўляецца двухразовай уладальніцай «Кубка ўладальнікаў кубкаў» і Кубка ЕКВ. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://women.volleybox.net/ru/alla-teterina-p45330/clubs Alla Teterina] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240614135412/https://women.volleybox.net/ru/alla-teterina-p45330/clubs |date=14 чэрвеня 2024 }} * [https://bvf.by/federatsiya/pozdravlyaem-s-dnem-rozhdeniya-teterinu-allu-allabergenovnu/# Поздравляем с днем рождения Тетерину Аллу Аллабергеновну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240614135412/https://bvf.by/federatsiya/pozdravlyaem-s-dnem-rozhdeniya-teterinu-allu-allabergenovnu/ |date=14 чэрвеня 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-06-15}} {{DEFAULTSORT:Цяцерына Ала Алабергенаўна}} [[Катэгорыя:Валейбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі БЗБК]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай СССР па валейболе]] nxujo2jws8w3hyzgdmomywghus940bf Орд (рака) 0 768313 5155387 5127501 2026-06-17T17:46:11Z Pryhoža 169928 /* */ Выпраўленне памылак у лічбах (даўжыня, басейн) і даданне крыніцы. 5155387 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Орд}} {{Рака|Даўжыня=650|Плошча басейна=55 100}} '''Орд''' ({{lang-en|Ord River}}) — рака на тэрыторыі аўстралійскага штата [[Заходняя Аўстралія]]. Выток ракі Орд знаходзіцца ля падножжа гары Уэлс, якая з’яўляецца часткай хрыбта Альберт-Эдвард, паблізу населенага пункта Бедфард-Даўнс. Пасля рака працякае ва ўсходнім напрамку праз Нацыянальны парк Пурнулулу, пасля чаго бярэ курс на поўнач, працякаючы праз возера [[Аргайл (вадасховішча)|Аргайл]], якое з’яўляецца найбуйнейшым вадасховішчам прэснай вады на мацерыковай частцы Аўстраліі. Пасля горада Кунунара рэчышча ракі паварочваецца на захад, упадаючы ў заліў Кембрыдж [[Тыморскае мора|Тыморскага мора]]. Орд мае мноства невялікіх прытокаў: рэкі Негры, Боу, Нікалсан і іншыя. Рака працякае праз населеныя пункты Лейк-Аргайл, [[Кунунара]]. Для рэгулявання вадазбору і арашэння палёў пабудавана сістэма плацін і вадасховішчаў. Даўжыня ракі Орд — 650 км, а плошча басейна — каля 55 100 км²<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wa.gov.au/service/natural-resources/water-resources/ord-river-surface-water-allocation-plan|title=Ord River surface water allocation plan {{!}} Western Australian Government|website=www.wa.gov.au|date=2023-01-25|access-date=2026-06-17}}</ref>. {{НК}} [[Катэгорыя:Басейн Тыморскага мора]] [[Катэгорыя:Рэкі Аўстраліі]] p9gwtjbvdayk8ps9opluuzbh6i19pxi 5155421 5155387 2026-06-17T19:05:12Z M.L.Bot 261 афармленне 5155421 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Орд}} {{Рака}} '''Орд''' ({{lang-en|Ord River}}) — рака ў аўстралійскім штаце [[Заходняя Аўстралія]]. Выток ракі Орд знаходзіцца ля падножжа гары Уэлс, часткі хрыбта Альберт-Эдвард, паблізу паселішча Бедфард-Даўнс. Пасля рака цячэ ва ўсходнім кірунку праз Нацыянальны парк Пурнулулу, пасля на поўнач, працякае праз возера [[Аргайл (вадасховішча)|Аргайл]], найбуйнейшае вадасховішча прэснай вады на мацерыковай частцы Аўстраліі. Пасля горада Кунунара рэчышча ракі паварочвае на захад, упадае ў заліў Кембрыдж [[Тыморскае мора|Тыморскага мора]]. Орд мае мноства невялікіх прытокаў: рэкі Негры, Боу, Нікалсан і іншыя. Рака цячэ праз паселішчы Лейк-Аргайл, [[Кунунара]]. Для рэгулявання вадазбору і арашэння палёў пабудавана сістэма плацін і вадасховішчаў. Даўжыня ракі Орд — 650 км, а плошча басейна — каля 55 100 км²<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.wa.gov.au/service/natural-resources/water-resources/ord-river-surface-water-allocation-plan|title=Ord River surface water allocation plan {{!}} Western Australian Government|website=www.wa.gov.au|date=2023-01-25|access-date=2026-06-17}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Басейн Тыморскага мора]] [[Катэгорыя:Рэкі Аўстраліі]] 8pnxd1y7jydeh75hc1n031zg1nttetb Ала Валерыеўна Навуменка 0 773183 5155398 5037946 2026-06-17T18:10:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155398 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Навуменка}} '''Ала Валерыеўна Навуменка'''<ref>[https://house.gov.by/special/by/deputies-by/view/navumenka-ala-1395/ Ала Валерыеўна Навуменка]</ref> ({{lang-ru|Алла Валериевна Науменко}}<ref>[https://house.gov.by/pda/ru/deputies-ru/view/naumenko-alla-1160/ Ала Валериевна Науменко]</ref>; {{ДН|13|04|1969}}, в. [[Дзямідаў (Нараўлянскі раён)|Дзямідаў]], [[Нараўлянскі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[БССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] педагог, дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|VIII склікання]]. == Біяграфія == Нарадзілася 13 красавіка 1969 года ў вёсцы [[Дзямідаў (Нараўлянскі раён)|Дзямідаў]] Нараўлянскага раёна Гомельскай вобласці БССР<ref >{{Cite web |url=https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/mgnze2.html |title=Науменко Алла Валерьевна |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911122728/https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/mgnze2.html |url-status=dead }}</ref>. Скончыла [[Мазырскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя І. П. Шамякіна|Мазырскі педагагічны інстытут імя М. К. Крупскай]] па спецыяльнасці «Матэматыка і фізіка». Працавала выхавальнікам групы падоўжанага дня, настаўнікам пачатковых класаў, настаўнікам фізікі, намеснікам дырэктара па вучэбна-выхаваўчай рабоце сярэдняй школы № 3 г. [[Нароўля|Нароўлі]], у 1997—2001 гг. — дырэктарам школы № 2 г. Нароўлі<ref >{{Cite web |url=https://narovlya2.schools.by/pages/metodicheskaja-tema-shkoly |title=Средняя школа № 2 г. Наровли имени И. М. Шаврея. История школы |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=15 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250215011220/https://narovlya2.schools.by/pages/metodicheskaja-tema-shkoly |url-status=dead }}</ref>. Пасля была выбрана старшынёй Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў. Працавала паралельна старшынёй Нараўлянскай раённай арганізацыі ГА «[[Беларускі фонд міру]]»<ref >[https://fondmira.by/person/naumenko-alla-valerievna/ Науменко Алла Валериевна]</ref><ref >[https://fondmira.by/nashi-imeninniki/s-yubileem-naumenko-alla-valerievna/ С ЮБИЛЕЕМ, НАУМЕНКО АЛЛА ВАЛЕРИЕВНА!]</ref>. Скончыла [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Дзяржаўнае і мясцовае кіраванне». У лютым 2024 г. была выбрана дэпутатам у [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|VIII склікання]] ад Палескай выбарчай акругі (№ 43), якая ахоплівае [[Ельскі раён]], частку горада Мазыра і частку Мазырскага раёна<ref >{{Cite web |url=https://www.palese.by/2024/02/stali-izvestny-predvaritelnye-itogi-vyborov-v-palatu-predstavitelej-nacionalnogo-sobraniya-vosmogo-sozyva-ot-gomelshhiny-izbrany-17-deputatov/ |title=Стали известны предварительные итоги выборов в Палату представителей Национального собрания восьмого созыва. От Гомельщины избраны 17 депутатов |access-date=11 верасня 2024 |archive-date=11 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911122728/https://www.palese.by/2024/02/stali-izvestny-predvaritelnye-itogi-vyborov-v-palatu-predstavitelej-nacionalnogo-sobraniya-vosmogo-sozyva-ot-gomelshhiny-izbrany-17-deputatov/ |url-status=dead }}</ref>. Член Пастаяннай камісіі па дзяржаўным будаўніцтве, мясцовым самакіраванні і рэгламенце<ref>[https://house.gov.by/by/deputies-by/view/navumenka-ala-1395/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]</ref>. З’яўляецца членам [[Беларуская партыя «Белая Русь»|Беларускай партыі «Белая Русь»]]<ref >[https://house.gov.by/pda/ru/deputies-ru/view/naumenko-alla-1160/ Науменко Алла Валерьевна]</ref><ref >[https://naumenko.house.gov.by/ru/ Науменко Алла Валерьевна]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Маёмасць == У пачатку 2024 г. падчас выбараў у дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь задэкларавала агульную суму гадавога даходу ў памеры 64024,86 беларускіх рублёў (каля 19 800 долараў ЗША па тагачаснаму курсу) <ref >[https://progomel.by/society/politics/2024/02/925165.html Гомель в 2024 году выбирает депутатов: где кандидаты работают, сколько зарабатывают и что обещают]</ref>, а таксама нерухомую маёмасць: на праве ўласнасці мела аднакватэрны жылы дом агульнай плошчай 43,4 кв. м у Мазырскім раёне, зямельны ўчастак плошчай 0,25 га ў Мазырскім раёне<ref >[https://progomel.by/society/politics/2024/02/925165.html Гомель в 2024 году выбирает депутатов: где кандидаты работают, сколько зарабатывают и что обещают]</ref>. == Сям’я == Замужам, мае дачку<ref >[https://house.gov.by/pda/ru/deputies-ru/view/naumenko-alla-1160/ Науменко Алла Валерьевна]</ref>. == Узнагароды == Узнагароджана [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|ганаровымі граматамі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Ганаровая грамата Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта|Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта]], [[Ганаровая грамата Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў|Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў]], медалём «[[Заслужаны міратворац]]» Беларускага фонду міру<ref >[https://house.gov.by/pda/ru/deputies-ru/view/naumenko-alla-1160/ Науменко Алла Валерьевна]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://house.gov.by/by/deputies-by/view/navumenka-ala-1395/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь] * [https://chinovniki.info/чиновник/mgnze2.html Алла Валериевна Науменко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240911122728/https://chinovniki.info/%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA/mgnze2.html |date=11 верасня 2024 }} * [https://naumenko.house.gov.by/ru/ Науменко Алла Валерьевна]{{Недаступная спасылка}} {{DEFAULTSORT:Навуменка, Ала Валер’еўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нараўлянскім раёне]] [[Катэгорыя:Постаці Нароўлі]] [[Катэгорыя:Постаці Мазыра]] [[Катэгорыя:Постаці Ельска]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Нараўлянскага раённага Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты мясцовых саветаў Беларусі 28-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] apakyf2i88jz89m8fdymrk1gtorrrlu Сямён Вікенцьевіч Кароль 0 773635 5155558 5145137 2026-06-18T09:21:10Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5155558 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кароль (значэнні)}} {{вучоны}} '''Сымон Кароль''', поўнае імя '''Сямён Вікенцьевіч Кароль''' ({{ВДП}}) — беларускі настаўнік. == Біяграфія == Скончыў [[Барунская настаўніцкая школа|Барунскую настаўніцкую школу]] ў 1906 годзе.<ref>Куфэрка Віленшчыны, №/дата?</ref> [[Файл:Alexander Ulasau, Symon (Siamion) Karol and others in Radashkovichi (1928).jpg|thumb|злева|Здымак у Радашковічах (1928). У цэнтры [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандр Уласаў]], першы злева — Сымон Кароль. З фондаў сучаснага [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (сучасны)|Віленскага беларускага музея]].]] У 1908—1909 гадах стаў загадчыкам царкоўнапрыходскай школы на [[Звярынец (Вільнюс)|Звярынцы]] паблізу [[Знаменская царква (Вільнюс)|Знаменскай царквы]] ў Вільні. Жыў тым часам побач школы, па адрасе [[Старая вуліца (Вільня)|Старая вуліца]], 5 (цяпер ''Treniotos g.'', 5), дзе ў Караля пэўны час кватараваў [[Янка Купала]].<ref>''[[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]'' [https://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры Рунь, 1998. — ISBN 9986-9228-2-8 — С. 98.</ref> Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў у Рускай імператарскай арміі.{{Sfn|Чарнякевіч|2025}} Пазней выкладчык беларускай мовы [[Радашковіцкая беларуская гімназія|Радашковіцкай беларускай гімназіі]]. Затым шматгадовы выкладчык спеваў у [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], дзе таксама быў кіраўніком бацькоўскага камітэту ў 1930-я гады.{{Sfn|Чарнякевіч|2024}} [[Файл:Зінаіда Іванаўна Кароль.jpg|thumb|злева| Зінаіда Іванаўна Вальковіч (у шлюбе — Кароль)]] У шлюбе з Зінаідай Іванаўнай Вальковіч (27.2.1896 — 15.11.1975), мелі сыноў [[Леанід Сямёнавіч Кароль|Леаніда]] і [[Усевалад Сямёнавіч Кароль|Усевалада]].{{Sfn|Чарнякевіч|2025}} Бацька Зінаіды — Іван Вікенцьевіч Вальковіч, канторшчык Службы цягі і рухомага саставу. Імаверна, была сястра Вольга.{{Sfn|Чарнякевіч|2025}} [[File:Grave of Symon i Zinaida Karoĺ at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Магіла Сямёна і Зінаіды Каралёў на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках]] Пахаваны побач жонкі на [[Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Ефрасіннеўскіх могілках]] у Вільні<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://zemelapiai.vplanas.lt/kapines/map/551C291A-4E4F-4D07-B34B-493A28747BD6|title=Vilniaus miesto kapinių registras|website=zemelapiai.vplanas.lt|access-date=2024-10-21}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Адамковіч|спасылка=https://kamunikat.org/belarusy-w-litve-uchora-i-syonnya-adamkovich-alyaksandr|аўтар=[[Аляксандр Адамковіч]]|загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння|адказны=Рэдактар Лілея Плыгаўка|год=2010|месца=Вільня|выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве|старонак=200|isbn=978-9955-578-14-7, 978-609-95668-0-1, 978-9955-578-16-1}} == Спасылкі == * {{h|Чарнякевіч|2024| {{Cite web|url=https://www.facebook.com/tsikhan.charniakevich/posts/pfbid0chqJjyoHtcnYQzp6JVcBDpBnYMs9ZXPcXXNki2asHMjveQKmWqrAmfTcxC5Ww6AUl|title=З надмагілляў часам даведваешся болей як з кніжкі. Вось, напрыклад, Сямён Кароль|author=[[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч|Ціхан Чарнякевіч]]|website=www.facebook.com|date=18-09-2024|access-date=2024-09-18}} }} * {{h|Чарнякевіч|2025| {{Cite web|url=https://www.facebook.com/tsikhan.charniakevich/posts/pfbid02kL2PgvKTUDfkV6MkSVR1Jw6KSgb9Hp2RfJWdkV4yJgPHKoVMuFS2ysmabf8BZh7Xl|title=Загадка сямейнага фотаальбома|author=Ціхан Чарнякевіч|website=www.facebook.com|date=01-04-2025|access-date=2025-04-01}} }} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кароль Сямён Вікенцьевіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Радашковіцкай беларускай гімназіі]] tsfex8pd5abc2lsshy9vsu6c7onx710 Supercell 0 776468 5155426 5145063 2026-06-17T19:25:32Z Pryhoža 169928 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 5155426 wikitext text/x-wiki {{Infobox Company | назва = Supercell Ltd | лагатып = Supercell-logo.svg | заснавана = 14 мая 2010 | заснавальнікі = * Ілка Паананен * Міка Кадысоя | ключавыя фігуры = Ілка Паананен | галіна = Распрацоўка праграмнага забеспячэння | размяшчэнне = [[Хельсінкі]], {{сцягафікацыя|Фінляндыя}} | прадукцыя = Гульні для мабільных прылад | колькасць супрацоўнікаў = 525 (2023) | матчына кампанія = Tencent | даччыныя кампаніі = * HypeHype * Space Ape Games | сайт = http://supercell.com/en }} '''Supercell Ltd''' (у фінскай версіі '''Supercell Oy''')<ref>{{Cite web|lang=fi|url=https://www.kauppalehti.fi/yritykset/yritys/supercell+oy/23365096|title=Supercell Oy {{!}} Yritys- ja taloustiedot|last=Kauppalehti|website=Tärkeimmät talousuutiset {{!}} Kauppalehti|date=2024-11-07|access-date=2024-11-07}}</ref> — [[Фінляндыя|фінская]] кампанія, якая спецыялізуецца на распрацоўцы мабільных гульняў. Кампанія была заснавана ў [[Хельсінкі]] 14 мая 2010 года.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://dotesports.com/business/news/supercell-the-mobile-game-hit-maker-celebrates-10-year-anniversary|title=Supercell, the mobile game hit-maker, celebrates 10-year anniversary|first=Eva|last=Martinello|website=Dot Esports|date=2020-05-14|access-date=2024-11-07|archive-date=2 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502135101/https://dotesports.com/business/news/supercell-the-mobile-game-hit-maker-celebrates-10-year-anniversary|url-status=dead}}</ref> Іх першай гульнёй стала Gunshine.net, браўзерная гульня, выпушчаная ў 2011 годзе. Пасля гэтага Supercell пераключылася на распрацоўку гульняў для мабільных прылад. З моманту свайго заснавання кампанія выпусціла шэсць гульняў: Hay Day, [[Clash of Clans]], Boom Beach, [[Clash Royale]], [[Brawl Stars]] і Squad Busters. Гэтыя гульні працуюць па мадэлі freemium, што дазволіла кампаніі дабіцца значнага фінансавага поспеху. У 2013 годзе Hay Day і Clash of Clans разам прыносілі кампаніі даход у памеры каля 2 мільёнаў еўра штодзённа.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/karstenstrauss/2013/04/18/the-2-4-million-per-day-company-supercell/|title=The $2.4 Million-Per-Day Company: Supercell|first=Karsten|last=Strauss|website=Forbes|access-date=2024-11-07}}</ref> Дзякуючы імкліваму росту, Supercell адкрыла дадатковыя офісы ў [[Шанхай|Шанхаі]], [[Сан-Францыска]] і [[Сеул|Сеуле]]. У 2016 годзе кітайскі кангламерат Tencent Holdings набыў 81,4% акцый кампаніі, што ацэньвалася ў 8,4 мільярда еўра.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/mattperez/2019/10/23/tencent-buys-majority-stake-in-clash-of-clans-developer-supercell/|title=Tencent Buys Majority Stake in ‘Clash Of Clans’ Developer Supercell|first=Matt|last=Perez|website=Forbes|access-date=2024-11-07}}</ref> == Гісторыя == === Перадгісторыя === Кампанія Supercell была заснавана Ілка Паананенам і Міка Кадысояй, якія раней працавалі ў мабільнай гульнявой кампаніі Sumea. Кадысоя быў адным з заснавальнікаў Sumea ў 1999 годзе, Ілка Паананен быў прыняты на працу ў якасці генеральнага дырэктара кампаніі ў 2000 годзе. У 2004 годзе Sumea набыла кампанія American Digital Chocolate, размясціўшы ў Фінляндыі сваю еўрапейскую штаб-кватэру. Паананен стаў кіраўніком амерыканскай кампаніі ў Еўропе, Кадысоя захаваў пасаду крэатыўнага дырэктара. У 2010 годзе абодва пакінулі кампанію.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Supercell#CITEREFLappalainen2015|title=Supercell — Википедия|website=ru.wikipedia.org|access-date=2024-11-13}}</ref> Паананен спачатку працаваў у фінансавай кампаніі Lifeline Ventures, але затым вырашыў стаць прадпрымальнікам. У 2010 годзе ён, Кадысоя, Петры Стурман, Ласі Лепінен (галоўны праграміст у Sumea і Digital Chocolate), Віса Форстэн і Ніка Дэрам заснавалі ў Нііццюкумпу, раёне горада Эспоа, сваю гульнявую кампанію, у якой кіраўнікі не павінны былі ўмешвацца ў працу распрацоўнікаў. Кадысоя і Паананен інвеставалі ў новую кампанію 250 000 еўра са сваіх зберажэнняў, зробленых за час працы ў Sumea. Акрамя таго, ім удалося атрымаць крэдыт у памеры 400 000 еўра ад фінскага агенцтва па фінансаванні тэхналагічных інавацый Tekes. Яшчэ адным фундатарам стала Lifeline Ventures. Неўзабаве Supercell прыцягнула яшчэ 750 000 еўра ад некалькіх фундатараў, сярод якіх былі London Ventures Partner і Initial Capital. === Першыя гульні === Першай гульнёй Supercell стала MMOG Gunshine, у якую можна было гуляць у [[Facebook]] як на камп'ютары, выкарыстоўваючы [[браўзер]], так і на мабільных прыладах. Прататып гульні быў гатовы праз восем месяцаў.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/Supercell#CITEREFLappalainen2015|загаловак=Supercell|год=2024-11-11|мова=ru|выданне=Википедия}}</ref> У маі 2011 года, пасля завяршэння Gunshine, Accel Partners інвеставала 8 млн еўра ў кампанію, а яе акцыянер Кевін Комалі стаў членам савета дырэктараў Supercell.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/Supercell#CITEREFLappalainen2015|загаловак=Supercell|год=2024-11-11|мова=ru|выданне=Википедия}}</ref> На піку папулярнасці ў Gunshine гуляла прыкладна паўмільёна гульцоў. У лістападзе 2011 года Supercell адмовілася ад Gunshine па трох прычынах: гульня не магла дастаткова доўга ўтрымліваць цікавасць гульцоў, у яе было занадта цяжка гуляць, не было мабільнай версіі. Зразумеўшы, што кампанія не змагла дагнаць кампанію-лідэра Facebook-гульняў Zynga, было вырашана засяродзіцца на гульнях для [[IPad]], спыніўшы ўжо пачатую распрацоўку яшчэ адной гульні для Facebook. Змена кірунку развіцця Supercell не адштурхнула ад яе інвестараў, але Паананену прыйшлося зрабіць больш падрабязныя справаздачы аб дзейнасці кампаніі для інвестараў.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/Supercell#CITEREFLappalainen2015|загаловак=Supercell|год=2024-11-11|мова=ru|выданне=Википедия}}</ref> Кампанія адначасова распрацавала пяць гульняў. Першай была выпушчана Pets vs. Orcs. Яна аказалася не вельмі паспяховай, пасля чаго была прыпынена распрацоўка гульні Tower. У маі 2012 года святло ўбачыла гульня Hay Day, якая стала першай гульнёй Supercell, выпушчанай на міжнародным узроўні. Hay Day ўяўляла сабой сімулятар фермы, свайго роду бачанне Supercell паспяховай гульні Zynga Facebook FarmVille. Гульня была апублікаваная ў сярэдзіне лета 2012 года і адразу дабілася поспеху, з-за чаго магутнасці сервера аказалася недастаткова, каб падтрымліваць усіх гульцоў. За першыя чатыры месяцы Hay Day стала адной з самых прыбытковых гульняў у [[App Store]] у ЗША і на працягу 2,5 гадоў была адной з самых прыбытковых у свеце. == Крыніцы == {{крыніцы}} d51vsdu3j8x3kyt33jxyri4kl3sffa6 Удзельнік:Shabe 2 778693 5155470 4984388 2026-06-18T01:10:49Z Shabe 113825 выдаліць 5155470 wikitext text/x-wiki {{Хутка выдаліць|Паводле запыту ўдзельніка, у чыёй прасторы знаходзіцца старонка}} d729nuxkrkq04ns7sjs5xnf8dqj5hjh Аляксандр Сяргеевіч Агароднікаў 0 780639 5155340 4968183 2026-06-17T14:39:06Z Culamar 102133 5155340 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Агароднікаў}} {{ДД}} '''Аляксандр Сяргеевіч Агароднікаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, дыпламат. Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Узбекістан (з 2025). == Біяграфія == У 1993 годзе скончыў [[Мінскі радыётэхнічны інстытут]] па спецыяльнасці «Мікраэлектроніка і паўправадніковыя прылады». У 2007 годзе — скончыў магістратуру [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Эканоміка і кіраванне народнай гаспадаркай». З 1993 па 1996 год — інжынер-тэхнолаг, інжынер-тэхнолаг І катэгорыі завода паўправадніковых прылад імя Ф. Э. Дзяржынскага Навукова-вытворчага аб’яднання «[[Інтэграл (кампанія)|Інтэграл]]» (Мінск). З 1996 па 2010 год — праца на кіруючых пасадах у Навукова-вытворчым аб’яднанні «[[Інтэграл (кампанія)|Інтэграл]]» (у 2010 годзе аб’яднанне пераўтворана ў адкрытае акцыянернае таварыства «ІНТЭГРАЛ»): намеснік дырэктара вытворчасці сродкаў сувязі, дырэктар вытворчасці, намеснік дырэктара па маркетынгу і збыце, намеснік дырэктара па фінансах і збыце ДП «Завод Электроніка»; дырэктар УП «Інтэграл-гандаль-сэрвіс», намеснік генеральнага дырэктара НВА «Інтэграл» — намеснік дырэктара па эканоміцы і фінансах УП «Завод паўправадніковых прыбораў», намеснік генеральнага дырэктара па эканоміцы і фінансах ААТ «[[Інтэграл (кампанія)|ІНТЭГРАЛ]]». З 2010 па 2012 год — намеснік генеральнага дырэктара па развіцці і фінансах, першы намеснік генеральнага дырэктара ААТ «Кіруючая кампанія холдынгу „ГАРЫЗОНТ“». З 2013 па май 2022 года — намеснік [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністра прамысловасці Рэспублікі Беларусь]]. З мая 2022 года па студзень 2025 года — першы намеснік Міністра прамысловасці Рэспублікі Беларусь. 14 студзеня 2025 года прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Беларусі ва [[Узбекістан]]е<ref>[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-naznachyu-novyh-paslou-u-kazahstan-uzbekistan-azerbajdzhan-turtsyju-izrail-i-kubu-140669-2025/ Лукашэнка назначыў новых паслоў у Казахстан, Узбекістан, Азербайджан, Турцыю, Ізраіль і Кубу]</ref>. 11 чэрвеня 2026 года прызначаны паслом у Афганістане па сумяшчальніцтве<ref>[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-naznachyu-paslou-belarusi-u-livii-i-afganistane-158970-2026/ Лукашэнка назначыў паслоў Беларусі ў Лівіі і Афганістане]</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Паслы Беларусі ва Узбекістане}} {{DEFAULTSORT:Агароднікаў Аляксандр Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Дыпламаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ва Узбекістане]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра прамысловасці Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Афганістане]] od86y20n5g1nizgx951ipx1rr8ek1td Браян Кокс (акцёр) 0 782289 5155551 4933401 2026-06-18T08:57:22Z S-O-iMi-O-S 101593 5155551 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кокс}} {{Кінематаграфіст}} '''Браян Дэніс Кокс''' ({{lang-en|Brian Denis Cox}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі і амерыканскі {{акцёр|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|тэлебачання Вялікабрытаніі|тэатра Вялікабрытаніі|агучвання Вялікабрытаніі}}, які працаваў з Каралеўскай шэкспіраўскай трупай, дзе атрымаў прызнанне за ролю [[Кароль Лір|Караля Ліра]]. Уладальнік дзвюх [[Прэмія Лоўрэнса Аліўе|прэмій Лорэнса Аліўе]], [[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША|прэміі Гільдыі кінаакцёраў]], «[[Эмі]]», «[[Джэміні (прэмія)|Джэміні]]» і «[[Залаты глобус]]», Кокс таксама быў намінаваны на прэмію [[BAFTA]]. 31 снежня 2002 года Кокс стаў камандорам [[Ордэн Брытанскай імперыі|ордэна Брытанскай імперыі]] (CBE)<ref name=":11">{{cite news |url=https://www.express.co.uk/news/uk/456227/Scottish-independence-Yes-star-Brian-Cox-will-NOT-return-his-CBE |title=Scottish independence: 'Yes' star Brian Cox will NOT return his CBE |first=Rod |last=Mills |date=2014-01-26 |access-date=2018-11-07 |newspaper=Daily Express }}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/brian-cox-cbe-knighthood-queen-succession-a9303521.html|title= Brian Cox regrets becoming a CBE and says he would 'never' accept a knighthood|website= The Independent|date=2020-01-27|accessdate=2023-03-29}}</ref>. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1995|[[Храбрае сэрца (фільм)|Храбрае сэрца ]]|Braveheart|Аргайл Уолес}} {{УФільме|2002|[[Званок (фільм, 2002)|Званок ]]|The Ring|Рычард Морган}} {{УФільме|2002|[[Адаптацыя (фільм)|Адаптацыя ]]|Adaptation.|Роберт Мак-Кі}} {{УФільме|2010|[[РЭД]]|RED|Іван Сіманаў}} {{УФільмеНіз}} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{IMDb name|0004051}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}} {{Прэмія Лоўрэнса Аліўе ў намінацыі «Найлепшы акцёр»}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Кокс Браян}} 8br1z3xdjko43plvdk54ispn5y3g8yb Уладзімір Васілевіч Харытонаў 0 783604 5155309 5028267 2026-06-17T12:21:01Z Autumndancer 168015 /* Сям’я */ 5155309 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} {{Цёзкі2|Харытонаў}} '''Уладзімір Васільевіч Харытонаў''' ([[5 сакавіка]] [[1910]], [[Самара]], [[Расійская імперыя]] — [[17 студзеня]] [[1994]]) — беларускі [[флейтыст]], [[педагог]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[5 сакавіка]] [[1910]] года ў [[Самара|Самары]] у сям’і Васіля Васільевіча і Вольгі Мікалаеўны Харытонавых. Бацька быў спецыялістам па тканінах, чые веды былі запатрабаваныя на розных мануфактурных прадпрыемстваў [[Паволжа]], таму сям’і часта даводзілася мяняць месца жыхарства. Яны жылі ў Самары, [[Саратаў|Саратаве]], [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], пасля рэвалюцыі аселі ў [[Казань|Казані]]. У сям’і Харытонавых было чацвёра сыноў: Мікалай, Уладзімір, Аляксандр і Ігар<ref name=":1">[https://rep.bgam.by/server/api/core/bitstreams/8381e1db-677e-4e6f-89f2-ca1e878ed5e0/content СЛОВО ОБ УЧИТЕЛЕ (к 100-летию со дня рождения В. В. Харитонова)]{{Недаступная спасылка}} // [[Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] 2010' 16</ref>. Харытонавы любілі музыку, а маці і бацька часта выконвалі [[раманс]]ы. Як і старэйшы брат, Уладзімір скончыў музычную школу ў Казані<ref name=":1" />, пасля чаго працягнуў навучанне ў музычным вучылішчы<ref name=":0">[https://glinka-college.by/wp-content/uploads/Gazeta-04-2016.pdf Слово об учителе К 105-летию со дня рождения основателя современной белорусской флейтовой школы В. В. Харитонова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240512195835/https://glinka-college.by/wp-content/uploads/Gazeta-04-2016.pdf |date=12 мая 2024 }} // Музыкальный меридиан. Выпуск № 7 Апрель 2016</ref>, але пасля другога курса, у 1928 г., па радзе брата паступіў на падрыхтоўчае аддзяленне Ленінградскай кансерваторыі<ref name=":1" />. У [[1930]] годзе ён быў залічаны ў [[Ленінградская кансерваторыя|Ленінградскую кансерваторыю]], дзе спачатку займаўся пад кіраўніцтвам [[Навум Мікалаевіч Вярхоўскі|Н. М. Вярхоўскага]], а пасля яго смерці ў [[1932]] годзе — у нямецкага педагога [[Курт Пфеферле|Пфеферле]]<ref name=":0" />. Падчас навучання ў кансерваторыі Уладзімір пазнаёміўся з габаісткай [[Людміла Чурсіна|Людмілай Чурсіной]], з якой ажаніўся ў [[1935]] годзе<ref name=":0" />. У [[1936]] годзе Харытонаў скончыў кансерваторыю і быў накіраваны ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]] выкладчыкам па класе [[Флейта|флейты]]. Акрамя працы ў кансерваторыі, ён выкладаў у [[Мінскі музычны тэхнікум|Мінскім музычным тэхнікуме]] і граў у [[Сімфанічны аркестр Беларускага радыёкамітэта|сімфанічным аркестры радыёкамітэта]], які пазней стаў асновай [[Сімфанічны аркестр Беларускай філармоніі|сімфанічнага аркестра філармоніі]]. Галоўным дырыжорам аркестра на той момант быў [[Ілья Аляксандравіч Мусін|І. А. Мусін]], які высока ацэньваў майстэрства Харытонава. У [[1940]] годзе Харытонаву было прысвоена званне [[дацэнт]]а<ref name=":0" />. У чэрвені 1941 года аркестр штаба, дзе служыў Харытонаў, быў адпраўлены ў летнія лагеры, дзе яго заспела [[Вялікая Айчынная вайна]]. Праз некалькі тыдняў ён трапіў у акружэнне і апынуўся ў нямецкім палоне<ref name=":0" />. Ваеннапалонных гналі ў [[Сувалкі]] (Польшча), дзе быў буйны размеркавальны лагер па фарміраванні каманд для катаржных работ. Уладзімір Харытонаў працаваў на будаўніцтве і абслугоўванні чыгунак ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. Пазней у ліку найбольш здаровых і моцных палонных яго адправілі працаваць на вугальныя і саляныя шахты ў Германію (раён г. [[Дортмунд]]а). У сакавіку 1945 г. вязень канцлагера быў вызвалены амерыканскімі войскамі і перададзены савецкаму боку. Спецыяльны аддзел, разгледзеўшы справу, вырашыў прызваць Харытонава ў шэрагі [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. Ён служыў у 121-й брыгадзе дальнабойнай артылерыі на пасадзе дырыжора і музыканта ваеннага аркестра з красавіка па снежань 1945 г<ref name=":1" />. Пасля вяртання ў [[Ленінград]] ён зноў сустракаецца з жонкай і сынам<ref name=":0" />. === Вяртанне ў Беларусь === У маі 1947 года Харытонава запрасілі вярнуцца на працу ў [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]]. Гэта прапанову зрабіў [[Мікалай Ільіч Аладаў|М. І. Аладаў]], які таксама паведаміў, што Харытонава чакаюць у аркестры філармоніі, а для яго сям’і будзе выдзелена жыллё. У верасні 1947 года сям’я пераехала ў [[Мінск]]<ref name=":0" />. Спачатку яны жылі ў інтэрнаце па [[Цнянская вуліца (Мінск)|вул. Цнянскай]], у 1950 г. атрымалі кватэру ў па [[Вуліца Куйбышава (Мінск)|вуліцы Куйбышава]], у т.зв. «пасёлку Лютаровіча»<ref name=":1" />. Харытонаў працаваў канцэртмайстрам групы флейт [[Сімфанічны аркестр Беларускай філармоніі|сімфанічнага аркестра філармоніі]] да 1965 года<ref name=":0" />. У [[1948]] годзе з вядучых артыстаў аркестра быў створаны [[квартэт]] драўляных духавых інструментаў у складзе: У. Харытонаў ([[флейта]]), [[Ю. С. Цёмкін|Ю. Цёмкін]] ([[габой]]), [[Я. К. Лосеў|Я. Лосеў]] ([[кларнет]]), [[В. Штокалаў]] ([[фагот]])<ref name=":0" />. Харытонаў быў адным з самых таленавітых педагогаў-флейтыстаў. Асноўным прынцыпам яго працы была ідэя: «Галоўнае — прыгожы гук, тэхніку можна выпрацаваць». Ён надаваў вялікую ўвагу развіццю індывідуальных якасцяў кожнага вучня, бо лічыў, што музыканты не павінны быць безаблічнымі. Сярод яго самых вядомых вучняў: [[Анатоль Іосіфавіч Каландзёнак|А. І. Каландзёнак]], [[Сцяпан Уладзіміравіч Сізко|С. У. Сізко]], [[З. І. Шупеня]], [[Генрых Якаўлевіч Гедыльтэр|Г. Я. Гедыльтэр]]<ref name=":0" />. Памёр 17 студзеня 1994 года<ref name=":1" />. == Сям’я == У шлюбе з габаісткай Людмілай Чурсіной меў сыноў Уладзіміра (нар. 29 чэрвеня 1941) і Сяргея (нар. 1947). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харытонаў Уладзімір Васілевіч}} [[Катэгорыя:Флейтысты Беларусі]] dr20c3ial7c76qhpi61iybdo6oq7idl 5155310 5155309 2026-06-17T12:21:32Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5155310 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} {{Цёзкі2|Харытонаў}} '''Уладзімір Васільевіч Харытонаў''' ([[5 сакавіка]] [[1910]], [[Самара]], [[Расійская імперыя]] — [[17 студзеня]] [[1994]]) — беларускі [[флейтыст]], [[педагог]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[5 сакавіка]] [[1910]] года ў [[Самара|Самары]] у сям’і Васіля Васільевіча і Вольгі Мікалаеўны Харытонавых. Бацька быў спецыялістам па тканінах, чые веды былі запатрабаваныя на розных мануфактурных прадпрыемстваў [[Паволжа]], таму сям’і часта даводзілася мяняць месца жыхарства. Яны жылі ў Самары, [[Саратаў|Саратаве]], [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], пасля рэвалюцыі аселі ў [[Казань|Казані]]. У сям’і Харытонавых было чацвёра сыноў: Мікалай, Уладзімір, Аляксандр і Ігар<ref name=":1">[https://rep.bgam.by/server/api/core/bitstreams/8381e1db-677e-4e6f-89f2-ca1e878ed5e0/content СЛОВО ОБ УЧИТЕЛЕ (к 100-летию со дня рождения В. В. Харитонова)]{{Недаступная спасылка}} // [[Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] 2010' 16</ref>. Харытонавы любілі музыку, а маці і бацька часта выконвалі [[раманс]]ы. Як і старэйшы брат, Уладзімір скончыў музычную школу ў Казані<ref name=":1" />, пасля чаго працягнуў навучанне ў музычным вучылішчы<ref name=":0">[https://glinka-college.by/wp-content/uploads/Gazeta-04-2016.pdf Слово об учителе К 105-летию со дня рождения основателя современной белорусской флейтовой школы В. В. Харитонова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240512195835/https://glinka-college.by/wp-content/uploads/Gazeta-04-2016.pdf |date=12 мая 2024 }} // Музыкальный меридиан. Выпуск № 7 Апрель 2016</ref>, але пасля другога курса, у 1928 г., па радзе брата паступіў на падрыхтоўчае аддзяленне Ленінградскай кансерваторыі<ref name=":1" />. У [[1930]] годзе ён быў залічаны ў [[Ленінградская кансерваторыя|Ленінградскую кансерваторыю]], дзе спачатку займаўся пад кіраўніцтвам [[Навум Мікалаевіч Вярхоўскі|Н. М. Вярхоўскага]], а пасля яго смерці ў [[1932]] годзе — у нямецкага педагога [[Курт Пфеферле|Пфеферле]]<ref name=":0" />. Падчас навучання ў кансерваторыі Уладзімір пазнаёміўся з габаісткай Людмілай Чурсіной, з якой ажаніўся ў [[1935]] годзе<ref name=":0" />. У [[1936]] годзе Харытонаў скончыў кансерваторыю і быў накіраваны ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]] выкладчыкам па класе [[Флейта|флейты]]. Акрамя працы ў кансерваторыі, ён выкладаў у [[Мінскі музычны тэхнікум|Мінскім музычным тэхнікуме]] і граў у [[Сімфанічны аркестр Беларускага радыёкамітэта|сімфанічным аркестры радыёкамітэта]], які пазней стаў асновай [[Сімфанічны аркестр Беларускай філармоніі|сімфанічнага аркестра філармоніі]]. Галоўным дырыжорам аркестра на той момант быў [[Ілья Аляксандравіч Мусін|І. А. Мусін]], які высока ацэньваў майстэрства Харытонава. У [[1940]] годзе Харытонаву было прысвоена званне [[дацэнт]]а<ref name=":0" />. У чэрвені 1941 года аркестр штаба, дзе служыў Харытонаў, быў адпраўлены ў летнія лагеры, дзе яго заспела [[Вялікая Айчынная вайна]]. Праз некалькі тыдняў ён трапіў у акружэнне і апынуўся ў нямецкім палоне<ref name=":0" />. Ваеннапалонных гналі ў [[Сувалкі]] (Польшча), дзе быў буйны размеркавальны лагер па фарміраванні каманд для катаржных работ. Уладзімір Харытонаў працаваў на будаўніцтве і абслугоўванні чыгунак ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. Пазней у ліку найбольш здаровых і моцных палонных яго адправілі працаваць на вугальныя і саляныя шахты ў Германію (раён г. [[Дортмунд]]а). У сакавіку 1945 г. вязень канцлагера быў вызвалены амерыканскімі войскамі і перададзены савецкаму боку. Спецыяльны аддзел, разгледзеўшы справу, вырашыў прызваць Харытонава ў шэрагі [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. Ён служыў у 121-й брыгадзе дальнабойнай артылерыі на пасадзе дырыжора і музыканта ваеннага аркестра з красавіка па снежань 1945 г<ref name=":1" />. Пасля вяртання ў [[Ленінград]] ён зноў сустракаецца з жонкай і сынам<ref name=":0" />. === Вяртанне ў Беларусь === У маі 1947 года Харытонава запрасілі вярнуцца на працу ў [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]]. Гэта прапанову зрабіў [[Мікалай Ільіч Аладаў|М. І. Аладаў]], які таксама паведаміў, што Харытонава чакаюць у аркестры філармоніі, а для яго сям’і будзе выдзелена жыллё. У верасні 1947 года сям’я пераехала ў [[Мінск]]<ref name=":0" />. Спачатку яны жылі ў інтэрнаце па [[Цнянская вуліца (Мінск)|вул. Цнянскай]], у 1950 г. атрымалі кватэру ў па [[Вуліца Куйбышава (Мінск)|вуліцы Куйбышава]], у т.зв. «пасёлку Лютаровіча»<ref name=":1" />. Харытонаў працаваў канцэртмайстрам групы флейт [[Сімфанічны аркестр Беларускай філармоніі|сімфанічнага аркестра філармоніі]] да 1965 года<ref name=":0" />. У [[1948]] годзе з вядучых артыстаў аркестра быў створаны [[квартэт]] драўляных духавых інструментаў у складзе: У. Харытонаў ([[флейта]]), [[Ю. С. Цёмкін|Ю. Цёмкін]] ([[габой]]), [[Я. К. Лосеў|Я. Лосеў]] ([[кларнет]]), [[В. Штокалаў]] ([[фагот]])<ref name=":0" />. Харытонаў быў адным з самых таленавітых педагогаў-флейтыстаў. Асноўным прынцыпам яго працы была ідэя: «Галоўнае — прыгожы гук, тэхніку можна выпрацаваць». Ён надаваў вялікую ўвагу развіццю індывідуальных якасцяў кожнага вучня, бо лічыў, што музыканты не павінны быць безаблічнымі. Сярод яго самых вядомых вучняў: [[Анатоль Іосіфавіч Каландзёнак|А. І. Каландзёнак]], [[Сцяпан Уладзіміравіч Сізко|С. У. Сізко]], [[З. І. Шупеня]], [[Генрых Якаўлевіч Гедыльтэр|Г. Я. Гедыльтэр]]<ref name=":0" />. Памёр 17 студзеня 1994 года<ref name=":1" />. == Сям’я == У шлюбе з габаісткай Людмілай Чурсіной меў сыноў Уладзіміра (нар. 29 чэрвеня 1941) і Сяргея (нар. 1947). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харытонаў Уладзімір Васілевіч}} [[Катэгорыя:Флейтысты Беларусі]] 1ofu0b60ooxhsseqdsiiysr679lsxea 5155327 5155310 2026-06-17T13:29:39Z M.L.Bot 261 5155327 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} {{Цёзкі2|Харытонаў}} '''Уладзімір Васільевіч Харытонаў''' ([[5 сакавіка]] [[1910]], [[Самара]], [[Расійская імперыя]] — [[17 студзеня]] [[1994]]) — беларускі [[флейтыст]], [[педагог]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 сакавіка 1910 года ў [[Самара|Самары]] у сям’і Васіля Васільевіча і Вольгі Мікалаеўны Харытонавых. Бацька быў спецыялістам па тканінах, чые веды былі запатрабаваныя на розных мануфактурных прадпрыемстваў [[Паволжа]], таму сям’і часта даводзілася мяняць месца жыхарства. Яны жылі ў Самары, [[Саратаў|Саратаве]], [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], пасля рэвалюцыі аселі ў [[Казань|Казані]]. У сям’і Харытонавых было чацвёра сыноў: Мікалай, Уладзімір, Аляксандр і Ігар<ref name=":1">[https://rep.bgam.by/server/api/core/bitstreams/8381e1db-677e-4e6f-89f2-ca1e878ed5e0/content СЛОВО ОБ УЧИТЕЛЕ (к 100-летию со дня рождения В. В. Харитонова)]{{Недаступная спасылка}} // [[Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] 2010' 16</ref>. Харытонавы любілі музыку, а маці і бацька часта выконвалі [[раманс]]ы. Як і старэйшы брат, Уладзімір скончыў музычную школу ў Казані<ref name=":1" />, пасля чаго працягнуў навучанне ў музычным вучылішчы<ref name=":0">[https://glinka-college.by/wp-content/uploads/Gazeta-04-2016.pdf Слово об учителе К 105-летию со дня рождения основателя современной белорусской флейтовой школы В. В. Харитонова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240512195835/https://glinka-college.by/wp-content/uploads/Gazeta-04-2016.pdf |date=12 мая 2024 }} // Музыкальный меридиан. Выпуск № 7 Апрель 2016</ref>, але пасля другога курса, у 1928 г., па радзе брата паступіў на падрыхтоўчае аддзяленне Ленінградскай кансерваторыі<ref name=":1" />. У 1930 годзе залічаны ў [[Ленінградская кансерваторыя|Ленінградскую кансерваторыю]], дзе спачатку займаўся пад кіраўніцтвам [[Навум Мікалаевіч Вярхоўскі|Н. М. Вярхоўскага]], а пасля яго смерці ў 1932 годзе — у нямецкага педагога [[Курт Пфеферле|Пфеферле]]<ref name=":0" />. Падчас навучання ў кансерваторыі Уладзімір пазнаёміўся з габаісткай Людмілай Чурсіной, з якой ажаніўся ў 1935 годзе<ref name=":0" />. У 1936 годзе Харытонаў скончыў кансерваторыю і быў накіраваны ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]] выкладчыкам па класе [[Флейта|флейты]]. Акрамя працы ў кансерваторыі, ён выкладаў у [[Мінскі музычны тэхнікум|Мінскім музычным тэхнікуме]] і граў у [[Сімфанічны аркестр Беларускага радыёкамітэта|сімфанічным аркестры радыёкамітэта]], які пазней стаў асновай [[Сімфанічны аркестр Беларускай філармоніі|сімфанічнага аркестра філармоніі]]. Галоўным дырыжорам аркестра на той момант быў [[Ілья Аляксандравіч Мусін|І. А. Мусін]], які высока ацэньваў майстэрства Харытонава. У 1940 годзе Харытонаву было прысвоена званне [[дацэнт]]а<ref name=":0" />. У чэрвені 1941 года аркестр штаба, дзе служыў Харытонаў, быў адпраўлены ў летнія лагеры, дзе яго заспела [[Вялікая Айчынная вайна]]. Праз некалькі тыдняў ён трапіў у акружэнне і апынуўся ў нямецкім палоне<ref name=":0" />. Ваеннапалонных гналі ў [[Сувалкі]] (Польшча), дзе быў буйны размеркавальны лагер па фарміраванні каманд для катаржных работ. Уладзімір Харытонаў працаваў на будаўніцтве і абслугоўванні чыгунак ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. Пазней у ліку найбольш здаровых і моцных палонных яго адправілі працаваць на вугальныя і саляныя шахты ў Германію (раён г. [[Дортмунд]]а). У сакавіку 1945 года вязень канцлагера вызвалены амерыканскімі войскамі і перададзены савецкаму боку. Спецыяльны аддзел, разгледзеўшы справу, вырашыў прызваць Харытонава ў шэрагі [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. Ён служыў у 121-й брыгадзе дальнабойнай артылерыі на пасадзе дырыжора і музыканта ваеннага аркестра з красавіка да снежаня 1945 года<ref name=":1" />. Пасля вяртання ў [[Ленінград]] зноў сустракаецца з жонкай і сынам<ref name=":0" />. === Вяртанне ў Беларусь === У маі 1947 года Харытонава запрасілі вярнуцца на працу ў [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]]. Гэта прапанову зрабіў [[Мікалай Ільіч Аладаў|М. І. Аладаў]], які таксама паведаміў, што Харытонава чакаюць у аркестры філармоніі, а для яго сям’і будзе выдзелена жыллё. У верасні 1947 года сям’я пераехала ў [[Мінск]]<ref name=":0" />. Спачатку яны жылі ў інтэрнаце па [[Цнянская вуліца (Мінск)|вул. Цнянскай]], у 1950 г. атрымалі кватэру ў па [[Вуліца Куйбышава (Мінск)|вуліцы Куйбышава]], у т.зв. «пасёлку Лютаровіча»<ref name=":1" />. Харытонаў працаваў канцэртмайстрам групы флейт [[Сімфанічны аркестр Беларускай філармоніі|сімфанічнага аркестра філармоніі]] да 1965 года<ref name=":0" />. У 1948 годзе з вядучых артыстаў аркестра быў створаны [[квартэт]] драўляных духавых інструментаў у складзе: У. Харытонаў ([[флейта]]), [[Ю. С. Цёмкін|Ю. Цёмкін]] ([[габой]]), [[Я. К. Лосеў|Я. Лосеў]] ([[кларнет]]), [[В. Штокалаў]] ([[фагот]])<ref name=":0" />. Харытонаў быў адным з самых таленавітых педагогаў-флейтыстаў. Асноўным прынцыпам яго працы была ідэя: «Галоўнае — прыгожы гук, тэхніку можна выпрацаваць». Ён надаваў вялікую ўвагу развіццю індывідуальных якасцяў кожнага вучня, бо лічыў, што музыканты не павінны быць безаблічнымі. Сярод яго самых вядомых вучняў: [[Анатоль Іосіфавіч Каландзёнак|А. І. Каландзёнак]], [[Сцяпан Уладзіміравіч Сізко|С. У. Сізко]], [[З. І. Шупеня]], [[Генрых Якаўлевіч Гедыльтэр|Г. Я. Гедыльтэр]]<ref name=":0" />. Памёр 17 студзеня 1994 года<ref name=":1" />. == Сям’я == У шлюбе з габаісткай Людмілай Чурсіной меў сыноў Уладзіміра (нар. 29 чэрвеня 1941) і Сяргея (нар. 1947). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харытонаў Уладзімір Васілевіч}} [[Катэгорыя:Флейтысты Беларусі]] p1yvq6pc6s4rtdl8c8flw2enz80evps Алег Анатолевіч Аднарожанка 0 784141 5155431 4959148 2026-06-17T19:45:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155431 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Алег Анатолевіч Аднарожанка''' ({{lang-uk|Олег Анатолійович Однороженко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — украінскі [[гісторык]] і грамадскі дзеяч, доктар гістарычных навук, старшы навуковы супрацоўнік [[Інстытут украінскай археаграфіі і крыніцазнаўства імя М. С. Грушэўскага НАН Украіны|Інстытута ўкраінскай археаграфіі і крыніцазнаўства імя М. С. Грушэўскага]] [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|НАН Украіны]]<ref name="УТК. 05.2012.">{{Cite web|url=http://uktk.org/mtu/|title=Український традиціоналістичний клуб. Монархія та Україна.|archive-url=https://web.archive.org/web/20120615165722/http://uktk.org/mtu/|archive-date=2012-06-15|access-date=2012-07-26}}</ref>, былы<ref>{{Cite web|url=https://hromadskeradio.org/programs/rankova-hvylya/azov-stav-chastynoyu-systemy-cherez-volyu-bileckogo-oleg-odnorozhenko|title=«Азов» став частиною системи через волю Білецького, — Олег Однороженко|author=Трощинська|first=Тетяна|website=[[Громадське радіо]]|date=05 серпня 2017|publisher=|access-date=14 серпня 2017|last2=Ференс|first2=Любомир}}</ref> галоўны ідэалагічны рэферэнт грамадскай арганізацыі «Патрыёт Украіны» і «[[Сацыял-нацыянальная асамблея|Сацыял-нацыянальнай асамблеі]]»<ref name="Затримання у Києві. 5.07.2012." />, член [[Украінскае геральдычнае таварыства|Украінскага геральдычнага таварыства]]<ref name="Члени УГТ.">{{Cite web|url=http://uht.org.ua/ua/members/|title=uht.org.ua / Українське Геральдичне Товариство / Члени УГТ:|website=uht.org.ua|access-date=2025-03-07}}</ref>. Былы кіраўнік Харкаўскага аддзялення [[Усеўкраінскае аб’яднанне «Свабода»|Партыі Свабода]].<ref>{{Cite web|url=http://www.kharkiv.svoboda.org.ua/diyalnist/novyny/000942/|title=Акція на підтримку українських студентів|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235512/http://www.kharkiv.svoboda.org.ua/diyalnist/novyny/000942/|archive-date=30 грудня 2013|access-date=16 вересня 2012}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 26 снежня 1974 года<ref name=":0">{{Cite web|lang=uk|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/v0089359-06|title=Про реєстрацію кандидатів у народні депутати України, включених до виборчого списку Всеукраїнського об'єднання "Свобода"|website=Офіційний вебпортал парламенту України|access-date=2025-03-07}}</ref> ў Харкаве, Украіна. У 1992 годзе скончыў сярэднюю школу № 54. У 1992 годзе паступіў у [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна]] на геолага-геаграфічны факультэт. У 1994 годзе паступіў на гістарычны факультэт для атрымання другой вышэйшай адукацыі. У 1999 годзе паступае ў аспірантуру Харкаўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя В. Н. Каразіна<ref name="Автореф. канд. дисер 2003.">Однороженко О.&nbsp;А.&nbsp;Державна і земельна геральдика і сфрагістика Війська Запорізького: Автореф. дис. … канд.іст. наук.&nbsp;— Харків, 2003.&nbsp;— C. 2.</ref>. У 2003 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю «Дзяржаўная і зямельная геральдыка і сфрагістыка Войска Запарожскага» (навуковы кіраўнік — [[Уладзімір Васілевіч Краўчанка|Уладзімір Краўчанка]])<ref name="Автореф. канд. дисер 2003." />. Станам на 2004 год Алег Аднарожанка быў старшым выкладчыкам кафедры гісторыі Украіны гістарычнага факультэта [[Сумскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. С. Макаранкі|Сумскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя А.&nbsp;С.&nbsp;Макаранкі]]<ref>[http://keui.files.wordpress.com/2010/12/19_pro_avtoriv.pdf Схід-Захід: Історико-культурологічний збірник.&nbsp;— Випуск 6.&nbsp;— Харків-Київ: Критика, 2004.&nbsp;— C. 254.]</ref>. Падчас [[Парламенцкія выбары ва Украіне (2006)|парламенцкіх выбараў 2006 года ва Украіне]] быў кандыдатам у [[Народны дэпутат Украіны|народныя дэпутаты Украіны]] ад [[Усеўкраінскае аб’яднанне «Свабода»|партыі «Свабода»]] (№ 24 у спісе), будучы тым часам сябрам гэтай партыі і дактарантам [[Інстытут украінскай археаграфіі і крыніцазнаўства імя М. С. Грушэўскага НАН Украіны|Інстытута ўкраінскай археаграфіі і крыніцазнаўства імя М. С. Грушэўскага]] [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|НАН Украіны]]<ref name=":0" />. У 2009 годзе паспяхова абараніў доктарскую дысертацыю «Украінская радавая геральдыка сярэднявечча і ранняга Новага часу (XIV—XVIII ст.)» (навуковы кансультант&nbsp;— [[Юрый Андрэевіч Мыцык|Юрый Мыцык]])<ref>{{Cite web|url=http://lawdiss.org.ua/2011-01-15-11-45-49.html?page=shop.product_details&flypage=flypage.tpl&product_id=2090528&category_id=9070006|title=Однороженко О. А. Українська родова геральдика доби середньовіччя та раннього модерну (XIV—XVIII ст.): Автореф. дисс. … докт. іст. наук. — К., 2009. — С. 2.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529084915/http://lawdiss.org.ua/2011-01-15-11-45-49.html?page=shop.product_details&flypage=flypage.tpl&product_id=2090528&category_id=9070006|archive-date=2014-05-29|access-date=2012-07-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mytsyk.com/naukove-kerivnitstvo-doktorantami-i-aspirantami/|title=Юрій Мицик. Наукове керівництво докторантами і аспірантами.|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008114742/http://mytsyk.com/naukove-kerivnitstvo-doktorantami-i-aspirantami/|archive-date=2011-10-08|access-date=2012-07-27}}</ref>. З 2010 года — старшы навуковы супрацоўнік Інстытута ўкраінскай археаграфіі і крыніцазнаўства імя М.&nbsp;С.&nbsp;Грушэўскага НАН Украіны<ref name="УТК. 05.2012."/><ref name="Стипендія ВРУ. 2010.">{{Cite web|lang=uk|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1848-VI|title=Про призначення у 2010 році іменних стипендій Верховної Ради України для найталановитіших молодих учених|website=Офіційний вебпортал парламенту України|access-date=2025-03-07}}</ref>. Таксама быў стыпендыятам фонду «Kasa&nbsp;im.&nbsp;Józefa Mianowskiego» і тры месяцы правёў у Інстытуце гісторыі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]<ref name="Михайліченко М. 25.07.2012.">{{Cite web|url=http://ww25.history.sumynews.com/news/item/532-politichni-represiji-v-ukrajini-kharkivska-sprava-olega-odnorozhenka.html?subid1=20250308-0341-225f-a11b-866572332d0e|title=Політичні репресії в Україні: Харківська Справа Олега Однороженка|author=Михайліченко М.|website=ww25.history.sumynews.com|access-date=2025-03-07|archive-date=10 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250410200942/http://ww25.history.sumynews.com/news/item/532-politichni-represiji-v-ukrajini-kharkivska-sprava-olega-odnorozhenka.html?subid1=20250308-0341-225f-a11b-866572332d0e|url-status=dead}}</ref>. == Грамадская дзейнасць == Алег Аднарожанка — членам [[Украінскага геральдычнага таварыства]]<ref name="Члени УГТ." />. Станам на 2009 год быў ідэалагічным рэферэнтам Харкаўскай абласной арганізацыі «Патрыёт Украіны»<ref name="Побиття О. Корнева 2009">[http://www.sq.com.ua/rus/news/politika/23.06.2009/predsedatel_organizacii_nadiya_naciyi_utverzhdaet_chto_ego_izbili_chleny_organizacii_patriot/predsedatel_organizacii_nadiya_naciyi_utverzhdaet_chto_ego_izbili_chleny_organizacii_patriot/ Войницкий А. Председатель организации «Надія нації» утверждает, что его избили члены организации «Патриот Украины». Возбуждено уголовное дело (дополнено).] ''Status quo.'' 22.06.2009. {{Ref-ru}}</ref>, а ў 2011—2012 гадах — ідэалагічным дарадцам грамадскай арганізацыі «Патрыёт Украіны»<ref name="Затримання у Києві. 5.07.2012.">[http://www.sq.com.ua/ukr/news/suspilstvo/06.07.2012/u_kievi_zatrimanij_ideologichnij_referent_patriota_ukrayini_o_odnorozhenko/ Войницький А. Один з лідерів «Патріота України» О. Однороженко затриманий і доставлений до Харкова (доповнено).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924122851/http://www.sq.com.ua/ukr/news/suspilstvo/06.07.2012/u_kievi_zatrimanij_ideologichnij_referent_patriota_ukrayini_o_odnorozhenko/|date=24.09.2015}} ''Status quo.'' 06.07.2012.</ref><ref name="Обшук в Однороженка 2011.">[http://www.sq.com.ua/ukr/news/suspilstvo/01.09.2011/u_kvartiri_aktivista_vo_svoboda_zdijsnili_obshuk/ Войницький А. У квартирі активіста ВО «Свобода» здійснили обшук (доповнено).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304124549/http://www.sq.com.ua/ukr/news/suspilstvo/01.09.2011/u_kvartiri_aktivista_vo_svoboda_zdijsnili_obshuk/|date=04.03.2016}} ''Status quo.'' 01.09.2011.</ref>. == Крымінальная справа 2012 года == У чэрвені 2009 года Алега Аднарожанку абвінавацілі ва ўдзеле ў групавым збіцці харкаўскага грамадскага актывіста Аляксея Корнева, была пачата крымінальная справа за хуліганства<ref name="Побиття О. Корнева 2009"/>. Увечары 5 ліпеня 2012 года Алег Аднарожанка рашэннем Кіеўскага раённага суда Харкава затрыманы ў [[Кіеў|Кіеве]] як падазраваны па крымінальнай справе па здзяйсненні хуліганства і этапаваны ў Харкаў для правядзення следчых дзеянняў<ref name="Затримання у Києві. 5.07.2012." />. Аднарожанка праходзіў у крымінальнай справе па эпізодах 2009 і 2011 гадоў<ref name="Суд 9.07.2012.2">[http://www.sq.com.ua/ukr/news/suspilstvo/09.07.2012/odnomu_z_lideriv_patriota_ukrayini_o_odnorozhenku_prodovzhili_aresht/ Войницький А. Одному з лідерів «Патріота України» О. Однороженку продовжили арешт.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004215722/http://www.sq.com.ua/ukr/news/suspilstvo/09.07.2012/odnomu_z_lideriv_patriota_ukrayini_o_odnorozhenku_prodovzhili_aresht/|date=04.10.2013}} ''Status quo.'' 09.07.2012.</ref>. 9 ліпеня 2012 года суд працягнуў яму арышт на 10 сутак<ref name="Суд 9.07.2012.2" /><ref>[http://varta.kharkov.ua/novini/kharkiv/1089422.html Титаренко Ж. Суд продовжив термін утримування під вартою ідеологічного референта Всеукраїнської громадської організації «Патріот України» Олега Однороженка.] ''Справжня варта.'' 09.07.2012.</ref>. 16 ліпеня 2012 года Кіеўскі раённы суд Харкава працягнуў тэрмін утрымання пад вартай Аднарожанкі на 2 месяцы<ref>[http://www.sq.com.ua/ukr/news/suspilstvo/17.07.2012/sud_prodovzhiv_aresht_odnogo_z_lideriv_patriota_ukrayini_o_odnorozhenka_do_dvoh_misyaciv/ Войницький А. Суд продовжив арешт одного з лідерів «Патріота України» О. Однороженка до двох місяців.] ''Status quo.'' 17.07.2012.</ref>. 23 ліпеня 2012 года Апеляцыйны суд Харкаўскай вобласці, нягледзячы на хадайніцтва пра ўзяцце на парукі або пад залог 8 народных дэпутатаў Украіны, супрацоўнікаў [[Інстытут украінскай археаграфіі і крыніцазнаўства імя М. С. Грушэўскага НАН Украіны|Інстытута ўкраінскай археаграфіі і крыніцазнаўства імя М.&nbsp;С.&nbsp;Грушэўскага]], [[Усеукраінскае таварыства «Просвіта» імя Тараса Шаўчэнкі|Усеўкраінскае таварыства «Просвіта» імя Тараса Шаўчэнкі]], калег з Інстытута гісторыі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] пакінуў у сіле рашэнне пра працяг яго ўтрымання пад вартай на 2 месяцы<ref name="Михайліченко М. 25.07.2012."/><ref>[http://sna.in.ua/archives/14671 Соціал-Національна Асамблея. Трагікомічний суд у Харкові над Олегом Однороженком (подробиці перебігу суду).]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://varta.kharkov.ua/novini/kharkiv/1089592.html Титаренко Ж. Апеляційний суд продовжив термін утримування під вартою лідера організації «Патріот України» Олега Однороженка] ''Справжня варта.'' 26.07.2012.</ref>. 1 лістапада 2012 года Дзяржынскім раённым судом Харкава Алег Аднарожанка быў адпушчаны па парукі [[Народны дэпутат Украіны|народных дэпутаты Украіны]] [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій|Андрэя Парубія]] і [[Яраслаў Міхайлавіч Кэндзёр|Яраслава Кэндзёра]]<ref>[http://www.sq.com.ua/ukr/news/vlada/01.11.2012/cud_vidpustiv_na_poruki_kerivnikiv_patriota_ukrayini_odnorozhenka_i_kravchuna/ Войницький А. Суд відпустив на поруки керівників «Патріота України» Однороженка і Кравчуна.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140529052706/http://www.sq.com.ua/ukr/news/vlada/01.11.2012/cud_vidpustiv_na_poruki_kerivnikiv_patriota_ukrayini_odnorozhenka_i_kravchuna/|date=29.05.2014}} ''Status quo.'' 01.11.2012.</ref>. [[Файл:Oleh_Odnoroshenko_with_«Azov»_volunteers.jpg|міні|200x200пкс| Алег Аднарожанка з байцамі батальёна «Азоў».]] 23 снежня 2013 года зменена мера стрымання на ўтрыманне ў СІЗА<ref>''Северин Наливайко''. [http://gazeta.ua/articles/politics/_v-harkovi-zaareshtuvali-ideologa-nacionalistichnoji-organizaciji/533653 В Харкові заарештували ідеолога націоналістичної організації.] ''Gazeta.ua''. 23.12.2013.</ref>. 24 лютага 2014 года Вярхоўная Рада прыняла пастанову № 4202 «Пра вызваленне палітвязняў». У адпаведнасці з гэтай пастановай Алег Аднарожанка быў вызвалены 25 лютага<ref>[http://www.theinsider.ua/politics/530c9cdedcf3b/ Прокуратура вже випустила на волю п’ятьох політв’язнів] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141006082725/http://www.theinsider.ua/politics/530c9cdedcf3b/|date=2014-10-06}}, ''Insider'', 25 лютого 2014.</ref>. Пасля вызвалення прымаў актыўны ўдзел у развіцці [[Брыгада «Азоў»|добраахвотніцкага батальёна МУС Украіны «Азоў»]], стаў намеснікам камандзіра батальёна [[Андрэй Яўгенавіч Білецкі|Андрэя Білецкага]] па выхаваўчай рабоце з асабовым складам. == Узнагароды == * [[Імянныя стыпендыі Вярхоўнай Рады Украіны для найталенавіцейшых маладых навукоўцаў|Імянная стыпендыя Вярхоўнай Рады Украіны для найбольш таленавітых маладых навукоўцаў]] (2010)<ref name="Стипендія ВРУ. 2010.2">[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/1848-VI Постанова Верховної Ради України №&nbsp;1848-VI від 2 лютого 2010 року «Про призначення у 2010 році іменних стипендій Верховної Ради України для найталановитіших молодих учених»]</ref>. == Працы == * Однороженко О. А. Територіальна геральдика Слобідської України козацької доби (2-а половина XVII&nbsp;— середина XVIII&nbsp;ст.).&nbsp;— Харків: ХНУ імені В.&nbsp;Н.&nbsp;Каразіна, 2002.&nbsp;— 72 с.&nbsp;— (Джерелознавчі зошити; Зошит 1).&nbsp;— ISBN 966-623-089-5. * Однороженко О.&nbsp;А.&nbsp;Українські державні, земельні та міські печатки козацької доби (кінець XVI—XVIII&nbsp;ст.).&nbsp;— Харків: ХНУ імені В.&nbsp;Н.&nbsp;Каразіна, 2003.&nbsp;— 220 с.&nbsp;— ISBN 966-7409-37-6. * Алфьоров О., Однороженко О. Українські особові печатки XV—XVII&nbsp;ст. за матеріалами київських архівосховищ.&nbsp;— Харків: Просвіта, 2008.&nbsp;— 199 с.&nbsp;— ISBN 966-7409-51-X. * Однороженко О.&nbsp;А.&nbsp;Князівська геральдика Волині середини XIV—XVIII&nbsp;ст.&nbsp;— Харків: Просвіта, 2008.&nbsp;— 180 с.&nbsp;— ISBN 966-7409-49-X. * Однороженко О.&nbsp;А.&nbsp;Гербовник Вацлава Руліковського: Геральдичні виписи.&nbsp;— Харків: Просвіта, 2008.&nbsp;— 96 с. ISBN 966-7409-48-X. * Однороженко О.&nbsp;А.&nbsp;Родова геральдика Русо-Влахії (Молдавського господарства) кінця XIV&nbsp;— XVI&nbsp;ст.&nbsp;— Харків: Просвіта, 2008.&nbsp;— 155 с.&nbsp;— ISBN 966-7409-51-1. * Однороженко О.&nbsp;А.&nbsp;Родова геральдика Руського королівства та Руських земель Корони Польської XIV—XVI&nbsp;ст.&nbsp;— Харків: Харк. обл. об-ня Всеукр. т-ва «Просвіта» , 2009.&nbsp;— 311 с. : іл.&nbsp;— (Monumenta ruthensae heraldica; vol. 1).&nbsp;— ISBN 966-7409-52-X. * Однороженко О.&nbsp;А.&nbsp;Руські королівські, господарські та князівські печатки ХІІІ&nbsp;— XVI&nbsp;ст.&nbsp;— Харків: Просвіта, 2009.&nbsp;— 319 с.&nbsp;— ISBN 966-7409-21-X. * Однороженко О.&nbsp;А.&nbsp;Козацька територіальна геральдика кінця XVI&nbsp;— XVIII&nbsp;ст.&nbsp;— Харків, 2009.&nbsp;— 415 с.&nbsp;— (Monumenta rutheniae heraldica; vol. 3).&nbsp;— ISBN 966-7409-20-1. * Однороженко О.&nbsp;А.&nbsp;Українська (руська) еліта доби Середньовіччя і раннього Модерну: структура та влада.&nbsp;— К.: Темпора, 2011.&nbsp;— 421 с.&nbsp;— ISBN 978-617-569-025-3. * Однороженко О. Де, коли й чому виникли герби? Вступ до візантійської геральдики Х—ХІІст./ Олег Однороженко; худож.-оформлювач М.Мен-дор.&nbsp;— Харків: Фоліо, 2022.&nbsp;— 314 с.: іл. * Однороженко О. Геральдика середньовічної Руси (України): у 3-х т. Т. I: Генеза руської геральдики Х—ХІІст./ Олег Однороженко; худож.-оформлювач М.Мен-дор.&nbsp;— Харків: Фоліо, 2022.&nbsp;— 718 с.: іл. == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Аднарожанка Алег}} [[Катэгорыя:Украінскія нацыяналісты]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Украіны]] 5gbq9oyztj6gv637hr5ha26vczgj2sx Euro NCAP 0 786028 5155381 4970479 2026-06-17T16:47:06Z Pryhoža 169928 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 5155381 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Euro NCAP''' ({{lang-en|European New Car Assessment Programme}}, Еўрапейская праграма ацэнкі новых аўтамабіляў) — [[Міжнародная арганізацыя|еўрапейская арганізацыя]], якая займаецца ацэнкай бяспекі аўтамабіляў. Створана ў 1996 годзе, першыя вынікі даследванняў былі апублікаваныя ў 1997 годзе.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.euroncap.com:443/en/about-euro-ncap/timeline/|title=Timeline {{!}} Euro NCAP|website=www.euroncap.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200601064333/https://www.euroncap.com/en/about-euro-ncap/timeline/|archive-date=1 June 2020|access-date=9 October 2019|url-status=dead}}</ref> Лозунг арганізацыі — «За бяспечныя аўтамабілі». Euro NCAP публікуе справаздачы аб бяспецы новых аўтамабіляў і прысвойвае рэйтынгі па выніках сутыкненняў аўтамабіляў у розных краш-тэстах, уключаючы пярэднія і бакавыя ўдары, сутыкненні з пешаходамі і ўдары аб столб. Тэставанне з’яўляецца добраахвотным, мадэлі аўтамабіляў для тэстаў выбіраюцца Euro NCAP незалежна або фінансуюцца вытворцамі. == Гісторыя і дзейнасць == Да ўвядзення сістэмы Euro NCAP пакупнікі мелі няшмат інфармацыі аб бяспецы аўтамабіляў. Напрыклад, у Вялікабрытаніі патрабаваўся толькі франтальны краш-тэст на хуткасці 48 км/г.<ref name="auto2">{{Cite web|url=https://www.theaa.com/about-us/newsroom/20-years-of-euro-ncap|title=20 Years Of Euro Ncap {{!}} AA|website=www.theaa.com|access-date=2020-05-28}}</ref> У чэрвені 1994 года Дэпартамент транспарту Вялікабрытаніі зацвердзіў уласную праграму ацэнкі новых аўтамабіляў. У 1995 годзе [[Еўрапейская камісія]] правяла абмеркаванне магчымасці развіцця такой праграмы для еўрапейскіх пакупнікоў. У 1996 годзе да праграмы далучыліся Шведская дарожная адміністрацыя, [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя]] і Міжнародная арганізацыя спажывецкіх даследаванняў і выпрабаванняў (ICRT). Першае паседжанне Euro NCAP адбылося ў снежні 1996 года. Першыя рэйтынгі Euro NCAP былі апублікаваны ў лютым 1997 года. Колькасць удзельнікаў арганізацыі паступова павялічвалася, да арганізацыі далучыліся Агульны нямецкі аўтамабільны клуб (ADAC), Федэральнае міністэрства транспарту Германіі, Міністэрства інфраструктуры і воднай гаспадаркі Нідэрландаў і іншыя дзяржаўныя і [[Грамадская арганізацыя|грамадскія арганізацыі]]. Ад пачатку сваёй дзейнасці Euro NCAP пратэставала больш за 1800 новых аўтамабіляў і апублікавала больш за 600 рэйтынгаў.<ref name="auto2" /> У выніку даследаванняў арганізацыі аўтамабілі еўрапейскіх вытворцаў сталі значна больш бяспечнымі. Вынікі выпрабаванняў публікуюцца ў аўтамабільных часопісах і моцна ўплываюць на спажывецкі попыт. Так, адным з прыкладаў гэтага ўплыву з’яўляецца [[Rover 100]], які пасля атрымання адной зоркі падчас тэстаў у 1997 годзе прадаваўся настолькі дрэнна, што неўзабаве быў зняты з вытворчасці.<ref name="racfoundation.org">{{Cite web|url=http://www.racfoundation.org/index.php?option=com_content&task=view&id=327&Itemid=0|title=Ten Years of Crashing New Cars|website=racfoundation.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20070711191346/http://www.racfoundation.org/index.php?option=com_content&task=view&id=327&Itemid=0|archive-date=11 July 2007|access-date=26 January 2008|url-status=dead}}</ref> Капот і фары [[Mini]] у 2007 годзе былі зменены ў адпаведнасці з апошнімі патрабаваннямі бяспекі пешаходаў.<ref name="edmunds.com">{{Cite web|url=http://www.edmunds.com/insideline/do/Features/articleId=116748|title=Exclusive first drive of the refreshed British small car|website=edmunds.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070921010439/http://www.edmunds.com/insideline/do/Features/articleId%3D116748|archive-date=21 September 2007|access-date=26 January 2008|url-status=dead}}</ref> У 2017 годзе Euro NCAP пратэставала Rover 100 1997 года выпуску і [[Honda Jazz]] 2017 года выпуску ў аднолькавых умовах франтальнага ўдару, каб прадэманстраваць, наколькі больш бяспечнымі сталі аўтамабілі ў Еўропе за 20 год дзейнасці арганізацыі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.euroncap.com:443/en/about-euro-ncap/timeline/euro-ncap-20th-anniversary/|title=Euro NCAP Timeline - Euro NCAP 20th Anniversary {{!}} Euro NCAP|website=www.euroncap.com|access-date=2020-05-28}}</ref> == Рэйтынгі == Рэйтынгі Euro NCAP складаюцца з працэнтных балаў у тэстах для дарослых пасажыраў, дзяцей, уразлівых удзельнікаў дарожнага руху і асістэнтаў бяспекі, якія ствараюць агульны рэйтынг у зорках, дзе 5 зорак — лепшы рэйтынг, а 0 — горшы. * '''5 зорак''': выдатная абарона падчас аварый, добрыя тэхналогіі прадухілення аварый * '''4 зоркі''': добрая абарона падчас аварый, можа прысутнічаць дадатковая тэхналогія прадухілення аварый * '''3 зоркі''': сярэдняя абарона пасажыраў падчас аварый, не заўсёды прысутнічаюць тэхналогіі прадухілення аварый * '''2 зоркі''': намінальная абарона ад аварый, няма тэхналогій прадухілення аварый * '''1 зорка''': мінімальная абарона ад аварый, няма тэхналогій прадухілення аварый * '''0 зорак''': аўтамабіль адпавядае тыпавым стандартам, таму можа быць легальна прададзены, аднак не мае сучасных тэхналогій бяспекі Некаторыя аўтамабілі маюць падвойныя рэйтынгі: ніжэйшы — для аўтамабіля са стандартным абсталяваннем, а вышэйшы — для аўтамабіля, які абсталяваны дадатковымі опцыямі бяспекі.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.euroncap.com:443/en/about-euro-ncap/how-to-read-the-stars/|title=How To Read The Stars {{!}} Euro NCAP|website=www.euroncap.com|access-date=2020-06-02}}</ref> == Удзельнікі == Станам на 2025 год арганізацыя мае 16 удзельнікаў:<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.euroncap.com:443/en/about-euro-ncap/members-and-test-facilities/|title=Euro NCAP - Members and Test Facilities|publisher=Euro NCAP|access-date=2025-04-06}}</ref> * Агульны нямецкі аўтамабільны клуб (ADAC) * Федэральнае міністэрства транспарту і лічбавай інфраструктуры Германіі * Дэпартамент транспарту Вялікабрытаніі * Міністэрства інфраструктуры і воднай гаспадаркі Нідэрландаў * Міністэрства эканомікі Люксембурга * Урад Каталоніі * Міжнародная арганізацыя спажывецкіх даследаванняў і выпрабаванняў (ICRT) * [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя]] * Шведская адміністрацыя транспарту * Thatcham Research * Міністэрства экалагічнага пераходу Францыі * Аўтамабільны клуб Італіі * DEKRA * Страхавы інстытут даследавання выпадкаў (UDV) * Федэральнае міністэрства аховы клімату, навакольнага асяроддзя, энергетыкі, мабільнасці, інавацый і тэхналогій (BMK) * Адміністрацыя грамадскіх дарог Нарвегіі == Крыніцы == {{крыніцы}} == Знешнія спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.euroncap.com|Euro NCAP}} * [https://www.safetywissen.com/#/object/B10/B10.l6b734610rk0s9gdr2961050z73qxj63470278650/safetywissen/ European New Car Assessment Programme] [[Катэгорыя:Міжнародныя недзяржаўныя арганізацыі]] kcviuiyxybfifvl75kb1ov5srenfcde Удзельнік:Shabe/Бруднапіс 2 787403 5155593 4988542 2026-06-18T10:11:02Z Shabe 113825 выдаліць 5155593 wikitext text/x-wiki {{Хутка выдаліць|Паводле запыту ўдзельніка, у чыёй прасторы знаходзіцца старонка}} d729nuxkrkq04ns7sjs5xnf8dqj5hjh Яўген Юліянавіч Сабалеўскі 0 791274 5155345 5143811 2026-06-17T14:50:01Z Culamar 102133 5155345 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Сабалеўскі}} '''Яўген Юліянавіч Сабалеўскі''' — беларускі [[дыпламат]]. [[Кандыдат эканамічных навук]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Мінск]]у. У 1998 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «Эканоміка і гандаль», у 2001 годзе — аспірантуру. У 2003 годзе атрымаў адукацыю на факультэце перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|Мінскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўніверсітэта]]. [[Кандыдат эканамічных навук]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://egypt.mfa.gov.by/ru/embassy/ambassador/|title=Посол - Посольство Республики Беларусь в Арабской Республике Египет|website=egypt.mfa.gov.by|access-date=2025-08-20|archive-date=6 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050135/https://egypt.mfa.gov.by/ru/embassy/ambassador/|url-status=dead}}</ref>. З 2001 па 2004 год працаваў другім сакратаром Дэпартамента Еўропы [[Міністэрства замежных спраў Беларусі]]. У 2004—2007 гадах займаў пасаду трэцяга сакратара [[пасольства Беларусі ў Бельгіі]] і [[Пастаяннае прадстаўніцтва Рэспублікі Беларусь пры Еўрапейскім саюзе|прадстаўніцтва пры Еўрапейскім саюзе]]. У 2007—2009 гадах быў першым сакратаром Дэпартамента міжнародных арганізацый МЗС<ref name=":0" />. У 2009—2013 гадах працаваў старшым саветнікам Дэпартамента знешняй палітыкі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Беларусі]], а ў 2013—2017 гадах — старшым саветнікам [[пасольства Беларусі ў Італіі]]. У 2017—2018 гадах узначальваў аддзел гандлёвых перамоў і ахоўных мер Дэпартамента знешнеэканамічнай дзейнасці МЗС<ref name=":0" />. У 2018—2025 гадах займаў пасаду намесніка начальніка Галоўнага кадравага ўпраўлення МЗС. 30 чэрвеня 2025 года прызначаны [[Пасол Беларусі ў Егіпце|Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Беларусі ў Егіпце]], Пастаянным прадстаўніком пры Лізе арабскіх дзяржаў, а таксама паслом у [[Аман|Султанат Аман]], [[Алжыр|Алжырскую Народную Дэмакратычную Рэспубліку]] па сумяшчальніцтве<ref>{{Cite web|url=https://president.gov.by/ru/events/prinatie-kadrovyh-resenij-1751277424|title=Принятие кадровых решений {{!}} Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь|website=president.gov.by|access-date=2025-08-20}}</ref><ref name=":0" />, 14 жніўня 2025 года — паслом у [[Судан|Рэспубліку Судан]] па сумяшчальніцтве<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1755177655|title=Разгляд кадравых пытанняў|website=Афіцыйны сайт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь}}</ref>. 11 чэрвеня 2026 года прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Беларусі ў Дзяржаве Лівія па сумяшчальніцтве па сумяшчальніцтве<ref>[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-naznachyu-paslou-belarusi-u-livii-i-afganistane-158970-2026/ Лукашэнка назначыў паслоў Беларусі ў Лівіі і Афганістане]</ref> == Асабістае жыццё == Валодае [[Англійская мова|англійскай]], [[Французская мова|французскай]] і [[Італьянская мова|італьянскай]] мовамі. Жанаты, мае сына і дачку<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=ru|url=https://egypt.mfa.gov.by/ru/embassy/ambassador/|title=Сабалеўскі Яўген Юліянавіч на сайце МЗС Рэспублікі Беларусь|access-date=20 жніўня 2025|archive-date=6 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250906050135/https://egypt.mfa.gov.by/ru/embassy/ambassador/|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-08-21}} {{DEFAULTSORT:Сабалеўскі Яўген Юліянавіч}} [[Катэгорыя:Пастаянныя прадстаўнікі Беларусі пры Лізе арабскіх дзяржаў]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Лівіі]] o4ekkh5gre1mi2ne2s509mwez8pt0xm Георг Брандэс 0 793493 5155423 5045046 2026-06-17T19:06:55Z Krateven 65271 {{Бібліяінфармацыя}} 5155423 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Брандэс}} {{Асоба}} '''Георг Марыс Кохен Брандэс''' ({{lang-da|Georg Morris Cohen Brandes}}; {{ДН|4|2|1842}}, {{МН|Капенгаген||}} — {{ДС|19|2|1927}}) — дацкі літаратуразнавец, публіцыст, тэарэтык натуралізму. Намініраваўся на [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў дацкай яўрэйскай сям’і. Старэйшы брат [[Эдвард Брандэс|Эдварда Брандэса]]. Скончыў [[Капенгагенскі ўніверсітэт]]. У 1862 годзе атрымаў залаты медаль універсітэта за эсэ «Ідэя Немезіды ў старажытных». == Творчасць == Увайшоў у літаратуру ў 1860-я гг. Аўтар шэрагу прац пра выдатных прадстаўніках сусветнай літаратуры Новага часу. Імя Георга Брандэса носіць адна з плошчаў дацкай сталіцы. Брандэс знаходзіўся ў апазіцыі да эстэтызму ў літаратуры і да тэорыі «мастацтва дзеля мастацтва». Ён бачыў у літаратуры орган для выказвання «вялікіх думак пра свабоду і прагрэс чалавецтва». {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брандэс}} [[Катэгорыя:Шэкспіразнаўцы]] fbigfyo1o9r18pu2189lgfc86sqpodt Аківа Ар'е Вайс 0 794309 5155386 5052364 2026-06-17T17:44:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155386 wikitext text/x-wiki {{Асоба | месца пахавання = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | маці = <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | бацька = <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | узнагароды і прэміі = | род дзейнасці = [[архітэктар]], [[ювелір]], [[горадабудаўнік]], [[тэкстыльшчык]] }} [[Файл:Akiva_Arie_Weiss_house.jpg|справа|міні|Дом Аківы Арыэ Вайса, першы паверх, пабудаваны ў 1909 годзе]] '''Аківа Ар'е Вайс''', таксама вядомы як '''Ар'е''' ([[11 снежня]] [[1868]], [[Гродна]] — [[23 мая]] [[1947]], [[Тэль-Авіў]]) - [[Сіянізм|сіянісцкі]] актывіст, архітэктар і горадабудаўнік у [[Дзяржава Палесціна|Палесціне]], найбольш вядомы як адзін з заснавальнікаў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіва]]. Быў ініцыятарам праекта па стварэнні «першага яўрэйскага горада» ў Палесціне і кіраваў яго будаўніцтвам. Таксама дапамог стварыць яўрэйскую алмазную і тэкстыльную прамысловасць у Палесціне. == Біяграфія == Вайс, ювелір і гадзіншчык, нарадзіўся ў 1868 годзе ў яўрэйскай сям'і ў [[Гродна|Гродне]], але вырас у [[Лодзь|Лодзі]]. Разам з жонкай і шасцю дзецьмі іміграваў з [[Царства Польскае|расійскай Польшчы]] ў Палесціну ў 1906 годзе. <ref>{{Cite web|url=http://www.boeliem.com/content/2008/791.html|title=Tel-Aviv Centennial - Akiva Aryeh Weiss (1868-1947)|author=Kohen|first=Edna Yekutieli|website=boeliem.com/index.html|publisher=Boeleim; Complete Reference to Israeli Stamps|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027174325/http://www.boeliem.com/content/2008/791.html|archive-date=October 27, 2014|access-date=27 October 2014|url-status=usurped}}</ref> Ужо праз два месяцы, адкрыў у [[Яфа|Яфе]] фабрыку «Рэнесанс», першую ў Палестыне фабрыку, дзе металы пакрывалі золатам і срэбрам. Патом у будынку «Рэнесанса» адчыніліся ювелірны магазін і гадзіннікавая майстэрня. [[Файл:Ahuzan_Baiyt22.jpg|міні|Ахузат Баіт, 1929. Вайс у цэнтры.]] У якасці прэзідэнта нядаўна створанага будаўнічага кааператыва пад назвай ''«Ахузат Баіт»'', [[Іўрыт|што на іўрыце]] азначае «будаўнічае таварыства», Вайс напісаў і прадставіў групе праспект, у якім выклаў сваё бачанне новага яўрэйскага горада. У мемуарах Артура Рупіна распавядаецца, што Вайс патрабаваў стварэння «яўрэйскага гарадскога цэнтра ў здаровым асяроддзі, спланаванага ў адпаведнасці з правіламі эстэтыкі і сучаснай гігіены». Пазней Вайс сказаў Рупіну: «За межамі Яфы, па дарозе ў [[Петах-Тыква|Петах-Тыкву]] ... мы маем намер заснаваць сучасны яўрэйскі гарадскі раён. Мы ўжо паклалі вока на пэўны ўчастак зямлі».<ref>Schlör, Joachim (1999). ''Tel Aviv: from dream to city''. London: Reaktion Books Ltd. p. 41.</ref> У цяперашні час навуковыя даследаванні таксама сведчаць аб тым, што ён, верагодна, кіраваў латарэяй нерухомасці 1909 года (і з'яўляецца галоўнай фігурай на знакамітай фатаграфіі гэтай падзеі, зробленай [[Abraham Soskin|Абрагамам Соскінам]]), у якой 66 яўрэйскіх сем'яў выцягвалі лічбы, напісаныя на ракавінках, каб вызначыць размеркаванне лотаў у будучым горадзе Тэль-Авіў. <ref>{{Cite web|url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/1079400.html|title=Seashell lottery|author=Kosharek|first=Noah|date=20 April 2009|publisher=[[Haaretz]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121145822/https://www.haaretz.com/hasen/spages/1079400.html|archive-date=21 November 2022|access-date=23 November 2012|url-status=dead}}</ref> Вайс быў адным з заснавальнікаў тэкстыльнай прамысловасці ў [[Брытанскі мандат у Палесціне|падмандатнай Палесціне]] і пабудаваў найстаршую тэкстыльную [[Фабрыка|фабрыку]] — дом Лодзія . <ref>{{Cite web|url=http://www.amnon-baror.co.il/projectpt1/%D7%A8%D7%97%D7%95%D7%91-%D7%A0%D7%97%D7%9E%D7%A0%D7%99-43-%D7%AA%D7%9C-%D7%90%D7%91%D7%99%D7%91-%D7%99%D7%A4%D7%95-%D7%91%D7%99%D7%AA-%D7%9C%D7%95%D7%93%D7%96%D7%99%D7%94/?lang=en|title=43 Nahmani Street, Tel Aviv-Jaffa – Lodzia House|author=BarOr|website=amnon-baror.co.il/?lang=en|access-date=27 October 2014}}</ref> У 1937-м Аківа Арье Вайс ва ўласным доме стварыў «Ізраільскі алмазны клуб», які знаходзіўся на скрыжаванні тэль-авіўскіх вуліц Герцль і Ахад Хаам. Але хутка клубу стала цесна ў маленькім асабняку Вайса, і ён пабудаваў новы, на вуліцы Маза. "Алмазны клуб" стаў алмазнай біржай, цяпер вядомай усяму свету<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://domoi.org/akiva-weiss-ru/|title=Акива Вайс – основатель Тель-Авива и создатель знаменитой Алмазной биржи|website=WZO|access-date=2025-11-03|archive-date=17 кастрычніка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251017010946/https://domoi.org/akiva-weiss-ru/|url-status=dead}}</ref>. Адной з рэалізаваных ідэй Вайса было стварэнне яўрэйскай алмазнай прамысловасці ў Палесціне. <ref name="1900to37">[http://www.israelidiamond.co.il/english/news.aspx?boneID=1450 The Early 1900s] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061107080722/http://www.israelidiamond.co.il/English/NEWS.aspx?boneid=1450|date=2006-11-07}} by Shira Ami</ref> == Спадчына == У 1956 годзе дзеці Вайса пасмяротна сабралі зборнік яго прац, эсэ і лістоў. У кнізе быў напісаны ўступ ад [[Машэ Шарэт|Мошэ Шарэта]], другога [[Прэм’ер-міністр Ізраіля|прэм'ер-міністра Ізраіля]] і чалавека значнага статусу на той час. Уступ Шарэта гучаў наступным чынам (у перакладзе з іўрыту):<blockquote>«Не заўсёды памятаюць тых, хто пачынае справы. Часам пра іх забываюць, а тыя, хто працягвае і завяршае працу, у рэшце рэшт атрымліваюць пахвалу. Менавіта гэта здарылася з Тэль-Авівам. «Першазаснавальнік» быў забыты. У кабінеце мэра няма яго партрэтаў, і ў яго гонар не названы вуліцы... Людзі, якія падрыхтавалі гэтую кнігу, зрабілі добрую справу, стварыўшы яе. Няхай гэты зборнік паслужыць помнікам гэтаму сціпламу і высакароднаму чалавеку, поўнаму ідэй і дзеянняў, чые ідэі і воля ажылі». </blockquote> == Дом == Навакутны камень дома Вайса ў Тэль-Авіве па адрасе вуліца Герцля, 2, быў закладзены ў 1909 годзе. Першапачаткова гэта быў аднапавярховы будынак, верхні паверх быў надбудаваны ў 1920-х гадах. Дом быў адрэстаўраваны паміж 1996 і 2011 гадамі. <ref>{{Cite web|url=http://www.amnon-baror.co.il/projectpt1/%D7%A8%D7%97-%D7%94%D7%A8%D7%A6%D7%9C-2-%D7%AA%D7%9C-%D7%90%D7%91%D7%99%D7%91-%D7%91%D7%99%D7%AA-%D7%A2%D7%A7%D7%99%D7%91%D7%90-%D7%90%D7%A8%D7%99%D7%94-%D7%95%D7%99%D7%A1/?lang=en|title=2 Herzl St., Tel Aviv-Yafo – Akiva Arieh Weiss House|author=Amnon Bar & Co. Architects|website=amnon-baror.co.il/?lang=en|access-date=27 October 2014}}</ref> [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Трумпельдор]] [[Катэгорыя:Горадабудаўнікі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1947 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1868 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гродне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Тэль-Авіве]] [[Катэгорыя:Сіянізм]] [[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі]] ad1ddqb5izqhej8j8al7rhgf8jk3g35 Аляксандр Апанасавіч Патабня 0 796632 5155550 5069875 2026-06-18T08:56:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155550 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Патабня}} {{Вучоны}} '''Аляксандр Апанасавіч Патабня{{націск}}'''{{sfn|БелЭн|2001|с=177}} (''Пацябня''<ref>{{Cite web |url=https://krichev.gov.by/downloads/book-memory/3-materyialnai-i-dukh-spadchyny-643-710.pdf |title=Жыллё нашых продкаў |access-date=18 снежня 2025 |archive-date=21 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221084613/https://krichev.gov.by/downloads/book-memory/3-materyialnai-i-dukh-spadchyny-643-710.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>[https://rep.brsu.by/bitstream/handle/123456789/1683/3_2_2014_80-87.pdf МАЛЫЯ ФОРМЫ БЕЛАРУСКАГА ФАЛЬКЛОРУ ЯК ФАКТАР РАЗВІЦЦЯ МАЎЛЕННЯ І ВЫХАВАННЯ ДЗЯЦЕЙ СТАРЭЙШАГА ДАШКОЛЬНАГА ЎЗРОСТУ]</ref><ref>[https://rep.vsu.by/bitstream/123456789/33584/1/%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%8C.pdf Ученые записки УО «ВГУ имени П. М. Машерова»]</ref><ref>[https://dziejaslou.by/wp-content/uploads/2023/11/124-1.pdf Дзеяслоў]</ref><ref>[https://history-belarus.com/images/img-terms/kraj_tut/Zhukouski_Polacy-i-Bialorusini.pdf Палякі і беларусы]</ref><ref>[https://elib.grsu.by/katalog/722099_325005pdf.pdf-5 Славянский мир и национальная речевая культура в современной коммуникации]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://rep.bstu.by/bitstream/handle/data/46964/%D0%AD%D0%A3%D0%9C%D0%9A%20%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%83%D0%B9%D0%BB%D1%96%D0%BA%20%D0%AF.%20%D0%A0..pdf ЭЛЕКТРОННЫ ВУЧЭБНА-МЕТАДЫЧНЫ КОМПЛЕКС ПА ВУЧЭБНАЙ ДЫСЦЫПЛІНЕ «Беларусная мова (прафесійная лексіка)»]</ref>, ''Патэбня''<ref>[https://philology.bsu.by/publications/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85%20%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86%D1%8B%D0%B9/2006/%D0%9C%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0.%20%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8B%20%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86%D1%8B%D1%96.pdf «Мова — Літаратура — Культура»: матэрыялы V Міжнароднай навуковай канферэнцыі (да 80-годдзя прафесара Льва Міхайлавіча Шакуна), Мінск, 16-17 лістапада 2006 года]</ref><ref>[https://elib.psu.by/bitstream/123456789/38734/1/65-69.pdf ГІСТОРЫЯ ВЫЗНАЧЭННЯ ПРЫСЛОЎЯ ЯК САМАСТОЙНАЙ ЧАСЦІНЫ МОВЫ І АКРЭСЛЕННЯ ЯГО МЕЖАЎ]</ref><ref>[https://elib.bspu.by/server/api/core/bitstreams/4b55fe1b-afd1-4d87-a37b-2565f07036d8/content Факультэт беларускай і рускай філалогіі]</ref><ref>[https://lib.brsu.by/sites/default/files/%D0%96%D0%A3%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%98%D0%9A%D0%90-%D0%A1%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A1%D0%9D%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%AC-%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%AC%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%90.pdf Журналистика — словесность — культура: взгляд молодых исследователей]</ref>) ({{ВД-Прэамбула}}) — украінскі і рускі філолаг-славіст; кіраўнік харкаўскай лінгвістычнай школы. Брат [[Андрэй Апанасавіч Патабня|Андрэя Патабні]]. Член-карэспандэнт [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (1877). == Біяграфія == Скончыў [[Харкаўскі ўніверсітэт]] (1856), з 1875 прафесар гэтага універсітэта. Развіваў псіхалагічны кірунак у рускім мовазнаўстве. Асноўныя працы па [[агульнае мовазнаўства|агульным мовазнаўстве]], тэорыі славеснасці, тыпалогіі, [[лексікалогія|лексікалогіі]], гістарычнай стылістыцы, семасіялогіі, літаратурнай мове, тэорыі фразеалогіі. Вялікі ўклад яго ў [[славістыка|славістыку]], асабліва ў славянскую дыялекталогію, параўнальна-гістарычную граматыку славянскіх моў, даследаванне [[руская мова|рускай]] і [[украінская мова|ўкраінскай моў]]. == Асноўныя творы == * [https://archive.org/details/potebnia28/page/n4/mode/1up?view=theater&ui=embed&wrapper=false О некоторых символах в славянской народной поэзии].&nbsp;— X., 1860; * [https://archive.org/details/ukrainsky1863/mode/1up Українські пісні, видані коштом О.&nbsp;С.&nbsp;Баліної] (1863)<ref>[https://archive.org/details/muzychna05/page/403/mode/1up?view=theater&ui=embed&wrapper=false Потебня Олександр Опанасович] // Українська музична енциклопедія.&nbsp;— Київ: [[Інстытут мастацтвазнаўства, фалькларыстыкі і этналогіі імя М. Т. Рыльскага НАН Украіны|Інститут мистецтвознавства, фольклористики та етнології імені М. Т. Рильського НАН України]], 2018.&nbsp;— Том 5: ПАВАНА&nbsp;— «POLIКАРП».&nbsp;— С. 403</ref>; * «Про зв’язок деяких уявлень у мові» (1864); * [https://archive.org/details/libgen_00149426/page/n3/mode/1up?view=theater&ui=embed&wrapper=false О мифическом значении некоторых обрядов и поверий].&nbsp;— X., 1865; * [https://archive.org/details/potebnia14/page/n7/mode/1up?view=theater&ui=embed&wrapper=false Заметки о малорусском наречии] (1871); * [https://archive.org/details/potebnia6/mode/1up?view=theater&ui=embed&wrapper=false Малорусская народная песня, по списку XVI века] (1877); * [https://archive.org/details/otchet22/page/n67/mode/1up?view=theater&ui=embed&wrapper=false Рец. на сб. «Народные песни Галицкой и Угорской Руси, собранные Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Головацким»].&nbsp;— СПб., 1880; * [https://books.google.com.ua/books?id=TRLNyl35gJoC&hl=uk&pg=PP5#v=onepage&q&f=false Значения множественного числа в русском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211122062650/https://books.google.com.ua/books?id=TRLNyl35gJoC&hl=uk&pg=PP5#v=onepage&q&f=false |date=22 листопада 2021 }} (1888); * [https://archive.org/details/izzapisokporuss00marrgoog/page/n6/mode/1up?view=theater&ui=embed&wrapper=false Из записок по русской грамматике. (Ч. 1-2). Изд. 2-е] (1888); * Объяснения малорусских и сродных народных песен.&nbsp;— [https://archive.org/details/potebnia15/page/n7/mode/1up?view=theater&ui=embed&wrapper=false T. 1. «Веснянки»]&nbsp;— Варшава, 1883, [https://archive.org/details/potebnia5/mode/1up?view=theater&ui=embed&wrapper=false T. 2. « Колядки и щедровки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180104192311/http://chtyvo.org.ua/authors/Potebnia_Oleksandr/Obiasnenyia_malorusskykh_y_srodnkh_narodnkh_pesen_Vupysk_2/ |date=4 січня 2018 }}&nbsp;— Варшава, 1889; * [https://archive.org/details/libgen_00702348/page/n11/mode/1up?view=theater&ui=embed&wrapper=false Мысль и язык].&nbsp;— X., 1892; * Из записок по русск. грамматике. [https://books.google.com.ua/books?id=-iIQAQAAMAAJ&hl=uk&pg=PP7#v=onepage&q&f=false Т. 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211122062646/https://books.google.com.ua/books?id=-iIQAQAAMAAJ&hl=uk&pg=PP7#v=onepage&q&f=false |date=22 листопада 2021 }} (1874), [https://chtyvo.org.ua/authors/Potebnia_Oleksandr/Iz_zapisok_po_russkoi_grammatike_Sostavnye_chleny_predlozhenia_tom_ii_ros/ Т. 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211122062652/https://chtyvo.org.ua/authors/Potebnia_Oleksandr/Iz_zapisok_po_russkoi_grammatike_Sostavnye_chleny_predlozhenia_tom_ii_ros/ |date=22 листопада 2021 }} (1874), Т. З,&nbsp;— X., 1899, [http://nasledie.enip.ras.ru/ras/view/publication/general.html?id=46012833 Т. 4]{{Недаступная спасылка}}.&nbsp;— М.; Л., 1941; * [https://archive.org/details/kievstar1899/kievskaya_starina_1899_8/page/n229/mode/1up?view=theater&ui=embed&wrapper=false Руководство к обучению грамоте, составленное для малорусских воскресных школ] (1899); * Из лекций по теории словесности.&nbsp;— X., 1894 (3-е вид.&nbsp;— X., 1930); * [https://archive.org/details/libgen_00700274/page/n6/mode/1up?view=theater&ui=embed&wrapper=false Из записок по теории словесности].&nbsp;— X., 1905; * [https://archive.org/details/libgen_00592021/mode/1up?view=theater&ui=embed&wrapper=false 1. О некоторых символах в славянской народной поэзии ; 2. О связи некоторых представлений в языке ; 3. О Купальских огнях и сродных с ними представлениях ; 4. О доле и сродных с нею существах&nbsp;— Х., 1914] * [http://elib.nlu.org.ua/object.html?id=9530 Потебня А.&nbsp;А.&nbsp;Слово о Полку Игореве: текст и примечания: c доп. из черновых рукописей «О Задонщине» ; Объяснение малорусской песни XVI века / Ал. Аф. Потебня.&nbsp;— 2-е изд.&nbsp;— Харьков: Тип. «Мирный Труд», 1914.&nbsp;— 233, 2 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919221149/https://elib.nlu.org.ua/object.html?id=9530 |date=19 вересня 2020 }} * [https://archive.org/details/potebnia27/page/n2/mode/1up?view=theater&ui=embed&wrapper=false Полное собрание сочинений: Мысль и язык. Т. І.&nbsp;— 1926]. * Ударение. К., 1973; * Эстетика и поэтика,&nbsp;— M., 1976; * Естетика і поетика слова.&nbsp;— К., 1985; * Теоретическая поэтика.&nbsp;— М., 1990; * Слово и миф. М., 1989; * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003608734#?page=5 Слово о полку Игореве (Текст и примечания)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124010020/http://dlib.rsl.ru/viewer/01003608734#?page=5 |date=24 листопада 2016 }} (1878); * [http://diasporiana.org.ua/movoznavstvo/2300-potebnya-o-mova-natsionalnist-denatsionalizatsiya/ Мова. Національність. Денаціоналізація. Статті і фрагменти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190109014200/http://diasporiana.org.ua/movoznavstvo/2300-potebnya-o-mova-natsionalnist-denatsionalizatsiya/ |date=9 січня 2019 }}. Упорядкування і вст. стаття ''Ю. Шевельова''. Н.-Й., 1992; * Мысль и язык. К., 1993; * Полн. собр. трудов: Мысль и язык. Т. І.&nbsp;— М., 1999. == Ушавананне памяці == * [[Інстытут мовазнаўства імя А. А. Патабні НАН Украіны]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Патабня{{націск}} Аляксандр Апанасавіч||177|}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Патабня}} [[Катэгорыя:Філолагі Расіі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі]] [[Катэгорыя:Славісты Расіі]] [[Катэгорыя:Філолагі Украіны]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Украіны]] [[Катэгорыя:Славісты Украіны]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН і яе папярэднікаў]] 8wuq702sqovz73aq2nawx8v8d0m66hs Алена Валянцінаўна Сямашка 0 796947 5155456 5071443 2026-06-17T22:46:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155456 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сямашка}} {{ДД}} '''Алена Валянцінаўна Сямашка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[юрыст]]. Суддзя [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]] (з 2025). Кандыдат юрыдычных навук, дацэнт. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1975 годзе ў г. п. [[Зялёны Бор (Смалявіцкі раён)|Зялёны Бор]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="smol">[https://smolevichi-24.by/15032024/chlen-konstituczionnoj-komissii-iz-zelenogo-bora-rasskazala-o-rabote-i-zhizni/ Член Конституционной комиссии из Зеленого Бора рассказала о работе и жизни]</ref>. З залатым медалём скончыла Зялёнаборскую сярэднюю школу. Скончыла з адзнакай [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. Навучанне ў ВНУ аплачвала торфапрадпрыемства «Зялёнаборскае», там жа А. Сямашка атрымала першы прафесійны вопыт<ref name="smol"/>. У 2003 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю на тэму «Юрыдычная прырода нарматыўных актаў дзяржаўных органаў Рэспублікі Беларусь»<ref>[https://elib.nlb.by/elib/Record/BY-NLB-br586183?sid=69277112 Юридическая природа нормативных актов государственных органов Республики Беларусь: Дис. на соиск. учен. степ. канд. юрид. наук: 12.00.02: Защищена 22.04.03: Утв. 24.09.03 / Семашко Елена Валентиновна]</ref>. Да 19 снежня 2025 года працавала намеснікам дырэктара [[Нацыянальны цэнтр заканадаўства і прававой інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага цэнтра заканадаўства і прававой інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] — кіраўніком Інстытута прававых даследаванняў. Была старшынёй Навукова-экспертнай рады пры [[Цэнтральная выбарчая камісія Рэспублікі Беларусь|Цэнтральнай выбарчай камісіі Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://www.rec.gov.by/ru/expert-community-ru/view/elena-semashko-12/ Елена Семашко]</ref>. 15 сакавіка 2021 года ўвайшла ў склад Канстытуцыйнай камісіі, якая ў мэтах ажыццяўлення рэзалюцыі шостага [[Усебеларускі народны сход|Усебеларускага народнага сходу]] распрацоўвала прапановы па змяненні [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] і забяспечвала іх усенароднае абмеркаванне<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100105 Указ Президента Республики Беларусь 15 марта 2021 года № 105 «О Конституционной комиссии»]</ref>. 19 снежня 2025 года абрана суддзёй [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://mlyn.by/19122025/istoricheskoe-reshenie-vns-vpervye-izbral-sudej-verhovnogo-i-konstituczionnogo-sudov/ Историческое решение: ВНС впервые избрал судей Верховного и Конституционного судов]</ref>. З’яўляецца членам рэдакцыйнай калегіі навукова-практычнага часопіса «Право.by»<ref>{{Cite web |url=https://journal.pravo.by/about/editorial-team/ |title=Редакционная коллегия |access-date=21 снежня 2025 |archive-date=17 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251217205125/https://journal.pravo.by/about/editorial-team/ |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-12-22}} {{DEFAULTSORT:Сямашка Алена Валянцінаўна}} [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Суддзі Беларусі]] [[Катэгорыя:Суддзі Канстытуцыйнага суда Рэспублікі Беларусь]] 4ij1n17thnnq243vrek9nlvrwsmc6sw Адукацыя ў Мёрскім раёне 0 797957 5155305 5077369 2026-06-17T12:16:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155305 wikitext text/x-wiki '''Адука́цыя ў Мё́рскім раё́не''' — сукупнасць устаноў адукацыі [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], якая ўключае сістэму дашкольнага выхавання, агульнай сярэдняй, спецыяльнай і дадатковай адукацыі. Па стане на [[2025]] год адукацыйная сетка раёна з'яўляецца цэласнай сістэмай і ўключае 20 устаноў: 7 сярэдніх школ, 3 базавыя школы, 1 пачатковую школу, 6 устаноў дашкольнай адукацыі, Цэнтр карэкцыйна-развіваючага навучання і рэабілітацыі, Сацыяльна-педагагічны цэнтр і Цэнтр дзяцей і моладзі. Кіраванне галіной ажыццяўляе аддзел па адукацыі [[Мёрскі раённы выканаўчы камітэт|Мёрскага раённага выканаўчага камітэта]]. Усяго ў ўстановах адукацыі раёна навучаюцца і выхоўваюцца 1738 школьнікаў і 485 дашкольнікаў<ref name="miory-obr">{{cite web|url=https://miory-obr.gov.by/образование/образовательная-сеть|title=Образовательная сеть района|website=Аддзел па адукацыі Мёрскага райвыканкама|accessdate=2026-01-07|lang=ru|url-status=dead}}</ref>. == Дашкольная адукацыя == Сістэма дашкольнай адукацыі раёна прадстаўлена 13 установамі: 6 асобнымі дзіцячымі садамі (УДА) і 7 установамі агульнай сярэдняй адукацыі (УАСА), якія маюць у сваёй структуры дашкольныя групы. Агульная колькасць выхаванцаў складае 485 дзяцей, з якіх 413 наведваюць асобныя дзіцячыя сады, а 72 — групы пры школах<ref name="vykankam">Звесткі з [https://t.me/prawanamovu/397 афіцыйнага адказу Мёрскага раённага выканаўчага камітэта на зварот грамадзян (2025)]. // ПРАВА НА МОВУ</ref>. === Установы дашкольнай адукацыі (дзіцячыя сады) === У раёне дзейнічаюць 6 самастойных дзіцячых садоў<ref name="sad">{{cite web|url=https://miory-obr.gov.by/образование/учреждения-дошкольного-образования|title=Учреждения дошкольного образования|website=Аддзел па адукацыі Мёрскага райвыканкама|accessdate=2026-01-07|lang=ru|url-status=dead}}</ref>: * ДУА «Мёрскі дзіцячы сад № 1» ([[Мёры]], вул. Дзяржынскага, 5); * ДУА «Мёрскі дзіцячы сад № 2» (Мёры, вул. Я. Тамко, 7); * ДУА «Мёрскі дзіцячы сад № 3» (Мёры, вул. Юбілейная, 2); * ДУА «Дзісенскі дзіцячы сад Мёрскага раёна» ([[Дзісна]], вул. Леніна, 2); * ДУА «Чараскі дзіцячы сад Мёрскага раёна» ([[Чарасы]], вул. Азёрная, 29); * ДУА «Язненскі дзіцячы сад Мёрскага раёна» ([[Язна (аграгарадок)|Язна]], вул. Зорная, 6). === Моўная сітуацыя === Адукацыйны працэс ажыццяўляецца на [[Руская мова|рускай]] і [[Беларуская мова|беларускай мовах]]. Большасць дзяцей (392 чалавекі) навучаюцца на рускай мове. Беларускамоўную адукацыю атрымліваюць 93 выхаванцы (каля 19 %), прычым большасць з іх наведвае групы пры школах. Сетка груп па мовах навучання размяркоўваецца наступным чынам<ref name="vykankam" />: * ''Рускамоўныя групы:'' 27 (функцыянуюць у 5 дзіцячых садках); * ''Беларускамоўныя групы:'' 9 (з іх 2 — у Язненскім дзіцячым садзе, 7 — у школах). Ніжэй прыведзены пералік устаноў, якія рэалізуюць праграму дашкольнай адукацыі на беларускай мове (па стане на 2025 год): {| class="wikitable sortable" ! № ! Назва ўстановы ! Тып ! Населены пункт |- | 1 | [[Язненскі дзіцячы сад Мёрскага раёна]] | Дзіцячы сад | [[Язна (аграгарадок)|Язна]] |- | 2 | [[Павяцкая сярэдняя школа імя У. А. Бабічава]] | Сярэдняя школа | [[Павяцце]] |- | 3 | [[Навапагосцкая сярэдняя школа імя Г. І. Цітовіча]] | Сярэдняя школа | [[Новы Пагост]] |- | 4 | [[Чапукоўская сярэдняя школа]] | Сярэдняя школа | [[Чапукі]] |- | 5 | [[Узмёнская базавая школа]] | Базавая школа | [[Узмёны]] |- | 6 | [[Туркоўская базавая школа]] | Базавая школа | [[Туркова]] |- | 7 | [[Сіцькоўская базавая школа]] | Базавая школа | [[Сіцькова 2|Сіцькова]] |- | 8 | [[Слабадская пачатковая школа Мёрскага раёна]] | Пачатковая школа | [[Слабада (Мёрскі раён)|Слабада]] |} == Агульная сярэдняя адукацыя == Сетка ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі ўключае 11 школ: 7 сярэдніх, 3 базавыя і 1 пачатковую<ref name="schools">{{cite web|url=https://miory-obr.gov.by/образование/учреждения-общего-среднего-образования|title=Учреждения общего среднего образования|website=Аддзел па адукацыі Мёрскага райвыканкама|accessdate=2026-01-07|lang=ru|url-status=dead}}</ref>. ''Сярэднія школы:'' * ДУА «[[Мёрская сярэдняя школа № 2 імя М. Г. Ізварына]]» ([[Мёры]]); * ДУА «[[Мёрская сярэдняя школа № 3 імя Героя Савецкага Саюза Я. А. Тамко]]» ([[Мёры]]); * ДУА «[[Дзісенская сярэдняя школа імя Героя Савецкага Саюза М. А. Кузьміна]]» ([[Дзісна]]); * ДУА «[[Навапагосцкая сярэдняя школа імя Г. І. Цітовіча]]» ([[Новы Пагост]]); * ДУА «[[Павяцкая сярэдняя школа імя Героя Савецкага Саюза У. А. Бабічава]]» ([[Павяцце]]); * ДУА «[[Чапукоўская сярэдняя школа]]» ([[Чапукі]]); * ДУА «[[Язненская сярэдняя школа]]» ([[Язна (аграгарадок)|Язна]]). ''Базавыя школы:'' * ДУА «[[Туркоўская базавая школа]]» ([[Туркова]]); * ДУА «[[Узмёнская базавая школа]]» ([[Узмёны]]); * ДУА «[[Сіцькоўская базавая школа]]» ([[Сіцькова 2|Сіцькова]]). ''Пачатковыя школы:'' * ДУА «[[Слабадская пачатковая школа Мёрскага раёна]]» ([[Слабада (Мёрскі раён)|Слабада]]). У школах працуе 83 аб'яднанні па інтарэсах (гурткі), якія ахопліваюць 989 навучэнцаў. Асноўныя накірункі: мастацкі (23 аб'яднанні), фізкультурна-спартыўны (19), эколага-біялагічны (9)<ref name="miory-obr" />. == Спецыяльная адукацыя == Каардынацыю спецыяльнай адукацыі ў раёне ажыццяўляе ''ДУА «Мёрскі раённы Цэнтр карэкцыйна-развіваючага навучання і рэабілітацыі»'' (Мёры, вул. Камуністычная, 31). Па стане на 2025 год дапамогу настаўнікаў-дэфектолагаў атрымліваюць 309 дзяцей (з іх 37 дзяцей-інвалідаў). У адукацыйных установах функцыянуюць: * 34 класы інтэграванага навучання і выхавання ў школах; * 11 груп інтэграванага навучання і выхавання ў дзіцячых садках; * 6 пунктаў карэкцыйна-педагагічнай дапамогі; * 3 спецыяльныя групы для дзяцей з цяжкімі парушэннямі маўлення; * 1 спецыяльная група для дзяцей з цяжкасцямі ў навучанні<ref name="miory-obr" />. Таксама ў раёне працуе ДУА «Мёрскі раённы сацыяльна-педагагічны цэнтр» (Мёры, вул. Зоі Касмадзям'янскай, 37). == Дадатковая адукацыя == Дадатковую адукацыю дзяцей і моладзі забяспечвае ''ДУДА «Мёрскі раённы цэнтр дзяцей і моладзі»'' (Мёры, вул. Кастрычніцкая, 26). У цэнтры працуюць 46 аб'яднанняў па інтарэсах, якія наведваюць 511 навучэнцаў. Найбольш папулярнымі з'яўляюцца гурткі мастацкага профілю (28 аб'яднанняў). Таксама дзейнічаюць гурткі прыродазнаўча-матэматычнага, тэхнічнага, фізкультурна-спартыўнага і іншых профіляў<ref name="miory-obr" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://miory-obr.gov.by/|title=Аддзел па адукацыі Мёрскага райвыканкама|website=|lang=ru|url-status=dead}} {{Адукацыя паводле абласцей і раёнаў Беларусі}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Мёрскім раёне| ]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Віцебскай вобласці]] d9sbgs9clwxvqbkf7xljvn7hsbsd2qi Вікіпедыя:Архіў запытаў на перайменаванне/2026 4 798401 5155347 5145177 2026-06-17T14:52:51Z Emilia Noah 155537 /* */ 5155347 wikitext text/x-wiki {{Архіў}} == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == {{закрыта}} Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменаваў на "[[Слайс жыцця]]", бо нават скрылёк, а не тое што кавалачак ці шматочак, дакладна не перадае -- слайса як тонкага зрэзу. Калі б была крыніца беларускамоўная прафесійная, была б іншая справа, не да выбару. -- == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == {{закрыта}} У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) ::Згодная з такім падыходам. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 21:39, 2 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Зараз у намінацыі разглядаецца вельмі шырокі спектр імён. Іх правапіс і найменне могуць залежыць ад транскрыпцыі, традыцыі ўжывання ў крыніцах, пэўных нарматыўных дакументаў. Вось так шырока падвесці вынік за перайменаванне усіх Юліюшаў будзе не зусім лагічна. Таму я прапаную пакуль зачыніць гэтае абмеркаванне і пры жаданні аўтара выносіць іх кожнага паасобку. Тым больш што цікавыя аргументы, якія можна далучыць да намінацыі, тут ужо існуюць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:41, 22 мая 2026 (+03) == [[Бэтмен]] → [[Бэтмэн]] == {{закрыта}} Існуе на дадзены момант блытаніна паміж двума назвамі (мянушкамі) персанажа. [https://comicsby.live/manga/absalutny-batman/ Перакладныя коміксы] і [[БелЭн]] выдаюць Бэтмэн. Прапаную з улікам гэтага перайменаваць усе артыкулы, якія маюць «Бэтмен». --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:24, 20 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул ужо мае назву «[[Бэтмэн]]». --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 21 мая 2026 (+03) :У такой сітуацыі [[Бэтмен (фільм, 2022)]], [[Лега Фільм: Бэтмен]] можна пераймяноўваць? [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:52, 21 мая 2026 (+03) :: Так, па ўніфікацыі можна перайменаваць (са спасылкай на гэты вынік). Толькі скажыце калі ласка на які БелЭн вы спасылаецеся, бо ў 3 томе 96-го я нічога не бачу такога. Ды і дзіўна, калі б там было, шчыра кажучы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:11, 21 мая 2026 (+03) :::[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%91%D1%8D%D1%82%D0%BC%D1%8D%D0%BD т. 8, с. 397] БелЭн мае за сабой здольнасць здзіўляць![[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:21, 22 мая 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == {{закрыта}} Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == {{закрыта}} Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:43, 1 мая 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == {{закрыта}} Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) ::::нам галоўнае тут не скаціцца да ўласнага даследавання. Але ва ўмовах абмежаванасці крыніц, пэўна, без гэтага цалкам не абысціся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:41, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уласнага даследвання няма, бо прадстаўлены беларускія крыніцы. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 1 мая 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус склаўся. Артыкул перайменаваны. Таксама вельмі прашу пазбягаць акрэслення працы Чаховіча як шкоднай. Мы зыходзім з [[ВП:СУ]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:59, 1 мая 2026 (+03) : Дарэчы, паважаны @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], паглядзіце яшчэ на артыкул [[Сэйнэнскі павет]]. Якая там правільная назва? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:02, 1 мая 2026 (+03) ::Трэба называць паводле артыкулаў пра гарады. Значыць Сейненскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:30, 7 мая 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == {{закрыта}} Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:53, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:54, 1 мая 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == {{закрыта}} Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) :Крыніцы ёсць, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:54, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:51, 1 мая 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == {{закрыта}} Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з крыніцамі. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:40, 1 мая 2026 (+03) == [[НТБ]] → [[НТВ]] == {{закрыта}} Як і RussiaToday і іншыя каналы і гандлёвыя маркі, мусяць перадавацца ў арыгінале без перакладу. Для дадзенага канала я не бачу нідзе беларусізаванай версіі назвы, нават для беларускага аддзялення, таму мусім пакідаць расейскую версію. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:51, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:57, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перайменаваны згодна з аргументамі. Перасылка захавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:33, 1 мая 2026 (+03) == [[Хвалебная рэвалюцыя]] → [[Слаўная рэвалюцыя]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн ([https://archive.org/details/bel-enc-be/Bielaruskaja_encyklapedyja.14/page/510 т. 14, с. 510]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 17:50, 6 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з аўтарытэтнай крыніцай. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:19, 7 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, АК [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:14, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, АК ёсць. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:52, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Збігнеў Бжазінскі]] == {{закрыта}} Чаму прозвішча Бжазінскі напісана з літарай «а»? Арыгінальнае напісанне прозвішча ({{lang-pl|Brzeziński}}) з літарай «e», па-беларуску з літарай «э» – Бжэзінскі? [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:31, 14 сакавіка 2026 (+03) :відаць, аканне паспрабавалі перадаць. Для польскіх імёнаў нібы так, мусім захаваць ненаціскную э. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :: Гэта не так, большасць галосных гукаў польскай мовы ([i], [y], [u], [e], [o], [a]) не змяняюцца пад націскам. Глядзіце тут: [https://tutpl.ru/2-2-glasnye-zvuki.html] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:13, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, пра яго ёсць артыкул у [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн], там пададзена такая формы. Шкада, што ў самім артыкуле пра гэта аніякай згадкі. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:09, 7 красавіка 2026 (+03) ::{{зроблена}} [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 13:20, 13 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Застаўляем старую назву згодна з [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:50, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Гміна Радзівілаўка]] → [[Радзівілаўка]] == {{закрыта}} Артыкул пра вёску, не пра гміну. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:04, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Сапраўды, не гміна, а вёска. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 20:36, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументамі намінатара [[Удзельнік:Duntsov|Duntsov]] ([[Размовы з удзельнікам:Duntsov|размовы]]) 08:14, 24 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Відавочная памылка. Выпраўлена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:44, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Аўдыя]] → [[Аўдыа]] == {{закрыта}} Паводле правіл сучаснай арфаграфіі, спалучэнне галосных "іо" перадаецца як "іа" на канцы запазычаных слоў, напрыклад: Токіа, адажыа, трыа, партфоліа, капрычыа, сальфеджыа, імпрэсарыа і г. д. --[[Удзельнік:Buchienvaldycz|Buchienvaldycz]] ([[Размовы з удзельнікам:Buchienvaldycz|размовы]]) 20:45, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} такой лексемы і словаўтваральнай адзінкі няма. Ёсць варыянты «аўдыё-» і «аўдыя-», як і з радыё-/радыя- (тут нават розніца ў значэннях ёсць) і інш. Ёсць ужо ўжыванне «аўдыя», па аналогіі з «медыя», паходзіць з англамоўнай практыкі, як я разумею, даволі свежае словаўжыванне. Таксама ўлічвайце, што мы маем справу з абстрактным тэрмінам, гэта вельмі істотна. Даволі складаны выпадак, у якім дакладна нельга арыентавацца выключна на правілы, нам прыходзіцца арыентавацца на практыку словаўжывання і словаўтварэння. Апошнім часам нібыта складваецца кансэнсус вакол «аўдыя» ў тэрмінолагаў. Падрабязна аргументацыю раскрыць не магу, але тут хутчэй за ўсё сумесь практыкі з тым фактам, што гэта вельмі шырокае, абстрактнае паняцце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:41, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} якраз паводле апошніх змяненняў пішацца аўдыя-. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:45, 26 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Датычна ўжывання слова «Аўдыя» існуе пэўны навуковы кансэнсус, які мы таксама пожам пабачыць [https://daviedka.bnkorpus.info/5-audyjavizualny/ вось тут]. Згодна з кансэнсусам у Вікі, а таксама ўжываннем слова па за межамі — прынята рашэнне заставіць форму «Аўдыя» ў якасці асноўнай. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Лявон Бароўскі]] → [[Леан Бароўскі]] == {{закрыта}} Палепшаючы старонку, спадарства, я знайшоў асобны артыкул у [[ЭГБ]] за подпісам Уладзіміра Конана. Там гісторык літаратуры названы Леанам (яго польскае імя — Leon). У мяне пытанне да супольнасці, як правільна будзе. Ці мы называем усіх, а не толькі беларусаў Лявонамі альбо ўсё-ж такі пішам у артыкулах пра палякаў менавіта Леан. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 01:54, 26 жніўня 2025 (+03) :Не адаптоўваем польскія імёны пад беларускія варыянты, калі такога няма ў крыніцах. Калі нідзе няма Лявона, то няма чаго абмяркоўваць і трэба перайменаваць як у АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:54, 26 жніўня 2025 (+03) ::[https://philosophy.by/wp-content/store/history-of-philosophic-thought-vol-4.pdf Тут] і [https://studfile.net/preview/5440056/ тут] выкарыстоўваецца форма Лявон. У БелЭн аднак Леан. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 01:17, 27 жніўня 2025 (+03) : {{супраць}}. Шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі», падрыхтаванае Інстытутам філасофіі НАН Беларусі, — аўтарытэтная крыніца. Там напісана: Лявон Бароўскі. Шэсць старонак у чацвёртым томе прысвечаны Л. Бароўскаму і яго дзейнасці. Выданне 2017 года, у аўтарскі калектыў У. М. Конан таксама ўваходзіць. "Леан Бароўскі" выкарыстоўваецца ў першым томе Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, выдадзеным у 1993 годзе, і ў другім томе Беларускай энцыклапедыі, выдадзеным у 1996 годзе. Выкарыстанне "Леан" у дадзеным выпадку можна лічыць састарэлым. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 27 жніўня 2025 (+03) :Лявона мусім пакінуць, бо ёсць шмат дзе, але ці асноўным найменнем -- пытанне. Гэта тычыцца амаль усіх Леанаў, што з абшараў сучаснай Беларусі або неяк, на думку аўтараў, датычаць беларускасці. Тым часам як у іх саміх ідэнтычнасць было польскай і імя адпаведна Леан. Як мне здаецца, гэта ўжо беларускі перакос, які наследуе расійскую традыцыю ўсё перайначваць. Яны як пачалі з 1772 года, так і да 1917 года такую практыку мелі -- Юзаф, сын Тадэвуша, аказваўся Іосіфам Фамічом -- у жыцці ніколі так не назваўся, але ў афіцыйных паперах па-руску мусіў пісацца так, часам не паслядоўна. То трэба нейкую палітыку на гэты конт выпрацаваць, што асноўным "Лявон" рабіць, калі ёсць сведчанні, што сам ён карыстаўся такім імем хоць эпізадычна. У астатніх выпадках, для асоб з польскай ідэнтычнасцю -- "Леан". І з іншымі імёнамі таксама. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 5 кастрычніка 2025 (+03) ::Да гэта ж пытання. Даем паўстанку 1863 года ў расійскай традыцыі -- [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыяй Мацвееўнай Ямант]]. А яе брат Юзаф у гэтай самай традыцыі быў Іосіфам Мацвеевічам Ямантам, добра, хоць артыкул пра яго так не названы, толькі даведкава даецца такі варыянт. Чорны жарт і не меней. У нас шмат такога, бо нешта бралася з даведніка "Асветнікі..." і падобных, а туды трапіла часам папросту з Бракгаўза і Эфрона, а то і са спраў і папер карнікаў таго паўстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хоць форма «Леан» з’яўляецца больш дакладнай транслітарацыяй польскага імя Leon і сустракаецца ў энцыклапедычных выданнях 1990-х гадоў (ЭГБ, БелЭн), у сучаснай беларускай навуковай літаратуры назіраецца вяртанне да формы «Лявон». Вырашальным аргументам тут выступае шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі» (2017), падрыхтаванае НАН Беларусі, дзе выкарыстоўваецца варыянт «Лявон Бароўскі».<br /><br />Паколькі Вікіпедыя павінна абапірацца на найбольш актуальныя аўтарытэтныя крыніцы, цяперашняя назва захоўваецца. Пры гэтым у першым сказе артыкула мыабавязкова пазначаем арыгінальнае польскае напісанне і варыянт «Леан» як раўнапраўны для пошуку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:06, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)]] → [[Зімовая вайна]] == {{закрыта}} Аргументы наступныя: # Існуе сучасная беларускамоўная крыніца (перакладная) з назвай Зімовая вайна. Яна адзначана ў артыкуле побач з назвай. # «Зімовая» больш кароткая і запамінальная назва, якая перадае сутнасць вайны і не перасякаецца з іншымі артыкуламі. # Існуе артыкул [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)]], чыя назва канфліктуе з «савецка-фінляндскай», і такім чынам патрабуе ўніфікацыі і дадатковага абмеркавання, якое на расійскай вікі, адкуль і ўзятая назва, цягнецца гадамі і ніяк не скончыцца. Замена назвы на «зімовую» здымае гэтую праблему. Калі няма адназначна больш аўтарытэтных ці папулярных беларускамоўных крыніц, якія б карысталіся назвай «савецка-фін(лянд)ская», — прапаную перайменаваць. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 16:51, 24 лютага 2025 (+03) :я так разумею, што савецка-фінская — гэта больш назва сучасная вайне, і яна не зусім карэктная ў тым плане, што прыметнік «фінскі» ўтвораны ад фінаў, а не Фінляндыі. То бок вайна не з дзяржавай, а народам. Па перайменаванні {{слабое за}}, бо сапраўды ў іншых моўных раздзелах ужываецца гэтая назва і я сам нібы ўпершыню пра гэтую вайну пад такой назвай даведваўся. Але трэба паглядзець, чаму ў рувікі такую назву ўзялі, можа ёсць нейкая аргументацыя. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:53, 24 лютага 2025 (+03) : Падтрымаю, так як гэта назва больш распаўсюджана ў літаратуры. Таксама падтрымаю перайменаванне вайны 1941—1944 гадоў у адпаведнасці са Скарнікам ([https://www.skarnik.by/tsbm/89464]) і Verbum ([https://verbum.by/tsbm/finliandski], [https://verbum.by/?q=%D1%84%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96])[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 02:29, 25 лютага 2025 (+03) :Мяркую, што тут канкрэтнасць мусіць пераважаць над умоўнай распаўсюджанай назвай. Гэта не "стогадовая вайна" ўсё-такі. "Зімовая вайна" мала чаго скажа выпадковаму чытачу а нат інтарэсанту, тады як "сав. — фін." — скажа (падкажа). Я б і сав.-фінскую, якая частка ІІ Сус-е перайменаваў бы ў сав.-фінляндскую, нягледзячы на крыніцы, бо састарэлае, няправільнае словаўжыванне, але ляд з ім. Відаць, буду супраць… ("Відаць" і шматкроп’е — бо не на сто адсотак пэўны). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:22, 25 лютага 2025 (+03) :: Тут хіба залежыць ад кантэксту. Калі ідзе пералік войнаў розных часоў паміж рознымі краінамі, то згодны, што «зімовая» вайна не кажа яўна ні пра тое, якія краіны ваявалі, ні пра тое, у якія гады адбывалася вайна, таму патрабуе ўдакладнення. З іншага боку, калі кантэкст ужо ёсць, напрыклад гэта артыкул ці раздзел пра Фінляндыю, назва «Савецка-фін(лянд)ская вайна (1939—1940)» падаецца мне занадта грувасткай і шаблоннай. У такім выпадку карацейшая і ямчэйшая назва, што апісвае характар вайны, можа быць больш дарэчнай і запамінальнай. Для артыкула такі кантэкст як бакі канфлікту як раз даецца ў прэамбуле, таму заблытацца будзе цяжка. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 08:15, 1 сакавіка 2025 (+03) :::Я згодны, вядома, пра кантэкст (трудна было б быць не згодным). Але што да наймення артыкула, то выяўленасць кантэксту, пададзенага ў прэамбуле, нмд спрэчна. Таму я за "разгорнутую" назву, у целах артыкулаў можа ужывацца (і часта больш пасавацьме) "Зімовая вайна", але для "сініх спасылак" не трэба такое назвы асн. артыкула (не кажучы пра то, што е такая зьява як рэдырэкт, які гэтага разу абсалютна патрэбны — праверыў, цікава, што ніхто яшчэ не зрабіў…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:27, 12 сакавіка 2025 (+03) :"Ва ўсім свеце" гэта вайна (1939-1940) называецца зімовай, а наступная (1941-1944) — працяг вайны. Як так разумею, гэта фінскі погляд, то бок погляд на падзею з боку Фінляндыі і ейнай гісторыі, які прыняты ў Еўропе. Але прапаную пакінуць савецка-фінляндская вайна ў абодвух выпадках (ясна, што разводзім з дапамогай дат), таму што такая назва поўнасцю акрэслівае сутнасць гэтай вайны. Плюс пераназыванне можа адкрыць скрыню Пандоры, бо іншыя ваенныя кампаніі Другой сусветнай у свеце таксама называюцца не так, як прынята ў нашай гістарыяграфіі. Але ў сам артыкул можна дадаць дадатковую назву "Зімовая вайна" і "Працяг вайны" адпаведна. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 13:11, 28 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Па выніках абмеркавання прынята рашэнне не пераймяноўваць артыкул. Нягледзячы на тое, што назва «Зімовая вайна» з’яўляецца агульнапрынятым міжнародным гістарыяграфічным тэрмінам і сустракаецца ў сучасных беларускамоўных крыніцах, яна ўсё яшчэ саступае апісальнай назве «Савецка-фінляндская вайна» ў плане інфарматыўнасці для шырокага кола чытачоў. Падчас дыскусіі ўдзельнікі адзначылі, што апісальная назва адназначна акрэслівае бакі канфлікту, што з’яўляецца важным для энцыклапедычнага рэсурсу. Аргументы за ўніфікацыю з еўрапейскай традыцыяй і скарачэнне назвы былі прызнаныя важкімі і мы павінны іх улічваць. Паколькі сярод удзельнікаў не было дасягнута відавочнага кансэнсусу на карысць змены назвы, артыкул застаецца пры цяперашнім найменні. Пры гэтым назва «Зімовая вайна» павінна быць абавязкова пазначана ў прэамбуле як раўнапраўная, а таксама выкарыстоўвацца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:05, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Ева Грын]] → [[Эва Грэн]] == {{закрыта}} Ніякаю транскрыпцыяй гэта не "асвячаецца", "традыцыі" ў беларускай — няма. Як і жаднымі каламбурамі, ужытымі акторкаю, існае напісанне не можа апраўдвацца. Проста калька з расійскае мовы (дзе, як часта бывае, увайшло ў абыходак праз абмылковае прачытанне). Што да Евы — Эвы, то чаго ж у нас другія Эвамі могуць быць, а от Грэн, дык толькі Евай чамусьці? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 21:39, 19 лютага 2025 (+03) : Ок, а чаму Грэн, а не Грын? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 04:51, 20 лютага 2025 (+03) ::Таму што францужанка, таму што транскрыпцыя, таму што на радзтме яе так завуць, таму што сама сябе ў роднай мове так называе. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:24, 25 лютага 2025 (+03) : {{Не пераймяноўваць}}. "Green" на англійскай і французскай мовах гучыць як "Грын" і перакладаецца як "Грын". [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:12, 20 лютага 2025 (+03) ::На французскай сапраўды чытаецца падобна на «Эва́ Ґрэн». Паходжанне ў яе не англійскае, а шведскае, і там чытаецца як «Ѣ́ва Ґрен» (там на пачатку мусіць быць гук як у слове «б'''е'''раг»). Таму я хутчэй пагаджуся наконт прозвішча, што там лагічней перадаваць як «Грэн», а вось наконт імя не ўпэўнены, мне падаецца, што тут усё ж Ева мусіць быць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:06, 20 лютага 2025 (+03) :::вось бачу прыклады са шведскай [[Ева Боніер]] і іншыя паслядоўна ў нас «Ева». З французскай вядомая карціна [[Ева (карціна)|Ева]] і жанчыны [[Ева Жалі]] і некаторыя іншыя. Імя «Эва» бачу, што ўжываем у іспанскай, польскай і некаторых яшчэ мовах. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:20, 20 лютага 2025 (+03) :::: Сп. Eva Green — французская актрыса, якая жыве ў Вялікабрытаніі. [https://www.youtube.com/watch?v=rKUs7xk8szY Тут] яна кажа, што яна францужанка. Вось [https://www.youtube.com/watch?v=dL4G-LMtlLk тут] і [https://www.youtube.com/watch?v=MzShQmUxerk тут] яе называюць ''Грын'', у першым відэа — у яе прысутнасці. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 22 лютага 2025 (+03) :::::дык вядома, чалавек з вуліцы англамоўны пабачыць прозвішча «Green» і адразу прачытае як Грын, але гэта ж не мяняе арыгінальнага прачытання імя. Такое прачытанне ў англійскай яшчэ можна дапусціць, бо прозвішча германскае, могуць адаптоўваць пад свой манер. Але ўвогуле, калі вашае прозвішча неяк перакручваюць усе замежнікі гэта ж яшчэ не азначае, што так і трэба. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:05, 22 лютага 2025 (+03) :::::Ад таго, што хтосьці некуды пераехаў, ён не становіцца нараджэнцам тых зямель. Расійцы мяне Серґеем абзывалі, Сяргеем я, нат пераехаўшы ў Расію, з гэтага быць не перастаў бы. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:30, 25 лютага 2025 (+03) :::::Зілазні, які ў Штатах нарадзіўся і тае польскае і не нюхаў, у нас (у ВП няма — упушчэнне) Жа/элязны вечна — традыцыя нібыта! А тут чалавека не ў англіскамоўнай краіне народжанага пераназываць па-англійску — зноў традыцыя? Дык мо прызнаемся ў такім разе, што "традыцыі" толькі з расійскае мовы ды годзе? Чы мо пастараемся свае моўныя рабіць, не партаючы імёнаў прытым, бо ад ВП і ў беларускай ужыванне паціху "традыцыйнае" наявіцца? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:38, 25 лютага 2025 (+03) ::::Што да Боніер і некат. інш. — магчыма такое ўжыванне праз крыніцы (злізанае з рас-е), што да стасоўна новых персаналіяў — трэба разглядаць і, магчыма, пераймяноўваць. Кожнага разу асобна, звесна. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:43, 25 лютага 2025 (+03) ::::Дарэчы, скончыцца з гэтым — як бы ні… выносіцьму францужанак (новых прынамсі), бо Ева заміж Эва́ — абы што. А за францужанкамі мо і другіх нацый кабеты прыспеюць. Адамаў усё адно няма з імі побач. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 10:17, 20 красавіка 2025 (+03) :::А Перон чамусьці Эва ў нас, ды й другіх Эў багата. Палячкі, скажам, Эвы, а францужанка — Ева? Біблійная Ева — ок (хоч і тут варыянты магчымы). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:27, 25 лютага 2025 (+03) ::На французскай як Грын? От дзіва дзіўнае! [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:25, 25 лютага 2025 (+03) : З беларускага толькі пабачыў "Еву Грын" у [[Наша Ніва (1991)|НН]]: [https://nashaniva.com/311360]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:43, 6 жніўня 2025 (+03) ::тут хутчэй ад няведання. Але, думаю, варта будзе пакінуць заўвагу, што можна сустрэць такую версію [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 26 жніўня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} На англійскай вікі пазначана вымаўленне паводле IPA "French: [eva ɡa.ɛl ɡʁeːn]; Swedish: [ˈêːva ˈɡreːn]", так што карэктней будзе "Грэн". Наконт Ева/Эва - няма традыцыі з найменнем канкрэтна гэтай асобы, таму абапіраемся на тое, што бліжэй арыгіналу - Эва. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:16, 19 студзеня 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}} Цяперашні варыянт больш распаўсюджаны, але французскі можна прапісаць у прэамбуле.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:17, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} прозвішча, {{Не пераймяноўваць}} імя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 01:34, 26 сакавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Падчас абмеркавання ўдзельнікі прыйшлі да згоды, што цяперашняя форма «Грын» з’яўляецца вынікам памылковай асацыяцыі з англійскім словам green. На самой справе прозвішча актрысы мае шведскае паходжанне і паходзіць ад шведскага слова gren. У шведскай мове яно вымаўляецца як [ɡreːn], а ў французскай (роднай мове актрысы) — як [ɡʁɛn]. Лачіным будзе перайменаваць прозвішча ў «Грэн»<br /><br />Што датычна імя, дык тут адназначнага кансэнсусу наконт змены на «Эва» дасягнута не было. Добрыя заўвагі з двух бакоў. Прынята рашэнне пакінуць імя ў традыцыйным/кансэнсусным для Вікі напісанні. Калі будуць новыя аргументы — можна зноў адкрыць гэтую тэму.<br /><br />Ранейшая назва «Ева Грын» захаваецца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:29, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Каханне і галубы]] → [[Любоў і галубы]] == {{закрыта}} [[Вікіпедыя:Да_выдалення#Каханне_і_галубы|Прапануецца]] перайменаваць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:49, 17 верасня 2025 (+03) :уласна, мая прапанова, таму мой голас {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:31, 17 верасня 2025 (+03) : СМІ (а часам адно і тое ж смі) пішуць як "любоў" [https://www.zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/07/28lip-1.indd_.pdf], так і "каханне" [https://zviazda.by/editions/news/yak-vyadomaya-kinagistoryya-kakhanne-i-galuby-mozha-vyglyadats-na-teatralnay-stsene/]. Трэба паглядзець што там з АК. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:31, 20 верасня 2025 (+03) ::калі няма больш-менш трывалай формы, мне здаецца, трэба глядзець на змест і сэнс назвы. Мне здаецца, што больш шырокае «любоў» лепш перадае атмасферу, змест фільма. Там рамантычны складнік моцны, але там яшчэ і сям’я вельмі важная прынамсі, і нават я бы так сказаў, што там, па маіх успамінах, важны канфлікт сям’і і кахання, дзе выхадам з’яўляецца любоў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:03, 21 верасня 2025 (+03) ::: Т. В. Пешына ў артыкуле пра рэжысёра ў БЭ т. 11 піша «Каханне і галубы». --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:37, 21 верасня 2025 (+03) ::::Калі ў БЭ ёсць, то лепей пакінуць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:19, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Можа і спрэчна, але нібы ў АК больш перавага слову «каханне» тут, таму версію з «любоў» зрабіў перасылкай проста. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:24, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Царква Святога Доната]] → [[Царква Святога Даната]] (або: [[Святы Данат Задарскі]] → [[Святы Донат Задарскі]]) == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Царква Святога Доната#Правапіс імя|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:22, 10 верасня 2025 (+03) :Я так разумею, што трэба арыентавацца на арыгінал імя Donatus на лаціне для імя чалавека, а не на сучаснае прачытанне на харвацкай. Адносна будынку, здаецца ў нас прынята ўтвараць назвы ад імя, а не транскрыбіраваць з мясцовай назвы. Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} артыкул пра царкву. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 18 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне павісла, таму перайменаваў. Я не эксперт у лаціне, але нібы па правілах у слове Donatus ідзе націск на «a». Таму, кіруючыся гэтым і аргументацыяй вышэй, зрабіў усё ў адпаведнасці з гэтым вымаўленнем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Януш Валуш]] → [[Януш Валусь]] або [[Януш Валюсь]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Януш Валуш|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) :згодны. Бліжэй нібыта «Ва́люсь» [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:52, 18 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} Паводле польска-беларускай практычнай транскрыпцыі мае быць "Валюсь". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:49, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана ў [[Януш Валюсь]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:13, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Ілукстэ]] → [[Ілукшта]] == {{закрыта}} Традыцыйная назва, раз пераймяноўваем літоўскія і украінскія гарады, то будзе паслядоўна па ўсіх бегчы, калі канечне традыцыйная назва сапраўды функцыянуе ў беларускай шырэй, чым сучасная. У Google Scholar Ілукшта 3 разы сустракаецца, Ілукстэ — 2, можна яшчэ крыніц пашукаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 24 сакавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} Але ўвогуле, трэба сістэмная праца з назвамі Латвіі, бо ізноў пануе савецкая практыка, а беларуская традацыя адкідаецца.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:04, 28 сакавіка 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} Выключэнне было зроблена для горада Вільня, усё астатняе мусіла быць аформлена ў выглядзе дапаўнення да правіл наймення артыкулаў, каб азначыць межы прымянення, але яго не з'явілася дагэтуль - кожны ўдзельнік трымае ў галаве нейкае сваё правіла наймення літоўскіх тапонімаў і межы прымянення гэтых правіл. Не трэба гэты сыры прадукт распаўсюджваць далей да фармальнага афармлення зразумелых правіл. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:20, 1 красавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, якія "выключэнні"? Гэта ж нават на слых умоўна "я чуў", а крыніцы прывялі ўжэ. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:42, 11 красавіка 2025 (+03) :таксама звяртаю ўвагу, што пасля перайменавання, варта будзе падняць пытанне пра назву горада [[Даўгаўпілс]] і патэнцыйна іншых населеных пунктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:34, 21 лістапада 2025 (+03) ::Пераназывайце ўжо і закрывайце абмеркаванне. Год вісіць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:18, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Большасць выказалася «за», таму перайменаваў. Заўважу, што гэта ўсё ўказвае на тое, што пасля перайменавання НП у Літве будзе паслядоўным пераймяноўваць многія населеныя пункты ўва ўсіх суседніх краінах калі ёсць традыцыйная функцыянальная беларуская назва, зафіксаваная ў АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:07, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Рональд Коўз]] → [[Рональд Коўс]] == {{закрыта}} Прозвішча чытаецца як [kəʊs]. І ў нашай [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|сістэме транскрыпцыі]], і ў [[:ru:Англо-русская практическая транскрипция|сістэме]] ад ру вікі, гук [s] заўсёды перадаецца як «с». Літара «з» — паўстаў імаверна ад няправільнага прачытання імя раней у рускай мове. Калі ў нас няма АК з Коўз, то прапаную перайменаваць. Дарэчы на вымаўленне слова ў беларускай мове напісанне не ўплывае, гэта чыста выпраўленне для паслядоўнасці менавіта пісьма. — [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 22 студзеня 2025 (+03) : "З" тут яўна артэфакт няправільнае расійскае перадачы (як які-небудзь гішпанскі Радрыгез умоўна), таму не мусіць існаваць. {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:00, 19 лютага 2025 (+03) :{{Каментарый}} Не можа быць Коўс, гэта супярэчыць правілам: Гук [у] не чаргуецца з [ў] у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:33, 28 сакавіка 2025 (+03) ::У арыгінале «Coase» — гэта этымалагічна не ёсць -ус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:06, 28 сакавіка 2025 (+03) :::Мы прымяняем правілы да беларускай транслітарацыі, а не да арыгінальнай назвы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:55, 1 красавіка 2025 (+03) ::::Вы не правы тут. Гэта правіла тычыцца іменна лацінскіх канчаткаў. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:24, 11 красавіка 2025 (+03) :::::Не толькі лацінскіх канчаткаў: страус, соус. [[Удзельнік:Burzuchius|Burzuchius]] ([[Размовы з удзельнікам:Burzuchius|размовы]]) 22:08, 13 красавіка 2025 (+03) ::::::Страус, соус. Я, само-сабою, няправільна выказаўся, недакладна — не канчаткаў як такіх а фіналяў. Так, страус і г. д., але ж вы пэўна зразумелі, што гэтта вялося іменна пра лацінскія канчаткі, фіналі ў словах з другіх моў тут ні пры чым. (У Правілах пра -ум, -ус акурат пра іх, пра лаціну, гэта калі здаровы глузд не выкідваць на абочыну; так дык Правілы наагул слаба распрацаваныя) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 06:02, 20 красавіка 2025 (+03) ::Падтрымаю варыянт з "Коус". Самому гэтае правіла падаецца дзіўным, але як ні круці, сказана проста "у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус", без удакладнення паходжання. Маем, зрэшты, [[Штраус]], дзе прозвішча хіба не лацтнскае. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:20, 22 снежня 2025 (+03) :{{перайменаваць}} у «Коус». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:54, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} Сістэмная перадача ў беларускай мове.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:16, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Выглядае на тое, што кансэнсус склаўся бліжэй да формы «Коус», таму перайменавана пад такую форму. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:59, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Шнеўр Залман з Лядаў]] → [[Шнеер Залман з Лядоў]] == {{закрыта}} У тапоніме націск падае на канчатак, граматычная база дае два варыянты роднага склону: Лядоў і Ляд. Імя прапаную перадаваць з ідыша, Шнеер ці Шнэер.--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:07, 10 верасня 2025 (+03) :наконт прозвішча згодны, наконт імя — не магу пацвярдзіць, бо слаба чытаю на ідышы і няма версіі з агаласоўкамі пад рукой. Нямецкая вікі падае версія Schneur (Шнэур), хіба на ідышы не мусіць быць так жа? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 11 верасня 2025 (+03) :у польскім вікіслоўніку, напрыклад [[:pl:wikt:שניאור]] -[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 15:17, 15 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} У БелЭн і БСЭн "ШнЕер", штопраўда, у дачыненні ягонага нашчадка [[Залман Шнеур]]. Якога, дарэчы, таксама трэба перайменаваць, бо форма "Шнеур" немагчымая. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:46, 27 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з абмеркаваннем. У БелСЭ і БелЭн не знайшоў сам. Калі @[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] зможа дадаць спасылкі з пазнакамі старонак у тамах, то будзем вельмі ўдзячныя! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Onliner.by]] → [[Onliner]] == {{закрыта}} Больш вядомы пад гэтай назвай. А са старой назвы заставіць перасылку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:16, 15 кастрычніка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з сайтам, менавіта такая ў выдання афіцыйная назва, без дамена. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:22, 29 кастрычніка 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з сайтам. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена згодна з абмеркаваннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:33, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Элекцыя Viritim]] → [[Electio viritim]] == {{закрыта}} Варта перайменаваць з сумесі кірыліцызаванай польскай і латыні на нешта аднастайнае — або цалкам на лаціне (што вынесена ў загаловак як самае відавочнае), або ўжо па-беларуску (не рызыкну прапанаваць варыянты). У сучасным выбарчым праве падобнае называецца [[Прамыя выбары|прамымі выбарамі]] (то-бок непасрэдныя, не за прадстаўніка на выбары, а непасрэдна за кандыдата на пасаду). Толькі цяпер гэта ўсеагульныя выбары, а тут усеагульна-саслоўныя. Адзіная знойдзеная праз Гугл беларуская крыніца[https://knihi-online.com/duch-casu-jury-viesialkouski.html], дзе ўжываецца слова «вірытым», ускосна дае «выбары ад вірытым», але па-мойму толькі бо аўтар (або арганізатары тых выбараў) не ведалі як гэта па-беларуску называецца ў сучаснасці. Калі ласка, вашы думкі на гэты конт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:21, 20 лістапада 2025 (+03) :мне здаецца, лепш першай назвай выкарыстоўваць лацінскі арыгінал і дадаваць беларускія пераклады па меры ўзнікнення ў крыніцах, а таксама можна ў дужках падаць кароткі пераклад назвы на беларускую з тлумачэннем этымалогіі, як гэта робіцца ў іншых артыкулах. Таму {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:38, 27 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} на лацінскую назву. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:51, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, нехта ўжо перайменаваў. Лід пажадана палепшыць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:31, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Храм Гроба Гасподняга]] → [[Храм Труны Гасподняй]] == {{закрыта}} Такі варыянт выкарыстоўваецца ў БелЭн; т.7 с.172, т.1, с. 309 --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:57, 19 студзеня 2026 (+03) :Тут БЭ можа і не зусім і аўтарытэтнай будзе. Перасылка ёсць і, відаць, трэба яўна напісаць у артыкуле які варыянт дае БЭ. Ёсць традыцыя, беларускія пераклады Новага Запавету, адкуль уласна гэтае паняцце. Пагатоў, труна -- гэта ж пэўны прадмет і тут гаворка не пра яго адназначна. Трэба комплекс крыніц браць і каб усё ж бліжэйшых да хрысціянскай тэматыкі. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:32, 24 студзеня 2026 (+03) ::тут хутчэй сапраўды будзе «гроб» па значэнні бліжэй, як польскае «grób». {{не пераймяноўваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:48, 3 лютага 2026 (+03) :::Мо я неяк няправільна шукаю, але слова "гроб" няма ані ў ТСБМ, ані ў ТСЛБМ, ані ў граматычнай базе інстытута мовазнаўства. Адкуль тады браць значэнне? [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:57, 3 лютага 2026 (+03) ::::тут ужо трэба ставіць пытанне па крыніцах у [[Гроб Гасподні|гэтым артыкуле]]. Я не магу знайсці лепшага адпаведніка для беларускай мовы. Не выключаю, што ў рэлігійнай тэрміналогіі слоўнікі могуць адставаць. Да таго ж, гэта досыць дыскусійнае поле па сённяшні дзень. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:04, 3 лютага 2026 (+03) :::::Таксама ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html Новым Запавеце Чарняўскага] бачым гроб, а ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html рэдакцыі 99-га] — магіла. Не выключаю, што гэта не было ініцыятывай самога Чарняўскага. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:28, 3 лютага 2026 (+03) ::::::У Евангеллі Мацвея (разд. 27, 60) выдання Рымска-каталіцкай царквы, 2017, Пераклад Біблейскай Камісіі ::::::пры Бел. Экзархаце РПЦ, перакладзе Сёмухі 2002, А. Бокуна 2023, паўсюдна магіла. А ў рэдакцыі Чарняўскага ад 2017, якая была ўжо пасля смерці аўтара, ужываецца слова «склеп». Усе прыведзеныя варыянты кнігі зручна сабраныя [https://www.biblija.by/online/ тут], як што. ::::::Ёсць падставы прапанаваць паўсюдна замяніць на «Магілу Гасподнюю». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:41, 3 лютага 2026 (+03) :::::::З пададзенай аргументацыяй згодны, "Магіла гасподня" выглядае найбольш правільным варыянтам. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:25, 14 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Згодна з абмеркаваннем, перакладзена ў адпаведнасці з большасцю перакладаў Бібліі у [[Храм Магілы Гасподняй]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:26, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Дамброва Бяластоцка]] → [[Дуброва-Беластоцкая]] == {{закрыта}} Назва, якая шырока выкарыстоўваецца тамтэйшымі беларусамі, сапраўдная нештучная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:47, 15 студзеня 2026 (+03) : Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], тут яўна ёсць патрэба глядзець шырэй на рэчы — перадача назваў паселішчаў [[Усходняя Беласточчына|Усходняй Беласточчыны]] датычыць шматлікіх кейсаў. Адзінкавы перанос засведчыць усяго толькі нашую непаслядоўнасць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 15 студзеня 2026 (+03) ::Гэта не адзінкавы перанос. Буду выстаўляць паступова пад нармальныя замацаваныя назвы. Ужо крыху прайшоўся вёскамі Сакольскага павета. Не зусім разумею, адкуль узялася практыка выкарыстоўваць нейкія прыдуманыя для беларускай мовы назвы, гэта так нідзе не робіцца. З тапонімамі Літвы крыху разгроб, цяпер вось будзем Польшчу глядзець. Для значных паселішчаў ёсць крыніцы кшталту Гістарычнага атласа. Для маленькіх глядзець ужыванне ў беларускай прэсе. Дарэчы, менавіта так складаўся тапанімічны даведнік Рапановіча ў Беларусі, які потым стаў асновай для даведніка Лемцюговай. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:06, 15 студзеня 2026 (+03) ::: Праграмная рада тыднёвіка "Ніва" шмат гадоў і паслядоўна падае на яго старонках беларускія назвы паселішчаў, але белвікіпедысты аддаюць перавагу інструкцыі па транслітэрыцыі, гл. напр. у арт. [[Бельск Падляскі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:11, 15 студзеня 2026 (+03) ::::Гэта вялікая бяда, што калісьці аматары мёртвых інструкцый транслітарацыі дабраліся да тапаніміі і ім ніхто нічога не сказаў па справе. Да таго ж, інструкцыі тычацца назваў, якія не замацаваныя ў мове. Цяпер выпраўляць — вельмі цяжкая праца, але за яе трэба брацца. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:58, 16 студзеня 2026 (+03) ::::: [[Дубічы Цэркеўнэ]], гміна дзе беларусы ў абсалютнай перавазе, еднак трохэ з польскего мувён. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:54, 16 студзеня 2026 (+03) ::::::Але вы падтрымайце іншыя перайменаванні, ці як. Правёў сур’ёзную працу дзеля выпраўлення тапаніміі Падляшша. Хіба ўсе назвы з створаных выправіў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 14 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:13, 13 сакавіка 2026 (+03) == [[Эсфір (дачка Амінавада)]] → [[Эсфір (дачка Амінадава)]] або [[Эсфір]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Эсфір (дачка Амінавада)#Амінадава?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 19:19, 8 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: відавочная абдрукоўка. У некаторых моўных версіях ёсць удакладненне - [https://de.wikipedia.org/wiki/Ester_(Bibel) Эсфір (Біблія)], або [https://sk.wikipedia.org/wiki/Ester_(biblick%C3%A1_postava) Эсфір (біблійны персанаж)], аднак старонак неадназначнасці (спасылак на артыкулы пра іншых Эсфір) нават там не знайшоў. І ў нас таксама падобнае ўдакладненне лічу непатрэбным. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:50, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: няма патрэбы ва ўдакладненні, пагатоў такім, мякка кажучы старамодным :) --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:17, 17 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана пад назву [[Эсфір]], а таксама дададзена дадатковая старонка перасылкі. На старонцы размоў асобна адзначана праблема перадачы імя Амінадаў/Абігаіл/... у беларускай. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:52, 3 лютага 2026 (+03) == [[Адольф Гітлер Уунона]] → [[Адольф Уунона]] == {{закрыта}} Асоба афіцыйна змяніла імя ([https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/11/28/namibian-politician-named-adolf-hitler-wins-re-election/ крыніца]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 18:36, 28 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, але важна пакінуць у лідзе ягонае папярэдняе імя, бо яно вельмі медыйнае [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:04, 30 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Асоба афіцыйна змяніла імя. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:41, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Страдзівары]] → [[Страдывары]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн ([https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_192 т. 15, с. 192]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 00:32, 11 студзеня 2026 (+03) :Раз у БелЭн, то {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:59, 19 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена як у крыніцы, перасылка пакінута, бо памылка папулярная і не арфаграфічная. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:02, 23 студзеня 2026 (+03) == [[Анатоль Аляксеевіч Стэпусь]] → [[Анатоль Аляксеевіч Сцепусь]] == {{закрыта}} Напісанне прозвішча ''Сцепусь'' даеца на сайтах [https://mfa.gov.by/be/press/news_mfa/b797e4897c39802e.html МЗС Беларусі], [https://bel.sputnik.by/20170408/dyplamatyya-kultury-u-ehstonii-prahodzic-vystava-belaruskih-mastakou-1028215799.html Sputnik Беларусь], [https://www.sb.by/articles/glytok-pavetra-z-batska-shchyny-estoniya.html СБ Беларусь сегодня] і іншых. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:09, 21 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Памылка ў назве. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:18, 23 студзеня 2026 (+03) {{закрыта}} == [[Руска-турэцкія войны]] → [[Расійска-турэцкія войны]] == У артыкулах вядзецца пра расійска-турэцкія войны, а не пра рускія.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:36, 30 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, згодна з меркаваннем ніжэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:04, 1 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:27, 15 студзеня 2026 (+03) == [[Ідзанакі і Ідзанамі]] → [[Ідзанагі і Ідзанамі]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Ідзанакі і Ідзанамі|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) : Вось тут неадназначна, бо можа ў пытаннях вымаўлення аўтар і правы, але ж мы тут заўсёды аддаем перавагу АК. Калі там напісана "Ідзанакі", а іншых прыкладаў у бел АК няма - хутчэй за ўсё назва застанецца. Не падводжу вынік, хачу пачуць што думаюць іншыя ўдзельнікі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:37, 7 верасня 2025 (+03) ::Я бы пакінуў «Ідзанакі», бо АК, але варта было б адзначыць арыгінальнае вымаўленне з транскрыпцыяй на беларускую. Але ёсць сумневы, што варта перадаваць японскае -gi- ў беларускай як -кі-, бо насамрэч да выбухнога ґ бліжэй к, а не фрыкатыўны г. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:50, 18 верасня 2025 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} Усё ж такі перавагу трэба аддаваць беларускім крыніцам. Тым болей, як было зазначана вышэй, бягучы варыянт нельга лічыць памылкай. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:09, 22 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Прыкладаў іншага напісання ў беларускіх аўтарытэтных крыніцах не прыведзена. Артыкул пакінуты пад цяперашняй назвай. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:43, 11 студзеня 2026 (+03) == [[Небаскроб Мэры-Экс]] → [[Сент-Мэры Экс 30]] == {{закрыта}} У цяперашняй назве ўжыта няпоўная назва вуліцы. Варта таксама пазначыць нумар будынка, бо там ёсць і іншыя хмарачосы, напрыклад [https://en.wikipedia.org/wiki/70%20St%20Mary%20Axe Сент-Мэры Экс 70]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 07:28, 22 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Аргументацыя слушная, супраць ніхто не выступаў. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:21, 11 студзеня 2026 (+03) mayctc2mekn0hb1elrv4tm5hi6r99oj Алег Мікалаевіч Маціевіч 0 798771 5155443 5082835 2026-06-17T20:55:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155443 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Алег Мікалаевіч Маціевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі мастак–[[жывапісец]] і [[педагог]]. == Біяграфія == У 1973 годзе скончыў [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]]. Вучыўся ў [[Г. Вашчанка|Г. Вашчанкі]], [[А. Кішчанка|А. Кішчанкі]], [[М. Данцыг]]а<ref name=":0">* {{Крыніцы/БСМ|Маціевіч Алег Мікалаевіч||359}}</ref>. Выкладаў у [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскім мастацкім вычылішчы]] (1976—1990), а таксама ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў| Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] (1990—2008). Удзельнік мастацкіх выставак з 1974 года<ref name=":0" />. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з [[1984]]<ref name=":0" />. == Творчасць == Працаваў у розных жанрах [[станковы жывапіс|станковага жывапісу]]. Найбольш вядомыя працы: карціны «Успаміны» (1985), «Бакеншчык» (1986), «Рыбакі на Прыпяці», «Вясковае вяселле» (абедзве 1987), «Былы рынак» (1989), «22 чэрвеня» (2000), «На доўгую памяць» (2006), «Мірнае лета», «Паветраная трывога» (абедзве 2014); партрэты «Аўтапартрэт», «Партрэт мамы» (абодва 1973), «Юля» (1974), «Ірына» (1975), «Мастак [[Р. Сітніца]]», «Паэт [[Р. Барадулін]]» (абодва 1987), «Паэт [[Л. Дранько-Майсюк]]», «Гісторык і пісьменнік [[У. Арлоў]] (1989), «Дзеці» (1994); пейзажы «Мой сад у Магілёве» (1972), «У восеньскім садзе» (1983), «Вечар у вёсцы» (1985), «Летні вечар» (1987), «Ноч у Жыровічах» (1991–1992), «Пейзаж з крыжам в. [[Галічы]]», «Пейзаж з коньмі» (1996), «Лепельскія азёры» (2007); нацюрморты «Сухія кветкі» (1970), «Нацюрморт з кветкамі», «Нацюрморт з пеўнікам» (1976), «Нацюрморт з лямпай», «У вёсцы» (абодва 1986), «Грыбы» (1987), «Сялянскі нацюрморт» (1990). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|||229}} == Спасылкі == * {{cite web|author =|authorlink =|date =|url =https://libmogilev.by/artpalette/matiyevich-oleg-nikolayevich/|title =Матиевич Олег Николаевич|publisher =Информационный ресурс «Художественная палитра Могилевского края»|access-date =16 студзеня 2026|language =ru|url-status =dead}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Маціевіч Алег Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]] 943lrt42epw4cnyarzkk8ty7793xsjs Аляксандр Багаткевіч 0 799200 5155552 5084686 2026-06-18T09:05:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155552 wikitext text/x-wiki {{Асоба | род дзейнасці = [[Бібліёграф]] | месца нараджэння = [[Сліжова]] }}[[Файл:Bohatkiewicz Aleksander Rzecz o bibliografii.jpg|міні|Аляксандр Багаткевіч. Кніжнае выданне лекцыі пра агульную бібліяграфію. Вільня, 1830]] '''Аляксандар Віктар Багаткевіч''' (пол. ''Aleksander Wiktor Bohatkiewicz''''',''' [[20 верасня]] [[1795|1795,]] [[Сліжова]] - [[1833|1833,]] [[Пятроўшчына (Пастаўскі раён)|Пятроўшчына]] (?)<ref>{{Артыкул|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2005~1367151251696/J.04~2005~1367151251696.pdf|аўтар=Navickienė, Aušra|загаловак=Dokumentai, teikiantys faktų apie knygos mokslo teoretiko Aleksandro Wiktoro Bohatkiewicziaus gyvenimą|год=2005|выданне=Knygotyra|том=45|старонкі=210-229}}</ref> – бібліёграф і бібліятэказнаўца<ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 2003. – Т. 6, кн. 2. - С. 325-326.</ref><ref>''Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X–XIX стст.'': энцыклапедычны даведнік. – Мінск, 1995. – С. 351.</ref><ref>Michał Brensztejn: Bohatkiewicz Aleksander. W: ''Polski Słownik Biograficzny''. T. 2: Beyzym Jan – Brownsford Marja. Kraków: Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, 1936, s. 220–221.</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/system/files/repository/90/ba/77/990002436371008452.pdf|аўтар=Bohatkiewicz, Aleksander Wiktor|загаловак=Veikalas apie visuotinę bibliografiją|год=2004|месца=Vilnius|выдавецтва=Vilniaus universiteto leidykla}}</ref>. == Біяграфія == Сын Міхала Багаткевіча і Марцыяны, народжанай Рудзінскай. Скончыў Пастаўскую павятовую школу (1813). Выпускнік факультэта літаратуры і гуманітарных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]. Быў сябрам [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], членам [[таварыства філаматаў]]. Падтрымліваў перапіску з [[Іаахім Лялевель|Іаахімам Лялевелем]]. У 1820 абараніў магістарскую працу. Быў адным з найбольш здольных вучняў [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыда Эрнста Гродэка]], які дапамагаў яму ў навуковай кар'еры. З мая 1821 стаў працаваць у бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта, 1 верасня 1823 стаў памочнікам бібліятэкара<ref>Brensztejn, Michał. [https://delibra.bg.polsl.pl/dlibra/publication/25752/edition/23925/content Bibljoteka Uniwersytecka w Wilnie do roku 1832-go]{{Недаступная спасылка}}. Wilno, 1922. S. 64-65.</ref>. Пасля смерці Гродэка ў 1825 стаў неафіцыйным кіраўніком бібліятэкі і заставаўся ім да канца жыцця. Склаў каталог дублетаў Віленскай бібліятэкі, апісанні бібліятэк [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]] і [[Вінцэнт Герберскі|Вінцэнта Герберскага]], каталог нумізматычнай калекцыі [[Крамянецкі ліцэй|Крамянецкага ліцэя]]. У 1826-28 быў сакратаром факультэта літаратуры і мастацтва, 10 снежня 1828 атрымаў намінацыю на пасаду дацэнта. Падрыхтаваў і з пачатку 1829 пачаў чытаць курс лекцый па агульнай бібліяграфіі, пад якой разумеў комплекс навук пра кнігу. Падкрэсліваў сувязь бібліяграфіі з гісторыяй літаратуры. Уступная частка курса ў 1829 г. была публікавана ў часопісе «''Dziennik Wilenski''» пад назвай «Аб усеагульнай бібліяграфіі», праз год выдадзена асобнай кнігай «''Rzecz o bibliografii powszechney na otworzenie tego kursu w Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim dn. 10 stycznia 1829 roku''» (Вільня, 1830). Гэтыя публікацыі з’яўляюцца першымі тэарэтычнымі працамі бібліяграфазнаўства ў Літве і Беларусі і першымі вучэбнымі матэрыяламі па гэтай дысцыпліне<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/ru/documents/129682|title=Багаткевіч Аляксандр Міхайлавіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-01-18}}</ref>. Памёр у сваім маёнтку Пятроўшчына пад Паставамі, праяўляючы сімптомы псіхічнага захворвання пад канец жыцця. == Спасылкі == {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-19}} [[Катэгорыя:Постаці Паставаў]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]] [[Катэгорыя:Філаматы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]] <references /> [[Катэгорыя:Бібліяграфія]] [[Катэгорыя:Бібліятэкары]] 08v5fqp4hwvsnsfd0sm3p4jfr5qzzv8 Альфрэд Антонавіч Ладыка 0 799717 5155513 5088486 2026-06-18T05:05:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155513 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Альфрэд Антонавіч Ладыка | род дзейнасці = [[Настаўнік]] | дата нараджэння = 4.01.1956 | месца нараджэння = [[Кяўры]] | Альма-матар = [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]] | узнагароды і прэміі = [[Заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь]](2004) [[Народны настаўнік Беларусі]](2025) }} '''Альфрэд Антонавіч Ладыка''' (нар. {{ДН|4|1|1956}}, в. [[Кяўры]], [[Іўеўскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) — беларускі настаўнік, [[народны настаўнік Беларусі]] (2025)<ref name="Указ299" />. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Кяўры]] [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]]. Пасля заканчэння [[Гродзенскі_дзяржаўны_універсітэт|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] <ref name="ГрГУ">{{cite web | url = https://www.grsu.by/component/k2/item/56403-vypusknik-kupalovskogo-universiteta-udostoen-zvaniya-narodnyj-uchitel-belarusi.html | title = Выпускнік Купалаўскага ўніверсітэта ўдастоены звання «Народны настаўнік Беларусі» | lang = be | access-date = 26 студзеня 2026 | archive-date = 19 жніўня 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250819155124/https://www.grsu.by/component/k2/item/56403-vypusknik-kupalovskogo-universiteta-udostoen-zvaniya-narodnyj-uchitel-belarusi.html | url-status = dead }}</ref> з 1978 года працуе ў сістэме адукацыі. * 1978—1985: Іўеўская сярэдняя школа, * 1986—1992: сярэдняя школа №11 г. Ліды. * 1993 — ц.ч.: Гімназія №1 г. Ліды<ref name="Настауніцкая">{{cite web | url = https://nastgaz.by/nastaunik-matematyki-gimnazii-1-lidy-alfred-ladyka-atrymau-zvanne-narodnaga-nastaunika-belarusi/ | title = Альфрэд Ладыка — не проста настаўнік. Яго жыццё — гэта самаадданая служба педагогіцы | website = [[Настаўніцкая газета]] | date = 2025-08-10 | lang = be | access-date = 26 студзеня 2026 | archive-date = 8 жніўня 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250808063555/https://nastgaz.by/nastaunik-matematyki-gimnazii-1-lidy-alfred-ladyka-atrymau-zvanne-narodnaga-nastaunika-belarusi/ | url-status = dead }}</ref>. == Педагагічная дзейнасць == * Падрыхтаваў больш за '''300 прызёраў''' рэспубліканскіх і міжнародных алімпіяд (па стане на 2025 год) * За 2020—2025 гг. яго вучні атрымалі больш за '''90 дыпломаў''' на алімпіадах вышэйшага ўзроўню<ref name="Гродненская">{{cite web | url = https://edu-lida.gov.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/p-62903.html | title = Дырэктар гімназіі № 1 Ліды: Альфрэд Ладыка — не проста настаўнік. Яго жыццё — гэта самаадданая служба педагогіцы | website = Упраўленне адукацыі Лідскага раённага выканаўчага камітэта | date = 2025-08-08 | lang = be | url-status = dead }}</ref> * Выпускнікі працуюць у IT, навуковых і інжынерных галінах, многія скончылі [[Беларускі_дзяржаўны_універсітэт|БДУ]] і [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|БДУІР]] == Узнагароды == Педагагічная дзейнасць Ладыкі А.А. неаднаразова адзначалася ўзнагародамі * 2004 год — прысвоена званне [[Заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь]] * 2024 год — Прэмія спецыяльнага фонда Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па сацыяльнай падтрымцы здольных навучэнцаў і студэнтаў. Унёс асаблівы ўклад у развіццё здольнасцяў здольных навучэнцаў і студэнтаў.<ref name="Ладыко Альфред Антонович на nagrady.by">{{cite web | url = https://nagrady.by/persona/104922/ | title = Ладыка Альфрэд Антонавіч на nagrady.by | lang = be }}</ref> * 2025 год — прысвоена званне '''[[Народны настаўнік Беларусі]]''' <ref name="Указ299">{{cite web | url = https://president.gov.by/ru/documents/ukaz-no-299-ad-7-zniuna-2025-g | title = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 299 | website = Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь | date = 2025-08-07 | lang = be }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://president.gov.by/ru/documents/rasparadzenne-no-125rp-ad-7-zniuna-2025-g Аб аб'яўленні Падзякі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Распараджэнне № 125рп ад 7 жніўня 2025 г.] — Афіцыйны iнтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь * [https://edu-grodno.gov.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/document-163163.html Поздравительный адрес министра образования Беларуси Андрея Иванца в торжественной обстановке вручен народному учителю Беларуси Альфреду Ладыко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260528190018/https://edu-grodno.gov.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/document-163163.html |date=28 мая 2026 }} — Галоўнае ўпраўленне адукацыі Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта * [https://grodnonews.by/news/obrazovanie/uchitelyu_matematiki_gimnazii_1_goroda_lida_alfredu_ladyko_prisvoeno_zvanie_narodnyy_uchitel_belarusi_.html Учителю математики Гимназии №1 города Лида Альфреду Ладыко присвоено звание «Народный учитель Беларуси»] — Гродзенская праўда * [https://news.by/news/obshchestvo/matematik-alfred-ladyko-narodniy-uchitel-belarusi Математик Альфред Ладыко - народный учитель Беларуси ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250914023115/https://news.by/news/obshchestvo/matematik-alfred-ladyko-narodniy-uchitel-belarusi |date=14 верасня 2025 }} — News.by * [https://www.grsu.by/sdgs/item/56403-vypusknik-kupalovskogo-universiteta-udostoen-zvaniya-narodnyj-uchitel-belarusi.html Гродненский государственный университет имени Янки Купалы - Выпускник Купаловского университета удостоен звания «Народный учитель Беларуси»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250821195838/https://www.grsu.by/sdgs/item/56403-vypusknik-kupalovskogo-universiteta-udostoen-zvaniya-narodnyj-uchitel-belarusi.html |date=21 жніўня 2025 }} — Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы * [https://www.sb.by/articles/uverenno-idet-vpered-chto-rasskazyvayut-o-narodnom-uchitele-belarusi-alfrede-ladyko.html «Уверенно идет вперед». Что рассказывают о народном учителе Беларуси Альфреде Ладыко] — Выдавецкі дом "Беларусь сегодня" {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ладыка Альфрэд Антонавіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя настаўнікі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Народныя настаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Іўеўскім раёне]] m8jeykmm649pam8fl6q93w92ymfd0xv Прэмія «Грэмі» за найлепшы рэп-альбом 0 802354 5155441 5095530 2026-06-17T20:52:58Z Emilia Noah 155537 /* Зноскі */ 5155441 wikitext text/x-wiki {{Картка прэміі}} '''Прэмія «Грэмі» за найлепшы рэп-альбом''' — гэта ўзнагарода, якая ўручаецца выканаўцам за якасныя альбомы ў стылі [[рэп]] на [[Грэмі|цырымоніі «Грэмі»]]. Штогод на цырымоніі Нацыянальная акадэмія мастацтваў і навук гуказапісу ЗША ўручае ўзнагароды ў некалькіх катэгорыях, каб «ушанаваць мастацкія дасягненні, тэхнічнае майстэрства і агульную дасканаласць у індустрыі гуказапісу, незалежна ад продажаў альбомаў або пазіцыі ў чартах».<ref name="Overview">{{Cite web|url=http://www2.grammy.com/Recording_Academy/|title=Overview|publisher=[[National Academy of Recording Arts and Sciences]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110103173212/http://www2.grammy.com/Recording_Academy/|archive-date=January 3, 2011|access-date=April 29, 2010|url-status=dead}}</ref> У 1995 годзе Акадэмія абвясціла аб даданні прэміі ў катэгорыі «Найлепшы рэп-альбом».<ref>{{cite news|last=Lambropoulos|first=Dinos|title=Grammy Awards will stay in Los Angeles|url=https://news.google.com/newspapers?id=7RQxAAAAIBAJ&sjid=T-AFAAAAIBAJ&pg=3970,6092572&dq|access-date=October 22, 2010|newspaper=[[The Daily Gazette]]|date=May 25, 1995|location=Schenectady, New York|page=C6|archive-date=February 6, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206163033/https://news.google.com/newspapers?id=7RQxAAAAIBAJ&sjid=T-AFAAAAIBAJ&pg=3970,6092572&dq|url-status=live}}</ref> Першая ўзнагарода была ўручана групе ''Naughty by Nature'' на 38-й цырымоніі ўручэння прэміі «Грэмі» ў наступным годзе. Згодна з апісаннем катэгорыі [[52-я цырымонія «Грэмі»|52-й цырымоніі ўручэння прэміі «Грэмі»]], узнагарода ўручаецца за «альбомы, якія ўтрымліваюць не менш за 51% часу гучання трэкаў з нядаўна запісанымі рэп-выкананнямі».<ref name="52nd">{{Cite web|url=http://www2.grammy.com/PDFs/Recording_Academy/52guide.pdf|title=52nd OEP Category Description Guide|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20091027172820/http://www.grammy.com/PDFs/Recording_Academy/52guide.pdf|archive-date=October 27, 2009|access-date=February 14, 2011|url-status=dead|page=3}}</ref> Акрамя выканаўцаў, сярод лаўрэатаў прэміі часта ёсць [[Музычны прадзюсар|прадзюсары]], гукаінжынеры і/або міксеры, звязаныя з намінаванай працай.<ref>{{Cite web|url=http://www2.grammy.com/GRAMMY_Awards/Winners/Results.aspx|title=Grammy Award Winners|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20100103192148/http://www2.grammy.com/GRAMMY_Awards/Winners/Results.aspx|archive-date=January 3, 2010|access-date=February 16, 2011|url-status=dead}} Note: User must select the "Rap" category as the genre under the search feature.</ref> Па стане на 2025 год, [[Eminem|Эмінем]] утрымлівае рэкорд па колькасці перамог у гэтай катэгорыі — шэсць. Лорын Хіл была першай жанчынай-выканаўцай, якая перамагла ў гэтай катэгорыі, калі яна перамагла ў 1997 годзе з гуртам Fugees. Дуэт Outkast і рэпер [[Tyler, The Creator]] атрымлівалі ўзнагароду двойчы. Jay-Z утрымлівае рэкорд па колькасці намінацый — адзінаццаць. Дрэйк стаў першым неамерыканскім пераможцам у гэтай катэгорыі, калі перамог у 2013 годзе. The Roots атрымалі найбольшую колькасць намінацый без перамогі — пяць. Эмінем і [[Канье Уэст]] — адзіныя артысты, якія атрымалі ўзнагароду ў гады запар, прычым Эмінем дасягнуў гэтага двойчы. У 2016 годзе мікстэйп Дрэйка ''If You're Reading This It's Too Late'' стаў першым мікстэйпам, намінаваным на ўзнагароду, а ў 2017 годзе ''Coloring Book'' рэпера Chance the Rapper стаў першым мікстэйпам, які атрымаў узнагароду. У 2019 годзе Кардзі Бі стала першай жанчынай-рэперам, якая перамагла сольна з яе альбомам ''Invasion of Privacy''.<ref>{{Cite magazine|url=https://ew.com/grammys/2019/02/10/cardi-b-best-rap-album/|title=Cardi B becomes first solo female artist to win Best Rap Album at Grammys|date=February 10, 2019|magazine=Entertainment Weekly|access-date=February 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211113300/https://ew.com/grammys/2019/02/10/cardi-b-best-rap-album/|archive-date=February 11, 2019|url-status=live}}</ref> == Пераможцы == [[File:Eminem_-_Concert_for_Valor_in_Washington,_D.C._Nov._11,_2014_(2)_(Cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Eminem_-_Concert_for_Valor_in_Washington,_D.C._Nov._11,_2014_(2)_(Cropped).jpg|справа|міні|Шасцікратны пераможца Eminem выступае, 2014 год]] {| class="wikitable sortable" ! width="7%" |Год ! width="25%" |Пераможцы ! width="25%" |Твор ! class="unsortable" width="5%" |Крыніца |- ! scope="row" style="text-align:center;" |1996 |Naughty by Nature |''Poverty's Paradise'' | style="text-align:center;" |<ref name="Grammy19962">{{cite news|last=Strauss|first=Neil|title=New Faces in Grammy Nominations|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10F1EFB395D0C768CDDA80894DE494D81|access-date=October 22, 2010|newspaper=[[The New York Times]]|date=January 5, 1996|archive-date=March 14, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314161039/https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10F1EFB395D0C768CDDA80894DE494D81&legacy=true&status=nf|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |1997 |Fugees<small><br />{{·}}Fugees, producers</small> |The Score | style="text-align:center;" |<ref name="Grammy19972">{{cite news|title=The Complete List of Nominees|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-01-08-ca-16471-story.html|work=Los Angeles Times|access-date=February 16, 2011|date=January 8, 1997|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105135856/http://articles.latimes.com/1997-01-08/entertainment/ca-16471_1_video-producer/4|archive-date=November 5, 2012|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |1998 |Puff Daddy and the Family<small><br />{{·}}Puff Daddy And The Family & Stevie J. producers</small> |No Way Out | style="text-align:center;" |<ref name="Grammy19982">{{cite news|last=Strauss|first=Neil|title=Grammy Nominations Yield Surprises, Including Newcomer's Success|url=https://www.nytimes.com/1998/01/07/arts/grammy-nominations-yield-surprises-including-newcomer-s-success.html?pagewanted=2|access-date=October 24, 2010|newspaper=The New York Times|date=January 7, 1998|page=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20110124043701/http://www.nytimes.com/1998/01/07/arts/grammy-nominations-yield-surprises-including-newcomer-s-success.html?pagewanted=2|archive-date=January 24, 2011|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |1999 |Jay-Z<small><br />{{·}}Joe Quinde, engineer/mixer</small> |Vol. 2... Hard Knock Life | style="text-align:center;" |<ref name="Grammy19992">{{cite magazine|title=Lauryn Hill, Shania Twain, and Sheryl Crow win the most nods|url=https://www.ew.com/ew/article/0,,84051,00.html|magazine=[[Entertainment Weekly]]|publisher=[[Time Inc.|Time Inc]]|date=January 5, 1999|access-date=October 24, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015005654/http://www.ew.com/ew/article/0,,84051,00.html|archive-date=October 15, 2012|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2000 |[[Eminem]]<small><br />{{·}}Eminem, Jeff Bass &amp;amp; Marky Bass, producers; Mr. B, engineer/mixer</small> |The Slim Shady LP | style="text-align:center;" |<ref name="Grammy20002">{{cite news|url=http://transcripts.cnn.com/2000/SHOWBIZ/Music/01/04/grammy.noms.01/list.html|title=42nd Annual Grammy Awards nominations|publisher=[[CNN]]|access-date=October 22, 2010|date=January 4, 2000|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120722190443/http://transcripts.cnn.com/2000/SHOWBIZ/Music/01/04/grammy.noms.01/list.html|archive-date=July 22, 2012}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2001 |[[Eminem]]<small><br />{{·}}[[Dr. Dre]] & Richard Huredia, engineers/mixers</small> |The Marshall Mathers LP | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|last=Lambropoulos|first=Dinos|title=Grammy Awards will stay in Los Angeles|url=https://news.google.com/newspapers?id=7RQxAAAAIBAJ&sjid=T-AFAAAAIBAJ&pg=3970,6092572&dq|access-date=October 22, 2010|newspaper=[[The Daily Gazette]]|date=May 25, 1995|location=Schenectady, New York|page=C6|archive-date=February 6, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206163033/https://news.google.com/newspapers?id=7RQxAAAAIBAJ&sjid=T-AFAAAAIBAJ&pg=3970,6092572&dq|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2002 |Outkast<small><br />{{·}}David Sheats, producer; John Frye, engineer</small> |Stankonia | style="text-align:center;" |<ref name="Grammy20022">{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1451828/20020117/outkast.jhtml|title=Got Charts? Outkast's Grammy Outlook; Linkin Park Go For Gold|first=David|last=Basham|date=January 17, 2002|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827052502/http://www.mtv.com/news/articles/1451828/20020117/outkast.jhtml|archive-date=August 27, 2009|access-date=October 24, 2010|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2003 |[[Eminem]]<small><br />{{·}}Steve King, engineer/mixer</small> |The Eminem Show | style="text-align:center;" |<ref name="Grammy20032">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2003/SHOWBIZ/Music/02/23/grammy.winners.list/index.html|title=Grammy nominees and winners|access-date=February 16, 2011|date=February 24, 2003|publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628222455/http://www.cnn.com/2003/SHOWBIZ/Music/02/23/grammy.winners.list/index.html|archive-date=June 28, 2011|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2004 |Outkast<small><br />{{·}}John Frye, engineer/mixer</small> |Speakerboxxx/The Love Below | style="text-align:center;" |<ref name="Grammy20042">{{cite magazine|last=Susman|first=Gary|title=Grammylicious|url=https://www.ew.com/ew/article/0,,555458,00.html|magazine=Entertainment Weekly|publisher=Time Inc|access-date=October 24, 2010|date=December 4, 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20121010031455/http://www.ew.com/ew/article/0,,555458,00.html|archive-date=October 10, 2012|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |[[47-я цырымонія «Грэмі»|2005]] |[[Канье Уэст]]<small><br />{{·}}[[Manny Marroquin]], engineer/mixer</small> |{{Sort|The College Dropout|''[[The College Dropout]]''}} | style="text-align:center;" |<ref name="Grammy20052">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/life/music/news/2004-12-07-grammy-nominee-list_x.htm|title=Grammy Award nominees in top categories|date=February 7, 2005|access-date=October 22, 2010|publisher=[[Gannett Company]]|work=[[USA Today]]|agency=[[Associated Press]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628185751/http://www.usatoday.com/life/music/news/2004-12-07-grammy-nominee-list_x.htm|archive-date=June 28, 2011|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2006 |Канье Уэст<small><br />{{·}}Kanye West & [[Jon Brion]], producers; [[Andrew Dawson (record producer)|Andrew Dawson]], [[Anthony Kilhoffer]] & Tom Biller, engineers; [[Mike Dean (record producer)|Mike Dean]], engineer/mixer</small> |Late Registration | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=http://www2.grammy.com/GRAMMY_Awards/Winners/Results.aspx|title=Grammy Award Winners|publisher=National Academy of Recording Arts and Sciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20100103192148/http://www2.grammy.com/GRAMMY_Awards/Winners/Results.aspx|archive-date=January 3, 2010|access-date=February 16, 2011|url-status=dead}} Note: User must select the "Rap" category as the genre under the search feature.</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2007 |Ludacris<small><br />{{·}}Joshua Monroy & Phil Tan, engineers/mixers</small> |Release Therapy | style="text-align:center;" |<ref name="Grammy20072">{{cite news|title=The 2007 Grammys: Winners and Nominees|url=https://www.nytimes.com/ref/arts/music/grammy.html|access-date=October 24, 2010|newspaper=The New York Times|date=January 29, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326012008/http://www.nytimes.com/ref/arts/music/grammy.html|archive-date=March 26, 2012|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |[[50-я цырымонія «Грэмі»|2008]] |Канье Уэст<small><br />{{·}}Kanye West, producer; Andrew Dawson, Anthony Kilhoffer & Mike Dean, engineers</small> |Graduation | style="text-align:center;" |<ref name="Grammy20082">{{cite news|last=Kot|first=Greg|title=Kanye West, Amy Winehouse lead Grammy nominations|url=http://leisureblogs.chicagotribune.com/turn_it_up/2007/12/west-winehouse.html|access-date=October 24, 2010|newspaper=[[Chicago Tribune]]|date=December 6, 2007|publisher=Tribune Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406144049/http://leisureblogs.chicagotribune.com/turn_it_up/2007/12/west-winehouse.html|archive-date=April 6, 2012|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2009 |[[Ліл Уэйн|Lil Wayne]]<small><br />{{·}}Darius "Deezle" Harrison & Fabian Marasciullo, engineers</small> |Tha Carter III | style="text-align:center;" |<ref name="Grammy20092">{{cite news|url=http://www.seattlepi.com/pop/398949_music06.html|title=Grammys Awards: Who will perform, who will win, who should win|access-date=October 22, 2010|date=February 6, 2009|first=Gene|last=Stout|work=[[Seattle Post-Intelligencer]]|publisher=[[Hearst Corporation]]|archive-date=June 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616154027/https://www.seattlepi.com/ae/music/article/Grammys-Awards-Who-will-perform-who-will-win-1299402.php|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |[[52-я цырымонія «Грэмі»|2010]] |[[Eminem]]<small><br />{{·}}[[Dr. Dre|Andre Young]], producer; Andre Young, Mauricio "Veto" Iragorri & Michael Strange, engineers/mixers</small> |Relapse | style="text-align:center;" |<ref name="Grammy20102">{{cite news|title=Grammy countdown: Is Eminem's 'Relapse' a lock for best rap album?|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/01/grammy-countdown-is-eminem-a-lock-for-best-rap-album.html|access-date=October 24, 2010|newspaper=Los Angeles Times|date=January 19, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110206212010/http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/01/grammy-countdown-is-eminem-a-lock-for-best-rap-album.html|archive-date=February 6, 2011|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2011 |[[Eminem]]<small><br />{{·}}Eminem & Mike Strange, engineers/mixers</small> |Recovery | style="text-align:center;" |<ref name="Grammy20112">{{cite news|url=http://theenvelope.latimes.com/news/breaking/newsletter/la-et-env-grammys-nominees-2010-list,0,4822287.htmlstory|title=53rd Annual Grammy Awards nominees list|access-date=December 2, 2010|work=Los Angeles Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713191629/http://theenvelope.latimes.com/awards/grammys/la-et-env-grammys-nominees-2010-list,0,2463095.htmlstory|archive-date=July 13, 2011|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2012 |[[Канье Уэст]]<small><br />{{·}}Kanye West, producer; Andrew Dawson, Anthony Kilhoffer, Mike Dean & Noah Goldstein, engineers/mixers</small> |My Beautiful Dark Twisted Fantasy | style="text-align:center;" |<ref name="Grammy20122">{{cite web|url=http://www.grammy.com/nominees?year=2011&genre=24|title=2011 – 54th Annual GRAMMY Awards Nominees And Winners: Pop Field|date=November 30, 2011|publisher=[[Recording Academy|The Recording Academy]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111203200919/http://www.grammy.com/nominees?year=2011&genre=24|archive-date=December 3, 2011|access-date=April 26, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2013 |Drake<small><br />{{·}}Noah "40" Shebib, producer; Noel "Gadget" Campbell & Noah "40" Shebib, engineers/mixers</small> |''Take Care'' | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/events/grammys-2013/1537655/grammys-2013-winners-list|title=Grammys 2013: Winners List|magazine=Billboard|access-date=April 26, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629090730/http://www.billboard.com/articles/events/grammys-2013/1537655/grammys-2013-winners-list|archive-date=June 29, 2013|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2014 |Macklemore &amp;amp; Ryan Lewis<small><br />{{·}}Macklemore & Ryan Lewis, engineers/mixers</small> |''The Heist'' | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite magazine|url=https://ew.com/grammys/2019/02/10/cardi-b-best-rap-album/|title=Cardi B becomes first solo female artist to win Best Rap Album at Grammys|date=February 10, 2019|magazine=Entertainment Weekly|access-date=February 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211113300/https://ew.com/grammys/2019/02/10/cardi-b-best-rap-album/|archive-date=February 11, 2019|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |[[57-я цырымонія «Грэмі»|2015]] |[[Eminem]]<small><br />{{·}}Tony Campana, Joe Strange & Mike Strange, engineers/mixers</small> |''The Marshall Mathers LP 2'' | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.latimes.com/entertainment/music/la-et-ms-grammys-2015-nominees-winners-list-story.html|title=Grammys 2015: Complete list of winners and nominees|first=Times|last=staff|website=Los Angeles Times|date=2015-02-09|access-date=2026-02-05}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2016 |[[Кендрык Ламар]]<small><br />{{·}}Derek "MixedByAli" Ali & James "The White Black Man" Hunt, engineers/mixers</small> |''[[To Pimp a Butterfly]]'' | style="text-align:center;" |<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/news/grammys/6785974/grammy-nominations-2016-full-list|title=Grammy Nominations 2016: See the Full List of Nominees|publisher=Prometheus Global Media|magazine=Billboard|date=December 7, 2015|access-date=December 7, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151210021119/http://www.billboard.com/articles/news/grammys/6785974/grammy-nominations-2016-full-list|archive-date=December 10, 2015|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |[[59-я цырымонія «Грэмі»|2017]] |Chance the Rapper<small><br />{{·}}Jeff Lane, engineer/mixer</small> |<nowiki><i id="mwAfc">Coloring Book</i></nowiki> | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/entertainment/music/la-et-ms-grammys-2017-nominations-winners-list-20161205-story.html|title=Grammys 2017: Complete list of winners and nominees|date=February 12, 2017|newspaper=[[Los Angeles Times]]|access-date=December 30, 2017|archive-date=December 6, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206205501/http://www.latimes.com/entertainment/music/la-et-ms-grammys-2017-nominations-winners-list-20161205-story.html|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2018 |[[Кендрык Ламар]]<small><br />{{·}}Sounwave & Anthony "Topdawg" Tiffith, producers; Derek "MixedByAli" Ali, James "The White Black Man" Hunt & Matt Schaeffer, engineers/mixers</small> |''[[DAMN.|Damn.]]'' | style="text-align:center;" |<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/news/grammys/8047027/grammys-2018-complete-nominees-list|title=Grammys 2018: See the Complete List of Nominees|last=Lynch|first=Joe|date=November 28, 2017|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171128164605/https://www.billboard.com/articles/news/grammys/8047027/grammys-2018-complete-nominees-list|archive-date=November 28, 2017|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2019 |Cardi B<small><br />{{·}}Leslie Brathwaite & Evan LaRay, engineers/mixers</small> |''Invasion of Privacy'' | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite news|url=https://www.grammy.com/grammys/news/2019-grammy-awards-complete-nominations-list|title=2019 GRAMMY Awards: Complete Nominations List|date=December 7, 2018|work=[[The Recording Academy]]|access-date=December 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207140528/https://www.grammy.com/grammys/news/2019-grammy-awards-complete-nominations-list|archive-date=December 7, 2018|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |[[62-я цырымонія «Грэмі»|2020]] |Tyler, the Creator<small><br />{{·}}Tyler, The Creator, producer; Neal H Pogue, Tyler, The Creator & Vic Wainstein, engineers/mixers</small> |''Igor'' | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.grammy.com/grammys/news/2020-grammy-awards-nominations-complete-winners-list|title=2020 GRAMMY Awards: Complete Winners List|website=GRAMMY.com|date=2019-11-20|access-date=2026-02-05}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |[[63-я цырымонія «Грэмі»|2021]] |Nas<small><br />{{·}}Hit-Boy, producer; Mark "Exit" Goodchild, Hit-Boy, David Kim & Gabriel Zardes, engineers/mixers</small> |''King's Disease'' | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/awards/63rd-annual-grammy-awards-2020|title=63rd Annual GRAMMY Awards {{pipe}} 2020|website=GRAMMY.com|date=October 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220903050000/https://www.grammy.com/awards/63rd-annual-grammy-awards-2020|archive-date=September 3, 2022|access-date=October 11, 2022|url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |[[64-я цырымонія «Грэмі»|2022]] |Tyler, the Creator<small><br />{{·}}Tyler, The Creator, producer; Neal H Pogue, Tyler, The Creator & Vic Wainstein, engineers/mixers</small> |''Call Me If You Get Lost'' | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/grammys/news/2022-grammys-complete-winners-nominees-nominations-list|title=2022 GRAMMYs Awards: Complete Nominations List|website=GRAMMY.com|date=November 23, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125170413/https://www.grammy.com/grammys/news/2022-grammys-complete-winners-nominees-nominations-list|archive-date=November 25, 2021|access-date=November 24, 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/awards/64th-annual-grammy-awards-2021|title=64th Annual GRAMMY Awards {{pipe}} 2022|website=GRAMMY.com|date=November 23, 2021|access-date=February 22, 2025}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2023 |[[Кендрык Ламар]]<small><br />{{·}}Sounwave, producer; Ray Charles Brown Jr., Manny Marroquin, Matt Schaeffer & Jonathan Turner, engineers/mixers</small> |''Mr. Morale &amp;amp; the Big Steppers'' | style="text-align:center;" |<ref name="auto2">{{Cite web|url=https://www.grammy.com/news/2023-grammy-nominations-complete-winners-nominees-list|title=2023 GRAMMY Nominations: See The Complete Nominees List|website=GRAMMY.com|date=November 15, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116125127/https://www.grammy.com/news/2023-grammy-nominations-complete-winners-nominees-list|archive-date=November 16, 2022|access-date=November 15, 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/awards/65th-annual-grammy-awards-2022|title=65th Annual GRAMMY Awards {{pipe}} 2022|website=GRAMMY.com|date=November 15, 2022|access-date=February 22, 2025}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |[[66-я цырымонія «Грэмі»|2024]] |Killer Mike<small><br />{{·}}Migui Maloles & Renegade El Rey, engineers/mixers</small> |''Michael'' | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/awards/66th-annual-grammy-awards-2023|title=66th Annual GRAMMY Awards {{pipe}} 2020|website=GRAMMY.com|date=November 15, 2022|access-date=February 22, 2025}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |[[67-я цырымонія «Грэмі»|2025]] |Doechii |''Alligator Bites Never Heal'' | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite magazine|last=Atkinson|first=Katie|url=https://www.billboard.com/music/awards/grammy-nominations-2025-full-list-1235823165/|title=Grammy Nominations 2025: See the Complete List|date=November 8, 2024|access-date=November 8, 2024|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> |- ! scope="row" style="text-align:center;" |2026 |[[Кендрык Ламар]]<small><br />{{·}}Jack Antonoff & Sounwave, producers; Jack Antonoff, Ray Charles Brown Jr., Oli Jacobs, Laura Sisk & Jonathan Turner, engineers/mixers</small> |''GNX'' | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://variety.com/2025/music/news/grammy-nominations-2026-complete-list-kendrick-lamar-gaga-1236572363/|title=Grammy Nominations 2026: Kendrick Lamar Leads With Nine as Lady Gaga, Bad Bunny, Sabrina Carpenter and Leon Thomas Land Among Top Nominees|first=Chris|last=Willman|website=Variety|date=2025-11-07|access-date=2025-11-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://grammy.com/awards/68th-annual-grammy-awards-2025|title=68th Annual GRAMMY Awards {{!}} GRAMMY.com|website=grammy.com|access-date=2026-02-02}}</ref> |- |} == Артысты з некалькімі перамогамі == ; '''6 перамог''' * [[Eminem]] ; '''4 перамогі''' * [[Кендрык Ламар]] * [[Канье Уэст]] ; '''2 перамогі''' * [[Outkast]] * [[Tyler, the Creator]] == Артысты з некалькімі намінацыямі ==   '''11 намінацый''' * Jay-Z '''8 намінацый''' * Канье Уэст * Eminem '''7 намінацый''' * Nas * Дрэйк '''5 намінацый''' * The Roots * Common * Кендрык Ламар '''4 намінацыі''' * J. Cole (1 разам з Dreamville) * Lupe Fiasco * Missy Elliott * Tyler, the Creator '''3 намінацыі''' * Ludacris * Nelly * T.I. * Pusha T (1 разам з Clipse) '''2 намінацыі''' * [[Нікі Мінаж]] * [[Dr. Dre]] * [[Ліл Уэйн|Lil Wayne]] * LL Cool J * [[50 Cent]] * Outkast * ScHoolboy Q * A Tribe Called Quest * [[2Pac]] * DJ Khaled * Travis Scott * 21 Savage * Future * Metro Boomin * JID (1 разам з Dreamville) == Глядзіце таксама == * Прэмія «Грэмі» за найлепшае рэп-выкананне * Прэмія «Грэмі» за найлепшую рэп-песню * [[Хіп-хоп|Хіп-хоп музыка]] == Зноскі == {{Reflist|30em}}{{Узнагароды «Грэмі» паводле гадоў}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1996 годзе]] [[Катэгорыя:Грэмі]] [[Катэгорыя:Намінацыі прэміі «Грэмі»]] mqx8rksilatbkb5devot4asr1cs3xgo Аляксандр Аляксандравіч Парфяновіч 0 802530 5155544 5099601 2026-06-18T08:04:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155544 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Парфяновіч}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Аляксандр Аляксандравіч Парфяновіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі {{акцёр|СССР|Беларусі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} тэатра і кіно. [[Заслужаны артыст Беларусі]] (2013). == Біяграфія == Нарадзіўся 21 жніўня 1950 года ў вёсцы Святазер’е Чавускага раёна. Маці — настаўніца пачатковых класаў, бацька — вадзіцель. Быў другім дзіцём у сям’і. Мае старэйшую сястру і малодшага брата. Пасля заканчэння школы паступіў у [[Магілёўскае рэспубліканскае культурна-асветніцкае вучылішча імя Н. К. Крупскай|Магілёўскае рэспубліканскае культурна-асветніцкае вучылішча]] на тэатральнае аддзяленне, дзе атрымаў дыплом з адзнакай. Год працаваў у [[Падсвілле|Падсвіллі]] ў доме культуры. У 1975 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] па спецыяльнасці рэжысёр народнага тэатра (педагогі [[Аляксандр Аляксандравіч Даброцін|А.А. Даброцін]], [[Галіна Пятроўна Вішкарова-Старкоўская|Г.П. Старкоўская]]). З 1975 года працуе ў [[Магілёўскі абласны тэатр драмы і камедыі імя В. І. Дуніна-Марцінкевіча|Магілёўскім абласным тэатры драмы і камедыі імя В.І. Дуніна-Марцінкевіча]]. Апрача прафесійнай дзейнасці, з’яўляецца старшынёй гарадскога аддзялення [[Беларускі саюз тэатральных дзеячаў|Беларускага саюза тэатральных дзеячаў]]. Здымаецца ў кіно, рэкламе, музычных кліпах. == Сям’я == У 1976 годзе ажаніўся з Ганнай Антонаўнай. Мае дзвюх дачок — Таццяну і Наталлю. == Творчасць == Сыграў больш за 150 тэатральных роляў. Найбольш значныя ролі: Анзэльм («Жаданне кахання» [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшка]]), Прыстаў («Камедыянт» [[Алесь Асташонак|А. Асташонка]]), Эпафрадыт («Нерон» [[Юрый Максімавіч Сохар|Ю. Сохара]]), Каспер («Пясочны гадзіннік» [[Пятро Васючэнка|П. Васючэнкі]]), Бертран («Напалеон і Жазефіна» І. Губача), Амількар ("Масье Амількар" І. Жаміяка), Карп («Лес» [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. Астроўскага]]), Ягор («Без Ягора будзе гора» [[Васіль Юр’евіч Ткачоў|В. Ткачова]]), Бацька («Далей — цішыня» В. Дэльмар), Лэйн («Чыё дзіця ў сакваяжы?» [[Оскар Уайльд|О. Уайльда]]), Маўрыцыа («Самадуры» [[Карла Гальдоні|К. Гальдоні]]), Шэн («Пункты на часавай восі» Д. Багаслаўскага), Граф («Вот такое тра-ля-ля…» [[Эдуарда дэ Філіпа|Э. дэ Філіпа]]), Герман («Змяшаныя пачуцці, або Два старыя крабы з далікатным панцырам» Р. Баэра), Васіль Мульцік («Вечар» [[Аляксей Дудараў|А. Дударава]]), Пратасавіцкі («[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]), Дон Кіхот («Страсці па Сервантэсу»), Дабровіч («Ідылія» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]), Кутас («[[Прымакі (п’еса)|Прымакі]]» [[Янка Купала|Я. Купалы]]). Зняўся ў 82 кінафільмах. Найбольш значныя ролі: Рыгор («Браты Карамазавы»), Герасім («Пелагія і белы бульдог»), Шульц («Дэтэктыўнае агенцтва Іван ды Мар’я»), Метрдатэль («Замах»), Кансьерж («Капітан Гардзееў»), Хавальнік кнігі Ценяў («Рыжык у Залюстроўі»). == Узнагароды == * [[Медаль «За працоўную доблесць»]] (1986); * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]] — за асабісты ўклад у развіццё тэатральнага мастацтва (2006); * [[Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь]] (2013); * Спецыяльны прыз Міжнароднага фестывалю нацыянальнай драматургіі імя В.І. Дуніна-Марцінкевіча «За ўвасабленне нацыянальнага характару» — за ролю ў спектаклі «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» (1998); * Прыз [[Беларускі саюз тэатральных дзеячаў|Беларускага саюза тэатральных дзеячаў]] «Крыштальная зорка» — за вялікі ўклад у тэатральнае мастацтва Беларусі (2000); * Спецыяльная прэмія [[Бабруйскі гарадскі выканаўчы камітэт|Бабруйскага гарадскога выканаўчага камітэта]] імя [[Міхась Лынькоў|М. Лынькова]] (2011); * Найлепшы акцёр II плана на Міжнародным тэатральным фестывалі «Класіка сёння» ў [[Днепрадзяржынск]]у — за ролю Карпа ў спектаклі «Лес» [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. Астроўскага]] (2012); * Найлепшая роля другога плана на Рэспубліканскім фестывалі нацыянальнай драматургіі — спектакль «Пункты на часавай восі» (2017); * Прэмія «[[Крыштальная Паўлінка]]» (2019); * [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] — за шматгадовую добрасумленную працу, высокі прафесіяналізм, значны ўклад у развіццё тэатральнага мастацтва (2020); * [[Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска]] (2022). == Спасылкі == * [https://bobruisk.gov.by/pochyotnye-grazhdane-goroda-bobruyska/parfenovich-aleksandr-aleksandrovich ПАРФЕНОВИЧ АЛЕКСАНДР АЛЕКСАНДРОВИЧ | Бобруйский городской исполнительный комитет]{{Недаступная спасылка}} * [https://komkur.info/people/aleksandr-parfenovich-zasluzhennyj-artist-respubliki-belarus-moya-pervaya-rol-mukhomor-o-o-eto-bylo-zdorovo Александр Парфенович, Заслуженный артист Республики Беларусь: «Моя первая роль – Мухомор. О-о, это было здорово!»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Парфяновіч Аляксандр Аляксандравіч}} mw59s828tqkyhhuny4m5tumld5ewcnz Адыходніцтва 0 803732 5155313 5110041 2026-06-17T12:33:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155313 wikitext text/x-wiki '''Адыходніцтва''' (таксама '''адыходны промысел''') — часовы адыход сялян з месцаў пастаяннага жыхарства ў вёсках на заробкі ў іншыя раёны, у тым ліку ў гарады.<ref>[https://histrf.ru/read/articles/otkhodnichiestvo-v-xviii-nachale-xx-veka Отходничество в XVIII — начале XX века]{{Недаступная спасылка}} // Большая российская энциклопедия</ref> З'ява была найбольш характэрна для XVIII — першай чвэрці XX стагоддзя.<ref name="skarnik">[https://www.skarnik.by/tsbm/2947 Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: Адыходніцтва]</ref> == Гісторыя == Адыходніцтва як сацыяльна-эканамічная з'ява існавала здаўна, але асабліва шырокія маштабы набыла пасля [[Сялянская рэформа 1861 года|сялянскай рэформы 1861 года]], якая дала сялянам асабістую свабоду і, адпаведна, большую свабоду перамяшчэння. Аграрнае перанасяленне, нізкая даходнасць сялянскіх гаспадарак і неабходнасць выплачваць падаткі прымушалі мільёны сялян шукаць дадатковыя крыніцы даходу па-за межамі сваіх вёсак. На беларускіх землях, асабліва ў Магілёўскай і Віцебскай губернях, адыходніцтва было масавай з'явай. Сяляне ішлі на заробкі ў прамысловыя цэнтры (Санкт-Пецярбург, Масква, Рыга), у партовыя гарады, а таксама ў паўднёвыя губерні Расійскай імперыі для працы ў сельскай гаспадарцы. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] адыходніцтва практычна спынілася, але аднавілася ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПа]] ў 1920-я гады, хоць і не дасягнула дарэвалюцыйнага ўзроўню. З пачаткам масавай [[калектывізацыя|калектывізацыі]] і [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] ў СССР адыходніцтва як традыцыйны промысел канчаткова знікла, трансфармаваўшыся ў арганізаваныя формы міграцыі рабочай сілы. == Прычыны == * '''Эканамічныя:''' аграрнае перанасяленне, малазямелле, нізкая ўраджайнасць і, як вынік, беднасць сялян. Неабходнасць зарабляць грошы для выплаты падаткаў, пагашэння даўгоў і набыцця прамысловых тавараў. * '''Сацыяльныя:''' адносная свабода перамяшчэння пасля адмены прыгоннага права. * '''Попыт на рынку працы:''' хуткае развіццё прамысловасці, будаўніцтва, транспарту патрабавала вялікай колькасці таннай рабочай сілы, якую і забяспечвалі сяляне-адыходнікі. == Віды і напрамкі == Адыходніцтва мела пераважна сезонны характар: * '''Зімовы (неземляробчы):''' сяляне ішлі ў гарады на будоўлі, фабрыкі, займаліся рамяством, дробным гандлем, працавалі на лесанарыхтоўках. * '''Летні (земляробчы):''' масавы адыход на сельскагаспадарчыя работы ў больш урадлівыя паўднёвыя рэгіёны (напрыклад, наём на жніво). == Наступствы == Адыходніцтва аказала значны ўплыў на сацыяльна-эканамічнае жыццё: * '''Для вёскі:''' з аднаго боку, прыток грошай ад адыходнікаў дапамагаў падтрымліваць сялянскія гаспадаркі. З іншага боку, адток найбольш працаздольнага мужчынскага насельніцтва негатыўна адбіваўся на дэмаграфіі і стане мясцовай гаспадаркі. * '''Для горада:''' з'ява спрыяла фарміраванню рынку наёмнай працы і працэсу [[Урбанізацыя|урбанізацыі]]. Сяляне-адыходнікі складалі значную частку гарадскога пралетарыяту. * '''Сацыяльныя змены:''' адыходнікі прыносілі ў вёску новыя веды, уменні і элементы гарадской культуры, што паступова мяняла традыцыйны ўклад жыцця. == Сучаснае адыходніцтва == У позні савецкі і постсавецкі перыяды даследчыкі адзначаюць працэсы ўнутранай працоўнай міграцыі, падобныя да дарэвалюцыйных, якія часам называюць «сучасным адыходніцтвам». Людзі шукаюць працу па-за межамі свайго пастаяннага пражывання (часта ў буйных гарадах ці іншых краінах) для забеспячэння больш высокага ўзроўню жыцця сям'і, не маючы намеру канчаткова мяняць месца жыхарства.<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennoe-othodnichestvo-kak-forma-trudovoy-migratsii-v-rossii Плисецкий Е. Л. Современное отходничество как форма трудовой миграции в России]</ref> == Зноскі == {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Эканамічная гісторыя]] [[Катэгорыя:Сацыяльныя з'явы]] [[Катэгорыя:Міграцыя]] 8gh299j79pqsyudw8gt4vq0e2e5xdj5 Акуліна Андрэеўна Барадуліна 0 804026 5155383 5114545 2026-06-17T17:15:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155383 wikitext text/x-wiki [[Файл:Акуліна Андрэеўна Барадуліна.jpeg|міні|Акуліна Андрэеўна Барадуліна ў гасцях у сына. Мінск, 1955 год.]] '''Акуліна Андрэеўна Барадуліна''' ({{ДН|||1909}} — {{ДС|||1971}}, [[Ушачы]]) — маці народнага паэта Беларусі [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]], якая аказала вялікі ўплыў на фармаванне яго творчай індывідуальнасці і была галоўным персанажам яго паэзіі на працягу ўсяго творчага шляху. Жыла на хутары Верасоўка (афіцыйная назва якога на той час была «Гарадок ІІ Востраў-Сарочынскага сельсавету») ва [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]] (пазней вёска [[:be-tarask:Гарадок (Сарочынскі сельсавет)|Гарадок]], якая ўжо стала часткай Ушачаў), была замужам за Іванам Барадуліным. Імя на мясцовай гаворцы часцей вымаўлялася як «Куліна». У 1937 годзе хутар быў ліквідаваны, і сям’ю будучага паэта перасялілі ў недалёкія Ўшачы. Дзед паэта па мамінай лініі, Андрэй Гальвіньш, быў этнічным [[Латышы|латышом]]. Іван Барадулін загінуў у 1944 годзе падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], і Куліне давялося самастойна ставіць на ногі сына. «Абшывала як не ўсю Вушачу, а сама была плюшаўцы рада», як ён успамінаў пазней. Мела глыбокія інтуітыўныя фальклорныя веды, ведала і з задавальненнем спявала традыцыйныя народныя песні, адзначалася тонкім адчуваннем мясцовага варыянту [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ''—'' і натуральным чынам перадала ўсё гэта сыну Рыгору, які з 1954 году вучыўся ў Мінску, прыязджаючы дадому на канікулах, і часта лістуючыся з маці. Выбраная частка гэтага ліставання, якое працягвалася да самай смерці маці ў 1971 годзе, пазней склала аснову для выдадзенай у 2009 кнігі «Паслаў бы табе душу»<ref>Паслаў бы табе душу…: ліставанне Рыгора Барадуліна з мамай (1954―1971) / [укладанне Н. Давыдзенкі, С. Шапрана. — Мінск : Лімарыус, 2009. — 275 с., [4] л .</ref>. Багацце вуснай народна-паэтычнай творчасці, вялікая колькасць архаізмаў, фразеалагізмаў, засвоеных паэтам з дзяцінства, стала выдатнай, беспрэцэдэнтнай у беларускай літаратуры XX стагоддзя асновай яго творчай індывідуальнасці. Пазней ва ўспамінах паэт пісаў: ''Пра маму можна гаварыць доўга. Мама мая была выключным чалавекам, карэннай крывічанкай. Дзякуючы ёй я вырас натуральным беларусам. Яна выдатна ведала беларускія песьні, казкі і нашу крывіцкую, вушацкую мову. Мама дала мне і жыцьцё, і лёс. Як і кожны чалавек, я не ўяўляю сябе бяз мамы. Калі б не яна, нічога зь мяне не атрымалася б… Мае ўспаміны: на хутары заходзіць сонца, а мама расказвае нейкую страшную казку, і мне неяк жудасна і трывожна. І, зразумела, першыя ўспаміны — гэта маміны вочы, маміны словы, мамін голас''<ref>[https://www.svaboda.org/a/25283711.html Рыгор Барадулін хацеў, каб яго пахавалі побач з маці] // Радыё Свабода 03 сакавіка 2014 </ref>. А ў іншым месцы: ''Усё ідзе ад маці. Мая мама, паўтаруся, была самым вялікім філолагам. Ва ўсялякім разе для мяне. Дзякуючы маме і беларускай мове я нешта напісаў і, можа, яшчэ нешта напішу. Канешне, можна пісаць і на вывучанай мове, але гэта будзе ўжо сурагат. На вывучанай мове можна пісаць дэтэктывы, эротыку, а глыбінную паэзію, глыбінную прозу трэба пісаць толькі на роднай мове, матчынай''<ref>Тры мяхі дзядзькі Рыгора, альбо Сам-насам з Барадуліным / Сяргей Шапран — Мінск: Логвінаў, 2011. — с. 74-75.</ref>. Вобраз маці ў творчасці Рыгора Барадуліна, асабліва часта сустракаецца ў наступных кнігах: «Вечалле» (1980), «Трэба дома бываць часцей» (1993), «Евангелле ад Мамы» (1995), «Сама пайду дарогаю, голас пашлю дуброваю: Песні матчыны з Вушаччыны» (2005), «Навошта» (2009), але і ў многіх іншых. На падставе кнігі «Песні матчыны з Вушаччыны» фальклорны гурт «Варган» у 2017 годзе запісаў аднайменны кампакт-дыск, у які ўвайшлі абрадавыя песні, напеўкі, смяшынкі-казытушкі: шчымлівыя і гуллівыя, дасціпныя і каларытныя, сціплыя і скаромныя, ''—'' запісаныя Рагорам Барадуліным ад Акуліны Андрэеўны, і выкананыя ў аўтэнтычнай манеры<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=xxrhe5riGXw «Песні матчыны з Вушаччыны»] // Varhan Folk Group І Фальклорны гурт (youtube.com)</ref>. Захавалася некалькі запісаў спеваў самой Акуліны Андрэеўны, зробленых [[Сяргей Панізнік|Сяргеем Панізнікам]] у 1969 годзе, напрыклад, «Рада, рада шэра перапёлка»<ref>[https://belarusmusic.com/artist/3467/akulina-andree-na-baradulina Рада, рада шэра перапёлка] // belarusmusic.com </ref> і «Добра мне»<ref>[https://folkcloud.com/song/195/akulina-baradulina/im-good Akulina Baradulina — I’m good] // folkcloud.com </ref>. Светлае памяці мамы Куліны Барадулін ахвяраваў свой, але фактычна найперш мамін «Вушацкі словазбор» (2013) ''—'' які пачаў запісваць ад маці, часткова ад землякоў яшчэ ў 7-м класе школы<ref>Сяргей Шапран. [https://novychas.online/kultura/ryhor_baradulin_vushacki_slova Рыгор Барадулін: «Вушацкі словазбор» я пачаў збіраць яшчэ ў сёмым класе] // Новы Час 16.11.2013</ref>. Пасля смерці мамы Рыгор Барадулін заўжды імкнуўся захаваць повязь з роднай зямлёй, збудаваў цагляную хату на месцы старой мамінай, дзе гадаваўся, хоць часта бываць там яму і не даводзілася. Паводле тэстаменту паэта, ён пахаваны побач з маці на старых ушацкіх могілках, на выездзе з Ушачаў у бок Докшыцаў. Гэтае сямейнае пахаванне зрабілася своеасаблівым народным мемарыялам. У лістападзе 2015-га на магіле паэта быў усталяваны памятны камень ''—'' валун вагой 2,5 тоны, які даставілі сюды верталётам МНС<ref>[https://planetabelarus.by/sights/mogila-rygora-borodulina-v-ushachakh/ Могила Рыгора Бородулина в Ушачах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260411195509/https://planetabelarus.by/sights/mogila-rygora-borodulina-v-ushachakh/ |date=11 красавіка 2026 }} // Планета Беларусь</ref>. [[Файл:Ушачы. Магіла Рыгора Барадуліна (01).jpg|міні|Ушачы. Магілы Рыгора Барадуліна і яго маці Куліны.]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-14}} {{DEFAULTSORT:Барадуліна Акуліна Андрэеўна}} 8307dd9edkywwuzqol1d40bl6qv4nye Алена Міронаўна Чухнюк 0 804536 5155466 5115526 2026-06-17T23:42:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155466 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Алена Міронаўна Чухнюк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская і савецкая чыгуначніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад Гомельскай вобласці, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1943). == Біяграфія == Нарадзілася 12 сакавіка 1917 года ў в. Дзьякоўка Вінніцкага павета [[Падольская губерня|Падольскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў сялянскай сям’і. У 1938 годзе паступіла на курсы памочнікаў паравознага машыніста пры Гомельскім лакаматыўным дэпо [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]], пасля заканчэння якіх працавала ў дэпо Гомель памочнікам машыніста паравоза, затым — машыністам калоны Беларускай чыгункі. Вадзіла вялікагрузныя цягнікі на [[Орша|Оршу]], [[Магілёў]], [[Чарнігаў]]. У 1941 годзе ёй прысвоена званне «Ганаровы чыгуначнік». [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] сустрэла ў Гомелі. Падчас вайны вадзіла вайсковыя цягнікі са зброяй і боепрыпасамі да лініі фронту — пад [[Ялец (горад)|Яльцом]], [[Сталінград]]ам, [[Курск]]ам, на [[Дняпро|Дняпры]]. З 1942 года — старшы машыніст паравознай калоны № 4 асобага рэзерву Народнага камісарыята шляхоў зносін СССР (на станцыі [[Кіеўскі вакзал|Масква-Кіеўская]]), узначальвала комплексную брыгаду паравоза «Э<sup>м</sup>723-88», маючы ў падпарадкаванні дзве брыгады. У 1942 годзе, ведучы састаў з ваеннай тэхнікай на [[Сталінградскі фронт]], на станцыі [[Пятроў Вал]] пры налёце варожых бамбардзіроўшчыкаў была паранена. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 5 лістапада 1943 года «за асобыя заслугі ў забеспячэнні перавозак для фронту і выбітныя дасягненні ў аднаўленні чыгуначнага транспарта ва ўмовах ваеннага часу» удастоена звання [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя Сацыялістычнай Працы]] з уручэннем [[ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і залатога [[медаль «Серп і Молат»|медаля «Серп і Молат»]]. Нараўне з [[Антаніна Мікалаеўна Аляксандрава|А. М. Аляксандравай]] і [[Ганна Пятроўна Жаркова|Г. П. Жаркавай]] яна была адной з першых чыгуначніц СССР, якія атрымалі гэтае званне. Зімой 1943—1944 гадоў на Паўночна-Пячорскай чыгунцы вадзіла цягнікі з вуглем; ва ўмовах моцных маразоў арганізавала хуткасны рух вугальных маршрутаў, скараціўшы час дастаўкі грузу ў тры разы. Затым забяспечвала Курскі напрамак ([[Бранск]] — [[Унеча]] — [[Сухінічы (горад)|Сухінічы]]), участкі [[Паўднёва-Заходняя чыгунка|Паўднёва-Заходняй]] і Львоўскай чыгунак ([[Кіеў]] — [[Казацін]] — [[Жмерынка]] — Гусяцін — [[Львоў]] — [[Тэрнопаль]] — [[Пярэмышль]]). Пасля вайны скончыла Маскоўскі электрамеханічны інстытут інжынераў транспарту, працавала ў Міністэрстве шляхоў зносін СССР. Выбіралася дэпутатам [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 2-га склікання (1946—1950; член Савета Саюза ад Гомельскай вобласці). З 1981 года — на пенсіі. Уваходзіла ў Цэнтральны савет ветэранаў чыгуначнага транспарту. Пражывала ў Маскве. Памерла 10 мая 2014 года. Пахавана ў Маскве на [[Траякураўскія могілкі|Траекураўскіх могілках]]. == Цікавыя факты == * За ўсю гісторыю існавання дэпо Гомель Беларускай чыгункі А. М. Чухнюк засталася адзінай жанчынай-машыністам паравоза. == Ушанаванне памяці == * Імем Алены Чухнюк названы электрацягнік ЭТ2М-045 Кастрычніцкай чыгункі; * Імя Алены Чухнюк прысвоена дызель-цягніку ДР1Б-505 лакаматыўнага дэпо Гомель; цягнік курсіруе па маршруце Гомель — Магілёў і на іншых напрамках. * У 2014 годзе на будынку лакаматыўнага дэпо Гомель устаноўлена мемарыяльная дошка А. М. Чухнюк<ref>{{Cite web |url=https://www.rw.by/be/corporate/press_center/corporate_news/2014/11/belaruskaja_chigunka_adkrila_g/ |title=Беларуская чыгунка адкрыла ў Гомелі мемарыяльную дошку ў гонар Героя Сацыялістычнай Працы Алены Чухнюк |access-date=21 сакавіка 2026 |archive-date=19 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919085238/https://www.rw.by/be/corporate/press_center/corporate_news/2014/11/belaruskaja_chigunka_adkrila_g/ |url-status=dead }}</ref><ref name="photos">{{Cite web |url=https://monument.goub.by/?p=861 |title=Елена Мироновна Чухнюк |access-date=21 сакавіка 2026 |archive-date=29 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129211206/https://monument.goub.by/?p=861 |url-status=dead }}</ref>. * У 2014 годзе [[Белпошта]] выпусціла мастацкі маркіраваны канверт памяці А. М. Чухнюк у серыі «Жанчыны ў Вялікую Айчынную вайну»<ref>[https://philately.by/index.html?/news2014-2_r.html Новости (01.04-30.06 2014 г.)]</ref><ref name="photos"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://xpress.by/2022/03/12/imya-stavshee-legendoj/ Имя, ставшее легендой] * [https://www.gudok.ru/newspaper/?ID=1154523&archive=2014.05.14 Ушла наша легенда] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чухнюк Алена Міронаўна}} [[Катэгорыя:Чыгуначнікі СССР]] [[Катэгорыя:Чыгуначнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя чыгуначнікі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР ад акруг Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання]] tpzwbr36ht90hu6f3qqyscmiimxhc01 Сезон 2025/2026 «Мінск-М» 0 807431 5155592 5137160 2026-06-18T09:54:22Z Slavazai1973 60865 /* Спасылкі */ 5155592 wikitext text/x-wiki У сезоне 2025/2026 баскетбольны клуб «[[Цмокі-Мінск-2|Мінск-М]]» прымаў удзел: * [[Адзіная моладзевая ліга ВТБ]] [[Адзіная моладзевая ліга ВТБ 2025/2026|2025/2026]] (8 месца ў рэгулярным сезоне, вылет з чвэрцьфінала плэй-оф). == Склад каманды == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі |- | 1 || {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Аляксандравіч Семянюк|Даніла Семянюк]] || 2006 || 54 || 13,2 || У Кубку Беларусі і ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі выступаў за [[Мінск (баскетбольны клуб)|асноўную каманду]] |- | 13 || {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Максімавіч Дучко|Віталь Дучко]] || 2006 || 54 || 11,2 || У Кубку Беларусі і ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі выступаў за [[Мінск (баскетбольны клуб)|асноўную каманду]] |- | 81 || {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Аляксандравіч Літарны|Іван Літарны]] || 2006 || 54 || 5,1 || |- | 4 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Аляксандравіч Кудраўцаў|Мікіта Кудраўцаў]] || 2007 || 54 || 4,6 || |- | 27 || {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Мікалаевіч Рабушка|Павел Рабушка]] || 2006 || 52 || 9,0 || У Кубку Беларусі і ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі выступаў за [[Мінск (баскетбольны клуб)|асноўную каманду]] |- | 29 || {{Сцяг Беларусі}} [[Станіслаў Козел]] || 2007 || 52 || 1,8 || |- | 10 || {{Сцяг Беларусі}} [[Глеб Феліксавіч Шарстабітаў|Глеб Шарстабітаў]] || 2006 || 51 || 5,6 || |- | 69 || {{Сцяг Беларусі}} [[Давід-Масэнгэ Андруевіч Мукетэ|Давід-Масэнгэ Мукетэ]] || 2006 || 49 || 15,1 || У Кубку Беларусі і ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі выступаў за [[Мінск (баскетбольны клуб)|асноўную каманду]] |- | 8 || {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Сяргеевіч Катоўскі|Іван Катоўскі]] || 2008 || 42 || 4,9 || |- | 2 || {{Сцяг Беларусі}} [[Ягор Яўгенавіч Батвянкоў|Ягор Батвянкоў]] || 2007 || 39 || 4,8 || |- | 44 || {{Сцяг Беларусі}} [[Захар Андрэевіч Барбашынскі|Захар Барбашынскі]] || 2009 || 28 || 2,5 || Прыйшоў у каманду падчас сезона<br>У чэмпіянаце Беларусі выступаў за каманду [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]] |- | 82 || {{Сцяг Беларусі}} [[Глеб Расціслававіч Вяргун|Глеб Вяргун]] || 2007 || 22 || 0,1 || |- | 5 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Сяргеевіч Ляошын|Мікіта Ляошын]] || 2007 || 10 || 1,9 || У чэмпіянаце Беларусі выступаў за [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую каманду]] |- | 99 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мацвей Дзмітрыевіч Ягутка|Мацвей Ягутка]] || 2007 || 7 || 1,7 || У чэмпіянаце Беларусі выступаў за [[Мінск (баскетбольны клуб)|асноўную]] і [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую]] каманды |- | 31 || {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Уладзіміравіч Жаброўскі|Арцём Жаброўскі]] || 2008 || 7 || 0,4 || У чэмпіянаце Беларусі выступаў за [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую каманду]] |- | 33 || {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Аляксандравіч Смаргун|Арцём Смаргун]] || 2008 || 7 || 0,7 || У чэмпіянаце Беларусі выступаў за [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую каманду]] |- | 12 || {{Сцяг Беларусі}} [[Ціхан Вячаслававіч Неўскі|Ціхан Неўскі]] || 2008 || 4 || 0,8 || У чэмпіянаце Беларусі выступаў за [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую каманду]] |} == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Іванавіч Калтуноў|Дзмітрый Калтуноў]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Мікалаевіч Лашкевіч|Аляксей Лашкевіч]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Анатоль Сяргеевіч Кошар|Анатоль Кошар]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Глеб Андрэевіч Дзікавіцкі|Глеб Дзікавіцкі]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2024/2025 «Мінск-М»]] * [[Сезон 2026/2027 «Мінск-М»]] {{reflist}} == Спасылкі == * [https://vtbyouth-league.com/ru/team/25804/ Профіль на сайце Адзінай моладзевай лігі ВТБ] * [https://minskbasket.by/ru/news/2/minsk-m-v-plej-off-955 «МИНСК-М» в плей-офф!] * [https://minskbasket.by/ru/news/2/progress-zametil-k-nachalu-vtorogo-kruga4 Прогресс заметил к началу второго круга] [[Катэгорыя:Сезоны «Цмокі-Мінск-2»|2025/2026]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2025/2026|Мінск-М]] [[Катэгорыя:2025 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2026 год у Мінску]] 435gns8tqkes3hexx1yyt0h3lwfighj Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю/Удзельнікі 4 807593 5155348 5154136 2026-06-17T14:53:07Z Rabbi Mendl 19651 new user 5155348 wikitext text/x-wiki Старонка адзначэння ўдзелу ў «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю]]». == 2026 == тут бы, можа, не зашкодзілі подпісы (праз кнопку на панэлі або <nowiki>--~~~~</nowiki>) * [[User:Tess Mattew|Tess Mattew]] * [[User:Igor Tkachiov|Igor Tkachiov]] * [[User:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] * [[User:Silikat87|Silikat87]] * [[User:Dina Panayotis|Dina Panayotis]] * [[User:Vsmrdn|Vsmrdn]] * [[User:Biofeldscher1990|Biofeldscher1990]] * [[User:Mila Chibireva|Mila Chibireva]] * [[User:Ttzhmuliukina|Ttzhmuliukina]] * [[User:Denis Klim|Denis Klim]] * [[User:Budgawl|Budgawl]] 16ri2q9amgmgdliy2s6bg8g9lom5tig 5155399 5155348 2026-06-17T18:14:53Z Rabbi Mendl 19651 +1 5155399 wikitext text/x-wiki Старонка адзначэння ўдзелу ў «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю]]». == 2026 == тут бы, можа, не зашкодзілі подпісы (праз кнопку на панэлі або <nowiki>--~~~~</nowiki>) * [[User:Tess Mattew|Tess Mattew]] * [[User:Igor Tkachiov|Igor Tkachiov]] * [[User:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] * [[User:Silikat87|Silikat87]] * [[User:Dina Panayotis|Dina Panayotis]] * [[User:Vsmrdn|Vsmrdn]] * [[User:Biofeldscher1990|Biofeldscher1990]] * [[User:Mila Chibireva|Mila Chibireva]] * [[User:Ttzhmuliukina|Ttzhmuliukina]] * [[User:Denis Klim|Denis Klim]] * [[User:Budgawl|Budgawl]] * [[User:Teslaloveer|Teslaloveer]] 2ormawubs5ootnnwyx850g64an99piz Старадубскі полк 0 808212 5155410 5144845 2026-06-17T18:39:10Z JerzyKundrat 174 5155410 wikitext text/x-wiki {{Полк Гетьманщини||Назва=Стародубський полк|Герб=Starodub polk.svg|Прапор=|Карта=|Утворено=1663|Ліквідовано=1782|Центр=[[Стародуб]]|Площа=|Рейтинг за площею=|Процент води=|Населення=|Дата перепису=|Густота=|Сотні=станом на 1782 рік|Сотня 1=[[Мглинська сотня|Мглинська]]|Сотня 2=[[Новгородська сотня|Новгород-Сіверська]]|Сотня 3=[[Погарська сотня|Погарська]]|Сотня 4=[[Стародубська полкова сотня|Полкова]]|Сотня 5=[[Топальська сотня|Топальська]]|Сотня 6=[[Почепська сотня|Почепська]]|Сотня 7=[[Шептаківська сотня|Шептаківська]]|Сотня 8=[[Новоміська сотня|Новоміська]]|Сотня 9=[[Бакланська сотня|Бакланська]]|Сотня 10=[[Друга Стародубська сотня|ІІ Стародубська]]|роки на посаді1=1654|Полковник1=Панас Єремієнко <small>(наказний)</small>|роки на посаді2=1655|Полковник2=Тиміш Оникієнко <small>(наказний)</small>|роки на посаді3=1656|Полковник3=Михайло Рубець <small>(наказний)</small>|роки на посаді4=1657|Полковник4=[[Іван Гуляницький]] <small>(наказний)</small>|роки на посаді5=1657|Полковник5=Яцько Обуйноженко <small>(наказний)</small>|роки на посаді6=1660—1663|Полковник6=[[Петро Рославець]] <small>(наказний)</small>|роки на посаді7=1663|Полковник7=Петро Рославець <small>(вдруге)</small>|роки на посаді8=1663—1665|Полковник8=[[Іван Плотний|Іван Плотник]]|роки на посаді9=1665—1666|Полковник9=[[Лесько Острянин|Олександр Острянин]]|роки на посаді10=1666—1667|Полковник10=[[Михайло Небаба]]|роки на посаді11=1668—1672|Полковник11=Петро Рославець <small>(втретє)</small>|роки на посаді12=1672|Полковник12=[[Сава Шумейко]]|роки на посаді13=1672—1676|Полковник13=Петро Рославець <small>(вчетверте)</small>|роки на посаді14=1676—1678|Полковник14=[[Тимофій Олексійович|Тиміш Олексіїв]]|роки на посаді15=1678|Полковник15=[[Федір Мовчан]]|роки на посаді16=1678—1680|Полковник16=[[Григорій Коровка-Вольський]]|роки на посаді17=1680—1685|Полковник17=[[Семен Самойлович]]|роки на посаді18=1685—1687|Полковник18=[[Яків Самойлович]]|роки на посаді19=1687—1689|Полковник19=Тиміш Олексіїв <small>(вдруге)</small>|роки на посаді20=1689—1706|Полковник20=[[Миклашевський Михайло Андрійович|Михайло Миклашевський]]}} [[Файл:Starodub polk.svg|міні|герб Старадубскага палка]] '''Старадубскі полк''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная і ваенная адзінка [[Гетманшчына|Гетманшчыны]]<ref>{{Кніга|загаловак=Сас П. М. Військо Запозьке // Енциклопедія історії України: Т. 1: А-В / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. - К.: В-во "Наукова думка", 2003}}</ref>, якая існавала ў [[1663|1663—1782]] [[1782|гг.]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=ukrajnska_kozacka_derzhava|загаловак=УКРАЇНСЬКА КОЗАЦЬКА ДЕРЖАВА. resource.history.org.ua. Дата: 22 траўня 2026}}</ref> Палкавы цэнтр — горад [[Старадуб]] (цяпер раённы цэнтр [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]). == Гісторыя == Полк месціўся на беларуска - маскоўска-ўкраінскім памежжы, большую частку якога гістарычна складалі непралазныя Бранскія пушчы, а таму сюды слаба даходзіла дзяржаўная улада і ўцякалі сяляне. Падчас казацка-сялянскіх войнаў і прыняцця рэестраў на каронную ці маскоўскую службу у 1648–1663 гадах Старадубскі полк як аўтаномная адзінка належаў да [[Нежын]]скага палка<ref>{{Кніга|спасылка=https://nasplib.isofts.kiev.ua/items/51447d54-9d62-4b31-a44a-ea268c847571|загаловак=А. С. Лаєвський. Передумови утворення Стародубського полку 1648–1663 рр. (укр.). — 2014. — ISSN 2218-4805}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://nasplib.isofts.kiev.ua/items/4c46a1cb-4187-4a10-bc3c-f47a128f4e02|загаловак=А. Лаєвський. Політико-адміністративний устрій Стародубського полку (укр.). — 2015. — ISSN 2307-5848}}</ref>. У 1654 годзе нежынскі палкоўнік Васіль Залатарэнка арганізаваў Старадубскі полк у складзе Нежынскага палка, і да 1663 года прызначаныя ім наказныя палкоўнікі [[Старадуб|Старадуба]] падпарадкоўваліся яму. Полк актыўна удзельнічаў у баях супраць войска ВКЛ, узяў Вільню, няўдала абкладаў [[Быхаў|Стары Быхаў]] і біўся за цара [[Бітва на Басі|на Басі]] ў 1660 г.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://xn----7sbxcach3agmieaceq1th.xn--p1ai/sites/default/files/journals/2025-3.pdf#page=142|загаловак=Хроленок Е. В. Военные экспедиции Стародубского полка во взаимосвязи с трансформациями в пограничном регионе в 1654—1764 гг. // Российская история. — 2025. — № 3. — С. 142—152|выданне=}}</ref>. У 1663 годзе новы гетман Іван Брухавецкі пакараў смерцю свайго апанента Васіля Залатарэнку на [[Чорная рада|Чорнай радзе]] (1663) а каб аслабіць яго прыхільнікаў, вылучыў Нежынскі полк у асобны паўнавартасны Старадубскі полк, зрабіўшы паўнавартасным палкоўнікам наказнога палкоўніка Пятра Рослаўца. Загад Пятра І у 17908 г. аб спаленні і разарэнні земляў Старадубскага палка стаў паваротным пунктам для рашэння Івана Мазэпы перайсці на бок шведаў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=kyW-ZwEACAAJ&newbks=0&hl=en&redir_esc=y|загаловак=Таирова-Яковлева Т. Г. Иван Мазепа и Российская империя: история «предательства». — Центрполиграф, 2011. — С. 336, 352—354.}}</ref>. Першапачаткова складаўся з 10 сотняў: * Мглінская, * Ноўгарад-Северская, * Пагарская, * Палкавая, * Тапальска, * Почапская, * Шаптакоўская , * Навамейская (у тым беларускія Казацкія Балсуны, Неглюбка, Сураж), * Бакланская , * Другая Старадубская . [[Файл:Полки Малой России.jpg|міні|Старадубскі полк сярод іншых казацкіх палкоў у складзе Расейскай імперыі ]] Памежнае размяшчэнне палка вызначала пастаянную прысутнасць на яго тэрыторыі вялікай колькасці казацкіх і дзяржаўных войскаў (царскіх, ВКЛ і Польскага каралеўства, ізноў царскіх), якія ўтрымліваліся мясцовым украінскім беларускім і расейскім насельніцтвам. У адрозненне ад паўднёвых палкоў, блізкіх да [[Запарожская Сеч|Запарожжа,]] у Старадубскім палку моцныя пазіцыі займала шляхта і казацкая старшына. На тэрыторыі палка знаходзілася шмат гарадоў, якія мелі ў ВКЛ [[Магдэбургскае права]]: Старадуб, [[Почап]], [[Пагар (Пагарскі раён)|Пагар]], [[Мглін]], [[Ноўгарад-Северскі]]. [[Кіева-Пячэрская лаўра]] валодала вялікімі зямельнымі надзеламі ў палку. Распрацоўка пушчаў і лядаў на ільготных умовах пасялення у п.п. - 17 ст. прыцягнула сюды плыню каланістаў і сялян ўцекачоў з ВКЛ - "літвінаў". Пасля царкоўнай рэформы патрыярха [[Нікан (Патрыярх Маскоўскі)|Нікана]] ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]] ў канцы 1660-х гадоў на тэрыторыі Старадубскага і суседніх Чарнігаўскага палкоў было заснавана 16 [[Слабада (паселішча)|паселішчаў]] [[Стараверства|стараверскіх пасяленцаў]] (раскольнікаў). Старадубскі полк быў найбуйнейшым пастаўшчыком пражы, [[Канапляны алей|канаплянага алею]], [[Мёд|мёду]], [[Воск|воску і]] [[футра]] на знешні рынак Гетманшчыны.[[Файл:Гетманщина18век.gif|міні|300x300пкс|Старадубскі полк у складзе Гетманшчыны ў 1850-х гадах&nbsp;стагоддзе (злева)<br /> Тэрыторыя Старадубшчыны ў складзе Чарнігаўскай губерні ў 1809 годзе год. (справа)]] Па стане на [[1782|1782 год]] полк складалі: дзве Старадубскія, дзве Почапскія, [[Навамейская сотня|Навамейская]], Тапальская, Мглінская, Бакланская, Пагарская, Наўгародская і Шаптакаўская сотні. У той час на тэрыторыі Старадубскага палка было 4 гарады, 3 мястэчкі і 1118 вёсак. У сувязі з канчатковым скасаваннем расійскім урадам палкавой сістэмы на [[Левабярэжная Украіна|Левабярэжнай Украіне]] ў 1782 годзе быў ліквідаваны Старадубскі полк, з казакоў быў сфарміраваны полк расійскай арміі, а яго тэрыторыя была ўключана ў склад Наўгародска-Северскай губерні (1782). У 1783 годзе Старадубскі казачы полк быў пераўтвораны ў Старадубскі 34-ы драгунскі полк. Нягледзячы на дадзеныя перапіса 1898 г., які большую частку палка адносіў да арэалаў ўжывання украінскай і беларускіх моваў, у 1919 годзе, падчас [[Савецка-ўкраінская вайна|савецка-ўкраінскай вайны]], тэрыторыя Старадубшчыны была далучана да [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] і цяпер з'яўляецца часткай Расійскай Федэрацыі. == Палкоўнікі == ; Старадубскія падпалкоўнікі ў складзе Нежынскага палка (1654—1663) * Панас Ярэменка (1654) * Цімох Анікіенка (1655) * Міхаіл Рубец (1656) * Іван Гуляніцкі (1657) * Яцко Абуйножанька (1657) * Пятро Раславец (1660—1663) (першы раз) ; Старадубскія палкоўнікі (1663—1782) ; ; Пятро Рославец (1663) (другі раз) Іван Плотнік (Цернік) (1663—1665) Аляксандр (Леска) Астрянін (1665—1666) Міхаіл Нябаба (1666—1667) Пятро Рославец (1668—1672) (трэці раз) Сава Шумейка (1672) Пятро Рославец (1672—1676) Тыміш Аляксееў (1676—1678) Фёдар Моўчан (1678) Грыгорый Кароўка-Вольскі (1678—1680) Сямён Самойлавіч (1680—1685) Якаў Самойлавіч (1685—1687) Тыміш Аляксееў (1687—1689) (другі раз) Міхаіл Міклашэўскі (1689–1706) Іван Скарападскі (1706–1708) Лук'ян Жораўка (1709–1719) Іван Какошкін (1723–1724) Ілля Пашкоў (1724–1728) Сямён Галецкі, Афанас Есымантоўскі, Сцяпан Максімавіч (1728–1730)* Аляксандр Дураў (1730–1734) Афанасій Радзішчаў (1734–1741) Фёдар Максімавіч (1741–1756) Якім Барсук (1757–1759) Аляксандр Дублянскі і Пятро Міклашэўскі (1759–1761)* Сцяпан Карновіч (1762) Юрый Хаванскі (1763–1767) Якаў Завадоўскі (1778—1782) У 1728 годзе гетман Данііл Апостал прызначыў свайго генерала калегіяльным кіраўніцтвам палком з трох чалавек: Сямёна Галецкага, Афанаса Есімантоўскага і Сцяпана Максімавіча, якія кіравалі палком да 1730 года. У 1723–1741 палкоўнікамі былі прызначаны расейцы: Іван Какошкін, Ілля Пашкоў, Аляксандр Дураў, Афанасій Радзішчаў. У 1759–1761 гадах палком зноў кіраваў калегійны склад: Дублянскі Аляксандр і Міклашэўскі Пётр разам. == Крыніцы == * Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК), Румянцівська Генеральна Опис Малоросії— Фонд 57, Опис 1, Справа 118. * ЦДІАУК, фонд 51, опис 3, далі — № справ: 19348 — Ревізія Стародубського полку. 1764 р. і 19349 — Ревізія Стародубського полку. 1764 р.; Фонд 80, Опис 1, справа 55 — Частина відомості про жителів Топальської сотні; Фонд 80, Опис 2, далі — № справ: 314 — Ревізії Стародубського полку. 1740 р., 315 — Ревізії Стародубського полку. 1735&nbsp;р., 1737 р., 317 — Ревізії Стародубського полку. 1741 р., 318 — Ревізії Стародубського полку. 1743 р., 319 — Ревізії Стародубського полку. 1748 р., 320 — Ревізії Стародубського полкь. 1755 р. Мглинська сотня, 321 — Ревізії Стародубського полку. 1737 р., 325 — Ревізії Стародубського полку. 1764 р. Новгородська сотня, 330 — Ревізії Стародубського полку. 1764 р., 387 — Реєстр с. Рудні Унеча в Стародубському полку. XVIII ст. * Российский государственный архив древних актов — Номер фонда 124, з 1563 по 1768 рр., Справочный аппарат Оп. 1 — 6. Переписные книги Погара, Почепа и Стародуба 1665; Фонд 140, опись 1, дело 34 — Присяга 1718 года; Фонд 229, оп.1, д. 5918-107-1, 1784 р.— Приезд в Москву Стародубского полковника Петра Рославца и товарищей, о даче им жалования и поденного корму, и такого ж корма для лошадей. Именной список приезжавших с ним сотников, есаулов, казаков; Фонд 124 оп.1 — 1665 р. — №73 Переписные книги, учиненные столником Кирилом Хлоповым жителям Стародуба, Погара и Почепа, о зборе с них государственных податях, по учиненным в Москве гетманом Брюховецким статьях; Фонд 248, оп.29, д.1813; ф.248 Сенат и его учреждения, оп.103, д.8250 Книга присяг Малороссийских войск, 1731г. * ДАЧО— ф.679, оп.1., спр. 485— Сповідальні книги церков Новгород-Сіверського повіта в 1782&nbsp;р.; Ф.679, оп. 1, спр.306 — Сповідальні книги церков Стародубського полку в 1742 р.; ф.712 оп. 1. спр. 227 — Сповідальні книги церков Стародубського повіту в 1793 р., справа 341— Сповідальна книга церковей Новгород-Сіверського повіту в 1745 р., справа 347 — Сповідальна книга церков Новгород-Сіверської сотні, Стародубського полку в 1764 р.; ф. 679, оп. 1, спр. 358— Сповідальна книга церков Погарської сотні Стародубського полку 1768&nbsp;р.; Ф. 679, о. 1, спр. 357 — Сповідальні відомості Погарської протопопії за 1766 р.; Ф. 679, о. 1, спр. 390 — Сповідальні відомості Стародубської протопопії за 1771 р.; Ф. 679, оп. 1, спр. 255 — Метричні книги Стародубської протопопії за 1789 р. * Генеральне слідство про маєтності Стародубського полку / Український архів. — Т. І. — Київ, 1929. == Літаратура == * ''Хроленок Е. В.'' Военные экспедиции Стародубского полка во взаимосвязи с трансформациями в пограничном регионе в 1654—1764 гг. // Российская история. — 2025. — № 3. — С. 142—152 * ''Панашенко В. В.'' Стародубський полк // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2012. — Т. 9 : Прил — С. — С. 817. — <nowiki>ISBN 978-966-00-1290-5</nowiki>. * Желіба О. В. Геральдика Стародубщини // Український вимір. Міжнародний збірник інформаційних, освітніх, наукових, методичних статей і матеріалів з України та діаспори. — № 5. — Ніжин-Київ: НДУ ім.. М. Гоголя, 2006.– С. 50-54. * ''Якименко О. І.'' Історико-демографічні аспекти домогосподарств північної Гетьманщини у другій половині XVIII ст. (на прикладі села Високе Стародубського полку) // Наукові праці історичного факультету Запорізького національного університету. — Запоріжжя : ЗНУ, 2015. — Вип. 43. == Сноскі == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Гісторыя Бранскай вобласці]] [[Катэгорыя:Палкі Гетманшчыны]] rsvjddf3zak6ztbytqdckmthow9kvc8 5155414 5155410 2026-06-17T18:42:53Z JerzyKundrat 174 5155414 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Старадубскі полк''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная і ваенная адзінка [[Гетманшчына|Гетманшчыны]]<ref>{{Кніга|загаловак=Сас П. М. Військо Запозьке // Енциклопедія історії України: Т. 1: А-В / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. - К.: В-во "Наукова думка", 2003}}</ref>, якая існавала ў [[1663|1663—1782]] [[1782|гг.]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=ukrajnska_kozacka_derzhava|загаловак=УКРАЇНСЬКА КОЗАЦЬКА ДЕРЖАВА. resource.history.org.ua. Дата: 22 траўня 2026}}</ref> Палкавы цэнтр — горад [[Старадуб]] (цяпер раённы цэнтр [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]). == Гісторыя == Полк месціўся на беларуска - маскоўска-ўкраінскім памежжы, большую частку якога гістарычна складалі непралазныя Бранскія пушчы, а таму сюды слаба даходзіла дзяржаўная улада і ўцякалі сяляне. Падчас казацка-сялянскіх войнаў і прыняцця рэестраў на каронную ці маскоўскую службу у 1648–1663 гадах Старадубскі полк як аўтаномная адзінка належаў да [[Нежын]]скага палка<ref>{{Кніга|спасылка=https://nasplib.isofts.kiev.ua/items/51447d54-9d62-4b31-a44a-ea268c847571|загаловак=А. С. Лаєвський. Передумови утворення Стародубського полку 1648–1663 рр. (укр.). — 2014. — ISSN 2218-4805}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://nasplib.isofts.kiev.ua/items/4c46a1cb-4187-4a10-bc3c-f47a128f4e02|загаловак=А. Лаєвський. Політико-адміністративний устрій Стародубського полку (укр.). — 2015. — ISSN 2307-5848}}</ref>. У 1654 годзе нежынскі палкоўнік Васіль Залатарэнка арганізаваў Старадубскі полк у складзе Нежынскага палка, і да 1663 года прызначаныя ім наказныя палкоўнікі [[Старадуб|Старадуба]] падпарадкоўваліся яму. Полк актыўна удзельнічаў у баях супраць войска ВКЛ, узяў Вільню, няўдала абкладаў [[Быхаў|Стары Быхаў]] і біўся за цара [[Бітва на Басі|на Басі]] ў 1660 г.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://xn----7sbxcach3agmieaceq1th.xn--p1ai/sites/default/files/journals/2025-3.pdf#page=142|загаловак=Хроленок Е. В. Военные экспедиции Стародубского полка во взаимосвязи с трансформациями в пограничном регионе в 1654—1764 гг. // Российская история. — 2025. — № 3. — С. 142—152|выданне=}}</ref>. У 1663 годзе новы гетман Іван Брухавецкі пакараў смерцю свайго апанента Васіля Залатарэнку на [[Чорная рада|Чорнай радзе]] (1663) а каб аслабіць яго прыхільнікаў, вылучыў Нежынскі полк у асобны паўнавартасны Старадубскі полк, зрабіўшы паўнавартасным палкоўнікам наказнога палкоўніка Пятра Рослаўца. Загад Пятра І у 17908 г. аб спаленні і разарэнні земляў Старадубскага палка стаў паваротным пунктам для рашэння Івана Мазэпы перайсці на бок шведаў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=kyW-ZwEACAAJ&newbks=0&hl=en&redir_esc=y|загаловак=Таирова-Яковлева Т. Г. Иван Мазепа и Российская империя: история «предательства». — Центрполиграф, 2011. — С. 336, 352—354.}}</ref>. Першапачаткова складаўся з 10 сотняў: * Мглінская, * Ноўгарад-Северская, * Пагарская, * Палкавая, * Тапальска, * Почапская, * Шаптакоўская , * Навамейская (у тым беларускія Казацкія Балсуны, Неглюбка, Сураж), * Бакланская , * Другая Старадубская . [[Файл:Полки Малой России.jpg|міні|Старадубскі полк сярод іншых казацкіх палкоў у складзе Расейскай імперыі ]] Памежнае размяшчэнне палка вызначала пастаянную прысутнасць на яго тэрыторыі вялікай колькасці казацкіх і дзяржаўных войскаў (царскіх, ВКЛ і Польскага каралеўства, ізноў царскіх), якія ўтрымліваліся мясцовым украінскім беларускім і расейскім насельніцтвам. У адрозненне ад паўднёвых палкоў, блізкіх да [[Запарожская Сеч|Запарожжа,]] у Старадубскім палку моцныя пазіцыі займала шляхта і казацкая старшына. На тэрыторыі палка знаходзілася шмат гарадоў, якія мелі ў ВКЛ [[Магдэбургскае права]]: Старадуб, [[Почап]], [[Пагар (Пагарскі раён)|Пагар]], [[Мглін]], [[Ноўгарад-Северскі]]. [[Кіева-Пячэрская лаўра]] валодала вялікімі зямельнымі надзеламі ў палку. Распрацоўка пушчаў і лядаў на ільготных умовах пасялення у п.п. - 17 ст. прыцягнула сюды плыню каланістаў і сялян ўцекачоў з ВКЛ - "літвінаў". Пасля царкоўнай рэформы патрыярха [[Нікан (Патрыярх Маскоўскі)|Нікана]] ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]] ў канцы 1660-х гадоў на тэрыторыі Старадубскага і суседніх Чарнігаўскага палкоў было заснавана 16 [[Слабада (паселішча)|паселішчаў]] [[Стараверства|стараверскіх пасяленцаў]] (раскольнікаў). Старадубскі полк быў найбуйнейшым пастаўшчыком пражы, [[Канапляны алей|канаплянага алею]], [[Мёд|мёду]], [[Воск|воску і]] [[футра]] на знешні рынак Гетманшчыны.[[Файл:Гетманщина18век.gif|міні|300x300пкс|Старадубскі полк у складзе Гетманшчыны ў 1850-х гадах&nbsp;стагоддзе (злева)<br /> Тэрыторыя Старадубшчыны ў складзе Чарнігаўскай губерні ў 1809 годзе год. (справа)]] Па стане на [[1782|1782 год]] полк складалі: дзве Старадубскія, дзве Почапскія, [[Навамейская сотня|Навамейская]], Тапальская, Мглінская, Бакланская, Пагарская, Наўгародская і Шаптакаўская сотні. У той час на тэрыторыі Старадубскага палка было 4 гарады, 3 мястэчкі і 1118 вёсак. У сувязі з канчатковым скасаваннем расійскім урадам палкавой сістэмы на [[Левабярэжная Украіна|Левабярэжнай Украіне]] ў 1782 годзе быў ліквідаваны Старадубскі полк, з казакоў быў сфарміраваны полк расійскай арміі, а яго тэрыторыя была ўключана ў склад Наўгародска-Северскай губерні (1782). У 1783 годзе Старадубскі казачы полк быў пераўтвораны ў Старадубскі 34-ы драгунскі полк. Нягледзячы на дадзеныя перапіса 1898 г., які большую частку палка адносіў да арэалаў ўжывання украінскай і беларускіх моваў, у 1919 годзе, падчас [[Савецка-ўкраінская вайна|савецка-ўкраінскай вайны]], тэрыторыя Старадубшчыны была далучана да [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] і цяпер з'яўляецца часткай Расійскай Федэрацыі. == Палкоўнікі == ; Старадубскія падпалкоўнікі ў складзе Нежынскага палка (1654—1663) * Панас Ярэменка (1654) * Цімох Анікіенка (1655) * Міхаіл Рубец (1656) * Іван Гуляніцкі (1657) * Яцко Абуйножанька (1657) * Пятро Раславец (1660—1663) (першы раз) ; Старадубскія палкоўнікі (1663—1782) ; ; Пятро Рославец (1663) (другі раз) Іван Плотнік (Цернік) (1663—1665) Аляксандр (Леска) Астрянін (1665—1666) Міхаіл Нябаба (1666—1667) Пятро Рославец (1668—1672) (трэці раз) Сава Шумейка (1672) Пятро Рославец (1672—1676) Тыміш Аляксееў (1676—1678) Фёдар Моўчан (1678) Грыгорый Кароўка-Вольскі (1678—1680) Сямён Самойлавіч (1680—1685) Якаў Самойлавіч (1685—1687) Тыміш Аляксееў (1687—1689) (другі раз) Міхаіл Міклашэўскі (1689–1706) Іван Скарападскі (1706–1708) Лук'ян Жораўка (1709–1719) Іван Какошкін (1723–1724) Ілля Пашкоў (1724–1728) Сямён Галецкі, Афанас Есымантоўскі, Сцяпан Максімавіч (1728–1730)* Аляксандр Дураў (1730–1734) Афанасій Радзішчаў (1734–1741) Фёдар Максімавіч (1741–1756) Якім Барсук (1757–1759) Аляксандр Дублянскі і Пятро Міклашэўскі (1759–1761)* Сцяпан Карновіч (1762) Юрый Хаванскі (1763–1767) Якаў Завадоўскі (1778—1782) У 1728 годзе гетман Данііл Апостал прызначыў свайго генерала калегіяльным кіраўніцтвам палком з трох чалавек: Сямёна Галецкага, Афанаса Есімантоўскага і Сцяпана Максімавіча, якія кіравалі палком да 1730 года. У 1723–1741 палкоўнікамі былі прызначаны расейцы: Іван Какошкін, Ілля Пашкоў, Аляксандр Дураў, Афанасій Радзішчаў. У 1759–1761 гадах палком зноў кіраваў калегійны склад: Дублянскі Аляксандр і Міклашэўскі Пётр разам. == Крыніцы == * Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК), Румянцівська Генеральна Опис Малоросії— Фонд 57, Опис 1, Справа 118. * ЦДІАУК, фонд 51, опис 3, далі — № справ: 19348 — Ревізія Стародубського полку. 1764 р. і 19349 — Ревізія Стародубського полку. 1764 р.; Фонд 80, Опис 1, справа 55 — Частина відомості про жителів Топальської сотні; Фонд 80, Опис 2, далі — № справ: 314 — Ревізії Стародубського полку. 1740 р., 315 — Ревізії Стародубського полку. 1735&nbsp;р., 1737 р., 317 — Ревізії Стародубського полку. 1741 р., 318 — Ревізії Стародубського полку. 1743 р., 319 — Ревізії Стародубського полку. 1748 р., 320 — Ревізії Стародубського полкь. 1755 р. Мглинська сотня, 321 — Ревізії Стародубського полку. 1737 р., 325 — Ревізії Стародубського полку. 1764 р. Новгородська сотня, 330 — Ревізії Стародубського полку. 1764 р., 387 — Реєстр с. Рудні Унеча в Стародубському полку. XVIII ст. * Российский государственный архив древних актов — Номер фонда 124, з 1563 по 1768 рр., Справочный аппарат Оп. 1 — 6. Переписные книги Погара, Почепа и Стародуба 1665; Фонд 140, опись 1, дело 34 — Присяга 1718 года; Фонд 229, оп.1, д. 5918-107-1, 1784 р.— Приезд в Москву Стародубского полковника Петра Рославца и товарищей, о даче им жалования и поденного корму, и такого ж корма для лошадей. Именной список приезжавших с ним сотников, есаулов, казаков; Фонд 124 оп.1 — 1665 р. — №73 Переписные книги, учиненные столником Кирилом Хлоповым жителям Стародуба, Погара и Почепа, о зборе с них государственных податях, по учиненным в Москве гетманом Брюховецким статьях; Фонд 248, оп.29, д.1813; ф.248 Сенат и его учреждения, оп.103, д.8250 Книга присяг Малороссийских войск, 1731г. * ДАЧО— ф.679, оп.1., спр. 485— Сповідальні книги церков Новгород-Сіверського повіта в 1782&nbsp;р.; Ф.679, оп. 1, спр.306 — Сповідальні книги церков Стародубського полку в 1742 р.; ф.712 оп. 1. спр. 227 — Сповідальні книги церков Стародубського повіту в 1793 р., справа 341— Сповідальна книга церковей Новгород-Сіверського повіту в 1745 р., справа 347 — Сповідальна книга церков Новгород-Сіверської сотні, Стародубського полку в 1764 р.; ф. 679, оп. 1, спр. 358— Сповідальна книга церков Погарської сотні Стародубського полку 1768&nbsp;р.; Ф. 679, о. 1, спр. 357 — Сповідальні відомості Погарської протопопії за 1766 р.; Ф. 679, о. 1, спр. 390 — Сповідальні відомості Стародубської протопопії за 1771 р.; Ф. 679, оп. 1, спр. 255 — Метричні книги Стародубської протопопії за 1789 р. * Генеральне слідство про маєтності Стародубського полку / Український архів. — Т. І. — Київ, 1929. == Літаратура == * ''Хроленок Е. В.'' Военные экспедиции Стародубского полка во взаимосвязи с трансформациями в пограничном регионе в 1654—1764 гг. // Российская история. — 2025. — № 3. — С. 142—152 * ''Панашенко В. В.'' Стародубський полк // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2012. — Т. 9 : Прил — С. — С. 817. — <nowiki>ISBN 978-966-00-1290-5</nowiki>. * Желіба О. В. Геральдика Стародубщини // Український вимір. Міжнародний збірник інформаційних, освітніх, наукових, методичних статей і матеріалів з України та діаспори. — № 5. — Ніжин-Київ: НДУ ім.. М. Гоголя, 2006.– С. 50-54. * ''Якименко О. І.'' Історико-демографічні аспекти домогосподарств північної Гетьманщини у другій половині XVIII ст. (на прикладі села Високе Стародубського полку) // Наукові праці історичного факультету Запорізького національного університету. — Запоріжжя : ЗНУ, 2015. — Вип. 43. == Сноскі == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Гісторыя Бранскай вобласці]] [[Катэгорыя:Палкі Гетманшчыны]] 750wost8k7m1m1c72t9c501sj1v7x35 5155541 5155414 2026-06-18T07:28:21Z M.L.Bot 261 афармленне 5155541 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Старадубскі полк''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная і ваенная адзінка [[Гетманшчына|Гетманшчыны]]<ref>{{Кніга|загаловак=Сас П. М. Військо Запозьке // Енциклопедія історії України: Т. 1: А-В / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. - К.: В-во "Наукова думка", 2003}}</ref>, якая існавала ў [[1663|1663—1782]] [[1782|гг.]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=ukrajnska_kozacka_derzhava|загаловак=УКРАЇНСЬКА КОЗАЦЬКА ДЕРЖАВА. resource.history.org.ua. Дата: 22 траўня 2026}}</ref> Палкавы цэнтр — горад [[Старадуб]] (цяпер раённы цэнтр [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]). == Гісторыя == Полк месціўся на беларуска — маскоўска-ўкраінскім памежжы, большую частку якога гістарычна складалі непралазныя Бранскія пушчы, а таму сюды слаба даходзіла дзяржаўная улада і ўцякалі сяляне. Падчас казацка-сялянскіх войнаў і прыняцця рэестраў на каронную ці маскоўскую службу у 1648—1663 гадах Старадубскі полк як аўтаномная адзінка належаў да [[Нежын]]скага палка<ref>{{Кніга|спасылка=https://nasplib.isofts.kiev.ua/items/51447d54-9d62-4b31-a44a-ea268c847571|загаловак=А. С. Лаєвський. Передумови утворення Стародубського полку 1648–1663 рр. (укр.). — 2014. — ISSN 2218-4805}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://nasplib.isofts.kiev.ua/items/4c46a1cb-4187-4a10-bc3c-f47a128f4e02|загаловак=А. Лаєвський. Політико-адміністративний устрій Стародубського полку (укр.). — 2015. — ISSN 2307-5848}}</ref>. У 1654 годзе нежынскі палкоўнік Васіль Залатарэнка арганізаваў Старадубскі полк у складзе Нежынскага палка, і да 1663 года прызначаныя ім наказныя палкоўнікі [[Старадуб]]а падпарадкоўваліся яму. Полк актыўна удзельнічаў у баях супраць войска ВКЛ, узяў Вільню, няўдала абкладаў [[Быхаў|Стары Быхаў]] і біўся за цара [[Бітва на Басі|на Басі]] ў 1660 г.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://xn----7sbxcach3agmieaceq1th.xn--p1ai/sites/default/files/journals/2025-3.pdf#page=142|загаловак=Хроленок Е. В. Военные экспедиции Стародубского полка во взаимосвязи с трансформациями в пограничном регионе в 1654—1764 гг. // Российская история. — 2025. — № 3. — С. 142—152|выданне=}}</ref>. У 1663 годзе новы гетман Іван Брухавецкі пакараў смерцю свайго апанента Васіля Залатарэнку на [[Чорная рада|Чорнай радзе]] (1663) а каб аслабіць яго прыхільнікаў, вылучыў Нежынскі полк у асобны паўнавартасны Старадубскі полк, зрабіўшы паўнавартасным палкоўнікам наказнога палкоўніка Пятра Рослаўца. Загад Пятра І у 1708 годзе пра спаленне і разарэнне земляў Старадубскага палка стаў паваротным пунктам для рашэння Івана Мазэпы перайсці на бок шведаў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=kyW-ZwEACAAJ&newbks=0&hl=en&redir_esc=y|загаловак=Таирова-Яковлева Т. Г. Иван Мазепа и Российская империя: история «предательства». — Центрполиграф, 2011. — С. 336, 352—354.}}</ref>. Першапачаткова складаўся з 10 сотняў: * Мглінская, * Ноўгарад-Северская, * Пагарская, * Палкавая, * Тапальска, * Почапская, * Шаптакоўская , * Навамейская (у тым беларускія Казацкія Балсуны, Неглюбка, Сураж), * Бакланская , * Другая Старадубская. [[Файл:Полки Малой России.jpg|міні|Старадубскі полк сярод іншых казацкіх палкоў у складзе Расійскай імперыі ]] Памежнае размяшчэнне палка вызначала пастаянную прысутнасць на яго тэрыторыі вялікай колькасці казацкіх і дзяржаўных войскаў (царскіх, ВКЛ і Польскага каралеўства, ізноў царскіх), якія ўтрымліваліся мясцовым украінскім беларускім і расійскім насельніцтвам. У адрозненне ад паўднёвых палкоў, блізкіх да [[Запарожская Сеч|Запарожжа,]] у Старадубскім палку моцныя пазіцыі займала шляхта і казацкая старшына. На тэрыторыі палка знаходзілася шмат гарадоў, якія мелі ў ВКЛ [[Магдэбургскае права]]: Старадуб, [[Почап]], [[Пагар (Пагарскі раён)|Пагар]], [[Мглін]], [[Ноўгарад-Северскі]]. [[Кіева-Пячэрская лаўра]] валодала вялікімі зямельнымі надзеламі ў палку. Распрацоўка пушчаў і лядаў на ільготных умовах пасялення у п.п. — 17 ст. прыцягнула сюды плыню каланістаў і сялян ўцекачоў з ВКЛ — «літвінаў». Пасля царкоўнай рэформы патрыярха [[Нікан (Патрыярх Маскоўскі)|Нікана]] ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]] ў канцы 1660-х гадоў на тэрыторыі Старадубскага і суседніх Чарнігаўскага палкоў было заснавана 16 [[Слабада (паселішча)|паселішчаў]] [[Стараверства|стараверскіх пасяленцаў]] (раскольнікаў). Старадубскі полк быў найбуйнейшым пастаўшчыком пражы, [[Канапляны алей|канаплянага алею]], [[мёд]]у, [[Воск|воску і]] [[футра]] на знешні рынак Гетманшчыны.[[Файл:Гетманщина18век.gif|міні|300x300пкс|Старадубскі полк у складзе Гетманшчыны ў 1850-х гадах&nbsp;стагоддзе (злева)<br /> Тэрыторыя Старадубшчыны ў складзе Чарнігаўскай губерні ў 1809 годзе год. (справа)]] Па стане на 1782 год полк складалі: дзве Старадубскія, дзве Почапскія, [[Навамейская сотня|Навамейская]], Тапальская, Мглінская, Бакланская, Пагарская, Наўгародская і Шаптакаўская сотні. У той час на тэрыторыі Старадубскага палка было 4 гарады, 3 мястэчкі і 1118 вёсак. У сувязі з канчатковым скасаваннем расійскім урадам палкавой сістэмы на [[Левабярэжная Украіна|Левабярэжнай Украіне]] ў 1782 годзе быў ліквідаваны Старадубскі полк, з казакоў быў сфарміраваны полк расійскай арміі, а яго тэрыторыя была ўключана ў склад Наўгародска-Северскай губерні (1782). У 1783 годзе Старадубскі казачы полк быў пераўтвораны ў Старадубскі 34-ы драгунскі полк. Нягледзячы на даныя перапісу 1898 года, які большую частку палка адносіў да арэалаў ўжывання украінскай і беларускіх моў, у 1919 годзе, падчас [[Савецка-ўкраінская вайна|савецка-ўкраінскай вайны]], тэрыторыя Старадубшчыны была далучана да [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] і цяпер з’яўляецца часткай Расійскай Федэрацыі. == Палкоўнікі == ; Старадубскія падпалкоўнікі ў складзе Нежынскага палка (1654—1663) * Панас Ярэменка (1654) * Цімох Анікіенка (1655) * Міхаіл Рубец (1656) * Іван Гуляніцкі (1657) * Яцко Абуйножанька (1657) * Пятро Раславец (1660—1663) (першы раз) ; Старадубскія палкоўнікі (1663—1782) * Пятро Рославец (1663) (другі раз) * Іван Плотнік (Цернік) (1663—1665) * Аляксандр (Леска) Астрянін (1665—1666) * Міхаіл Нябаба (1666—1667) * Пятро Рославец (1668—1672) (трэці раз) * Сава Шумейка (1672) Пятро Рославец (1672—1676) * Тыміш Аляксееў (1676—1678) * Фёдар Моўчан (1678) * Грыгорый Кароўка-Вольскі (1678—1680) * Сямён Самойлавіч (1680—1685) * Якаў Самойлавіч (1685—1687) * Тыміш Аляксееў (1687—1689) (другі раз) * Міхаіл Міклашэўскі (1689—1706) * Іван Скарападскі (1706—1708) * Лук’ян Жораўка (1709—1719) Іван Какошкін (1723—1724) * Ілля Пашкоў (1724—1728) * Сямён Галецкі, Афанас Есымантоўскі, Сцяпан Максімавіч (1728—1730) * Аляксандр Дураў (1730—1734) * Афанасій Радзішчаў (1734—1741) * Фёдар Максімавіч (1741—1756) * Якім Барсук (1757—1759) * Аляксандр Дублянскі і Пятро Міклашэўскі (1759—1761) * Сцяпан Карновіч (1762) * Юрый Хаванскі (1763—1767) * Якаў Завадоўскі (1778—1782) У 1728 годзе гетман Данііл Апостал прызначыў свайго генерала калегіяльным кіраўніцтвам палком з трох чалавек: Сямёна Галецкага, Афанаса Есімантоўскага і Сцяпана Максімавіча, якія кіравалі палком да 1730 года. У 1723—1741 палкоўнікамі былі прызначаны расейцы: Іван Какошкін, Ілля Пашкоў, Аляксандр Дураў, Афанасій Радзішчаў. У 1759—1761 гадах палком зноў кіраваў калегійны склад: Дублянскі Аляксандр і Міклашэўскі Пётр разам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Крыніцы == * Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК), Румянцівська Генеральна Опис Малоросії— Фонд 57, Опис 1, Справа 118. * ЦДІАУК, фонд 51, опис 3, далі — № справ: 19348 — Ревізія Стародубського полку. 1764 р. і 19349 — Ревізія Стародубського полку. 1764 р.; Фонд 80, Опис 1, справа 55 — Частина відомості про жителів Топальської сотні; Фонд 80, Опис 2, далі — № справ: 314 — Ревізії Стародубського полку. 1740 р., 315 — Ревізії Стародубського полку. 1735&nbsp;р., 1737 р., 317 — Ревізії Стародубського полку. 1741 р., 318 — Ревізії Стародубського полку. 1743 р., 319 — Ревізії Стародубського полку. 1748 р., 320 — Ревізії Стародубського полкь. 1755 р. Мглинська сотня, 321 — Ревізії Стародубського полку. 1737 р., 325 — Ревізії Стародубського полку. 1764 р. Новгородська сотня, 330 — Ревізії Стародубського полку. 1764 р., 387 — Реєстр с. Рудні Унеча в Стародубському полку. XVIII ст. * Российский государственный архив древних актов — Номер фонда 124, з 1563 по 1768 рр., Справочный аппарат Оп. 1 — 6. Переписные книги Погара, Почепа и Стародуба 1665; Фонд 140, опись 1, дело 34 — Присяга 1718 года; Фонд 229, оп.1, д. 5918-107-1, 1784 р.— Приезд в Москву Стародубского полковника Петра Рославца и товарищей, о даче им жалования и поденного корму, и такого ж корма для лошадей. Именной список приезжавших с ним сотников, есаулов, казаков; Фонд 124 оп.1 — 1665 р. — № 73 Переписные книги, учиненные столником Кирилом Хлоповым жителям Стародуба, Погара и Почепа, о зборе с них государственных податях, по учиненным в Москве гетманом Брюховецким статьях; Фонд 248, оп.29, д.1813; ф.248 Сенат и его учреждения, оп.103, д.8250 Книга присяг Малороссийских войск, 1731 г. * ДАЧО— ф.679, оп.1., спр. 485— Сповідальні книги церков Новгород-Сіверського повіта в 1782&nbsp;р.; Ф.679, оп. 1, спр.306 — Сповідальні книги церков Стародубського полку в 1742 р.; ф.712 оп. 1. спр. 227 — Сповідальні книги церков Стародубського повіту в 1793 р., справа 341— Сповідальна книга церковей Новгород-Сіверського повіту в 1745 р., справа 347 — Сповідальна книга церков Новгород-Сіверської сотні, Стародубського полку в 1764 р.; ф. 679, оп. 1, спр. 358— Сповідальна книга церков Погарської сотні Стародубського полку 1768&nbsp;р.; Ф. 679, о. 1, спр. 357 — Сповідальні відомості Погарської протопопії за 1766 р.; Ф. 679, о. 1, спр. 390 — Сповідальні відомості Стародубської протопопії за 1771 р.; Ф. 679, оп. 1, спр. 255 — Метричні книги Стародубської протопопії за 1789 р. * Генеральне слідство про маєтності Стародубського полку / Український архів. — Т. І. — Київ, 1929. == Літаратура == * ''Хроленок Е. В.'' Военные экспедиции Стародубского полка во взаимосвязи с трансформациями в пограничном регионе в 1654—1764 гг. // Российская история. — 2025. — № 3. — С. 142—152 * ''Панашенко В. В.'' Стародубський полк // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2012. — Т. 9 : Прил — С. — С. 817. — <nowiki>ISBN 978-966-00-1290-5</nowiki>. * Желіба О. В. Геральдика Стародубщини // Український вимір. Міжнародний збірник інформаційних, освітніх, наукових, методичних статей і матеріалів з України та діаспори. — № 5. — Ніжин-Київ: НДУ ім.. М. Гоголя, 2006.- С. 50-54. * ''Якименко О. І.'' Історико-демографічні аспекти домогосподарств північної Гетьманщини у другій половині XVIII ст. (на прикладі села Високе Стародубського полку) // Наукові праці історичного факультету Запорізького національного університету. — Запоріжжя : ЗНУ, 2015. — Вип. 43. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Бранскай вобласці]] [[Катэгорыя:Палкі Гетманшчыны]] hgw1b1nquhbr0cdo9x6px9rgt7xgxvl Грамнічная свечка 0 809039 5155434 5152319 2026-06-17T20:01:59Z Redaktor GLAM 101782 Higher resolution version of image, corrected description. 5155434 wikitext text/x-wiki [[Файл:Candlemas Day (98952259).jpg|thumb|Выпальванне знака крыжа на бэльцы хаты ў дзень Маці Божай Грамнічнай.]] '''Грамні́чная све́чка''' (грамніца)&nbsp;— адзін з самых магутных і ўніверсальных сакральных атрыбутаў у традыцыйнай [[Культура Беларусі|культуры беларусаў]]. Яна ўвасабляе ў сабе шчыльнае перапляценне дахрысціянскіх вераванняў у ачышчальную сілу [[Агонь|агню]] і хрысціянскіх традыцый. Агонь грамнічнай свечкі прыраўноўваўся ў народзе да «жывога агню», атрыманага ад [[Маланка|маланкі]] або шляхам трэння дзвюх кавалкаў дрэва{{sfn|Катовіч|2016|с=41}}. У народнай свядомасці яна выступае як матэрыялізаваная малітва, сімвал бесперапыннасці роду і галоўны абаронца хаты ад прыродных і містычных пагроз. Чароўную сілу, падобную да грамніцы, мелі таксама перадвелікодныя і чацвярговыя свечкі{{sfn|Васілевіч|2005|с=358}}. == Паходжанне і сімволіка == Свята [[Грамніцы]] (Стрэчанне, Устрэчанне) адзначаецца 2 лютага ў [[Каталіцтва|католікаў]] (Ахвяраванне Пана) і 15 лютага ў [[Праваслаўе|праваслаўных]]{{sfn|Кухаронак|2022|с=66}}. У народнай свядомасці гэты дзень знаменуе першую сустрэчу зімы з летам{{sfn|Кухаронак|2022|с=68}}, што знайшло сваё адлюстраванне ў традыцыйным [[Фальклор|фальклоры]]<ref name="catholic">{{cite web|url=https://www.catholic-zhodzina.by/uncategorized/%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%96%D1%86%D1%8B/|title=Грамніцы|publisher=Парафія Маці Божай Фацімскай у Жодзіне|date=3 лютага 2019|lang=be|accessdate=6 чэрвеня 2026}}</ref>: {{цытата|А ў нас сёння Стрэчанне, Стрэчанне,<br>Зіма з летам стрэлася, стрэлася.<br>Лета зіму піхнула, піхнула<br>I ножачку звіхнула, звіхнула.<br>Зіма пайшла плачучы, плачучы,<br>Лета пайшло скачучы, скачучы.}} У дахрысціянскія часы беларусы здабывалі так званы [[Жывы агонь|жывы агонь]] пры дапамозе трэння дзвюх палачак і выпальвалі ім крыжы на будынках для абароны ад нябесных стыхій. З прыняццем [[Хрысціянства|хрысціянства]] гэтую магічна-ахоўную ролю пераняла асвечаная ў [[Храм (культавае збудаванне)|храме]] свечка, якая захавала старую назву. У хрысціянскай традыцыі яна сімвалізуе [[Дзева Марыя|Дзеву Марыю]] і святло [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]]<ref name="catholic"/>. == Выраб і асвячэнне == Да стварэння грамніцы ставіліся з вялікай адказнасцю, бо лічылася, што ў гэтым працэсе закладзена ідэя самазахавання ўласнай гаспадаркі. Воск збіралі загадзя, а самі свечкі лілі (у народзе казалі «сучылі» або «качалі») ў апошнюю суботу перад святам з выключна чыстага пчалінага воску, вытапленага з яшчэ не выкарыстаных выкачаных сотаў{{sfn|Кухаронак|2022|с=66}}. Гэты матэрыял бралі са сваёй [[Пасека|пасекі]] або куплялі ў іншых [[Пчалярства|пчаляроў]]. Грамніцы вылучаліся сваімі памерамі сярод іншых свечак: паводле сведчанняў этнографаў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]], яе даўжыня складала прыкладна дзесяць [[Вяршок|вяршкоў]] (каля 44 сантыметраў), а таўшчыня&nbsp;— тры чвэрці вяршка (каля 3,5 сантыметраў). Такі вялікі памер быў неабходны з практычных меркаванняў, бо свечка павінна была служыць сям'і цэлы год у дзясятках розных абрадавых сітуацый<ref name="catholic"/>{{sfn|Васілевіч|2005|с=358}}. У храме падчас [[Святая Імша|святой Імшы]] свечкі асвячаліся і запальваліся (гучала песня [[Сімяон Багапрыімец|Сімяона]]). Пасля набажэнства выконваўся строгі рытуал дастаўкі свечкі дадому: яе тушылі пэўным чынам, пераварочваючы [[Кнот|кнотам]] уніз, хавалі за пазуху і гэтак неслі дамоў<ref name="catholic"/>{{sfn|Кухаронак|2022|с=66}}. == Хатнія рытуалы == Як толькі гаспадар пераступаў парог хаты, жонка зноў запальвала свечку, і адбываўся абавязковы абрад агністага крыжавання. Спачатку бацька крыжападобна абпальваў [[Валасы|валасы]] на сваёй галаве, потым&nbsp;— жонцы, а затым усім дзецям па старшынстве. Гэта рабілася дзеля здароўя (каб галава не балела){{sfn|Кухаронак|2022|с=67}}, каб адагнаць злых [[Чараўнік|чарадзеяў]] і [[Вядзьмар|ведзьмакоў]]<ref name="catholic"/>, а таксама каб дзеці не баяліся [[Грымоты|грымотаў]]{{sfn|Кухаронак|2022|с=69}}. Пасля гэтага ўся сям'я ішла ў [[Хлеў|хлеў]], дзе запаленай свечкай выпальвалі крыжыкі на поўсці кожнай хатняй жывёліны. Затым гаспадар дакранаўся полымем або рабіў дымам крыжыкі на сценах, вушаках, дзвярах хаты і хлявоў, а таксама абпальваў [[Вулей|вуллі]], пастаўленыя на зімоўку. Па заканчэнні ўсіх дзеянняў свечку тушылі і хавалі за [[Бажніца|бажніцу]] або ў [[Куфар|куфар]]. У народзе існавала павер'е, што святыню трэба хаваць ад чужых вачэй, бо калі старонні чалавек не ведае пра яе існаванне ў хаце, то [[Нячыстая сіла|злыя духі]] не змогуць скрасці яе гаючую і засцерагальную моц<ref name="catholic"/>{{sfn|Кухаронак|2022|с=67}}{{sfn|Катовіч|2016|с=42}}. == Выкарыстанне ў гаспадарча-каляндарным цыкле == Грамніца з'яўлялася галоўным земляробчым і метэаралагічным [[Абярэг|абярэгам]]. Самае вядомае яе прызначэнне заключалася ў абароне будынкаў і пасеваў ад грымотаў і маланак. Як толькі гаспадыня чула набліжэнне летняй [[Навальніца|навальніцы]], яна неадкладна даставала грамніцу, запальвала яе і ставіла на [[Покуць|покуці]] або на акне з таго боку, адкуль ішла хмара{{sfn|Васілевіч|2005|с=358}}<ref name="catholic"/>{{sfn|Кухаронак|2022|с=67}}. Магічная сіла агню павінна была абараняць і [[Ураджай|ураджай]], таму свечку бралі з сабой у поле на першае ворыва, запальвалі падчас засыпання насення ў мяшкі перад [[Сяўба|сяўбой]] і пры засыпанні ў засек першага намалочанага [[Збожжавыя культуры|збожжа]]. Каб зберагчы палетак ад [[Град (ападкі)|граду]], без грамнічнай свечкі гаспадыні ніколі не пачыналі [[Зажынкі|зажынкі]], а таксама запальвалі яе, калі збіраліся расчыняць [[Хлеб|хлеб]]{{sfn|Васілевіч|2005|с=359}}<ref name="catholic"/>{{sfn|Катовіч|2016|с=41}}. У [[Жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]] свечка была неабходным атрыбутам увесну, калі першы раз выганялі кароў на пашу на свята [[Юр'я (веснавое свята)|Юр'я]]. Гаспадыня брала ў рукі грамніцу, вербную галінку і чырвонае яйка, пасля чаго тройчы абыходзіла карову па сонцы, каб абараніць яе ад [[Сурокі|сурокаў]] і пашкоджанняў{{sfn|Кухаронак|2022|с=68}}<ref name="catholic"/>{{sfn|Катовіч|2016|с=41}}. На свята [[Купалле]], падчас разгулу нячыстай сілы, свечку часта мацавалі кнотам уніз над дзвярамі хлява або прывязвалі да рога каровы, каб зберагчы жывёлу ад «малочнай [[Ведзьма|ведзьмы]]»{{sfn|Васілевіч|2005|с=358—359}}{{sfn|Катовіч|2016|с=41}}. Агаркам свечкі і [[Чабор|чаборам]] таксама абкурвалі вымя каровы адразу пасля ацёлу, каб цяля хутка расло, а таксама абкурвалі ніткі перад прадзеннем, [[Кросны|кросны]] перад ткацтвам і рыбацкія сеткі перад першым выкарыстаннем{{sfn|Катовіч|2016|с=43}}. == Сямейна-радавыя і лячэбныя абрады == Грамнічная свечка суправаджала беларуса на працягу ўсяго жыцця, удзельнічаючы ва ўсіх пераходных этапах. Свечка запальвалася падчас цяжкіх родаў перад абразамі, а таксама калі [[Павітуха|бабка-павітуха]] прымала нованароджанага, якога тройчы абносілі і хрысцілі «грамніцай». Яна суправаджала дзіця і хросных бацькоў па дарозе ў храм на [[Хрышчэнне|хрышчэнне]] і выкарыстоўвалася ў сакральны момант адымання дзіцяці ад мацярынскіх грудзей. Грамніца была абавязковай у [[Вяселле|вясельных абрадах]]: з ёй ішлі [[Свацтва|сватаць]] дзяўчыну, дружына выкупляла нявесту, і з ёй жа вясельны картэж адпраўляўся да вянца. Бацькі абавязкова акраплялі грамнічнай вадой хлопца, які ішоў служыць у [[Узброеныя сілы|войска]]{{sfn|Васілевіч|2005|с=359}}<ref name="catholic"/>{{sfn|Катовіч|2016|с=42—43}}. Калі чалавек доўга і цяжка паміраў, запаленую грамнічную свечку давалі яму ў рукі: лічылася, што ў такім выпадку ён памрэ праведнікам, а дым ад свечкі аблегчыць пераход [[Душа|душы]] ў іншы свет. Свечка ў такім выпадку павінна была згарэць цалкам, каб яе не змаглі выкарыстаць у магічных мэтах для нанясення шкоды жывым людзям. Пасля [[Смерць|смерці]] чалавека запаленая свечка ставілася ля галавы нябожчыка, а таксама выстаўлялася на акно ў той хаце, міма якой праходзіла пахавальная працэсія{{sfn|Васілевіч|2005|с=359}}<ref name="catholic"/>{{sfn|Катовіч|2016|с=43}}. Акрамя гэтага, у [[Народная медыцына|народнай медыцыне]] грамніца мела шырокае прымяненне. Сплавамі воску ад яе падкурвалі дзяцей ад перапалоху і [[Ліхаманка|ліхаманкі]]{{sfn|Кухаронак|2022|с=68}}{{sfn|Катовіч|2016|с=43}}. Ад [[Зубны боль|зубнога болю]] раілася кусаць грамнічную свечку хворым зубам. Пры заразных захворваннях і [[Эпідэмія|эпідэміях]] запаленай грамніцай абносілі ўсю вёску. Выкарыстоўвалі яе і для [[Варажба|варажбы]] на вадзе{{sfn|Васілевіч|2005|с=359}}. == Сучасныя трансфармацыі == З [[Урбанізацыя|урбанізацыяй]] і змяншэннем колькасці пчаляроў традыцыя вырабу свечак сваімі рукамі паступова трансфармавалася. Сёння вернікі часцей за ўсё купляюць гатовыя свечкі ў храме непасрэдна ў дзень свята. Паколькі адной стандартнай царкоўнай свечкі на ўвесь год не хапае для ўсіх патрэб, сучасныя беларусы набываюць тры самыя вялікія свечкі і перавязваюць іх формай васьмёркі, якая з'яўляецца старажытным сімвалам вечнасці і [[Бясконцасць|бясконцасці]]. У такім змацаваным выглядзе яны захоўваюцца ў хаце ўвесь год. У некаторых храмах на Грамніцы асвячаюць і ваду, якая па сваёй значнасці і ахоўных уласцівасцях у народзе прыраўноўваецца да [[Вадохрышча|вадохрышчанскай]] святой вады і часта выкарыстоўваецца ў абрадах разам са свечкай<ref name="catholic"/>{{sfn|Кухаронак|2022|с=69}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Т. Кухаронак|Кухаронак Т.]]|загаловак=Грамніцы — палавіна зіміцы... Традыцыі святкавання Стрэчання (Грамніц) у беларусаў|выданне=Наука и инновации|тып=часопіс|год=2022|нумар=2 (228)|старонкі=66—69|спасылка=|ref=Кухаронак}} * {{крыніцы/Беларускі фальклор|1|Грамнічная свечка|аўтар=[[У. А. Васілевіч|Васілевіч У. А.]]|ref=Васілевіч}} * {{артыкул|аўтар=[[А. Катовіч|Катовіч А.]]|загаловак=Беражы Вас Бог і полымя свечкі! Выкарыстанне грамнічнай свечкі на працягу года|выданне=Родная прырода : грамадска-палітычны, навукова-папулярны ілюстраваны экалагічны часопіс / заснавальнік: Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь / Юны натураліст : спецвыпуск "Роднай прыроды" для эколагаў-пачаткоўцах і малых прыродазнаек.|тып=|год=2016|нумар=4|старонкі=41—43|ref=Катовіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{няма катэгорый|date=2026-06-07}} {{DEFAULTSORT:Грамнічная свечка}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя абрады]] [[Катэгорыя:Свечкі]] nds8bq1uiu5vqh3vp7c8e6ow5iwxhwz Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026 0 809202 5155549 5154929 2026-06-18T08:49:00Z Slavazai1973 60865 /* Турнірная табліца */ Гомельскія Рысі прайшлі ў плэй-ін чэмпіянату Беларусі далей, чым Рубон (м) 5155549 wikitext text/x-wiki {{For|жаночы чэмпіянат|Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026}} {{Сезон баскетбольнай лігі |працягласць=26 верасня 2025 – 2 чэрвеня 2026 |колькасць_гульняў=187 |колькасць_камандаў=11 |чэмпіён=[[Гродна-93]] (10-ы раз) |другое_месца=[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] |трэцяе_месца=[[Барысфен Магілёў|Барысфен]] |узнагарода4=MVP |узнагарода4_пераможца={{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Аляксандравіч Трасцінецкі|Аляксей Трасцінецкі]] |найлепшы_снайпер={{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі|Уладзіслаў Мікульскі]] |ppg=17,2 |падборы_лідар={{Сцяг Расіі}} [[Даніл Сяргеевіч Канішаў|Даніл Канішаў]] |rpg=8,0 |перадачы_лідар={{Сцяг Беларусі}} [[Георгій Тадэвушавіч Каралёнак|Георгій Каралёнак]] |apg=5,3 |эфектыўнасць_лідар={{Сцяг Беларусі}} [[Мацвей Дзмітрыевіч Ягутка|Мацвей Ягутка]] |epg=19,9 |папярэднісезон=[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]] |наступнысезон=[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2026/2027|2026/2027]]}} '''Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026''' — 34-ы [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па баскетболе]]. == Клубы-ўдзельнікі == {| class="wikitable sortable" |- ! Клуб ! Горад/Вобласць ! width=120 |Месца ў сезоне [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]] |- | [[Гродна-93]] || [[Гродна]] || align="center" | 1 |- | [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] || [[Мінск]] || align="center" | 2 |- | [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]]|| [[Віцебск]] || align="center" | 3 |- | [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || [[Магілёў]] || align="center" | 4 |- | [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] || [[Мінск]] || align="center" | 6 |- | [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]] || [[Гродна]] || align="center" | 7 |- | [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] || [[Гомель]] || align="center" | 8 |- | [[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]]|| [[Брэст]] || align="center" | 9 |- | [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]] || [[Мінск]] || align="center" | 10 |- | [[Барысфен Магілёў|Барысфен (маладзёжная)]] || [[Магілёў]] || align="center" | 11 |- | [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]]|| [[Віцебск]] || align="center" | 12 |} == Рэгулярны сезон == Каманды падзеленыя на дзве групы з улікам выканання патрабаванняў рэгламенту чэмпіянату<ref>{{Cite web|url=https://belarus.basketball/novosti/chempionat/8613-xxxiv-betera-chempionat-respubliki-belarus-sredi-muzhskikh-komand-startuet-26-sentyabrya|title=XXXIV BETERA-чемпионат Республики Беларусь среди мужских команд стартует 26 сентября|lang=ru|website=Беларуская федэрацыя баскетбола|date=2025-09-25}}</ref>. === Група А === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" !{{Падказка|М|Месца}} !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|В|Выйграныя матчы}} !{{Падказка|П|Паражэнні}} !{{Падказка|АЗ|Ачкоў закінулі}} !{{Падказка|АП|Ачкоў прапусцілі}} !{{Падказка|А|Ачкі}} !class="unsortable"|Кваліфікацыя |- style="background:#CCFFCC;" |1 |style="text-align:left;"|[[Гродна-93]] |30||25||5||2663||2066||55 |rowspan="5"|Выхад у плэй-оф |- style="background:#CCFFCC;" |2 |style="text-align:left;"|[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] |30||22||8||2633||1932||52{{efn-la|Асабістыя сустрэчы: 3-3. Розніца +37.}} |- style="background:#CCFFCC;" |3 |style="text-align:left;"|[[Барысфен Магілёў|Барысфен]] |30||22||8||2494||2244||52{{efn-la|Асабістыя сустрэчы: 3-3. Розніца -37.}} |- style="background:#CCFFCC;" |4 |style="text-align:left;"|[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]] |30||13||17||2521||2342||43 |- style="background:#CCFFCC;" |5 |style="text-align:left;"|[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]] |30||4||26||1953||2900||34{{efn-la|Асабістыя сустрэчы: 4-2.}} |- style="background:#BBF3FF;" |6 |style="text-align:left;"|[[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]] |30||4||26||2011||2791||34{{efn-la|Асабістыя сустрэчы: 2-4.}} |Кваліфікацыя да 1/4 фіналу |} {{notelist-la}} === Група Б === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" !{{Падказка|М|Месца}} !Каманда !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|В|Выйграныя матчы}} !{{Падказка|П|Паражэнні}} !{{Падказка|АЗ|Ачкоў закінулі}} !{{Падказка|АП|Ачкоў прапусцілі}} !{{Падказка|А|Ачкі}} !class="unsortable"|Кваліфікацыя |- style="background:#CCFFCC;" |1 |style="text-align:left;"|[[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] |24||19||5||2035||1744||43{{efn-la|Асабістыя сустрэчы: 5-1.}} |Выхад у плэй-оф |- style="background:#BBF3FF;" |2 |style="text-align:left;"|[[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]] |24||19||5||2064||1567||43{{efn-la|Асабістыя сустрэчы: 1-5.}} |rowspan="3"|Кваліфікацыя да 1/4 фіналу |- style="background:#BBF3FF;" |3 |style="text-align:left;"|[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]] |24||11||13||1861||2105||35 |- style="background:#BBF3FF;" |4 |style="text-align:left;"|[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] |24||9||15||1857||1916||33 |- |5 |style="text-align:left;"|[[Барысфен Магілёў|Барысфен (маладзёжная)]] |24||2||22||1675||2160||26 | |} {{notelist-la}} == Кваліфікацыя да 1/4 фіналу == {{Турнір2 |RD1 = Плэй-ін ||[[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]]|59 |'''[[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]]'''|'''77''' }} {{Турнір4 без матча за трэцяе месца |фон = f2f2f2 |фонячэек = f9f9f9 |RD1 = Плэй-ін |RD1-team3 = [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]] |RD1-score3 = 69 |RD1-team4 = '''[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]''' |RD1-score4 = '''85''' |RD2-team1 = '''[[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]]''' |RD2-score1= '''75''' |RD2-team2 = [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] |RD2-score2 = 62 }} == Плэй-оф == {{Турнір8 <!-- Чвэрцьфіналы --> ||'''[[Гродна-93]]'''|'''2''' |[[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]]|0 ||'''[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]]'''|'''2''' |[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]|0 ||'''[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]'''|'''2''' |[[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]]|0 ||'''[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]'''|'''2''' |[[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]|0 <!-- Паўфіналы --> ||'''[[Гродна-93]]'''|'''3''' |[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]]|0 ||'''[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]'''|'''3''' |[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]|2 <!-- Фінал --> ||'''[[Гродна-93]]'''|'''3''' |[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]|2 <!-- За 3-е месца --> ||'''[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]'''|'''3''' |[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]]|1 }} === За 5-8 месцы === {{Турнір4 з матчам за трэцяе месца |RD1 = За 5-8 месцы |2 = [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]] |3 = 0 |4 = '''[[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]]''' |5 = '''2''' |7 = '''[[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]''' |8 = '''2''' |9 = [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]] |10 = 1 |RD2 = За 5-е месца |12 = [[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]] |13 = 0 |14 = '''[[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]''' |15 = '''2''' |Consol = За 7-е месца |17 = [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]] |18 = 0 |19 = '''[[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]]''' |20 = '''2''' }} == Турнірная табліца == {| class="wikitable" !Месца !Каманда |- style="background:gold;" |style="text-align:center;"|1 |[[Гродна-93]] |- style="background:silver;" |style="text-align:center;"|2 |[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] |- style="background:#cc9966;" |style="text-align:center;"|3 |[[Барысфен Магілёў|Барысфен]] |- |style="text-align:center;"|4 |[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]] |- |style="text-align:center;"|5 |[[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] |- |style="text-align:center;"|6 |[[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]] |- |style="text-align:center;"|7 |[[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]] |- |style="text-align:center;"|8 |[[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]] |- |style="text-align:center;"|9 |[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] |- |style="text-align:center;"|10 |[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]] |- |style="text-align:center;"|11 |[[Барысфен Магілёў|Барысфен (маладзёжная)]] |} == Узнагароды == * MVP: {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Аляксандравіч Трасцінецкі|Аляксей Трасцінецкі]] ([[Гродна-93]])<ref>{{Cite web |url = https://belarus.basketball/novosti/chempionat/8859-grodno-93-chempion-belarusi-sezona-2025-2026 |title = «Гродно-93» – чемпион Беларуси сезона 2025/2026 |website = belarus.basketball |date = 2026-06-02 }}</ref> {| class="wikitable" |+ Сімвалічная зборная !Гулец !Каманда |- |{{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Аляксандравіч Семянюк|Даніла Семянюк]] |[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] |- |{{Сцяг Беларусі}} [[Давід-Масэнгэ Андруевіч Мукетэ|Давід-Масэнгэ Мукетэ]] |[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] |- |{{Сцяг Беларусі}} [[Цімур Раманавіч Друкаў|Цімур Друкаў]] |[[Гродна-93]] |- |{{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Куратнік]] |[[Гродна-93]] |- |{{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі|Уладзіслаў Мікульскі]] |[[Барысфен Магілёў|Барысфен]] |} == Статыстыка == === Індывідуальная статыстыка === ==== Каэфіцыент карыснасці ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !Гульні !{{Падказка|ККЗМ|Каэфіцыент карыснасці за матч}} |- |1. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Мацвей Дзмітрыевіч Ягутка|Мацвей Ягутка]] |align="left"|[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]], [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] |29 |19,9 |- |2. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі|Уладзіслаў Мікульскі]] |align="left"|[[Барысфен Магілёў|Барысфен]] |36 |19,2 |- |3. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Аляксандравіч Трасцінецкі|Аляксей Трасцінецкі]] |align="left"|[[Гродна-93]] |36 |17,2 |} ==== Ачкі ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !Гульні !{{Падказка|АЗМ|Ачкоў за матч}} |- |1. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі|Уладзіслаў Мікульскі]] |align="left"|[[Барысфен Магілёў|Барысфен]] |36 |17,2 |- |2. |align="left"|{{Сцяг Расіі}} [[Даніл Сяргеевіч Канішаў|Даніл Канішаў]] |align="left"|[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] |26 |14,9 |- |3. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Георгій Паўлавіч Фастаў|Георгій Фастаў]] |align="left"|[[Гродна-93]], [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]] |41 |14,2 |} ==== Падборы ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !Гульні !{{Падказка|ПЗМ|Падбораў за матч}} |- |1. |align="left"|{{Сцяг Расіі}} [[Даніл Сяргеевіч Канішаў|Даніл Канішаў]] |align="left"|[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] |26 |8,0 |- |2. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Уладзіміравіч Жаброўскі|Арцём Жаброўскі]] |align="left"|[[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] |26 |7,7 |- |3. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Мацвей Дзмітрыевіч Ягутка|Мацвей Ягутка]] |align="left"|[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]], [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] |29 |7,3 |} ==== Перадачы ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !Гульні !{{Падказка|ПЗМ|Перадач за матч}} |- |1. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Георгій Тадэвушавіч Каралёнак|Георгій Каралёнак]] |align="left"|[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] |26 |5,3 |- |2. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі|Уладзіслаў Мікульскі]] |align="left"|[[Барысфен Магілёў|Барысфен]] |36 |5,3 |- |3. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Віталевіч Дрозд|Дзмітрый Дрозд]] |align="left"|[[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] |29 |4,8 |} ==== Блок-шоты ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ !№ !Гулец !Каманда !Гульні !{{Падказка|БЗМ|Блок-шотаў за матч}} |- |1. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Уладзіміравіч Жаброўскі|Арцём Жаброўскі]] |align="left"|[[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] |26 |1,7 |- |2. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Мацвей Дзмітрыевіч Ягутка|Мацвей Ягутка]] |align="left"|[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]], [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] |29 |1,3 |- |3. |align="left"|{{Сцяг Беларусі}} [[Канстанцін Сяргеевіч Паско|Канстанцін Паско]] |align="left"|[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] |36 |0,8 |} ==== Іншае ==== {| class="wikitable" ! Катэгорыя || Гулец || Каманда || Гульні || Паказчык |- ! Перахопліванні | {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Анатолевіч Кісель|Даніла Кісель]] | [[Гродна-93]], [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]] | style="text-align:center" | 30 | style="text-align:center" | 3,0 |- ! Страты | {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Паўлавіч Сатыраў|Уладзіслаў Сатыраў]] | [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]] | style="text-align:center" | 33 | style="text-align:center" | 5,2 |- ! Парушэнні на гульцу | {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі|Уладзіслаў Мікульскі]] | [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] | style="text-align:center" | 36 | style="text-align:center" | 4,5 |- ! Хвіліны | {{Сцяг Расіі}} [[Даніл Сяргеевіч Канішаў|Даніл Канішаў]] | [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] | style="text-align:center" | 26 | style="text-align:center" | 31:42 |- ! % штрафных | {{Сцяг Беларусі}} [[Алег Яўгенавіч Салей|Алег Салей]] | [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]] | style="text-align:center" | 30 | style="text-align:center" | 85,1 |- ! % 2-ачковых | {{Сцяг Беларусі}} [[Мацвей Дзмітрыевіч Ягутка|Мацвей Ягутка]] | [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]], [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] | style="text-align:center" | 29 | style="text-align:center" | 68,4 |- ! % 3-ачковых | {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Паўлавіч Маскальчук|Максім Маскальчук]] | [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 37 | style="text-align:center" | 39,7 |} === Найлепшыя паказчыкі ў адной гульні === {| class="wikitable" ! Катэгорыя || Гулец || Каманда || Паказчык || Сапернік |- ! Каэфіцыент карыснасці | {{Сцяг ДР Конга}} [[Жывенсі Нгімбі]] | [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] | style="text-align:center" | 48 | [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]] <small>(15 красавіка 2026)</small> |- ! Ачкі | {{Сцяг Беларусі}} [[Ягор Юр’евіч Камлач|Ягор Камлач]] | [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] | style="text-align:center" | 40 | [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]] <small>(12 лістапада 2025)</small> |- ! Падборы | {{Сцяг Беларусі}} [[Дзяніс Міхайлавіч Бакшаеў|Дзяніс Бакшаеў]] | [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] | style="text-align:center" | 23 | [[Барысфен Магілёў|Барысфен (маладзёжная)]] <small>(5 кастрычніка 2025)</small> |- ! Перадачы | {{Сцяг Беларусі}} [[Захар Аляксеевіч Ліндэраў|Захар Ліндэраў]] | [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]] | style="text-align:center" | 15 | [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] <small>(26 кастрычніка 2025)</small> |- ! rowspan="3" | Перахопліванні | {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Анатолевіч Кісель|Даніла Кісель]] | [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]] | rowspan="3" style="text-align:center" | 8 | [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]] <small>(6 сакавіка 2026)</small> |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Аляксандравіч Сяржант|Аляксандр Сяржант]] | [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]] | [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]] <small>(6 сакавіка 2026)</small> |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Георгій Паўлавіч Фастаў|Георгій Фастаў]] | [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]] | [[Барысфен Магілёў|Барысфен (маладзёжная)]] <small>(25 студзеня 2026)</small> |- ! Блок-шоты | {{Сцяг Беларусі}} [[Ілья Аляксандравіч Кустарнікаў|Ілья Кустарнікаў]] | [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (маладзёжная)]] | style="text-align:center" | 7 | [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] <small>(26 кастрычніка 2025)</small> |} === Камандная статыстыка === {| class="wikitable" ! Катэгорыя || Каманда || Паказчык |- ! Каэфіцыент карыснасці | [[Гродна-93]] | style="text-align:center" | 106,7 |- ! Ачкі | [[Гродна-93]] | style="text-align:center" | 86,4 |- ! Падборы | [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] | style="text-align:center" | 47,3 |- ! Перадачы | [[Гродна-93]] | style="text-align:center" | 26,6 |- ! Перахопліванні | [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]] | style="text-align:center" | 14,5 |- ! Блок-шоты | [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] | style="text-align:center" | 3,8 |- ! Страты | [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] | style="text-align:center" | 25,3 |- ! % штрафных | [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] | style="text-align:center" | 69,0 |- ! % 2-ачковых | [[Гродна-93]] | style="text-align:center" | 56,1 |- ! % 3-ачковых | [[Гродна-93-ГрДУ|Гродна-93 ГрДУ]] | style="text-align:center" | 31,6 |} == Пераходы == === Напярэдадні сезона === {| class="wikitable" |- ! Баскетбаліст !! Папярэдні клуб !! Новы клуб |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Аляксандравіч Агеенка|Андрэй Агеенка]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || Buzzers (Магілёў, НБЛ) |- | {{ Сцяг Беларусі}}/{{Сцяг Ізраіля}} [[Фелікс Феліксавіч Адзіах|Фелікс Адзіах]] || Макабі (Ашдод, Ізраіль) || [[Гродна-93]] |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Аляксандравіч Аладка|Іван Аладка]] || [[Гродна-93]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Канстанцін Эдуардавіч Андрэеў|Канстанцін Андрэеў]] || Пуласкі (Варка, Польшча) || [[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]] |- | {{ Сцяг Расіі}} [[Вадзім Аляксандравіч Балякін|Вадзім Балякін]] || [[Гродна-93]] || Дзясна (Бранск, Расія) |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Вадзімавіч Вялесік|Андрэй Вялесік]] || [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] || [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]] / [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (м)]] |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Акім Ягоравіч Гайдук|Акім Гайдук]] || [[Віталюр-РДВАР|Віталюр]] (НБЛ) || [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Алегавіч Дашкевіч|Мікіта Дашкевіч]] || [[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]] || SoftClub (Мінск, НБЛ) |- | {{ Сцяг Сербіі}} [[Нікола Джурыч]] || [[Гродна-93]] || Орбі (Ткібулі, Грузія) |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Бэнджамін-Павел Дуду]] || [[Гродна-93]] || [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Аляксандравіч Дудчанка|Іван Дудчанка]] || [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] / [[Барысфен Магілёў|Барысфен (м)]] |- | {{ Сцяг Расіі}} [[Даніл Сяргеевіч Канішаў|Даніл Канішаў]] || Русічы (Курск, Расія) || [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Уладзіміравіч Капачоў|Аляксандр Капачоў]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || [[Гродна-93]] |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Сяргеевіч Каратцоў|Максім Каратцоў]] || [[Імпульс-БДУІР]] || Паўднёвы Слон-ПКФУ (Стаўрапаль, Расія) |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Аляксандравіч Кудраўцаў|Мікіта Кудраўцаў]] || [[Гродна-93-ГрДУ]] || [[Цмокі-Мінск-2|Мінск-М]] (АМЛ ВТБ) |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Куратнік]] || [[Імпульс-БДУІР]] || [[Гродна-93]] |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Захар Аляксеевіч Ліндэраў|Захар Ліндэраў]] || [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] || [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]] / [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (м)]] |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Юр’евіч Малькоў|Арцём Малькоў]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]] |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслаў Русланавіч Мікульскі|Уладзіслаў Мікульскі]] || [[Гродна-93]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Андрэевіч Навойчык|Аляксей Навойчык]] || [[Імпульс-БДУІР]] || Барсы-Атырау (Атырау, Казахстан) |- | {{ Сцяг Расіі}} [[Барыс Аляксеевіч Назмутдзінаў|Барыс Назмутдзінаў]] || Табол (Кастанай, Казахстан) || [[Гродна-93]] |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Ціхан Вячаслававіч Неўскі|Ціхан Неўскі]] || [[Гродна-93-ГрДУ]] || [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] / [[Цмокі-Мінск-2|Мінск-М]] (АМЛ ВТБ) |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Ігаравіч Пракапенкаў|Кірыл Пракапенкаў]] || [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (м)]] || [[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]] |- | {{ Сцяг Расіі}} [[Яраслаў Юр’евіч Прышэдзька|Яраслаў Прышэдзька]] || [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]] || Паўднёвы Слон-ПКФУ (Стаўрапаль, Расія) |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Сяргеевіч Сітнік|Кірыл Сітнік]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || [[Гродна-93]] |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Дзмітрыевіч Тур|Арцём Тур]] || [[Імпульс-БДУІР]] || [[БДУ (баскетбольны клуб)|БДУ]] (НБЛ) |- | {{ Сцяг Расіі}} [[Вадзім Андрэевіч Федзькін|Вадзім Федзькін]] || Чэбаксарскія Ястрабы (Чэбаксары, Расія) || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Ягор Аляксандравіч Часноў|Ягор Часноў]] || [[Гродна-93]] / [[Гродна-93-ГрДУ]] || [[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]] |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Віталевіч Чумакоў|Кірыл Чумакоў]] || [[Гродна-93]] || [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Раман Дзмітрыевіч Шчарбакоў|Раман Шчарбакоў]] || [[Гродна-93]] || Барнаул (Алтайскі край, Расія) |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Раманавіч Шышлоўскі|Кірыл Шышлоўскі]] || [[Імпульс-БДУІР]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] |- | {{ Сцяг Расіі}} [[Даніла Генадзьевіч Янаў|Даніла Янаў]] || [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] || Rocket Team basket (Масква, Расія) |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Вячаслававіч Ясевіч|Аляксандр Ясевіч]] || [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]] || [[Гродна-93]] |} === Падчас сезона === {| class="wikitable" |- ! Баскетбаліст !! Папярэдні клуб !! Новы клуб !! Час прыходу |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Сяргеевіч Вабішчэвіч|Сяргей Вабішчэвіч]] || [[Імпульс-БДУІР]] (''у сезоне 2024/25'') || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || кастрычнік 2025 г. |- | {{ Сцяг Расіі}} [[Арцём Юр’евіч Каваленка|Арцём Каваленка]] || ПарыНН (Ніжні Ноўгарад, Расія) || [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]] || кастрычнік 2025 г. |- | {{Сцяг ЗША}} [[Мігель Элайджа Прыст|Мігель Прыст]] || Спортынг (Александрыя, Егіпет) (''у сезоне 2024/25'') || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || кастрычнік 2025 г. |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Цімур Раманавіч Друкаў|Цімур Друкаў]] || БК-10 (Масква, Расія) || [[Гродна-93]] || лістапад 2025 г. |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Аляксандравіч Агеенка|Андрэй Агеенка]] || Buzzers (Магілёў, НБЛ) || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || снежань 2025 г. |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Арсеній Арцёмавіч Крупко|Арсеній Крупко]] || [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] || БКМ (Мінск, НБЛ) || студзень 2026 г. |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Раманавіч Шышлоўскі|Кірыл Шышлоўскі]] || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] || студзень 2026 г. |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Ягор Юр’евіч Камлач|Ягор Камлач]] || [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] / [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] || [[БАК Вікторыя (баскетбольны клуб)|БАК Вікторыя]] || люты 2026 г. |- | {{ Сцяг Беларусі}} [[Вадзім Траццяк]] || Барс-РДЭУ (Растоў-на-Доне, Расія) || [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] || люты 2026 г. |- | {{ Сцяг Расіі}} [[Леў Раманавіч Кузьменка|Леў Кузьменка]] || Паўднёвы Слон-ПКФУ (Стаўрапаль, Расія) || [[Барысфен Магілёў|Барысфен]] || сакавік 2026 г. |- | {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Вячаслававіч Панамароў|Дзмітрый Панамароў]] || Маладзечна (НБЛ) || [[Барысфен Магілёў|Барысфен (м)]] || сакавік 2026 г. |- | {{ Сцяг Камеруна}} [[Франк Эмануэль Сідзэ]] || BEAC (Яундэ, Камерун) || [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] || сакавік 2026 г. |} == Гл. таксама == * [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://belarus.russiabasket.ru/competitions/details/50758?apiUrl=https%3a%2f%2forg.infobasket.su Сезон 2025—2026] {{Баскетбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|2026]] [[Катэгорыя:2025 год у баскетболе]] [[Катэгорыя:2026 год у баскетболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2025 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2026 годзе]] iq9hmykrh7z9x3d01dkivvhnpabalk3 Максім Уладзіміравіч Лысенка 0 809314 5155338 5153614 2026-06-17T14:20:40Z Culamar 102133 5155338 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Лысенка}} {{ДД}} '''Максім Уладзіміравіч Лысенка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч. [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь|Міністр прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]] (з 2026). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1984 годзе ў г. [[Кустанай]] ([[Казахская ССР]])<ref name="fan">[https://fanipol.by/novosti/ofitsialno/novym-predsedatelem-dzerzhinskogo-rayona-naznachen-lysenko-maksim-vladimirovich/ Новым председателем Дзержинского района назначен Лысенко Максим Владимирович]</ref>. У 18 гадоў на цаліну у Казахскую СССР пераехаў будаўніком з [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]] яго дзед па лініі маці, у Кустанаі нарадзілася маці<ref name="dzr">[https://dzr.by/04052022/o-rabote-i-lichnom-maksim-lysenko-dal-bolshoe-intervyu-gazete-zvyazda/ О работе и личном: Максим Лысенко дал большое интервью газете «Звязда»]</ref>. У канцы 1990-х гадоў з-за з’яўлення праяваў [[нацыяналізм]]у у [[Казахстан]]е ў Беларусь вярнуўся дзед. Каля 1999 года ў Беларусь пераехаў Максім разам з бацькамі, скончыў 10 і 11 класы сярэдняй школы ў Дзяржынскім раёне<ref name="dzr"/>. У 2007 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «Лясная гаспадарка»<ref name="belta">[https://blr.belta.by/president/view/maksim-lysenka-naznachany-ministram-pryrodnyh-resursau-i-ahovy-navakolnaga-asjaroddzja-belarusi-158965-2026/ Максім Лысенка назначаны міністрам прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Беларусі]</ref>. З 2007 года працаваў вядучым спецыялістам, у 2012—2017 гадах — начальнікам Дзяржынскай раённай інспекцыі прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя<ref name="fan"/>. У 2010 годзе скончыў [[Мінскі інстытут кіравання]] па спецыяльнасці «Эканоміка і кіраванне на прадпрыемстве»<ref name="belta"/>. З мая 2017 года па 2019 год працаваў намеснікам старшыні, з верасня 2019 года па сакавік 2021 года — старшынёй Мінскага абласнога камітэта прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя<ref name="fan"/>. З сакавіка 2021 года па чэрвень 2025 года працаваў старшынёй [[Дзяржынскі раённы выканаўчы камітэт|Дзяржынскага раённага выканаўчага камітэта]]<ref name="belta"/>. У 2025 годзе скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Дзяржаўнае кіраванне і права»<ref name="belta"/>. З 1 ліпеня 2025 года<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22500365 Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 1 июля 2025 года № 365 «Об освобождении и назначении некоторых должностных лиц»]</ref> па 11 чэрвеня 2026 года працаваў першым намеснікам Міністра прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь. 11 чэрвеня 2026 года назначаны [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь|Міністрам прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600185 Указ Президента Республики Беларусь от 11 июня 2026 года № 185 «О М. В. Лысенко»]</ref>. == Сям’я == * Сын — Арсеній Максімавіч Лысенка. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Міністры прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лысенка Максім Уладзіміравіч}} qosr43scz822knt6rp4nngtjw694f9k Размовы з удзельнікам:Глеков Олег 3 809317 5155524 5153484 2026-06-18T06:43:12Z M.L.Bot 261 /* Дэталі біяграфій */ новы падраздзел 5155524 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:28, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Дэталі біяграфій == Вітаю. Такія дэталі, як праца "бухгалтарам у Радзівонішкаўскім сельсавеце" ў Лялько, робяць біяграфію і дадаюць вагі адносна [[ВП:АКЗ]], у чым прычына іх выдалення не ясна. Здаецца, такая самая гісторыя і ў артыкуле пра Свёнтэка, была выдалена "польская шляхецкая сям'я". Чым гэтыя выдаленні апраўдваюцца? Хіба гэта няпраўда? Зачыстка ператварае чалавечыя лёсы ў афіцыёзныя сухары, па-мойму. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:43, 18 чэрвеня 2026 (+03) 9khloj6q834mhbc99o7goyjkdnf0ogq Раманс (літаратура) 0 809599 5155392 5155007 2026-06-17T17:49:39Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5155392 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Раманс (значэнні)}} '''Рама́нс''' (ад {{lang-es|romance}}) у [[паэзія|паэзіі]] — невялікі напеўны [[верш]] [[Лірыка|лірычнага]] характару, пераважна пра [[каханне]]{{sfn|Рагойша|2001|с=295}}. == Гісторыя і развіццё == У сярэдневяковай [[Іспанія|Іспаніі]] рамансамі называлі бытавыя песні на народнай ([[Іспанская мова|іспанскай]]) мове (у адрозненне ад [[Царкоўная музыка|царкоўных песень]] на [[лацінская мова|лацінскай мове]]). У XVI стагоддзі ў французскай паэзіі рамансамі называлі лірычную песню пра каханне. У такім значэнні тэрмін ужываўся і ва ўсходнеславянскіх, у тым ліку беларускай, літаратурах{{sfn|Рагойша|2001|с=295}}. У заходнееўрапейскай паэзіі былі папулярныя рамансы [[Ш. Мільвуа]] і [[Э. Парні]]. Свой зборнік «Рамансы без слоў» назваў [[П. Верлен]]. Падзагаловак «Раманс» ёсць у вершах [[В. Жукоўскі|В. Жукоўскага]] («Жаданне»), [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкіна]] («Пад вечар, восенню пахмурнай») і іншых{{sfn|Рагойша|2001|с=295}}. == У беларускай літаратуры == У [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] вершы рамансавага тыпу сустракаюцца ў [[Я. Баршчэўскі|Я. Баршчэўскага]] («Дзеванька»), [[Я. Лучына|Я. Лучыны]] (раманс з паэмы «[[Гануся (паэма)|Гануся]]»), [[В. Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]] (два рамансы з камедыі «[[Пінская шляхта (п'еса)|Пінская шляхта]]») і іншых{{sfn|Рагойша|2001|с=295}}. Часам паэты пісалі рамансы ў разліку на тое, што яны будуць пакладзены на музыку. Сярод такіх твораў — «Раманс» («[[Зорка Венера ўзышла над Зямлёю...]]») [[М. Багдановіч]]а і «Раманс» [[Ю. Гаўрук]]а{{sfn|Рагойша|2001|с=295}}. У сучаснай беларускай паэзіі тэматычныя і [[Літаратурны жанр|жанравыя]] межы раманса пашырыліся, узніклі [[Сатыра|сатырычныя]] і [[гумар]]ыстычныя рамансы, напрыклад, «Раманс» і «Выхаваўчы раманс» [[М. Танк]]а{{sfn|Рагойша|2001|с=295}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=13|год=2001|артыкул=Раманс|аўтар=[[В. П. Рагойша|Рагойша В. П.]]|старонкі=295|ref=Рагойша}} * {{кніга |аўтар=Васина-Гроссман В. А. |загаловак=Музыка и поэтическое слово |частка=1—3 |месца=М. |год=1972—1978 |мова=ru}} * {{кніга |загаловак=Поэзия и музыка |месца=М. |год=1973 |мова=ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-17}} [[Катэгорыя:Літаратурныя жанры]] [[Катэгорыя:Паэзія]] 0jjlob9i6gztzxno0ebln29jrxa5bin Міхаіл Яўнутавіч 0 809614 5155333 5155125 2026-06-17T13:57:46Z M.L.Bot 261 5155333 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Міхаіл Яўнутавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — удзельны князь з дынастыі [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]], другі князь ізяслаўльскі (кіраваў у 1366—1399 гадах) і пачынальнік княжацкага роду [[Яўнутавічы Заслаўскія|Заслаўскіх]]. == Біяграфія == Сын [[Яўнут]]а Гедзімінавіча, які кароткі час быў вялікім князем літоўскім (1341—1345), а пасля звяржэння атрымаў у якасці ўдзела [[Ізяслаўль]] (Заслаўе). Яго брат [[Сямён Яўнутавіч]], князь свіслацкі. Згодна з летапіснымі звесткамі і генеалагічнымі паданнямі, Міхаіл Яўнутавіч разам з [[Патрыкей Нарымунтавіч|Патрыкеем Нарымунтавічам]] камандаваў 6-тысячнай конніцай у войску вялікага князя [[Альгерд]]а ў [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітве на Сініх Водах]] (1362). Менавіта гэты конны полк нанёс вырашальны ўдар з фланга, які разбіў татарскія атрады і вымусіў іх да ўцёкаў. Пасля смерці бацькі каля 1366 года Міхаіл стаў паўнапраўным кіраўніком [[Ізяслаўскае княства|Ізяслаўскага княства]]. Пасля [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] і каранацыі [[Ягайла|Ягайлы]] Міхаіл прынёс васальную прысягу польскай кароне. Захаваліся звесткі пра пергаментны дакумент, дзе князь заслаўскі абавязваўся з'яўляцца па першым патрабаванні караля і польскага рыцарства. У [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]] (1399) Міхаіл выступіў на баку вялікага князя [[Вітаўт]]а ў паходзе супраць [[Залатая Арда|Залатой Арды]]. Гэтая бітва скончылася катастрафічным паражэннем літвінаў. Сярод іншых Гедзімінавічаў Міхаіл Яўнутавіч загінуў на полі бою. Пасля смерці Міхаіла [[Ізяслаўскае княства]] перайшло да яго сына [[Юрый Міхайлавіч Заслаўскі|Юрыя Міхайлавіча]]. Унук Міхаіла, Іван Юр'евіч, пазней стаў намеснікам віцебскім, а праўнук — Міхаіл Іванавіч — стаў заснавальнікам новай галіны роду, вядомай як князі [[Мсціслаўскія]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Нашчадкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] [[Катэгорыя:Заслаўскія (Яўнуцьевічы)]] [[Катэгорыя:Князі ізяслаўльскія]] 5qh5c1slvxpdtu9fnatsl51klircm2f Георгій (Архіепіскап Кіпрскі) 0 809619 5155361 5155178 2026-06-17T16:21:50Z StarDeg 16311 5155361 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Архіепіскап Георгій''' ({{lang-el|Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Γεώργιος}}, у свеце Георгіас Папахрысасто́му, {{lang-el|Γεώργιος Παπαχρυυοσό}}грэч. нар. 1949, Атыену, Ларнака) — архірэй Кіпрскай праваслаўнай царквы, Архіепіскап Новай Юстыніяны і ўсяго Кіпра (з 24 снежня 2022 года). {{Бібліяінфармацыя}} {{Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў}} 20wk3tng3hl0hbz63rgyu2lkmakekam 5155362 5155361 2026-06-17T16:22:37Z StarDeg 16311 5155362 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Архіепіскап Георгій''' ({{lang-el|Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Γεώργιος}}, у свеце Георгіас Папахрысасто́му, {{lang-el|Γεώργιος Παπαχρυυοσό}}грэч. нар. [[25 мая]] [[1949]], Атыену, Ларнака) — архірэй Кіпрскай праваслаўнай царквы, Архіепіскап Новай Юстыніяны і ўсяго Кіпра (з 24 снежня 2022 года). {{Бібліяінфармацыя}} {{Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў}} qy6l18bvd3fomhd77zkuz59kpfjbymd 5155363 5155362 2026-06-17T16:24:08Z StarDeg 16311 5155363 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Архіепіскап Георгій''' ({{lang-el|Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Γεώργιος}}, у свеце Георгіас Папахрысасто́му, {{lang-el|Γεώργιος Παπαχρυυοσό}}грэч. нар. [[25 мая]] [[1949]], Атыену, Ларнака) — архірэй Кіпрскай праваслаўнай царквы, Архіепіскап Новай Юстыніяны і ўсяго Кіпра (з 24 снежня 2022 года). {{Бібліяінфармацыя}} {{Прадстаяцелі Праваслаўных Цэркваў}} [[Катэгорыя:Епіскапы]] g9sxp3bpap622q1sbd3me3f0b8sekt4 Ларэйн 0 809620 5155573 5155194 2026-06-18T09:27:35Z DzBar 156353 дапаўненне 5155573 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ларэйн''' ({{lang-en|Lorain}}) — горад у [[Ларэйн (акруга)|акрузе Ларэйн]], штата [[Агая]], [[ЗША]]. Размешчаны на захад ад Кліўленда, на беразе возера [[Эры (возера)|Эры]]. У горадзе знаходзіцца завод Ford Motor Company, які спыніў вытворчасць 14 снежня 2005 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Тоні Морысан]] — пісьменніца, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры * {{Не перакладзена 3|Марта Чэйз|Марта Чэйз|4=Martha Chase}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] 2q9eo6oj5b2evj2uvmcawvfwcblg06z Гамільтан (Агая) 0 809621 5155391 5155197 2026-06-17T17:47:58Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5155391 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Гамільтан}} {{НП}} '''Гамільтан''' ({{lang-en|Hamilton}}) — горад у акрузе Батлер (штат [[Агая]], [[ЗША]]). Паселішча было заснавана ў 1791 годзе як форт Гамільтан, названы ў гонар [[Аляксандр Гамільтан|Аляксандра Гамільтана]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-17}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] tc67m86njxpm8br7aq4uhm87w4ohjrz Айрантан (Агая) 0 809623 5155390 5155202 2026-06-17T17:47:52Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5155390 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Айрантан}} {{НП}} '''Айрантан''' ({{lang-en|Ironton}}) — найбуйнейшы горад і адміністрацыйны цэнтр акругі Лорэнс у штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-17}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] 0veigge5jytb0ie8t61syrokbvvmasf Уорэн (Агая) 0 809624 5155389 5155203 2026-06-17T17:47:48Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5155389 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Уорэн}} {{НП}} '''Уорэн''' ({{lang-en|Warren}}) — горад у [[ЗША|Злучаных Штатах Амерыкі]] ў штаце [[Агая]], адміністрацыйны цэнтр [[Трамбул (акруга)|акругі Трамбул]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-17}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] 68237ofuhesb5oef338w1q66jst28g8 Юклід 0 809627 5155388 5155271 2026-06-17T17:47:42Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5155388 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Юклід''' ({{lang-en|Euclid}}) — горад у штаце [[Агая]], [[ЗША]]. Названы ў гонар грэчаскага матэматыка [[Еўклід]]а. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-17}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] b0jnmivtwcxwssl903a3aqywinogcdr Удзельнік:Pryhoža 2 809628 5155430 5155285 2026-06-17T19:40:16Z Pryhoža 169928 /* */ даданне інтарэсаў 5155430 wikitext text/x-wiki Вітаю! Я цікаўлюся грамадскім жыццём, палітыкай, праваабарончай дзейнасцю і развіццём дэмакратычных інстытутаў, а таксама сучаснымі і вінтажнымі тэхналогіямі. Далучыўся да Вікіпедыі з жаданнем спрыяць развіццю якаснага беларускамоўнага кантэнту :) Буду рады карыснаму супрацоўніцтву з супольнасцю рэдактараў. 1yth3wec6ytecedgiu7m52mqv7i6a87 Людміла Аляксееўна Чурсіна 0 809629 5155292 2026-06-17T12:01:57Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Кінематаграфіст}} '''Людміла Аляксееўна Чурсіна''' ({{lang-ru|Людми́ла Алексе́евна Чурсина́}}; {{ДН|20|7|1941}}, Сталінабад, [[Таджыкская ССР]] — {{ДС|10|6|2026}}, {{МС|Санкт-Пецярбург||}}, [[Расія]]) — расійская актрыса тэатра і кіно. Народная артыстка СССР (1981), лаўрэат Дзярж...» 5155292 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Людміла Аляксееўна Чурсіна''' ({{lang-ru|Людми́ла Алексе́евна Чурсина́}}; {{ДН|20|7|1941}}, Сталінабад, [[Таджыкская ССР]] — {{ДС|10|6|2026}}, {{МС|Санкт-Пецярбург||}}, [[Расія]]) — расійская актрыса тэатра і кіно. Народная артыстка СССР (1981), лаўрэат Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя братоў Васільевых (1970). == Біяграфія == Пасля заканчэння сярэдняй школы з залатым медалём і дзіцячай музычнай школы ў Вялікіх Луках, у 1959 году з’ехала паступаць у Маскоўскі авіяцыйны інстытут (МАІ). Але перад іспытамі ў МАІ «за кампанію з сяброўкай» вырашыла паспрабаваць паступіць у адну з ВНУ Масквы: УДІК, ГІТІС. Сяброўку не прынялі ні ў адну з гэтых ВНУ, а Людміла ў выніку паступіла ў ВТУ імя Б. В. Шчукіна. У 1963 годзе скончыла тэатральную ВНУ (курс Леаніда Шыхматава) з адзнакай. З гэтага ж года стала актрысай Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра імя Я. Б. Вахтангава, прапрацаваўшы ў ім некалькі гадоў. З 1965 года — актрыса кінастудыі «[[Ленфільм]]». У 1970 годзе ўступіла ў [[КПСС]]. З 1974 па 1984 год — актрыса Ленінградскага тэатра драмы імя А. С. Пушкіна. З 1984 года да канца жыцця — актрыса Цэнтральнага акадэмічнага тэатра Савецкай арміі (ЦАТСА) (цяпер — Цэнтральны акадэмічны тэатр Расійскай арміі (ЦАТРА)). Як запрошаная актрыса брала ўдзел у спектаклях Вялікалуцкага драматычнага тэатра — «Макбет» (2008) і «Таямніцы Шынанскага замка» (2012). {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Чурсіна}} [[Катэгорыя:Актрысы Расіі]] i0mp84utj9718eow1wl5saxx614ussx 5155296 5155292 2026-06-17T12:03:49Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5155296 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Людміла Аляксееўна Чурсіна''' ({{lang-ru|Людми́ла Алексе́евна Чурсина́}}; {{ДН|20|7|1941}}, Сталінабад, [[Таджыкская ССР]] — {{ДС|10|6|2026}}, {{МС|Санкт-Пецярбург||}}, [[Расія]]) — расійская актрыса тэатра і кіно. Народная артыстка СССР (1981), лаўрэат Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя братоў Васільевых (1970). == Біяграфія == Пасля заканчэння сярэдняй школы з залатым медалём і дзіцячай музычнай школы ў Вялікіх Луках, у 1959 году з’ехала паступаць у [[Маскоўскі авіяцыйны інстытут]] (МАІ). Але перад іспытамі ў МАІ «за кампанію з сяброўкай» вырашыла паспрабаваць паступіць у адну з ВНУ Масквы: УДІК, ГІТІС. Сяброўку не прынялі ні ў адну з гэтых ВНУ, а Людміла ў выніку паступіла ў ВТУ імя Б. В. Шчукіна. У 1963 годзе скончыла тэатральную ВНУ (курс Леаніда Шыхматава) з адзнакай. З гэтага ж года стала актрысай Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра імя Я. Б. Вахтангава, прапрацаваўшы ў ім некалькі гадоў. З 1965 года — актрыса кінастудыі «[[Ленфільм]]». У 1970 годзе ўступіла ў [[КПСС]]. З 1974 па 1984 год — актрыса Ленінградскага тэатра драмы імя А. С. Пушкіна. З 1984 года да канца жыцця — актрыса Цэнтральнага акадэмічнага тэатра Савецкай арміі (ЦАТСА) (цяпер — Цэнтральны акадэмічны тэатр Расійскай арміі (ЦАТРА)). Як запрошаная актрыса брала ўдзел у спектаклях Вялікалуцкага драматычнага тэатра — «Макбет» (2008) і «Таямніцы Шынанскага замка» (2012). {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Чурсіна}} [[Катэгорыя:Актрысы Расіі]] t389z79v3fexw99ztxqybj3yevv4jmu 5155304 5155296 2026-06-17T12:14:12Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5155304 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Людміла Аляксееўна Чурсіна''' ({{lang-ru|Людми́ла Алексе́евна Чурсина́}}; {{ДН|20|7|1941}}, Сталінабад, [[Таджыкская ССР]] — {{ДС|10|6|2026}}, {{МС|Санкт-Пецярбург||}}, [[Расія]]) — расійская актрыса тэатра і кіно. Народная артыстка СССР (1981), лаўрэат Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя братоў Васільевых (1970). == Біяграфія == Пасля заканчэння сярэдняй школы з залатым медалём і дзіцячай музычнай школы ў Вялікіх Луках, у 1959 году з’ехала паступаць у [[Маскоўскі авіяцыйны інстытут]] (МАІ). Але перад іспытамі ў МАІ «за кампанію з сяброўкай» вырашыла паспрабаваць паступіць у адну з ВНУ Масквы: УДІК, ГІТІС. Сяброўку не прынялі ні ў адну з гэтых ВНУ, а Людміла ў выніку паступіла ў ВТУ імя Б. В. Шчукіна. У 1963 годзе скончыла тэатральную ВНУ (курс Леаніда Шыхматава) з адзнакай. З гэтага ж года стала актрысай [[Дзяржаўны акадэмічны тэатр імя Яўгена Вахтангава|Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра імя Я. Б. Вахтангава]], прапрацаваўшы ў ім некалькі гадоў. З 1965 года — актрыса кінастудыі «[[Ленфільм]]». У 1970 годзе ўступіла ў [[КПСС]]. З 1974 па 1984 год — актрыса Ленінградскага тэатра драмы імя А. С. Пушкіна. З 1984 года да канца жыцця — актрыса Цэнтральнага акадэмічнага тэатра Савецкай арміі (ЦАТСА) (цяпер — Цэнтральны акадэмічны тэатр Расійскай арміі (ЦАТРА)). Як запрошаная актрыса брала ўдзел у спектаклях Вялікалуцкага драматычнага тэатра — «Макбет» (2008) і «Таямніцы Шынанскага замка» (2012). {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Чурсіна}} [[Катэгорыя:Актрысы Расіі]] 8r56wq0yh1otiu1miew6hkkqj7n8v2j 5155306 5155304 2026-06-17T12:16:58Z Autumndancer 168015 5155306 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Людміла Аляксееўна Чурсіна''' ({{lang-ru|Людми́ла Алексе́евна Чурсина́}}; {{ДН|20|7|1941}}, Сталінабад, [[Таджыкская ССР]] — {{ДС|10|6|2026}}, {{МС|Санкт-Пецярбург||}}, [[Расія]]) — расійская актрыса тэатра і кіно. Народная артыстка СССР (1981), лаўрэат Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя братоў Васільевых (1970). == Біяграфія == Пасля заканчэння сярэдняй школы з залатым медалём і дзіцячай музычнай школы ў Вялікіх Луках, у 1959 году з’ехала паступаць у [[Маскоўскі авіяцыйны інстытут]] (МАІ). Але перад іспытамі ў МАІ «за кампанію з сяброўкай» вырашыла паспрабаваць паступіць у адну з ВНУ Масквы: УДІК, ГІТІС. Сяброўку не прынялі ні ў адну з гэтых ВНУ, а Людміла ў выніку паступіла ў ВТУ імя Б. В. Шчукіна. У 1963 годзе скончыла тэатральную ВНУ (курс Леаніда Шыхматава) з адзнакай. З гэтага ж года стала актрысай [[Дзяржаўны акадэмічны тэатр імя Яўгена Вахтангава|Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра імя Я. Б. Вахтангава]], прапрацаваўшы ў ім некалькі гадоў. З 1965 года — актрыса кінастудыі «[[Ленфільм]]». У 1970 годзе ўступіла ў [[КПСС]]. З 1974 па 1984 год — актрыса Ленінградскага тэатра драмы імя А. С. Пушкіна. З 1984 года да канца жыцця — актрыса Цэнтральнага акадэмічнага тэатра Савецкай арміі (ЦАТСА) (цяпер — Цэнтральны акадэмічны тэатр Расійскай арміі (ЦАТРА)). Як запрошаная актрыса брала ўдзел у спектаклях Вялікалуцкага драматычнага тэатра — «Макбет» (2008) і «Таямніцы Шынанскага замка» (2012). == Фільмаграфія == * (1961) «[[Калі дрэвы былі вялікімі]]» — ''Зоя'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Чурсіна}} [[Катэгорыя:Актрысы Расіі]] 6nqutm2jbcir7t9gjutyt8hw432faw6 5155307 5155306 2026-06-17T12:19:02Z Autumndancer 168015 5155307 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Людміла Аляксееўна Чурсіна''' ({{lang-ru|Людми́ла Алексе́евна Чурсина́}}; {{ДН|20|7|1941}}, [[Душанбэ|Сталінабад]], [[Таджыкская ССР]] — {{ДС|10|6|2026}}, {{МС|Санкт-Пецярбург||}}, [[Расія]]) — расійская актрыса тэатра і кіно. [[Народная артыстка СССР]] (1981), лаўрэат Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя братоў Васільевых (1970). == Біяграфія == Пасля заканчэння сярэдняй школы з залатым медалём і дзіцячай музычнай школы ў Вялікіх Луках, у 1959 году з’ехала паступаць у [[Маскоўскі авіяцыйны інстытут]] (МАІ). Але перад іспытамі ў МАІ «за кампанію з сяброўкай» вырашыла паспрабаваць паступіць у адну з ВНУ Масквы: УДІК, ГІТІС. Сяброўку не прынялі ні ў адну з гэтых ВНУ, а Людміла ў выніку паступіла ў ВТУ імя Б. В. Шчукіна. У 1963 годзе скончыла тэатральную ВНУ (курс Леаніда Шыхматава) з адзнакай. З гэтага ж года стала актрысай [[Дзяржаўны акадэмічны тэатр імя Яўгена Вахтангава|Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра імя Я. Б. Вахтангава]], прапрацаваўшы ў ім некалькі гадоў. З 1965 года — актрыса кінастудыі «[[Ленфільм]]». У 1970 годзе ўступіла ў [[КПСС]]. З 1974 па 1984 год — актрыса Ленінградскага тэатра драмы імя А. С. Пушкіна. З 1984 года да канца жыцця — актрыса Цэнтральнага акадэмічнага тэатра Савецкай арміі (ЦАТСА) (цяпер — Цэнтральны акадэмічны тэатр Расійскай арміі (ЦАТРА)). Як запрошаная актрыса брала ўдзел у спектаклях Вялікалуцкага драматычнага тэатра — «Макбет» (2008) і «Таямніцы Шынанскага замка» (2012). == Фільмаграфія == * (1961) «[[Калі дрэвы былі вялікімі]]» — ''Зоя'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Чурсіна}} [[Катэгорыя:Актрысы Расіі]] 3x9pbjd6dqy70o1cm7cbz4afa100ibo 5155308 5155307 2026-06-17T12:19:48Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5155308 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Людміла Аляксееўна Чурсіна''' ({{lang-ru|Людми́ла Алексе́евна Чурсина́}}; {{ДН|20|7|1941}}, [[Душанбэ|Сталінабад]], [[Таджыкская ССР]] — {{ДС|10|6|2026}}, {{МС|Санкт-Пецярбург||}}, [[Расія]]) — расійская актрыса тэатра і кіно. [[Народная артыстка СССР]] (1981), лаўрэат Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя братоў Васільевых (1970). == Біяграфія == Пасля заканчэння сярэдняй школы з залатым медалём і дзіцячай музычнай школы ў Вялікіх Луках, у 1959 году з’ехала паступаць у [[Маскоўскі авіяцыйны інстытут]] (МАІ). Але перад іспытамі ў МАІ «за кампанію з сяброўкай» вырашыла паспрабаваць паступіць у адну з ВНУ Масквы: УДІК, ГІТІС. Сяброўку не прынялі ні ў адну з гэтых ВНУ, а Людміла ў выніку паступіла ў ВТУ імя Б. В. Шчукіна. У 1963 годзе скончыла тэатральную ВНУ (курс Леаніда Шыхматава) з адзнакай. З гэтага ж года стала актрысай [[Дзяржаўны акадэмічны тэатр імя Яўгена Вахтангава|Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра імя Я. Б. Вахтангава]], прапрацаваўшы ў ім некалькі гадоў. З 1965 года — актрыса кінастудыі «[[Ленфільм]]». У 1970 годзе ўступіла ў [[КПСС]]. З 1974 па 1984 год — актрыса Ленінградскага тэатра драмы імя А. С. Пушкіна. З 1984 года да канца жыцця — актрыса [[Тэатр Расійскай арміі|Цэнтральнага акадэмічнага тэатра Савецкай арміі]] (ЦАТСА) (цяпер — Цэнтральны акадэмічны тэатр Расійскай арміі (ЦАТРА)). Як запрошаная актрыса брала ўдзел у спектаклях Вялікалуцкага драматычнага тэатра — «Макбет» (2008) і «Таямніцы Шынанскага замка» (2012). == Фільмаграфія == * (1961) «[[Калі дрэвы былі вялікімі]]» — ''Зоя'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Чурсіна}} [[Катэгорыя:Актрысы Расіі]] 6rvvzbofav5jg2l91rriagpcuplp1ss Тэатральная аб’язная трупа 0 809630 5155293 2026-06-17T12:02:13Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Беларускі народны тэатр (Вільня)]] 5155293 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі народны тэатр (Вільня)]] nw2ixeec0k986y1nbf1d92fjocemlvd Людміла Чурсіна 0 809631 5155294 2026-06-17T12:02:49Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] 5155294 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] gw4uhhi02lnxhto70y7hq7kizw5njvk Вандроўны беларускі народны тэатр 0 809632 5155295 2026-06-17T12:03:10Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Беларускі народны тэатр (Вільня)]] 5155295 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі народны тэатр (Вільня)]] nw2ixeec0k986y1nbf1d92fjocemlvd Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Афганістане 14 809633 5155339 2026-06-17T14:38:41Z Culamar 102133 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Паслы Беларусі|Афганістан]] [[Катэгорыя:Паслы іншых краін у Афганістане|Беларусь]]» 5155339 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Паслы Беларусі|Афганістан]] [[Катэгорыя:Паслы іншых краін у Афганістане|Беларусь]] edzpqejsq4ufx1oq478oepld6b1wc9k Размовы з удзельнікам:Pryhoža 3 809634 5155351 2026-06-17T15:18:43Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5155351 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) jrjxi4yod50heo8vr15ykrg9wpt1wdl Файл:Daroga-pad-garu-1985.jpg 6 809635 5155366 2026-06-17T16:32:34Z Глеков Олег 169642 {{Несвабодны файл |апісанне = Вокладка кнігі Хрысціны Лялько «Дарога пад гару» (1985) |крыніца = |час стварэння = 1985 |аўтар = |частка = цалкам |разрозненне = так }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Хрысціна Аляксееўна Лялько | мэта = ілюстрацыя да артыкула пра аўтара | заменнасць = не | іншае = }} 5155366 wikitext text/x-wiki == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне = Вокладка кнігі Хрысціны Лялько «Дарога пад гару» (1985) |крыніца = |час стварэння = 1985 |аўтар = |частка = цалкам |разрозненне = так }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Хрысціна Аляксееўна Лялько | мэта = ілюстрацыя да артыкула пра аўтара | заменнасць = не | іншае = }} 66374yseuv1ortpcnsovwe65pru8zti 5155368 5155366 2026-06-17T16:35:41Z Глеков Олег 169642 абнаўленне звестак 5155368 wikitext text/x-wiki == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне = Вокладка кнігі Хрысціны Лялько «Дарога пад гару» (1985) |крыніца = |час стварэння = 1985 |аўтар =невядомы |частка = цалкам |разрозненне = так }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Хрысціна Аляксееўна Лялько | мэта = ілюстрацыя да артыкула пра аўтара | заменнасць = не | іншае = }} t7eishr4yw6ff0tusm2z1mumf850fe4 Аляксандр Уладзіміравіч Федаровіч 0 809636 5155367 2026-06-17T16:34:04Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Футбаліст}} '''Аляксандр Уладзіміравіч Федаровіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі футбаліст, выступаў на пазіцыі брамніка, футбольны трэнер. == Спартыўная кар’ера == Выхаванец мінскага футбола. На раннім этапе выступаў за сталічныя каманды, у тым ліку за...» 5155367 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Аляксандр Уладзіміравіч Федаровіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі футбаліст, выступаў на пазіцыі брамніка, футбольны трэнер. == Спартыўная кар’ера == Выхаванец мінскага футбола. На раннім этапе выступаў за сталічныя каманды, у тым ліку за «Атаку-Аўру». Правёў некалькі сезонаў у магілёўскім «Дняпры». У 1996 годзе далучыўся да адроджанага клуба [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] ([[Барысаў]]), які тады гуляў у Трэцяй лізе. Абараняў колеры «жоўта-сініх» на працягу 12 сезонаў, з 1996 па 2007 гады. Правёў за БАТЭ 262 афіцыйныя матчы, у якіх 118 разоў утрымаў свае вароты «сухімі». Пры яго ўдзеле клуб рэгулярна выйграваў чэмпіянат краіны. Пяць разоў быў удзельнікам групавых турніраў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]. Пасля завяршэння гульнявой кар’еры ў 2008 годзе Аляксандр Федаровіч увайшоў у трэнерскі штаб [[Віктар Ганчарэнка|Віктара Ганчарэнкі]] ў якасці трэнера брамнікаў БАТЭ. == Спартыўныя дасягненні (як гульца) == * Чэмпіён Беларусі (4): 1999, 2002, 2006, 2007. * Срэбраны прызёр (4): 1998, 2000, 2003, 2004. * Бронзавы прызёр (1): 2001. * Уладальнік Кубка Беларусі (1): 2006. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Федаровіч Аляксандр Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Ігракі ФК БАТЭ]] dsh46nyrmly2fnnltbeqo6m0rv82hll 5155620 5155367 2026-06-18T11:23:09Z Autumndancer 168015 5155620 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Федаровіч}} {{Футбаліст}} '''Аляксандр Уладзіміравіч Федаровіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі футбаліст, выступаў на пазіцыі брамніка, футбольны трэнер. == Спартыўная кар’ера == Выхаванец мінскага футбола. На раннім этапе выступаў за сталічныя каманды, у тым ліку за «Атаку-Аўру». Правёў некалькі сезонаў у магілёўскім «Дняпры». У 1996 годзе далучыўся да адроджанага клуба [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] ([[Барысаў]]), які тады гуляў у Трэцяй лізе. Абараняў колеры «жоўта-сініх» на працягу 12 сезонаў, з 1996 па 2007 гады. Правёў за БАТЭ 262 афіцыйныя матчы, у якіх 118 разоў утрымаў свае вароты «сухімі». Пры яго ўдзеле клуб рэгулярна выйграваў чэмпіянат краіны. Пяць разоў быў удзельнікам групавых турніраў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]. Пасля завяршэння гульнявой кар’еры ў 2008 годзе Аляксандр Федаровіч увайшоў у трэнерскі штаб [[Віктар Ганчарэнка|Віктара Ганчарэнкі]] ў якасці трэнера брамнікаў БАТЭ. == Спартыўныя дасягненні (як гульца) == * Чэмпіён Беларусі (4): 1999, 2002, 2006, 2007. * Срэбраны прызёр (4): 1998, 2000, 2003, 2004. * Бронзавы прызёр (1): 2001. * Уладальнік Кубка Беларусі (1): 2006. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Федаровіч Аляксандр Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Ігракі ФК БАТЭ]] 76f7z1bco29sq0et3cv3ts6yhi71yv7 Пётр Булгак 0 809637 5155400 2026-06-17T18:20:50Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «'''Пётр Булгак''' — беларускі і польскі акцёр. З 1905—1906 гадоў выступаў на беларускай сцэне<ref name=":0">''Булгак, П.'' Пісьмо ў Рэдакцыю / П. Булгак // Сялянская ніва. — 1928. — 23 студзеня. — № 8 (155). — С. 4.</ref>. У студзені-ліпені 1921 года выступаў у Жаўнерскім тэатры ў...» 5155400 wikitext text/x-wiki '''Пётр Булгак''' — беларускі і польскі акцёр. З 1905—1906 гадоў выступаў на беларускай сцэне<ref name=":0">''Булгак, П.'' Пісьмо ў Рэдакцыю / П. Булгак // Сялянская ніва. — 1928. — 23 студзеня. — № 8 (155). — С. 4.</ref>. У студзені-ліпені 1921 года выступаў у Жаўнерскім тэатры ў Вільні, у тым ліку ў спектаклі «Роберт і Бертранд». У сезоне 1921/22 іграў у Пражскім тэатры ў Варшаве, сыграў ролі Брасета («Ciotka Karola»), Бенека («Królowa przedmieścia»), Аверы («Król włamywaczy»), Госліка («Nad przepaścią»), Баўха («Sherlock Holmes»), Флорэка («Stare miasto»), Ванькі («W bolszewickim raju»). У 1922 годзе быў кандыдатам Саюза артыстаў польскіх сцэн. У сезоне 1922/23 гадоў працаваў у калектыў Гарадскога ў Катавіцах, дзе 7 кастрычніка 1922 года выступіў у «Królewski jedynak» — першым польскім спектаклі на гэтай сцэне. Таксама выступаў на сцэне «Reduty», які з 1925 года дзейнічаў у Вільні.<ref name=":1">[https://encyklopediateatru.pl/osoby/90045/piotr-bulhak Piotr Bułhak] // Słownik biograficzny teatru polskiego 1910—2000 / B. Berger [i in.]; oprac. M. Komorowska. — Warszawa : Instytut Sztuki PAN, 2016. — <nowiki>ISBN 978-83-63877-95-8</nowiki>.</ref> У маі 1927 года падпісаў з «Беларускай хаткай» умову пра падрыхтоўку рэквізіту для «марыянетачнага аб’язнога тэатра», на які арганізацыя збіралася атрымаць канцэсію. У снежні 1927 годзе «Беларуская хатка» размясціла ў № 40 (69) «Беларускага слова» нататку «Мар’янэтачная афэра Пётры Булгака», дзе абвінаваціла Булгака ў невыпаўненні ўмовы. У адказ Булгак апублікаваў у № 8 (155) «Сялянскага газеты» абвяржэнне, дзе адзначаў, што не атрымаў ад «Беларускай хаткі» дамоўленых 400 злотых аплаты, тым часам як выдаткаваў на падрыхтоўку рэквізіту 2000 злотых і ўсе рэчы захоўваюцца ў яго, бо ён да апошняга спадзяваўся на добрасумленнасць контрагентаў і на тое, што «марыянетачны тэатр» усё ж будзе адкрыты.<ref name=":0" /> Тым самым часам, у маі 1927 года, Пётр Булгак арганізаваў Беларускі народны тэатр у Вільні і, як сам адзначае, удзельнічаў у яго гастролях па 3аходняй Беларусі<ref name=":0" />. У маі 1932 года ён займаў пасаду мастацкага кіраўніка вандроўнага лялечнага тэатра «Мініяцюры» (Miniatury) пад патранатам Саюза вясковай моладзі Віленскай зямлі (Zarządu Związku Młodzieży Wiejskiej Ziemi Wileńskiej). У 1933—1939 гадах выступаў у гарадскіх тэатрах Вільні, імаверна, у эпізадычных ролях або як статыст і таму пра яго дзейнасць вядома мала. Пасля пачатку Другой сусветнай вайны і заняцця савецкімі войскамі Вільні, са згоды Народнага камісарыята асветы ўвайшоў у праўленне Польскага драматычнага тэатра і выступіў у некалькіх спектаклях, напрыклад, у ролі Вангеліса («Papa Nikoluzos») і ў «Ładna historia».<ref name=":1" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} r38jmss9eusv2qsf5pedwkoxsztidq5 5155401 5155400 2026-06-17T18:25:22Z M.L.Bot 261 5155401 wikitext text/x-wiki '''Пётр Булгак''' — беларускі і польскі акцёр. З 1905—1906 гадоў выступаў на беларускай сцэне<ref name=":0">''Булгак, П.'' Пісьмо ў Рэдакцыю / П. Булгак // Сялянская ніва. — 1928. — 23 студзеня. — № 8 (155). — С. 4.</ref>. У студзені-ліпені 1921 года выступаў у Жаўнерскім тэатры ў Вільні, у тым ліку ў спектаклі «Роберт і Бертранд». У сезоне 1921/22 іграў у Пражскім тэатры ў Варшаве, сыграў ролі Брасета («Ciotka Karola»), Бенека («Królowa przedmieścia»), Аверы («Król włamywaczy»), Госліка («Nad przepaścią»), Баўха («Sherlock Holmes»), Флорэка («Stare miasto»), Ванькі («W bolszewickim raju»). У 1922 годзе быў кандыдатам Саюза артыстаў польскіх сцэн. У сезоне 1922/23 гадоў працаваў у калектыў Гарадскога ў Катавіцах, дзе 7 кастрычніка 1922 года выступіў у «Królewski jedynak» — першым польскім спектаклі на гэтай сцэне. Таксама выступаў на сцэне «Reduty», які з 1925 года дзейнічаў у Вільні.<ref name=":1">[https://encyklopediateatru.pl/osoby/90045/piotr-bulhak Piotr Bułhak] // Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000 / B. Berger [i in.] ; oprac. M. Komorowska. — T. 3. — Warszawa : Instytut Sztuki PAN, 2017. — <nowiki>ISBN 978-83-63877-95-8</nowiki>.</ref> У маі 1927 года падпісаў з «Беларускай хаткай» умову пра падрыхтоўку рэквізіту для «марыянетачнага аб’язнога тэатра», на які арганізацыя збіралася атрымаць канцэсію. У снежні 1927 годзе «Беларуская хатка» размясціла ў № 40 (69) «Беларускага слова» нататку «Мар’янэтачная афэра Пётры Булгака», дзе абвінаваціла Булгака ў невыпаўненні ўмовы. У адказ Булгак апублікаваў у № 8 (155) «Сялянскага газеты» абвяржэнне, дзе адзначаў, што не атрымаў ад «Беларускай хаткі» дамоўленых 400 злотых аплаты, тым часам як выдаткаваў на падрыхтоўку рэквізіту 2000 злотых і ўсе зроблены рэчы захоўваюцца ў яго, бо ён да апошняга спадзяваўся на добрасумленнасць контрагентаў і на тое, што «марыянетачны тэатр» усё ж будзе адкрыты.<ref name=":0" /> Тым самым часам, у маі 1927 года, Пётр Булгак арганізаваў Беларускі народны тэатр у Вільні і, як сам адзначае, удзельнічаў у яго гастролях па 3аходняй Беларусі<ref name=":0" />. У маі 1932 года ён займаў пасаду мастацкага кіраўніка вандроўнага лялечнага тэатра «Мініяцюры» (Miniatury) пад патранатам Саюза вясковай моладзі Віленскай зямлі (Zarządu Związku Młodzieży Wiejskiej Ziemi Wileńskiej). У 1933—1939 гадах выступаў у гарадскіх тэатрах Вільні, імаверна, у эпізадычных ролях або як статыст і таму пра яго дзейнасць вядома мала. Пасля пачатку Другой сусветнай вайны і заняцця савецкімі войскамі Вільні, са згоды Народнага камісарыята асветы ўвайшоў у праўленне Польскага драматычнага тэатра і выступіў у некалькіх спектаклях, напрыклад, у ролі Вангеліса («Papa Nikoluzos») і ў «Ładna historia».<ref name=":1" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} 7r0cfu4qegemzxxf1sijuufv0py8ghm 5155404 5155401 2026-06-17T18:36:19Z M.L.Bot 261 5155404 wikitext text/x-wiki '''Пётр Булгак''' (канец XIX ст. — пасля 1940) — беларускі і польскі акцёр. З 1905—1906 гадоў выступаў на беларускай сцэне<ref name=":0">''Булгак, П.'' Пісьмо ў Рэдакцыю / П. Булгак // Сялянская ніва. — 1928. — 23 студзеня. — № 8 (155). — С. 4.</ref>. У студзені-ліпені 1921 года выступаў у Жаўнерскім тэатры ў Вільні, у тым ліку ў спектаклі «Robert i Bertrand». У сезоне 1921/22 гадоў іграў у Пражскім тэатры ў Варшаве, сыграў ролі Брасета («Ciotka Karola»), Бенека («Królowa przedmieścia»), Аверы («Król włamywaczy»), Госліка («Nad przepaścią»), Баўха («Sherlock Holmes»), Флорэка («Stare miasto»), Ванькі («W bolszewickim raju»). У 1922 годзе быў кандыдатам Саюза артыстаў польскіх сцэн. У сезоне 1922/23 гадоў працаваў у калектыве Гарадскога тэатра ў Катавіцах, дзе 7 кастрычніка 1922 года выступіў у «Królewski jedynak» — першым польскім спектаклі на гэтай сцэне. Таксама выступаў на сцэне «{{нп5|Reduta (тэатр)|Reduty|pl|Reduta (teatr)}}», які з 1925 года дзейнічаў у Вільні.<ref name=":1">[https://encyklopediateatru.pl/osoby/90045/piotr-bulhak Piotr Bułhak] // Słownik biograficzny teatru polskiego 1910—2000 / B. Berger [i in.]; oprac. M. Komorowska. — T. 3. — Warszawa : Instytut Sztuki PAN, 2017. — <nowiki>ISBN 978-83-63877-95-8</nowiki>.</ref> У маі 1927 года падпісаў з «[[Беларуская хатка (Вільня)|Беларускай хаткай]]» умову пра падрыхтоўку рэквізіту для «марыянетачнага аб’язнога тэатра», на які арганізацыя збіралася атрымаць канцэсію. У снежні 1927 годзе «Беларуская хатка» размясціла ў № 40 (69) «[[Беларускае слова (Вільня)|Беларускага слова]]» нататку «Мар’янэтачная афэра Пётры Булгака», дзе абвінаваціла Булгака ў невыкананні ўмовы. У адказ Булгак апублікаваў у № 8 (155) «[[Сялянская ніва|Сялянскай нівы]]» абвяржэнне, дзе адзначаў, што не атрымаў ад «Беларускай хаткі» дамоўленых 400 злотых аплаты, тым часам як выдаткаваў на падрыхтоўку рэквізіту 2000 злотых і ўсе зробленыя рэчы захоўваюцца ў яго, бо да апошняга спадзяваўся на добрасумленнасць контрагентаў і на тое, што «марыянетачны тэатр» усё ж будзе адкрыты.<ref name=":0" /> Тым самым часам, у маі 1927 года, Пётр Булгак арганізаваў [[Беларускі народны тэатр (Вільня)|Беларускі народны тэатр]] у Вільні і, як сам адзначае, удзельнічаў у яго гастролях па 3аходняй Беларусі<ref name=":0" />. У маі 1932 года ён займаў пасаду мастацкага кіраўніка вандроўнага лялечнага тэатра «Мініяцюры» (Miniatury) пад патранатам праўлення Саюза вясковай моладзі Віленскай зямлі (Zarządu Związku Młodzieży Wiejskiej Ziemi Wileńskiej). У 1933—1939 гадах выступаў у гарадскіх тэатрах Вільні, імаверна, у эпізадычных ролях або як статыст і таму пра яго дзейнасць вядома мала. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і заняцця савецкімі войскамі Вільні, са згоды Народнага камісарыята асветы ўвайшоў у праўленне Польскага драматычнага тэатра і выступіў у некалькіх спектаклях, напрыклад, у ролі Вангеліса («Papa Nikoluzos») і ў «Ładna historia».<ref name=":1" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} f6bg3coaybmhq7ilstcjo08brf7tkld 5155408 5155404 2026-06-17T18:37:50Z M.L.Bot 261 5155408 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Булгак}} {{тэатральны дзеяч}} '''Пётр Булгак''' (канец XIX ст. — пасля верасня 1939) — беларускі і польскі акцёр. З 1905—1906 гадоў выступаў на беларускай сцэне<ref name=":0">''Булгак, П.'' Пісьмо ў Рэдакцыю / П. Булгак // Сялянская ніва. — 1928. — 23 студзеня. — № 8 (155). — С. 4.</ref>. У студзені-ліпені 1921 года выступаў у Жаўнерскім тэатры ў Вільні, у тым ліку ў спектаклі «Robert i Bertrand». У сезоне 1921/22 гадоў іграў у Пражскім тэатры ў Варшаве, сыграў ролі Брасета («Ciotka Karola»), Бенека («Królowa przedmieścia»), Аверы («Król włamywaczy»), Госліка («Nad przepaścią»), Баўха («Sherlock Holmes»), Флорэка («Stare miasto»), Ванькі («W bolszewickim raju»). У 1922 годзе быў кандыдатам Саюза артыстаў польскіх сцэн. У сезоне 1922/23 гадоў працаваў у калектыве Гарадскога тэатра ў Катавіцах, дзе 7 кастрычніка 1922 года выступіў у «Królewski jedynak» — першым польскім спектаклі на гэтай сцэне. Таксама выступаў на сцэне «{{нп5|Reduta (тэатр)|Reduty|pl|Reduta (teatr)}}», які з 1925 года дзейнічаў у Вільні.<ref name=":1">[https://encyklopediateatru.pl/osoby/90045/piotr-bulhak Piotr Bułhak] // Słownik biograficzny teatru polskiego 1910—2000 / B. Berger [i in.]; oprac. M. Komorowska. — T. 3. — Warszawa : Instytut Sztuki PAN, 2017. — <nowiki>ISBN 978-83-63877-95-8</nowiki>.</ref> У маі 1927 года падпісаў з «[[Беларуская хатка (Вільня)|Беларускай хаткай]]» умову пра падрыхтоўку рэквізіту для «марыянетачнага аб’язнога тэатра», на які арганізацыя збіралася атрымаць канцэсію. У снежні 1927 годзе «Беларуская хатка» размясціла ў № 40 (69) «[[Беларускае слова (Вільня)|Беларускага слова]]» нататку «Мар’янэтачная афэра Пётры Булгака», дзе абвінаваціла Булгака ў невыкананні ўмовы. У адказ Булгак апублікаваў у № 8 (155) «[[Сялянская ніва|Сялянскай нівы]]» абвяржэнне, дзе адзначаў, што не атрымаў ад «Беларускай хаткі» дамоўленых 400 злотых аплаты, тым часам як выдаткаваў на падрыхтоўку рэквізіту 2000 злотых і ўсе зробленыя рэчы захоўваюцца ў яго, бо да апошняга спадзяваўся на добрасумленнасць контрагентаў і на тое, што «марыянетачны тэатр» усё ж будзе адкрыты.<ref name=":0" /> Тым самым часам, у маі 1927 года, Пётр Булгак арганізаваў [[Беларускі народны тэатр (Вільня)|Беларускі народны тэатр]] у Вільні і, як сам адзначае, удзельнічаў у яго гастролях па 3аходняй Беларусі<ref name=":0" />. У маі 1932 года ён займаў пасаду мастацкага кіраўніка вандроўнага лялечнага тэатра «Мініяцюры» (Miniatury) пад патранатам праўлення Саюза вясковай моладзі Віленскай зямлі (Zarządu Związku Młodzieży Wiejskiej Ziemi Wileńskiej). У 1933—1939 гадах выступаў у гарадскіх тэатрах Вільні, імаверна, у эпізадычных ролях або як статыст і таму пра яго дзейнасць вядома мала. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і заняцця савецкімі войскамі Вільні, са згоды Народнага камісарыята асветы ўвайшоў у праўленне Польскага драматычнага тэатра і выступіў у некалькіх спектаклях, напрыклад, у ролі Вангеліса («Papa Nikoluzos») і ў «Ładna historia».<ref name=":1" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} t04x1gpif2s1qvain64uibm3jrfvfr3 5155409 5155408 2026-06-17T18:38:51Z M.L.Bot 261 5155409 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Булгак}} {{тэатральны дзеяч}} '''Пётр Булгак''' (канец XIX ст. — пасля верасня 1939) — беларускі і польскі акцёр. З 1905—1906 гадоў выступаў на беларускай сцэне<ref name=":0">''Булгак, П.'' Пісьмо ў Рэдакцыю / П. Булгак // Сялянская ніва. — 1928. — 23 студзеня. — № 8 (155). — С. 4.</ref>. У студзені-ліпені 1921 года выступаў у Жаўнерскім тэатры ў Вільні, у тым ліку ў спектаклі «Robert i Bertrand». У сезоне 1921/22 гадоў іграў у Пражскім тэатры ў Варшаве, сыграў ролі Брасета («Ciotka Karola»), Бенека («Królowa przedmieścia»), Аверы («Król włamywaczy»), Госліка («Nad przepaścią»), Баўха («Sherlock Holmes»), Флорэка («Stare miasto»), Ванькі («W bolszewickim raju»). У 1922 годзе быў кандыдатам Саюза артыстаў польскіх сцэн. У сезоне 1922/23 гадоў працаваў у калектыве Гарадскога тэатра ў Катавіцах, дзе 7 кастрычніка 1922 года выступіў у «Królewski jedynak» — першым польскім спектаклі на гэтай сцэне. Таксама выступаў на сцэне «{{нп5|Reduta (тэатр)|Reduty|pl|Reduta (teatr)}}», які з 1925 года дзейнічаў у Вільні.<ref name=":1">[https://encyklopediateatru.pl/osoby/90045/piotr-bulhak Piotr Bułhak] // Słownik biograficzny teatru polskiego 1910—2000 / B. Berger [i in.]; oprac. M. Komorowska. — T. 3. — Warszawa : Instytut Sztuki PAN, 2017. — ISBN 978-83-63877-95-8</ref> У маі 1927 года падпісаў з «[[Беларуская хатка (Вільня)|Беларускай хаткай]]» умову пра падрыхтоўку рэквізіту для «марыянетачнага аб’язнога тэатра», на які арганізацыя збіралася атрымаць канцэсію. У снежні 1927 годзе «Беларуская хатка» размясціла ў № 40 (69) «[[Беларускае слова (Вільня)|Беларускага слова]]» нататку «Мар’янэтачная афэра Пётры Булгака», дзе абвінаваціла Булгака ў невыкананні ўмовы. У адказ Булгак апублікаваў у № 8 (155) «[[Сялянская ніва|Сялянскай нівы]]» абвяржэнне, дзе адзначаў, што не атрымаў ад «Беларускай хаткі» дамоўленых 400 злотых аплаты, тым часам як выдаткаваў на падрыхтоўку рэквізіту 2000 злотых і ўсе зробленыя рэчы захоўваюцца ў яго, бо да апошняга спадзяваўся на добрасумленнасць контрагентаў і на тое, што «марыянетачны тэатр» усё ж будзе адкрыты.<ref name=":0" /> Тым самым часам, у маі 1927 года, Пётр Булгак арганізаваў [[Беларускі народны тэатр (Вільня)|Беларускі народны тэатр]] у Вільні і, як сам адзначае, удзельнічаў у яго гастролях па 3аходняй Беларусі<ref name=":0" />. У маі 1932 года ён займаў пасаду мастацкага кіраўніка вандроўнага лялечнага тэатра «Мініяцюры» (Miniatury) пад патранатам праўлення Саюза вясковай моладзі Віленскай зямлі (Zarządu Związku Młodzieży Wiejskiej Ziemi Wileńskiej). У 1933—1939 гадах выступаў у гарадскіх тэатрах Вільні, імаверна, у эпізадычных ролях або як статыст і таму пра яго дзейнасць вядома мала. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і заняцця савецкімі войскамі Вільні, са згоды Народнага камісарыята асветы ўвайшоў у праўленне Польскага драматычнага тэатра і выступіў у некалькіх спектаклях, напрыклад, у ролі Вангеліса («Papa Nikoluzos») і ў «Ładna historia».<ref name=":1" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} trfpyq604sjq2alsl2xahz2xeb2rg5v 5155411 5155409 2026-06-17T18:39:34Z M.L.Bot 261 5155411 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Булгак}} {{тэатральны дзеяч}} '''Пётр Булгак''' (канец XIX ст. — пасля верасня 1939) — беларускі і польскі акцёр. З 1905—1906 гадоў выступаў на беларускай сцэне<ref name=":0">''Булгак, П.'' Пісьмо ў Рэдакцыю / П. Булгак // Сялянская ніва. — 1928. — 23 студзеня. — № 8 (155). — С. 4.</ref>. У студзені-ліпені 1921 года выступаў у Жаўнерскім тэатры ў Вільні, у тым ліку ў спектаклі «Robert i Bertrand». У сезоне 1921/22 гадоў іграў у Пражскім тэатры ў Варшаве, сыграў ролі Брасета («Ciotka Karola»), Бенека («Królowa przedmieścia»), Аверы («Król włamywaczy»), Госліка («Nad przepaścią»), Баўха («Sherlock Holmes»), Флорэка («Stare miasto»), Ванькі («W bolszewickim raju»). У 1922 годзе быў кандыдатам Саюза артыстаў польскіх сцэн. У сезоне 1922/23 гадоў працаваў у калектыве Гарадскога тэатра ў Катавіцах, дзе 7 кастрычніка 1922 года выступіў у «Królewski jedynak» — першым польскім спектаклі на гэтай сцэне. Таксама выступаў на сцэне «{{нп5|Reduta (тэатр)|Reduty|pl|Reduta (teatr)}}», які з 1925 года дзейнічаў у Вільні.<ref name=":1">[https://encyklopediateatru.pl/osoby/90045/piotr-bulhak Piotr Bułhak] // Słownik biograficzny teatru polskiego 1910—2000 / B. Berger [i in.]; oprac. M. Komorowska. — T. 3. — Warszawa : Instytut Sztuki PAN, 2017. — ISBN 978-83-63877-95-8</ref> У маі 1927 года падпісаў з «[[Беларуская хатка (Вільня)|Беларускай хаткай]]» умову пра падрыхтоўку рэквізіту для «марыянетачнага аб’язнога тэатра», на які арганізацыя збіралася атрымаць канцэсію. У снежні 1927 годзе «Беларуская хатка» размясціла ў № 40 (69) «[[Беларускае слова (Вільня)|Беларускага слова]]» нататку «Мар’янэтачная афэра Пётры Булгака», дзе абвінаваціла Булгака ў невыкананні ўмовы. У адказ Булгак апублікаваў у № 8 (155) «[[Сялянская ніва|Сялянскай нівы]]» абвяржэнне, дзе адзначаў, што не атрымаў ад «Беларускай хаткі» дамоўленых 400 злотых аплаты, тым часам як выдаткаваў на падрыхтоўку рэквізіту 2000 злотых і ўсе зробленыя рэчы захоўваюцца ў яго, бо да апошняга спадзяваўся на добрасумленнасць контрагентаў і на тое, што «марыянетачны тэатр» усё ж будзе адкрыты.<ref name=":0" /> Тым самым часам, у маі 1927 года, Пётр Булгак арганізаваў [[Беларускі народны тэатр (Вільня)|Беларускі народны тэатр]] у Вільні і, як сам адзначае, удзельнічаў у яго гастролях па 3аходняй Беларусі<ref name=":0" />. У маі 1932 года быў мастацкім кіраўніком вандроўнага лялечнага тэатра «Мініяцюры» (Miniatury) пад патранатам праўлення Саюза вясковай моладзі Віленскай зямлі (Zarządu Związku Młodzieży Wiejskiej Ziemi Wileńskiej). У 1933—1939 гадах выступаў у гарадскіх тэатрах Вільні, імаверна, у эпізадычных ролях або як статыст і таму пра яго дзейнасць вядома мала. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і заняцця савецкімі войскамі Вільні, са згоды Народнага камісарыята асветы ўвайшоў у праўленне Польскага драматычнага тэатра і выступіў у некалькіх спектаклях, напрыклад, у ролі Вангеліса («Papa Nikoluzos») і ў «Ładna historia».<ref name=":1" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} rxzucetxvwoqxvef391p005p845kgxe 5155417 5155411 2026-06-17T18:49:37Z M.L.Bot 261 5155417 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Булгак}} {{тэатральны дзеяч}} '''Пётр Булгак''' (канец XIX ст. — пасля верасня 1939) — беларускі і польскі акцёр. З 1905—1906 гадоў выступаў на беларускай сцэне<ref name=":0">''Булгак, П.'' Пісьмо ў Рэдакцыю / П. Булгак // Сялянская ніва. — 1928. — 23 студзеня. — № 8 (155). — С. 4.</ref>. У студзені-ліпені 1921 года выступаў у Жаўнерскім тэатры ў Вільні, у тым ліку ў спектаклі «Robert i Bertrand». У сезоне 1921/22 гадоў іграў у Пражскім тэатры ў Варшаве, сыграў ролі Брасета («Ciotka Karola»), Бенека («Królowa przedmieścia»), Аверы («Król włamywaczy»), Госліка («Nad przepaścią»), Баўха («Sherlock Holmes»), Флорэка («Stare miasto»), Ванькі («W bolszewickim raju»). У 1922 годзе быў кандыдатам Саюза артыстаў польскіх сцэн. У сезоне 1922/23 гадоў працаваў у калектыве Гарадскога тэатра ў Катавіцах, дзе 7 кастрычніка 1922 года выступіў у «Królewski jedynak» — першым польскім спектаклі на гэтай сцэне. Таксама выступаў на сцэне «{{нп5|Reduta (тэатр)|Reduty|pl|Reduta (teatr)}}», які з 1925 года дзейнічаў у Вільні.<ref name=":1">[https://encyklopediateatru.pl/osoby/90045/piotr-bulhak Piotr Bułhak] // Słownik biograficzny teatru polskiego 1910—2000 / B. Berger [i in.]; oprac. M. Komorowska. — T. 3. — Warszawa : Instytut Sztuki PAN, 2017. — ISBN 978-83-63877-95-8</ref> У маі 1927 года падпісаў з «[[Беларуская хатка (Вільня)|Беларускай хаткай]]» умову пра падрыхтоўку рэквізіту для «марыянетачнага аб’язнога тэатра», на які арганізацыя збіралася атрымаць канцэсію. У снежні 1927 годзе «Беларуская хатка» размясціла ў № 40 (69) «[[Беларускае слова (Вільня)|Беларускага слова]]» нататку «Мар’янэтачная афэра Пётры Булгака», дзе абвінаваціла Булгака ў невыкананні ўмовы. У адказ Булгак апублікаваў у № 8 (155) «[[Сялянская ніва|Сялянскай нівы]]» абвяржэнне, дзе адзначаў, што не атрымаў ад «Беларускай хаткі» дамоўленых 400 злотых аплаты, тым часам як выдаткаваў на падрыхтоўку рэквізіту 2000 злотых і ўсе зробленыя рэчы захоўваюцца ў яго, бо да апошняга спадзяваўся на добрасумленнасць контрагентаў і на тое, што лялечны тэатр усё ж будзе адкрыты.<ref name=":0" /> Тым самым часам, у маі 1927 года, Пётр Булгак арганізаваў [[Беларускі народны тэатр (Вільня)|Беларускі народны тэатр]] у Вільні і, як сам адзначае, удзельнічаў у яго гастролях па 3аходняй Беларусі<ref name=":0" />. У маі 1932 года быў мастацкім кіраўніком вандроўнага лялечнага тэатра «Мініяцюры» (Miniatury) пад патранатам праўлення Саюза вясковай моладзі Віленскай зямлі (Zarządu Związku Młodzieży Wiejskiej Ziemi Wileńskiej). У 1933—1939 гадах выступаў у гарадскіх тэатрах Вільні, імаверна, у эпізадычных ролях або як статыст і таму пра яго дзейнасць вядома мала. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і заняцця савецкімі войскамі Вільні, са згоды Народнага камісарыята асветы ўвайшоў у праўленне Польскага драматычнага тэатра і выступіў у некалькіх спектаклях, напрыклад, у ролі Вангеліса («Papa Nikoluzos») і ў «Ładna historia».<ref name=":1" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} p4amykocal82775g167jxx6adlp7aw9 5155439 5155417 2026-06-17T20:44:05Z M.L.Bot 261 5155439 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Булгак}} {{тэатральны дзеяч}} '''Пётр Булгак''' (канец XIX ст. — пасля верасня 1939) — беларускі і польскі акцёр. З 1905—1906 гадоў выступаў на беларускай сцэне<ref name=":0">''Булгак, П.'' Пісьмо ў Рэдакцыю / П. Булгак // Сялянская ніва. — 1928. — 23 студзеня. — № 8 (155). — С. 4.</ref>. У студзені-ліпені 1921 года выступаў у Жаўнерскім тэатры ў Вільні, у тым ліку ў спектаклі «Robert i Bertrand». У сезоне 1921/22 гадоў іграў у Пражскім тэатры ў Варшаве, сыграў ролі Брасета («Ciotka Karola»), Бенека («Królowa przedmieścia»), Аверы («Król włamywaczy»), Госліка («Nad przepaścią»), Баўха («Sherlock Holmes»), Флорэка («Stare miasto»), Ванькі («W bolszewickim raju»). У 1922 годзе быў кандыдатам Саюза артыстаў польскіх сцэн. У сезоне 1922/23 гадоў працаваў у калектыве Гарадскога тэатра ў Катавіцах, дзе 7 кастрычніка 1922 года выступіў у «Królewski jedynak» — першым польскім спектаклі на гэтай сцэне. Таксама выступаў на сцэне «{{нп5|Reduta (тэатр)|Reduty|pl|Reduta (teatr)}}», які з 1925 года дзейнічаў у Вільні.<ref name=":1">[https://encyklopediateatru.pl/osoby/90045/piotr-bulhak Piotr Bułhak] // Słownik biograficzny teatru polskiego 1910—2000 / B. Berger [i in.]; oprac. M. Komorowska. — T. 3. — Warszawa : Instytut Sztuki PAN, 2017. — ISBN 978-83-63877-95-8</ref> У маі 1927 года падпісаў з «[[Беларуская хатка (Вільня)|Беларускай хаткай]]» умову пра падрыхтоўку рэквізіту для «марыянетачнага аб’язнога тэатра», на які арганізацыя збіралася атрымаць канцэсію. У снежні 1927 годзе «Беларуская хатка» размясціла ў № 40 (69) «[[Беларускае слова (Вільня)|Беларускага слова]]» нататку «Мар’янэтачная афэра Пётры Булгака», дзе абвінаваціла Булгака ў невыкананні ўмовы. У адказ Булгак апублікаваў у № 8 (155) «[[Сялянская ніва|Сялянскай нівы]]» абвяржэнне, дзе адзначаў, што не атрымаў ад «Беларускай хаткі» дамоўленых 400 злотых аплаты, тым часам як выдаткаваў на падрыхтоўку рэквізіту 2000 злотых і ўсе зробленыя рэчы захоўвае ў сябе, бо да апошняга спадзяваўся на добрасумленнасць контрагентаў і на тое, што лялечны тэатр усё ж будзе адкрыты.<ref name=":0" /> Тым самым часам, у маі 1927 года, Пётр Булгак арганізаваў [[Беларускі народны тэатр (Вільня)|Беларускі народны тэатр]] у Вільні і, як сам адзначае, удзельнічаў у яго гастролях па 3аходняй Беларусі<ref name=":0" />. У маі 1932 года быў мастацкім кіраўніком вандроўнага лялечнага тэатра «Мініяцюры» (Miniatury) пад патранатам праўлення Саюза вясковай моладзі Віленскай зямлі (Zarządu Związku Młodzieży Wiejskiej Ziemi Wileńskiej). У 1933—1939 гадах выступаў у гарадскіх тэатрах Вільні, імаверна, у эпізадычных ролях або як статыст і таму пра яго дзейнасць вядома мала. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і заняцця савецкімі войскамі Вільні, са згоды Народнага камісарыята асветы ўвайшоў у праўленне Польскага драматычнага тэатра і выступіў у некалькіх спектаклях, напрыклад, у ролі Вангеліса («Papa Nikoluzos») і ў «Ładna historia».<ref name=":1" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} b4k9442av267gdj1web1ziro99esyha Пятро Булгак 0 809638 5155412 2026-06-17T18:40:16Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Пётр Булгак]] 5155412 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пётр Булгак]] ozfwolv5razh9nufeylapajorgsi8u7 Удзельнік:Pryhoža/Чарнавік 2 809639 5155447 2026-06-17T21:44:45Z Pryhoža 169928 стварэнне чарнавіка 5155447 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма | назва = iTunes Store | лагатып = ITunes Store logo.svg | тып = Інтэрнэт-крама, лічбавая дыстрыбуцыя | распрацоўшчык = Apple | аперацыйныя сістэмы = iOS | першы выпуск = 28 красавіка 2003 | ліцэнзія = уласная ліцэнзія }}'''iTunes Store''' ― лічбавая крама мультымедыйнага кантэнту, створаная кампаніяй [[Apple]], у якой карыстальнікі могуць набываць і спампоўваць песні, альбомы, відэакліпы, рынгтоны і гукі апавяшчэнняў. Крама была запушчана 28 красавіка 2003 года для [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] Mac OS X і 16 кастрычніка 2003 года для [[Microsoft Windows]]. 29 чэрвеня 2007 года сервіс быў запушчаны як мабільная праграма для аперацыйнай сістэмы [[iOS]]. <ref>{{Cite web|lang=English|url=https://www.computerworld.com/article/1435541/timeline-itunes-store-at-10-billion.html|title=Timeline: iTunes Store at 10 billion|website=Computerworld|access-date=2026-06-17}}</ref> Крама iTunes Store была запушчана [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], які на той момант з'яўляўся кіраўніком Apple, з мэтай стварэння лічбавай пляцоўкі для продажы музыкі. На момант запуску крама з'яўлялася адзіным легальным каталогам, які прапаноўваў музычныя трэкі ад усіх пяці найбуйнейшых сусветных лэйблаў гуказапісу, што забяспечыла праекту поспех і паўплывала на развіццё рынку лічбавай дыстрыбуцыі.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.esquire.com/news-politics/a11177/steve-jobs-esquire-interview-0703/|title=Is Steve Jobs the God of Music?|website=Esquire|date=2014-09-10|access-date=2026-06-17}}</ref> Пазней стрымінгавыя сэрвісы пачалі замяняць спампоўванне музычных файлаў, і 30 чэрвеня 2015 года кампанія Apple запусціла ўласную платформу Apple Music. <ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/technology/2015/jun/30/apple-music-launch-spotify-radio|title=Apple Music launches to take on Spotify – and traditional radio|first=Stuart|last=Dredge|website=The Guardian|date=2015-06-30|access-date=2026-06-17}}</ref> 7l0d8fz8llb8kxhmrgsjtm10cttdop5 5155448 5155447 2026-06-17T21:51:50Z Pryhoža 169928 афармленне 5155448 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма | назва = iTunes Store | лагатып = ITunes Store logo.svg | тып = Інтэрнэт-крама, лічбавая дыстрыбуцыя | распрацоўшчык = [[Apple]] | аперацыйныя сістэмы = iOS | першы выпуск = 28 красавіка 2003 | ліцэнзія = уласная ліцэнзія }}'''iTunes Store''' ― лічбавая крама мультымедыйнага кантэнту, створаная кампаніяй [[Apple]], у якой карыстальнікі могуць набываць і спампоўваць песні, альбомы, відэакліпы, рынгтоны і гукі апавяшчэнняў. Крама была запушчана 28 красавіка 2003 года для [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] Mac OS X і 16 кастрычніка 2003 года для [[Microsoft Windows]]. 29 чэрвеня 2007 года сервіс быў запушчаны як мабільная праграма для аперацыйнай сістэмы [[iOS]]. <ref>{{Cite web|lang=English|url=https://www.computerworld.com/article/1435541/timeline-itunes-store-at-10-billion.html|title=Timeline: iTunes Store at 10 billion|website=Computerworld|access-date=2026-06-17}}</ref> Крама iTunes Store была запушчана [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], які на той момант з'яўляўся кіраўніком Apple, з мэтай стварэння лічбавай пляцоўкі для продажы музыкі. На момант запуску крама з'яўлялася адзіным легальным каталогам, які прапаноўваў музычныя трэкі ад усіх пяці найбуйнейшых сусветных лэйблаў гуказапісу, што забяспечыла праекту поспех і паўплывала на развіццё рынку лічбавай дыстрыбуцыі.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.esquire.com/news-politics/a11177/steve-jobs-esquire-interview-0703/|title=Is Steve Jobs the God of Music?|website=Esquire|date=2014-09-10|access-date=2026-06-17}}</ref> Пазней стрымінгавыя сэрвісы пачалі замяняць спампоўванне музычных файлаў, і 30 чэрвеня 2015 года кампанія Apple запусціла ўласную платформу Apple Music. <ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/technology/2015/jun/30/apple-music-launch-spotify-radio|title=Apple Music launches to take on Spotify – and traditional radio|first=Stuart|last=Dredge|website=The Guardian|date=2015-06-30|access-date=2026-06-17}}</ref> hl7qnlcklaws2zc16xyaojm1xkpvkvi 5155458 5155448 2026-06-17T22:53:17Z Pryhoža 169928 афармленне, удакладненне, дапаўненне 5155458 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма | назва = iTunes Store | лагатып = ITunes Store logo.svg | тып = [[Інтэрнэт-крама]] i [[лічбавая дыстрыбуцыя]] | распрацоўшчык = [[Apple]] | аперацыйныя сістэмы = [[IOS]], [[iPadOS]], [[macOS]], [[tvOS]], [[Windows XP]] і больш познія версіі | першы выпуск = 28 красавіка 2003 | ліцэнзія = уласная ліцэнзія | вікісховішча = iTunes Store | сайт = apple.com/itunes }}'''iTunes Store''' ― лічбавая крама мультымедыйнага кантэнту, створаная кампаніяй [[Apple]], у якой карыстальнікі могуць набываць і спампоўваць песні, альбомы, відэакліпы, рынгтоны і гукі апавяшчэнняў. Крама была запушчана 28 красавіка 2003 года для [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] [[Mac OS]], а 16 кастрычніка 2003 года для [[Microsoft Windows]]. 29 чэрвеня 2007 года сервіс быў запушчаны як мабільная прылада для аперацыйнай сістэмы [[iOS]]. <ref>{{Cite web|lang=English|url=https://www.computerworld.com/article/1435541/timeline-itunes-store-at-10-billion.html|title=Timeline: iTunes Store at 10 billion|website=Computerworld|access-date=2026-06-17}}</ref> iTunes Store быў запушчана [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], які на той момант з'яўляўся кіраўніком Apple, з мэтай стварэння лічбавай пляцоўкі для продажы музыкі. На момант запуску крама з'яўлялася адзіным легальным каталогам, які прапаноўваў музычныя запісы ад усіх пяці найбуйнейшых сусветных [[Лэйбл гуказапісу|лэйблаў гуказапісу]], што забяспечыла праекту поспех і паўплывала на развіццё рынку [[Лічбавая дыстрыбуцыя|лічбавай дыстрыбуцыі]].<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.esquire.com/news-politics/a11177/steve-jobs-esquire-interview-0703/|title=Is Steve Jobs the God of Music?|website=Esquire|date=2014-09-10|access-date=2026-06-17}}</ref> Пазней стрымінгавыя сэрвісы пачалі замяняць спампоўванне музычных файлаў, і 30 чэрвеня 2015 года кампанія Apple запусціла ўласную платформу [[Apple Music]]. <ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/technology/2015/jun/30/apple-music-launch-spotify-radio|title=Apple Music launches to take on Spotify – and traditional radio|first=Stuart|last=Dredge|website=The Guardian|date=2015-06-30|access-date=2026-06-17}}</ref> Акрамя таго, раней, праз iTunes Store спампоўваліся падкасты, якія пазней былі інтэграваны ў [[Apple Podcasts]],<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/2012-06-26-apples-podcasts-app-hands-on.html|title=Apple's Podcasts app for iOS hands-on|first=Brian|last=Heater|website=Engadget|date=2012-06-26|access-date=2026-06-17}}</ref> а таксама купляліся і браліся ў арэнду фільмы і тэлешоу, якія пазней сталі часткай [[Apple TV]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://support.apple.com/en-gb/102251|title=Get your Apple Account ready for purchases or downloads on your Apple TV – Apple Support (UK)|website=Apple Support|access-date=2026-06-17}}</ref> == Гл. таксама == * [[App Store]] * [[Apple Music]] * [[Google Play]] * [[iOS]] * [[iPhone]] * [[iPad]] == Зноскі == <references /> {{Apple}}{{Праграмнае забеспячэнне Apple}} rie3xlmovyy51b7gotuhjcpzxl3yhic 5155460 5155458 2026-06-17T23:01:19Z Pryhoža 169928 удакладненне 5155460 wikitext text/x-wiki ''Не блытаць з [[iTunes]] — праграмай-медыяплэерам ад «Apple».''{{Картка:Праграма | назва = iTunes Store | лагатып = ITunes Store logo.svg | тып = [[Інтэрнэт-крама]] i [[лічбавая дыстрыбуцыя]] | распрацоўшчык = [[Apple]] | аперацыйныя сістэмы = [[IOS]], [[iPadOS]], [[macOS]], [[tvOS]], [[Windows XP]] і больш познія версіі | першы выпуск = 28 красавіка 2003 | ліцэнзія = уласная ліцэнзія | вікісховішча = iTunes Store | сайт = apple.com/itunes }}'''iTunes Store''' ― лічбавая крама мультымедыйнага кантэнту, створаная кампаніяй [[Apple]], у якой карыстальнікі могуць набываць і спампоўваць песні, альбомы, відэакліпы, рынгтоны і гукі апавяшчэнняў. Крама была запушчана 28 красавіка 2003 года для [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] [[Mac OS]], а 16 кастрычніка 2003 года для [[Microsoft Windows]]. 29 чэрвеня 2007 года сервіс быў запушчаны як мабільная прылада для аперацыйнай сістэмы [[iOS]]. <ref>{{Cite web|lang=English|url=https://www.computerworld.com/article/1435541/timeline-itunes-store-at-10-billion.html|title=Timeline: iTunes Store at 10 billion|website=Computerworld|access-date=2026-06-17}}</ref> iTunes Store быў запушчана [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], які на той момант з'яўляўся кіраўніком Apple, з мэтай стварэння лічбавай пляцоўкі для продажы музыкі. На момант запуску крама з'яўлялася адзіным легальным каталогам, які прапаноўваў музычныя запісы ад усіх пяці найбуйнейшых сусветных [[Лэйбл гуказапісу|лэйблаў гуказапісу]], што забяспечыла праекту поспех і паўплывала на развіццё рынку [[Лічбавая дыстрыбуцыя|лічбавай дыстрыбуцыі]].<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.esquire.com/news-politics/a11177/steve-jobs-esquire-interview-0703/|title=Is Steve Jobs the God of Music?|website=Esquire|date=2014-09-10|access-date=2026-06-17}}</ref> Пазней стрымінгавыя сэрвісы пачалі замяняць спампоўванне музычных файлаў, і 30 чэрвеня 2015 года кампанія Apple запусціла ўласную платформу [[Apple Music]]. <ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/technology/2015/jun/30/apple-music-launch-spotify-radio|title=Apple Music launches to take on Spotify – and traditional radio|first=Stuart|last=Dredge|website=The Guardian|date=2015-06-30|access-date=2026-06-17}}</ref> Акрамя таго, раней, праз iTunes Store спампоўваліся падкасты, якія пазней былі інтэграваны ў [[Apple Podcasts]],<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/2012-06-26-apples-podcasts-app-hands-on.html|title=Apple's Podcasts app for iOS hands-on|first=Brian|last=Heater|website=Engadget|date=2012-06-26|access-date=2026-06-17}}</ref> а таксама купляліся і браліся ў арэнду фільмы і тэлешоу, якія пазней сталі часткай [[Apple TV]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://support.apple.com/en-gb/102251|title=Get your Apple Account ready for purchases or downloads on your Apple TV – Apple Support (UK)|website=Apple Support|access-date=2026-06-17}}</ref> == Гл. таксама == * [[App Store]] * [[Apple Music]] * [[Google Play]] * [[iOS]] * [[iPhone]] * [[iPad]] == Зноскі == <references /> {{Apple}}{{Праграмнае забеспячэнне Apple}} ffxadw47cc70ydpqmn7bxlvwxz74c2j 5155467 5155460 2026-06-17T23:55:17Z Pryhoža 169928 удакладненне, вычытка 5155467 wikitext text/x-wiki ''Не блытаць з [[iTunes]] — праграмай-медыяплэерам ад «Apple».''{{Картка:Праграма | назва = iTunes Store | лагатып = ITunes Store logo.svg | тып = [[Інтэрнэт-крама]] i [[лічбавая дыстрыбуцыя]] | распрацоўшчык = [[Apple]] | аперацыйныя сістэмы = [[IOS]], [[iPadOS]], [[macOS]], [[tvOS]], [[Windows XP]] і больш познія версіі | першы выпуск = 28 красавіка 2003 | ліцэнзія = уласная ліцэнзія | вікісховішча = iTunes Store | сайт = apple.com/itunes }}'''iTunes Store''' ― лічбавая крама мультымедыйнага кантэнту, створаная кампаніяй [[Apple]], у якой карыстальнікі могуць набываць і спампоўваць песні, альбомы, відэакліпы, рынгтоны і гукі апавяшчэнняў. Крама была запушчана 28 красавіка 2003 года для [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] [[Mac OS]], а 16 кастрычніка 2003 года для [[Microsoft Windows]]. 29 чэрвеня 2007 года сервіс быў запушчаны як мабільная прылада для аперацыйнай сістэмы [[iOS]]. <ref>{{Cite web|lang=English|url=https://www.computerworld.com/article/1435541/timeline-itunes-store-at-10-billion.html|title=Timeline: iTunes Store at 10 billion|website=Computerworld|access-date=2026-06-17}}</ref> iTunes Store быў запушчана [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], які на той момант з'яўляўся кіраўніком Apple, з мэтай стварэння лічбавай пляцоўкі для продажу музыкі. Падчас запуску крама з'яўлялася адзіным афіцыйным каталогам, які прапаноўваў музычныя запісы ад усіх пяці найбуйнейшых сусветных [[Лэйбл гуказапісу|лэйблаў гуказапісу]], што забяспечыла праекту поспех і паўплывала на развіццё рынку [[Лічбавая дыстрыбуцыя|лічбавай дыстрыбуцыі]].<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.esquire.com/news-politics/a11177/steve-jobs-esquire-interview-0703/|title=Is Steve Jobs the God of Music?|website=Esquire|date=2014-09-10|access-date=2026-06-17}}</ref> Пазней стрымінгавыя сэрвісы пачалі замяняць спампоўванне музычных файлаў, і 30 чэрвеня 2015 года кампанія Apple запусціла ўласную платформу [[Apple Music]]. <ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/technology/2015/jun/30/apple-music-launch-spotify-radio|title=Apple Music launches to take on Spotify – and traditional radio|first=Stuart|last=Dredge|website=The Guardian|date=2015-06-30|access-date=2026-06-17}}</ref> Акрамя таго, з часам змяніўся і падыход да іншага кантэнту: падкасты, якія раней спампоўваліся праз iTunes Store, былі інтэграваны ў [[Apple Podcasts]],<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/2012-06-26-apples-podcasts-app-hands-on.html|title=Apple's Podcasts app for iOS hands-on|first=Brian|last=Heater|website=Engadget|date=2012-06-26|access-date=2026-06-17}}</ref> а фільмы і тэлешоу, даступныя для куплі і арэнды, сталі часткай [[Apple TV]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://support.apple.com/en-gb/102251|title=Get your Apple Account ready for purchases or downloads on your Apple TV – Apple Support (UK)|website=Apple Support|access-date=2026-06-17}}</ref> == Гл. таксама == * [[App Store]] * [[Apple Music]] * [[Google Play]] * [[iOS]] * [[iPhone]] * [[iPad]] == Зноскі == <references /> {{Apple}} l4jpf5zo9xu3u592e8k03jaof2zry4f 5155514 5155467 2026-06-18T05:16:55Z Pryhoža 169928 /* Гл. таксама */ абнаўленне звестак, удакладненне, дапаўненне 5155514 wikitext text/x-wiki ''Не блытаць з [[iTunes]] — праграмай-медыяпрайгравальнікам ад «Apple».''{{Картка:Праграма | назва = iTunes Store | лагатып = ITunes Store logo.svg | тып = [[Інтэрнэт-крама]] i [[лічбавая дыстрыбуцыя]] | распрацоўшчык = [[Apple]] | аперацыйныя сістэмы = [[IOS]], [[iPadOS]], [[macOS]], [[tvOS]], [[Windows XP]] і больш познія версіі | першы выпуск = 28 красавіка 2003 | ліцэнзія = уласная ліцэнзія | вікісховішча = iTunes Store | сайт = apple.com/itunes }}'''iTunes Store''' ― лічбавая крама мультымедыйнага кантэнту, створаная кампаніяй [[Apple]], у якой карыстальнікі могуць набываць і спампоўваць песні, альбомы, відэакліпы, рынгтоны і гукі апавяшчэнняў. Крама была запушчана 28 красавіка 2003 года для [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] [[Mac OS]], а 16 кастрычніка 2003 года для [[Microsoft Windows]]. 29 чэрвеня 2007 года сервіс быў запушчаны як мабільная праграма для аперацыйнай сістэмы [[iOS]].<ref>{{Cite web|lang=English|url=https://www.computerworld.com/article/1435541/timeline-itunes-store-at-10-billion.html|title=Timeline: iTunes Store at 10 billion|website=Computerworld|access-date=2026-06-17}}</ref> iTunes Store быў запушчана [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], які на той момант з'яўляўся кіраўніком Apple, з мэтай стварэння лічбавай пляцоўкі для продажу музыкі. Падчас запуску крама з'яўлялася адзіным афіцыйным лічбавым каталогам, які прапаноўваў музычныя запісы ад усіх пяці найбуйнейшых сусветных [[Лэйбл гуказапісу|лэйблаў гуказапісу]], што забяспечыла праекту поспех і паўплывала на развіццё рынку [[Лічбавая дыстрыбуцыя|лічбавай дыстрыбуцыі]].<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.esquire.com/news-politics/a11177/steve-jobs-esquire-interview-0703/|title=Is Steve Jobs the God of Music?|website=Esquire|date=2014-09-10|access-date=2026-06-17}}</ref> Пазней стрымінгавыя сэрвісы пачалі замяняць спампоўванне музычных файлаў, і 30 чэрвеня 2015 года кампанія Apple запусціла ўласную платформу [[Apple Music]].<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/technology/2015/jun/30/apple-music-launch-spotify-radio|title=Apple Music launches to take on Spotify – and traditional radio|first=Stuart|last=Dredge|website=The Guardian|date=2015-06-30|access-date=2026-06-17}}</ref> Акрамя таго, з часам змяніўся і падыход да іншага кантэнту: падкасты, якія раней спампоўваліся праз iTunes Store, былі інтэграваны ў [[Apple Podcasts]],<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/2012-06-26-apples-podcasts-app-hands-on.html|title=Apple's Podcasts app for iOS hands-on|first=Brian|last=Heater|website=Engadget|date=2012-06-26|access-date=2026-06-17}}</ref> а фільмы і тэлешоу, даступныя для куплі і арэнды, сталі часткай [[Apple TV]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://support.apple.com/en-gb/102251|title=Get your Apple Account ready for purchases or downloads on your Apple TV – Apple Support (UK)|website=Apple Support|access-date=2026-06-17}}</ref> Хоць на старце праект быў абсалютным лідарам у сферы лічбавых медыя, да сярэдзіны 2010-х гадоў стрымінгавыя платформы пачалі прыносіць больш даходу, чым класічная мадэль продажаў «купі і валодай», на якой будаваўся сэрвіс.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2019/digital/news/apple-shutting-down-itunes-era-1203230851/|title=Apple May Finally Shutter iTunes, But the iTunes Era Ended Long Ago|first=Janko|last=Roettgers|website=Variety|date=2019-06-01|access-date=2026-06-18}}</ref> == Даступнасць == Крама даступна на большасці прылад Apple, сярод якіх [[Mac]] (у дадатаку «Музыка»), [[iPhone]], [[iPad]], [[iPod touch]] і Apple TV, а таксама на Windows (праз арыгінальную праграму iTunes). Набытыя ў ёй відэаматэрыялы можна таксама глядзець праз дадатак Apple TV на прыладах [[Roku]], [[Amazon Fire TV]] і некаторых тэлевізарах са [[Smart TV|Smart TV.]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2019/10/24/20930244/apple-tv-app-amazon-fire-tv-stick-models-now-available|title=Apple TV app launches on Amazon Fire TV devices|first=Jacob|last=Kastrenakes|website=The Verge|date=2019-10-24|access-date=2026-06-18}}</ref> У адрозненне ад іншых сэрвісаў кампаніі, такіх як Apple Music або [[Apple TV+]], iTunes Store не мае паўнавартаснай вэб-версіі, таму для паўнавартаснага карыстання каталогам неабходна ўсталяваць настольную праграму. == Гл. таксама == * [[App Store]] * [[Apple Music]] * [[Google Play]] * [[iOS]] * [[iPhone]] * [[iPad]] * [[iTunes]] == Зноскі == <references /> {{Apple}} 5q7bf7rufqejkwaeos79p7q7eqoxbiv Алег Уладзіміравіч Мельнічэнка 0 809640 5155504 2026-06-18T04:37:45Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Алег Уладзіміравіч Мельнічэнка''' (нар. 21 мая 1973, Пенза) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Губернатар Пензенскай вобласці з 28 верасня 2021 г. (врио 26 сакавіка — 28 верасня 2021 г.). Сакратар Пензенскага рэгіянальнага аддзялення партыі «Адзіна...» 5155504 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Алег Уладзіміравіч Мельнічэнка''' (нар. 21 мая 1973, Пенза) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Губернатар Пензенскай вобласці з 28 верасня 2021 г. (врио 26 сакавіка — 28 верасня 2021 г.). Сакратар Пензенскага рэгіянальнага аддзялення партыі «Адзіная Расія» з 7 чэрвеня 2021 г.[2]. Член Генеральнай рады партыі «Адзіная Расія». Член Дзяржаўнага Савета Расійскай Федэрацыі. З-за падтрымкі ўварвання Расіі ва Украіну і датычнасці да незаконнай дэпартацыі ўкраінскіх дзяцей знаходзіцца пад санкцыямі ўсіх краін Еўразвяза, Украіны, Швейцарыі і ЗША. {{Бібліяінфармацыя}} 1ml5ghhc1bolixwfown20xslpguexbl 5155506 5155504 2026-06-18T04:39:03Z StarDeg 16311 5155506 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Алег Уладзіміравіч Мельнічэнка''' (нар. 21 мая 1973, Пенза) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Губернатар Пензенскай вобласці з 28 верасня 2021 г. (врио 26 сакавіка — 28 верасня 2021 г.). Сакратар Пензенскага рэгіянальнага аддзялення партыі «Адзіная Расія» з 7 чэрвеня 2021 г.[2]. Член Генеральнай рады партыі «Адзіная Расія». Член Дзяржаўнага Савета Расійскай Федэрацыі. З-за падтрымкі ўварвання Расіі ва Украіну і датычнасці да незаконнай дэпартацыі ўкраінскіх дзяцей знаходзіцца пад санкцыямі ўсіх краін Еўразвяза, Украіны, Швейцарыі і ЗША. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мельнічэнка Алег Уладзіміравіч}} nsjt6iubyhv197isp0ug0dstmz3dh9i 5155508 5155506 2026-06-18T04:40:11Z StarDeg 16311 5155508 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Алег Уладзіміравіч Мельнічэнка''' (нар. 21 мая 1973, Пенза) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Губернатар Пензенскай вобласці з 28 верасня 2021 г. (врио 26 сакавіка — 28 верасня 2021 г.). Сакратар Пензенскага рэгіянальнага аддзялення партыі «Адзіная Расія» з 7 чэрвеня 2021 г.[2]. Член Генеральнай рады партыі «Адзіная Расія». Член Дзяржаўнага Савета Расійскай Федэрацыі. З-за падтрымкі ўварвання Расіі ва Украіну і датычнасці да незаконнай дэпартацыі ўкраінскіх дзяцей знаходзіцца пад санкцыямі ўсіх краін Еўразвяза, Украіны, Швейцарыі і ЗША. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мельнічэнка Алег Уладзіміравіч}} ot8dbi4rx2ckvffxz922mqcvqdhvuua ITunes Store 0 809641 5155515 2026-06-18T05:24:16Z Pryhoža 169928 Стварэнне артыкула 5155515 wikitext text/x-wiki ''Не блытаць з [[iTunes]] — праграмай-медыяпрайгравальнікам ад «Apple».''{{Картка:Праграма | назва = iTunes Store | лагатып = ITunes Store logo.svg | тып = [[Інтэрнэт-крама]] i [[лічбавая дыстрыбуцыя]] | распрацоўшчык = [[Apple]] | аперацыйныя сістэмы = [[IOS]], [[iPadOS]], [[macOS]], [[tvOS]], [[Windows XP]] і больш познія версіі | першы выпуск = 28 красавіка 2003 | ліцэнзія = уласная ліцэнзія | вікісховішча = iTunes Store | сайт = apple.com/itunes }}'''iTunes Store''' ― лічбавая крама мультымедыйнага кантэнту, створаная кампаніяй [[Apple]], у якой карыстальнікі могуць набываць і спампоўваць песні, альбомы, відэакліпы, рынгтоны і гукі апавяшчэнняў. Крама была запушчана 28 красавіка 2003 года для [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] [[Mac OS]], а 16 кастрычніка 2003 года для [[Microsoft Windows]]. 29 чэрвеня 2007 года сервіс быў запушчаны як мабільная праграма для аперацыйнай сістэмы [[iOS]].<ref>{{Cite web|lang=English|url=https://www.computerworld.com/article/1435541/timeline-itunes-store-at-10-billion.html|title=Timeline: iTunes Store at 10 billion|website=Computerworld|access-date=2026-06-17}}</ref> iTunes Store быў запушчана [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], які на той момант з'яўляўся кіраўніком Apple, з мэтай стварэння лічбавай пляцоўкі для продажу музыкі. Падчас запуску крама з'яўлялася адзіным афіцыйным лічбавым каталогам, які прапаноўваў музычныя запісы ад усіх пяці найбуйнейшых сусветных [[Лэйбл гуказапісу|лэйблаў гуказапісу]], што забяспечыла праекту поспех і паўплывала на развіццё рынку [[Лічбавая дыстрыбуцыя|лічбавай дыстрыбуцыі]].<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.esquire.com/news-politics/a11177/steve-jobs-esquire-interview-0703/|title=Is Steve Jobs the God of Music?|website=Esquire|date=2014-09-10|access-date=2026-06-17}}</ref> Пазней стрымінгавыя сэрвісы пачалі замяняць спампоўванне музычных файлаў, і 30 чэрвеня 2015 года кампанія Apple запусціла ўласную платформу [[Apple Music]].<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/technology/2015/jun/30/apple-music-launch-spotify-radio|title=Apple Music launches to take on Spotify – and traditional radio|first=Stuart|last=Dredge|website=The Guardian|date=2015-06-30|access-date=2026-06-17}}</ref> Акрамя таго, з часам змяніўся і падыход да іншага кантэнту: падкасты, якія раней спампоўваліся праз iTunes Store, былі інтэграваны ў [[Apple Podcasts]],<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/2012-06-26-apples-podcasts-app-hands-on.html|title=Apple's Podcasts app for iOS hands-on|first=Brian|last=Heater|website=Engadget|date=2012-06-26|access-date=2026-06-17}}</ref> а фільмы і тэлешоу, даступныя для куплі і арэнды, сталі часткай [[Apple TV]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://support.apple.com/en-gb/102251|title=Get your Apple Account ready for purchases or downloads on your Apple TV – Apple Support (UK)|website=Apple Support|access-date=2026-06-17}}</ref> Хоць на старце праект быў абсалютным лідарам у сферы лічбавых медыя, да сярэдзіны 2010-х гадоў стрымінгавыя платформы пачалі прыносіць больш даходу, чым класічная мадэль продажаў «купі і валодай», на якой будаваўся сэрвіс.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2019/digital/news/apple-shutting-down-itunes-era-1203230851/|title=Apple May Finally Shutter iTunes, But the iTunes Era Ended Long Ago|first=Janko|last=Roettgers|website=Variety|date=2019-06-01|access-date=2026-06-18}}</ref> == Даступнасць == Крама даступна на большасці прылад Apple, сярод якіх [[Mac]] (у дадатаку «Музыка»), [[iPhone]], [[iPad]], [[iPod touch]] і Apple TV, а таксама на Windows (праз арыгінальную праграму iTunes). Набытыя ў ёй відэаматэрыялы можна таксама глядзець праз дадатак Apple TV на прыладах [[Roku]], [[Amazon Fire TV]] і некаторых тэлевізарах са [[Smart TV|Smart TV.]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2019/10/24/20930244/apple-tv-app-amazon-fire-tv-stick-models-now-available|title=Apple TV app launches on Amazon Fire TV devices|first=Jacob|last=Kastrenakes|website=The Verge|date=2019-10-24|access-date=2026-06-18}}</ref> У адрозненне ад іншых сэрвісаў кампаніі, такіх як Apple Music або [[Apple TV+]], iTunes Store не мае паўнавартаснай вэб-версіі, таму для паўнавартаснага карыстання каталогам неабходна ўсталяваць настольную праграму. == Гл. таксама == * [[App Store]] * [[Apple Music]] * [[Google Play]] * [[iOS]] * [[iPhone]] * [[iPad]] * [[iTunes]] == Зноскі == <references /> {{Apple}} 5q7bf7rufqejkwaeos79p7q7eqoxbiv 5155518 5155515 2026-06-18T05:44:21Z Pryhoža 169928 Выдаленне неактуальнай зноскі на App Store 5155518 wikitext text/x-wiki ''Не блытаць з [[iTunes]] — праграмай-медыяпрайгравальнікам ад «Apple».''{{Картка:Праграма | назва = iTunes Store | лагатып = ITunes Store logo.svg | тып = [[Інтэрнэт-крама]] i [[лічбавая дыстрыбуцыя]] | распрацоўшчык = [[Apple]] | аперацыйныя сістэмы = [[IOS]], [[iPadOS]], [[macOS]], [[tvOS]], [[Windows XP]] і больш познія версіі | першы выпуск = 28 красавіка 2003 | апошняя версія = - | ліцэнзія = уласная ліцэнзія | вікісховішча = iTunes Store | сайт = apple.com/itunes }}'''iTunes Store''' ― лічбавая крама мультымедыйнага кантэнту, створаная кампаніяй [[Apple]], у якой карыстальнікі могуць набываць і спампоўваць песні, альбомы, відэакліпы, рынгтоны і гукі апавяшчэнняў. Крама была запушчана 28 красавіка 2003 года для [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] [[Mac OS]], а 16 кастрычніка 2003 года для [[Microsoft Windows]]. 29 чэрвеня 2007 года сервіс быў запушчаны як мабільная праграма для аперацыйнай сістэмы [[iOS]].<ref>{{Cite web|lang=English|url=https://www.computerworld.com/article/1435541/timeline-itunes-store-at-10-billion.html|title=Timeline: iTunes Store at 10 billion|website=Computerworld|access-date=2026-06-17}}</ref> iTunes Store быў запушчана [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], які на той момант з'яўляўся кіраўніком Apple, з мэтай стварэння лічбавай пляцоўкі для продажу музыкі. Падчас запуску крама з'яўлялася адзіным афіцыйным лічбавым каталогам, які прапаноўваў музычныя запісы ад усіх пяці найбуйнейшых сусветных [[Лэйбл гуказапісу|лэйблаў гуказапісу]], што забяспечыла праекту поспех і паўплывала на развіццё рынку [[Лічбавая дыстрыбуцыя|лічбавай дыстрыбуцыі]].<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.esquire.com/news-politics/a11177/steve-jobs-esquire-interview-0703/|title=Is Steve Jobs the God of Music?|website=Esquire|date=2014-09-10|access-date=2026-06-17}}</ref> Пазней стрымінгавыя сэрвісы пачалі замяняць спампоўванне музычных файлаў, і 30 чэрвеня 2015 года кампанія Apple запусціла ўласную платформу [[Apple Music]].<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/technology/2015/jun/30/apple-music-launch-spotify-radio|title=Apple Music launches to take on Spotify – and traditional radio|first=Stuart|last=Dredge|website=The Guardian|date=2015-06-30|access-date=2026-06-17}}</ref> Акрамя таго, з часам змяніўся і падыход да іншага кантэнту: падкасты, якія раней спампоўваліся праз iTunes Store, былі інтэграваны ў [[Apple Podcasts]],<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/2012-06-26-apples-podcasts-app-hands-on.html|title=Apple's Podcasts app for iOS hands-on|first=Brian|last=Heater|website=Engadget|date=2012-06-26|access-date=2026-06-17}}</ref> а фільмы і тэлешоу, даступныя для куплі і арэнды, сталі часткай [[Apple TV]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://support.apple.com/en-gb/102251|title=Get your Apple Account ready for purchases or downloads on your Apple TV – Apple Support (UK)|website=Apple Support|access-date=2026-06-17}}</ref> Хоць на старце праект быў абсалютным лідарам у сферы лічбавых медыя, да сярэдзіны 2010-х гадоў стрымінгавыя платформы пачалі прыносіць больш даходу, чым класічная мадэль продажаў «купі і валодай», на якой будаваўся сэрвіс.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2019/digital/news/apple-shutting-down-itunes-era-1203230851/|title=Apple May Finally Shutter iTunes, But the iTunes Era Ended Long Ago|first=Janko|last=Roettgers|website=Variety|date=2019-06-01|access-date=2026-06-18}}</ref> == Даступнасць == Крама даступна на большасці прылад Apple, сярод якіх [[Mac]] (у дадатаку «Музыка»), [[iPhone]], [[iPad]], [[iPod touch]] і Apple TV, а таксама на Windows (праз арыгінальную праграму iTunes). Набытыя ў ёй відэаматэрыялы можна таксама глядзець праз дадатак Apple TV на прыладах [[Roku]], [[Amazon Fire TV]] і некаторых тэлевізарах са [[Smart TV|Smart TV.]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2019/10/24/20930244/apple-tv-app-amazon-fire-tv-stick-models-now-available|title=Apple TV app launches on Amazon Fire TV devices|first=Jacob|last=Kastrenakes|website=The Verge|date=2019-10-24|access-date=2026-06-18}}</ref> У адрозненне ад іншых сэрвісаў кампаніі, такіх як Apple Music або [[Apple TV+]], iTunes Store не мае паўнавартаснай вэб-версіі, таму для паўнавартаснага карыстання каталогам неабходна ўсталяваць настольную праграму. == Гл. таксама == * [[App Store]] * [[Apple Music]] * [[Google Play]] * [[iOS]] * [[iPhone]] * [[iPad]] * [[iTunes]] == Зноскі == <references /> {{Apple}} nkond89tcay2npf7c9lz14h2uwrcgxj 5155546 5155518 2026-06-18T08:12:35Z Pryhoža 169928 /* Даступнасць */ Арфаграфія 5155546 wikitext text/x-wiki ''Не блытаць з [[iTunes]] — праграмай-медыяпрайгравальнікам ад «Apple».''{{Картка:Праграма | назва = iTunes Store | лагатып = ITunes Store logo.svg | тып = [[Інтэрнэт-крама]] i [[лічбавая дыстрыбуцыя]] | распрацоўшчык = [[Apple]] | аперацыйныя сістэмы = [[IOS]], [[iPadOS]], [[macOS]], [[tvOS]], [[Windows XP]] і больш познія версіі | першы выпуск = 28 красавіка 2003 | апошняя версія = - | ліцэнзія = уласная ліцэнзія | вікісховішча = iTunes Store | сайт = apple.com/itunes }}'''iTunes Store''' ― лічбавая крама мультымедыйнага кантэнту, створаная кампаніяй [[Apple]], у якой карыстальнікі могуць набываць і спампоўваць песні, альбомы, відэакліпы, рынгтоны і гукі апавяшчэнняў. Крама была запушчана 28 красавіка 2003 года для [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] [[Mac OS]], а 16 кастрычніка 2003 года для [[Microsoft Windows]]. 29 чэрвеня 2007 года сервіс быў запушчаны як мабільная праграма для аперацыйнай сістэмы [[iOS]].<ref>{{Cite web|lang=English|url=https://www.computerworld.com/article/1435541/timeline-itunes-store-at-10-billion.html|title=Timeline: iTunes Store at 10 billion|website=Computerworld|access-date=2026-06-17}}</ref> iTunes Store быў запушчана [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]], які на той момант з'яўляўся кіраўніком Apple, з мэтай стварэння лічбавай пляцоўкі для продажу музыкі. Падчас запуску крама з'яўлялася адзіным афіцыйным лічбавым каталогам, які прапаноўваў музычныя запісы ад усіх пяці найбуйнейшых сусветных [[Лэйбл гуказапісу|лэйблаў гуказапісу]], што забяспечыла праекту поспех і паўплывала на развіццё рынку [[Лічбавая дыстрыбуцыя|лічбавай дыстрыбуцыі]].<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.esquire.com/news-politics/a11177/steve-jobs-esquire-interview-0703/|title=Is Steve Jobs the God of Music?|website=Esquire|date=2014-09-10|access-date=2026-06-17}}</ref> Пазней стрымінгавыя сэрвісы пачалі замяняць спампоўванне музычных файлаў, і 30 чэрвеня 2015 года кампанія Apple запусціла ўласную платформу [[Apple Music]].<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/technology/2015/jun/30/apple-music-launch-spotify-radio|title=Apple Music launches to take on Spotify – and traditional radio|first=Stuart|last=Dredge|website=The Guardian|date=2015-06-30|access-date=2026-06-17}}</ref> Акрамя таго, з часам змяніўся і падыход да іншага кантэнту: падкасты, якія раней спампоўваліся праз iTunes Store, былі інтэграваны ў [[Apple Podcasts]],<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/2012-06-26-apples-podcasts-app-hands-on.html|title=Apple's Podcasts app for iOS hands-on|first=Brian|last=Heater|website=Engadget|date=2012-06-26|access-date=2026-06-17}}</ref> а фільмы і тэлешоу, даступныя для куплі і арэнды, сталі часткай [[Apple TV]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://support.apple.com/en-gb/102251|title=Get your Apple Account ready for purchases or downloads on your Apple TV – Apple Support (UK)|website=Apple Support|access-date=2026-06-17}}</ref> Хоць на старце праект быў абсалютным лідарам у сферы лічбавых медыя, да сярэдзіны 2010-х гадоў стрымінгавыя платформы пачалі прыносіць больш даходу, чым класічная мадэль продажаў «купі і валодай», на якой будаваўся сэрвіс.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2019/digital/news/apple-shutting-down-itunes-era-1203230851/|title=Apple May Finally Shutter iTunes, But the iTunes Era Ended Long Ago|first=Janko|last=Roettgers|website=Variety|date=2019-06-01|access-date=2026-06-18}}</ref> == Даступнасць == Крама даступна на большасці прылад Apple, сярод якіх [[Mac]] (у дадатаку «Музыка»), [[iPhone]], [[iPad]], [[iPod touch]] і Apple TV, а таксама на Windows (праз арыгінальную праграму iTunes). Набытыя ў ёй відэаматэрыялы можна таксама глядзець праз дадатак Apple TV на прыладах [[Roku]], [[Amazon Fire TV]] і некаторых тэлевізарах са [[Smart TV|Smart TV.]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2019/10/24/20930244/apple-tv-app-amazon-fire-tv-stick-models-now-available|title=Apple TV app launches on Amazon Fire TV devices|first=Jacob|last=Kastrenakes|website=The Verge|date=2019-10-24|access-date=2026-06-18}}</ref> У адрозненне ад іншых сэрвісаў кампаніі, такіх як Apple Music або [[Apple TV+]], iTunes Store не мае вэб-версіі, таму для паўнавартаснага карыстання каталогам неабходна ўсталяваць настольную праграму. == Гл. таксама == * [[App Store]] * [[Apple Music]] * [[Google Play]] * [[iOS]] * [[iPhone]] * [[iPad]] * [[iTunes]] == Зноскі == <references /> {{Apple}} 86zfdi7m0t86ubdwx27lgyyw3cu58fj Дранка 0 809642 5155531 2026-06-18T07:08:18Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Гонта]] 5155531 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гонта]] 673xdrmqe3qjaa3f69xm5l21ht7vbbs Дранка (значэнні) 0 809643 5155533 2026-06-18T07:11:49Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «'''Дранка''' — шматзначнае паняцце. * [[Гонта|Дранка (драніца)]] — матэрыял для пакрыцця даху. * [[Дранка (вёска)|Дранка]] — вёска ў Тульчынскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны. {{неадназначнасць}}» 5155533 wikitext text/x-wiki '''Дранка''' — шматзначнае паняцце. * [[Гонта|Дранка (драніца)]] — матэрыял для пакрыцця даху. * [[Дранка (вёска)|Дранка]] — вёска ў Тульчынскім раёне Вінніцкай вобласці Украіны. {{неадназначнасць}} couz1wju6v7p7kux06vhl0luras6k4u Драніца 0 809644 5155535 2026-06-18T07:15:31Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Гонта]] 5155535 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гонта]] 673xdrmqe3qjaa3f69xm5l21ht7vbbs Драніцы 0 809645 5155539 2026-06-18T07:20:32Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Гонта]] 5155539 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гонта]] 673xdrmqe3qjaa3f69xm5l21ht7vbbs Катэгорыя:Міністры абароны Казахстана 14 809646 5155580 2026-06-18T09:30:53Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Міністры абароны|Казахстан]] [[Катэгорыя:Міністры Казахстана|Абарона]]» 5155580 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Міністры абароны|Казахстан]] [[Катэгорыя:Міністры Казахстана|Абарона]] ghdzgj44x9b40dwtb9yxg98btanevtf Лайма 0 809647 5155596 2026-06-18T10:37:38Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Лайма]] у [[Лайма (міфалогія)]]: ёсць тапонім, імя 5155596 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лайма (міфалогія)]] dzcqjq0dlylsicq7cpw03cepvvz8zck 5155599 5155596 2026-06-18T10:38:51Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Лайма (міфалогія)]] 5155599 wikitext text/x-wiki '''Лайма''': * [[Лайма (міфалогія)]] == Тапонім == * [[Лайма (Агая)]] {{неадназначнасць}} 9sbs1uu8jrlgy3cgvyt2qzmnvjfg5sr Размовы:Лайма 1 809648 5155598 2026-06-18T10:37:38Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Лайма]] у [[Размовы:Лайма (міфалогія)]]: ёсць тапонім, імя 5155598 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Лайма (міфалогія)]] 9le7hp3hi6kzovakrerqkkrzjliubna Лайма (Агая) 0 809649 5155600 2026-06-18T10:40:57Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Лайма}} {{НП}} '''Лайма''' ({{lang-en|Lima}}) — горад і адміністрацыйны цэнтр [[Ален (акруга, Агая)|акругі Ален]] у штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). Знаходзіцца ў паўночна-заходнім Агая. Размешчаны на рацэ Атава, за 145 км на паўночны захад ад Калумбуса. Катэгорыя:Гарады...» 5155600 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Лайма}} {{НП}} '''Лайма''' ({{lang-en|Lima}}) — горад і адміністрацыйны цэнтр [[Ален (акруга, Агая)|акругі Ален]] у штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). Знаходзіцца ў паўночна-заходнім Агая. Размешчаны на рацэ Атава, за 145 км на паўночны захад ад Калумбуса. [[Катэгорыя:Гарады Агая]] ooph2qtxmdciy86zi0lncx4x0o891l4 5155601 5155600 2026-06-18T10:42:13Z Autumndancer 168015 5155601 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Лайма}} {{НП}} '''Лайма''' ({{lang-en|Lima}}) — горад і адміністрацыйны цэнтр [[Ален (акруга, Агая)|акругі Ален]] у штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). Знаходзіцца ў паўночна-заходнім Агая. Размешчаны на рацэ Атава, за 145 км на паўночны захад ад Калумбуса. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] gg5shga6uc3s77rfursdhl1gi4zetzc Апер-Арлінгтан (Агая) 0 809650 5155602 2026-06-18T10:47:15Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Апер-Арлінгтан''' ({{lang-en|Upper Arlington}} — літар. Верхні Арлінгтан) — горад у [[Франклін (акруга, Агая)|акрузе Франклін]] у штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). Мяжуе на захадзе з ракой [[Саёта]] (прыток [[Агая (рака)|ракі Агая]]) у раёне Хільярда. [[Катэгорыя:Гарады Агая]]» 5155602 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Апер-Арлінгтан''' ({{lang-en|Upper Arlington}} — літар. Верхні Арлінгтан) — горад у [[Франклін (акруга, Агая)|акрузе Франклін]] у штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). Мяжуе на захадзе з ракой [[Саёта]] (прыток [[Агая (рака)|ракі Агая]]) у раёне Хільярда. [[Катэгорыя:Гарады Агая]] 91yc8cegfz3dm9g8d00eoxv6yeorwmh 5155603 5155602 2026-06-18T10:48:21Z Autumndancer 168015 5155603 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Апер-Арлінгтан''' ({{lang-en|Upper Arlington}} — літар. Верхні Арлінгтан) — горад у [[Франклін (акруга, Агая)|акрузе Франклін]] у штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). Мяжуе на захадзе з ракой [[Саёта]] (прыток [[Агая (рака)|ракі Агая]]) у раёне Хільярда. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] d1gwi1lmo40wehsq6cflgfz92pfzh8t Саёта 0 809651 5155605 2026-06-18T10:51:29Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Рака}} '''Саёта''' ({{lang-en|Scioto}}) — рака ў цэнтральнай і паўднёвай частцы штата [[Агая]] даўжынёй больш за 372 кіламетраў. Пачынаецца ў акрузе Аглейз у заходне-цэнтральнай частцы штата Агая, працякае цераз горад [[Калумбус (Агая)|Калумбус]], дзе ў яе ўпадае найбуй...» 5155605 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Саёта''' ({{lang-en|Scioto}}) — рака ў цэнтральнай і паўднёвай частцы штата [[Агая]] даўжынёй больш за 372 кіламетраў. Пачынаецца ў акрузе Аглейз у заходне-цэнтральнай частцы штата Агая, працякае цераз горад [[Калумбус (Агая)|Калумбус]], дзе ў яе ўпадае найбуйнейшы з яе прытокаў, Алентангі), і ўпадае ў [[Агая (рака)|раку Агая]] ў [[Портсмут|Портсмуце]]. [[Катэгорыя:Рэкі Агая]] 1h68ecmweclo7cr0s09ozs673pw9kp7 5155606 5155605 2026-06-18T10:52:53Z Autumndancer 168015 5155606 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Саёта''' ({{lang-en|Scioto}}) — рака ў цэнтральнай і паўднёвай частцы штата [[Агая]] даўжынёй больш за 372 кіламетраў. Пачынаецца ў акрузе Аглейз у заходне-цэнтральнай частцы штата Агая, працякае цераз горад [[Калумбус (Агая)|Калумбус]], дзе ў яе ўпадае найбуйнейшы з яе прытокаў, Алентангі), і ўпадае ў [[Агая (рака)|раку Агая]] ў [[Портсмут (Агая)|Портсмуце]]. [[Катэгорыя:Рэкі Агая]] n0hsepdacn6wjw4pcqx02i55rcbi1c3 Ашленд (Агая) 0 809652 5155608 2026-06-18T11:02:15Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Ашленд''' ({{lang-en|Ashland}}) — горад у [[Ашленд (акруга, Агая)|аднайменнай акрузе]], штат [[Агая]], [[ЗША]]. [[Катэгорыя:Гарады Агая]]» 5155608 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ашленд''' ({{lang-en|Ashland}}) — горад у [[Ашленд (акруга, Агая)|аднайменнай акрузе]], штат [[Агая]], [[ЗША]]. [[Катэгорыя:Гарады Агая]] e2mv3waitga4xyrzqfev7mbnlnusmox 5155609 5155608 2026-06-18T11:03:41Z Autumndancer 168015 5155609 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ашленд''' ({{lang-en|Ashland}}) — горад у [[Ашленд (акруга, Агая)|аднайменнай акрузе]], штат [[Агая]], [[ЗША]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] ps196nz2su5rucfb7uqiwh0efjilaie Уобаш (рака) 0 809653 5155610 2026-06-18T11:08:22Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Рака}} '''Уобаш''' - рака ва ўсходняй частцы [[ЗША]]. Самы буйны правы прыток [[Агая (рака)|ракі Агая]]. Даўжыня - 765 км, плошча басейна - 85340 км². Сярэдні расход вады 840 м³/с. Суднаходная да горада Ковінгтан. Бярэ пачатак у паўночна-заходнім Агая, цячэ на паўднёвы з...» 5155610 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Уобаш''' - рака ва ўсходняй частцы [[ЗША]]. Самы буйны правы прыток [[Агая (рака)|ракі Агая]]. Даўжыня - 765 км, плошча басейна - 85340 км². Сярэдні расход вады 840 м³/с. Суднаходная да горада Ковінгтан. Бярэ пачатак у паўночна-заходнім Агая, цячэ на паўднёвы захад з Агая праз паўночную Індыяну, паварочвае на поўдзень і падыходзіць да мяжы з Ілінойсам. Далей па рацэ праходзіць мяжа паміж штатамі Ілінойс і Індыяна да самага яе ўпадзення ў раку Агая. Каля горада Хантынгтана пабудавана дамба. [[Катэгорыя:Рэкі Агая]] mdzy49z54yb563dtmluz5u0gk0dqnn2 5155611 5155610 2026-06-18T11:09:19Z Autumndancer 168015 5155611 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Уобаш''' - рака ва ўсходняй частцы [[ЗША]]. Самы буйны правы прыток [[Агая (рака)|ракі Агая]]. Даўжыня - 765 км, плошча басейна - 85340 км². Сярэдні расход вады 840 м³/с. Суднаходная да горада Ковінгтан. Бярэ пачатак у паўночна-заходнім Агая, цячэ на паўднёвы захад з Агая праз паўночную Індыяну, паварочвае на поўдзень і падыходзіць да мяжы з Ілінойсам. Далей па рацэ праходзіць мяжа паміж штатамі Ілінойс і Індыяна да самага яе ўпадзення ў раку Агая. Каля горада Хантынгтана пабудавана дамба. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Рэкі Агая]] 3wqm9m2nx9zbxr1b2nephd0l0d8918x 5155615 5155611 2026-06-18T11:13:04Z Autumndancer 168015 вікіфікацыя 5155615 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Уобаш''' - рака ва ўсходняй частцы [[ЗША]]. Самы буйны правы прыток [[Агая (рака)|ракі Агая]]. Даўжыня - 765 км, плошча басейна - 85340 км². Сярэдні расход вады 840 м³/с. Суднаходная да горада Ковінгтан. Бярэ пачатак у паўночна-заходнім Агая, цячэ на паўднёвы захад з Агая праз паўночную Індыяну, паварочвае на поўдзень і падыходзіць да мяжы з Ілінойсам. Далей па рацэ праходзіць мяжа паміж штатамі Ілінойс і Індыяна да самага яе ўпадзення ў раку Агая. Каля горада Хантынгтана пабудавана дамба. Асноўныя прытокі: [[Уайт-Рывер (прыток Уобаша)|Уайт-Рывер]]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Рэкі Агая]] 1aw0fa234g5fx7mk6w6njsssnhznqnt 5155616 5155615 2026-06-18T11:13:20Z Autumndancer 168015 5155616 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Уобаш''' — рака ва ўсходняй частцы [[ЗША]]. Самы буйны правы прыток [[Агая (рака)|ракі Агая]]. Даўжыня — 765 км, плошча басейна — 85340 км². Сярэдні расход вады 840 м³/с. Суднаходная да горада Ковінгтан. Бярэ пачатак у паўночна-заходнім Агая, цячэ на паўднёвы захад з Агая праз паўночную Індыяну, паварочвае на поўдзень і падыходзіць да мяжы з Ілінойсам. Далей па рацэ праходзіць мяжа паміж штатамі Ілінойс і Індыяна да самага яе ўпадзення ў раку Агая. Каля горада Хантынгтана пабудавана дамба. Асноўныя прытокі: [[Уайт-Рывер (прыток Уобаша)|Уайт-Рывер]]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Рэкі Агая]] 3gixy9c3ksiay9tkib8ax3ko5c0ar94